cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europa
Religiuns
Tras immigraziun e missiun han ils Europeans medemamain derasà il cristianissem en l’America, l’Australia ed in pau main ferm er sin ils auters continents (parts da l’Asia dal Sidost, da l’Africa e da l’Oceania). Oz è l’Europa per gronda part secularisada.
Economia
Pervi da la Revoluziun industriala ch’ha cumenzà en l’Engalterra e ch’è silsuenter sa derasada sur l’entir continent, ha l’Europa furmà en il 19avel tschientaner la forza economica mundiala incontestada. Pli tard han diversas organisaziuns internaziunalas sco l’Associaziun europeica da commerzi liber u la Communitad europeica – l’Uniun europeica odierna – promovì la creschientscha economica, la quala ha perdurà en vastas parts da l’Europa fin en ils onns 1970 e per part 1980. A l’entschatta dal 21avel tschientaner han surtut divers stadis da l’Europa da l’Ost enconuschì ina gronda creschientscha economica.
Cun il Contract da Maastricht han l’emprim 12 stadis da l’Uniun europeica furmà dapi il 1999 in’uniun monetara. A partir dal 2002 è vegnì introducì l’euro en numerus stadis.
Oz è l’Europa in continent bainstant cun grondas metropolas industrialas, in’agricultura productiva ed in sectur da servetschs creschent. Malgrà quai furma la dischoccupaziun dapi ils onns 1970 in problem ch’è derasà en blers stadis europeics. Impurtants bains d’export èn surtut maschinas, atschal, computers ed autos; importads vegnan tranter auter cacau, té, cautschuc, ieli mineral, gas natiral e metals.
Cultura
right|thumbnail|190px|Universitad da la Sorbonne a Paris En l’Europa han las differentas spartas culturalas sco la sculptura, la pictura, la litteratura, l’architectura e la musica ina lunga tradiziun. Bleras citads, sco per exempel Londra, Paris, Vienna, Roma, Berlin, Prag u Moscau valan sco centers culturals che disponan d’impurtants museums, teaters ed orchesters.
A furmar ina schientscha europeica contribueschan er occurrenzas culturalas communablas sco per exempel la Chapitala culturala da l’Europa u l’Eurovision Song Contest.
Furmaziun
En tut ils stadis da l’Europa exista in’obligaziun d’ir a scola u almain in’obligaziun da furmaziun che s’extenda per il pli dal 6avel u 7avel fin il 15avel u 16avel onn da vita. La scola elementara dura en la gronda part dals pajais quatter fin tschintg, en intgins stadis però er set fin otg onns. Alura suondan per ordinari scolas cuntinuantas che pon er cumpigliar differents tips da scola. Pervi da la promoziun intenziunada dal sistem da furmaziun è la rata d’analfabets bunamain en tut ils stadis fitg bassa. En blers pajais existan ultra da quai scolas autas ed universitads renumadas, per part cun in’istorgia da plirs tschients onns.
Sport
Bundant pli ferm che la politica han occurrenzas culturalas (cf. survart) e surtut sportivas furmà la schientscha u almain la percepziun da l’Europa sco spazi unitar. Quai è d’attribuir a la popularitad da divers campiunadis europeics (ballape, hockey sin glatsch e.a.), ma er al fatg ch’ins ha gia cumenzà fitg baud a realisar talas occurrenzas – l’emprima giada il 1891 en il patinadi artistic.
Tamangur
Tamangur (pronunzcha [], dal latin A TTEGIA M INICORUM „teja dals miniers“ o da A TTEGIA M ONACHORUM „teja dals muongs“ ) es üna cuntrada distanta da palüds e da god da dschember aint in Engiadina Bassa. La cuntrada ha ün'importanza particulara per seis plü ot god da dschember cumpact in Europa e sco simbol da la persistenza dals Rumantschs i'l context da la conservaziun da la cultura e da la lingua.
Posiziun
Tamangur as rechatta aint illa part la plü ota da la Val S-charl aint il cumün politic da Scuol aint in Engiadina Bassa. Üna pitschna part pro l'ur superiur dal territori appartegna a l'anteriur cumün politic da Valchava e dimena al cumün politic da Val Müstair daspö la fusiun dals cumüns politics da l'on 2009.
Il territori cumanza a la sboccadüra da la Val Plazèr (1994 m.s.m.) e finischa al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas (2251 m.s.m.), chi collia l'Engiadina a la Val Müstair. Sül territori as rechattan las alps Tamangur Dadora, Praditschöl e Tamangur Dadaint cull'alp Astra. La Foppa Tamangur a la costa dal Piz Starlex (3075 m.s.m.) rapreschanta üna da las regiuns da funtanas da la Clemgia.
La Clemgia drenescha il territori vers l'En e dimena finalmaing i'l Mar Nair.
Clima
Tamangur ha ün clima continental. Las precipitaziuns annualas rivan als 750 mm. Ün observatori meteorologic in vicinanza dal Tamangur muossa l'inviern suvent valuors da -30° celsius.
Mergoscia
Mergoscia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Navegna dal district Locarno.
Tamangur
Zona palüdainta
Daspö il 1996 es Tamangur l'oget 265 da l'Inventar federal da las zonas palüdaintas. Il territori registrà cuntegna be il fuond da la val fin a maximalmaing 2440 m.s.m, dimena sainza la pizza da la val da la Clemgia e sainza la Foppa Tamangur. Da tschella vart fan part da l'oget 265 na be las palüds, mo eir ils gods da dschember.
Sco zona palüdainta registrada sta Tamangur suot protecziun in basa a l'"Artichel Rothenthurm" (Art. 78, alinea 5 CF).
Reservat da god natüral
Il Chantun Grischun ha registrà il God Tamangur sco reservat da god natüral. Quist territori da 86 ha fa part da la zona palüdainta registrada da la Confederaziun e cuntegna il God Tamangur cun sia lunghezza da ca. 1,5 km dal fuond da la val fin a ca. 2300 m.s.m. Il reservat gnit fundà l'on 2007 e sta suot protecziun almain fin il 2057.
Ils böts dal reservat da god natüral sun la pussibiltà da la successiun natürala da la fuormaziun vegetala dal god da dschember cun grusaida e la protecziun da refügis per bes-cha e plantas, chi nu pon crescher suot cultivaziun forestala. Tantüna vegnan toleradas tschertas intervenziuns umanas: la senda vain tgnüda libra da laina terrada e la chatscha uschè sco il ramassar da coccas e bulais sun pussibels suot las cundiziuns dals reglamaints solits.
Cuntrada da palüds
La fuorma dad U da la val es il resultat da vadrets dal temp da glatsch. Il fuond da la val ingiò che's stortiglia la Clemgia es fich palüdaint e quistas palüds sun particularas pella Svizra.
Mainas palüds as rechattan fingià aint illa part la plü ota da la val pro'l Pass da Costainas, ma las palüds bassas plü bellas cun üna lunghezza da ca. 2,5 km sun situadas tanter l'Alp Astras ed il God Praditschöl a 2100 m.s.m. Aint illa part la plü bassa dal territori as rechattan palüds da spuonda cha's indaintan cul god da dschember vaschin.
God da dschember
Ün'importanza particulara pella cuntrada ha il God Tamangur (o God da Tamangur) situà aint illa part d'immez da Tamangur. El as cumpuona principalmaing da dschembers, cun frus-chaglia da günaiver e da larschs giuvens. Üna fuormaziun da dschember ter cumpacta e serrada uschea vaschina al cunfin dal god es incumparabla, il god vain cuschidrà sco il god da dschember cumpact il plü ot in Europa. Blers dschembers han fin 800 ons.
Fuormaziun vegetala da la zuondra
Aint illa Zuondra da Tamangur (o Zondra da Tamangur) da la secziun sura da la val pro'l cunfin dals bös-chs dominan fuormaziuns cumpactas da zuonder (Pinus mugo mugo). Ellas vegnan interruotas da ventagls alluvials, auals e cuogns da bova chi's transmüdan in palüds aint il fuond da la val.
Economia alpestra
Las alps dal Tamangur vegnan cultivadas daspö blers tschientiners. L'alp Praditschöl, l'alp Astras e Tamangur Dadaint vegnan cultivadas fin uossa, intant cha ils stabilimaints dals alps Tamangur Dadora e Alp d'Astra Dadora sun hoz in ruina.
Turissem
Tamangur es üna destinaziun stimada per turas e mountain biking da gün fin ad october. Il punct da partenza es pel solit S-charl, il punct final es o Lü (sur Pass da Costainas) o il Pass dal Fuorn (sur Fuorcla Funtana da S-charl). Las turas düran 4 fin 6 uras, cun ün grà da difficultà da T2 sün la scala dal Club Alpin Svizzer. La senda chi maina tras il God Tamangur, es sülla costa dretta da la val (a l'ost) intant cha la via charregiabla üsada da l'economia alpestra e dals mountainbikers es sülla costa schnestra (al vest).
Cun excepziun da las sendas bain preparadas e da la vendita da baiver e da snacks pro l'Alp Astra nun esa ingün'infrastructura turistica aint illa val.
Ütilisaziun da laina
Al Fuorn, a S-charl ed aint illa Val Mingèr pac dalöntsch dal Tamangur gnittan exploitadas minieras dal temp d'immez fin il 19avel tschientiner. La preparaziun dal metal crüj dovraiva grondas quantitats da laina e charbun.
Intant cha'ls gods da las vals principalas da l'En e dal Rom gnivan explotats cun chüra sco gods tais, gnivan ils gods da las regiuns minieras manzunadas abüsats seguond il punct da vista dad hoz. Las consequenzas da quista explotaziun da rapina d'eiran tant plü greivas cha il god al cunfin superiur da sia existenza biologica douvra bler daplü temp pella regeneraziun co aint in regiuns plü bassas.
I para però, cha quist nu d'eira il cas pel God Tamangur: id es fich probabel cha la laina dal God Tamangur nu gniva exploitada, ne pellas minieras a S-charl, ne pellas salinas a Hall (rum. Alla) aint il Tirol, mo la laina gniva explotada fin sü Plan d'Immez directamaing suot il cunfin odiern dal reservat palüdaint. Amo l'on 1799 examinet üna cumischiun ufficiala l'explotaziun da la laina da Tamangur pellas salinas da Hall, ma ella renunziet a l'idea pervi dals cuosts da flottaziun enorms.
I para però dal sgür, cha las alps ütilisaivan la laina sco laina dad arder da vegl innan.
Peider Lansel
Peider Lansel, il poet vallader e promotur da la lingua rumantscha, paragunet l'on 1923 in ün poem cuntschaint il god muribund da Tamangur cun il rumantsch chi cumanzaiva ad ir a perder fingià dal 19avel tschientiner. El invochet il God Tamangur sco simbol pella persistenza, pel cumbat per surviver e pella forza. La tschinchavla strofa dal poem:
in usché strets cunfins uoss’es ardüt.
Scha’ls Rumanschs nu fan tuots il dovair lur,
jaraj’a man cun el, sco Tamangur.
Linard Bardill
Il chantautur rumantsch-tudes-ch Linard Bardill publichet l'on 1996 ün disc cumpact dubel cul titel Tamangur. Las chanzuns fan adöver da texts da Men Rauch e da Peider Lansel, scrits in vallader aint illa prüma mità dal 20avel tschientiner, ma eir da texts da Madlaina Stuppan dals ons 1980. Ils titels sun tanter oter Tamangur, Il bös-ch rumantsch e Bilantsch rumantsch.
Linard Bardill s-chaffa üna relaziun cun campagnas da salvamaint i'l context Tamangur/lingua rumantscha chi d'eiran actualas i'ls ons 1980, ma prenda hoz üna posiziun main militanta, plüchöntsch la posiziun d'ün observader.
Transit Tamangur
"Transit Tamangur" es ün proget cultural e linguistic da la Lia Rumantscha. Seis böt es da metter in acziun valuors tradiziunalas (simbolisadas culla part dal nom Tamangur) cun fuormas modernas (part dal nom Transit). Ils progets lian la lingua rumantscha in quist rom cun temas sco la scoula, il sport, la musica e las medias.
Trivia
Ils respunsabels dal turissem da l'Engiadina insembel cul ambaschadur dals Pajais Bass in Svizra battiettan l'on 2004 il piz cull'otezza da 2918 m.s.m. tanter il Piz Mezdi ed il Piz d'Astras (ca. 2 km al vest da l'alp Praditschöl) cul nom da Piz Amalia, suainter la princessa neerlandaisa Catharina-Amalia der Nederlanden chi'd es nada l'on precedaint. Seguond la cumischiun da nomenclatura dal Chantun Grischun es üna tala denominaziun però scumandada.
Maria Madleina (sursilvan)
Maria Madleina - Biografia d'ina lavunza in'ovra da Theo Candinas.
Resumaziun dil cudisch
Il cudisch Maria Madleina - Biografia d'ina lavunza sebasa sin ina vera historia. Il cudisch setracta dalla veta d'ina lavunza che senumna Maria Madleina. Il raquintader dalla historia, Remigius, che vegn denton mo numnaus Remi, ei in amitg da Maria Madleina. El ei biebein 20 onns pli giuvens ch'ella. Els han empriu d'enconuscher in l'auter en in'ustria da parlers cura che Remi haveva entuorn vegn onns. En quella ustira han els buiu e cantau e silsuenter han els schizun passentau ina notg ensemen. La damaun suenter ed en biaras sentupadas suenter raquenta Maria Madleina l'entira historia da sia veta a Remi, quei che lez raquenta aunc inagada al lectur dil cudisch.
Maria Madleina ei carschida si en Surselva en in vitg che senumna Planezzas en ina famiglia fetg paupra. Siu bab era alcoholicher e duvrava adina ils paucs daners che la famiglia veva. Gia da mattatscha stueva Maria Madleina ir a luvrar e savens engulava ella era per che la famiglia hagi enzatgei da magliar sin meisa. Ses patruns han bunamein adina mulestau, sfurzau e schizun abusau ella.
Suenter scola fa Maria Madleina in emprendissadi sco cuschiniera ella Bassa, a Wahlbach. Leu vegn ella en speronza igl onn 1926. Il bab digl affon vul denton saver nuot da siu affon e perquei pagan ils geniturs da quel ina summa a Maria Madleina per ch'ella ditgi buc tgi che seigi il bab da siu affon illegitim, Gion. La mumma da Maria Madleina intervegn pér suenter dus onns d'in vischin a Planezzas ch'ella seigi vegnida tatta e va sinaquei immediat ella Bassa nua che Maria Madleina lavura en ina cantina da militar. Silsuenter pren ella a casa il buob e sia feglia Maria Madleina. Lezza va lu a luvrar ferton che siu fegl stat a casa tier sia tatta. Maria Madleina marida in Talian che senumna Paolo Steffani. Cuort suenter vulan els denton puspei schar sparter, perquei che Paolo haveva aunc autras dunnas sper Maria Madleina e schizun affons. Quei reussescha denton mo cun gronds problems, perquei che la baselgia leva buc annullar lur lètg. Suenter marida ella Giovanni, medemamein in Talian. Cun el stat ella ensemen tochen ch'el miera. Maria Madleina ha luvrau fetg dir duront si'entira veta sco lavunza. Cura ch'ella vegn pensiunada vegn ella denton pli e pli malsauna e la finfinala sto ella ceder ed ir ella casa da vegls, nua ch'ella miera lu era.
Maria Madleina
Maria Madleina ei adina dil meini, che tschella glieud dueigi gl'emprem scuar avon sia casa enstagl da catschar en il nas en autras caussas che pertuchien els nuot. Ella ha era ina certra raschun da patertgar aschia, cunquei ch'ella ha vegniu a saver bia fatgs dubius entras sia lavur sco lavunza e sa perquei che buca tut ils signurs ein aschi bia megliers co els vulan far crer. Ella ha perquei ina certa gretta encunter la "megliera glieud" per la quala ella ha da luvrar ed accentuescha era adina puspei siu punct da vesta en quei grau.
Quei ch'ei intressant ei che Maria Madleina ha neginas retenientschas pertuccont sia sexualitad, schegie ch'ella ei vegnida abusada pliras gadas da mattatscha. Gia da giuvna s'encorscha ella dil fatg ch'ella sa far diever da sia sexualitad per survegnir ni contonscher quei ch'ella vul e quei trai ella lu era a nez. Da mattatscha per exempel scheva ella tuccar en umens siu tgierp per survegnir in toc carn ni in toc caschiel ch'ella saveva lu purtar a casa per sia famiglia. Aunc en vegls onns ha Maria Madleina l'illusiun che tut ils umens sescarpien per ella. Ins senta era ch'ella ha bugen ils umens e ch'ella ha buca in odi encunter els, sco ins savess forsa tertgar suenter tut quei ch'ella ha fatg atras.
Maria Madleina semida fetg cun ils onns. Pli veglia ch'ella vegn e pli dirs che siu tgau vegn e pli malcuntenta ch'ella para dad esser cun sesezza. Egl asil ei ella fetg lunatica, cura ch'ella sentupava aunc cun Remi el marcau era ella denton adina da buna luna, rieva e fageva bia sgnoccas. Schizun certas parallelas tier siu bab selain trer, cunquei ch'ella entscheiva a beiber pli e pli bia alcohol cura ch'ella vegn pli veglia. Il fatg ch'ella less aunc ir ina davosa gada a Wahlbach, nua ch'ella ha luvrau biars onns da giuvna en ina cantina da militar, demuossa ch'ella ei aunc sco femna veglia alla retscherca da sia giuventetgna sparida. Forsa vul ella era serrar cun quei capetel da sia veta entras visitar quei liug ina davosa gada.
Egl asil sesiemia ella fetg bia ed adina mender. Certs da quels siemis ein ualti metaforics. In siemi che accumpogna ella adina puspei ei il suandont: Maria Madleina ei sin ina plazza avon ina casa gronda e biala e vul ir dalla scala lada da crap si encunter las portas immensas da quella casa. Denton reussescha ei mai ad ella dad ir si tochen tier las portas. Ina gada ha ella dumignau dad ir si tochen tier las portas, lu ein ellas denton seserradas gest avon siu nas.
Quei siemi savess’ins interpretar aschia che quei baghetg simbolisescha il giuvenessendi, ina casa gronda cun ina scala da crap. Il gi dil giudezi vul ella ir tier Niessegner per che lez laschi ir ella tochen enta parvis. Quei vul gir che Maria Madleina vul murir, ella vesa negin senn pli en sia veta egl asil e spetga mo pli la mort. Denton reussescha ei mai ad ella da murir, ella sto aunc spitgar empau pli gitg sin quei gi e forsa far pasch cun sesezza entochen ch'ella astga murir.
Schegie che Maria Madleina ei vegnida educada fetg religius ha ella in grond odi encunter la baselgia catolica dapi ch'ella ha schau sparter da siu emprem um Paolo. Quella era numnadamein encunter ch'els dus laschien sesparter e Maria Madleina ha stuiu ir tochen a Roma per pagar al Papa ina gronda summa daners per che la separaziun funcziuneschi. Perviada tut quels problems vul ella buca pli maridar en baselgia la secunda gada. Aschia numna ella paders adina "Pfaffa" e fa era adina legher da Remi perquei che lez leva inagada vegnir augsegner ed ha schizun empruau da converter la pucconta Maria Madleina e far “in meglier carstgaun” dad ella. En quei connex vegn Maria Madleina era cumparegliada cun la Maria Madleina dalla Bibla.
El cudisch dat ei enzacontas parallelas denter quellas duas femnas. Maria Madleina era la pitauna (quei che la baselgia catolica pretenda) ni l'amitga/dunna da Jesus. Tier Maria Madleina el cudisch san ins mintgaton era buca distinguer schebein ella sedeporta sc'ina pitauna ch'emprova da survegnir tut ils umens ni sch'ella ei ina persuna che vul semplamein mo schenghegiar sia carezia a tuts.
Cura?
Raquintaziun: Il text ei cronologics, cun paucas excepziuns. Igl ei ina scursaniziun, perquei che l’entira historia cuoza en verdad bi e bein in entir tschentaner.
Fatgs historics: 1914-1918: 1. uiara mundiala; Signur Patzig sto ir el survetsch militar, las dunnas han stuiu surprender la lavur dils umens
Co?
Remi raquenta ord si’atgna perspectiva (Jeu). El emprova da raquintar culs plaids che Maria Madleina duvrava da risdar sias experientschas ord sia veta.(dialect, plaids tudestgs) Il text ei baghegiaus si sco suonda: Remi fa mintgaga las introducziuns, lura suondan las raquintaziuns da Maria Madleina.
Lungatg e mieds stilistics
Ei dat en egl che Maria Madleina deriva buca d'ina famiglia nobla ni beinstonta, mobein che sia famiglia era paupra. Ella discuora in dialect da parlers, il dialect "jen".Ella drova biars plaids tudestgs, mintgaton raquenta ella era entiras passaschas per tudestg perquei ch'ils plaids vegnan buc endamen ad ella per Romontsch ni perquei ch'ella ei buca pli disada da discuorer Romontsch, damai ch'ella viva gia da ditg ella Bassa.
Tgei dat en egl?
Igl ei fetg special, ch’ei vegn scret en in lungatg plitost dalla via (romontsch da parlers) e ch’ei ha schizun parts tudestgas.
Implant da biogas
Princip d’in implant da biogas
thumb|right|280px|Visualisaziun schematica En in implant da biogas vegn il substrat decumponì en sias substanzas microbicas a moda anerobica (pia senza oxigen). Quest process sa lascha applitgar tar biomassa ch’è levamain decumponibla sco puschina, plantas d’energia (surtut silascha da tirc, granezza e pastg), products secundars da l’agricultura e rumens biologics (dad iert e cuschina). Strom e lain, che cuntegnan surtut cellulosa e lignocellulosa, na sa decumponan però be malamain u insumma betg sut cundiziuns anerobicas e na vegnan perquai betg duvrads.
Differentas sorts da microorganissems fan diever da la cumposiziun cumplexa da la biomassa (surtut idrats carbonics, grass e proteins) sco furnitur da substanzas nutritivas e d’energia. Cuntrari a la decumposiziun aeroba (p.ex. en furma dal cumpostar) pon ils organissems però trair a niz en il cas da la fermentaziun aneroba be ina pitschna part da l’energia ch’è cuntegnida. L’energia che na po betg vegnir utilisada a moda anerobica sa chatta en il ‹product da rument› metan. Quai ha per consequenza ch’ils microorganissems ston elavurar relativamain grondas quantitads da substrat per pudair cuvrir lur basegn d’energia. Ils dus products principals che resultan da la decumposiziun anerobica èn il metan (CH4) ch’è ritg d’energia ed il dioxid carbonic (CO2). Damai che omadus cumparan en furma da gas, sa spartan els dal substrat da fermentaziun e furman las cumponentas principalas dal biogas. Il CO2 na sa lascha betg oxidar vinavant, po però vegnir brischà ensemen cun il CH4 en la centrala termoelectrica.
Decumposiziun dal substrat
thumb|200px|Alimentaziun d’in implant da biogas Ina part dal substrat serva als microorganissems sco substanza alimentara per sviluppar massa cellulara en rom da la divisiun da la cella (anabolissem). L’energia ch’è necessaria en rom da quest process vegn gudagnada tras la fermentaziun dal substrat. En cumparegliaziun cun la respiraziun aeroba è la cumpart d’energia che po vegnir gudagnada relativamain pitschna; perquai dovri in grond quantum da materia prima per mintga cumpart da materia cellulara che vegn producida.
Process microbics
La decumposiziun aneroba da biomassa furma la basa per la furmaziun da gas da marschira sco gas da deponias, gas da sereneras, gas da palids u biogas. A quest process èn participadas bleras differentas spezias da microorganissems. Lur cumposiziun dependa dal substrat, da la valur pH, da la temperatura e dal decurs da la fermentaziun. Las capacitads da metabolissem da quests microorganissems èn ordvart vastas e multifaras; perquai pon vegnir decumponidas quasi tut las materias organicas. Sulettamain elements fibrus da la cellulosa sco er cumparts lainusas da la lignocellulosa sa laschan be decumponer vess a basa d’encims. Per ch’i possia sa furmar metan, è plinavant necessaria ina cumpart d’aua suffizientamain auta en il substrat da fermentaziun.
Il process da decumposiziun vegn descrit en quatter fasas che sa cumponan mintgina da process biochemics specifics. En la gronda part dals implants vegn permanentamain manà natiers substrat, uschia che las quatter fasas han lieu parallelamain.
Emprima fasa: idrolisa
Ils microorganissems n’èn betg abels da recepir macromoleculs polimers (p.ex. idrats carbonics u proteins) directamain en la cella. Perquai vegnan l’emprim secretads diversas sorts dad exoencims sco amilasen, proteasen u lipasen. Quels idroliseschan ils macromoleculs en lur oligomers e monomers dissolvabels. Idrats carbonics sco amets u semicellulosa vegnan uschia decumponids en oligo- e monosaccarids. Proteins vegnan reducids a peptids ed acids aminus. Er grass pon vegnir idrolisads en lur cumponentas sco per exempel en acids da grass e glicerin.
Segunda fasa: acidogenesa u fasa d’acidificaziun
Ils products da l’idrolisa vegnan metabolisads tras microorganissems che furman acids. Ils products da questa acidogenesa èn acids da grass inferiurs sco er auters acids da carbon (acid da valerian, acid da paintg, acid da propion), en pli alcohols sco etanol e sco product da decumposiziun dals proteins idrogen sulfuric (popular: gas marsch) ed amoniac. Ultra da quai sa sviluppan acetat, idrogen e dioxid carbonic che furman ils products da partenza per la furmaziun da metan.
Terza fasa: acetogenesa u fasa da la furmaziun d’aschieu
Durant l’acetogenesa vegnan ils acids da grass e da carbon inferiurs sco er ils alcohols inferiurs transfurmads tras microorganissems acetogens en acid d’aschieu (acetat).
Quarta fasa: metanogenesa u fasa da la furmaziun da metan
En il decurs da la davosa fasa, che succeda exclusivamain a moda aneroba, vegn l’acid d’aschieu transfurmà en metan; quai succeda tras agents acetoclastics sco mussà en l’equaziun 1. Radund 30 % dal metan sa furma tenor l’equaziun 2 or d’idrogen e CO2, ils products bruts da l’acetogenesa. Cun emplenir dal tuttafatg l’implant resp. reducir il temp da giaschair ed augmentar la temperatura succeda quest process – auter che quai ch’ins pensava pli baud – surtut sur la via da reacziun idrogenotrofa (vul dir che utilisescha idrogen). Acetat na vegn pia en emprima lingia betg schlià directamain en dioxid carbonic e metan (via da reacziun acetoclastica, vul dir che divida acid d’aschieu), mabain transfurmà en in emprim pass en idrogen e dioxid carbonic (oxidaziun d’acetat sintropa); en in segund pass vegnan quests elements alura transfurmads en biogas cun agid da la metanogenesa idrogenotropa. La furmaziun da metan sur la divisiun d’acid d’aschieu succeda en quantitads pli grondas be sche l’implant na vegn betg surchargia resp. sch’il giaschom vegn laschà ditg per terra e na cuntegna betg autas concentraziuns d’acid d’aschieu. thumb|190px|Las restanzas dal process da fermentaziun pon vegnir duvradas sco ladim La metanogenesa è in process (exoterm) che furnescha energia (-ΔG°´: energia da reacziun che vegn libra); el pussibilitescha uschia las reacziuns da l’acetogenesa e da l’oxidaziun d’acetat sintropa ch’èn dependentas d’energia (+ΔG°´: reacziun che consumescha energia).
(1) Divisiun d’acid d’aschieu (via da reacziun acetoclastica): CH3COO- + H+ → CH4 + CO2 (ΔG°´ = -35,9 kJ/mol)
(2) Utilisaziun d’idrogen (via da reacziun idrogenotrofa): CO2 + 4 H2 → CH4 + 2 H2O (ΔG°´ = -131,0 kJ/mol)
Las quatter fasas na sa laschan betg sparter strictamain ina da l’autra; per exempel producescha gia l’acidogenesa acid d’aschieu, idrogen e metan. La metanogenesa percunter pretenda abilitads da metabolissem ch’èn da chattar be tar ils metanogens. Quests microorganissems fan part da las gruppa da las archaeas (classas Methanobacteria, Methanococci e Methanomicrobia) ed èn be parentadas a l’ur cun las bacterias che realiseschan ils ulteriurs pass da decumposiziun.
Manaschi da l’implant
Davart la moda da collavuraziun tranter ils singuls microorganissems san ins be pauc. Perquai èsi grev da reglar a moda optimala ils singuls parameters (cumposiziun e quantitad dal substrat, temperatura, regulaziun da l’indriz da truschar e.a.). La gronda part da questas decisiuns sa basan sin experientschas. En rom da projects da perscrutaziun emprov’ins da chattar caracteristicas da las populaziuns resp. communitads microbiologicas per chapir meglier ils connex.
Per ch’il process da decumposiziun en il cas da la fermentaziun bletscha restia constantamain en funcziun, è necessaria ina temperatura mesofila da 30 fin 35 °C. Per pudair mantegnair quella vegn duvrada ina cumpart signifitganta da la chalur persa che resulta en l’implant or da la producziun d’electricitad; quai vala surtut sche la concentraziun dal substrat è plitost bassa. Implants cun fermentaziun sitga basegnan percunter ina cumpart bler pli pitschna da la chalur che vegn producida. Per in manaschi efficazi ed economic da l’implant èsi impurtant da pudair trair a niz uschè bain sco pussaivel la chalur persa (stgaudament da l’edifizi, sistem da sientar furment e.a.).
En la pratica vegnan applitgads concepts d’implants che sa differenzieschan vaira ferm in da l’auter. La cumponenta decisiva a favur u disfavur d’in concept u l’auter furma la cumposiziun dal substrat. Relevantas èn percunter er cundiziuns generalas sco la legislaziun davart energias regenerablas (che decida davart las tariffas d’indemnisaziun per l’electricitad che vegn producida). Tar la planisaziun d’in implant èn er da resguardar prescripziuns davart l’igiena e la limitaziun d’emissiuns.
Fermentaziun bletscha e sitga
thumb|140px|Indriz da truschar (fermentaziun bletscha) Ina differenza centrala entaifer ils differents tips d’implants furma la fermentaziun bletscha u sitga. Tar la fermentaziun bletscha procura in’auta cumpart d’aua ch’il substrat da fermentaziun sa lascha truschar bain; durant la fermentaziun vegn ella truschada permanentamain. La fermentaziun sitga (u er fermentaziun a basa da substanzas insolublas) vegn fatga cun biomassa che sa lascha plunar. Tar questa varianta na fan ins betg vegnir liquida la massa da fermentaziun e na la maschaida er betg. Tge metoda che vegn applitgada dependa er qua en emprima lingia da la cumposiziun dal substrat.
Per trair a niz puschina vegn be en dumonda la fermentaziun liquida. Biomassa ch’è ritga da structura blochescha percunter savens l’indriz da truschar; perquai sto quella vegnir manizzada bain ed enritgida cun liquid en cas da fermentaziun bletscha. La gronda part dals implants vegn endrizzada sin manaschis purils che cumpiglian tant l’allevament da muvel sco er plantas d’energia; els funcziuneschan perquai savens a basa da la fermentaziun bletscha.
Per la fermentaziun sitga vegn en dumonda biomassa che deriva da ierts e da la cultivaziun da curtins sco er da pastg e fain. La fermentaziun sitga cumplettescha u remplazza savens il cumpostar. Il term ‹fermentaziun sitga› maina però in pau en er, damai ch’ils microorganissems basegnan er en quest cas in medium liquid per pudair surviver e per il metabolissem. A partir dal 2004 è vegnì pajà en tschertas regiuns in bonus da tecnologia per implants a basa da fermentaziun sitga; dapi il 2009 è quest sustegn supplementar vegnì stritgà, damai che era questa tecnologia vala uss sco etablida.
Fermentaziun cuntinuanta e tenor il princip da Batch
La gronda part dals implants enconuscha ina fermentaziun cuntinuanta. Quai vul dir ch’i vegn agiuntà al process en intervals regulars, per ordinari pliras giadas a di, substrat e retratg biogas sco er restanza da fermentaziun. D’avantatg tar quest sistem è ch’el sa lascha automatisar bain e che la producziun da gas succeda a moda relativamain regulara, uschia che las cumponentas successivas sco il nettegiament dal gas, l’implant da stgaudament modular ed il tractament dal gas lavuran medemamain cuntinuadamain. Sper la fermentaziun bletscha pussibilitescha er la fermentaziun sitga in manaschi cuntinuant. Sche la cumpart da massa sitga è però fitg auta u il substrat fitg fibrus, per exempel tar rument da cuschina u tar rument verd, vegn applitgada la fermentaziun tenor il princip da Batch. Quai vul dir che la producziun da biogas vegn terminada tar mintga chargia; alura vegn il fermenter svidà ed emplenì cun la proxima chargia. Cun colliar entaifer in implant plirs fermenters che vegnan chargiads en etappas, sa lascha er realisar en il cas da la fermentaziun sitga ina producziun da gas quasi cuntinuanta.
Implants d’in e da plirs stgalims
Ils singuls pass da la decumposiziun microbica han mintgin sias cundiziuns da basa optimalas. L’idrolisa funcziunescha il meglier cun ina valur pH bassa, levamain ascha; blers implants enconuschan perquai in stgalim d’idrolisa al qual suonda lura il stgalim da metan. La metanogenesa sa sviluppa il meglier en in milieu levamain alcalic. Savens vegnan però er colliads parallelamain plirs fermenters senza sparter quels en singuls stgalims da reducziun. A la fin da la chadaina da producziun da gas possedan ils blers implants anc in uschenumnà recipient da magazin; quel è serrà ermeticamain e procura per ina fermentaziun finala.
Biogas
thumb|230px|Implant da biogas da dimensiuns industrialas (Tel Aviv, Israel) Per gronda part vegn il biogas duvrà directamain al lieu per producir electricitad ed energia termica; magari vegn il biogas er raffinà a biometan. En cas da l’utilisaziun directa vegn il gas sientà e desulfurà; alura vegn fatg ir cun il gas in motor da biogas ch’è collià cun in generatur. L’electricitad che vegn producida en questa moda vegn manada en la rait. La chalur ch’è cuntegnida en las svapurs ed en l’aua da sfradentar dal motor vegn retegnida en in stgamiader da chalur. Ina part da questa chalur vegn duvrada per stgaudar il fermentar, damai ch’ils microorganissems che reduceschan la biomassa sa sviluppan il meglier tar temperaturas da 30–37 °C (mesofil) u 50–60 °C (termofil). Chalur dal motor restanta po vegnir duvrada per stgaudar l’edifizi, per sientar la racolta (granezza) u per il manaschi d’implants d’aquacultura. Il pli effizient lavura l’implant sch’igl è pussaivel da trair a niz la chalur supplementara durant l’entir onn u sche quella po vegnir vendida.
Biometan
En il fratemp han ins sviluppà divers projects d’implants da preparaziun en ils quals il biogas vegn nettegia fin ch’el ha cuntanschì la qualitad da gas natiral e po vegnir furnì sco biometan a la rait da gas natiral. Quai pussibilitescha da meglierar il grad da rentabilitad d’implants da biogas senza sistem da retegnair la chalur persa. Il gas natiral biologic po per exempel vegnir transfurmà en electricitad en implants da stgaudament che vegnan erigids directamain sper edifizis che retiran cuntinuadamain chalur, sco per exempel bogns cuverts. Quai garantescha che la chalur persa po vegnir utilisada quasi cumplettamain. Biogas raffinà sa lascha però er utilisar per vehichels che funcziunan cun gas natiral. La tecnica per transfurmar biogas en biometan è però vaira chara, uschia che quella vegn applitgada be tar gronds implants (a partir da 1,5 MWel).
Restanza da fermentaziun
Las restanzas da la fermentaziun che derivan d’implants da biogas vegnan reutilisadas per ina fitg gronda part en l’agricultura sco ladim. Ellas èn chemicamain bundant main agressivas envers las plantas che puschina criva, la disponibilitad da nitrogen è pli auta e l’odur main intensiva. La restanza da la fermentaziun bletscha è ina substanza sumeglianta a la puschina. Tar la fermentaziun sitga na resulta nagin cumpost, mabain ina restanza plunabla che vegn medemamain duvrada sco ladim; la quantitad correspunda pli u main a la mesadad dal substrat da partenza. Tras in tractament posteriur aerob sa lascha la quantitad anc reducir supplementarmain. Ultra da quai gida quest tractament a minimar il dumber da scherms patogens e da reducir la contaminaziun tras colliaziuns d’idrogen sulfuric (gas marsch). Medemamain èsi pussaivel da brischar las restanzas per reducir il volumen e/u gudagnar energia.
Svilup dals implants da biogas
thumb|160px|Il fisicher talian Alessandro Volta (1745–1827) L’inventader da la battaria Alessandro Volta è stà in dals emprims ch’han intercurì il biogas. Gia il 1789 ha el tschiffà in gas inflammabel che derivava dal sediment dal Lago di Como. Blers enconuschents sciencists sco Faraday (ch’ha identifitgà il gas sco idrocarbon), Davy e Dalton han cundividì ils experiments da Volta. Avogadro ha scuvert la furmla chemica dal metan (CH4). Quest gas ch’era simpel d’obtegnair vegniva duvrà en il 19avel tschientaner fitg savens en l’instrucziun da fisica e da chemia a chaschun da prelecziuns experimentalas.
Vers la fin dal 19avel tschientaner han ins scuvert che aua persa po vegnir serenada cun agid da la fermentaziun anaeroba. A partir dal 1906 han ins sviluppà en la regiun da la Ruhr sereneras cun fermenters stgaudads. La finamira n’era betg quella da gudagnar biogas, mabain da reducir la quantitad da rument. Pir a partir dal 1922 han ins cumenzà a rimnar il biogas e d’al furnir a la rait da gas da la citad. Intginas sereneras gudagnavan tras quai avunda per curclar lur custs da manaschi. Enfin il 1937 avevan intginas citads tudestgas adattà lur effectiv da vehichels uschia che quels pudevan vegnir mess en moviment cun biogas. Il transport da rument da la citad da Turitg ha schizunt fatg diever fin il 1973 da questa tecnologia.
Emprimas emprovas da gudagnar il biogas betg be or da las auas persas èn vegnidas fatgas vers la fin dals onns 1930 e lura puspè en il decurs dals onns 1950. Ins ha sviluppà radund 50 implants a basa da grascha e pli tard da puschina; damai ch’il petroli daventava adina pli bunmartgà, han ins però puspè chalà cun questas emprovas.
La crisa d’energia dal 1973 ha bain puspè rendì pli attractiva la tecnica da biogas; damai ch’ils pretschs dal petroli èn puspè tschessads, è l’ulteriur svilup però vegnì franà. Per ils pajais fitg sviluppads pon ins constatar en general che la derasaziun economica da la producziun da biogas dependa surtut da la politica d’energia mundiala (p.ex. surproducziun dad ieli ils onns 1955–1972 e crisa d’ieli 1972–73) sco er da la legislaziun naziunala (leschas areguard energia regenerabla).
Pajais ch’elavuran grondas quantitads da ruments agriculs e da puschina èn ils Pajais Bass, la Svizra e la Svezia; qua han ins rimnà en ils ultims onns la pli gronda experientscha areguard la producziun da biogas. Cuntrari ad auters pajais sco p.ex. la Germania nua ch’èn surtut en diever implants cumbinads che produceschan electricitad ed energia da chalur, vegn il biogas elavurà qua surtut a biometan. En ils Pajais Bass e la Svizra vegn quel manà en la rait da gas natiral; en Svezia vegn el surtut duvrà sco carburant d’autos.
Cumbain ch’implants da biogas èn vegnids percepids en la schientscha da la populaziun europeica pir vers la fin dal 20avel tschientaner, è il biogas gia vegnì duvrà en l’India la fin dal 19avel tschientaner per il provediment d’energia. Dapi lura èn cuntinuadamain en diever implants da biogas pitschens per il provediment d’energia privat; quai surtut en pajais asiatics sco l’India, la Corea dal Sid, il Taiwan u la Malaisia, ma er en l’Africa (p.ex. Botswana). Il pli aut dumber da tals implants da chasada enconuscha la China (radund 40 milliuns). La finamira è en quests cas be darar la producziun d’electricitad; per regla vegnan grascha ed excrements duvrads per producir energia da stgaudar e da cuschinar. En il center stat pia l’augment da la qualitad da viver dals abitants al lieu (savens en la periferia che n’è uschiglio betg liada al provediment d’energia). Questa sort d’energia vala er sco impurtant factur cunter runcadas excessivas.
Situaziun legala en Svizra
thumb|200px|Bus da lingia che funcziunescha cun biogas (citad da Berna) La legislaziun svizra enconuscha ina tariffa da furniziun per energias regenerablas che enserra er il biogas. Sper in pretsch da cumpra fix exista er in uschenumnà bonus d’agricultura; quel retiran implants ch’elavuran substrats che derivan per almain 80 % da bains purils. Quest model da promoziun duai garantir in svilup durabel en il sectur da l’energia regenerabla; ils implants da biogas a basa da puschina èn numnadamain sa mussads sco ils pli persistents. Il sistem svizzer tegna er quint dal fatg ch’i na stattan betg a disposiziun en il pajais surfatschas per plantar materias primas che creschan suenter. Damai che rument verd sa lascha be agiuntar en pitschna dimensiun ad implants a basa da puschina, han firmas da biogas sviluppà novs models d’implants. Quels èn concepids d’ina vart per raffinar puschina a gas natiral d’auta qualitad; da l’autra vart porschan els la pussaivladad da duvrar grascha, vanzadiras da spaisas e rument verd da l’entira vischnanca senza stuair transportar quests substrats sur lungas distanzas.
Segirezza
En implants da biogas vegnan elavuradas grondas quantitads da gas inflammabels. Perquai è la segirezza da manaschi da grond’impurtanza. Sche las apparaturas na vegnan betg manipuladas correctamain u sch’igl èn avant maun sbagls da construcziun u donns da material, alura exista in privel d’explosiun. Cun quai pon esser colliads donns vi da l’ambient (substrat u restanza da fermentaziun che contaminescha las auas); en singuls cas èn er gia sortids gas nuschaivels (idrogen sulfuric) en quantitads ch’han chaschunà pliras unfrendas.
Valitaziun
Implants da biogas furman – sper la forza idraulica, implants solars, ovras termoelectricas a biomassa ed implants eroelectrics (rodas da vent) – impurtants producents d’electricitad e da chalur or d’energias regenerablas. Tut tenor il substrat che vegn duvrà ed il tip da construcziun han implants da biogas differents avantatgs e dischavantatgs:
Avantatgs
thumb|190px|Platta da cuschinar a basa da biogas (Kenya)
Scumbigls grischuns
Embrugls politics, confessiunals e militars en il Grischun en ils onns ca. 1607/18-1639 resortids dals conflicts tranter la Frantscha e la Chasa da Habsburg (Austria e Spagna) per la supremazia en Europa e per la controlla dals pass alpins.
El temps dall’ Uiara da trenta onns (1618-1648) ein ils pass grischuns vegni strategicamein pli impurtonts, sur quels menavan numnadamein las pli cuortas vias denter il marcau da Milaun ch’ era occupaus dils Spagnols e dils da Habsburg ed il Tirol. Entras quei han era ils Franzos sco inimitgs dils Spagnols mussau interess per ils pass grischuns. Las partidas che menavan l’ uiarra s’ interessavan era adina dapli per la Vuclina. Tras quella tiara ch’ era sutamessa al Grischun menavan las pli cuortas e cumadeivlas vias denter il Tirol (Austiacs ed ils da Habsburg) e Milaun (Spagnols ed ils da Habsburg).
La Frontscha seligia cul marcau da Venezia, la Spagna cun Milaun e cun l’ Austira. La Frontscha emprova era da mantener ina buna relaziun cun las Treis Ligias e seligia schizun per 10 onns cun ellas. Gieri Genatsch, Stefan Gabriel ed auters amitgs da Venezia emprovan d’ elliminar ils fauturs dalla Spagna e da Habsburg. La Vuclina e Bormeo bandunan las Treis Ligias. La Ligia grischa emprova da reconquistar il terren piars ed ei schizun promta da sedistaccar dallas duas autras ligias. Gieri Genatsch vesa plaunsiu la situaziun ed emprova da trer il Grischun ord quels scumbegls. El daventa denton sez in’ unfrenda da quels e vegn assassinaus igl onn 1639 en in’ ustria a Cuera. Suenter l’ Uiara da trenta onns sesminueschan las tensiuns plaunsiu. Las Treis Ligias secunvegnan cun l’ Austria e secumpran libras. 1763 reagescha Venezia e catscha ils Grischuns ord siu territori.
Tudestg bernais
Il tudestg bernais (Bärndütsch) tutga tar ils dialects dal tudestg svizzer che vegnan discurrids en la Planira Bernaisa. Plinavant tutga il tudestg bernais tar l’aut aleman.
Derasaziun
I n’exista betg in cler cunfin dal territori linguistic. Normalmain vegnan simplamain tut ils dialects dal tudestg svizzer che vegnan pledads aifer ils cunfins dal chantun Berna numnads tudestg bernais. En realitad correspunda il cunfin dal dialect dentant mo per part cun il cunfin dal chantun. En il nordost dal chantun Friburg (Seebezirk), en il sid dal chantun Soloturn ed en il sidvest dal chantun Argovia vegnan discurrids dialects praticamain identics al tudestg bernais. En las valladas da la Part Sura Bernaisa vegnan percunter discurrids dialects che sa distinguan cleramain dal tudestg bernais da la Planira Bernaisa. En il Giura bernais vegn discurrì franzos, entant ch’i vegn discurrì a Bienna tant tudestg svizzer sco franzos.
Pronunzia
Tar las suandantas caracteristicas sa distingua il tudestg bernais dals blers auters dialects alemans da la Svizra: La pronunzia dal tudestg bernais è da chattar sut il paragraf Differenzas aifer il dialect bernais.
Stgazi da pleds
Per gronda part deriva il stgazi da pleds dal stgazi dal fundus general dal tudestg svizzer. Igl existan dentant particularitads sco per exempel gäng/geng/ging (immer) u Schaft (Schrank, en ils blers dialects svizzers Chaschte) ed en spezial il pled universal äuwä/äuä. Intgins pleds specifics dal tudestg bernais sco ieu (ja), Gieu (Knabe) u Modi (Mädchen) derivan oriundamain dal dialect discurrì en il Mattequartier a Berna ch’è vegnì influenzà dal linguatg da scrocs. Per part èn era visiblas fermas influenzas dal franzos. Ozendi datti tranter auter era emprests da l’englais.
Grammatica
La grammatica dal tudestg bernais sa distingua en bleras tematicas da la grammatica dal tudestg da standard. Ella è dentant per gronda part identica cun la grammatica dal tudestg svizzer d’auters dialects. Quai che dat en egl il pli fitg è la furma da curtaschia: Sco en il franzos na vegn betg duvrada la terza persuna, mabain la segunda: En l’ustaria hai pia num: Was weit Dihr trinke? (Was wollt Ihr trinken?) e betg sco en il dialect turitgais ed analog als auters dialects Was wänd Si trinke (Was wollen Sie trinken?). Perquai hai era num en il chantun da Berna Grüessech (Grüss Euch) e betg Grüezi (Grüsse Sie).
Sco en tut ils tudestgs svizzers en il vest da la Svizra n’ha il plural betg mo ina furma tar il verb, mabain duas. La segunda persuna plural ha in’atgna finiziun.
Remartgabel è ch’ils numerals dus e trais possedan in genus (dentant svanescha quella differenziaziun adina dapli):
Ortografia
Il tudestg bernais è oravant tut ina lingua pledada, era sch’i dat en cumparegliaziun cun auters dialects svizzers relativamain blera litteratura en tudestg bernais. I na dat betg in’ortografia unifitgada, dentant pon ins differenziar tranter duas direcziuns principalas da l’ortografia (schebain che mintg’autur suonda sias atgnas disas):
Sco tut ils dialects da la svizra tudestga vegn il tudestg bernais da preschent scrit là nua ch’ins vul s’exprimer en la medema moda e maniera sco a bucca. Quai vul dir tar SMS, chat, brevs persunalas ed e-mails. En tals cas vegn scrit ‹tenor sentiment› e pli u main fonetic. Ils texts na pon pia betg vegnir attribuids ad ina da las duas variantas surmenziunadas. Il motiv vegn ad esser ch’ils giuvens che fan diever dal tudestg bernais scrit n’han strusch conuschientscha da la litteratura bernaisa. Ultra da quai na pon u na vulan els betg sa tegnair vi da reglas etablidas. Latiers poi dar convenziuns che n’èn betg da chattar en il dialect scrit tradiziunal, sco per exempel da remplazzar l’a flaivel entras in ä sco tar  Taschälampä u machä. Quai ä pudess inditgar in’autra pronunzia ch’en il tudestg da standard, ma i pudess era sa tractar d’ina marcaziun dal text sco dialect.