cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Helsinki
Helsinki (finlandais [ˈhɛlsiŋki], svedais Helsingfors [hɛlsɪŋˈfɔrs]) è la chapitala da la Finlanda. La citad è situada en la regiun Uusimaa en il sid dal pajais a la costa dal Golf Finlandais e furma la chapitala d’in stadi commember da l’Uniun europeica situada il pli en il nord. Cun bundant 648 000 abitants (situaziun dal 2018) è Helsinki per lunschor la pli gronda citad da la Finlanda e la terz gronda citad dals pajais nordics suenter Stockholm ed Oslo.
Ensemen cun las citads vischinas Espoo, Vantaa e Kauniainen furma Helsinki l’uschenumnada regiun da la chapitala, ina zona d’aglomeraziun cun 1,49 milliuns abitants; igl è quai l’aglomeraziun cun dapli ch’in milliun abitants situada il pli lunsch en il nord da tut il mund. Helsinki è il center politic, economic, scientific e cultural da la Finlanda. Radund sis procent dals abitants da la citad discurran svedais, uffizialmain è la citad bilingua.
La biadia raquenta (sursilvan)
Il cudisch La biadia raquenta ei ina rimnada da dudisch historias cuortas ch'ein vegni screttas dad Annamengia Bertogg.
Helsinki
La citad da Helsinki è vegnida fundada l’onn 1550, durant l’appartegnientscha da la Finlanda a la Svezia, sut il num Helsinge fors. Sur lung temp è la citad però restada senza muntada. Curt temp suenter che la Finlanda era vegnida sut domini russ, han ins designà il 1812 Helsinki sco chapitala dal nov gronducadi Finlanda. Quella ha uschia substituì Turku sco pli impurtanta citad dal pajais. Il diever uffizial dal num finlandisà Helsinki ha pir cumenzà da quel temp.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
La caffetiera da tat Tat Gion raquenta bia historias a sia biadia Onna. Era dalla caffetiera. Cura che tat Gion miera, survegn Onna la biala caffetiera d’irom. Onna va denton naven da casa e sto schar anavos sia regurdientscha vid il tat. Cura ch’ella tuorna in onn pli tard ei la caffetiera naven. Ils geniturs han stuiu vender ella. Ussa s’auda ella ad ina dunna da Cuera ed Onna ei fetg tresta. Ella scriva alla dunna e va a far ina viseta ad ella aunc la medem’jamna. Dunna Fer-nanda raquenta che la caffetiera seigi il davos schenghetg da natalezi da sia quinada che seigi ussa morta. Cheu senta Onna ch’ella astga e vul buca prender anavos la caffetiera, pequei ch’ella munta era fetg bia per dunna Fernanda. Ellas beiban ensemmen in caffè e discuoran aunc gitg. Pli tard banduna la biadia Cuera senza caffetiera, mo era senza esser schalusa da buca haver ella. Aunc la medema sera mida ella siu vestgiu da malencurada en in vestgiu clar-blau.
La novita Meia seregorda dil temps cura ch’ella haveva siat onns. Ella e sia poppa da stratsch fuvan nunseparablas. Ella ha buca contonschiu ils tests per l’emprema classa. La novita dall’emprema classa primara viveva mo en sia fantasia. Il tat raquintava mintga gi ad ell praulas ed historias aschia ch’ella saveva buca differenziar realitad ed illu¬siun. Ils geniturs da Meia han tuttina vuliu empruar da termetter la pintga a scola. Igl emprem gi da scola han tuts ris ora ella, perquei ch’ella haveva aunc ina poppa da stratsch. Siu frar ha engulau ad ella la poppa ed il scolast stueva intervegnir per consolar Meia. Silsuenter eis ella sedurmentada sin baun scola.
Helsinki
Etimologia
Il num svedais da la citad Helsingfors deriva dal num da la plaiv Helsinge e dal flum Helsingån (oz Vanda å), al pe da l’ultim cataract (svedais fors) dal qual avant la sbuccada è vegnida fundada la citad. Il num Helsinge pudess derivar dal ‹culiez› dal flum, vul dir dal lieu graschel sper il cataract. La medema part dal pled na chatt’ins betg be en il num Hälsingland, mabain er en ils nums da las citads Helsingborg e Helsingør che stattan tuts en connex cun in golf.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Gloxinia Maria regala a Barla ina tschaguola da gloxinia, per ch’ella flureschi cura che Barla vegn a parturir siu affon. Maria tratga ch’ella vegni madretscha e fa bialas lavurs da caltschiel. Mo cura ch’igl ei primavera ed igl affon da Barla nescha, spetga Maria adumbatten la damonda suenter madretscha. Maria e Barla discuoran buca pli ensemen e Maria pitescha fetg davart quei. La proxima primavera vegn Maria envidada da Barla en sia casa. En stiva vesa ella la gloxinia che flurescha puspei.
Helsinki
Etimologia
Cur che la citad è vegnida fundada l’onn 1550 a la sbuccada dal Helsingån, ha ella survegnì il num Helsinge fors. Il cataract sa numna oz en svedais Gammelstadsforsen (finlandais Vanhankaupunginkoski). Al lieu numnavan ins la citad Helsinge u Helsing; da quai è sa sviluppada la furma finlandaisa Helsinki. En documents finlandais è il num finlandais da la citad cumprovà l’emprima giada l’onn 1819 (en ordinaziuns dal senat finlandais). Pir dapi il 20avel tschientaner vegn fatg diever en il context internaziunal surtut dal num finlandais (danor en Svezia e Norvegia).
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Il misteri da tat La biadia vul saver da siu tat tgei che seigi en sia trucca veglia ch’ei adina serrada, mo il tat gi che quei seigi in misteri. Ils geniturs dalla biadia vulan era buca gir ad ella, tgei misteri che sesanfli en la trucca da tat. Cura ch’il tat ei morts, pren la mumma la clav gronda e semetta sin via si sucombras per scuvierer il misteri da tat. En la trucca sesanfla il ponn da bara dalla tatta e dils dus affons permierts. Era la rassa da nozzas dalla tatta ed ina terschola brina, grossa e liunga ein ella trucca. La trucca vita s’auda uss alla biadia.
Helsinki
Posiziun e relaziuns natiralas
220px|right|thumb|Helsinki or da l’aria Helsinki sa chatta en il sid dal pajais en la regiun (Maakunta) Uusimaa a la costa dal Golf Finlandais visavi la chapitala estona Tallinn.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
La mumma dil bandierel Deta ei ina dunna veglia e malsauna. Mintga gi sto ella prender daguots pil cor. Mo il patratg ch’ella astgi buca schar anavos siu fegl Gieriet tut persuls, dat ad ella la forza da surviver. Schegie che Gieriet ha gia 40 onns stat el aunc adina tier sia mum¬ma e lavura nuot. Deta viseta il plevon Giacun e svida siu cor. La dunna dil plevon smarveglia, con gronda che la carezia d’ina mumma sa esser. Gronda avunda per surventscher malsogna e mort.
Helsinki
Posiziun e relaziuns natiralas
Helsinki s’extenda sur ina surfatscha da 715 km², da quai 214 km² terra, sur la terra franca e radund 300 grips ed inslettas situadas davantvart. La lingia da la costa d’ina lunghezza da bundant 100 kilometers è segnada d’in grond dumber da golfs e peninslas. En il decurs dals ultims tschientaners han ins construì numerus rempars ch’han per part midà marcantamain il decurs da la lingia da la costa. Il territori nua che s’extenda oz il quartier Kluuvi en il center da la citad sa chattava per exempel anc en il 19avel sut il nivel da l’aua.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Scolast Geli ei alla tscherca da cantadurs per la fiasta da cant, Gieriet duei era separticipar. La proxima sonda semtga mumma Deta tut per siu fegl per ir a cantar e Gieriet va per l’emprema gada dapi plirs onns puspei en cumpignia. Deta selegra fetg che Gieriet va ussa mintga sera a cantar ed ella survegn nova speronza. Cuort avon la fiasta vegn Gieriet eligius sco bandierel dil chor da Cabiena. La sera da fias¬ta ei Gieri buca pli turnaus – el ei ius a mat-tauns. La stad marida Gieriet. Deta ha contonschiu sia finamira che Gieriet ei buca pli sulets ed in’jamna suenter miera ella.
Helsinki
Posiziun e relaziuns natiralas
Il flum Vantaanjoki percurra ils quartiers exteriurs situads en la part settentriunala da Helsinki e sbucca en la mar en il quartier Vanhakaupunki che furma il lieu da fundaziun oriund da la citad. Sin il territori da la citad sa chattan be nov lajets u puzs, quai ch’è atipic per la Finlanda. Il territori è segnà, sco l’entira Finlanda dal Sid, da muts da grip (granit). Il pli aut punct artifizial da la citad sa chatta 90 meters, il pli aut punct natiral 62 meters sur il livel da la mar.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
La saltunza da Giacun calger Tenor usit sto mintga giuven ledi da Cabiena encurrir ina saltunza pil tscheiver da pèra. Gia-cun calger ei enconuschents lunsch entuorn perquei ch’el enconuscha poesias, versets e perquei ch’el sa adina tgei che marscha en la Foppa. Tochen uss ha el aunc mai giu breigias da survegnir la pli biala giuvna sco saltunza. Mo quella gada, cura ch’el stat avon esch dalla biala Mariurschla che era ussa gia plirs onns sia saltunza, survegn el in canaster. Quei eis el buca disaus ed el vegn en ravgia.
Helsinki
Posiziun e relaziuns natiralas
Da la surfatscha da terra da Helsinki sa cumpona tranter in terz e la mesadad da diversas surfatschas verdas (guauds, parcs, zonas d’agricultura). Surfatschas verdas pli grondas sa chattan surtut en ils quartiers exteriurs situads en il nord ed en l’ost. Sper il guaud da guglias boreal, sco ch’el è tipic per la Finlanda, datti per part er guaudets cun plantas da feglia. Sin las inslas exteriuras è la vegetaziun per part vaira magra, da l’autra vart viva là ina gronda varietad da spezias d’utschels. A Helsinki existan 50 territoris da protecziun da la natira d’ina surfatscha totala da 684 ha.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
El semetta sin via a Glion per encurrir ina biala giuvna. Leu entra el en la mazlaria da Casprin e dumonda la feglia dil mazler per saltunza. La biala matta ei d’accord. En la habita-ziun dil mazler Casprin sto el schizun empruar in frac cun camischa alva ed in cilender. Al sault da Cabiena vegnan ei beinvegni cun grond applaus ed els astgan saltar igl emprem sault ensemen. Giacun calger ha la pli biala matta dil contuorn sco saltunza.
Helsinki
Posiziun e relaziuns natiralas
Da las radund 300 inslas èn dapli che la mesadad pli pitschnas che 0,5 ha; radund 50 inslas èn pli grondas che 3 ha. Tar las pli enconuschentas inslas tutgan Korkeasaari (cun in curtin zoologic), Seurasaari (cun in museum al liber) e la Pihlajasaaret. La fortezza istorica Suomenlinna s’extenda sur pliras inslas ch’ins ha collià ina cun l’autra cun agid da rempars. Tar las inslas cun la pli gronda surfatscha tutgan las zonas d’abitar Laajasalo e Lauttasaari sco er l’insla da garnischun Santahamina.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Il talèr bandunau Telgia viva tier siu aug Crest a Signina. Biaga auda ella la reproscha d’aug Crest ch’ei fuss stau meglier sch’ella fussi in buob. Quei mudregia ella. Telgia viseta l’onda Nuscha, lezza gi ad ella che aug Crest hagi mo tema da perder ella, pertgei ella seigi ussa gia gronda e biala. La veglia Nuscha ha mussau a Telgia tut quei ch’ella sto saver, era da filar.
Helsinki
Structura d’urbanisaziun
Il center da la citad sa chatta sin ina peninsla en il sidvest dal territori da la citad. In tratg caracteristic da Helsinki furma la gronda differenza tranter la citad centrala sin la peninsla, la quala è creschida istoricamain e surbajegiada spessamain, ed ils quartiers novs, concepids a moda bundant pli ampla dapi la mesadad dal 20avel tschientaner, che s’extendan en il nord, vest ed ost da quella. Quests ultims quartiers tanschan fin al territori da las citads vischinas Espoo, Kauniainen e Vantaa, cun las qualas Helsinki è creschì ensemen ad in’aglomeraziun coerenta. Las quatter citads ch’èn politicamain independentas furman l’uschenumnada regiun da la chapitala, tar la quala i sa tracta facticamain d’ina citad gronda cun bundant in milliun abitants. Tenor l’Uffizi da statistica da la Finlanda, il qual na s’orientescha betg als cunfins politics, mabain a la colonisaziun effectiva, cumpigliava questa citad gronda la fin da l’onn 2011 ina surfatscha da 631,11 km² ed in dumber d’abitants da 1 159 211. Tar la regiun Helsinki tutgan ultra da quai er las vischnancas Kirkkonummi, Vihti, Nurmijärvi, Tuusula, Kerava, Sipoo, Järvenpää ed Hyvinkää. En questa regiun gronda viva tut en tut bundant in quart da l’entira populaziun da la Finlanda.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Ils catschadurs da Signina, nua che aug Crest s’auda era tier, ein a catscha ellas vals da Truein e Cabiena. Telgia spera ch’el vegni sauns a casa. Ella vul adina star fideivla a siu aug che ha priu si ella cu ella era aunc ina poppa.
Helsinki
Structura d’urbanisaziun
La spessezza da la populaziun munta a Helsinki en media 2787 abitants/km². En la citad centrala vegnan cuntanschidas cun fin a 19 500 abitants/km² valurs fitg autas, entant ch’ils quartiers exteriurs cun lur surfatschas verdas spaziusas dumbran savens relativamain paucs abitants. Territoris dal tuttafatg nunabitads existan surtut en la regiun Östersundom, la quala è vegnida incorporada il 2009 en la citad da Helsinki.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
La sera tuorna aug Crest cun in giuven che ha gidau da purtar il camutsch sittau. Igl ei Peder Casparin. Ils dus giuvens ein inamurai. Els treis maglian ensemen tscheina. Peder vul prender ella cun el, mo Telgia gi na, perquei ch’ella vul buca permalar igl aug. Il proxim gi raquenta gl’aug che il camutsch seigi stau dil giuven sco regal per survegnir Telgia. Igl aug fuss staus d’accord. Telgia vul clamar anavos il giuven, mo igl ei memia tard. El ei naven. Telgia survegn in talèr e Nuscha muossa ad ella da teisser. Mintga gi spetga ella il retuorn dil giuven, mo ella spetga envan.
Helsinki
Sutdivisiun administrativa
La sutdivisiun uffiziala parta per Helsinki da 137 territoris parzials (finlandais osa-alue) cun 369 territoris pitschens (pienalue) ch’èn sutordinads a quels. Ils territoris parzials han ins per l’ina unì a 59 parts da la citad (kaupunginosa), per l’autra – parallelamain – a 34 districts municipals (peruspiiri). Ils districts municipals èn da lur vart reunids en otg districts gronds (suurpiiri). Il niz pratic da questas unitads administrativas (per ils abitants, per turists) è però limità; en il mintgadi èn savens en diever per ils singuls quartiers denominaziuns che sa differenzieschan da las uffizialas.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Paul – mi’emprema carezia Ina mattatscha da Cabiena raquenta da si’emprema carezia. Entschiet haveva tut cun in crap da cristagl ch’il giuven cavrer ha regalau ad ella. Sco proxim ha el purtau fluras alla mumma dalla giuvna, mo a lezza ha el getg che quellas seigien lu per ella. E la tiarza ga ha el carsinau ella.
Helsinki
Clima
220px|right|thumb|Solstizi da stad – mesanotg a Helsinki Il clima da Helsinki collia caracteristicas dal clima continental e dal clima maritim. Areguard la temperatura munta la media annuala a 5,9 °C, areguard las precipitaziuns a 655 mm. La pli gronda quantitad da precipitaziuns croda l’avust (en media 80 mm), la pli pitschna l’avrigl (32 mm). Il mais il pli fraid è il favrer cun ina temperatura media da −4,7 °C, il mais il pli chaud il fanadur cun 17,8 °C. La stad èn pussaivlas temperaturas maximalas da fin a 30 °C, l’enviern furman temperaturas sut −10 °C nagina raritad. La pli bassa temperatura ch’è insumma vegnida mesirada a Helsinki èn stads −34,3 °C (ils 10 da schaner 1987). Pervi dal vent nà da la mar è, surtut l’enviern, la temperatura che vegn resentida savens anc pli bassa che la temperatura mesirada (windchill).
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Il pigniel per Gionin Igl ei Nadal sera e Clau ha a fin da perveser. Perquei ch’igl ei Nadal vul el turnar a casa e buca star sur notg en nuegl. Igl ei era tradiziun ch’il bab pren cun el in pigniel a casa pils af-fons. Era sche Gionin ei teoreticamein gia memia vegls per quei, vul Clau far quei plascher a siu fegl schirau che sesa en la sutga cun rodas. Ei cufla ed ha bia neiv, ed atgnamein eis ei buca aschi perdert da traversar la prigulusa val per ir a casa. Mo Clau va tuttina, per Gionin. Gionin spetga gia il bab, el conta senza pausa canzuns da Nadal.
Helsinki
Clima
La temperatura da l’aua variescha tranter 1 °C il favrer e 17 °C l’avust. En ils numerus golfs protegids e pauc profunds po la temperatura da l’aua er cuntanscher la stad valurs pli autas.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Clau dat tutta breigia da passentar la val, mo tuttina sederscha ina lavina a val. Clau tratga ch’ei seigi a fin cun el, mo el vegn schanegiaus dalla lavina. El empermetta a sesez da ven-der l’acla. Clau ei ussa denton senza glisch pli, la latiarna ei naven. Il viadi ei ussa aunc pli stentus. Sia dunna alarmescha ils umens dil vitg che van lu ad encurir Clau. Els anflan el cun agid dil davos zulprin che Clau ha envidau. Enta maun ha el in pigniel per Gionin.
Helsinki
Clima
L’emprima naiv croda per ordinari da mez november. Ina cuverta da naiv permanenta datti per il pli da la fin da december fin la fin da mars. L’enviern schela il Golf Finlandais, uschia ch’èn necessaris rumpaglatsch per tegnair liber in chanal per la navigaziun.
Helsinki sa chatta sin la medema ladezza geografica sco la part meridiunala da l’Alasca ed il piz meridiunal da la Grönlanda. Schebain ch’il clima è – pervi dal current da l’Atlantic dal Nord – pli miaivel a Helsinki, procura la posiziun settentriunala che la clerezza variescha fitg ferm en il decurs da l’onn. Dal temp dal solstizi da stad dura il cler dal di bunamain 19 uras ed er durant las uras restantas na vegni betg dal tuttafatg stgir, damai ch’il sulegl sa chatta be pauc sut l’orizont (uschenumnadas notgs alvas). Dal temp dal solstizi d’enviern dura il cler dal di damain che 6 uras e schizunt da mezdi sa chatta il sulegl en ina posiziun bassa vi dal tschiel.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
La mascra Tina-Dora havess aschi bugen ina sora e perquei metta ella graun sin lautget per carmalar la cigogna. Pli tard ei il graun aunc adina leu ed ella ha buca pli bugen igl utschi.
Helsinki
Domini svedais
170px|right|thumb|Gustav Vasa, il fundatur da la citad La cuntrada Uusimaa (svedais Nyland) situada a la costa dal sid da la Finlanda è vegnida en il 12avel tschientaner sut domini da la Svezia; sinaquai l’han colonisaturs svedais prendì en possess. Avant avevan ils abitants da la regiun Häme a l’intern dal pajais sco er ils Estons nà da l’autra vart dal Golf Finlandais fatg diever da la regiun sco revier da chatscha, senza però colonisar il territori permanentamain. Il territori en il qual dueva pli tard vegnir fundada la citad Helsinki han ins integrà en l’administraziun da baselgia sco plaiv Helsinge.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Tina-Dora ha marveglias tgei che secatta en la tastga dalla spindrera, dall’onda Barla. Ella sedamonda nua che onda Barla pren ils pops ni danunder ch’ella cumpra els.
Helsinki
Domini svedais
La citad Helsinki (svedais Helsingfors) è vegnida fundada ils 12 da zercladur 1550 sin cumond dal retg svedais Gustav I Wasa. Il territori da la citad oriunda sa numna anc oz Vanhakaupunki (citad veglia), cumbain che n’èn sa mantegnids nagins edifizis da quella. Ils abitants da Helsinki derivavan da las citads Porvoo, Ekenäs, Rauma ed Ulvila ed eran sa domiciliads per cumond dal retg en la nova citad.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Las marveglias meinan ella en la combra dall’onda Barla. Ella peglia tanienta tema cura ch’ella anfla ina forsch en la tastga che tut croda per tiara. Barla vegn en combra, ella ei vila-da. L’onda pren la matta cun ella en cuschina nua ch’ellas train en ina mascra e Barla sterili-sescha puspei ils requisits da spindrera. Ella declara tut alla mattatscha. En quei mument sto Barla ir tier la mumma da Tina-Dora perquei ch’ella survegn in affon. Tina-Dora stat aunc gitg en cuschina e ponderescha digl udiu.
Helsinki
Domini svedais
La citad da Helsinki han ins fundà per stgaffir in port da concurrenza tar la citad da la Hansa Tallinn (Reval) da l’autra vart dal Golf Finlandais. Be paucs onns pli tard, il 1561, ha la Svezia però conquistà Tallinn en rom da la Guerra da la Livlanda, quai ch’ha franà per entant il svilup da Helsinki. Ultra da quai n’era la posiziun dal port a la fin d’in golf pauc profund e plain grippa betg adattada per grondas navs a vela. Perquai ha il guvernatur general da lez temp, Per Brahe, translocà Helsinki l’onn 1640 var tschintg kilometers pli datiers da la mar averta al lieu dal center da la citad odiern. La veglia citad a la sbuccada dal Vantaanjoki han ins abandunà.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Duas preits denteren Flurina teidla tut il gi radio en stiva. Per sia mumma ei quei buca supportabel. Ella svanescha lu adina en cuschina, nua che duas preits sesanflan denter ella e la rueida.
Helsinki
Domini svedais
Il fatg che l’Imperi russ è alura daventà adina pli ferm e la fundaziun da la citad Son Petersburg l’onn 1703 duevan avair ina grond’influenza sin l’ulteriur svilup da la citad da Helsinki. La Gronda Guerra nordica tranter la Svezia e la Russia ha tutgà grevamain la citad. L’emprim è ina gronda part da la populaziun daventada l’onn 1710 l’unfrenda d’in’epidemia da pestilenza; alura ha l’atgna armada arsentà il 1713 la citad tar la retratga. Dal 1713 fin il 1721 e danovamain durant la Guerra tranter la Russia e la Svezia ils onns 1741–1743 è Helsinki stà sut occupaziun russa. Suenter che la Svezia aveva stuì surlaschar en la Pasch da Turku la fortezza Hamina a la Russia, han ins erigì l’onn 1748 sco protecziun per il cunfin oriental da la Svezia a la costa da Helsinki la fortezza maritima Sveaborg (oz finlandais Suomenlinna).
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Ella va en stiva e tschenta giu il radio, mo la feglia tschenta puspei en. Ella vul mo aunc ted-lar tschun minutas. Sin quei dat la mumma a Flurina ina schlaffada ed va ord stiva. Flurina ha quei gi buca pli tschentau en il radio.
Helsinki
Domini russ
Ils 2 da mars 1808 è la citad vegnida occupada en rom da la Guerra tranter la Russia e la Svezia da truppas russas. Tras in incendi è la citad danovamain vegnida destruida quasi dal tuttafatg. Sco resultat da la guerra persa ha la Svezia stuì surlaschar il 1809 l’entira Finlanda a la Russia.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
La mumma dumonda Flurina sch’ella hagi buca enzatgi auter sco ideal che quels musicists. Ella ha, mo ella vul buca desister dils musicists, perquei era els vulan far in tec plascher. E mintgin duei far plascher ad auters, mintgin tenor sias forzas e pusseivladads. La mumma capescha ella in tec. In gi vegn Flurina a casa cun ina dunna ch’encuera in liug per star sur notg. Flurina lai durmir ella en siu letg, ella sezza dierma en stiva. La proxima damaun survegn Flurina sco engra¬ziament in bindel da vali dall’engrazieivla dunna.
Helsinki
Domini russ
Chapitala dal gronducadi novfundà era a l’entschatta Turku ch’aveva furmà fin qua la pli gronda ed impurtanta citad dal pajais. Ord vista da zar Alexander I era Turku però situà memia lunsch davent da Son Petersburg, uschia ch’el ha destinà ils 8 d’avrigl 1812 per decret Helsinki sco nova chapitala. Cun ses radund 4000 abitants era la citad stada fin qua relativamain nunimpurtanta. L’architect tudestg Carl Ludwig Engel ha survegnì l’incumbensa da reconstruir Helsinki suenter l’incendi da la citad sco nova chapitala represchentativa. Uschia è sa sviluppà il center classicistic enturn la Plazza dal Senat. Ils quartiers cunfinants sa cumponivan da chasas da lain da savens be in’auzada, da las qualas be paucas èn sa mantegnidas fin oz. Dapi l’onn 1819 furmava Helsinki la sedia dal senat finlandais ed era uschia daventada definitivamain la chapitala dal gronducadi. 220px|right|thumb|Helsinki vers il 1895 Suenter il grond incendi da la citad da Turku l’onn 1827 han ins er transferì l’academia da Turku, da quel temp la suletta universitad da la Finlanda, a Helsinki e transfurmà l’onn 1827 en l’Universitad da Helsinki. En rom da l’industrialisaziun è la nova chapitala creschida fermamain durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. Las colliaziuns da viafier a Hämeenlinna e Son Petersburg èn vegnidas avertas il 1862 e 1870. Pauc suenter il 1900 ha il dumber d’abitants da Helsinki surmuntà il dumber da 100 000. Da quel temp dateschan edifizis represchentativs en il stil da la romantica naziunala finlandaisa (staziun principala, museum naziunal). En quartiers sco Katajanokka, Kruununhaka ed Eira han ins construì numerusas novas chasas d’abitar en il stil floreal.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Davos ils cunfins Ei van a bara cun siu bab. Claudia ei per l’emprema gada en in til da bara mo ad ella para il mal da cumiau enconuschents. Ella seregorda cura ch’ella haveva aunc 16 onns. Cura che Henri, in schuldau dalla Frontscha, ha priu cumiau dad ella ils 8 da matg 1945. Ella seregor-da dil giuven internau ch’era plitost in poet che in schuldau. Ella veva unschiu ad el ses peis miez schelai cun ina medischina da casa. Henri era siu amitg. Lur amicezia han ei denton teniu el tschelau. Mo il gi da cumiau ei vegnius. El ha schau anavos ad ella ses screts origi-nals da sias poesias.
Helsinki
Svilups dapi l’independenza statala dal 1917
Cur ch’il parlament finlandais ha declerà ils 6 da december 1917 l’independenza, è Helsinki daventà la chapitala dal nov stadi. En la Guerra civila finlandaisa ch’è prorutta suenter curt temp, han las Gardas cotschnas dumagnà ils 28 da schaner 1918 la citad sut lur controlla; la regenza burgaisa è fugida a Vaasa. L’avrigl èn truppas tudestgas intervegnidas a favur dals Alvs ed han conquistà Helsinki suenter cumbats da dus dis ils 13 d’avrigl 1918. Cuntrari a la situaziun a Tampere ha la guerra civila manà a Helsinki a donns plitost pitschens. Suenter che la guerra era ida a fin a favur dals Alvs burgais, han ins internà sin l’insla Suomenlinna radund 10 000 aderents dals Cotschens, dals quals ca. 1500 èn morts da la fom u da malsognas.
La biadia raquenta (sursilvan)
Resumaziun
Il til da bara semova tuttina sco il til dils internai, cura ch’els ein turnai en lur patria.
Persunas principalas
Las persunas principalas ein Flurina e sia mumma. Flurina ei ina giuvna da circa 16 onns che teidla bugen musica. Cura che sia mumma tschontscha cun ella emprova ella da capir ella, mo ella vul era che la mumma emprova da capir ella. Ella ei in tec in tgau dir. Ella ei e fetg generusa e sia generusadad vegn recum-pensada. La mumma da Flurina sa all’entschatta buca capir sia feglia ed emprova da scappar. Ella manegia ch’ella hagi disgiu cun l’educaziun. Pér cura ch’ella vesa tgei che Flurina ha mane-giau cun ses plaids sa ella acceptar sia feglia. Ella fa forsa era in tec quitaus per Flurina. La mumma sa semplamein aunc buca capir la nova moda da musica e da sevestgir, e che quel-la sa plascher ad enzatgi. La dunna dall’italia ha grond plascher ch’ella astga star sur notg el letg da Flurina, perquei vul era ella far in plascher alla giuvna.
Helsinki
Svilups dapi l’independenza statala dal 1917
Fin ils onns 1930 han ins construì a Helsinki numerus edifizis neoclassicistics (t.a. l’edifizi dal parlament l’onn 1931).
La biadia raquenta (sursilvan)
Relaziuns denter las figuras
Flurina e sia mumma stattan ensemen en ina casa. All’entschatta han ei in conflict, in conflict d’interess. Mo quei conflict tipic denter mumma e feglia sesligia duront la historia. Era lur relaziun mida enteifer il decuors dalla historia. Emprem han ei buca bia da far ina cun l’autra ed van ord via in a l’autra. Per suenter ch’ellas han discurriu ensemen entscheivan ellas da capir ina l’autra e lur relaziun daventa ina fetg buna.
Liug d'acziun
La historia cuorta gioga pli probabel ella Surselva, denter Pitasch e Riein.
Helsinki
Svilups dapi l’independenza statala dal 1917
En la Segunda Guerra mundiala è Helsinki stà pertutgà da divers bumbardaments gronds tras l’aviatica militara sovietica. Cumpareglià cun autras citads europeicas èn ils donns però restads relativamain pitschens, betg il davos er pervi da la defensiun da l’aria effizienta.
La biadia raquenta (sursilvan)
Liug d'acziun
La casa ei il liug nua ch’ellas vivan. Ei gioga negliu auter. Ei vegn mo menziunau che Flurina va a scola, denton buca nua. Il dacasa para pign ad ins ed ellas san buca ir bein ord via ina a l’autra, perquei crescha era il conflict denter mumma e feglia. Ellas ston viver ensemen en in stretg spazi.
Helsinki
Svilups dapi l’independenza statala dal 1917
A Helsinki duevan oriundamain avair lieu ils gieus olimpics da stad dal 1940. Per quest intent avev’ins gia construì divers edifizis funcziunalistics sco il stadion olimpic u il center cultural Lasipalatsi. Pervi da la guerra han ils gieus stuì vegnir annullads. Persuenter han ins surdà a Helsinki ils gieus olimpics da stad dal 1952.
La biadia raquenta (sursilvan)
Liug d'acziun
La historia gioga circa igl onn 1970. Il temps da raquintaziun ei pli cuorts ch’il temps raquintau. La raquintaziun ei cronologica e scursanida. L’autura fa entgins segls da temps. L’entira raquintaziun cuoza segir quater gis, igl ei denton buca definiu con temps che varga tochen la confirmaziun da Flurina.
Helsinki
Svilups dapi l’independenza statala dal 1917
L’onn 1975 ha gì lieu a Helsinki l’emprima Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, la quala ha manà ad in’avischinaziun tranter ils stadis dal bloc da l’ost e quels dal bloc dal vest. Da la conferenza dueva la finala resortir l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (OSCE).
La biadia raquenta (sursilvan)
Structura
La historia ei partida en tschun parts. En l’emprema part vegn raquintau dil conflict denter la mumma e sia feglia ed era da l’intern dalla mumma. En la segunda part ei il punct culminont dil conflict cun la schlaffada. La tiarza part cuntegn il discuors denter la mumma e Flurina. Ei capeschan ina l’autra. En la quarta part envida Flurina la talianra a casa per star sur notg. Ed ella davosa part ei il gi da confirmaziun. Il cunflict ei sligiaus.
Helsinki
Extensiun dal territori statal
A l’entschatta dal 20avel tschientaner sa restrenscheva il territori statal da Helsinki sin la peninsla Helsinginniemi. Quest territori vegn oz designà sco citad centrala (kantakaupunki). La citad era circumdada dal territori da la vischnanca rurala Helsinki (Helsingin maalaiskunta), ils rests da la quala furman il Vantaa odiern.
La biadia raquenta (sursilvan)
Structura
L’acziun cura che Flurina envida la dunna da star sur notg ei per la mumma sco ina declara-ziun da quei che Flurina ha manegiau. Ella ha gidau la mumma da capir sia feglia e dad acceptar ella.
Helsinki
Extensiun dal territori statal
En il decurs dal 20avel ed a l’entschatta dal 21avel tschientaner han ins adina puspè incorporà parts da la vischnanca rurala en la citad Helsinki. Sia furma odierna ha la citad surtut survegnì l’onn 1946, cur che 14 quartiers èn vegnids attribuids a la citad.
La biadia raquenta (sursilvan)
Lungatg
Flurina ha plitost in lungatg affonil. Ella fa era plitost cuortas construcziuns. La mumma ha in lungatg che para sabis. La talianra sezza gi mai enzatgei. Il raquintader gi mo ch’ella ha numnau Flurina buna e biala sco in aunghel. Dialogs dat ei mo denter la mumma e la feglia. Els ein adina screts en discuors direct.
Helsinki
Extensiun dal territori statal
Er ponderaziuns da colliar la chapitala cun las citads cunfinantas Vantaa, Espoo e Kauniainen ad in Helsinki grond han ins repetidamain tratg a strada. Damai che la regenza da la Finlanda sa stenta oz generalmain da stgaffir unitads territorialas pli grondas, vegn questa opziun puspè discutada da preschent a moda seriusa.
Structura da la populaziun
180px|right|thumb|Via da negozis Aleksanterinkatu en il center da la citad Il dumber d’abitants da la chapitala munta a 648 042 (situaziun dals 31 da december 2018). Uschia furma Helsinki per lunschor la pli gronda citad da la Finlanda. En l’entira regiun da la chapitala (Helsinki, Espoo, Vantaa e Kauniainen) vivan bundant in milliun umans, quai che correspunda a bunamain in tschintgavel da la populaziun totala da la Finlanda. La mobilitad da la populaziun è a Helsinki pli auta ch’en las autras parts da la Finlanda. Blers umans d’autras vischnancas dal pajais sa rendan per lavurar u studegiar en la chapitala. A medem temp bandunan bleras famiglias quella pervi dals auts custs d’abitar en direcziun da l’aglomeraziun.
L’entschatta dal 2010 avevan 7,2 % dals abitants da Helsinki ina naziunalitad estra (surtut Russia, Estonia, Svezia e Somalia). La gronda part dals migrants vivan en l’ost ed en il nord da la citad. Cumpareglià cun autras chapitalas europeicas è la quota d’esters relativamain bassa; dapi l’entschatta dals onns 1990 è quella però creschida marcantamain.
Linguas
Dals abitants da Helsinki discurran 81,9 % finlandais e 5,9 % svedais sco lingua materna. Ils 12,2 % restants sa repartan sin ulteriuras linguas (situaziun dal 2013). Uffizialmain è Helsinki ina citad bilingua cun finlandais sco lingua maioritara e svedais sco lingua minoritara. Uschia han per exempel tut las vias tant nums finlandais sco er svedais, las annunzias en ils meds publics èn bilinguas etc. En il mintgadi dominescha però il finlandais sco lingua da communicaziun tranter persunas da pliras linguas. Uschia èn enconuschientschas dal finlandais de facto ina premissa per pudair sa participar al martgà da lavur.
La costa dal sid da la Finlanda tutga istoricamain tar il territori da colonisaziun dals Svedais da la Finlanda. Uschia è er Helsinki stà fin la fin dal 19avel tschientaner per gronda part svedais: Anc il 1850 discurrivan bunamain 90 % dals abitants da Helsinki svedais sco lingua materna. Tras immigraziun nà d’autras parts dal pajais è la cumpart da la populaziun da lingua svedaisa sa reducida adina dapli. Vers il 1900 han las persunas da lingua finlandaisa gia furmà cun 50 % la maioritad envers 42 % svedais, 5 % russ e 3 % d’autras linguas.
La varietad dal finlandais che vegn discurrida a Helsinki è sa sviluppada ad in dialect da gulivaziun tranter pledaders da differents dialects finlandais en in ambient ch’era oriundamain da lingua svedaisa. Oz serva questa varietad sco model per la lingua finlandaisa surregiunala. In sociolect tut spezial furma l’uschenumnà slang da Helsinki (stadin slangi), il qual è sa furmà a la fin dal 19avel tschientaner tranter la classa da lavurants plurilingua sco maschaida tranter grammatica finlandaisa e stgazi da pleds surtut svedais.
Religiuns
Sper la baselgia evangelic-luterana è er preschenta a Helsinki la segunda baselgia naziunala da la Finlanda, numnadamain la baselgia ortodoxa. Cristians ortodoxs vivan a Helsinki dapi il temp russ. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn blers fugitivs ortodoxs or da la Carelia ids a star a Helsinki.
Daspera existan pitschnas minoritads catolic-romanas e da diversas baselgias independentas.
Il dumber dals muslims a Helsinki na sa lascha betg eruir precis; ins stima ch’ina gronda part dals radund 60 000 muslims da la Finlanda vivan en la regiun da la chapitala. L’islam è gia arrivà en il 19avel tschientaner cun ils Tatars a Helsinki; l’ultim temp è il dumber dals muslims surtut creschì tras immigraziun nà dal Proxim Orient e da la Somalia. Daspera exista a Helsinki ina pitschna cuminanza gidieua (ina da duas en l’entira Finlanda) cun var 1200 commembers. La sinagoga da Helsinki è vegnida consecrada l’onn 1906.
Politica
190px|right|thumb|Vopna da Helsinki
Chapitala
Helsinki è la chapitala da la Republica da la Finlanda. En la citad han il parlament, la regenza, tut ils ministeris ed il president lur sedia. Daspera sa chattan er las instanzas da dretgira superiuras (tribunal suprem e tribunal administrativ) a Helsinki.
Vopna
La vopna da la citad mussa ina bartga dad aur che noda sut ina curuna dad aur sin undas alvas; il fund è da colur blaua.
Cussegl da la citad
Il president da la citad è suttamess al cussegl da la citad e vegn elegì tras quel. Si’incumbensa èsi da manar l’administraziun e gestiunar las finanzas da la citad.
Architectura
Helsinki vala sco center dal classicissem. Ultra da quai è il maletg da la citad segnà da l’architectura dal jugendstil da l’entschatta dal 20avel tschientaner. Tranter ils edifizis moderns dattan en egl divers represchentants dal funcziunalissem.
Suenter che Helsinki è stà tschernì il 1812 sco chapitala, han ins incumbensà l’architect Carl Ludwig Engel (1778–1840) cun la planisaziun d’in center represchentativ tenor l’exempel da Son Petersburg. Enturn la Plazza dal Senat (Senaatintori) centrala sa gruppescha in ensemble classicistic unic cun il dom erigì tranter il 1830 ed il 1852, il vegl edifizi dal senat e l’edifizi principal da l’universitad. Ulteriurs impurtants edifizis classicistics èn la biblioteca naziunala ed il palaz dal president. Pervi dal center classicistic dad Engel han ins pli tard dà a Helsinki il surnum ‹la citad alva dal nord›.
Il stil floreal u jugendstil finlandais è inspirà fermamain da l’art da la romantica naziunala da lez temp, surtut en connex cun l’epos naziunal Kalevala. Exempels per l’architectura dal jugendstil pon ins scuvrir vi da chasas d’abitar, surtut en las parts da la citad Katajanokka, Kruununhaka ed Eira. Er edifizis represchentativs sco la staziun principala, il museum naziunal u la baselgia da Kallio èn vegnids stgaffids sut l’ensaina dal jugendstil naziunalromantic. Sco pli impurtant represchentant da l’architectura dal jugendstil finlandais vala Eliel Saarinen (1873–1950). 220px|right|thumb|Sala Finlandia Plirs edifizis a Helsinki derivan dal famus architect Alvar Aalto (1898–1976), in dals precursurs dal funcziunalissem. Sin blers da ses concepts – sco la Sala Finlandia, in edifizi da concert e congress ch’è vegnì terminà il 1971, ubain il quartier general dal concern da palpiri Stora Enso – ha la populaziun reagì a moda cuntraversa. Per lung da la via principala Mannerheimintie sa chattan cun il center da cultura Lasipalatsi, l’edifizi da la posta u il stadion olimpic ulteriurs edifizis funcziunalistics.
Ulteriuras attracziuns
Las vias da flanar a Helsinki èn l’Aleksanterinkatu e l’Esplanadi. L’emprima è vegnida numnada suenter zar Alexander I e maina da la Plazza dal Senat fin al Mannerheimintie. L’autra, l’Esplanadi, maina parallel latiers e consista da las duas vias Pohjoisesplanadi ed Eteläesplanadi (esplanada dal nord ed esplanada dal sid) cun in parc situà tranteren. En l’ost da l’Esplanadi, directamain al port dal sid, sa chatta la plazza da martgà (Kauppatori). Là sa chatta er la Vanha kauppahalli, la pli veglia halla da martgà e da cumpra da Helsinki. A l’ur da la plazza da martgà sa chatta l’enconuschenta sculptura da la Havis Amanda.
Sin in grip en il vest da la peninsla Katajanokka s’auza la catedrala ortodoxa Uspenski. L’edifizi en il stil russ-bizantin è vegnì terminà l’onn 1868 e furma la pli gronda baselgia ortodoxa en l’Europa occidentala. In’ulteriura baselgia ch’attira blers aspectaturs è la baselgia Temppeliaukio, in edifizi modern en la part da la citad Töölö ch’è vegnì bajegià il 1969 en in grip.
Il monument da Sibelius en il parc da Sibelius en la part da la citad Töölö furma ozendi ina da las attracziuns las pli popularas e frequentadas en la citad. Il monument abstract è vegnì inaugurà l’onn 1967 ed aveva procurà da lez temp per discussiuns cuntraversas.
Teater
A Helsinki sa chattan trais gronds teaters. Il teater naziunal finlandais (Suomen Kansallisteatteri) è vegnì fundà oriundamain a Porvoo. Igl è quai stà l’emprim teater ch’ha represchentà tocs en lingua finlandaisa. Dapi il 1902 sa chatta el en in edifizi dal jugendstil a la Plazza da la staziun. Il teater da la citad da Helsinki (Helsingin Kaupunginteatteri) è resortì da l’uniun dal teater da lavurants e dal teater popular; dapi il 1967 sa chatta quel en la part da la citad Kallio. Il teater svedais (Svenska Teatern) è il pli vegl teater da la citad e represchenta tocs en lingua svedaisa.
Musica
160px|right|thumb|Jean Sibelius (1865–1957) Il pli impurtant lieu da represchentaziun d’operas dal pajais furma l’opera naziunala finlandaisa (Kansallisooppera), situada en la part da la citad Töölö. Sper operas han er lieu qua represchentaziuns da ballet e concerts. L’onn 2011 è vegnida averta la nova chasa da concert Musiikkitalo. Igl è quai il nov center da musica da l’orchester filarmonic da Helsinki, da l’orchester sinfonic dal radio finlandais e da l’academia da Sibelius che furma la suletta scol’auta da musica da la Finlanda.
La fin d’avust u l’entschatta da settember ha lieu a Helsinki la Helsingfors Biennale che cumpiglia concerts, exposiziuns, operas e ballet da renum internaziunal. En il ciclus da tschintg onns vegn manada tras en onur da Jean Sibelius la concurrenza da violina internaziunala.
La stad han lieu en il center da Helsinki numerus concerts da rock e da pop sut tschiel avert, tranter quels plirs concerts gratuits en il Parc Kaivopuisto ed en il Parc da Kaisaniemi sper la staziun principala. En quest ultim ha er lieu il fanadur il Tuska Open Air Metal Festival ch’attira mintg’onn var 30 000 fans da metal.
Museums
Il Museum naziunal finlandais mussa exponats davart l’istorgia da la Finlanda dal temp preistoric fin en il 21avel tschientaner. L’edifizi dal museum da l’onn 1910 imitescha en il jugendstil naziunalromantic chastels e baselgias dal temp medieval. Il Museum da la citad Helsinki preschenta l’istorgia da la citad da radund 500 onns. Er l’Universitad da Helsinki dispona d’intgins museums, tranter quels il museum da l’universitad ed il museum per istorgia natirala.
La Galaria naziunala finlandaisa sa reparta sin trais museums. En l’Ateneum a la Plazza da la staziun, in edifizi erigì l’onn 1887 en il stil da la neorenaschientscha, èn exponidas las pli impurtantas ovras d’art finlandaisas dal 18avel fin il 20avel tschientaner, tranter quellas maletgs dad Akseli Gallen-Kallela, Helene Schjerfbeck ed Albert Edelfelt. Il museum d’art Sinebrychoff (Sinebrychoffin taidemuseo) mussa art classic da tut l’Europa. A l’art contemporan èn deditgadas la Halla d’art da Helsinki ed il museum Kiasma. Questas collecziuns cumpiglian art finlandais e da l’exteriur, surtut da l’Europa dal Nord, a partir dals onns 1960. L’architectura da l’edifizi modern a la via Mannerheimintie ha manà tar si’avertura il 1998 a cuntraversas. A Helsinki sa chatta cun il Museum d’architectura finlandais in dals pli vegls centers d’architectura da l’Europa. Sper il museum d’architectura sa chatta il museum da design, en il qual vegn tranter auter preschentà l’art da l’architect e designer finlandais Alvar Aalto.
Il museum d’art HAM (Helsinki Art Museum) sa chatta en in edifizi funcziunalistic, l’anteriur palaz da tennis, en il center da la citad. Il HAM è sa spezialisà sin art modern e contemporan e carmala visitaders cun sias exposiziuns extraordinarias, per exempel davart Charlie Chaplin, Yayoi Kusama e Tove Jansson. Quest museum mussa las ovras er ordaifer las atgnas localitads, en parcs, staziuns da metro e sin las vias da Helsinki.
Sin l’insla Kuusisaari en il vest da la citad, al cunfin tar la citad vischina Espoo, sa chatta il museum d’art Didrichsen che deriva d’ina collecziun privata e che mussa mintg’onn exposiziuns d’artists sco Edvard Munch e Helene Schjerfbeck.
Temp liber e recreaziun
Per ina citad da sia grondezza dispona Helsinki da vaira bleras zonas verdas. Var 30 % dal territori da la citad consistan da guauds u parcs. Il pli enconuschent parc da Helsinki è il Kaivopuisto che sa chatta en il sidost dal center da la citad directamain a la mar. Quel han ins endrizzà ils onns 1830 sco parc d’in bogn da cura; dapi l’onn 1886 è el accessibel a la publicitad. Dals grips dal Kaivopuisto s’avra la vista sur las inslas situadas davant la costa da Helsinki fin a Suomenlinna. Ulteriurs parcs en il center da la citad èn il parc en il Kaisaniemi e l’uschenumnà parc da la pestilenza (Ruttopuisto) sper la Veglia Baselgia en la via Bulevardi. Quest ultim ha servì fin l’onn 1829 sco santeri ed ha survegnì ses num dal fatg ch’ins aveva sepulì là ils morts da l’epidemia da pestilenza dal 1710.
En la part da la citad Alppiharju situada datiers dal center sa chatta il parc da divertiment Linnanmäki. Quel vegn er numnà en la lingua da mintgadi Lintsi e vegn manà da l’ovra d’agid per uffants Lasten Päivän Säätiö. 220px|right|thumb|Sin l’insla Seurasaari Al Golf Hietaniemi en il vest dal center è situada ina riva da far bogn ed il vast santeri da Hietaniemi. In pau pli lunsch vers nord, en la part da la citad Taka-Töölö, sa chatta il parc da Sibelius cun il monument da Sibelius ch’è vegnì erigì en onur dal cumponist Jean Sibelius or da bundant 600 bischens d’atschal. L’insla Seurasaari furma in lieu d’excursiun bain frequentà e cumpiglia in museum al liber. Il pli grond parc da Helsinki è il Parc central (Keskuspuisto) d’ina grondezza da 10 km², il qual cumenza en il nord da Töölö e tanscha fin al cunfin settentriunal da Helsinki. Tar quel sa tracti però plitost d’in territori da guaud natiral che d’in parc sco tal. Sco particularitad dal parc valan ils stgilats petaurins; lur populaziun è sa revegnida vaira bain ils ultims onns, suenter ch’els avevan gia valì sco svanids la fin dal 20avel tschientaner.
Sport
La pli impurtanta occurrenza da sport ch’ha gì lieu fin qua a Helsinki èn stads ils gieus olimpics da stad dal 1952. Oriundamain dueva Helsinki gia organisar ils gieus olimpics dal 1940, ils quals han la finala stuì vegnir annullads pervi da la Segunda Guerra mundiala. Quest pli grond eveniment internaziunal ch’ha gì lieu en la Finlanda ha purschì al pitschen pajais ch’era londervi da sa revegnir da las consequenzas da guerra la chaschun da sa preschentar a la publicitad mundiala. Ultra da quai han gì lieu ils onns 1983 e 2005 en la citad ils campiunadis mundials d’atletica leva e diversas giadas ils campiunadis mundials da hockey sin glatsch.
La pli gronda occurrenza da sport ch’ha lieu regularmain a Helsinki furma il Helsinki Cup, in turnier da ballape dals juniors al qual sa participeschan var 800 squadras. Il club da ballape da Helsinki è il maister da record da la liga naziunala (Veikkausliiga) ed ha er gia pudì sa qualifitgar per l’UEFA Champions League.
Economia
L’economia da la Finlanda è colliada inseparablamain cun la regiun Helsinki, la quala generescha in terz dal product naziunal brut da l’economia publica. Cun la bursa e numerusas bancas furma Helsinki il center da finanzas dal pajais ed ultra da quai è l’economia en la regiun da la citad ferma sin il sectur d’infurmaziun. 83 da las 100 pli grondas interpresas dal pajais han lur sedia principala a Helsinki. Intginas da las pli impurtantas, tranter auter Nokia, èn però er sa stabilidas en la citad vischina Espoo.
Aviaziun
La plazza aviatica Helsinki-Vantaa sa chatta 15 kilometers en il nord dal center da la citad en la citad vischina Vantaa. Igl è quai il pli grond eroport dal pajais. Fin l’avertura da quel l’onn 1952 ha la plazza aviatica en la part da la citad Malmi, situada 10 kilometers en il nordost dal center, furmà il center d’aviaziun da la citad. A lunga vista vul la citad serrar l’eroport da Malmi e far diever da la surfatscha per construir abitaziuns, quai ch’è però contestà.
Navigaziun
220px|right|thumb|Il port dal sid Il port da Helsinki è il pli grond port da martganzia e da persunas en la Finlanda. Il traffic da persunas sa concentrescha sin il port dal sid (Eteläsatama), situà en il center da la citad, sco er sin il port dal vest (Länsisatama), situà en la part da la citad da medem num. Il traffic da martganzia sa splega dapi il 2008 cumplettamain sur il port da Vuosaari. Las surfatschas ch’èn vegnidas libras tras quai al lieu da l’anteriur port dal vest e dal port da containers en la part da la citad Sörnäinen han ins tratg a niz per novs projects da construcziun d’abitaziuns.
L’onn 2018 han ins transtgargià en il port 14,7 milliuns tonnas rauba. Il traffic da navs-fera ha dumbrà 11,6 milliuns viagiaturs, vitiers èn anc vegnids 520 000 passagiers da cruscheras. L’onn 2013 èn sbartgadas en tut bundant 8000 navs a Helsinki, quai che correspunda ad ina media da 22 navs a di. Durant la stagiun da stad dal medem onn han 283 cruscheras frequentà il port e manà 424 000 excursiunists d’in di a Helsinki. Ils ultims onns èn las frequenzas anc creschidas. Ultra da quai ha la colliaziun Tallinn–Helsinki–Tallinn surpassà areguard sia capacitad da passagiers tut las autras rutas da navs da l’Europa, per exempel er quella tranter Dover (GB) e Calais (F). Las societads da navs-fera Viking Line, Silja Line, Finnlines, Tallink, Linda Line e Stella Naves Russia porschan colliaziuns regularas en direcziun da Tallinn, Stockholm, Son Petersburg, Lübeck-Travemünde, Rostock e Gdynia. Viadis a bord da talas navs che porschan restaurants, bars e shops libers da taxa èn gia daditg populars.