Communissem
Survista
thumb|250px|Derasaziun istorica (oransch) ed odierna (cotschen) dal communissem Il term ‹communissem› en il senn d’ina societad socialmain gista e libra che dueva s’accumplir en l’avegnir ed esser da durada è sa furmà en il 19avel tschientaner. Tenor Lorenz von Stein po il revoluziunari franzos François Noël Babeuf valair sco l’emprim communist. Il pli enconuschent represchentant dal communissem è stà Karl Marx (1818–1883). Tenor la teoria da Marx e da ses cumpogn da cumbat Friedrich Engels (1820–1895) possia il communissem be sa sviluppar dal chapitalissem – d’in urden economic en il qual la classa dals chapitalists e quella dals lavurants (proletariat) fruntan in sin l’auter sco adversaris (cumbat da classas) – tras ina societad da transiziun revoluziunara (dictatura dal proletariat). En il decurs da quest domini da la classa dals lavurants vegnia la pussaivladad da disponer da meds da producziun en furma da possess privat schliada, uschia che svaneschia er il sfruttament che saja collià cun quel. Tant en il ‹Manifest da la Partida communistica› sco er en las ‹Pretensiuns da la Partida communistica en Germania› insistan Marx ed Engels ch’il possess privat stoppia vegnir statalisà. En la prefaziun da l’ediziun englaisa dal ‹Manifest communistic› dal 1888 modifitgescha Engels pli tard la relaziun envers il stadi e l’idea da spira statalisaziun: «Per part è il program antiquà oz: per l’ina en confrunt cun l’immens svilup da l’industria gronda dapi il 1848 e l’organisaziun meglierada ed augmentada da la classa da lavurants ch’ha accumpagnà quel; per l’autra en confrunt cun las experientschas praticas, l’emprim a chaschun da la Revoluziun da favrer ed anc bundant dapli en furma da la Communa da Paris, cura ch’il proletariat ha exequì per l’emprima giada durant dus mais la pussanza politica. Surtut la Communa ha cumprovà che la classa da lavurants na po betg simplamain surpigliar la maschinaria statala sco ch’ella sa preschenta e la metter en moviment per ses intents.» Suenter las experientschas da la Communa da Paris (1871) èn ins sa restrenschì a la pretensiun generala da la statalisaziun sco in emprim pass. En sia scrittira dal 1880 ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› s’exprima Engels sco suonda: «Il proletariat surpiglia la pussanza statala e transfurma per il mument ils meds da producziun en possess statal.» Questa furma da statalisaziun socialistica dals meds da producziun cunfinescha Engels però decididamain dal socialissem statal tenor il model da Bismarck. Tenor la teoria vegnan superadas pass per pass tut las differenzas da classa, apaina ch’ils meds da producziun na sa chattan betg pli en possess privat. En questa fasa da transiziun vers il communissem senza classas na vegnia il stadi, sco product da las relaziuns socio-economicas ed expressiun da las relaziuns da classa politicas, betg dismess, mabain pireschia da sez, numnadamain en quel mument ch’ins n’al basegnia betg pli, ch’el saja pia daventà danvanz. Co che la furma da la societad communistica, pia la societad senza classas, duaja vesair or, n’ha Marx betg descrit precis; tenor sia teoria vegnia quai a sa mussar a basa da las cuntradicziuns e dals svilups concrets da la societad. Il communissem en sia furma sviluppada a fin ha Marx skizzà cun ritgezza sociala ed il princip ‹Mintgin tenor sias abilitadas, a mintgin tenor ses basegns!›. Il communissem vegn er designà da Marx sco la fin da la preistorgia da l’umanitad. Pir en questa furma da la societad daventian ils umans numnadamain conscients da lur istorgia ed abels da furmar quella a moda autonoma, enstagl da vegnir dominads davos lur dies da las leschas istoricas da las furmas da la societad precedentas.