cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
America dal Nord
Istorgia
right|thumbnail|200px|El Castillo a Chichén Itzá, in dals pli impurtants lieus da ruinas dals Mayas en il Mexico Blers pievels originars da l’America dal Nord eran gia sesents dal temp ch’èn arrivads ils Europeans e vivevan da la cultivaziun da plantas e da l’allevament da muvel; intgins manavan er ina vita nomada sco chatschaders e rimnaders. En il decurs dal temp è il dumber da la populaziun originara sa decimà per radund 90 %; d’ina vart pervi da la mancanza da resistenza envers malsognas ch’èn vegnidas importadas nà da l’Europa, per l’autra pervi da mazzacradas da vart dals colonists. Perquai sa chattavan ils pievels originars a la fin numericamain en ina posiziun talmain inferiura ch’els n’han strusch pli fatg resistenza. Uschia han blers pievels originars furmà novas stirpas ed associaziuns sco reacziun sin la colonisaziun europeica. Enconuschentas gruppas furman ils Wyandots (u Hurons), ils Mohawk, ils Apachas, ils Cherokee, ils Sioux, ils Mohegan, ils Irocais ed ils Inuit.
Tenor las enconuschientschas actualas èn ils Grænlendingar stads ils emprims Europeans ch’han cuntanschì l’America dal Nord (Terranova). Els èn arrivads sin il nov continent vers l’onn 1000 ed han numnà la nova terra scuverta ‹Vinland›. Malgrà ch’els han fundà intginas colonias, èn sa mantegnids be paucs fastizs dals Grænlendingar sin il continent, sco per exempel sper L’Anse aux Meadows en Terranova.
La scuverta da l’America dal Nord, pli precis dal Canada da pli tard, è reussida per incumbensa englaisa al Talian Giovanni Caboto (John Cabot) l’onn 1497. Entant ch’intgins pajais sco la Svezia u ils Pajais Bass èn be vegnids d’acquistar possessiuns plitost pitschnas sin il nov continent, è la gronda part da l’America dal Nord vegnida repartida tranter la Spagna, la Frantscha e l’Engalterra.
Las emprimas colonias englaisas èn stadas Jamestown e Plymouth Rock che sa numnan oz Virginia e Massachusetts. Las emprimas colonias franzosas han furmà Port Royal e Québec en las provinzas canadaisas odiernas Nova Scotia e Québec.
Sutdivisiun regiunala e politica
right|thumbnail|240px|Ils stadis da l’America dal Nord La surfatscha principala da l’America dal Nord sa reparta sin trais gronds stadis cun gronda populaziun che cumpiglian en tut radund 85 % dal territori dal continent.
Il pli sisum è situà il Canada – che furma il pli grond stadi da l’America dal Nord – cun la chapitala Ottawa. Er bleras pitschnas inslas a la riva da l’America dal Nord tutgan tar il Canada, inclusiv l’insla da Vancouver e la gruppa d’inslas Haida Gwaii en il vest, Prince Edward Island, Terranova e l’insla Kap-Breton en l’ost sco er l’insla Ellesmere, l’insla Baffin e l’insla Victoria en il nord. Sutvart il Canada sa chattan ils Stadis Unids cun la chapitala Washington, D.C. Il pajais sa cumpona da 48 stadis federativs ch’èn colliads in cun l’auter, en pli da l’Alasca e dal stadi federativ Hawaii, las inslas dal qual èn situadas lunsch davent dal continent en l’Ocean Pacific e tutgan tar l’Australia ed Oceania. Vers sid suonda alura il Mexico cun la chapitala Mexico-City. Al territori statal appartegnan er las inslas Revillagigedo e numerusas autras inslas pli pitschnas.
Ultra da quai cumpiglia il continent intginas inslas che furman territoris dependents da stadis europeics. Igl èn quai per l’ina l’insla Bermuda che furma in territori d’ultramar britannic situà ca. 1072 km en il sidost da New York City. Alura la pli gronda insla dal mund insumma, la Grönlanda, che furma ina part autonoma dal Reginavel dal Danemarc. En pli Saint-Pierre e Miquelon, ina gruppa da pliras inslas franzosas situadas en il sidost da Terranova e Labrador.
En la part meridiunala dal continent, per lung d’ina sdrima relativamain graschla da l’America Centrala, sa chattan ils suandants stadis (mintgamai cun la chapitala): Belize (Belmopan), Costa Rica (San José), El Salvador (San Salvador), Guatemala (Guatemala-Citad), Honduras (Tegucigalpa), Nicaragua (Managua) e Panama (Panama-Citad). Pervi dal Chanal da Panama vegn quest ultim stadi attribuì tant a l’America dal Nord sco er a l’America dal Sid.
En il sidost dal continent, en la Caribica, sa chattan blers stadis insulars: Antigua e Barbuda (Saint John’s), Bahamas (Nassau), Barbados (Bridgetown), Dominica (Roseau), Republica Dominicana (Santo Domingo), Grenada (St. George’s), Haiti (Port-au-Prince), Jamaica (Kingston), Cuba (Havanna), St. Kitts e Nevis (Basseterre), St. Lucia (Castries), St. Vincent e las Grenadinas (Kingstown), Trinidad e Tobago (Port of Spain).
Ils Stadis Unids ed autras naziuns americanas da lingua englaisa vegnan numnads Angloamerica. Il Canada sa divida en la part anglocanadaisa e la part francocanadaisa. La part franzosa (che sa cumpona surtut dal Québec) vegn per ordinari attribuida ni a las naziuns anglo- ni latinamericanas. Tut las ulteriuras naziuns da l’America dal Nord e dal Sid vegn subsummadas sut ils terms America Latina u Iberoamerica.
La denominaziun ‹America dal Nord› vegn per part duvrada a moda differenta da singulas naziuns resp. da tschertas gruppas da la populaziun da quellas. En la lingua da mintgadi dal Canada e dals Stadis Unids vegnan per il pli be attribuids quests dus stadis a l’America dal Nord. L’ulteriura America vegn lura dividida en America Centrala ed America dal Sid resp. subsummada sut il term America Latina. La gronda part dals Mexicans percunter resguardan sasezs tuttavia sco part da l’America dal Nord.
Chantun Sutsilvania
Sutsilvania è in mez-chantun dal chantun svizzer d'Unterwalden.
Chantun Soloturn
Il Chantun Soloturn è in chantun da la Svizra.
Chantun Sursilvania
Sursilvania é in mez-chantun dal chantun svizzer d'Unterwalden.
Continent
thumb|300px|Charta dal mund cun ils continents ed ils oceans Tar in continent (latin terra continens ‹terra colliada›) sa tracti d’in territori da terra ferma serrà. Ils continents en il senn geografic cumpiglian cun lur 148 milliuns kilometers quadrat radund 29,3 % da la surfatscha da la Terra; il rest occupan las mars e las inslas.
En la geografia e geologia enconusch’ins ozendi differentas furmas da sutdivider la terra ferma en continents. Ord vista geopolitica existan ils set continents Asia, Europa, America dal Nord, America dal Sid, Africa, Australia ed Oceania sco er Antarctica.
Definiziuns
thumb|180px|Repartiziun da la populaziun mundiala sin ils continents La problematica da definir l’extensiun e la denominaziun dals singuls continents sa lascha illustrar il meglier a basa d’intgins exempels concrets:
Tenor publicaziuns da las instituziuns da renum National Geographic Society (Stadis Unids) e Royal Geographical Society (Gronda Britannia) datti set continents (cf. survart), ma in da quels sa numna tenor la funtauna americana ‹Australia›, tenor la funtauna britannica ‹Oceania›.
La dumonda da l’extensiun geografica tracta la publicaziun da la National Geographic Society a l’exempel dal Giapun: Quest’insla resp. gruppa d’inslas tutga tar il continent Asia, cumbain ch’ella n’exista betg da crusta continentala. En medema maniera vegnan tractadas la Grönlanda e las inslas da la Caribica. Sco territori independent dals continents, tenor criteris geologics-tectonics, resguarda questa publicaziun t.a. la Nova Zelanda, Hawai e Madagascar. Quests territoris furmian microplattas segnadas d’in’atgna activitad tectonica ed uschia quasi agens microcontinents.
Ord vista topografica u tradiziunala furma in continent in territori da la terra ferma ch’è circumdà cumplettamain u quasi cumplettamain cun aua u auters cunfins natirals. Er territoris ch’èn be colliads tras ina stretga (istmus) – sco per exempel l’Africa e l’Asia u l’America dal Nord e l’America dal Sid –vegnan per ordinari considerads sco agens continents. Qua datti però differents puntgs da vista sch’i sa tractia propi da continents independents ubain mintgamai d’in continent grond cun dus subcontinents.
Geologicamain cumpiglia il continent er la plattafurma continentala ch’al circumdescha, situada sin il funs da las mars pauc profundas. La crusta da la terra continentala, a la quala appartegna er la plattafurma continentala, è pli leva (spessezza ca. 2,7 g/cm³) e segnada d’in’autra cumposiziun chemica, entant che la crusta oceanica ha ina spessezza media da ca. 3,0 g/cm³. thumb|210px|Survista da las plattas tectonicas Sper ils aspects geografics-geologics numnads datti er la dimensiun istoric-politica. La cumprova persuenter è il fatg che l’Europa vala sco agen continent, cumbain ch’ella na correspunda betg als criteris numnads survart. En la publicaziun da la National Geographic Society hai num en quest connex: «‹Continent› ha dapli che be ina dimensiun fisica».
Vitiers vegn anc in ulteriur aspect: Cumbain che la repartiziun odierna da la terra ferma sin la Terra para stabila e statica, furma ella ord vista da las èras geologicas be ina registraziun da la situaziun mumentana. Pervi da la tectonica da plattas sa chattan ils continents permanentamain en moviment. En il decurs da l’istorgia dal planet èn els, en rom da l’uschenumnà current da surfatscha, gia s’unids repetidamain ad ina suletta gronda massa da terra ferma (supercontinents sco p.ex. Pangaea) e puspè sa dividids en continents pli pitschens.
Dumber dals continents
Da las expectoraziuns fatgas survart sa laschan gia deducir differents models co definir ils continents. Resguardond anc ulteriurs criteris da definiziun, surtut en connex cun il continent grond postulà Eurasia, sa lascha far la suandanta enumeraziun da models che tanschan – senza ils microcontinents – da quatter fin set continents:
Ultra da quai vegn per part fatg diever dapi la fin dal 19avel tschientaner da la noziun ‹continent dubel› per designar tschertas massas da terra ferma, surtut en connex cun l’Eurasia (Europa ed Asia) e l’America (America dal Nord ed America dal Sid). Cf. latiers las expectoraziuns sutvart.
Istorgia da la moda da dumbrar e denominar ils continents
Dapi la scuverta da l’America e la colonisaziun dal temp modern regia dischuniun areguard la moda da dumbrar ils continents. Contestada è surtut la sutdivisiun en America dal Nord ed America dal Sid sco er la sutdivisiun en Europa ed Asia. thumb|170px|Charta sin la quala cumpara l’emprima giada il num ‹America› (Waldseemüller, 1507) Ord perspectiva istorica vala l’America sco in continent, il qual è vegnì scuvert dals Europeans en il 15avel e 16avel tschientaner. Geologicamain sa tracti da dus continents, l’America dal Nord e l’America dal Sid, ils quals han pir survegnì tras l’Istmus da Panama ina colliaziun a terra.
Per motivs istorics vegn differenzià tranter Europa ed Asia. Hekataios da Milet ha malegià en il 6avel tschientaner a.C. en sia descripziun da la terra il cunfin da la Mar Egeica sur la Mar da Marmara e la Mar Naira fin al Don. Dapi il temp modern vegn per il solit considerà l’Ural sco cunfin oriental da l’Europa vers l’Asia. Da l’autra vart vegnan l’Europa e l’Asia er considerads communablamain sco Eurasia. L’Eurasia furma ina massa da terra franca coerenta, la quala sa basa per gronda part sin la medema platta continentala, sulettamain en il sid da l’Eurasia datti pliras plattas pli pitschnas separadas.
Segnadas da ponderaziuns istoric-politicas èn plinavant las emprovas da tractar l’America Centrala u il Proxim Orient sco agens continents, medemamain da reunir las inslas da l’Ocean Pacific ad in continent Oceania.
Ponderaziuns scientificas actualas
Continents e mars èn las pli grondas unitads geografias (cuntradas) dal mund. Ils continents vegnan spartids tras oceans; la plattafurma continentala (er numnada plaun da terra ferma u plaun dal continent) vegn attribuida al continent. (Uschia tutga per exempel la Nova Guinea cleramain tar l’Oceania, l’ulteriura Indonesia percunter fa part da l’Asia.) Ils continents ch’èn sa furmads en questa moda furman unitads areguard il spazi natiral e la geografia umana. Quai vala surtut per cunfinar l’Europa da l’Asia e l’America dal Nord da l’America dal Sid, ma vegn – implicitamain – er applitgà tar la definiziun dals ulteriurs continents. Da quai resultan ils set continents; las inslas oceanicas vegnan attribuidas al continent situà il pli datiers, las inslas dal Pacific per exempel a l’Oceania. Inslas oceanicas n’èn per propi naginas massas da terra franca, mabain adina da natira vulcanica. Ed applitgond a moda consequenta la definiziun ‹spartì tras oceans› fissan anc da definir dus ulteriurs continents – ch’èn er segnads d’in’atgna flora e fauna –: Madagascar e Nova Zelanda.
Cumparegliaziun dals continents: surfatscha e populaziun
Ils set continents cumpiglian mintgamai damain che in dieschavel da la surfatscha da la terra. La surfatscha dal pli grond continent (Asia) e dal pli pitschen (Australia/Oceania) sa differenzieschan per il factur tschintg.
La colonisaziun dals singuls continents è stada ed è dependenta dal clima e da las cundiziuns da viver avant maun. Er per motivs istorics è la populaziun mundiala repartida a moda fitg ineguala. L’Antarctica è be abitada per temps da paucs perscrutaders e visitaders. En l’Australia ed Oceania viva damain ch’in procent da la populaziun mundiala. En l’Europa, l’America e l’Africa vivan mintgamai radund in otgavel da la populaziun mundiala. Bunamain in terz viva en l’Asia, e qua surtut en la China ed en l’India.
Denominaziun
thumb|220px|Persunificaziun dals quatter continents ch’eran enconuschents dal temp dal baroc: America, Europa, Africa ed Asia (Klosterlechfeld, Baviera)
Particularitads
thumb|240px|Ils tschintg rintgs olimpics simboliseschan ils continents che sa participeschan als gieus olimpics
Durant l’ultim temp da glatsch eran colliads tras la Beringia l’America (America dal Nord ed America dal Sid) e l’Eurasia (Europa ed Asia) e sur la Peninsla dal Sinai er l’Africa cun ils auters continents. Da lez temp existiva pia ina massa da terra franca nuninterrutta che tanscheva sur tschintg continents; e creatiras che vivan sin terra, sco l’uman, pudevan cuntanscher tschintg continents senza stuair traversar la mar: Africa, Europa, Asia, America dal Nord ed America dal Sid.
Temp dal naziunalsocialissem
thumb|240px|Fürth/Nürnberg: Commembers da la NSDAP returnan dal di da partida (probablamain il 1938) Sco temp dal naziunalsocialissem vegn designà il temp da regenza da la Partida naziunalsocialistica tudestga dals lavurers (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) en il Reich tudestg. Quella ha cumenzà ils 30 da schaner 1933 cun la nominaziun dad Adolf Hitler sco chancelier da l’imperi ed è ida a fin ils 8 da matg 1945 cun la capitulaziun senza cundiziuns da l’armada tudestga davant ils Alliads (resp. ils 23 da matg 1945 cun l’arrestaziun da la regenza da Flensburg).
Ils naziunalsocialists han erigì en Germania ina dictatura tenor il princip dal Führer. Cun lur attatga sin la Pologna il prim da settember 1939 han els mess ad ir la Segunda Guerra mundiala.
Sper la persecuziun ed il mazzament da dissidents politics ha il reschim commess divers ulteriurs crims cunter l’umanitad, dals quals èn stads pertutgadas minoritads etnicas, religiusas ed autras. En rom dal holocaust, ch’è senza paregl en l’istorgia, èn vegnids mazzads radund 6 milliuns Gidieus europeics, ultra da quai han ins assassinà fin a 500 000 Sinti e Roma e fin a 100 000 umans cun impediments spiertals e corporals (en rom da l’‹Acziun T4› e da l’‹Acziun Brandt›). Tenor la strategia da l’uschenumnà Plan da fom han ils occupants tudestgs laschà murir da la fom en l’Uniun sovietica tranter il 1941 ed il 1944 sapientivamain radund 4,2 milliuns umans, e radund 3,1 milliuns schuldads sovietics èn morts en praschunia da guerra tudestga.
Ord perspectiva etic-morala vegn l’èra dal domini naziunalsocialistic en Germania e sur vastas parts da l’Europa resguardà sco ruptura cun la civilisaziun e sco punct il pli bass surtut da l’istorgia tudestga, ma er da l’istorgia europeica en general.
Survista
thumb|220px|Il Reich tudestg l’onn 1942 (verd stgir: Germania; verd: territori occupà sut administraziun civila; verd cler: territori occupà sut administraziun militara) Il temp dal naziunalsocialissem vegn savens attribuì ad in’epoca che vegn designada cun il term general ‹faschissem›. Quel è sa furmà en l’Italia ed ha regì là dal 1922 fin il 1943. Faschissem e naziunalsocialissem han enconuschì in’entira retscha da tratgs communabels: la dictatura d’ina suletta partida organisada a moda centralistica, il cult dal Führer, il militarissem, in naziunalissem agressiv, tendenzas tant antidemocraticas sco anticommunisticas sco er la pretaisa d’ina ‹unitad tranter pievel e stadi›. Dal faschissem talian è il naziunalsocialissem però sa differenzià tras in rassissem ed antisemitissem fundamentalistic, il qual ha servì a giustifitgar las vastas finamiras da conquista ed extirpaziun.
Il reschim naziunalsocialistic ha cumenzà en quel mument ch’il president da l’imperi Paul von Hindenburg ha nominà il manader da la NSDAP Adolf Hitler sco chancelier da l’imperi e che quel ha furmà in cabinet che sa cumponiva da represchentants da las partidas da dretga. Sa fatg valair definitivamain è il reschim fin il 1934 tras mesiras da terrur cunter adversaris politics, cun dissolver vastas parts da la constituziun da Weimar, tras scumandar tut las autras partidas ed unifurmar praticamain tut las forzas politicas e socialas.
Da l’entschatta ennà ha il reschim persequità ina politica da l’intern e da l’exteriur che dueva far emblidar la sconfitta da la Germania en l’Emprima Guerra mundiala sco er renovar e schlargiar la posiziun da pussanza gronda ch’era ida a perder. Fin il 1936 è la Germania sortida da la Societad da las Naziuns, ha rearmà massivamain ed occupà la Renania demilitarisada; uschia avevan ins mess ord vigur parts centralas dal Contract da Versailles. Il 1938 è suandada l’annexiun da l’Austria a l’imperi che sa numnava da qua davent Grossdeutsches Reich. Il medem onn ha la Cunvegna da Minca pussibilità a la Germania d’annectar las Sudetas.
La gronda part dals Tudestgs è stada d’accord cun questa politica. Ils onns 1935, 1936 e 1938 èn las decisiuns da Hitler vegnidas approvadas cleramain a chaschun da votaziuns dal pievel. Quai sa lascha explitgar cun allegar ils suandants quatter motivs principals:
L’atun ed enviern 1942/43 ha la guerra cumenzà a sa sviluppar en disfavur dals Tudestgs (terradas en las battaglias dad El Alamein e Stalingrad). Vers la mesadad dal 1943 è suandada la vieuta en la guerra tudestga da sutmarins en l’Atlantic. A partir da la primavaira/stad 1944 han las forzas militaras aviaticas da la Gronda Britannia e dals Stadis Unids cuntanschì en Germania quasi la cumpletta supremazia en l’aria e destruì en la guerra da bumbas entiras citads. L’entschatta da zercladur 1944 èn truppas dals Alliads dal vest sbartgadas en la Normandia (Operation Overlord), avrind uschia la segunda front en il vest cun la finamira da chatschar enavos la Wehrmacht sin territori tudestg e da cupitgar la finala il reschim naziunalsocialistic.
Las truppas alliadas han cuntanschì ils cunfins anteriurs dal Reich tudestg l’october 1944. Truppas americanas e sovieticas èn s’entupadas ils 25 d’avrigl 1945 en la Germania Centrala (Elbe Day). Suenter che Hitler ha commess suicidi ils 30 d’avrigl 1945 è ida a fin dus dis pli tard la Battaglia da Berlin. Sinaquai ha l’armada tudestga capitulà ils 8 da matg 1945 senza resalvas.
La Segunda Guerra mundiala ha custà en tut il mund la vita a bundant 62 milliuns umans. En ses decurs han ils naziunalsocialists e lur gidanters mazzà radund in terz da tut ils Gidieus europeics (shoah), radund 3,5 milliuns burgais sovietics e polonais betg gidieus, almain 100 000, eventualmain fin a 500 000 Sinti e Roma (Porajmos), radund 200 000 impedids, in dumber nunenconuschent dad ‹asocials› tudestgs e radund 5000 omosexuals.
Entaifer l’igiena da razzas naziunalsocialistica valevan questas gruppas sco «nuschaivlas per la razza» e perquai «da main valur» resp. «betg degnas da viver». Gia avant la guerra eran vegnids assassinads radund 20 000 adversaris dal reschim – per ordinari commembers da partidas sanestras – e radund 1200 perditgas da Jehova.
Cundiziuns da partenza
thumb|220px|Adolf Hitler (a dretga, sesent) sco schuldà dal temp da l’Emprima Guerra mundiala Las cundiziuns politicas, socialas ed economicas per l’avanzament dal naziunalsocialissem èn sa furmadas durant e tras l’Emprima Guerra mundiala. Quellas han accumpagnà ed engrevgià la Republica da Weimar dapi sia fundaziun. Concretamain sa tracti da las suandantas cundiziuns generalas:
A partir dal 1919 è vegnì vitiers:
Emprima Guerra mundiala
Responsabels per l’Emprima Guerra mundiala èn surtut stadas las regenzas da Berlin e da Vienna e lur stabs generals. La sconfitta da la Germania è en emprima lingia stada la consequenza da finamiras da guerra exageradas e d’ina strategia da guerra sbagliada tras la terza generalitad superiura sut Erich Ludendorff e Paul von Hindenburg. Lur ambiziun da vulair cuntanscher ina «pasch victoriusa» e conquistas a gronda dimensiun sco er la refusa d’activitads en favur da la pasch a l’intern e d’offertas da negoziaziun nà da l’exteriur han la finala manà a la sconfitta militara cumpletta e provocà a l’intern la revoluziun sociala.
Suenter che l’offensiva da primavaira dal 1918 a la front dal vest aveva fatg naufragi, han ils dus generals empruvà da far culpantas las forzas liberalas e democraticas en il Reichstag cun proponer da laschar participar quellas a la regenza e d’acceptar las cundiziuns d’armistizi dal president american Woodrow Wilson ch’ins aveva refusà avant. Quai è succedì en rom da la refurma d’october dal 1918. Per las consequenzas da la sconfitta han els uschia fatg responsablas las forzas democraticas, las qualas han stuì acceptar ils 10 da november 1918 las cundiziuns da capitulaziun e suttascriver pli tard il Contract da Versailles. A basa da quai èsi stà pussaivel da derasar a partir dal 1919 la legenda da la stilettada ch’era nagut auter ch’ina manzegna da propaganda.
Revoluziun da november
La Revoluziun da november ha mess fin a la dictatura militara che regiva facticamain la Germania ed ha pussibilità da fundar ina republica parlamentara. Ma en il decurs da la Revoluziun èn ils manaders da la SPD Friedrich Ebert, Philipp Scheidemann e Gustav Noske recurrids al sustegn dal militar imperial per parar pretensiuns dals revoluziunars che surpassavan lur intenziuns. Per quest intent ha Ebert fatg ils 9 da november in patg secret cun la generalitad. La Revolta da Spartacus ed autras tentativas d’installar ina republica da cussegls ha el abattì cun agid da truppas imperialas ch’eran returnadas da la front e da corps libers da tenuta antirepublicana. Malgrà la terrada en la guerra han ils militars imperials mantegnì lur posiziun d’enfin qua e n’èn betg vegnids democratisads. Las structuras da l’imperi ed il persunal – savens da tenuta extremistica – han pudì sa tegnair en la Republica da Weimar en vastas parts da l’economia, administraziun, giustia e militar. La constituziun da Weimar ha schizunt protegì expressivamain tscherts privilegis da l’apparat da funcziunaris imperials.
thumb|220px|SA dad Essen il 1923 En questa situaziun politica a l’intern dal pajais è sa furmada la NSDAP. Ella n’era ni la suletta ni l’emprima partida d’extrema dretga che refusava e cumbattiva la republica. Questa tenuta ha ella partì cun in’entira retscha da partidas naziunalconservativas e naziunalisticas, las qualas èn sa constituidas da nov ils onns 1918/19. D’impurtanza era da quel temp surtut la DNVP (Deutschnationale Volkspartei) che represchentava la tenuta anitdemocratica da vastas parts da la burgaisia conservativa, vul dir da tenuta monarchistica e fidaivla a l’imperatur.
Dapi il 1919 han extremists da dretga commess intgins assassinats politics, ils quals han tutgà enconuschents represchentants dal moviment da lavurants sco Rosa Luxemburg, Karl Liebknecht e Kurt Eisner. La republica da cussegls a Minca è vegnida abattida a moda brutala tras corps libers, ed er politichers liberals e conservativs ch’eran pronts d’ademplir las pretensiuns dal Contract da Versailles (Walter Rathenau, Matthias Erzberger) han ins assassinà. Savens èsi reussì a delinquents d’extrema dretga da mitschar da la persecuziun giudiziala u ch’els èn vegnids punids be modestamain; cunter delicts politics da vart da socialists e communists è la giustia percunter procedida a moda fitg rigurusa.
La giustia da Weimar n’è er betg intervegnida areguard la manzegna davart la culpa da guerra, las inculpaziuns cunter ils «malfatschents dal november» u la legenda da la stilettada, la quala na vegniva betg be purtada da l’extrema dretga, mabain er da conservativs da dretga e schizunt da partidas e medias liberalas. Tar il return da las truppas aveva Ebert discurrì da l’armada tudestga sco «nunvictorisada a la front» e Hindenburg ha pretendì il 1920 davant la cumissiun d’examinaziun davart la dumonda da la culpa da guerra, che l’armada saja vegnida «stilettada da davos». Questa reproscha sa drizzava cunter las forzas democraticas e sanestras, la revoluziun da las qualas aveva sfurzà tras la fin da la guerra che la generalitad aveva retardà. La legenda da la stilettada è vegnida purtada e propagada da numerusas medias, surtut da quellas dal concern da pressa da Hugenberg.
Ils democrats entaifer l’administraziun da la Republica da Weimar han ins per part disfamà sistematicamain – uschia per exempel il schef da la polizia da Berlin Bernhard Weiss ch’agiva cunter violaziuns da las leschas da vart da la SA (Sturmabteilung). Che talas furmaziuns paramilitaras èn sa stabilidas è medemamain vegnì tolerà da vart da las autoritads: La SA accumpagnava radunanzas e manifestaziuns da sia partida ed ha er cumenzà a provocar cravals tar reuniuns d’autras partidas.
Ultra da quai han problems instituziunals da la Republica da Weimar rendì impussibel ch’i sa furmia ina politica stabila e legitimada a moda democratica. Damai ch’i sa constituivan be darar maioritads constructivas en il parlament, han ins manà tras repetidamain novas elecziuns. Gist quai ha manà vers la fin da la Republica ad ina politica ch’era segnada d’ordinaziuns d’urgenza dal president da l’imperi pussant. Tut quai ha paralisà il process da furmaziun da la voluntad democratic ed ha fatg crescher en temp da crisa la malcuntentientscha dals burgais cun las partidas politicas etablidas.
1920–1925: Fundaziun, scumond e nova entschatta
La NSDAP è sa furmada ils 24 da favrer 1920 a Minca or da la Partida da lavurers tudestga (Deutsche Arbeiterpartei, DAP). En ses program da 25 puncts ha la partida represchentà da l’entschatta ennà posiziuns antidemocraticas, schovinisticas e rassisticas (surtut antisemiticas). La fin da l’onn ha ella acquistà il ‹Münchner Beobachter› e transfurmà quel en il ‹Völkischer Beobachter› (VB), il «fegl da cumbat dal moviment naziunalsocialistic da la Germania gronda».
Adolf Hitler era fin qua in pictur artist austriac senza success e nunenconuschent en la publicitad. En l’Emprima Guerra mundiala era el stà in simpel appuntà en in regiment bavarais. Per incumbensa dal militar ha el tranter auter visità occurrenzas da la DAP ed è l’emprim vegnì engaschà da quella sco oratur. En questa posiziun è el s’acquistà il num d’in «schumbrader» e «battider» da la partida, a la quala igl è uschia reussì d’avair en Baviera in tschert success entaifer ils circuls naziunalistics. Il 1921 è Hitler daventà parsura da la NSDAP. A l’organisaziun èn er s’associads impurtants militars or dals circuls imperials, uschia per exempel l’anteriur commember da la direcziun da l’armada Erich Ludendorff.
Ils commembers da la NSDAP han da l’entschatta ennà appartegnì als adversaris ils pli fervents da la republica, cumbain ch’era els empruvavan da gudagnar electurs en rom da quella. L’emprim n’èsi betg reussì a la partida d’extrema dretga da sa far valair sco vusch principala entaifer ils circuls da tenuta antidemocratica. Ma ella ha profità da la refusa generala dal Contract da Versailles per disfamar publicamain ils uschenumnads «malfatschents dal november». Sco l’extrema dretga en general drizzava er la NSDAP sias calumnias surtut cunter ils manaders da la SPD (Friedrich Ebert, Philipp Scheidemann). A quels saja la pussanza quasi «dada giu da tschiel» il 1918 e facticamain na sajan els nagut auter che gidanters ch’accumpleschian ils giavischs da las pussanzas victuras da l’Emprima Guerra mundiala. La Republica da Weimar ha la NSDAP disfamà sco apparientscha temporara, la numnond plain spretsch «il temp dal sistem». Questa propaganda è anc vegnida favurisada tras las pretensiuns da reparaziun dals Alliads.
Il Putsch da Kapp dal mars 1920 ha mess in’emprima giada sin l’emprova la Republica. Corps libers sut general von Lüttwitz han occupà il quartier da la regenza a Berlin e nominà l’anteriur funcziunari superiur Wolfgang Kapp sco chancelier da l’imperi. La regenza legala è l’emprim sa retratga a Dresden e la finala a Stuttgart ed ha appellà ad ina chauma generala cunter ils putschists. Il putsch ha bainspert fatg naufragi, betg il davos perquai che la birocrazia ministeriala ha refusà d’exequir las ordinaziuns da Kapp. L’armada aveva prendì en ina posiziun da spetga (Hans von Seeckt: «Truppa na sajetta betg sin truppa»).
A l’entschatta ha la NSDAP gudagnà a Minca in tschert dumber d’aderents; en l’ulteriura Baviera n’ha ella però strusch giugà ina rolla politica pli impurtanta durant ils emprims onns da la Republica. Ed ordaifer la Baviera nagin ch’ha propi prendì serius Hitler a l’entschatta dals onns 1920.
La propaganda naziunalsocialistica aveva numnà l’acziun ‹Marsch sin la Feldherrnhalle› a Minca; ma quella ha la polizia bavaraisa abattì. En il process ch’è suandà è Hitler vegnì sentenzià al chasti minimal da tschintg onns arrest en la fortezza Landsberg. Ludendorff han ins declerà per nunculpant. La NSDAP è vegnida scumandada, ma igl èn sa furmadas organisaziuns successuras ch’ins ha tolerà. En l’arrest, durant il qual Hitler ha giudì blers privilegis, è quel sa decidì da vulair acquistar la pussanza en Germania sin via legala. El ha dictà a ses secretari da quel temp e substitut da pli tard Rudolf Hess si’autobiografia programmatica ‹Mein Kampf›, en la quala el ha formulà sias finamiras ed intenziuns. Gia ils 20 da december 1924 è Hitler puspè vegnì relaschà da l’arrest.
Il putsch ha furmà per il mument il punct culminant dal moviment d’extrema dretga; cun il progress economic è la muntada da quel puspè sa diminuida. Sin il martgà èn uss cumparidas novitads sco il radio ch’era accessibel per tuts u autos da producziun en massa che blers pudevan sa prestar.
1925–1929: la NSDAP sco partida pitschna
Ils 27 da favrer 1925 è la NSDAP vegnida fundada da nov a Minca e la gronda part da las gruppaziuns e partidas naziunalsocialisticas èn s’unidas en quella sut l’egida illimitada da Hitler. En il decurs dals proxims onns han ins examinà las structuras da la partida e meglierà l’organisaziun.
Il 1924 han ins rinfatschà al president da l’imperi Friedrich Ebert d’esser sa participà durant la guerra mundiala a chaumas e d’avair commess uschia tradiment da la patria. En l’ardur dal cumbat n’ha quel betg laschà tractar ad uras in’inflammaziun dal begl tschorv ed è mort il 1925. La proxima elecziun ha gudagnà Paul von Hindenburg; quel era uffizialmain commember da nagina partida, ma simpatisava anc adina cun ses anteriur imperatur. El è er vegnì sustegnì da la gronda part da las partidas da dretga e surtut da la Partida populara naziunala tudestga (Deutschnationale Volkspartei, DNVP).
Cun Erich Ludendorff aveva la NSDAP medemamain tschentà in candidat per quest’elecziun; cun 1,1 % da las vuschs è quel però crudà ora suenter l’emprim scrutini. Hitler sez aveva mess giu il medem onn sia naziunalitad austriaca ed era per entant (fin il 1932) senza naziunalitad. En intgins pajais federativs tudestgs era anc en vigur cunter el in scumond da discurrer publicamain; sco davos pajais federativ ha la Prussia dismess quel il 1928, suenter che Hitler aveva declerà da vulair cuntanscher la pussanza sin via legala.
Il 1926 èsi reussì a Hitler a chaschun dal segund di da partida da la NSDAP da sa far valair envers ils frars Gregor ed Otto Strasser; sco commembers da l’ala da la partida sanestra aspiravan quels in socialissem naziunal e la collavuraziun cun l’Uniun sovietica en dumondas da la politica da l’exteriur. Il december 1926 è cumparì il segund tom da ‹Mein Kampf›, en il qual Hitler ha manà definitivamain il moviment naziunalsocialistic en ina direcziun antisovietica: el ha definì il cumbat cunter il bolschevissem giudaic e la conquista da spazi da viver en l’ost sco finamiras centralas. Da qua davent ha Hitler mess sias speranzas surtut sin electurs da la classa mesauna e da la populaziun rurala ch’eran spezialmain malcuntents cun la politica actuala, damai ch’els pativan da grondas grevezzas economicas.
Fin las elecziuns parlamentaras dal 1930 è la NSDAP però restada ina partida pitschna tranter bleras autras che represchentavan en il Reichstag posiziuns da l’extrema dretga. La partida entaifer quest bloc schovinistic ch’è stada sur lung temp la pli gronda e la pli influenta ha furmà la DNVP. A chaschun da las elecziuns dal 1928 ha la NSDAP schizunt pers dus mandats ed ha cuntanschì cun 2,6 % dals votants be 12 sezs.
A partir da la mesadad da l’onn 1929 èn las relaziuns politicas, economicas e socialas en Germania, ch’eran stadas relativamain stabilas dapi il 1924, però sa pegiuradas entaifer paucs mais a moda dramatica. En consequenza da quai è il spectrum da partidas sa midà entaifer curt temp a favur dals pols ideologics da sanestra e da dretga; da quest svilup ha gist er la NSDAP pudì profitar.
1929–1933: crisa economica mundiala e crisa da la democrazia
Ils proxims onns è la NSDAP daventada adina pli impurtanta. Il motiv central ha furmà la crisa economica mundiala; quella è anc s’agravada en Germania tras il fatg ch’ils pajaments da reparaziun eran entretschads fitg ferm cun la circulaziun da finanzas.
En il context da la crisa economica mundiala è la dischoccupaziun en Germania creschida andetgamain. Blers electurs han perquai clamà suenter in ‹um ferm›, al qual i reusseschia da manevrar il pajais or da la crisa. Uschia ha la propaganda da la NSDAP pudì sviluppar entaifer curt temp in’immensa forza persvasiva: la parola da cumbat da Hitler da vulair «scuar or da la Germania las partidas politicas» è fruntada tar blers malcuntents, surtut er da la classa mesauna, sin ureglias avertas. Al dumber creschent d’electurs or dal champ schovinistic-naziunalistic èn uschia s’associads blers electurs dal champ conservativ-burgais.
La regenza vertenta, che vegniva dirigida da Hermann Müller (SPD), ha fatg naufragi ils 28 da mars 1930 pervi da la dumonda co reglar l’assicuranza cunter la dischoccupaziun. Igl è suandà in cabinet sut la direcziun da Heinrich Brüning ch’era situà politicamain a l’ala dretga dal center. El aveva en mira ina reducziun drastica da las entradas dals salarisads e da las prestaziuns socialas. Damai ch’el n’ha betg reussì cun sias propostas en il parlament, ha el mess ad ir l’ordinaziun d’urgenza tenor art. 48 da la Constituziun da Weimar. En cumbinaziun cun il dretg da nominaziun tenor art. 53 e cun il dretg da dissolver il parlament tenor art. 25 èsi stà pussaivel d’installar in cabinet presidial, vul dir ina regenza minoritara che sa basava sulettamain sin la confidenza dal president e sin las cumpetenzas da dretg d’urgenza da quel. SPD, KPD, NSDAP e parts da la DNVP han però pretendì da metter ord vigur l’ordinaziun d’urgenza. Il president ha dà suatientscha a questa pretensiun, uschia ch’ins ha instradà novas elecziuns. A chaschun da quellas ha la NSDAP pudì augmentar il dumber da ses represchentants da 12 sin 107; ella furmava uss la segund ferma partida en la Germania. Igl è suandà il segund cabinet presidial sut Brüning, il qual è uss vegnì tolerà da vart da la SPD. La regenza ha decretà reducziuns da paja, ha reducì las prestaziuns da l’assicuranza cunter la dischoccupaziun, augmentond però a medem temp las tariffas da las contribuziuns. Ultra da quai han ins auzà las taglias sin las entradas sco er sin biera, tubac e zutger. Ils cabinets presidials sut Brüning (1930–1932) han attribuì a moda essenziala ad alienar la populaziun da la democrazia en la furma da la Republica da Weimar e l’han famigliarisà cun relaziuns politicas betg democraticas.
En in process cunter uffiziers da l’armada tudestga, als quals vegniva reproschà d’avair derasà propaganda naziunalsocialistica, ha Hitler declerà da betg vulair surpigliar la pussanza «cun meds illegals». Cun quai ha el fatg frunt a la tuna ch’ils naziunalsocialists planiseschian in putsch e gudagnà ulteriura stima en la publicitad. La NSDAP dovria anc «duas u trais elecziuns», alura vegnia ella a seser «en la maioritad e furmar il stadi uschia sco che nus al vulain avair».
Entaifer las partidas da dretga èn las maioritads sa spustadas pli e pli vers il radicalissem. Las partidas burgaisas dal center sco la DStP u la DVP han pers electurs en grond dumber; ed ils electurs tradiziunals da la DNVP han vuschà per la NSDAP ch’era situada anc pli a dretga. Entaifer la sanestra èn ils spustaments stads main gronds. Ils socialdemocrats èn restads qua la forza dominanta; els han bain pers ina part da las vuscha a la KPD, ma fin l’entschatta dal 1932 n’è quella betg vegnida sur in dumber da 13 %. En il fratemp eran las debattas politicas sa spustadas vaira ferm en circuls ordaifer il parlament. Las furmaziuns da defensiun da las partidas – la SA da la NSDAP, il Stahlhelm che sustegneva la DNVP, il Rotfrontkämpferbund che steva en stretga relaziun cun la KPD ed il Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold che vegniva dominà da forzas socialdemocraticas – èn fruntadas ina sin l’autra en conflicts militants tant en las salas da reuniun sco er sin via. Repetidamain hai dà scenas che regurdavan ad ina guerra civila. Surtut entaifer las classas dals burgais e burgais pitschens ha quai rinforzà il clom suenter ‹ruaus ed urden›. Ed ils naziunalsocialists han ins considerà pli e pli savens sco quella forza che saja abla da restaurar l’urden cun abolir las relaziuns democraticas.
Sin iniziativa dal parsura da la DNVP, il mogul da medias Alfred Hugenberg, han DNVP, Stahlhelm, NSDAP ed autras organisaziun d’extrema dretga fundà la Harzburger Front ch’è però stada da curta durada. Ina cooperaziun stabila tranter ils naziunalsocialists ed ils naziunalists conservativs na dueva betg esser pussaivla avant il 1933. Sco reacziun sin la furmaziun da la dretga han las organisaziuns ch’eran fidaivlas a la republica furmà sut il simbol da las trais frizzas l’uschenumnada Eiserne Front. A la NSDAP èsi però reussì cun agid da parolas popularas d’instigar la populaziun cunter il parlamentarissem. Ils 27 da schaner 1932 ha Hitler tegnì in referat en il Düsseldorfer Industrieclub, en il qual el ha manà enavos tant ils interprendiders libers che sa basan sin il possess privat sco er il princip dal Führer naziunalsocialistic sin l’idea da la prestaziun. Ils contacts tranter la NSDAP e l’industria duevan vegnir promovids tras dus stabs da cussegliaders rivalisants, l’uschenumnà Post da lavur Dr. Schacht sut l’egida da l’anteriur president da la banca da l’imperi Hjalmar Schacht ed il Comité industrial per dumondas economicas sut l’interprendider da chemia Wilhelm Keppler. Da vart da l’industria èn las donaziuns però restadas plitost modestas. Bain ha la partida retschet per part pli grondas summas d’interprendiders gronds sco Friedrich Flick, Albert Vögler e surtut Fritz Thyssen; ma las funtaunas da daners principalas èn restadas las contribuziuns da commembers e la vendita da cartas d’entrada a las radunanzas da partida. Pir suenter ch’ils naziunalsocialists han surpiglià la pussanza, ha l’industria gronda cooperà pli ferm cun la direcziun da partida.
thumb|220px|Elecziuns dal 1932 Dapi il 1925 era Hitler senza naziunalitad, e quai sin atgna iniziativa. La fin da favrer 1932 ha el alura cuntanschì la naziunalitad tudestga. Quai al ha pussibilità da candidar il 1932 sco president da l’Imperi. Igl è significativ per la situaziun da la Republica che nagins dals candidats Thälmann, Hitler, Hindenburg e Theodor Duesterberg derivavan dal champ democratic. Las partidas dal center fin la SPD han sustegnì Hindenburg per evitar in success da vart da Hitler. Quai è reussì, Hindenburg è vegnì reelegì. Damai che quai era però be reussì cun agid dals socialdemocrats ch’el spretschava, era il victur pli passà permalà. Il chancelier da l’imperi Brüning aveva ultra da quai pers ses credit tar il president da l’Imperi, damai ch’el aveva laschà scumandar la SA ed aveva relaschà in’ordinaziun areguard l’agid en l’ost che vegniva crititgada fermamain dals possessurs da terren en la Prussia da l’Ost, als quals appartegneva er Hindenburg. Medemamain n’ha Hindenburg betg pudì star ora che Brüning aveva animà ils aderents da la SPD d’eleger el sco president, uschia ch’ins spetgava uss da quellas varts tschertas concessiuns da vart da Hindenburg. En vista a tut questas dissonanzas al ha Hindenburg retratg sia confidenza e Brüning, che giudeva oramai be pitschen sustegn en la populaziun pervi da sia politica da spargn, ha stuì sa retrair. Tenor agen giuditgar dal chancelier saja el vegnì franà «tschient meters avant il final», damai che sia politica da deflaziun avessia pir pudì mussar suenter in tschert temp l’effect giavischà. Er sia finamira d’in tractament egual da la Germania entaifer la communitad da stadis e da la dissoluziun dals custs da reparaziun n’aveva el betg cuntanschì.
A chaschun da las novas elecziuns dal november 1932 ha la NSDAP pers in pau vuschs. La gronda part dals observaturs ha interpretà quai sco entschatta da la fin dals naziunalsocialists. Danovamain n’hai dà nagina maioritad che fiss stada abla da furmar ina regenza. Papen, ch’aveva lantschà en il fratemp programs da conjunctura, è sa retratg suenter ch’el ha stuì renconuscher ch’igl al manchia il sustegn da l’armada per segirar ina regenza dictatorica. Pervi d’in sbagl da procedura da vart da Papen eri ultra da quai reussì al parlament d’exprimer sia disfidanza envers el; quest votum è bain stà senza effect legal, ma è vegnì percepì vastamain en la populaziun. Hindenburg da sia vart ha refusà da schliar il Reichstag senza fixar novas elecziuns; d’eliminar il parlament sa basond sin l’argument dal stadi d’urgenza statal avess muntà ina violaziun evidenta da la constituziun. Ed en rom d’ina simulaziun militara aveva Hindenburg stuì constatar ch’i mancava il sustegn dal minister da defensiun general Kurt von Schleicher che fiss stà necessari en cas d’ina sullevaziun pussaivla.
Successur da von Papen è daventà Kurt von Schleicher ch’aveva tratg fin qua ils fils davos las culissas e ch’era facticamain er stà responsabel per la cupitga da von Papen. Ma er ses concept da chattar ina via or da la crisa ha fatg naufragi. Sia finamira eri stà da stgaffir ina «front traversala» che dueva tanscher dals sindicats fin a l’ala sanestra da la NSDAP enturn Gregor Strasser; ma Strasser ha stuì capitular davant Hitler. Ils 28 da schaner 1933 ha er von Schleicher stuì sa retrair, suenter ch’el aveva pretendì il davos persunalmain che Hindenburg proclameschia il stadi d’urgenza. Schleicher sez n’era nagin democrat, sia posiziun envers la NSDAP è sa midada pliras giadas; il davos ha el sez cusseglià a Hindenburg da furmar in cabinet sut Hitler.
Schleicher na pudeva betg savair che el, il maister da las intrigas, era uss sez daventà l’unfrenda d’ina intriga: gia ils 4 da schaner 1933 era ses anteriur protegì Franz von Papen sa scuntrà cun Hitler en la chasa privata dal banchier da Cologna Kurt von Schröder per far negoziaziuns secretas. A quest discurs èn suandads ulteriurs, als ultims dals quals er il secretari da stadi dal president da l’imperi Otto Meissner è stà preschent sco er il figl dal president da l’imperi Oskar von Hindenburg ch’eran omadus cussegliaders influents dal vegl Paul von Hindenburg. Ins è sa cunvegnì sin ina regenza da coaliziun tranter la DNVP e la NSDAP; a quella duevan appartegnair sper Hitler be dus ulteriurs naziunalsocialists, numnadamain Wilhelm Frick sco minister da l’exteriur e Hermann Göring sco minister senza portafegl e – sco cumissari guvernativ – minister da l’intern prussian. Von Papen sez era previs sco vicechancelier e cumissari imperial per la Prussia.
thumb|220px|Hitler surpiglia da Hindenburg la pussanza (1933) Hindenburg sez era sa mess fin la fin cunter l’idea da far da Hitler – ch’el numnava pervi d’ina malchapientscha geografica l’«appuntà boemian» – il nov chancelier. La finala ha el pudì vegnir calmà cun l’avis ch’il manader da la NSDAP possia be furmar in pitschen privel, damai ch’el saja ‹enramà› d’ina maioritad dal cabinet conservativa. In ulteriur argument central per Hindenburg è stà il fatg che la schliaziun cun Hitler saja formalmain confurma cun la constituziun vertenta. Facticamain ha la nominaziun da Hitler al chancelier imperial ils 30 da schaner 1933 muntà la fin da la Republica da Weimar – formalmain n’è quella però mai vegnida messa ord vigur.