cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tirchia
Preistorgia ed antica
La costa dal vest da l’Anatolia (t.a. Milet) è gia vegnida colonisada dapi la mesadad dal segund millenni a.C. tras grec ionics, aiolics e dorics, ils quals èn avanzads da là davent vers la costa dal sid e vers la Mar Naira. Er da la cultura micenica èn vegnids a la glisch relicts a la costa dal vest e dal sid, sco er en il fratemp a Kuşaklı en l’auta planira da l’Anatolia Centrala. A partir da 700 a.C. èn avanzads nà da l’ost Meds e Persians ed han conquistà la Lidia e parts da las colonias grecas. A partir da 334 a.C. ha Alexander il Grond conquistà l’entira Asia Minura. Suenter la mort da quel è ses reginavel grond dà dapart; igl ha cumenzà il helenissem cun plirs regents rivalisants da derivanza macedona. La predominanza greca è vegnida terminada vers la fin dal terz tschientaner tras l’expansiun da l’Imperi roman, il qual ha surpiglià successivamain la pussanza en l’Asia Minura e mantegnì quella fin la spartiziun da l’imperi en la Roma occidentala e la Roma orientala (Bizanz) en il quart tschientaner. Silsuenter ha il pajais appartegnì fin l’avanzada dals Arabs e pli tard dals Seldschucs ed Osmans a l’Imperi bizantin.
Parallel als surmenziunads han existì dominis locals:
Imperi dals Göktürk – 6avel fin 8avel tschientaner s.C.
Il num dals Tircs deriva da l’Asia Centrala. Là existiva en la Mongolia odierna dal 6avel fin il 8avel tschientaner il chaganat dals Tircs, ils quals vegnan per ordinari – per als distinguer dals Tircs da pli tard – numnads Göktürk. Ils Chinais als numnavan tujue. Da là è il num sa derasà en il temp medieval tempriv sco noziun collectiva per la gronda part dals pievels da la steppa eurasians, tranter auter er per tals che na discurrivan nagina lingua turca (sco per exempel ils Magyars ch’ils Bizantins numnavan Τουρκοι, Tourkoi). Ils immigrants, dals quals la Tirchia ha ses num, èn stads ils Oghuz che derivavan da la regiun enturn la Mar d’Aral.
Seldschucs – 11avel tschientaner s.C.
Ils Seldschucs han battì a moda decisiva l’armada bizantina en la Battaglia sper Manzikert l’onn 1071. L’onn 1077 è vegnì fundà il sultanat dals Seldschucs da Rum e sinaquai han ils tircs conquistà grondas parts da l’Anatolia da l’Ost e da l’Anatolia Centrala. Suenter l’assagl dals Mongols è il reginavel seldschuc stà flaivlentà, uschia che diversas stirpas tircas èn definitivamain sa fatgas independentas. Or d’in da quests principadis tircs è sa sviluppà l’Imperi osmanic da pli tard. Dapi il 12avel tschientaner è cumprovada en funtaunas dal vest la denominaziun ‹Turchia› per il pajais.
Imperi osmanic – a partir da 1299 s.C.
Suenter che l’expansiun da l’Imperi osmanic vers l’Europa era vegnida franada davant Vienna (sconfitta da l’imperi osmanic al Kahlenberg 1683) è l’imperi vegnì chatschà enavos adina dapli or da ses territori europeic fin sin il piz en il vest da la Mar da Marmara, tranter Istanbul ed Edirne. Ils moviments naziunals ch’èn sa fatgs valair en il 19avel tschientaner han manà in pau a la giada ad ina sparpagliaziun da l’imperi; l’occupaziun da l’Africa dal Nord tirca tras pussanzas europeicas e la finala la sconfitta en l’Emprima Guerra mundiala han manà a la ruina cumpletta da l’imperi.
En l’Emprima Guerra mundiala ha l’Imperi osmanic cumbattì sin la vart da las Pussanzas centralas. Suenter che la Frantscha e la Gronda Britannia avevan empermess als Armens in stadi independent en l’Anatolia da l’Ost, ha la regenza osmanica sut ils Giuvens Tircs temì per l’integritad territoriala. Sut il pretext d’in’acziun da translocaziun èn ina gronda part dals Armens che vivevan sin il territori da l’imperi vegnids mazzads u èn morts durant la stgatschada en il desert siric. Tut en tut èn vegnids per la vita ils onns 1915 fin 1917 tranter 300 000 e 1,5 milliuns Armens, quai che vegn resguardà a nivel internaziunal sco genocid. Er cunter ils Arames ed Assirs è vegnì commess in genocid. Ensemen cun las mazzacras dals Grecs che vivevan al sidost da la Mar Naira (Pontos) ha quai muntà la fin da la colonisaziun cristiana dal pajais da prest dus millennis. L’onn 1985 ha la Cumissiun per ils dretgs umans da las Naziuns unidas considerà las mesiras da la regenza osmanica da lez temp sco genocid. Las regenzas tircas snegan però fin oz che quests mazzaments sajan stads intenziunads u schizunt vegnids commess da vart da la regenza osmanica – ed uschia la tesa dal genocid.
Suenter la sconfitta da las Pussanzas centralas ha l’Imperi osmanic pers en rom dals Contracts da pasch da Sèvres ses territoris restants situads ordaifer l’Anatolia e la Trachia. Plinavant duevan vastas parts da la Tirchia odierna vegnir attribuidas a la Grezia, l’Italia e la Frantscha, dueva vegnir fundà en l’ost in stadi armen ed attribuida en il sidost als Curds ina regiun autonoma. Quests plans na duevan la finala però betg vegnids realisads.
Atatürk – republica e refurmas
Mustafa Kemal Pascha ha organisà a partir dals 19 da matg 1919 la resistenza politica e militara cunter quests plans. Cumbats spezialmain intensivs èn vegnids manads a partir dal 1920 cunter ils Grecs. La guerra è ida a fin ils 9 da settember 1922 cun la reconquista dad Izmir. Suenter la fin dals cumbats han gì lieu purificaziuns etnicas en la Grezia ed en Tirchia; en rom da quellas èn ‹Tircs› vegnids stgatschads dal territori grec (cun excepziun dals muslims en la Trachia dal Vest) e ‹Grecs› dal territori tirc (cun excepziun dals Grecs ad Istanbul).
Suenter la victoria da la Tirchia han ins revedì ils 24 da fanadur 1923 cun il Contract da Losanna las determinaziuns dal Contract da Sèvres. En rom dal nov contract èn ils cunfins dal stadi odiern vegnids renconuschids tras il dretg internaziunal. A medem temp han ins legalisà la stgatschada vicendaivla da las minoritads. Suenter che tut las unitads militaras da l’exteriur han gì bandunà l’Anatolia, ha Mustafa Kemal Pascha proclamà ils 29 d’october 1923 la republica.
En il decurs da ses temp d’uffizi ha Mustafa Kemal Pascha realisà refurmas fundamentalas areguard il sistem politic e las structuras socialas, las qualas duevan far da la Tirchia in stadi modern, secular ed orientà vers l’Europa. Las lingias directivas da sia politica vegnan oz subsummadas sut la noziun kemalissem.
Tranter auter han ins abolì il 1922 il sultanat ed il 1924 il califat. Il medem onn ha la Tirchia dismess la scharia, il 1925 è vegnì scumandà en rom d’ina refurma cumplessiva da la vestgadira (lescha dal chapè) il fes ed introducida la coeducaziun. Las fraternitads islamicas ch’avevan gronda influenza èn vegnidas scumandadas. Il 1926 han ins remplazzà la cronologia islamica tras il chalender gregorian ed introducì il sistem metric. Per instituziuns statalas valeva quest ultim gia dapi il 1871. thumb|160px|Atatürk – il fundatur da la Tirchia moderna En il decurs dals proxims onns han ins surpiglià entirs sistems da dretg da pajais europeicas ed adattà a las relaziuns tircas. Il 1926 ha la Tirchia surpiglià il dretg civil svizzer – ed uschia er la monogamia cun l’egualitad tranter dunna ed um (en la vita da mintgadi ha l’egualitad però be sa laschà realisar parzialmain). Igl èn suandads il dretg commerzial tudestg ed il dretg penal talian. L’onn 1928 han ins proclamà la secularisaziun e remplazzà la scrittira araba tras la latina (revoluziun dals bustabs). En rom d’ulteriuras refurmas ha la Tirchia introducì il 1930 il dretg da votar activ da las dunnas e dapi il 1934 dastgan dunnas er sezzas candidar (dretg da votar passiv). Ultra da quai ha il regent laschà deliberar l’assamblea naziunala la lescha dal num da famiglia; en rom da questa procedura al ha il parlament onurà cun il num Atatürk (bab dals Tircs). Be paucas da las refurmas – t.a. l’iniziativa dad Atatürk da far il clom d’oraziun be en lingua tirca enstagl araba – èn vegnidas revocadas suenter sia mort, damai che quai na sa laschava betg realisar e controllar dal tuttafatg.
Suenter che Atatürk è mort ils 10 da november 1938 è ses confident Ismet Inönü daventà il segund president da stadi tirc. Inönü è sa stentà da cuntinuar cun la modernisaziun da la Tirchia e da mantegnair en la politica da l’exteriur la neutralitad. L’onn 1939 è il stadi Hatay s’unì cun la Tirchia, furmond da qua davent la provinza da medem num cun la chapitala İskenderun.
Segunda Guerra mundiala e suenterguerra
Suenter l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala ha la Tirchia mantegnì l’emprim la neutralitad, suenter esser sa cunvegnida cun la Frantscha davart l’incorporaziun da la provinza Hatay. Pir ils 23 da favrer 1945 ha il pajais declerà sin la vart dals Alliads simbolicamain la guerra a la Germania ed al Giapun. Ils 26 da zercladur 1945 ha la Tirchia suttascrit la Charta da las Naziuns unidas. Uschia tutga il pajais tar ils 51 commember fundaturs da las Naziuns unidas.
Cur ch’il conflict tranter ost e vest è daventà adina pli critic e l’Uniun sovietica ha cumenzà a far valair si’influenza en il pajais, ha la Tirchia bandunà definitivamain sia politica da neutralitad. L’onn 1950 è la Tirchia sa participada sco part d’in contingent da las Naziuns unidas a la Guerra da la Corea ed il 1952 è il pajais daventà commember da la NATO.
L’onn 1960 ha il primminister regent proclamà ina lescha d’autorisaziun cun l’intenziun da tschessentar l’opposiziun politica. Sinaquai hai dà in putsch da las forzas militaras tircas. Menderes ed auters politichers èn vegnids sentenziads a la mort e pendids. Suenter ch’il militar ha introducì il 1961 ina nova constituziun, ha el dà enavos la pussanza ad ina regenza civila.
İsmet İnönü, il qual era gia stà en uffizi avant la Segunda Guerra mundiala ils onns 1923–24 e 1925–1937, è danovamain daventà primminister ed ha regì dal 1961 fin il 1965. Er a las regenzas successuras na duevi però betg reussir da dumagnar sut controlla las activitads terroristicas da dretga e da sanestra ed er la situaziun economica è sa pegiurada. L’onn 1971 ha l’armada, senza far in putsch, danovamain intervegnì en la politica. Sut influenza dal militar han ins mess tras mesiras pli repressivas envers la populaziun.
L’onn 1974 ha la dictatura militara greca da lez temp, che suandava in naziunalissem agressiv, cupitgà il president cipriot Makarios. Il primminister tirc Bülent Ecevit ha sinaquai tramess unitads da truppas en Cipra per proteger la minoritad tirca sin l’insla e prevegnir ad in’uniun tranter la Grezia e la Cipra cun sia maioritad greca. Suenter grevs cumbats èn ins sa cunvegnids a l’armistizi che divida fin oz l’insla en duas parts independentas. Il 1983 han ins proclamà la Republica tirca Cipra dal Nord, la quala n’è però fin oz betg renconuschida en il dretg internaziunal.
Ils 12 da settember 1980 ha il militar danovamain fatg in putsch. Il motiv ha furmà la fasa fitg instabila dapi ils onns 1970 ch’è stada segnada da coaliziuns politicas alternantas, d’instabilitad politica ed economica e d’acts da terror dal spectrum politic dretg e sanester. Il militar sut il general Kenan Evren ha proclamà il dretg da guerra e scumandà tuttas partidas politicas. La junta è intervegnida fitg ferm cunter separatists curds ed opponents da la sanestra. Ins ha mess a ferm 650 000 persunas, registrà 1,5 milliuns persunas suspectadas e mess ad ir proceduras cunter 210 000 Tircs. Tut en tut è vegnì proclamà 517 giadas la paina da mort, tschuncanta persunas èn vegnidas executadas, 171 umans èn morts en consequenza da torturas. 14 000 Tircs han pers lur naziunalitad, 30 000 umans han bandunà la Tirchia sco fugitivs politics. Partidas politicas èn vegnidas scumandadas, 23 000 uniuns èn vegnidas serradas, millis persunas relaschadas. 31 schurnalists han ins sentenzià da lez temp a chastis d’arrest, durant 10 mais n’han dastgà cumparair naginas gasettas. Ils 7 da november 1982 è vegnida approvada tras votaziun dal pievel la constituziun preschentada dal militar; quella è entrada en vigur ils 9 da november 1982 ed è en vigur fin oz. thumb|220px|Bandiera da la Tirchia A partir da la mesadad dals onns 1980 ha il conflict dals Curds dominà en la Tirchia la politica interna. Fin là aveva la politica taschentà la problematica dals Curds, uschia che quella n’era betg stada preschenta en la schientscha da la societad tirca. La politica d’assimilaziun da la Tirchia ha manà a la suppressiun da la cultura ed identitad curda. Sco reacziun sin quai è sa furmada l’onn 1978 la Partida da lavurants dal Curdistan (PKK) sut Abdullah Öcalan. En il sidost dal pajais ha quella cumenzà il 1984 in cumbat armà per realisar in stadi independent socialistic Curdistan. L’onn 1998 ha il servetsch secret tirc arrestà Öcalan a Kenia e manà el en la Tirchia. Sinaquai ha la PKK declerà in armistizi unilateral, il qual è pir vegnì rut l’onn 2004.
Sut la regenza da Bülent Ecevit (1999–2002) han inizià refurmas cumplessivas areguard il dretg civil, las qualas han rinforzà ils dretgs umans e da libertad (p.ex. dretg da reuniun e da demonstraziun). Tranter auter han ins abolì la paina da mort, scumandà tuttas furmas da tortura e rinforzà las libertads culturalas da la populaziun curda. Er sut l’AKP (dapi il 2001) han questas refurmas cuntinuà. Uschia èn lubids dapi lura il diever dals dialects curds, l’instrucziun da la lingua curda e chanals da radio e televisiun curds.
L’entschatta dal nov millenni è stada segnada d’ina vart d’attentats da bumbas da l’al-Qaida ad Istanbul, da novs cumbats tranter il militar curd e la PKK sco er da la vischinanza geografica tar la Guerra burgaisa en Siria. Da l’autra vart han cumenzà l’onn 2005 – suenter esser sa stentà 40 onns persuenter – las tractativas per l’adesiun a l’Uniun europeica. Pervi da la tenuta conservativ-islamica da la regenza da l’AKP ha l’EU però fatg valair ch’i manchian ils progress necessaris areguard ils dretgs fundamentals e la libertad d’opiniun e che las dretgiras na sajan betg nunpartischantas avunda.
Il fanadur 2016 hai dà in’emprova da far in putsch cunter Erdoğan; a quai èn suandadas mesiras da repressiun da vart da la regenza. Er la nova constituziun dal 2018 e las reelecziuns dal medem onn han confirmà la posiziun ed il curs dal president dal stadi.
Sistem politic
Tenor la constituziun dal 1982 furmava la Tirchia ina democrazia parlamentara cun in cussegl dals ministers, che vegniva presidià dal primminister, ed ina giustia independenta. Il 2010 e 2018 han alura gì lieu revisiuns cumplessivas da la constituziun, uschia che la separaziun da las pussanzas è realisada be pli parzialmain. Il cussegl dals ministers sco organ executiv superiur n’exista betg pli. Il president che vegn elegì tras il pievel furma uss sco sulet il chau da l’executiva. Tranter auter ha il cabinet ch’el presidiescha la cumpetenza da relaschar leschas provisoricas. Er l’influenza dal president sin las elecziuns da las autoritads giudizialas è vegnida extendida e dretgs spezials da las forzas armadas abolids quasi dal tuttafatg.
Uniun europeica
L’Uniun europeica (UE) è ina federaziun da stadis europeics che dumbra actualmain (2020) 27 stadis commembers. La populaziun da l’entira UE munta a radund 450 milliuns abitants. Tar il martgà europeic che vegn furmà da tut ils stadis commembers sa tracti – mesirà vi dal product naziunal brut – dal pli grond martgà communabel en tut il mund.
Tirchia
Sistem politic
En las scienzas politicas vegn il sistem politic da la Tirchia savens descrit sco «democrazia defecta» u sco «reschim ibrid» (t.a. dal politolog Cemal Karakas). En l’Index da democrazia dal magazin britannic ‹The Economist› ha il pajais figurà il 2016 sin plaz 110 da 167.
Tenor l’Index da percepziun da corrupziun da Transparency International sa chattava la Tirchia l’onn 2016 da 176 pajais ensemen cun la Tunesia, il Kuwait e la Bulgaria sin plaz 75, cun 41 da maximal 100 puncts.
Dretgs umans
La problematica actuala areguard ils dretgs umans furma plitost la dumonda co ch’ils dretgs constituziunals (t.a. libertad d’opiniun, d’infurmaziun e da religiun) vegnan mess en vigur. Vitiers vegnan deficits en connex cun la protecziun da las minoritads etnicas e la realisaziun dal dretg sindical. Sa sminuids in pau, ma betg anc schliads dal tuttafatg – surtut betg dapi il putsch dal 2016 – èn problems en connex cun la tortura da vart da la polizia. Ina tematica che vegn adina puspè discutada a moda cuntraversa furma la libertad da s’exprimer e da pressa. L’artitgel contestà (art. 31 dal cudesch penal) smanatscha cun sancziuns penalas cunter «offensiun da la naziun tirca, da la republica tirca e da las instituziuns e dals organs dal stadi».
Uniun europeica
Suenter las experientschas or da las duas guerras mundialas, èn ils iniziants dal process europeic d’integraziun vegnids guidads da la voluntad d’impedir la guerra sco med politic. Per quest intent duevan ils stadis europeics collavurar adina pli stretgamain – l’emprim sin plaun economic e pli tard er sin plaun politic – e laschar vegnir lur entretschaments vicendaivels uschè stretgs ch’i daventia nunpussaivel da far guerra per schliar conflicts. Da quai è resortida ils onns 1950 l’emprima allianza da stadis europeics. En il decurs dals proxims decennis èn adina dapli pajais s’associads a quest’emprima communitad.
Tirchia
Politica exteriura
Dapi che la Tirchia è s’orientada vers l’Occident, datti duas constantas en la politica exteriura dal pajais: il giavisch da daventar commember da l’Uniun europeica e las stentas d’impedir ch’i sa furmia en il sidost dal pajais (sco er en ils territoris cunfinants cun maioritad curda dals stadis vischins) in stadi curd. La Tirchia considerescha sasezza sco pussanza protectiva dals Tircs sin il Balcan e dals Turkmens da l’Irac. Ultra da quai sa stenta il pajais da sa posiziunar sco pussanza directiva envers ils stadis turks (Cipra dal Nord, Aserbaidschan, Usbekistan, Turkmenistan, Kirgisistan e Kasachstan) da l’Asia Anteriura ed Asia Centrala e da meglierar las relaziuns envers las republicas autonomas e regiuns da lingua turka.
Relaziuns envers stadis vischins
Champs da conflict regiunals furman la Mar Egeica e la Cipra. En la Mar Egeica è il decurs dal cunfin tranter ils dus pajais contestà. Omadus pajais emprovan da far valair en quest connex lur interess militars ed economics (giaschaments da petroli eventuals). Ils ultims onns èn las relaziuns tranter ils dus stadis però sa meglieradas cleramain.
Differenzas datti pervi dals schuldads tircs ch’èn staziunads en la Cipra dal Nord. L’emprova da la Republica da la Cipra da staziunar sin l’insla rachetas da defensiun cunter aviuns ha bunamain manà vers la mesadad dals onns 1990 ad ina guerra.
Uniun europeica
En il decurs da si’istorgia ha l’Uniun europeica odierna purtà differents nums: Il pass da fundaziun decisiv è succedì il 1957 cun ils Contracts da Roma ch’han mess ad ir la Communitad economica europeica. Dapi il Contract da Maastricht (1992) sa numna quella Communitad europeica e s’occupa er da champs politics che na concernan betg en emprima lingia dumondas economicas. E cun il Contract da Lissabon (2007) èn las singulas pitgas da la collavuraziun europeica vegnidas reunidas a l’Uniun europeica odierna. Quai è però be la vart giuridica e formala – en la pratica politica ed en la lingua da mintgadi èn ils nums respectivs gia sa fatgs valair pli baud: il num ‹Communitad europeica› successivamain a partir dal Contract da fusiun dal 1965/67 (ch’ha unì las organisaziuns dals Contracts da Roma sut la noziun superiura ‹Communitads europeicas›) ed il num ‹Uniun europeica› dapi il Contract da Maastricht dal 1992 (ch’ha definì las ‹trais pitgas da l’Uniun europeica›).
Dals 27 stadis da l’Uniun europeica furman 19 in’uniun economica e monetara. L’onn 2002 han ins introducì ina valuta communabla per quests pajais, l’euro. En rom dal spazi da libertad, segirezza e dretg collavuran ils stadis commembers en la politica da l’intern e da giustia. Entras la politica exteriura e da segirezza communabla sa stentan els da sa preschentar communablamain envers stadis terzs.
Tirchia
Relaziuns envers stadis vischins
Cun egliada critica observa la Tirchia in’eventuala extensiun dals dretgs u expansiun territoriala da la regiun autonoma Curdistan en l’Irac dal Nord. In agen stadi tirc en l’Irac dal Nord (cun ils champs da petroli a Kirkuk sco basa economica) pudess er dar en la Tirchia nov schlantsch al moviment d’independenza. Malgrà questas differenzas politicas investeschan bleras interpresas tircas en il territori curd iracais. Ultra da quai ha Ankara avert in consulat ad Erbil.
Uniun europeica
L’Uniun europeica ha furmà il 2016 en tut il mund il segund grond spazi economic tenor product interiur brut nominal (suenter ils Stadis Unids) e tenor product interiur brut cun resguardar la capacitad da cumpra (suenter la Republica Populara da la China). Sco federaziun da stadis furma ella il pli grond producent da bains e la pli gronda pussanza economica dal mund. Ils stadis commembers han in dals pli auts standards da viver dal mund, schebain ch’i dat entaifer l’Uniun europeica cleras differenzas tranter ils singuls stadis. En l’Index dal svilup uman èn vegnids qualifitgads il 2015 26 dals 28 commembers sco «fitg sviluppads».
Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 e 2007 è l’Uniun europeica confruntada, surtut pervi da la crisa da finanzas dal 2007 e la crisa da fugitivs dapi il 2015, cun ina sceptica creschenta da parts da la populaziun cunter il process d’unificaziun europeica. Quai è tranter auter sa manifestà en furma dal referendum da brexit dal 2016 ch’ha manà il favrer 2020 a l’extrada da la Gronda Britannia da l’Uniun europeica. Cun divers plans da refurma sa stenta l’UE da dar cuntrapais a questas tendenzas.
Tirchia
Relaziuns envers stadis vischins
In object da dispita tranter ils dus stadis, e quai gia dapi decennis, furma la provinza tirca Hatay. Quella aveva appartegnì fin il 1938 al territori sirian sut mandat da la Frantscha ed era vegnì attribuì il 1939 a la Tirchia. Cuntraversas datti er pervi da l’aua da l’Eufrat: La construcziun da mirs da serra en connex cun il project da l’Anatolia dal Sidost ha sveglià temas da vart da la Siria che la Tirchia pudess far in di maldiever da l’aua sco instrument da pussanza. Il sustegn da la PKK da vart da la Siria ha manà vers la fin dals onns 1990 a smanatschas da guerra da la Tirchia envers Damascus. Suenter ina fasa d’avischinaziun ha la Guerra burgaisa en Siria dapi il 2011 fatg pegiurar massivamain las relaziuns tranter ils dus stadis e manà il 2012 al Conflict sirian-tirc. La regenza tirca ha appellà repetidamain al president sirian Baschar al-Assad da sa retrair. Il pli tard dapi il matg 2012 vegnan cumbattants da l’opposiziun siriana trenads ed armadas dal servetsch secret tirc. Pervi da la violenza dal reschim dad Assad cunter glieud en l’agen pajais ha la Tirchia decretà sancziuns economicas, bloccà tut ils contos da simpatisants dal reschim e scumandà furniziuns d’armas a la regenza siriana. La Tirchia ha recepì in fitg grond dumber da fugitivs sirians; la speranza che quels possian returnar suenter ina svelta cupitga dad Assad n’è però betg sa verifitgada.
La regenza tirca snega il genocid dal 1915/16 envers ils Armens e sa stenta d’impedir che auters stadis renconuschian quel uffizialmain. L’occupaziun da la regiun da l’Aut Karabakh, che tutga tenor il dretg internaziunal tar l’Aserbaidschan, tras l’Armenia engrevgescha las relaziuns envers la Tirchia, damai che quest’ultima considerescha sasezza sco pussanza protectiva da l’Aserbaidschan. Ultra da quai na renconuscha l’Armenia fin oz betg ils cunfins vers la Tirchia sco che quels eran vegnids fixads en rom dal Contract da Kars (1921). Bain èn ins sa stentads ils ultims onns da normalisar las relaziuns tranter ils dus stadis e da stabilir relaziuns diplomaticas; ma la ratificaziun da las cunvegnas respectivas sa mussa sco vaira spinusa.
Uniun europeica
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers
thumb|220px|Sala e lieu da conferenza nua ch’èn vegnids segnads il 1957 ils Contracts da Roma L’onn 1950 ha Robert Schuman, minister dals affars externs da la Frantscha, proponì la creaziun d’ina communitad da las industrias europeicas da charvun e d’atschal. A l’origin da questa proposta è stà il quità d’impedir l’industria d’armament naziunala. L’onn 1951, pia be sis onns suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala, han la Belgia, la Republica Federala Tudestga, la Frantscha, l’Italia, il Luxemburg ed ils Pajais Bass segnà il contract da Paris e fundà uschia la Communitad europeica da charvun ed atschal.
Tirchia
Relaziuns envers stadis vischins
Durant la Guerra fraida hai dà tranter ils dus pajais tensiuns pervi da la suppressiun da la minoritad tirca en Bulgaria ch’era immigrada là dal temp da l’Imperi osmanic. Ultra da quai refusa la Tirchia da pajar indemnisaziuns a descendents dals Bulgars ch’èn vegnids stgatschads or dal territori da la Tirchia odierna (Bulgars da l’Anatolia). Ozendi tgiran las regenzas dals dus pajais però bunas relaziuns, betg il davos pervi da la muntada vicendaivla da l’economia.
Organisaziuns internaziunalas
La Tirchia è dapi il 1952 commembra da la NATO. Gia dapi il 1963 tgira il pajais relaziuns tar las organisaziuns precursuras da l’Uniun europeica e sa stenta dapi decennis da cuntanscher ina commembranza a dretg cumplain. Il december 2004 ha l’Uniun europeica decidì d’iniziar tractativas d’adesiun.
Daspera è la Tirchia commembra da las Naziuns unidas, dal Fond monetar internaziunal, dal Cussegl da l’Europa, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic (OECD), da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (OSCE), da l’Organisaziun da la Conferenza islamica e dad autras pli.
Militar
thumb|220px|Midada da la guardia (Mausoleum dad Atatürk, Ankara) Suenter ils Stadis Unids è la Tirchia represchentada en la NATO cun il segund grond contingent da schuldads (ca. 612 000). Pervi da las bleras basas d’impurtanza strategica furma la Tirchia savens il center operativ per intervenziuns militaras en il Proxim Orient.
Il 2018 sa chattava la Tirchia sin plaz 20 da 155 en l’Index da militarisaziun global. Il militar tirc vegn er engaschà a l’intern dal pajais en la protecziun cunter catastrofas.
Uniun europeica
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers
Sis onns pli tard, il 1957, han ils dus contracts da Roma dà l’entschatta a duas ulteriuras communitads, la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica da l’energia atomara (Euratom). La CEE è vegnida creada cun la finamira da stgaffir in martgà communabel, entaifer il qual dueva esser garantida la libra circulaziun da raubas, servetschs, chapital e forzas da lavur. L’Euratom dueva garantir in svilup communabel a favur d’in’utilisaziun paschaivla da l’energia atomara.
Tirchia
Militar
En la Tirchia exista per mintga um ch’ha accumplì ses 20avel onn da vita in’obligaziun al servetsch militar. I n’exista nagina pussaivladad da prestar enstagl in servetsch da cumpensaziun civil.
Rolla politica
Las forzas militaras tircas considereschan sasezzas sco protecturas da la democrazia e dal kemalissem. Ellas pretendan tradiziunalmain per sasezzas in «dretg da veto, da garanzia e da guardia». Gia duas giadas ha l’armada fatg in putsch per terminar crisas politicas, numnadamain il 1960 ed il 1980 (ultra da quai è la regenza Demirel vegnida sfurzada il 1971 da demissiunar). Il decurs dals dus putschs è stà sumegliant: il militar è stà paucs onns a la pussanza ed ha, suenter ina refurma da la constituziun, surdà quella ad ina regenza civila. L’intenziun politica da vart dal militar è però stada differenta: Il putsch dal matg 1960 è surtut vegnì purtà d’uffiziers dal cader mesaun d’orientaziun sanestra ed ha manà ad ina constituziun democratica. Il putsch dal settember 1980 han però fatg generals d’orientaziun dretga, quai ch’ha manà ad adattaziuns correspundentas en la constituziun. Er il 1997 ha l’intervenziun dal militar manà a la demissiun da la regenza sut Necmettin Erbakan; quai è però succedì senza sa servir da la forza da las armas. Il 2016 ha l’emprova da far in putsch militar fatg naufragi. La regenza (president Recep Tayyip Erdoğan ed il cabinet Yıldırım) è sa profitada da quai cun relaschar dieschmillis collavuraturs dal militar, da la polizia, da la giustia, da l’administraziun e d’instituziuns da furmaziun. Er independentamain da la tentativa da far in culp da stadi è il temp d’uffizi dad Erdoğan segnà da decisiuns che servan a tschessentar la pussanza dal militar e d’augmentar quella dal president.
Uniun europeica
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers
L’onn 1959 han ins cumenzà a reducir successivamain ils dazis entaifer la CEE. Stgars diesch onns pli tard, il prim da fanadur 1967, èn las trais organisaziuns d’enfin qua (Communitad europeica da charvun ed atschal, CEE ed Euratom) vegnidas reunidas sut il term general da las trais Communitads europeicas. In onn pli tard è entrada en vigur l’uniun da duana. Quella ha dismess ils dazis per il traffic commerzial a l’intern da la CEE e fixà ina tariffa da dazi communabla per il commerzi cun stadis terzs.
Tirchia
Rolla politica
Forzas armadas tircas èn adina puspè stadas engaschadas suenter la Segunda Guerra mundiala en operaziuns militaras internaziunalas da las Naziuns unidas resp. da la NATO (Guerra da la Corea 1950–1953, Somalia 1993–1994, Bosnia- Erzegovina e Cosovo ils onns 1990, Irac ed Afghanistan fin oz). En pli ha l’armada tirca fatg atgnas offensivas militaras cun invader la Cipra dal Nord (1974) resp. la Siria dal Nord en rom da la guerra burgaisa (a partir dal 2016).
Sutdivisiun administrativa
Areguard l’administraziun regiunala e communala è la Tirchia sutdividida en 81 provinzas (il u valilik) che vegnan administradas tras in guvernatur (vali). Las singulas provinzas èn da lur vart sutdivididas en circuls e vischnancas. Ils circuls (ilçe u kaymakamlık) vegnan manads d’in kaymakam che vegn nominà dal minister da l’intern. Il president communal (belediye başkanı) u cuvitg (muhtar) vegn elegì tras il pievel.
Citads
L’urbanisaziun è avanzada fitg ferm en Tirchia. Var 74 % da l’entira populaziun vivan en citads. Il sidost e nordost dal pajais èn be pauc populads; la gronda part da la populaziun viva e lavura en las aglomeraziuns a la costa dal vest ed en la regiun enturn il quadrangul Ankara, Sivas, Kayseri e Konya en la Tirchia Centrala.
Uniun europeica
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers
Il december 1969 han ins decidì d’instradar in’uniun economica e monetara. Cun limitar la fluctuaziun dal curs da stgomi è suandà il 1972 in emprim pass en direcziun d’ina valuta communabla.
Tirchia
Citads
Chapitala e sedia da la regenza furma la citad Ankara situada en l’Anatolia Centrala, la quala dumbra radund 4,5 milliuns abitants. Qua sa chatta er la sedia da la Gronda Assamblea naziunala e dals commandos da las forzas armadas. Ankara furma in dals pli gronds centers d’industria e da servetschs da la Tirchia. Ultra da quai sa chatta qua l’Universitad dad Ankara che Mustafa Kemal ha fundà il 1936.
Uniun europeica
Dals sis stadis fundaturs a las Communitads europeicas da dudesch commembers
Il 1973 èn s’associads il Danemarc, l’Irlanda e la Gronda Britannia als sis stadis fundaturs. L’onn precedent aveva il pievel norvegiais percunter refusà d’aderir a las Communitads europeicas.
L’ulteriur svilup fin il 1990
Il 1978 è crudada la decisiun areguard il sistem da valutas europeic ch’ha manà ad in’ulteriura unificaziun en direcziun da l’uniun monetara. Ed il 1979 ha gì lieu in pass da democratisaziun cun laschar eleger il Parlament europeic directamain tras il pievel.
Tirchia
Citads
Ina megametropola, la pli gronda citad dal pajais ed a medem temp il pli impurtant center economic e cultural dal pajais furma la citad Istanbul (pli baud Bizanz resp. Constantinopel) situada al Bosporus. Quella s’extenda dad omaduas varts da la stretga da la mar sur dus continents sin ina surfatscha da ca. 1269 km². La citad sezza ha bundant 11 milliuns abitants; en l’entira regiun metropolitana vivan sin ca. 5220 km² radund 12,5 milliuns abitants. Questas cifras impressiunantas fan dad Istanbul ina da las pli grondas citads dal mund.
Uniun europeica
L’ulteriur svilup fin il 1990
Il 1981 è la Grezia daventada il 10avel commember; il 1986 èn vegnids vitiers la Spagna ed il Portugal. Quests stadis avevan per part gia empruvà dapi lung temp da s’avischinar a las Communitads europeicas. Pervi da lur regenzas autoritaras n’eran els però betg vegnids admess; quai è pir stà pussaivel suenter avair instradà vasts process da democratisaziun. Ils dudesch stadis dal 1986 dumbravan ensemen gia 340 milliuns abitants (en cumparegliaziun cun radund 240 milliuns dals Stadis Unids da l’America).
Sper las singulas staziuns d’integraziun han las Communitads europeicas però adina puspè er stuì vegnir a frida cun fasas da stagnaziun. Gia ils onns 1950/60 aveva tranter auter il plan d’ina communitad da defensiun europeica fatg naufragi pervi dal veto da la Frantscha sut Charles de Gaulle. E durant ils onns 1980 èsi surtut stà la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher ch’ha franà ulteriurs pass d’integraziun.
Tirchia
Citads
La terz gronda citad è, cun bundant 3,7 milliuns abitants, Izmir. Sper Istanbul sa chatta qua il segund grond port commerzial dal pajais. Bursa (2,8 milliuns abitants), in’anteriura chapitala da l’Imperi osmanic, furma oz in impurtant center economic da l’industria d’automobils e da textilias. La pli gronda ed er economicamain la pli ferma citad dal sidost dal pajais è Gaziantep (1,8 milliuns abitants). Ulteriuras impurtantas citads èn Adana (2 milliuns abitants), Konya ed il center turistic Antalya (mintgamai ca. 1,1 milliuns abitants, situaziun dal 2014).
Uniun europeica
L’ulteriur svilup fin il 1990
In’impurtanta etappa en l’istorgia da l’integraziun europeica ha furmà l’Acta unica europeica ch’è entrada en vigur il prim da fanadur 1987. Quest’acta ha rinforzà las incumbensas da las Communitads europeicas ed accelerà la realisaziun da la fiera interna dals 12 pajais da la CEE. Dapi lura vegnan las trais Communitads europeicas administradas d’instituziuns communablas – Cumissiun, Cussegl dals ministers, Parlament europeic, Curt da giustia e Curt da quint – ed ins discurriva gia da quel temp, per simplifitgar e per disa, sulettamain da la «Communitad europeica» (che dueva purtar quest num uffizialmain pir dapi il 1992).
L’onn 1990 han gì lieu emprimas contractivas tranter la Communitad economica europeica e l’Associaziun europeica da commerzi liber per furmar in spazi economic communabel. Anc il medem onn han ins inizià l’emprim stgalim vers il Spazi economic europeic (SEE).
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro
La fin da la confruntaziun tranter vest ed ost l’onn 1990 ha puspè dà nov schlantsch al process d’integraziun: l’october 1990, suenter la reuniun tudestga, è l’anteriura Republica democratica tudestga daventada automaticamain ina part da la Communitad europeica.
Ils 7 da favrer 1992 han ins segnà a Maastricht il contract davart la fundaziun da l’uniun economica e monetara. La Communitad economica europeica è vegnida renumnada Communitad europeica (CE). A medem temp èn la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla vegnidas definidas sco las trais pitgas da l’Uniun europeica.
Circul administrativ da l'Emmental
Il circul administrativ da l'Emmental è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Langnau im Emmental.
Uniun europeica
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro
Il mars 1995 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen. Quai ha muntà che las controllas da cunfin entaifer ils stadis da l’UE – cun excepziun da l’Irlanda e da la Gronda Britannia – èn crudadas davent.
Circul administrativ da l'Emmental
Geografia
.
Uniun europeica
Dal Contract da Maastricht a l’introducziun da l’euro
L’onn 1998 ha la Banca centrala europeica cumenzà cun sia lavur. Il 1999 han ins duvrà l’emprima giada l’euro a la bursa sco valuta virtuala; il 2002 è l’euro lura daventà il daner contant en indesch stadis da l’Uniun europeica.
Tirchia
Economia
thumb|220px|Il quartier da finanzas Levent ad Istanbul La situaziun economica da la Tirchia è fitg dischequilibrada. Igl exista in foss profund tranter il vest industrialisà e si’industria moderna (surtut en las citads grondas) e l’ost structurà a moda agrara e pauc sviluppà. Ils secturs industrials ils pli impurtants èn l’industria da textilias, il turissem, l’industria d’automobils, en pli l’industria chemica, la construcziun da maschinas e la branscha d’electronica.
La quota da dischoccupads sa chattava l’onn 2017 tar 11,2 %. Il medem onn lavuravan 18,4 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 26,6 % en l’industria e 54,9 % en il sectur da servetschs. Il dumber total dals occupads muntava a 31,3 milliuns. Sfidas per il martgà da lavur furman l’auta cumpart da lavur clandestina e la bassa quota d’activitad da gudogn da las dunnas (ca. 30 %). La paja minimala uffiziala muntava il 2016 1647 liras tircas (radund 520 euros) il mais.
La regiun gronda Istanbul cuntanscha var 41 % da las entradas medias dals 15 stadis occidentals da l’Uniun europeica, l’ost percunter be 7 %. Divers projects, tranter auter gronds projects da mir da serra, duain gidar l’ost a sa sviluppar. Ultra da quai existan en l’economia publica tirca problems culturals considerabels. Uschia contribuescha l’agricultura be 11,9 % al product social brut, occupa però 30,6 % da las forzas da lavur. L’industria contribuescha 29,6 % dal product social brut, il sectur da servetschs 58,5 %. En l’industria lavuran 19,3 % da tut las persunas occupadas ed en ils servetschs 44,5 %. Dapi il 1996 exista tranter la Tirchia e l’Uniun europeica in’uniun da duana (51,6 % dals exports van en l’UE, 46 % dals imports derivan da l’UE).
L’economia da la Tirchia è bain segnada da gronda creschientscha, ma a medem temp d’in’inflaziun anc pli auta. Pervi da l’erosiun da las instituziuns suenter il putsch dal 2016 han las agenturas da rating declassà repetidamain il pajais. E la fin dal 2018 è l’economia tirca ruschnada en la recessiun.
En il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad d’in pajais, sa chatta la Tirchia sin plaz 53 da 137 (situaziun dal 2017/18). En l’Index per libertad economica sa chattava la Tirchia il 2017 sin plaz 70 da 180.
Provediment cun forza electrica
Ils ultims decennis ha la Tirchia extendì marcantamain la capacitad da producziun d’energia. Il 2012 sa chattava il pajais areguard la producziun annuala cun 228,1 milliardas kWh sin il 20avel plaz en tut il mund. A mesa vista èsi previs da cuntanscher ina capacitad da producziun da 120 000 MW.
Il 2014 èn 34,2 % da l’energia vegnids producids cun ovras idraulicas, 31 % cun ovras d’energia da gas, 20,5 % cun ovras d’energia da charvun, 5 % cun implants eroelectrics e 9,3 % cun ulteriuras ovras. A mesa vista duain 30 % dal consum d’electricitad vegnir cuverts cun energias regenerablas. Per quest intent duai la prestaziun da las ovras idraulicas vegnir augmentada fermamain ed investì en implants eroelectrics ed en la fotovoltaica.
Commerzi cun l’exteriur
Ils pajais furniturs principals da la Tirchia èn stads il 2016 la (Republica populara da la China (12,8 %), la Germania (10,8 %), la Russia (7,6 %), ils Stadis Unids (5,5 %), l’Italia (5,1 %), la Frantscha (3,7 %) e la Corea dal Sid (3,2 %). Ils pajais cumpraders principals èn stads il medem onn la Germania (9,8 %), il Reginavel Unì (8,2 %), l’Irac (5,4 %), l’Italia (5,3 %), ils Stadis Unids (4,6 %), la Frantscha (4,2 %) ed ils Emirats Arabs Unids (3,8 %). Bunamain la mesadad dal commerzi cun l’exteriur ha gì lieu cun stadis da l’Uniun europeica. Il pli impurtant partenari commerzial ha furmà la Germania.
Il 2016 ha la Tirchia importà rauba per 198,6 milliardas dollars ed exportà rauba per 142,6 milliardas dollars. La Tirchia ha gì uschia in deficit da la bilantscha commerziala da 56,0 milliardas dollars u 6,5 % da la prestaziun economica. Quest deficit da la bilantscha commerziala vegn valità sco memia aut, sa lascha però gulivar in pau tras entradas or dal turissem ed assegnaziuns da Tircs che vivan a l’exteriur.
Turissem
Il turissem gioga in’impurtanta rolla. La Tirchia tutga tar ils 10 pajais ils pli frequentads en tut il mund. Il 2019 èn quai stads var 51 milliuns visitaders. Suenter onns che l’industria da turissem ha patì da frequenzas pli bassas (surtut il 2016 pervi dal conflict en Siria ed il privel da terror), creschan las cifras puspè cuntinuadamain.
Bilantscha dal stadi
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2016 sortidas da 198,8 milliardas dollars ed entradas da 184,3 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal quint da 1,7 % dal product interiur brut. Ils debits statals han muntà il 2016 a 29,2 % dal product interiur brut.
Il 2006 èn vegnidas impundidas da las expensas statalas (en % dal product interiur brut) 5,6 en la sanadad, il 2004 4,0 % en la furmaziun ed il 2005 5,3 % en il militar.
Infrastructura
thumb|180px|Placat da reclama per l’Orient Express (1891) Pervi da sia posiziun sco punct central da traffic tranter l’Asia e l’Europa furma il sectur da traffic in’impurtanta funtauna d’entradas dal pajais. Ils servetschs da transport cumpiglian il traffic sin via, la viafier, il traffic maritim ed il traffic aviatic, ma er transports sur conducts da bischens. A l’intern dal pajais sa splega il transport da rauba ed il traffic da persunas quasi exclusivamain sin via. Il traffic da martganzia cun l’exteriur ha percunter surtut lieu sur vias navigablas ed il traffic da persunas cun l’aviun.
L’onn 2000 han il traffic e la communicaziun cumpiglià radund 14 % dal product interiur brut. 27,3 % da tut las investiziuns publicas vegnan fatgas qua. Da quai resulta cleramain la gronda muntada da quests secturs d’infrastructura per la Tirchia.
Traffic sin via
La segirezza en il traffic sin via na cuntanscha da preschent anc betg il nivel da la gronda part dals stadis europeics. Mintg’onn èn da deplorar ca. 3400 victimas. Actualmain èn ins londervi d’introducir diversas mesiras e sistems che duain gidar a minimar il dumber d’unfrendas.
Taxas d’autostrada èn da pajar per traversar las trais punts sur il Bosporus sco er sin sis tschancuns d’autostrada. Da quai èn resultadas il 2005 entradas statalas en l’autezza da 357 milliuns YTL.
Il traffic a curta distanza vegn organisà en las citads tras bus publics. Damai che la rait dal traffic public è però manglusa, domineschan transports collectivs (dolmuş). Quels vegnan organisads da persunas privatas ch’èn savens s’unids a cooperativas. Il num ‹dolmuş› signifitga ‹daventà plain› e deriva da quai ch’ils bus u autos na partan betg da temps fixs, mabain pir cur che quels èn emplenids suffizientamain. En il fratemp è er sa sviluppà per quests servetschs privats in servetsch da lingia cun urari e pretschs pli u main fixs (almain en aglomeraziuns). Daspera existan er taxis regulars che lavuran cun taxameter.
Viafier
Il traffic da viafier ha il maun public tractà sur decennis a moda main prioritara, dond enstagl la preferenza ad investiziuns en la rait da vias. La trassaziun da la rait da viafier deriva per part anc da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner, è però vegnida renovada massivamain ils ultims onns. Sia lunghezza munta a var 11 000 km; da quai èn ca. 20 % electrifitgads. La cumpart da la viafier al traffic general ha muntà il 1999 var 10 %.
Danor sin il traject tranter Istanbul ed Ankara curseschan per ordinari be in u dus trens da persunas per di. La spertadad da viadi sa chatta savens sut quella da la spessa rait da bus publics. Percunter è il confort en ils trens pli aut.
Traffic aviatic
La societad aviatica statala Turkish Airlines (Türk Hava Yolları THY) è vegnida fundada l’onn 1933 ed ha disponì fin ils onns 1990 d’in monopol sin sgols regulars. En il fratemp porschan er numerusas societads aviaticas privatas lur servetschs (p.ex. AtlasGlobal, MNG Airlines, Onur Air, Pegasus Airlines, Sunexpress) e cuntanschan ina quota da participaziun al martgà da 33 %.
Tut en tut dispona la Tirchia da 117 plazzas d’aviaziun; da quai èn 15 eroports internaziunals. La pli impurtanta plazza aviatica è situada en la part europeica dad Istanbul (İstanbul Havalimanı); sin la vart asiatica da la citad sa chatta in’ulteriura in pau pli pitschna (Sabiha Gökçen). D’impurtanza per il turissem è la plazza aviatica d’Antalya cun bunamain 32 milliuns passagiers (situaziun dal 2018). Ulteriuras impurtantas plazzas aviaticas sa chattan ad Izmir (Adnan Menderes) ed Ankara (Esenboğa). thumb|220px|Traffic da navettas (Bosporus)
Traffic sin l’aua
Cun ina lunghezza da la costa da 8333 km e 156 ports è il potenzial dal traffic sin l’aua fitg grond. La flotta mercantila tirca cumpiglia radund 900 navs da vitgira. Ad Izmir ed Istanbul è er il traffic cun navs-fera d’impurtanza, tut tenor ruta munta il temp da viadi tranter las parts da la citad 10–30 minutas (Izmir) resp. 20–40 minutas (Istanbul).
Pipelines
L’emprim conduct d’ieli per transportar petroli criv e products d’ieli han ins avert l’onn 1966 tranter Batman e Dörtyol (al Golf dad İskenderun). L’onn 1977 è suandada l’impurtanta lingia d’ieli tranter l’Irac e la Tirchia cun ina lunghezza totala da 981 km (da quai 641 km sin territori tirc). Durant la Guerra dal Golf e l’embargo ch’è suandà è questa lingia stada ord funcziun tranter il 1990 ed il 1997.
Dapi il 2002 maina in conduct da gas natiral cun il num Blue Stream tras la Mar Naira da Noworossijsk a Samsun e vinavant ad Ankara. Quest conduct ha ina capacitad annuala da 14 milliardas meters cubic.
La pipeline che maina da Baku (Aserbaidschan) sur Tiflis (Georgia) a Ceyhan (Tirchia) furnescha petroli da l’Asia Centrala e dal Caucasus sur la Tirchia en l’Europa dal Vest. Quest conduct d’ina lunghezza da 1760 km è vegnì terminà il 2005 ed ha ina capacitad da ca. 1 milliun barrel ad onn. Parallel latiers maina da Baku sur Tiflis fin ad Ezurum in conduct da gas natiral d’ina capacitad da 7 milliardas meters cubic gas.
Medias
Radio e televisiun èn organisads en la Tirchia sco sistem dual. La gronda part dals emetturs sa chatta en ils mauns d’intgins paucs concerns da medias. Daspera emetta la gruppa statala TRT intgins programs da radio e televisiun. Emetturs da radio e televisiun privats èn admess pir dapi l’onn 1990. Dapi lura ha la TRT pers relativamain svelt la muntada d’antruras; sia quota da participaziun al martgà sa chatta oz cleramain sut quella dals pli impurtants concurrents privats.
Da regular ils emetturs da radio e televisiun privats è chaussa da l’autoritad da regulaziun RTÜK, la quala po conceder e retrair licenzas u er relaschar in scumond d’emissiun a temp limità. La pressa na vegn betg (pli) regulada; la gronda part da las medias stampadas è però suttamessa a l’autocontrolla voluntaria dal cussegl da pressa tirc, il qual tracta er recurs en connex cun las medias electronicas.