cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Victor Stupan
Visiun dal muond
Victor Stupan ha adüna badà chi chi sun seis drets amis ed ha cul temp imprais da nöglia tour massa a cour criticas noschas, per exaimpel be our da motivs da schigliusia. Uschè ha el per exaimpel respus sün üna critica fich pesanta dal magister Planta, sur da seis cudesch "Il Sonch Flurin", cun ils pleds:
Ün hom critic es Victor Stupan eir stat fin la fin da sia vita. El es adüna stat bain informà che chi gira e passa il muond ed ouravant tuot in la litteratura. Cur ch'el vaiva finì da dar scoula ha el tut plü bler temp per la politica. El es entrà in la partida sociala dal chantun Grischun. Regularmaing ha el scrit eir in seis vegls ons columnas in la gazetta Südostschweiz. A la fin da sia vita vaiva Victor Stupan jent seis pos ed es però mort cun esser cuntaint da sia vita.
Ouvras, tematica e stil da scriver
Scrit ha Victor Stupan pustüt cur ch'el d'eira ün pa plü attempà. Finalmaing avaiva el uossa avuonda temp per scriver. Il cudesch cun nom "Cla il Pitschen" ha'l però edi fingià l'on 1936. Seis seguond cudesch cun il titel "La chanzun persa" es cumparü pür l'on 1954. Seis prossem cudesch es stat "Il Gobin ed otras parablas" (1957). Quistas prümas ouvras da Victor Stupan sun tuottas scrittas in fuorma da prosa. L'on 1971 ha el experimentà ün nouv pass stilistic ed ha edi per la prüma jada ün cudesch da poesias cul nom "Nüvlas". In quistas poesias scrivet Victor Stupan bler sur da temas tipics per la rumantschia, sur da la cuntrada, da las stagiuns, dal tschêl e da l'univers. Davo quist cudesch da poesia as dedichescha Victor Stupan plütost a raquints plü cuortas, specialmaing davart sia infanzia. Sco per exaimpel ils cudeschs "La Lavera" (1974) e "Terms" (1982). Quists duos cudeschs sun da gronda importanza per l'ouvra da Victor Stupan. Perquai cha sias istorgiettas sun in tuots duos cudeschs vaira cuortas as poja dir ch'el ha scrit plütost raquints impè da raquints. Sco üsità pro raquints quinta Victor our da sia aigna vita, quietamaing e cun blers commentars. El descriva mumaints da plü bod e situaziuns umanas. Sia lingua es vaira simpla e leva d'incleger. Ün'ouvra excepziunala es il cudesch "Il Sonch Flurin" (1976) chi'd es scrit in fuorma da roman. Il cudesch tratta cumbats da quels da Ramosch cunter quels da Damal.
Ultra da quists cudeschs ha el eir amo scrit diversas ouvras dramaticas. Exaimpels sun "Divorzi", per il radio DRS, "Eulalia m'ha guardà cun ögliada bunatscha e prusa" per la CRR ed aint in ün'antologia il toc "Il bastun", seguond ün'istorgia da K. H. Wagner. Da nomnar es amo la monografia dal cumün da Sent, per la quala l'autur ha fat bleras retscherchas.
Ils blers da seis cudeschs ha Victor Stupan pudü edir illa Chasa Paterna.
Analisa da "Meis liun"
In il cuort raquint "Meis liun" es l'autoironia da Victor Stupan omnipreschainta. El piglia distanza da si'aigna persuna, ch'el d'eira plü bod. Uschea po el raquintar e valütar in moda fich objectiva.
Il disegn dad ir a sella sül chan para fich lustig e fantastic. El nun es forsa dal tuot realistic.
A la fin dal raquint nu tschüffa il pitschen Vic üna chapitlada, sco quai ch'el avaiva gnü tema. Seis genituors sun fich buntadaivels. Cun quist messadi voul l'autur dir, ch'ils uffants badan minchatant eir svessa, sch'els han fat alch fos. Lura nu faja dabsögn da dar amo üna chapitlada suraint o dafatta da dar schleffuns.
Cha la nona es fich versada ed ha dafatta cugnuoschentschas illa mitologia greca es per mai ün detagl amo important. Victor Stupan voul dir cun quai cha eir las duonnas avaivan da quel temp il dabsögn da s'occupar cun ouvras plü spiertalas. Eir ellas füssan stattas ablas - sco quai cha tscherts pacs homens han gnü l'occasiun - d'as far valair in secturs intellectuals chi nun han da far culla pauraria o culla chasada. Ma las fuormas da la società nu permettaivan quai ad ellas.
Victor Stupan sto avair gnü üna buna memoria. El as regorda nempe fich bain da tuot sias fantasias infantilas.
Plünavant sto el esser stat ün hom fich spiertus. Quai muossa sia profuonda savüda davart la litteratura mundiala. Sias istorgias cuortas sun nempe fich actualas. El avaiva ün orizont fich vast, e quai nu d'eira per da quel temp üna normalità in l'Engiadina.
Resumaziun da "Mez per ün"
L'istorgia "Mez per ün" vegn raquintada or da la vista da l'emprima persuna. L'istorgia tracta d'ina gruppa da mats, denter els è era il protagonist.
Igl è ina bella dumegia d'avust. Ils mats van a palandrond enturn, enfin ch'els arrivan tuttenina tar in er da ravas. Els na san natiralmain betg desister da trair ora las ravas ord da la terra e mangian entginas e zuppan tschellas davos chaglias sur via. Per quellas levan els vegnir l'auter avantmezdi e las mangiar sin via ad alp.
Alla fin vegnan ils mats e la matta perina, cun parter si las ravas, mez per in. Mez per la matta, e mez per ils mats.
Territori natiral protegì
220px|thumb|Parc naziunal da la mar dal watt Tar in territori natiral protegì sa tracti d’ina part d’ina cuntrada, tar la quala l’utilisaziun è suttamessa a fermas restricziuns. Il svilup da questa zona duai be pli avair lieu confurm a las finamiras da la protecziun da la natira e da la cuntrada ch’èn vegnidas stabilidas. Cun metter sut protecziun tschertas parts da la cuntrada duai la funcziun da quests territoris – per exempel sco spazi da viver d’animals u da plantas ch’èn periclitads – vegnir segirà a lunga vista. Igl existan differentas categorias da territoris da protecziun; quellas pon sa differenziar tut tenor il dretg naziunal vertent, l’intent da protecziun, la basa legala u l’autoritad administrativa cumpetenta.
Introducziun
Sco definiziun moderna e precisa da la noziun ‹territori protegì› vala quella da l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas: «In territori protegì è in spazi geografic definì, il qual è destinà e vegn administrà a basa da meds legals cun l’intenziun da cuntanscher ina protecziun a lunga vista da la natira sco er da las prestaziuns d’ecosistem e da las valurs culturalas ch’èn colliadas cun quella.» 210px|thumb|Azalea alpina en in territori protegì svedais Sco territoris natirals protegids vegnan per ordinari distinguids territoris che servan a la protecziun da la flora e fauna u er da particularitads da la cuntrada u dal terren. La finamira primara è savens da proteger spezias d’animals e da plantas en lur territori da derasaziun; daspera pon territoris protegids però er servir ad intents scientifics u da l’istorgia natirala u vegnir distinguids pervi da lur singularitad u bellezza extraordinaria. Sper la protecziun da spazis da viver d’animals e da plantas (protecziun da habitats) sa tracti savens er da la protecziun da biotops, sco per exempel da cuntradas da palì, da pastgiras, da cuntradas muntagnardas u da guauds. Vitiers vegnan la protecziun da la cuntrada culturala e la protecziun da bains culturals (uschè lunsch sco che quai tanghescha dumondas da l’ambient/da la natira) sco er la protecziun da resursas natiralas e la prevenziun da privels da la natira.
Cun installar territoris da protecziun han ins oriundamain fatg la differenza tranter la protecziun da la natira – proteger la natira da l’uman – e la protecziun da l’ambient – proteger l’uman da privels da la natira. Concepts pli novs na resguardan quests dus aspects betg pli a moda separada, mabain als considereschan sco parts ch’èn colliadas e dependentas ina da l’autra (princip da la biosfera). Perquai na vegnan betg be pli definids territoris da protecziun da la natira en il senn classic, mabain adina dapli er territoris da protecziun da resursas natiralas en in pli vast senn dal pled. Quai cumpiglia tuttavia er l’utilisaziun tradiziunala da la cuntrada tras gruppas da la populaziun indigena che vivan dapi daditg en tals territoris degns da vegnir protegids. Ins considerescha quels ozendi sco part da l’ecosistem ch’ha furmà da vegl ennà la cuntrada senza destruir quella. Quai pretenda ina chapientscha in pau modifitgada da la noziun da la natira che na resguarda l’uman betg pli sco cuntrast ch’è incumpatibel cun la cuntrada selvadia. Uschia san ins oz per exempel ch’in scumond da pascular las regiuns da steppa a moda nomada po manar ad ina reducziun da la varietad da las spezias; l’utilisaziun adattada tras l’uman ha manà qua ad ina valurisaziun da la qualitad ecologica. Il medem vala per bleras cuntradas culturalas en l’Europa.
Sut la noziun dals territoris protegids vegnan subsummads tant territoris a basa da dretg public sco er tals che vegnan tgirads (p.ex. tras organisaziuns sco la Pro Natura) a basa da contracts da dretg privat u tras obligaziun voluntara. Sco criteris centrals tenor l’UICN valan la separaziun effectiva ed il management dals territoris da protecziun sco er – almain tenor l’intenziun – la persistenza da las mesiras. 210px|thumb|Territori natiral protegì en la Bulgaria (Srébarna) Ch’i vegn dà en la protecziun da la natira e da l’ambient modern in grond pais sin in plan da management deriva da quai ch’ins aveva pli baud bain definì e mess en vigur numerus territoris da protecziun, ma senza fixar finamiras e mesiras adattadas. Uschia na furmavan quels en la pratica savens betg in med da protecziun adattà. Anc oz èsi en blers stadis main sviluppads savens betg cler sch’in territori da protecziun nomina exista er sco tal en la pratica, ubain sch’i sa tracta be d’ina expressiun da la voluntad.
En l’Europa consideresch’ins la protecziun da l’ambient e da la natira tradiziunalmain sco incumbensa statala ubain ch’i vegnan mess a disposiziun pajaments da gulivaziun dal maun public. En l’America dal Nord per exempel èn percunter derasads territoris da protecziun privats. Fauturs endrizzan per quest intent fundaziuns specificas ch’acquistan terren e che renunzian sco possessurs da tutta furma d’avertura ed utilisaziun da quel. En ils Stadis Unids existan, independentamain da programs statals, radund 1500 da quests territoris che cumpiglian ina surfatscha da bunamain 40 000 km². Er en l’Africa sa tracti tar ils territoris da protecziun che funcziuneschan il meglier per part da proprietad da terren privata.
Il dumber e la surfatscha dals territoris protegids crescha cuntinuadamain, e quai tant a nivel naziunal sco er internaziunal. En ils stadis da l’Uniun europeica èn 23 % da la surfatscha definids sco cuntrada protegida. En tut il mund han las Naziuns unidas e l’UICN registrà 114 000 territoris che cumpiglian radund 13 % da la surfatscha da la terra (situaziun dal 2005).
Vitiers vegnan zonas da protecziun da gronda surfatscha. En il territori alpin sa chattan per exempel 24 % da las surfatschas entaifer territoris da protecziun en il senn pli stretg e blers ulteriurs territoris appartegnan ad ina protecziun legala main specifica (p.ex. glatschers u regiuns autalpinas sco talas); ultra da quai suttastat l’entir artg alpin a la Convenziun da las Alps che pretenda diversas mesiras da protecziun. En quest connex sa stentan ins adina dapli a colliar ils territoris protegids ed a stgaffir corridors per evitar che singulas zonas sa chattian en ina posiziun isolada; medemamain duain las stentas localas vegnir coordinadas ed armonisadas.
Bancas da datas e classificaziuns internaziunalas
280px|thumb|Cumpart dals territoris natirals protegids en tut il mund (situaziun dal 2005) En rom dal Program da las Naziuns unidas per l’ambient han dus gremis da quella (la Cumissiun dals parcs naziunals e dals territoris protegids ed il Center mundial dal monitoring da la conservaziun) sviluppà la Glista da las Naziuns unidas dals territoris protegids (UN List of Protected Areas). I sa tracta da la glista mundiala da las zonas che stattan sut protecziun da la natira.
L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) categorisescha territoris protegids tenor standards internaziunals che sa refereschan al caracter dal management dal territori. Entaifer l’UICN vegn questa glista tgirada da la sutorganisaziun Cumissiun mundiala dals territoris protegids. Il sistem sviluppà da quella vegn er applitgà per elavurar la glista da las Naziuns unidas surmenziunada.
Naziuns unidas
En rom dal Program da las Naziuns unidas per l’ambient èn ins ultra da quai londervi da stgaffir l’inventari dals territoris da muntada ecologica e biologica sin l’auta mar.
Programs europeics
La basa per programs e projects europeics (p.ex. Natura 2000) furma savens la Convenziun da Berna davart la conservaziun da la vita selvadia e da ses spazis da viver natirals. I sa tracta d’in contract tenor dretg internaziunal ch’il Cussegl da l'Europa ha stabilì il 1979. Quel è vegnì segnà da 46 stadis europeics sco er da 4 stadis africans, nua che sa chattan territoris d’envernada da spezias d’utschels europeicas (Burkina Faso, Maroc, Senegal e Tunesia).
Ulteriurs projects da muntada continentala realisescha l’Uniun europeica ensemen cun ses stadis commembers (p.ex. territoris da conservaziun speziala) u er diversas organisaziuns per la protecziun da la natira naziunalas ed internaziunalas (p.ex. territoris da protecziun d’impurtanza speziala per la regiun da la Mar Mediterrana).
Situaziun en Svizra
150px|thumb|Territori da protecziun da la Pro Natura al Rain Anteriur La basa legala per tractar las dumondas dals territoris protegids en Svizra furma la Lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria dal 1966 sco er l’ordinaziun respectiva dal 1991. En l’artitgel 1 da la lescha hai tranter auter num che quella haja l’intent «da schanegiar e da proteger il maletg genuin da la cuntrada e dals lieus, ils lieus istorics sco er ils monuments natirals e culturals da la Svizra sco er da promover il mantegniment e la tgira da tals» (a) e «da proteger la flora e la fauna indigena sco er lur diversitad biologica e lur spazi da viver natiral» (d).
Artitgel 13 alinea 1 statuescha plinavant: «La Confederaziun po sustegnair la protecziun da la natira, la protecziun da la patria e la tgira da monuments cun conceder als chantuns (…) agids finanzials globals per mantegnair, per acquistar, per tgirar, per perscrutar e per documentar cuntradas, maletgs da lieus, lieus istorics sco er monuments natirals e culturals degns da vegnir protegids.»
Igl existan divers inventaris (p.ex. da palids autas, prads sitgs, cuntradas alluvialas e.a.) che classifitgeschan objects da muntada naziunala, chantunala, regiunala u communala. Tals inventaris èn per ordinari liants per las autoritads (tar la planisaziun dal territori e.a.).
Aur
thumb|200px|Nugget dad aur thumb|200px|Miniera dad aur, Death Valley, California thumb|200px|Il stgazi dad aur dad Eberswalde, 10avel tschientaner a.C. thumb|200px|Cun ils Florentins dad aur ha la citad da Firenza fatg fin a la svalitaziun monetara dal temp medieval thumb|200px|Reservas dad aur da la Banca Federala dals Stadis Unids
Aur è in element chemic che tutga tar ils metals prezius. L’uman ha scuvert l’aur probablamain avant radund 10 000 onns. Dapi lura tanscha l’interess da l’uman per quest metal dal med da barat per rauba dal mintgadi enfin a l’aduraziun divina.
Tge renda l’aur uschè custaivel?
Mintga kilometer cubic aua da las mars mundialas cuntegna aur per circa 15 milliuns francs. Per che l’explotaziun rendess, stuess il pretsch da l’aur dentant esser tschintg giadas pli aut. En la terra franca suppon’ins anc circa 40 000 tonnas aur che pudess vegnir explotà cun gudogn. Quai n’è gnanca la mesadad da quai che sa chatta en il commerzi. Ins suppona che tut l’aur dal mund gia explotà importia radund 90 000 tonnas. Quai dess ina chasa mesauna plaina u in quader da 17 meters en quadrat. Sch’ins considerescha la creschientscha da la populaziun, n’è quai betg gist bler. Cun reparter gulivamain l’aur sin ils umans da quest mund survegniss mintgin gist anc 20 grams. Questa stgarsezza renda l’aur uschè custaivel ed al predestinescha sco mesira economica relativamain stabila ed objectiva.
Aur – object d’aduraziun en la mitologia antica e mitus modern
La glischur misteriusa da l’aur e sias qualitads quasi indestruiblas han leventà da tut temp la fantasia dals umans. Adina e dapertut han els attribuì a l’aur in’auta valur. En la mitologia greca è la dieua Hera circumdada dad aur. Afrodita porta ina tschinta dad aur ed Eros sajetta frizzas dad aur. Helios da sia vart viagia en in char dad aur. Dad aur è plinavant l’anè matrimonial sco segn mistic da l’uniun eterna da dus umans. Per Michel Foucault, il grond filosof franzos da noss temp, è il «savair davart ils stgazis privlus da l’aur il medem mument il savair davart quest mund».
L’aur sco criteri per cumparegliar martganzias
Durant tschertas epocas valeva unicamain l’aur sco criteri per cumparegliar martganzias. Igl è ina martganzia ch’ins po prender cun sai dapertut, che vegn respectada dapertut e ch’ins po zuppar dapertut. L’aur pon ins proteger meglier che bler auter da la rapina e da destrucziun tras forzas ostilas. Enfin oz è la martganzia aur ina mesira per la valur ideala da daners. Sumegliant sco sche las mesiras kilo u meter daventassan objects concrets, ha l’aur la cuida da definir valurs, capitia tge ch’i veglia.
Ils ristgs da l’aur
Bain ballantscha era la valur da l’aur constantamain e da vegl ennà sco ina curva da temperatura. Era l’aur è ina martganzia e quella ha ses pretsch, l’emprim tras ses custs da producziun e lura perquai ch’ella è relativamain stgarsa. Cun auters pleds: l’aur ha ses pretsch da martgà, e quel sa mida sco quel d’aliments e vestgadira. Ma cuntrari als daners da palpiri n’ha l’aur mai pers dal tuttafatg sia valita. Il metal mellen porta ina ristga da pretsch, ma betg da bonitad.
Territori natiral protegì
Situaziun en Svizra
Territoris da protecziun da la natira (protegids tenor il dretg public u er en possess da la Pro Natura) vegnan per ordinari marcads cun tavlas verdas che mussan ina tschuetta. Uschia è quella daventada en l’entir pajais in simbol per territoris protegids da tut gener.
Territori natiral protegì vs. parcs d’impurtanza naziunala
Territoris natirals protegids en il senn da biotops èn per ordinari da pitschna surfatscha. I sa tracta da territoris natirals, en ils quals las plantas ed ils animals ensemen cun lur spazi da viver giaudan ina protecziun speziala perquai ch’els èn stgars, pervi da lur valur scientifica e/u pervi da lur bellezza. Territoris natirals protegids han in fitg aut status da protecziun e l’access per l’uman è savens limità. Tut tenor il pajais existan per part sutcategorias supplementaras u denominaziuns divergentas da territoris natirals protegids sco monument da la natira, cuntrada protegida, biotops d’impurtanza naziunala, regiunala e locala e.a. 210px|thumb|Il Parc Naziunal Svizzer appartegna a la categoria da protecziun la pli severa (categoria Ia) Da territoris natirals protegids – che cumpiglian per ordinari parts specificas da la cuntrada – èn da differenziar ils parcs da gronda surfatscha. La Lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria art. 23 differenziescha en quest connex tranter parcs naziunals, parcs natirals regiunals e parcs natirals da recreaziun e definescha quels sco suonda:
In parc naziunal è in territori pli grond che porscha spazis da viver intacts a la fauna ed a la flora indigena e che serva al svilup natiral da la cuntrada. En quest rom serva el er a la recreaziun, a l’educaziun ambientala ed a la perscrutaziun scientifica, en spezial da la flora e da la fauna indigena sco er dal svilup natiral da la cuntrada.
Aur
La muntada da l’aur sa mussa en conflicts da guerra
Il mument ch’i na dat nagut pli da cumprar perquai ch’ils daners da palpiri han pers lur forza simbolica, cumenza la magia da l’aur a vegnir fascinanta ed indestruibla pir che mai. Cun aur pon ins cumprar malgrà miseria u era gist pervi da quella. In nausch exempel è quel da las fatschentas d’aur succedidas durant la Segunda Guerra mundiala. Bain aveva Hitler declerà a Minca ils 8 da november 1941: «Nus avain augmentà la producziun partind da noss principi che la basa da nossa valuta na possia betg esser l’aur, mabain la producziun.» En vardad existiva dentant il privel d’inflaziun, e la Germania era a la tschertga dad aur en ils pajais conquistads. Uschia han ils Tudestgs rapinà ils tresors dad aur da bancas statalas, il davos aur da spargn da blers persequitads e fugitivs en miseria e schizunt l’aur da dents da las pli povras unfrendas gidieuas.
Territori natiral protegì
Territori natiral protegì vs. parcs d’impurtanza naziunala
In parc natiral regiunal è in territori pli grond, populà per part, ch’è caracterisà spezialmain da particularitads da sia natira e da sia cuntrada cultivada e dal qual ils edifizis e stabiliments s’integreschan en il maletg da la cuntrada ed en il maletg dals lieus.
Fregiécourt
Fergiécourt e ina fracziun da la vischnanca La Baroche dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Territori natiral protegì
Territori natiral protegì vs. parcs d’impurtanza naziunala
In parc natiral da recreaziun è in territori che sa chatta en la vischinanza d’in territori fermamain populà, che porscha spazis da viver intacts a la fauna ed a la flora indigena e che pussibilitescha a la publicitad da far experientschas en la natira.
Longirod
Longirod è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Mobility CarSharing
Mobility CarSharing è in’associaziun Svizra cun sedia a Lucerna. Ella posseda var 1850 autos en rodund 1000 lieus. L’associaziun “parta” ses autos cun ses commembers. Cun metter a disposiziun ils autos cunter pajament, pon ils utilisaders far diever dals autos en blers lieus da la Svizra senza avair in agen auto. Quai duai gidar a proteger l’ambient.
Colliaziuns
mobility.ch
Bellwald
Bellwald è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Niederbuchsiten
Niederbuchsiten è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Artitgel da linguas
I dat in artitgel da linguas da la Constituziun federala ed in artitgel da linguas da la Constituziun chantunala dal Grischun.
Saint-Oyens
Saint-Oyens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Lugnez
Lugnez e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Niederwald
Niederwald è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Blitzingen
Blitzingen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Reckingen-Gluringen
Reckingen-Gluringen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Grandfontaine
Grandfontaine e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Clarens
Clarens è ina avantlieu da la citad da Montreux en il chantun Vad en Svizra. Il lieu sa chatta tranter La Tour-de-Peilz e Montreux a la riva dal Lai da Genevra. L'Île de Salagnon sa chatta a Clarens
Saubraz
Saubraz è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Aubonne
Aubonne è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Müstair
Müstair (tudestg ed enfin l'onn 1943 uffizialmain Münster (GR)) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Müstair sa chatta en il circul Val Müstair dal district En.
Il 1. da schaner 2009 ha Müstair fusiunà cun las autras vischnancas svizras da la val (Fuldera, Lü, Santa Maria Val Müstair, Tschierv e Valchava) a la nova vischnanca da Val Müstair.
Müstair era la vischnanca la pli orientala da la Svizra e sa chatta sper il cunfin cun l'Italia.
Grafschaft
Grafschaft è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Gimel
Gimel è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Nicola Pfund
Nicola Pfund (Sorengo, 1960) è in scriptur svizzer en lingua taliana.
Palanzone
Il Muot Palanzone (u Palanzolo) es üna muntagna taliauna da 1436 meter d'otezza illa Provinza da Com. El as chatta in l'uschè dit "Triangolo Lariano", chi es il territori traunter ils duos rams dal Lej da Com, ed es la seguonda muntagna la pü ota da quista zona (zieva'l Muot San Primo).
Il cuolm da quista muntagna es sper la senda clameda "Dorsale del Triangolo Lariano", chi vo da Brunate a Bellagio süllas crastas dal Triangolo Lariano.
Suot il cuolm, sülla senda da la "Dorsale", do que la Chamanna Riella (1285 meters d'otezza), gestida da la secziun da Com dal "Club Alpino Italiano" (CAI).
Art. 70 da la Constituziun federala
L'artitgel 70 da la Constituziun federala è l'uschenumnà artitgel da linguas:
Art. 70 Linguas
1 Las linguas uffizialas da la confederaziun èn il tudestg, il franzos ed il talian. En il contact cun persunas da lingua retorumantscha è er il retorumantsch lingua uffiziala da la confederaziun.
2 Ils chantuns determineschan lur linguas uffizialas. Per mantegnair l’enclegientscha tranter las cuminanzas linguisticas, respectan els la cumposiziun linguistica convenziunala e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas.
3 La confederaziun ed ils chantuns promovan la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.
4 La confederaziun sustegna ils chantuns plurilings tar l’adempliment da lur incumbensas spezialas.
Münster-Geschinen
Münster-Geschinen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Santa Maria Val Müstair
Santa Maria Val Müstair era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Santa Maria Val Müstair sa chatta en il circul Val Müstair dal district En.
Il 1. da schaner ha Santa Maria Val Müstair fusiunà cun las autras vischnancas svizras da la val (Fuldera, Lü, Müstair, Tschierv und Valchava) a la nova vischnanca da Val Müstair.
Veytaux
Veytaux è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Santa Maria Val Müstair
Il num dal lieu vegn er inditgà sco ''Sta. Maria Val Müstair e Santa Maria en Val Müstair''
Veytaux
Geografia
Veytaux sa chatta a 438 m.s.m., 8 km al sid-est da la chapitala dal district Vevey e 1 km al sid-est da la citad da Montreux. La vischnanca sa chatta a la riva dal Lai da Genevra. Da Veytaux appartegna il chastè da Chillon, la fracziun Grandchamp (410 m s. M.) sin il cunfin cun Villeneuve ed aclaun da Sonchaux (1'258 m.s M.). Las vischnancas cunfinantas da Veytaux èn Montreux, Rossinière e Villeneuve en il chantun Vad e Haut-Intyamon en il chantun Friburg.
Populaziun
L'onn 2009 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 825 persunas La populaziun istorica da Veytaux era:
La lingua uffiziala da Veytaux è il franzos. 82.4 % da la populaziun da Veytaux è francofona, 7.3 % è germanofona e 2.9 % è da lingua englaisa (2000).
Miécourt
Miécourt e ina fracziun da la vischnanca La Baroche dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Kestenholz
Kestenholz è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Wolfwil
Wolfwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Ulrichen
Ulrichen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
La runa
La runa è in'ovra da Cla Biert.
Resumaziun
Il di ha entschiet baud la damaun allas tschintg. Il svegliarin stgalina. Plaunet sa dadesta e leva el. El va avant la fanestra e guarda encunter tschiel. Lez è cuvretgs. Taimp per ir a far fain, avant ch'ei cumenza a plover patratga el - in pur.
Cur ch'ella è pli manaivel curra ella encunter, metta finalmain la bratscha enturn culiez e dat bitschs ad el. Svelt dumanda ella - per franzos - sch'el charezzi ella. "Gie, gie", era sia risposta. Sinaquai rispunda ella ch'ella charezzi el fitg.
Cunquai ch'ella leva ir a chasa ed el finir da far fain ha ella gidà el da raschlar. Cura ch'els han fatg ina runa ha el cuvritg quella, sinaquai ch'ella damonda il motiv. El declara che quai tegn setg il fain da la plievgia.
Entras quella declaraziun ha ella dumandà schi saja chaud en là e sch'ins possi durmir lien. El raquinta ch'el ha era schon durmì en là e ch'i è chaud. Naturalmain vul ella era far quell'experientscha e suenter ditg ha el detg che quai mondi en urden.
Suenter la tschaina cuminaivla ha el cumenza a preparar lur suttetg. Cunquai che ella ha fraid en là sa ruschna el encunter ella per dar chaud. Duront l'entira notg en els ensemen, maun en maun. La damaun sa dadestan els cun buna luna. Ella cun bia euforia e plaschair.
Maun en maun van els cul fain da la val giu.
Montherod
Montherod è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Pizy
Pizy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Saint-George
miniatura Saint-George è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Muot San Primo
Il Muot San Primo (Rumantsch Grischun: Munt San Primo, talian: Monte San Primo) es üna muntagna da las Prealps da la Lombardia da 1682 meters d'otezza, illa Provinza da Com. El es la muntagna la pü ota da l'uschè dit "Triangolo Lariano", chi es il territori traunter ils duos rams dal Lej da Com.
Tuot la muntagna as preschenta scu üna granda crasta cuverta d'erva; sül cuolm do que üna crusch ed ün'ota antenna. Da quist lö po que vzair tuot ils Lejs da Com, Maggiore e da Lugano, ils territoris d'intuorn e'ls Alps.
Illa zona est da la crasta do que l'arivi da l'implaunt da runals, chi ho inizi als peis da la part nord da la muntagna.
Ascolians
Ascolians è la denominaziun d'ina orientaziun linguistica tenor il linguist talian Graziadio Isaia Ascoli. Sco el sez defendan ils Ascolians la posiziun ch'il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan fan part d'ina lingua cuminaivla che sa differenziescha cleramain dals dialects talians.
Ils Ascolians s'opponan als Battistians ch'èn da l'avis cuntrari.
Tora
La Tora (ebraic תּוֹרָה, per rumauntsch „tschegn“ u „cumand“, „uorden“) es la prüma part da la Bibgia dals Güdevs respectivmaing dal Vegl Testamaint dals cristiauns. La noziun greca, chi vain eir druveda illa Septuaginta, es Pentateuch. La Tora cumpiglia ils tschinch cudeschs da Moses.
Istorgia
Il pü tard dal 440 aunz la naschentscha da Gesu es la Tora gnida fixeda definitivmaing e canoniseda scu ün'auctorited spirituela immutabla.
Montenol
Montenol e ina fracziun da la vischnanca Clos du Doubs dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Puntcrap
thumb|200px|Sguard en la chavorgia Puntcrap (tudestg Rofla u Rof[f]laschlucht) è il num d’ina chavorgia dal Rain Posteriur situada tranter Sur (Sufers) ed Andeer-Balamburtg. La chavorgia sa chatta sin in’autezza da 1100 meters e furma il cunfin tranter la Valragn e la Val Schons.
Gist sut la chavorgia è situada la centrala ed il batschigl da regulaziun Bärenburg (Balamburtg) da las Ovras electricas Rain Posteriur. Quai signifitga che la chavorgia na vegn betg percurrida da tut l’aua dal Rain Posteriur.
Istorgia da l’ustaria en la Puntcrap
L’emprima ustaria ch’è cumprovada en la Puntcrap datescha dal 1639. Igl è però pussaivel ch’edifizis pli vegls sa chattavan avant al medem lieu. Ils abitants profitavan dal traffic da rauba che passava sperasvi (via da sauma). Tranter il 1818 ed il 1823 èn vegnidas erigidas las novas vias sur il Pass dal Spleia ed il San Bernardin; er quellas manavan tras la Puntcrap. Suenter l’avertura dal tunnel dal Gottard l’onn 1882 è il traffic da rauba dà ensemen; autras pussaivladads da gudogn mancavan per gronda part. thumb|left|190px|Maria e Christian Melchior-Pitschen Vers la fin dal 19avel tschientaner ha Christian Melchior-Pitschen decidì d’emigrar ensemen cun sia dunna en l’America. Il viadi surmar ha la vischnanca pajà als emigrants. L’ustaria ed il pitschen manaschi puril han ils geniturs manà vinavant. Tras si’activitad sco servient è Christian Melchior er arrivà a las Cascadas da Niagara. El ha vis co ch’i sa laschava gudagnar daners cun questa destinaziun d’excursiun ed ha realisà il potenzial turistic da bellezzas da la natira. El ha decidì da returnar e da render transibla la chavorgia, sinaquai ch’il public possia arrivar fin a la cascada situada en la part davos da la val.
thumb|200px|La cascada thumb|left|190px|Ils guaffens originals Durant ils mais d’enviern dals onns 1907 fin 1914 – la stad era la famiglia occupada cun las lavurs agriculas – ha Christian Melchior siglientà cun tanvellas e radund 8000 chargias explosivas ina galaria or dal grip fin tar la cascada e sut il Rain Posteriur ora. Dapli che 10 000 foras han stuì vegnir battidas en il grip, e quai cun ils pli simpels utensils a maun. Sia dunna e ses uffants al han gidà tar questa lavur stentusa. Cumbain che la fulla da turists ha mancà a l’entschatta (Emprima Guerra mundiala) èsi reussì a Melchior da segirar cun sia nova attracziun turistica l’existenza da l’hotel ‹Rofflaschlucht› situà a l’entschatta da la chavorgia. Christian Melchior è naschì il 1862 e mort il 1940; sia dunna ha vivì dal 1869 fin il 1941.
Davart l’istorgia da Christian Melchior ha l’autura da cudeschs d’uffants ed illustratura tudestga Margret Rettich (1926–2013) edì in cudesch da maletgs (‹Die Geschichte vom Wasserfall›, 1974, nova ediziun 2015) ; quel è er cumparì en pliras versiuns rumantschas.
Access a la chavorgia
Tar la Puntcrap cumenzava en il 19avel tschientaner la veglia via dad Avras. Da la via naziunala A13 odierna sa lascha la chavorgia be sminar; tgi che vul visitar l’ustaria e la chavorgia banduna la A13 sper Balemburtg (arrivond dal nord, sortida Rofla, nr. 26) resp. Sufers (nà dal sid, sortida 27).
Ursicin G. G. Derungs
Ursicin Gion Gieli Derungs (* 5 da schaner 1935 a Vella) è in teolog e scriptur da prosa e dramatica rumantsch. Derungs lavurava er sco redactur da la rivista Litteratura e sco translatur da texts religius e da litteraura englaisa, taliana e tudestga. Plinavant scriva el commentaris e columnas per gasettas rumantschas.
Biografia
Ursicin Gion Gieli Derungs nascha ils 5 da schaner 1935 a Vella en Val Lumnezia sco figl dal commerziant Albert Derungs e sia dunna Maria, naschida Maggi. El passenta si'uffanza en Val Lumnezia e frequenta il gimnasi a Mustér. L'onn 1955 entra el en la claustra da Mustér e vegn l'onn 1960 ordinà pader OSB. Ils onns 1955-56 studegia Derungs filosofia a Nossadunnaun, lura fin l'onn 1961 teologia a Roma. L'onn 1967 promova el cun ina lavur davart il Moraltheologe Joseph Geishüttner tar il dr. teol. I suonda in temp sco scolast gimnasial a la scola claustrala da Mustér. L'onn 1970 daventa el professer per teologia fundamentala e dogmatica a l'Universitad da S.Anselmo a Roma. Suenter studis supplementars a Tübingen en la Germania sorta el l'onn 1975 da l'urden benedictin e daventa scolast gimnasial a la Scola svizra da Milaun, nua ch'el instruescha grec, istorgia e filosofia.
L'onn 1982 publitgescha Derungs ses emprim cudesch da raquints, Il saltar dils morts, en il qual el s'exprima fitg criticamain davart la claustra da Mustér, quai che provochescha resuns fermamain critics en la Surselva catolica e segirescha a l'autur ina tscherta attenziun en la Rumantschia. Il cudesch cumpara sco nr. 54 da la retscha Nies Tschespet. L'onn 1988 publitgescha la chasa editura El Llamp da Barcelona il cudesch sut il titel El ball dels morts en ina versiun bilingua rumantsch-catalana. Quest'ediziun, translatada da Joan Esteve i Riba, pretenda sin la cuverta d'esser la "primera traducció d'una obra en romanx a una altre llengua". Il medem onn publitgescha Derungs in segund tom da raquints e poesias, questa giada sin agen quint. Il cavalut verd, uschè il titel, cumpara l'onn 2003 en translaziun franzosa tar Éditions de l'Aire a Vevey.
Prosa
Translaziuns
Teater
Translaziuns
Artitgels da Glion
La litteratura istorica cumpiglia sut il titel Artitgels da Glion ils tschintg artitgels dal 1513 davart la Vuclina e las leschas da las Trais Lias dal 1524/26.
En connex cun l'istorgia dal linguatg rumantsch èn els d'impurtanza, perquai ch'ils A. han pussibilità a las plaivs d'eleger sez plevon e confessiun, uschia che la Refurma ha pudì sa derasar en il Grischun.
Pravendas grischunas dastgan vegnir affidadas be a spirituals grischuns. Il spiritual sto administrar sez sia pravenda, abitar en il territori da quella, pastorar quella en urden e manar ina vita seriusa. Sche quai n`è betg il cas, pon ils parochians spedir el ed eleger in auter. La giuridicziun clericala en fatgs civils/seculars vegn dismessa (cun excepziun da cas matrimonials) ed ils spirituals suttamess a la dretgira civila en cas da falliments civils. Baselgias e claustras na pon betg ertar (uschenumnà „maun mort“). Per impedir ch`ellas fetschian quai, dastgan testaments da moribunds vegnir redigids da spirituals be en preschientscha dals ertavels u da lur represchentants. Nagins spirituals, q.v.d. ni uvestgs ni avats ni paders ni prers, na dastgan eleger uffiziants civils/seculars, e nagin d`els è elegibel en tals uffizis u en dretgiras. Excepziuns èn admissiblas be a basa da contracts renconuschids. In tal contract è per exempel vegnì concludì per la Curt episcopala a Cuira. Las dieschmas pitschnas vegnan dismessas, las grondas reducidas ad in quindeschavel. Dismessa vegn medemamain la consegna da la giaglina da tschaiver. Ils tributs (prestaziuns feudalas) vegnan sminuids (e. u. v.). Quels aritgels stattan en stretg connex cun las revoltas purilas antifeudalas dal temp ch‘eran fitg intensivas guerrescas en la Svevia ed en il Tirol. Las formulaziuns correspundan als Artitgels da Sargans e da Meraun sco era a quels (generalmain enconuschents) da Memmingen.
Féchy
Féchy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Samignun
Samignun (, er Samagnun, tudestg Samnaun [samˈnau̯n], bavarais Tsalnaun [tsɐlˈnau̯n] u Salnaun) è ina vischnanca politica dal Grischun. Ella è situada en la part orientala dal chantun en il circul Ramosch dal district En. La vischnanca sa cumpona da las fracziuns Champatsch, Laret, Plan, Ravaisch e Samnaun situadas tuttas en la Val Samignun. Per motivs istorics e pertutgant il traffic è Samignun in’exclava da duana; il vitg sa chatta pia ordaifer il cunfin da dazi svizzer. Dapi ch’ils abitants da Samignun èn vegnids germanisads en il 19avel tschientaner davent dal Tirol furma Samignun la suletta vischnanca en Svizra nua ch’i vegn discurrì in dialect bavarais.
Situaziun geografica
La Val Samignun sa chatta tranter las duas crestas da la Gruppa da Samignun ed ha pliras vals lateralas. Ella entschaiva tar la Fuorcla Zeblas (tud. Samnauner Joch, Zeblasjoch; 2539 m) e s’extenda vers il nordost fin a Schalkl, ina fracziun da la vischnanca austriaca da Danuder (tud. Nauders). Tras la val curra il Tscher (tud. Schergenbach), in flum da 16 kilometers lunghezza che nascha sin la Fuorcla Zeblas. La Val Samignun è la suletta val entaifer la Gruppa da Samignun ch’è abitada. Il punct il pli aut è il Muttler cun 3294 meters autezza, il pli bass è la Spissermühle sin 1511 meters sur mar.
Muntognas enturn la val
La Gruppa da Samignun è ina chadaina da muntognas da las Alps Centralas cun autezzas en media da 2700 fin 3000 meters. En il sidost cunfina ella cun la Val Sinestra, en il vest cun la Val Fenga (tud. Fimbertal) ed il Stanzertal ed en l’ost e sidost cun la Val da l’En. La chadaina da muntognas consista da duas crestas, ina cresta principala (u cresta settentriunala) ed ina cresta secundara che limiteschan la val. La cresta principala furma la cuntinuaziun vers nordost dal Massiv dal Silvretta e s’extenda da la Fuorcla Zeblas sur il Piz Rots (3097 m), il Bürkelkopf (3033 m), Gribellakopf (2987 m), Hexenkopf (3035 m), Furgler (3004 m), Blankakopf (2895 m), Rotpleiskopf (2938 m) ed il Kegelkopf (2920 m) fin a Landeck en il Tirol. La cresta secundara è pli auta che la principala, ma era pli curta. Ella sa sparta da la cresta principala sper il Piz Rots e s’extenda da là ennà vers il sidost e silsuenter vers il nordost e finescha sper Vestmezia (tud. Finstermünz) tranter l’En ed il Tscher. La cresta secundara cumpiglia il Piz Tschütta (tud. Stammerspitz(e); 3254 m), il Muttler (3294 m) ed il Piz Mundin (3254 m).
Fracziuns
La vischnanca da Samignun sa cumpona da tschintg fracziuns. En il center da la val sa chatta Samignun sez (1835 m), lura suonda Ravaisch (1799 m) al pe dal Che d’Mot, Plan (era Plaun; 1728 m) a la spunda dal Tscher, Laret (1730 m) al pe dal Piz Munschuns ed il davos Champatsch (tud. Compatsch; 1718 m) a l’entrada da la val, en vischinanza dal cunfin cun l’Austria e dal lieu da cunfin austriac Spiss (rum. Spescha). Champatsch furma ozendi il center da la Val Samignun.
Territori communal
La surfatscha totala da la vischnanca munta a 5618 hectaras. 166 hectaras consistan dad ers e pradas, 2424 hectaras furman terren cun giudida agricula, 658 hectaras èn cuvertas da guaud, 53 hectaras èn abitadas (chasas e vias) e 2317 hectaras èn terren nunproductiv.
Num dal lieu e vopna
Il num da la Val Samignun va probabel enavos al num da la chaplutta da S. Magnus a Samignun e deriva d’ina furma latina (ipotetica) *Ad Sanctu Magnone. Per rumantsch existan u existivan sper Samignun las furmas Samanun, Samagnun, Samanum e Samnun.
La vopna da Samignun mussa sin fund cotschen ina crusch en argient (alv) cun duas conchiglias en argient (alv) en ils champs sisum. Las conchiglias èn il simbol da S. Giachen il vegl, il patrun da la baselgia parochiala da Samignun. La crusch simbolisescha la rolla da Samignun sco vischnanca da cunfin.
Istorgia
Da tge temp che la Val Samignun è vegnida colonisada n’è betg enconuschent. Ina colonisaziun tras il carstgaun fiss stada pussaivla dapi la fin dal temp da glatsch, ma i n’è betg cler sche la val era gia populada en ils temps da crap, da bronz e da fier. Ils emprims colonists èn probablamain stads purs or da l’Engiadina che nizzegiavan a l’entschatta la val sco aclas. Ins suppona ch’ils colonists vegnivan da Tschlin e Ramosch e ch’els chatschavan lur muvel da l’Engiadina sur la Fuorcla Maisas en la Val Samignun. Pli tard èn ils colonists restads sur onn.
Cura che la refurmaziun è vegnida introducida en l’Engiadina en il 16avel tschientaner, è era ina part da Samignun sa convertida a la nova cardientscha. La pli gronda part dals abitants è dentant restada catolica, quai ch’è probablamain d’attribuir a la vischinanza e las relaziuns cun il Tirol. Il 1600 era var in terz dals abitants refurmà. Durant ils Scumbigls grischuns en la Guerra da trent’onns è era Samignun vegnì involvì en battaglias. A partir dal 1620 han ils Habsburgais invadì pliras giadas l’Engiadina, ed era Samignun è vegnì assaglì e sblundregià. Ultra da quai ha la schuldada purtà epidemias en la val che han furià surtut ils onns 1629 e 1635. Plinavant han paders chaputschins empruvà cun metodas agressivas da convertir abitants refurmads al catolicissem, quai che ha provocà dispitas. Igl è dentant documentà che omaduas confessiuns faschevan diever da la baselgia l’onn 1651. Enfin l’entschatta dal 19avel tschientaner èn tut ils refurmads sa convertids u emigrads, e l’onn 1836 ha gì lieu il davos servetsch divin refurmà.
La diversitad da cardientschas ha er procurà per dispitas cun la dretgira auta a Ramosch. In tschert temp han ins vulì che l’uffizi dal president da Samignun vegnia occupà in onn dad in refurmà e l’auter dad in catolic. Pliras giadas n’han ins dentant chattà nagin refurmà indigen per l’uffizi (uschia p.ex. tranter 1753 e 1777), cun il resultat ch’insatgi da Ramosch ha surpiglià l’uffizi da president. Per consequenza da questas dispitas è Samignun daventà l’onn 1806 in’atgna vischnanca.
Il 1798 è Samignun stà pertutgà dals conflicts tranter la Frantscha e l’Austria. Tranter auter è la culla dal clutger da Champatsch vegnida destruida. Donns dad aua en il clutger han sinaquai destruì la cronica da la val che vegniva conservada là e che cuntegneva probablamain in rapport davart l’emprima colonisaziun da la val. Ensemen cun il rest dal Grischun è Samignun daventà l’onn 1799 ina part da la Republica helvetica ed il 1803 ensemen cun il chantun Grischun ina part da la Confederaziun. L’onn 1812 è l’emprima scola communala vegnida averta.
L’introducziun d’in sistem da duana central en Svizra l’onn 1848 ha chaschunà gronds dischavantatgs per Samignun, perquai ch’il commerzi cun il Tirol è vegnì engrevgià. Ils onns 1888 e 1892 ha la vischnanca dumandà l’exclusiun dal territori da vischnanca da la duana svizra. Ils 29 d’avrigl 1892 ha il Cussegl federal approvà la dumonda cun l’argument che la val dependia dal commerzi cun l’Austria.
Il 1913 è vegnida finida la via d’access da Samignun a Vinadi. Quella ha creà per l’emprima giada ina colliaziun directa da la Val Samignun en l’Engiadina Bassa ch’era charrabla l’entir onn. Avant era Samignun accessibel be la stad sur ils pass da muntogna u davent dal Tirol. En il Tirol manavan duas sendas, ina da Samignun tras la Fuorcla Zeblas en il Paznaun e l’autra sur Champatsch en la Val da l’En. Il proxim uffizi da posta ed il proxim medi sa chattavan a Danuder en il Tirol.
La via directa sin territori svizzer è vegnida approvada dal Cussegl federal il 1905 e la Confederaziun ha surpiglià ils custs da construcziun. Avant avevan ins anc gì resalvas pervia dals custs; ina cumparegliaziun aveva mussà ch’ins avess pudì redomiciliar cun il medem import tut ils abitants da Samignun en l’Africa dal Sid e cumprar là grondas proprietads da terren per mintga famiglia. Perquai che la via cun numerusas punts e galarias maina sur chavorgias e sper paraids-crap or, è la construcziun stada ina prestaziun enorma. Dapi la construcziun da la via è adina puspè vegnì discutà sche l’exemziun da dazi duaja vegnir revocada. Damai ch’ils custs ed ils dischavantatgs da quest pass fissan pli gronds che las entradas da dazi, è il status vegnì mantegnì fin il di dad oz.
Populaziun
La fin dal 2010 dumbrava Samignun 760 abitantas ed abitants. Da quels eran 641 burgais svizzers e 119 esters. 25,8 % da la populaziun era damain che 20 onns veglia, 63,4 % dumbrava tranter 20 e 64 onns e 10 % avevan dapli che 64 onns. L’onn 2000 dumbrava Samignun 285 chasadas; en media vivevan pia 2,4 persunas en ina chasada. 46,4 % dals abitants han terminà ina scolaziun sin il stgalim secundar II e 7,2 % sin il stgalim terziar.
Lingua
Tar la dumbraziun dal pievel dal 2000 han 93,5 % inditgà il tudestg sco lingua dumagnada il meglier, 1,7 % il portugais e 1,6 % il serbocroat. Tut las autras linguas cuntanschevan damain che 1 %. Ina caracteristica è che Samignun è il sulet lieu en Svizra, nua ch’i vegn discurrì in dialect bavarais.
Midada al tudestg
Oriundamain discurrivan ils abitants da Samignun in dialect rumantsch ch’era fitg datiers dal vallader da l’Engiadina Bassa. Perquai che la val era colliada cun l’Engiadina be tras ils pass da muntogna che n’eran betg passabels durant l’enviern, avevan ils abitants da la val dapli contact cun il Tirol da lingua tudestga che cun l’Engiadina rumantscha. En il 19avel tschientaner è il lieu passà al tudestg; il dialect rumantsch da Samignun è mort ora dal tuttafatg il 1935.