cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biologia
Biologia da las cellas
Disciplinas biologicas ch’èn surtut activas sin quest champ furman per exempel l’istologia, l’anatomia, l’immunologia, la biologia d’infecziuns, la neurobiologia, la micologia, la microbiologia, la protozoologia, la scienza da las algas, la biologia da las cellas e la fisiologia da las cellas.
Biologia dal svilup
Mintga creatira furma il resultat d’in svilup. Tenor Ernst Haeckel sa lascha quel considerar sut dus differents aspects:
Fisiologia
La fisiologia tracta las funcziuns fisicalas e biochemicas sco er l’elavuraziun d’infurmaziun tras las creatiras. La perscrutaziun e furmaziun fisiologia è d’impurtanza tant en la biologia e medischina sco er en la psicologia.
Genetica
Sco fundatur da la genetica vala Gregor Mendel (1822–1884). El ha scuvert las reglas che duevan pli tard vegnir numnadas tenor el, ma las qualas la scienza ha recepì e confermà pir l’onn 1900. Il champ parzial per lunschor il pli grond entaifer la genetica furma oz la genetica moleculara, la quala ha inizià ils onns 1940.
Biologia dal cumportament
La biologia dal cumportament perscrutescha il cumportament dals animals e da l’uman. Ella descriva il cumportament, fa cumparegliaziuns tranter individis e spezias ed emprova d’explitgar il svilup da tschertas modas da cumportament or da la filogenesa, pia or da lur ‹niz› per l’individi.
Ecologia
thumb|210px|Avieuls sin lur patgna L’ecologia s’occupa da las influenzas reciprocas tranter ils organissems ed ils facturs abiotics e biotics da lur spazi da viver e quai sin divers stgalims d’organisaziun.
Individi: L’ecologia da las spezias intercurescha surtut l’influenza da facturs abiotics sco glisch, temperatura, provediment d’aua e midadas stagiunalas sin l’individi. Disciplinas biologicas che tractan medemamain quest stgalim èn per exempel l’antropologia, la zoologia, la botanica e la biologia da cumportament.
Populaziuns: Ina populaziun è ina cuminanza da reproducziun entaifer ina spezia, e quai en in territori limità tant areguard il spazi sco er il temp. L’ecologia da la populaziun s’occupa surtut da la dinamica da las populaziuns d’in spazi da viver a basa da las fluctuaziuns entaifer la quota da naschientschas e da mortoris, da las midadas areguard la purschida da nutriment ubain da facturs da l’ambient abiotics. Quest livel vegn er intercurì da la biologia dal cumportament e da la sociobiologia. En connex cun la descripziun da gruppas socialas sco trieps u muntaneras stattan, en il senn il pli vast, er las scienzas socialas applitgadas che s’occupan cun l’uman.
Biocenosas: Biocenosas furman cuminanzas d’organissems. Plantas, animals, bulieus, monocellulars e bacterias influenzeschan in l’auter ed èn per ordinari dependents in da l’auter entaifer in ecosistem. Els tuts fan part da ciclus da la materia tant en lur spazi da viver sco er a nivel global (p.ex. ciclus da carbon). Las creatiras pon influenzar ina l’autra a moda positiva (p.ex. simbiosa) u a moda negativa (p.ex. parasitissem). La cuminanza da viver (biocenosa) ed il spazi da viver (biotop) furman ensemen in ecosistem.
Disciplinas biologicas che s’occupan d’ecosistems èn tranter auter la biogeografia, la biocenologia, l’ecologia, la chirologia, la geobotanica e la sociologia da las plantas. L’evoluziun dals organissems po avair per consequenza che quels s’adatteschan ad in ambient specific; perquai datti in stgomi intensiv tranter omaduas disciplinas, quai che s’exprima surtut en la sutdisciplina da l’ecologia da l’evoluziun.
Biologia da l’evoluziun e sistematica
La filogenesa descriva il svilup d’ina spezia sur pliras generaziuns. La biologia da l’evoluziun intercurescha en quest connex co ch’ils essers vivents s’adatteschan a lunga vista a cundiziuns da l’ambient e sa spartan en novas spezias.
A basa dal svilup filogenetic ordinescha la taxonomia biologica tut las creatiras en in schema. La totalitad da tut ils organissems vegn sutdividida en trais gruppas, las uschenumnadas domenas, las qualas vegnan da lur vart partidas en Archaea, bacterias ed eucariots.
Da la classificaziun dals animals en quest sistem s’occupa la zoologia speziala; da la classificaziun da las plantas la botanica speziala e da la classificaziun da las Archaea, bacterias e bulieus la microbiologia.
Sco represchentaziun la pli frequenta vegn malegià ina planta filogenetica. Las lingias da colliaziun tranter las singulas gruppas mussan la parentella evoluziunara. Pli curta ch’è en ina tala planta la via tranter duas spezias, e pli stretg che quellas èn parentadas ina cun l’autra. Sco mesira per eruir il grad da parentella vegn savens prendì en agid la sequenza d’in gen derasà vastamain.
Sco ina sort sintesa dad ecologia, biologia da l’evoluziun e sistematica è s’etablida dapi la fin dals onns 1980 la perscrutaziun da la biodiversitad. Quella fa er la punt tar las mesiras da protecziun e tar las cunvegnas politicas che servan a proteger ed a garantir a lunga vista la diversitad biologica.
Biologia sintetica
En questa disciplina emprovan bioinschigners da crear a moda artifiziala sistems ch’èn abels da viver e che vegnan manads sco ils organissems natirals d’in genom.
Biologia teoretica
La biologia teoretica s’occupa da princips da basa da sistems biologics sin tut ils stgalims d’organisaziun che sa laschan formular a moda matematica.
Metodas da lavur da la biologia
thumb|180px|Sistem da classificaziun da las plantas tenor Carl von Linné La biologia sa serva da bleras metodas scientificas che vegnan duvradas generalmain sco observaziuns structuradas, documentaziuns (notizias, fotografias, films), la furmaziun d’ipotesas, la modellaziun matematica, l’abstracziun ed experiments. Per formular princips generals e stgaffir connexs sa basan ins en la biologia tant sin datas empiricas sco er sin teorems matematics. Pli bleras emprovas cun mintgamai differents puncts da partenza che mainan al medem resultat, e pli tgunsch che quel vegn renconuschì sco valaivel. Questa vista pragmatica n’è però betg incontestada ord vista da la teoria da la scienza.
Invistas en las pli impurtantas structuras e funcziuns dals essers vivents sa laschan gudagnar cun agid da las scienzas vischinas. La fisica per exempel furnescha in grond dumber da metodas da retschertga. Simplas apparaturas opticas sco il microscop a glisch pussibiliteschan d’observar structuras fitg pitschnas sco cellas u organellas. Quai ha manà ad ina nova chapientscha areguard la construcziun d’organissems ed ha furmà il punct da partenza d’in entir nov champ da perscrutaziun, la biologia da las cellas. En il fratemp tutga tiers in’entira paletta da metodas e proceduras visualas (microscop electronic, lampa fluorescenta e.a.).
Sco atgna disciplina tranter las scienzas biologia e chemia è sa furmada la biochemia. Quella collia la savida davart las caracteristicas chemicas e fisicalas dals elements da basa da la vita cun lur effect sin il sistem biologic en sia totalitad. Cun metodas chemicas èsi per exempel pussaivel en rom d’experiments biologics da munir moleculs cun in colurant u cun in isotop radioactiv; uschia sa laschan quels persequitar sin lur viadi tras differentas organellas da la cella, tras l’organissem u tras in’entira chadaina da nutriment.
La bioinformatica è ina disciplina relativamain giuvna, situada tranter la biologia e l’informatica. Quella emprova da schliar dumondas che sa tschentan en la biologia cun metodas da l’informatica. Cuntrari a la biologia teoretica che na lavura savens betg cun datas empiricas per tractar dumondas concretas, vegn fatg diever en la bioinformatica da datas biologicas. In dals pli gronds projects da la biologia dals ultims decennis, numnadamain da sequenzar il genom, è insumma pir stà pussaivel cun agid da la bioinformatica. La bioinformatica vegn però er applitgada en la biologia structurala; qua datti stretgas colliaziuns tar la biofisica e la biochemia. Ina da las dumondas fundamentalas entaifer la biologia, numnadamain quella suenter l’origin da las creatiras (planta filogenetica da la vita), vegn oz elavurada a basa da metodas da la bioinformatica.
La matematica serva sco instrument principal da la biologia teoretica per descriver ed analisar connexs generals. Per exempel èn equaziuns differenzialas sa mussadas en blers secturs da la biologia (teoria da l’evoluziun, ecologia, neurobiologia, biologia dal svilup e.a.) sco metoda da modellar sistems fitg utila. E dumondas da la filogenetica vegnan elavuradas cun metodas da la matematica discreta e da la geometria algebraica.
Per intents da la planisaziun d’experiments e per l’analisa da quels vegn sa servì da metodas da la statistica.
Champs d’applicaziun da la biologia
La biologia è ina disciplina da las scienzas natiralas ch’enconuscha fitg blers champs d’applicaziun. La perscrutaziun biologica maina ad enconuschientschas approfundadas areguard la construcziun e la funcziun dal corp. Quai furma ina basa centrala per intercurir entaifer la medischina las raschuns e las consequenzas da malsognas tar l’uman e tar animals. Sin il champ da la farmazia vegnan medicaments sco per exempel insulin u numerus antibiotics gudagnads da microorganissems modifitgads geneticamain enstagl da lur funtauna biologica natirala, perquai che questas proceduras èn pli bunmartgadas e bundant pli productivas. Per l’agricultura vegnan plantas da niz munidas cun agid da la genetica moleculara cun resistenzas cunter parasits e fatgas main sensiblas sin sitgira e mancanza da substanzas nutritivas. En l’industria da victualias e da products da giudiment procura la biologia per ina vasta paletta da mangiativas d’auta qualitad biologica e che sa laschan conservar pli ditg. Singulas cumponentas derivan er qua da microorganissems che vegnan modifitgads geneticamain. Uschia na vegn per exempel il quagl per la producziun da chaschiel betg pli extratg da maguns da vadels, mabain producì a moda microbiala.
Ulteriuras disciplinas ch’han lur agens champs d’applicaziun èn l’etnobiologia, la bionica, la bioeconomia, la bioinformatica e la biotecnologia.
Lai da Sihl
thumb|right|250px thumb|right|250px
Il lai da Sihl (tudestg: Sihlsee) è in lai da la Svizra (chantun Sviz).
La surfatscha dal lai è 11.3 km² gronda.
Il flum principal è la Sihl.
thumb|none|240px|Sihlsee cun Fluebrig
Brenno
thumb|250px|Il Brenno a l'entschatta da ses curs (a 1'900 m autezza)
Il Brenno è in flum da var 35 km lunghezza en il chantun Tessin en Svizra. El traversa la Val dal Blegn en direcziun principalmain meridiunala e sbucca sper Biasca en il Ticino.
En ils dialects lumbard-tessinais da ses intschess vegn il Brenno numnà ‹Tessin/Ticino›. A Biasca din ins Tesin de Bregn (pronunzià []), en auters parts simplamain Tesin (pronunzià [] ad Olivone).
Curs
Il flum da funtauna principal dal Brenno nascha sut il Piz Medel sper il Pass Crap (Greina). El percurra la Val Camadra, prenda si il scul dal lai da fermada Lago di Luzzone e s'unescha en la foppa d'Olivone cun il Brenno di Santa Maria che cula giu dal Pass dal Lucmagn. En il curs inferiur – tranter Malvaglia ed il cugn da bova Buzza di Biasca – sa mussa il Brenno fermamain selvadi. Ils sediments da crappugl dal Brenno e ses affluents da sanestra Orino e Lesgiüna cuvran là l'entira vastadad dal fund da la val.
Buenos Aires
Buenos Aires (pli baud Buenos Ayres, uffizialmain Ciudad Autónoma de Buenos Aires/Citad Autonoma da Buenos Aires) è la chapitala ed il center politic, cultural, commerzial ed industrial da l'Argentinia. Il num deriva dad ina sontga patruna dals navigaturs, la Santa Maria del Buen Ayre (spagnol per Sontga Maria dal Bun Vent). Ils fundaturs han numnà la citad suenter ella per engraziar ad ella per las bunas cundiziuns da l'aura durant l'arriv.
Cun ses 13'470'240 abitants è Buenos Aires la 16. gronda citad dal mund. La surfatscha da la citad è da 300 km².
Argentinia
L'Argentinia (spagnol Argentina) è ina republica en il sid da l'America dal Sid. Ella è l'otgavel grond stadi dal mund ed il segund grond dal continent; cun reguard als abitants occupa ella qua il terz rang. Pervia da sia gronda extensiun nord-sid cumpiglia il pajais numerusas zonas climaticas e da vegetaziun. Il num dal stadi deriva dal pled latin per argient – argentum – e renviescha als stgazis ch'ils conquistaders han cartì da chattar sin il territori dal pajais. Fin tar sia independenza l'onn 1816 ha l'Argentinia fatg part da l'Imperi colonial spagnol.
La chapitala dal stadi, Buenos Aires, è il center dad ina da las pli grondas aglomeraziuns sin il continent american e vegn resguardà sco in da ses pli gronds centers culturals, nua che tranter auter il tango ha ses origins. A medem temp èn autras parts dal stadi, cunzunt il sid setg, be pauc populads. Politicamain è l'Argentinia ina republica presidenziala, nua ch'ils stadis commembers, las provinzas, han cumpetenzas vastas.
L' Argentinia (per spagnol uffizialmain: República Argentina o Confederación Argentina)  è in pajais sidamerican fundà l'onn 1810.
Vischnancas dal chantun Friburg
<br style="clear:both;" />
Z
<br style="clear:both;" />
Argentinia
Sia populaziun dumbra 43'417'000 (2015) abitants.
La lingua uffiziala è il spagnol.
Independenza: 9 fanadur da 1816. Il pli aut culm (il medem mument da tut l'America) è l'Aconcagua cun 6959 m.s.m en la provinza Mendoza, Punct  pli bass: Laguna del Carbón (medemamain da tut l'America) (103 m.b.m); il pli lung flum è il Paraná cun 3998 km.
Citads
thumb|right|250px|Regiuns di Argentinia. thumb|right|250px|Catedral de [[Bariloche|Bariloche, Argentinia.]] thumb|right|250px|Salta.
-
Radioactivitad
La radioactivitad digl ambient ei natirala u artificiala. La radioactivitad natirala cumprenda isotops della seria d'uranium-238 e da thorium-232 ed aunc potassium-40. La radioactivitad artificial deriva digls tirs nuclears digls onns ca. 1956-1963 e digls accidents nuclears (per exempel Chernobyl, 1986). Quels experiments ed accidents han relaschau plutonium, Cs-137 e Sr-90 (dus products da fissiun) ed aunc americium-241 (la figlia digl Pu-241).
Eschen
Eschen è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Gambarogno
Gambarogno è ina vischnanca politica en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Ils 25 da avril 2010 èn las anteriuras vischnancas Caviano, Contone, Gerra (Gambarogno), Indemini, Magadino, Piazzogna, Sant'Abbondio e Vira (Gambarogno) fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca Gambarogno.
Cursa en l'univers
Durant la Guerra fraida èn ils cuntrasts politics ed ideologics tranter ils dus sistems concurrents tranter auter sa manifestads en furma d’ina concurrenza d’armament. En il decurs da quella han ils dus blocs er scuvert in nov lieu d’acziun: l’univers. Per la cursa ch’è sa sviluppada per conquistar quest nov spazi han ils meds da massa contemporans creà il term Space Race.
Cumenzà aveva questa concurrenza – da quel temp anc senza grond eco en la publicitad – cun l’annunzia dal president dals Stadis Unids Eisenhower da vulair sajettar en l’univers in satellit en sgol orbital. A quai è suandada la medema decleraziun d’intenziun da vart da l’Uniun sovietica. Ida a fin è la cursa en l’univers – en il senn d’ina concurrenza segnada d’aspects ideologics e propagandistics – cun la fin da la Guerra fraida. Per part vegn la noziun però er applitgada da las medias sin auters svilups en l’astronautica ch’èn situads en auters spazis da temp (p.ex. cursa sin il Mars).
Premissas
thumb|180px|Wernher von Braun (1964) Tant en l’ost sco er en il vest han ins profità d’experts da rachetas ch’avevan lavurà a Peenemünde vi dal program da rachetas militaras dal Reich tudestg. Cun la fin da la guerra èn quests spezialists, las rachetas e la documentaziun vegnids – quasi sco butin da guerra – en ils mauns dals Alliads. En rom da l’operaziun Overcast e da programs successurs èn Wernher von Braun – l’organisatur principal dal program lunar dals Stadis Unids en ils onns 1960 – ed intgins da ses collavuraturs sco Hans Fichtner, Walter Häussermann ed Oscar Holderer vegnids manads en l’America. A medem temp è l’Uniun sovietica sa stentada da far il medem. Dad omaduas varts ha la racheta Agregat 4 furmà la basa per sviluppar vinavant rachetas ch’eran ablas da transportar ina chargia utilisabla en l’univers.
Wernher von Braun è sa mussà sco bun strateg da marketing per la tecnica da racheta. Il mars 1955 han ins emess l’emprima giada il film curt ‹Man in Space› ch’era vegnì producì cun Walt Disney. En quel explitgescha von Braun tranter auter la funcziun generala da rachetas e tge forzas ch’ils astronauts stoppian esser abels da supportar. Cun 42 milliuns aspectaturs vala quest film fin oz sco ina da las emissiuns televisivas cun il pli grond success en l’istorgia da la televisiun americana.
Cumbain che la publicitad mundiala supponiva gia dapi in temp che las duas superpussanza sa chattian en ina concurrenza per cuntanscher l’univers, ha pir il pled da Kennedy dals 25 da matg 1961 confermà quai uffizialmain.
Ils emprims onns ha l’Uniun sovietica dominà l’univers; pli tard èsi reussì als Stadis Unids da tegnair pitg en dumondas tecnologicas. Cun l’atterrament equipà sin la glina duevi schizunt reussir als Stadis Unids da gudagnar questa concurrenza en la recepziun da la populaziun. La cursa en l’univers sa lascha interpretar sco ultim project grond utopic da la moderna istorica che resplenda la cretta en la scienza e l’optimissem areguard il progress.
Sputnik 1 ed il ‹Schoc da Sputnik›
La ‹cursa› da las superpussanzas en direcziun univers ha cumenzà la stad 1955. Il president american Eisenhower ha annunzià da vulair trametter en rom da l’Onn internaziunal da la geofisica – ch’era projectà per il 1957/58 – in pitschen satellit en l’univers che dueva, sco ch’el ha ditg, circumdar la terra per motivs scientifics. Paucs dis pli tard ha l’Uniun sovietica communitgà da vulair far il medem. En il vest n’han ins però strusch fatg stim da quai: l’Uniun sovietica valeva sco retardada, e quai surtut sin il sectur tecnic.
La finala dueva il satellit sovietic Sputnik 1 esser ils 4 d’october 1957 l’emprim che sa chattava en l’orbit terrester. Quai sco er il fatg che gia dus tests dal project american Vanguard avevan fatg naufragi, ha manà – surtut en la pressa americana – ad in veritabel schoc. Qua han ins discurrì avertamain da l’‹arma ultimativa›, d’ina mancanza u largia da rachetas (missile gap) e d’educaziun (education gap) e schizunt tratg parallelas tar ils eveniments a Pearl Harbor il 1941.
Ils Russ sezs n’han a l’entschatta betg fatg l’impressiun da vulair trair profit dal success da Sputnik. Da las vehementas reacziuns en il vest èn els stads vaira surstads. Pir sin fundament da questas reacziuns han ils Soviets realisà che la navigaziun spaziala pudess esser colliada cun in dubel niz propagandistic: Per l’ina sa laschava demonstrar la predominanza dal sistem socialistic, per l’autra pudeva Chruschtschow cumprovar ch’el disponiva d’ina racheta purtanta ch’avess er pudì transportar ina bumba atomara en mintga part dal mund.
En il vest han ins be pudì specular davart ils scienziads ch’avevan pussibilità il success da Sputnik. Analog a la situaziun en ils Stadis Unids èn ins l’emprim stads da l’avis ch’ils Soviets hajan deportà inschigners da rachetas da Hitler. Quai n’è però betg stà correct. Tar la persuna-clav da vart sovietica sa tractavi d’in inschigner russ ch’era vegnì relaschà il 1940 or dal gulag da Stalin: Sergei Pawlowitsch Koroljow. L’onn 1945 è el vegnì tramess en il quartier general a Berlin ed ha survegnì l’incumbensa da studegiar il program da rachetas tudestg. Cun plans da construcziun tudestgs e constructurs da rachetas tudestgs è el returnà il 1946 en l’Uniun sovietica, nua ch’el dueva marcar l’astronautica sovietica tant cun sias ideas sco er cun ses stil da manar.
Animals e plantas en l’univers
thumb|200px|Laika sin ina marca postala rumena dal 1959 Cun Sputnik 2 ha l’Uniun sovietica manà il november 1957 l’emprima creatira viventa en l’univers: la chogna Laika. Sputnik 5 ha manà ils 19 d’avust 1960 dus chauns en l’univers: Strelka e Belka. Ulteriurs passagiers èn stads 40 mieurs, 2 ratas e plantas. Suenter avair circumdà 18 giadas la terra en in’autezza da bundant 300 kilometers èn omadus chauns sa tschentads segiramain sin terra. Quai è stà l’emprima giada ch’ins ha applitgà cun success la tecnica da l’atterrament lom, il qual ha muntà in progress decisiv: Uschia avev’ins cumprovà che creatiras possian surviver en l’orbit e che quellas sajan ablas da supportar fisicamain la reentrada en l’atmosfera da la terra.
‹Utilisaziun paschaivla› u ‹lieu central da l’armament›?
In mais pli tard, en in pled davart l’astronautica ch’el ha tegnì davant las Naziuns unidas, ha president Eisenhower sez pledentà la dumonda centrala che sa tschentava da quel temp: «Il fatg che quest nov mund s’avra a nus maina ad ina dumonda da muntada vitala: Vegn l’univers scuvert per intents paschaivels e per l’avantatg da l’entira umanitad? U daventa l’univers in ulteriur champ da la concurrenza d’armament, in lieu d’ina rivalitad privlusa e senza niz? D’eleger tranter questas duas pussaivladads è ina dumonda urgenta. Ed i tutga a nus d’eleger.»
Navigaziun spaziala e propaganda
Damai ch’ils programs da navigaziun spaziala èn stads durant la Guerra fraida sut l’ensaina da la propaganda ideologica, èn s’etablids mintgamai agens terms per ils eronauts, numnadamain ‹cosmonaut› (Uniun sovietica) ed ‹astronaut› (Occident). Per tema da perder prestige en rom da questa battaglia da propaganda, è gia vegnì engianà en connex cun l’emprima creatira che l’uman ha tramess en l’univers. Facticamain era la chogna Laika gia morta suenter tschintg fin set uras perquai che l’isolaziun cunter la chalur era defecta. Envers la publicitad è quai vegnì taschentà.
Explosiuns nuclearas sin la glina?
Vers la fin dals onns 1950 han ils Stadis Unids sviluppà in plan secret da far explodir ina bumba nucleara sin la glina. La finamira era da pudair demonstrar tras ina tala detunaziun ch’ils Stadis Unids sajan en l’univers tecnicamain e militarmain superiurs a l’Uniun sovietica ed al rest dal mund. Questa demonstraziun da pussanza che fiss stada visibla per tuts avess er pudì gidar ad auzar la morala da l’atgna populaziun suenter il ‹schoc da Sputnik›. La finala n’è il project betg vegnì realisà, e quai surtut perquai ch’ils responsabels èn stads da l’avis che l’effect propagandistic saja bundant pli grond sch’i reusseschia als Americans da far atterrar l’emprim uman sin la glina. Sco ch’igl è vegnì enconuschent pir il 1999, ha er l’Uniun sovietica ponderà il 1958 da lantschar in project cumparegliabel.
Da la cursa en l’univers a la cursa sin la glina
thumb|160px|Gagarin sin visita en Svezia (1964) Ils 12 d’avrigl 1961 è il Soviet Juri Alexejewitsch Gagarin stà l’emprim uman en l’univers. Quai ha tutga il president american John F. Kennedy sin il viv. Elegì pir avant curt era el gia sa blamà politicamain cun l’emprova invana d’invader la Cuba. Ils 20 d’avrigl 1961 ha el tramess a ses vice Lyndon B. Johnson la suandanta notizia: «Avain nus ina schanza da batter ils Soviets cun endrizzar in labor en l’univers ubain cun in sgol enturn la glina ubain cun ina racheta abla da sa tschentar sin la glina che porta in uman envi ed enavos?»
Johnson, che manava a medem temp il National Aeronautics and Space Council ha respundì questas dumondas a moda positiva. Sinaquai ha il president annunzià ils 25 da matg publicamain – en rom d’ina seduta extraordinaria dal Congress – da vulair laschar sa tschentar Americans sin la glina, e quai anc avant la fin dal decenni.
Il medem onn ha Kennedy prognostitgà plain optimissem en connex cun il sboz dal program dad Apollo: «Nagin project da l’astronautica vegn a far dapli impressiun sin l’entira umanitad ed ad esser pli impurtant per conquistar a lunga vista l’univers.»
Ch’il president american ha reagì a moda offensiva sin ils success sovietics en l’univers, han las medias per gronda part considerà sco reacziun adequata. Cuntrari ad autras gasettas ch’han reagì a moda euforica ha per exempel ‹The Washington Star› però er fatg valair che quai muntia en mintga cas «il suaditsch, la lavur e las larmas d’ina guerra da grondezza mesauna» e che l’incumbensa saja da pli gronda cumplexitad ch’a ses temp il Project da Manhattan (en rom dal qual era vegnida sviluppada a partir dal 1942 la bumba atomara).
En ina sesida cun ils manaders da la NASA e dal Bureau of the Budget be duas emnas pli tard ha Kennedy valità il program da navigaziun spaziala senza grondas emoziuns sco instrument puramain politic. «L’Uniun sovietica ha lantschà quai sco in test dals sistems. Quai è il motiv pertge che nus faschain quai.» Sin la dumonda sch’el saja pront d’er sustegnair projects eronautics suenter Apollo ha el respundì: «Nus na duessan betg sbursar en questa moda daners, pertge che jau na sun betg interessà vi da l’univers.»
Medias ed eroisaziun
Per che questa concurrenza vegnia insumma percepida en la publicitad, han las medias giugà ina rolla centrala d’intermediaziun. Mintga missiun sovietica u americana ha manà ad in veritabel hype en las medias. E las medias n’èn betg sa restrenschidas a commentar ils eveniments a moda passiva, mabain han bainspert stilisà ils astronauts u cosmonauts sco novs «eroxs da la Guerra fraida». Damai ch’igl era difficil da prevesair tut las chargias organicas, a las qualas ils astronauts vegnian ad esser exposts, han ins dà tar l’elecziun dals candidats grond pais sin la fitness corporala. Ils programs da trenament e sgols da test dals candidats èn vegnids accumpagnads en las medias en grossas letras. Surtut ils emprims astronauts vegnivan resguardads en la publicitad sco l’elita tranter ils pilots da jet. Els valevan sco individualists smarts, munids cun in curaschi nunballuccant e cun ina constituziun fisica surnatirala, pia quasi sco supereroxs. A medem temp faschev’ins però en l’inscenaziun il spagat tar il bab da famiglia genuin e senza macla. Facticamain sa tractavi però tar praticamain tut las activitads dals astronauts da lavur da team. En pli dat en egl ch’ils svilups tecnics en l’univers èn da l’entschatta ennà vegnids intermediads en las medias en la lingua da las reportaschas da sport ed inscenads quasi sco ina cumpetiziun sportiva. Malgrà quai eri evident che las innovaziuns en la tecnologia da rachetas laschavan crescher a medem temp las pussaivladads militaras. Tuttina sco ch’igl era uss pussaivel da sajettar precisamain rachetas en l’orbit, eri er pussaivel da cuntanscher cun quellas las regiuns las pli allontanadas da la terra.
Il cult d’eroxs cuntinuescha fin oz: Il president american Barack Obama ha onurà l’emprim uman sin la glina, il qual è mort durant ses temp d’uffizi, sco «in dals pli gronds eroxs americans – betg be da noss temp, mabain per adina».
Er l’Uniun sovietica ha inscenà ses eroxs en medema moda. L’onn 1959 aveva l’Uniun sovietica cumenzà en in process da selecziun secret a tschertgar tranter traimilli pilots da cumbat suenter cosmonauts adattads. Il mars 1960 ha cumenzà la furmaziun dals 12 candidads elegids – e quai senza che quels savevan tge ch’era propi previs cun els. Dad omaduas varts han ils politichers mess ils scienziads sut in enorm squitsch da temp. Quai ha per part bunamain manà a catastrofas – tranter auter tar il famus sgol da Gagarin – ed ha pretendì bleras unfrendas. Il publicist scientific ed anteriur collavuratur da la NASA Harro Zimmer ha scrit en retrospectiva: «Sch’ins dat in sguard sin la bilantscha dals emprims onns, constateschan ins che la relaziun tranter starts reussids e betg reussids era extraordinariamain disfavuraivla. En l’Uniun sovietica èn per exempel explodidas dapli rachetas sin la rampa u durant l’emprima fasa da sgol che quai ch’igl èn vegnidas tramessas chargias en l’orbit.»
Diesch mais suenter Gagarin han ils Stadis Unids tramess cun John Glenn per l’emprima giada in astronaut en l’univers. In ulteriur success è reussì als Soviets il zercladur 1963, cura che Tereschkowa è stada l’emprima cosmonauta en l’univers ed ha ultra da quai passentà trais dis en l’orbit. Suenter ses return è ella daventada en l’entir bloc da l’ost in simbol per l’egualitad dals dretgs tranter um e dunna en il socialissem. Ma cun quai aveva Tereschkowa fatg ses duair propagandistic: fin il 1980 èn puspè be umens sgulads per l’Uniun sovietica en l’univers.
Ils programs da navigaziun spaziala sco spectacul sportiv
thumb|160px|Kennedy annunzia ses program da navigaziun spaziala (1962) La politica e las medias han glorifitgà durant ils onns 1960 il cumbat per la superiuritad en il cosmos stgaffind in’atmosfera da spectacul u d’occurrenza da sport. Betg per casualitad vegn gia discurrì da quel temp en las medias d’ina «olimpiada spaziala». Quai ha bain promovì enormamain l’interess en la publicitad, ma ha a medem temp bagatellisà ch’i sa tractava er – e surtut – d’ina concurrenza d’armament.
Ch’i vegn fatg diever d’ina dicziun idealisanta che zuppenta tscherts aspects è in fenomen usità entaifer la politica. Quai sa mussa er en la moda e maniera co ch’ils Stadis Unids han adattà il num da la ‹concurrenza›: Suenter che l’Uniun sovietica aveva transportà cun Juri Gagarin l’emprim uman en l’univers, era la ‹Cursa en l’univers› atgnamain terminada, e quai a favur da l’adversari politic. Sinaquai è vegnida proclamada la ‹Cursa sin la glina› (Moon Race), la quala ils Americans han ‹gudagnà›.
Pervi da sia simbolica extraordinaria ha il cumbat autamain tecnisà ch’è vegnì manà per cuntanscher emprims success en l’univers e silsuenter per ‹conquistar› la glina bain furmà la pli impurtanta ‹guerra da substituziun› dal temp da la Guerra fraida. Las fotografias ed ils films che mussan co che Armstrong metta pe sin la glina e co che la glina vegn prendida en possess simbolicamain cun la bandiera americana èn daventads iconas medialas dal 20avel tschientaner.
La rolla da l’inscenaziun mediala
Per tuttina anc pudair gudagnar cun agid da las medias il Space Race ch’els avevan gia pers, han ils Stadis Unids inscenà minuziusamain il Moon Race ch’è suandà. Che la sonda spaziala sovietica Lunik 2 è stada il 1959 l’emprim object stgaffì da l’uman sin la glina n’è oz strusch pli enconuschent. Ed er da quel temp era l’eco en las medias stà bundant pli pitschen che diesch onns pli tard cura ch’ils Americans èn sa tschentads sco emprims umans sin la glina.
L’istoriograf Frank Bösch mussa ch’i dat en las medias eveniments nunspetgads ed eveniments inscenads. Tar ils emprims umans sin la glina il 1969 sa tracti d’in eveniment autamain inscenà. Gia avant il sgol aveva la NASA munì ils schurnalists cun vastas infurmaziuns davart il decurs da quella; uschia era baininqual artitgel gia preparà a fin avant l’atterrament sez.
Bösch accentuescha che medias n’intermedieschan betg be infurmaziuns, mabain ch’ellas transportan a medem temp ina proposta co interpretar quellas. Savens vegnan ils eveniments inserids en in context ch’è gia enconuschent, vegnan tratgas parallelas tar auters eveniments u vegn sa referì ad ideas ed imaginaziuns etablidas dals lecturs. Quai dat a lur reportaschas in senn specific. La proposta co leger ils eveniments che las medias americanas han preschentà a lur public è sa referida a l’uschenumnada Frontierstory: Tar quella sa tracti dal raquint romantisant co ch’ils emprims piuniers han conquistà il vest selvadi, pia – sco ch’accentuescha Bösch – «dal mitus american per propi, il qual è francà fitg ferm en la schientscha collectiva americana».
‹Frontierism›
Dal maletg da vulair conquistar nov spazi n’han però betg be las medias fatg diever. En il cumbat electoral l’onn 1960 ha Kennedy annunzià il program da la regenza da la New Frontier: En il center da sia presidenza vegnian a star speranzas e siemis che sajan restads nunaccumplids fin qua: la dumonda da guerra e pasch, il problem betg schlià d’ignoranza e pregiudizis sco er la discrepanza tranter povradad ed abundanza. Ultra da quai duajan ils Stadis Unids, sco la naziun dal mund che saja tecnologicamain sviluppada il pli fitg, prender si en vista a la Guerra fraida ed il schoc da Sputnik il cumbat per la predominanza en l’univers. Perquai annunzia el da vulair prender en mira l’emprim atterrament sin la glina equipà.
Il Frontierism deriva da la tesa ch’i sa tractia tar ils Americans d’ina Frontier Society, sco che l’ha sviluppà l’istoriograf american Frederick Jackson Turner en sias impurtantas publicaziuns dal 1893 e 1932. Turner discurra d’in American Exceptionalism che furmia il resultat d’ina interacziun cuntinuanta tranter la civilisaziun e la cuntrada selvadia a la Frontier americana (en il senn da cunfin dal pajais/territori da cunfin). Quest cumbat cuntinuant cun ina natira ostila haja stgaffì als Stadis Unids entaifer l’istorgia da l’umanitad ina posiziun ordaifer las reglas e leschas usitadas. Quest concept è oz contestà u almain da resguardar sco problematic; en il 20avel tschientaner ha el però influenzà ditg l’istoriografia americana. Il concept d’in territori da cunfin tranter civilisaziun e cuntrada selvadia è vegnì popularisà en la science fiction, nua ch’il cunfin tranter regiuns abitadas e nunabitadas en l’univers vegn represchentà sco nova Frontier.
L’emprim uman sin la glina
thumb|180px|Partenza dad Apollo 11 Il sgol dad Apollo 11 ha funcziunà tecnicamain senza incaps. La muntada da questa missiun dad Apollo en l’istoriografia ha Armstrong sez suttastritgà cura ch’el ha mess ses pe sanester sin la glina: «That’s one small step for (a) man, one giant leap for mankind.» («Quai è in pitschen pass per in uman, in grond sigl per l’umanitad.»)
Betg il davos grazia a la televisiun ha l’eveniment chattà ina derasaziun globala e furmà in spectacul da medias sco quai ch’i n’aveva anc mai dà. Radund 500 milliuns umans – in sisavel da l’entira populaziun mundiala da quel temp – han persequità ils emprims pass d’in uman sin la glina live a la televisiun. Uschia ha l’atterament equipà sin la glina furma l’emprim ed a medem temp il pli grond eveniment medial en l’istorgia da l’umanitad. Ils emetturs ed apparats da televisiun – per ina buna part gia en colur – han furmà ina premissa persuenter; da l’autra vart ha quest hype be anc accelerà l’ulteriura derasaziun da la televisiun sco nov med da massa.
Cursa sin il Mars
Pli tard è la navigaziun spaziala equipada vegnida crititgada en la publicitad adina pli fitg, e quai pervi dals immens custs che manchian uschia sin auters secturs. Ina tscherta cuntinuitad areguard la terminologia sportiva sa fa en tutta cas valair areguard la Cursa sin il Mars. Er suenter la fin da la Guerra fraida resta la scuverta e conquista da l’univers pia in politicum. Tuttina èsi er imaginabel ch’ils proxims pass vegnan fatgs da pitschens consorzis che na ston betg exnum consister da regenzas, mabain d’interpresas privatas.
Cronologia
Ord vista da la percepziun mediala è la Cursa en l’univers ida a fin qua. E quai cumbain che ulteriurs impurtants pass sco las emprimas staziuns spazialas (Saljut) e la perscrutaziun d’auters planets han dà er durant ils proxims decennis novs impuls a la navigaziun spaziala.
Internet
thumb|250px|Visualisaziun d’ina part da l’internet L’internet (dal pled englais internetwork, furmà dal prefix inter e da network u curt net), en la lingua da mintgadi er rait, è ina colliaziun mundiala da raits da computers autonomas. El furma la basa per far diever da servetschs d’internet sco www, e-mail, Telnet, Usenet u FTP. La rait pussibilitescha a mintga computer da sa colliar cun mintga auter computer. Il barat da datas tranter ils computers ch’èn colliads in cun l’auter sur l’internet succeda a basa dals protocols d’internet ch’èn normads tecnicamain. La tecnica da l’internet vegn descritta en ils RFCs (Request for Comments) da l’Internet Engineering Task Force (IETF).
Il term ‹neutralitad da la rait› designescha il fatg che tut las datas vegnan tractadas (vul dir transportadas) en l’internet a moda eguala, pia independent da lur cuntegn, dal speditur u dal destinatur.
Num
thumb|180px|Il princip fundamental da l’internet Il term ‹internet› è in anglicissem. El è sa sviluppà en il decurs dals onns 1970 e 1980 sco furma curta dad internetwork. Sut quest term tecnic vegnivan tschertgadas da quel temp pussaivladads da colliar raits da computer existentas ad in sistem pli vast. Da la denominaziun generala englaisa per in internetwork u internet è sa derasà il pled ‹internet› sco num propri per la pli gronda rait da quest gener ch’è sa sviluppada da l’Arpanet. En quel mument che l’internet è daventà adina pli popular, èn er ils terms ‹internet› e ‹rait› entrads en la lingua da mintgadi. La noziun ‹rait› na sa referescha en l’informatica però betg exnum a l’internet, mabain po er designar autras colliaziuns da computers, sco per exempel la rait interna (intranet) d’ina firma.
En differentas linguas hai dà emprovas da remplazzar l’anglicissem ‹internet› tras agens neologissems (sco per exempel ‹Weltnetz› per tudestg). Savens n’han questas variantas però betg pudì s’etablir en la populaziun, uschia che ‹internet› è daventà – analog a quai ch’il pled descriva – in term mundial.
1969–1983: precursur Arpanet
L’internet è sa sviluppà da l’Arpanet, in project ch’era vegnì inizià il 1969 da l’Advanced Research Project Agency (ARPA), ina partiziun dal Ministeri da defensiun dals Stadis Unids. L’Arpanet è vegnì sviluppà per colliar universitads ed instituts da perscrutaziun. Oriundamain vulev’ins trair a niz a moda pli effizienta las stgarsas resursas da quintar dals calculaturs gronds, l’emprim en ils Stadis Unids, pli tard en tut il mund. Ils computers eran colliads in cunter l’auter sur Interface Message Processors che surpigliavan la communicaziun da rait en furma da transmissiun da pachets (englais packet switching). Ils protocols ch’ins duvrava per quest intent na sa laschavan però betg applitgar bain en ambients eterogens, damai ch’els eran vegnids optimads per in medium da transmissiun specific. Vint Cerf e Bob Kahn han sviluppà ils onns 1973/1974 ina versiun tempriva da TCP, per er pudair colliar ina cun l’autra raits d’auter gener. Ils proxims onns èn quests protocols vegnids sviluppads vinavant ed èn vegnids enconuschents sco TCP/IP.
Tenor ina legenda fitg derasada duaja la finamira oriunda dal project esser stada da stgaffir durant la Guerra fraida in sistem da communicaziun decentral per pudair garantir ina communicaziun senza incaps en cas d’ina guerra atomara. En realitad èn però vegnids promovids da l’entschatta ennà surtut projects civils, cumbain che l’ARPA ha finanzià ils emprims puncts da colliaziun.
La pli impurtanta applicaziun ha furmà da l’entschatta ennà l’e-mail. L’onn 1971 era il volumen dad e-mails pli grond che l’entir volumen dals ulteriurs protocols da l’Arpanet (Telnet e FTP).
1981–1993: TCP/IP, DNS ed Usenet
L’onn 1981 han ins specifitgà ils protocols dad IPv4, ICMP e TCP (en furma dals RFCs 790 fin 793). Dapi il 1983 valan questas novas directivas per tut ils hosts (sistems da calculaturs che mettan a disposiziun a clients servetschs); fin oz furman ellas il fundament da la gronda part da las colliaziuns en l’internet. Cun la midada dals protocols da l’Arpanet sin l’Internet Protocol (IP) è er daventà popular il num ‹internet›.
A l’entschatta è la derasaziun da l’internet stada colliada fermamain cun il svilup dal sistem operativ Unix. E grazia al DNS (Domain Name System) èsi stà pussaivel a partir dal 1984 da contactar computers en tut il mund sur nums che sa laschan memorisar bain.
L’internet è sa derasà sur adina dapli universitads ed adina pli fitg er sur ils cunfins dals Stadis Unids ora. Là ha l’Usenet chattà vasta derasaziun ed igl èn er sa sviluppadas emprimas reglas da cumportament (Netiquette), quai che po valair sco in emprim indicatur per in svilup vers ina ‹cibercultura›.
Schellenberg
Schellenberg è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Internet
A partir dal 1989: commerzialisaziun ed il www
Ina derasaziun rasanta da l’internet ha gì lieu a partir da l’onn 1993. Lura è vegnì publitgà Mosaic, l’emprim navigatur-web che na sa basava betg pli mo sin text, mabain era er abel da mussar grafica. Quest navigatur pudevan ins telechargiar gratuitamain e duvrar per visualisar cuntegns dal www. Surtut tras la firma AOL e sia ‹Software Suite› èn las purschidas commerzialas ed il dumber d’utilisaders creschids marcantamain. Damai ch’il navigatur-web ha stuschà a l’ur tut l’auter, vegn el er numnà l’‹applicaziun assassin› da l’internet. L’internet è sa sviluppà ad in catalisatur essenzial da la revoluziun digitala.
Dal 2003 fin oz: web 2.0 e la cloud
Cun plattafurmas da social media sco Facebook, Twitter u YouTube è il barat da cuntegns bidirecziunal tranter ils utilisaders daventà adina pli impurtant (uschenumnà user-generated content). Cuntrari a pli baud succeda quai uss sur plattafurmas centralas terminadas, faschond diever d’in navigatur-web. Il term web 2.0 signifitga er ch’il web daventa pli interactiv ed integrescha adina dapli elements dad audio e video.
In ulteriur svilup è collià cun la vasta derasaziun da telefonins e tablets che rendan adina pli impurtantas applicaziuns e servetschs accessibels a moda mobila (p.ex. pussaivladads d’arcunar e da retschaiver datas independentamain dal computer a chasa u en biro).
Caracteristicas da l’internet
L’internet è adattà per communitgar en scrit sur grondas distanzas spazialas e temporalas. El integrescha en sias furmas scrittas aspects multimedials (emoticons, elements dad audio e video e.a.). En pli èn las furmas scrittas en l’internet suttapostas a midadas cuntinuantas ed èn caracterisadas tras quai ch’ellas na pretendan betg d’esser terminadas u definitivas. Ils products scrits en l’internet sa laschan midar sveltamain e pretendan dals cumpiladers ed utilisaders da pudair s’adattar permanentamain a novas situaziuns e novs cuntegns. Ina da las atgnadads centralas da l’ipertext è er si’abilitad da sa colliar sur links interns u externs e da rumper uschia la linearitad ch’era caracteristica per texts tradiziunals.
Las atgnadads textualas da l’internet en cumbinaziun cun las pussaivladads da las raits socialas han manà al svilup d’in’atgna cultura da la rait che sa manifestescha en diversas furmas linguisticas/communicativas sco er artisticas (t.a. projects interactivs/participativs).
Aspects culturals e socials
Gia a l’entschatta dals onns 1980 eran sa sviluppadas raits da mailbox che sa basavan sin il transferiment da datas a lunga distanza cun agid da la rait da telefon. Analog a las raits da TCP/IP ch’èn ditg stadas reservadas per las universitads, era er questa tecnologia accessibla be ad experts. Cun la derasaziun commerziala da l’e-mail sur l’internet a l’entschatta dals onns 1990 e cun la vasta diffusiun dal World Wide Web a partir da la mesadad dals onns 1990 è l’internet lura daventà pli e pli il standard per distribuir infurmaziuns da tut gener.
A l’entschatta è surtut vegnì fatg diever da l’internet per la communicaziun via e-mail e per preschentar sasez (persunas singulas e firmas). Pli tard duevan funcziuns sco Instant Messaging pussibilitar ina communicaziun quasi senza retardament. E servetschs sco MySpace u Facebook lubeschan da crear vastas raits socialas. Da l’autra vart mussan attatgas da spam che la tecnica n’è anc ditg betg preparada sin tut ils fenomens che pon esser colliads cun questas applicaziuns.
En rom da la New Economy vers la fin dal 20avel tschientaner è lura vegnì instradà il commerzi online. Grazia a las ratas da transmissiun da datas creschentas ed ils pretschs d’access a l’internet adina pli bass (sistem da flatrate: pauschala senza limita dal temp u da la quantitad da datas) serva l’internet adina dapli er a derasar pli grondas quantitads da datas. Cun quai èn savens colliadas violaziuns dal dretg d’autur (films, musica, software e.a.); a talas dumondas è lura er deditgada ina buna part da la legislaziun da l’internet.
thumb|180px|Tim Berners-Lee, l’inventader dal World Wide Web Er il schurnalissem online daventa adina pli impurtant e furma oz ina gronda concurrenza per ils meds da massa classics. Observaturs constateschan ultra da quai ch’ils utilisaders da l’internet sa sviluppeschan adina pli fitg dal consument da medias passiv a commentaturs ed auturs activs (user-generated content). Tras quai daventa la cultura da la rait, ch’aveva a l’entschatta in accent plitost tecnic, adina pli vasta e cumpiglia tematicas da tut gener. Tras l’internet svaneschan cunfins geografics e vegnan remplazzads tras gruppas che s’orienteschan a tematicas ed interess communabels. Damai che l’internet porscha funtaunas d’infurmaziun bler pli vastas ch’enfin qua, daventa la cumpetenza da medias in’abilitad adina pli impurtanta.
En il context politic vegn l’internet savens resguardà sco territori senza dretg, damai che leschas naziunalas paran strusch d’esser applitgablas pervi da la structura internaziunala e l’anonimitad da l’internet. Insumma han las autoritads statalas en tut il mund gì sur lung temp be enconuschientschas marginalas davart las funcziuns e pussaivladads da l’internet ed èn er stadas surdumandadas areguard l’applicaziun da las leschas. Quai è pir sa midà a partir dal svilup da la New Economy vers il 1998. Ins ha adattà leschas e serrà foras en la giurisdicziun (almain de jure). Ch’il stadi prenda adina dapli influenza vegn per part beneventà sut l’aspect da la segirezza giuridica, per part però er crititgà sco svilup vers in stadi survegliader.
Dapi la vasta derasaziun da l’internet vegn er adina puspè tematisada la dependenza da l’internet. Schebain in diever excessiv da l’internet saja nuschaivel e possia manar ad ina situaziun da dependenza, è contestà scientificamain. Probablamain vegnan be studis a lung temp a pudair respunder a las dumondas che sa tschentan en quest connex.
Charta da l’internet da l’UE
La Cumissiun europeica ha planisà da lantschar ina charta globala da l’internet. Las regulaziuns previsas duain servir sco lingia directiva areguard dumondas da segirezza, protecziun da datas e la codaziun; la finamira è da simplifitgar affars internaziunalas.
Infrastructura
thumb|140px|Conducts da glisch L’internet sa cumpona da raits administradas independentamain ina da l’autra, las qualas vegnan colliadas ad ina unitad pli gronda. Tar las singulas raits sa tracti per gronda part da: