cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Revoluziun da november
Perditgas contemporanas
In’opiniun sumeglianta ha era gì Walter Rathenau. El ha numnà la Revoluziun da november ina «dischillusiun», in «regal da casualitad», in «product da desperaziun», ina «revoluziun per sbagl». Ella na meritia betg quest num, cunquai ch’ella n’haja betg «eliminà la situaziun insupportabla», ma saja «degenerada ad in cumbat d’interess umiliant». Plinavant: «Ins n’ha betg rut ina chadaina tras il spiert e la voluntad, ma in marschlos ha fatg ruina. La chadaina è crudada ed ils liberads eran surprendids, pers, schenads ed han duì sa preparar cunter veglia. Quels ch’han vis lur avantatg èn sa muvids il pli spert.»
Cunter las opiniuns da Tucholsky e Rathenau è sa mess l’istoricher e publicist Sebastian Haffner ch’aveva passentà sco uffant la revoluziun a Berlin. Or d’ina distanza da 50 onns ha el scrit en si’ovra Der Verrat il suandant davart ina da las legendas ch’eran sa furmadas – surtut entaifer la burgaisia – enturn ils eveniments dal november 1918: «Ina veritabla revoluziun, uschia pon ins anc adina udir en differents lieus, n’avessi betg dà en Germania l’onn 1918. Quai ch’è propi capità è stà in collaps. Mo la flaivlezza da las pussanzas disciplinaras en il mument da la disfatga ha laschà parair ina revolta da mariners sco ina revoluziun. Quant fauss e tschorv che quai è ves’ins cun in’egliada, sch’ins cumpareglia l’onn 1918 cun l’onn 1945. Là hai propi dà mo in collaps. Segir che la revolta da mariners da l’onn 1918 ha dà l’impuls per la revoluziun, ma propi mo l’impuls. L’extraordinari è stà ch’ina simpla revolta da mariners en l’emprima emna dal november 1918 ha chaschunà in terratrembel ch’ha commovì tut la Germania e che tut l’armada patriotica, tut ils lavurants burgais ed en Baviera ultra da quai era ina part da la populaziun rurala è s’elevada. Questa sullevaziun n’era betg pli ina simpla revolta, ma ina dretga revoluziun. (...). Sco mintga revoluziun ha era quella cupitgà in urden vegl ed ha plazzà in nov. Ella n’è betg mo stada destructiva, ma era creativa. (...). Sco prestaziun revoluziunara da massa na stat il november 1918 tudestg ni davos il fanadur 1789 franzos ni davos il mars 1917 russ.»
La perscrutaziun istorica
Durant il temp dal naziunalsocialissem n’han las lavurs d’emigrants davart la Republica da Weimar e la Revoluziun da november publitgadas a l’ester betg pudì vegnir recepidas en Germania. Quai vala per exempel per l’istorgia da la Republica da Weimar d’Arthur Rosenberg publitgada il 1935. Or da sia perspectiva era la situaziun politica anc averta a l’entschatta da la revoluziun. Ils lavurants socialists e democratics avessan tuttavia gì la schanza da daventar ils purtaders socials da la republica e da chatschar enavos las forzas conservativas. Dà en l’aua è quai d’ina vart pervia da las decisiuns faussas dals manaders da la SPD, da l’autra vart pervia da la strategia revoluziunara da l’ala extremamain sanestra dal moviment dals lavurants.
Quest’interpretaziun sa basava sin l’ipotesa che l’extrema da sanestra saja stada relativamain ferma e propi ina smanatscha per il svilup democratic. Per Kolb era quai l’ironia da l’istorgia che blers istorichers conservativs e liberals gievan perina cun l’istoriografia marxistica ch’aveva attribuì surtut a l’uniun da Spartacus in potenzial revoluziunar considerabel. Questa valitaziun da l’extrema da sanestra ha dentant manà ad interpretaziuns da la rolla da la SPD dal tuttafatg cuntrarias: Entant che la gronda part dals istorichers en la Republica Federala Tudestga dal suenterguerra ha liberà ella da l’odi dals malfatschents da november, ha l’istoriografia da la DDR rinfatschà ad ella d’avair «tradì la classa da lavurants» ed a la direcziun da l’USPD d’esser incumpetenta. Quest’interpretaziun correspunda a la tenuta tradiziunala da la KPD suenter il 1919 ed a las tesas dal comité central da la SED dal 1958. Tenor lez è la Revoluziun da november restada «en ses caracter ina revoluziun democratic-burgaisa, exequida en in tschert volumen cun meds e metodas proletaras». Il fatg ch’i n’ha betg dà ina revoluziun da la classa da lavurants en Germania malgrà las «premissas objectivas» han ins declerà cun il «factur subjectiv» e surtut cun l’absenza d’ina «partida da cumbat marxistic-leninistica». La fundaziun da la KPD è consequentamain stà il punct d’inversiun decisiv da l’istorgia tudestga. En opposiziun tar la lingia da partida uffiziala ha Rudolf Lindau preschentà la tesa ch’i saja stà ina revoluziun tendenzialmain socialista. Malgrà il pregiudizi ideologic ha la perscrutaziun en la DDR extendì la savida davart la Revoluziun da november.
Entaifer la Republica federala sa concentrava l’interess da la perscrutaziun durant ils onns 1950 surtut sin la fasa finala da la Republica da Weimar. Dapi ils onns 1960 è l’accent sa spustà a l’entschatta revoluziunara da la republica. Motiv per quest spustament è stada la scuverta che las decisiuns ed ils svilups succedids durant la revoluziun hajan giugà ina rolla decisiva tar la disfatga da l’emprima republica tudestga. En quest connex èn ins surtut s’interessà per ils cussegls da lavurants e schuldada. Lur parita sco moviment dals extremists da sanestra han ins stuì reveder per gronda part. Auturs sco Ulrich Kluge, Eberhard Kolb, Reinhard Rürup ed auters han argumentà che la basa sociala per in midament democratic da la societad saja stada bler pli vasta en las emprimas emnas da la revoluziun che quai ch’ins haja pensà fin ussa; ed il potenzial da l’extrema da sanestra saja stà objectivamain pli flaivel che quai che la direcziun socialista maioritara crajeva subjectivamain. Il ‹bolschevissem› na saja betg stà ina smanatscha reala. Perquai saja la libertad dal cussegl dals deputads dal pievel d’agir en direcziun d’ina democratisaziun consequenta da l’administraziun, dal militar e da la societad stada relativamain gronda. La direcziun da la MSPD n’haja dentant betg fatg quest pass, cunquai ch’ella crajeva d’ina vart vi da la loialitad da las elitas veglias e disfidava da l’autra vart al moviment da massa spontan. Il resultat da questa lingia saja stà resignaziun e la radicalisaziun dal moviment da cussegls. Questas tesas èn vegnidas consolidadas grazia a la publicaziun dals protocols dal cussegl dals deputads dal pievel. L’istorgia da la revoluziun vesev’ins pli e pli sco istorgia da sia retratga successiva.
Tenor Kolb e Kluge fissan las schanzas da pusar la republica sin ina basa pli lada stadas intactas durant la Revoluziun da november. Cun survalitar las uschenumnadas smanatschas da vart da la radicala da sanestra sajan ils socialdemocrats percunter s’unids cun las veglias elitas. Per la Republica da Weimar haja quai furmà in problem da structura considerabel.
Era tenor Heinrich August Winkler existiva tranter ils 9 da november 1918 ed ils 19 da schaner 1919 ina schanza reala da diminuir il «pais da l’ierta dal stadi autoritar» e da stgaffir ina democrazia parlamentara cun grond’approvaziun da vart da la societad. Per evitar in chaos sajan ils socialdemocrats stads obligads da «lavurar restrenschidamain cun ils purtaders dal vegl reschim», hajan dentant fatg quella lavur pli intensivamain che necessari: «Cun ina voluntad politicamain pli creativa avessan ils socialdemocrats pudì midar dapli (...) per segirar la basa sociala da la republica entant che ses adversaris eran anc calms. Quai avessan tant l’experientscha istorica sco la raschun politica pudì mussar.» Ebert ed ils deputads da la SPD en la regenza da l’Imperi provisorica speravan sin la cumpetenza da las veglias elitas e lur loialitad. Pervia da quai sajan la socialisaziun da las minieras da charvun da crap sco era la democratisaziun dal militar e dal status dals funcziunaris betg vegnidas cuntinuadas, mabain evitadas. Winkler e Rudolf Hilferding èn persvas che quai saja stà il sbagl decisiv da la SPD che dueva la finala fullar via a la carriera da Hitler.
Questa valitaziun da l’onn 1990 ha Winkler modifitgà 10 onns pli tard en Der lange Weg nach Westen. Tenor el na fiss l’istorgia betg ida radicalmain auter, sch’ils socialdemocrats fissan sa sentids main sco administraturs da concurs d’in stadi autoritar che sco fundaturs d’ina democrazia: «La regenza transitorica n’ha betg pudì midar ora tut las classas da la societad. Sch’ella avess vulì far quai, fiss resultada ina guerra civila. Cun raschun han ils socialdemocrats empruvà d’evitar quest’escalaziun che na fiss cun segirtad betg stada in med per stgaffir ina democrazia.» Ebert haja vesì quai pli claramain che la radicala da sanestra e Rosa Luxemburg. Per quests circuls saja la «guerra civila» mo stada in auter num per «lutga da classa».
Litteratura
Gerhard Engel/Baerbel Holtz/Gaby Huch/Ingo Materna (ed.): ''Großberliner Arbeiter- und Soldatenräte in der Revolution 1918/1919. Dokumente der Vollversammlungen und des Vollzugsrates'', 3 toms, Akademie Verlag, Berlin 1993, 1997, 2002. ISBN 3-05-002247-7, 3-05-003061-5, 3-05-003665-6.
Giudaissem
thumb|240px|La staila da David, in dals simbols dal giudaissem Il giudaissem (dal grec ἰουδαϊσμός ioudaismos, ebraic יהדות Jahadut) è d’ina vart la religiun, la tradiziun, la moda da viver, la filosofia e la cultura dals gidieus (scrit cun minuscla); da l’autra vart designescha il term er la communitad dals Gidieus (sco etnia u pievel, scrit cun maiuscla).
La religiun giudaica, che vegn circumscritta sco ‹monoteissem etic›, furma la pli veglia da las religiuns monoteisticas-abrahamiticas. Ella cumpiglia in’istorgia da bundant 3000 onns.
Ins differenziescha entaifer il giudaissem tranter ils aschkenasim ed ils sefardim (cf. sutvart). Dapi che l’illuminissem giudaic è sa fatg valair, vegn ultra da quai distinguì tranter il giudaissem da refurma (u liberal), conservativ ed ortodox (che cumpiglian mintgamai differentas sutgruppas e tendenzas).
La basa dal giudaissem furma la Tora (‹lescha›). Igl èn quai ils tschintg cudeschs da Moses che represchentan per ils gidieus la pli impurtanta part da la bibla ebraica (Tanach). Vitiers vegnan las scrittiras rabinicas ch’explitgeschan la Tora e che vegnan numnadas tradiziunalmain la ‹Tora orala›.
L’onn 2016 vivevan en tut il mund radund 14,5 milliuns gidieus, la gronda part en l’Israel ed en ils Stadis Unids da l’America. 10 fin 15 procent vegnan attribuids a l’ortodoxia giudaica.
Istorgia dal term
thumb|220px|Rolla da text che cuntegna la Tora Il term ‹gidieu› va enavos sur l’expressiun latina judaeus, l’expressiun greca ioudaios ed il term correspundent arameic e persian sin il pled gidieu yehudi. Quel designava oriundamain ils members da la schlatta da Juda ed ils abitants dal territori correspundent. Dal temp dal domini da David a Hebron vegniva quest territori numnà ‹Reginavel da Juda›. Sut Rehabeam è il territori alura vegnì spartì: la part meridiunala sa numnava Juda, la part settentriunala Israel. Il Reginavel dal Nord ha be existì fin l’onn 722 a.C. Il term yehudi vegniva duvrà da quel temp a moda fitg vasta tant per aspects religius, politics sco er naziunals. Tar quest diever da la lingua – sco ch’el sa manifestescha per exempel er pli tard en ils texts dal Nov Testament – sa tracti però en emprima lingia d’ina denominaziun externa, pia da terzas persunas. Ils gidieus discurrivan da sasezs sco am yisrael (‹pievel d’Israel›), e quai probablamain per stabilisar l’identitad naziunala faschond appel a l’istorgia tempriva dal pievel.
En documents persunals vegn duvrà il term le'om che munta tant sco ‹naziunalitad›. Il 1958 aveva gì lieu en il cabinet israelian sut primminister David Ben-Gurion ina cuntraversa, co che quest term saja d’interpretar: en il senn d’ina identificaziun cun il stadi d’Israel ubain en il senn dal dretg da la Halacha. La finala ha il tribunal suprem tractà la dumonda, relativond la muntada religiusa dal term le'om. Suenter massivs protests è la lescha però puspè vegnida revedida en il senn dal dretg da la Halacha.
Tgi appartegna als gidieus?
En las statisticas cumparan per ordinari quels sco gidieus ch’inditgeschan sasezs sco tals. Tenor il giudaissem ortodox, conservativ u liberal vala ina persuna sco gidieu, sch’el ha geniturs gidieus u sch’el è convertì al giudaissem. È be in genitur gidieu, sche sa drizza l’appartegnientscha tenor la mamma (confurm a la lescha che sa basa sin Mischna e Talmud). Uffants da babs gidieus che n’han nagina mamma gidieua ston convertir al giudaissem per vegnir renconuschids sco gidieus. Tenor il giudaissem da refurma (u liberal) american – che furma dapi la fin dal 20avel tschientaner la pli gronda gruppaziun gidieua en ils Stadis Unids – vala percunter mintga uffant sco gidieu ch’ha in genitur gidieu e ch’è vegnì educà a moda gidieua.
Istorgia dal giudaissem
thumb|220px|Il Mir da las lamentaschuns – simbol dal giudaissem a Jerusalem En ils raquints da la Tora, ils tschintg cudeschs da Moses, cumenza l’istorgia dal pievel gidieu cun la lia che Dieu ha fatg cun Abraham. La tradiziun gidieua resguarda Abraham sco fundatur dal monoteissem, pia da la cretta en in sulet, invisibel Dieu. Questa lia ha Dieu renovà cun il figl dad Abraham, Isaac, e cun il figl da lez Jacob; dapi la lutga a la riva orientala dal flum Jabbok vegn quest ultim numnà ‹Jisrael›.
Jacob ha gì dudesch figls che valan sco ils progeniturs da las dudesch schlattas d’Israel (ils Israelits). Quels sa rendan da Kanaan, la Palestina resp. l’Israel odiern, en l’Egipta, nua che lur descendents vegnan mess dals faraos en sclavaria. Or da questa sclavaria vegnan ils Ebrers, sut lur manader Mosche (Moses), liberads da Dieu ch’als revelescha sin la muntogna Sinai la Tora (scritta ed orala). Cumbain ch’il pievel gidieu disdescha savens en vista a questa lezia – sco che cumplanschan ils profets da pli tard – resta la lia cun Dieu intacta.
Cun l’exil babilonic en il sisavel tschientaner avant Cristus ha cumenzà l’istorgia dal giudaissem en l’Irac. Pli tard, dal temp hellenistic, è sa sviluppà en la diaspora gidieua il giudaissem hellenistic. Il pli tard dapi la destrucziun dal stadi giudaic en l’emprim tschientaner suenter Cristus e la destrucziun da Jerusalem tras Hadrian (ch’ha renumnà la citad en Aelia Capitolina) èn ils gidieus ids definitivamain en la diaspora ed èn sa chasads en vastas parts da l’Imperi roman. In’ulteriura gronda part viveva en l’Imperi persian. Cun las academias da Sura e Pumbedita en la Babilonia (che furmava da quel temp ina part dal Reginavel dals Sassanids) sa chattava là en l’antica tardiva e durant il temp medieval tempriv il center intellectual dal giudaissem.
Ils ulteriurs aderents dal giudaissem èn sa sparpagliads durant il temp autmedieval er en autras parts da l’Europa. Ed en il temp medieval tardiv – en il decurs dals pogroms da pestilenza e da l’expulsiun dals gidieus per exempel or da la Frantscha – èn els sa derasads adina pli fitg en l’Europa da l’Ost ed ultra da quai en il mund islamic. Suenter ch’ils gidieus èn vegnids stgatschads l’onn 1492 or da la Spagna, èn els per part returnads en la Palestina odierna ed èn er arrivads en l’America. Ils gidieus èn adina puspè vegnids persequitads; per part han els però er pudì s’etablir sco part integrala da la societad locala e quai senza stuair desister da lur cretta e tradiziun. (Davart il destin dal giudaissem en il 20avel tschientaner cf. sutvart, chapitel ‹Context actual›).
Patriarcs e fundaturs
Tar ils trais patriarcs Abraham, Isaac e Jacob sa tractavi da manaders da stirpas semiticas nomadisantas che vivevan en in lieu nunenconuschent tranter la Mar Mediterrana e la Mesopotamia. Cumprovas istoricas per lur existenza na datti betg. Els vivevan probablamain dal temp ch’ils nomads èn daventas sesentars, pia a l’entschatta dal temp da bronz (ca. tranter 1900 e 1500 a.C.).
Moses vala sco fundatur per propi da la religiun giudaica. El vegn considerà en il giudaissem sco il pli aut profet da tut ils temps, il qual è vegnì pli datiers da Dieu che mintga uman avant u suenter el. Er per l’existenza da Moses mancan tuttas cumprovas istoricas. Tenor la Bibla ha Moses manà l’exodus dal pievel ebraic or da l’Egipta. Schebain i sa tracta qua d’in eveniment istoric per propi n’è medemamain betg cler. Tradiziunalmain vegn Moses plinavant considerà sco autur da la Tora, la quala furma la basa da la cretta gidieua. Ordaifer il giudaissem ortodox na vegn quest’opiniun però strusch pli fatga valair.
Sco fundatur dal giudaissem odiern vala Esra (ca. 400 a.C.). Esra era dal temp da l’exil babilonic primsacerdot. Tenor decret dal retg persian Artaxerxes I ha el pudì returnar cun il pievel israelian (da quel temp probablamain radund 20 000 persunas) a Jerusalem. Là ha el organisà da nov il servetsch dal tempel ed il sacerdozi ed ha fatg sparter lètgs da gidieus cun dunnas betg gidieuas. L’identitad religiusa ha dapi quel temp ina muntada cumparegliabla a quella da l’origin.
Religiun gidieua
thumb|220px|Il Sinai nua che Moses duai avair retschet ils cumandaments Tar la tradiziun religiusa gidieua sa tracti d’ina religiun monoteistica, da la quala il dieu vegn er numnà Dieu d’Israel. Tenor la chapientscha ortodoxa vegn quest dieu resguardà sco creatur da l’univers ch’agescha er anc oz a moda activa en il mund (theissem). Intgins filosofs gidieus dal temp medieval (Gersonides, Abraham ibn Daud), influenzads da la Kabbala e dal neoaristotelissem, e dal temp modern (surtut suenter il holocaust, sco per exempel Harold Kushner, William E. Kaufman e Milton Steinberg) han percunter la tendenza da posiziunar dieu a moda pli distanziada, sco stgaffider che saja s’alienà da sia creaziun (deissem).
Tenor la religiun gidieua ha Moses retschavì al Sinai da Dieu l’entira Tora, pia tant la ductrina scritta sco er l’orala. En la Tora scritta (er numnada ils tschintg cudeschs da Moses: Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri e Deuteronomium) è descritta la lia che Dieu ha fatg cun ils umans ed en spezial cun il pievel gidieu. Questa lia sa cumpona tenor la ductrina gidieua da 613 mitzwot (cumandaments). Questa cifra cumpara bain en il Talmud, però senza ch’ils cumandaments vegnian enumerads en detagl. Pir sacerdots e docts da pli tard han fixà en lur ovras ils 613 mitzwot (als quals appartegnan er ils diesch cumandaments; en tut sa tracti da 248 cumonds e da 365 scumonds). La pli enconuschenta ovra da quest gener è Sefer HaMitzwot da Maimonides. Quests mitzwot determineschan l’entira vita d’in gidieu pietus.
Cretta
Il term ‹cretta gidieua› sa referescha a las tradiziuns religiusas dal giudaissem (epoca prebiblica, temp biblic e temp pli nov) ed a las differentas direcziuns ch’èn sa manifestadas en il decurs dal temp. Il giudaissem che porta, conserva ed instruescha questas tradiziuns religiusas vegn numnà rabinic. Savens vegn discurrì en quest connex dals princips da cretta gidieus; cuntrari al cristianissem n’èn quels però betg definids cleramain e fixads a moda lianta. Er la cretta en l’existenza da Dieu n’è betg reglada en il giudaissem a moda dogmatica, cuntrari per exempel a la confessiun da cretta islamica, la Schahāda. Il giudaissem n’enconuscha nagin catechissem sco tal.
Princips da cretta gidieus
thumb|160px|Sinagoga a Mumbai, India En il decurs da l’istorgia dal giudaissem è sa sviluppada in’entira retscha da princips da cretta, dals quals ins spetga ch’ils gidieus als tegnian per esser en accordanza cun la cuminanza religiusa gidieua. Ma facticamain n’è il dumber precis da quests princips betg determinà e lur cuntegn vegn anc adina discutà a moda cuntraversa. Areguard la dumonda quant vast che quest catalog da pretensiuns è e quant sever ch’el duaja vegnir applitgà sa differenzieschan las singulas cuminanzas gidieuas ina da l’autra (giudaissem ortodox, giudaissem conservativ, giudaissem liberal).
En il 12avel tschientaner ha Maimonides formulà intgins princips da basa dal giudaissem: la cretta en in Dieu sco creatur suprem ed origin da l’entir univers, l’unitad ed incorporalitad da ses esser e.a. Questa codificaziun è vegnida recepida vastamain. Accents sumegliants han er mess auters auturs da la scolastica gidieua dal temp avant e suenter Maimonides. Er vegn rendì attent ch’in entir pievel ch’era gist sa furmà saja daventà perditga co che Dieu haja serrà la lia al Sinai (en il cristianissem: ils dudesch apostels, en l’islam be Mohammed).
La circumcisiun dals giuvens furma in cumandament central dal giudaissem ed in segn distinctiv da l’identitad gidieua.
Manaders religius
Spiertalmain e giuridicamain vegn ina communitad gidieua manada d’in rabin. Ils sefardim ed ils caraits numnan lur manader religius er chacham (sabi). Tar gidieus iemenits è usità il term mori (mes magister). Ils servetschs divins vegnan per ordinari manads d’in cantor (chasan) u ditg pli general d’in recitatur. Per ch’il servetsch divin haja lieu, ston esser preschents almain diesch persunas gidieuas ch’èn religiusamain maiorennas (en l’ortodoxia: diesch umens maiorens). En dumondas profanas vegn la cuminanza manada d’ina suprastanza che vegn elegida dals commembers.
Dal temp vegl eran ins da l’avis entaifer il giudaissem che l’uman entria suenter sia mort en il mund da las sumbrivas, il scheol, e vivia là vinavant davent da dieu. Questa vita n’è però nagina vita per propi. Per in gidieu pietus èsi perquai spezialmain impurtant da viver vinavant en sia descendenza.
Pir en il cudesch Daniel, probablamain in dals pli giuvens cudeschs dal Tanach, èn cuntegnids renviaments ad ina «vita perpetna» tar dieu: «Blers da quels che dorman sut terra vegnan a lavar si, tgi per la vita perpetna, tgi per la perdiziun perpetna» (Dan 12,2).
Dal temp da Jesus vegniva la dumonda schebain i dettia ina vita suenter la mort discutada tranter ils docts gidieus a moda cuntraversa. Oz èsi usità en il giudaissem da crair en ina vita suenter la mort. Surtut en il giudaissem ortodox datti er l’imaginaziun d’ina reincarnaziun.
Il giudaissem enconuscha in’idea dal salvament fitg «terrestra», quai che s’exprima er en l’imaginaziun da l’arrivada d’in messias. La mira finala è giustia e pasch (schalom) sin terra.
Moviments religius entaifer il giudaissem
thumb|200px|Servetsch divin en ina sinagoga da refurma (cun participaziun eguala dad um e dunna) En il temp preschent existan divers moviments entaifer il giudaissem religius. Questas gruppaziuns na sa differenzieschan betg en emprima lingia, ma er areguard dumondas da cretta. I vegn distinguì tranter moviments ortodoxs e betg ortodoxs. En in senn pli vast pon ils moviments betg ortodoxs er vegnids designads sco progressivs, refurmads u liberals (senza ch’il term ‹liberal› vegniss duvrà qua en in senn politic). Ina posiziun intermediara tranter ortodoxia e giudaissem liberal occupa il giudaissem conservativ ch’è sa furmà en il 19avel tschientaner.
Ina da las differenzas centralas tranter il giudaissem ortodox ed ils moviments betg ortodoxs è la chapientscha da la palentada al Sinai. L’ortodoxia resguarda la Tora retschavida da Moses sco directiva ch’è da suandar en mintga cas pled per pled. Il giudaissem betg ortodox interpretescha percunter la palentada sco betg absoluta, mabain sco process cuntinuant da Dieu cun ses pievel tras il temp e las culturas. En il context da questa exegesa istoric-critica da la palentada èn sa furmads tut ils moviments betg ortodoxs dal giudaissem. Damai ch’els tuts accentueschan il svilup ed il midament, appartegnan els al giudaissem progressiv en il vast senn dal pled. En il stretg senn dal pled tutgan tar il giudaissem progressiv tut las gruppaziuns dal giudaissem da refurma ch’èn s’unidas a l’uniun mundiala per giudaissem progressiv.
Ad intgins gievan ils midaments dal giudaissem da refurma però memia lunsch. Uschia hai dà in cuntramoviment, en rom dal qual il giudaissem conservativ è puspè s’avischinà a l’ortodoxia. Daspera datti anc numerusas autras direcziuns ch’han mintgamai lur atgna vista sin las tradiziuns.
L’origin da tut ils moviments religius giudaics dal temp preschent è da chattar en l’istorgia spiertala surtut da l’Europa a partir da la fin dal 18avel tschientaner. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è il focus dal svilup scientific e teologic dal giudaissem sa spustà en ils Stadis Unids.
Cultura gidieua
Sa basond sin la Tora vegnan dumbrads en il giudaissem ils onns dapi la creaziun dal mund. Il chalender giudaic s’orientescha tar la dumbraziun dals mais tenor la glina (chalender lunar). Damai che dudesch glinas cumpiglian in interval pli curt ch’in onn solar, vegn la differenza gulivada cun agid da mais basests. Per quest motiv crodan ils dis da festa giudaics adina puspè sin auters dis tenor il chalender secular.
Dis da festa e da commemoraziun
thumb|200px|Jom haScho’a a Jerusalem – a las 10 uras sa ferma l’entir pajais per commemorar il holocaust L’onn giudaic cumenza cun Rosch haSchana (Buman), al qual suonda Jom Kippur (di da la reconciliaziun). In’emna suenter Jom Kippur festiveschan ils gidieus Sukkot (festa da la tegia da feglia) ed en il decurs da la primavaira Pessach (‹transgressiun, partenza›), la festa da l’exodus or da l’Egipta, al qual suonda suenter set emnas Schawuot (‹emnas›). Tut las festas numnadas sa laschan deducir da la Tora. Daspera datti dis da festa ch’èn vegnids fixads pli tard tras ils rabins. Tar quels tutgan Purim (‹sorts›) e Chanukka (‹consecraziun›).
Pervi da divers eveniments tragics en l’istorgia dal pievel gidieu han ils rabins fixà cun il temp sper Jom Kippur ulteriurs dis da gigina. In da quels è Tischa beAv (9avel di dal mais Av). Tenor la tradiziun èn vegnids destruids quel di tant l’emprim sco er il segund tempel a Jerusalem; ultra da quai sa tracti dal di ch’ils gidieus èn vegnids stgatschads da al Spagna suenter la reconquista. Ulteriurs dis da gigina che stattan en connex cun la destrucziun dals tempels a Jerusalem èn Assar beTammus (17. Tammus), Zom Gedalja (3. Tischri) ed Assara beTevet (10. Tevet).
Intginas festas e dis commemorativs dal giudaissem en survista:
La vita gidieua
Tuttina sco il decurs da l’onn sa drizza er l’entira vita d’in gidieu pietus tenor la Tora. L’otgavel di suenter la naschientscha d’in mattatsch vegn quel surtaglià (Brit Mila). Las giuvens festiveschan cun 12 onns Bat Mitzwa ed ils giuvens cun 13 onns Bar Mitzwa – la festa da la madirezza religiusa. A partir da quel mument èn els obligads da tegnair tut ils 613 mitzwot, en ils quals els èn vegnids introducids ordavant.
Ina nozza gidieus consista en emprima lingia da la festivitad ch’ha lieu en rom da la surdada dal contract matrimonial (ketubba). Per quest intent sa scuntran spus e spusa sut la chuppa (baldachin) ed il spus surdat, accumpagnà da set brachot (benedicziuns), a la spusa la ketubba ed ina vaira dad aur. En regurdientscha da la destrucziun dal tempel da Jerusalem vegn silsuenter zappitschà in magiel e las festivitads cumenzan.
En cas da mort s’occupa la Chewra Kadischa (fraternitad funerala) dal defunct e procura per ina svelta sepultura. Alura cumenza in temp da cordoli da 30 dis che pussibilitescha als confamigliars da prender plaunsieu cumià dal defunct.
La cultura gidieua è da tut temp vegnida influenzada fermamain da las culturas, entaifer las qualas las singulas cuminanzas gidieuas vivevan e na sa lascha perquai strusch examinar a moda isolada. Entaifer questas differentas furmas da la cultura gidieua na gioga la religiun betg adina ina rolla tuttina ferma.
Entras la sutdivisiun dal giudaissem europeic en aschkenasim e sefardim èn sa sviluppads qua dus spazis culturals differents che sa distinguan er linguisticamain in da l’auter (cf. il proxim chapitel).
Sutdivisiun en gruppas etnicas
thumb|200px|Scolars giudaics cun lur magister a Samarkand, Usbekistan, ca. 1910 Tradiziunalmain vegnan differenziadas pliras gruppaziuns etnicas. Quellas sa laschan er cumprovar cun agid d’examinaziuns geneticas che mussan per exempel che la populaziun gidieua da l’Europa da l’Ost sa cumpona da cumparts caucasas, europeicas e semiticas. Las grondas gruppaziuns etnicas sa numnan:
Gruppaziuns gidieuas istoricas
Praticamain tut ils gidieus dal temp modern suondan las leschas sco ch’ellas èn cuntegnidas en la Mischna ed en il Talmud; els vegnan subsummads sut il term ‹giudaissem rabinic›. Daspera datti però gruppas ch’èn sa separadas da la maioritad dals gidieus. La pitschna gruppa dals caraits refusa las ductrinas cuntegnidas en Mischna e Talmud. Er ils samaritans snegan l’autoritad da questas duas ovras; ultra da quai enconuschan els sco sontga scrittira ina versiun da la Tora che sa numna Memar Markah, sco er in’atgna liturgia, atgnas leschas ed atgnas scrittiras exegeticas. La gronda part dal Tanach (la Bibla gidieua) resguardan els sco betg inspirada da Dieu. Cuntrari al giudaissem enconuscha il psalteri dals samaritans 155 psalms; ils gidieus e cristians enconuschan be 150 psalms.
Context actual
Dapi millennis è il giudaissem adina puspè stà exponì a persecuziuns religiusas, ideologicas e politicas ch’èn per part idas a finir en pogroms. In cas unic en l’istorgia furma però la shoa, l’emprova d’extirpar la ‹rassa giudaica› tenor plan ed a moda quasi industriala tras la Germania naziunalsocialistica.
L’onn 1934 han ins dumbrà 17 milliuns gidieus en tut il mund. Sis milliuns umans ch’èn vegnids qualifitgads dals naziunalsocialists sco ‹gidieus› èn daventads en il decurs dals proxims bundant diesch onns l’unfrenda da la shoa. Suenter la fin dal Terz Reich ha quai accelerà la realisaziun da las finamiras zionisticas ed ha manà il 1948 a la fundaziun ed a la renconuschientscha internaziunala dal stadi d’Israel sco patria dals gidieus.
Il stadi d’Israel odiern è ina democrazia seculara tenor l’exempel dals stadis dal vest. Tscherts champs da la politica da l’intern èn però segnads fin oz d’ina ferma influenza religiusa. Ina nozza civila n’è per exempel betg pussaivla en l’Israel, damai ch’il dretg da famiglia è suttamess a las gruppas religiusas respectivas. Quai po per exempel esser in problem per dunnas che vulan sa divorziar senza il consentiment da lur umens; tenor dretg giudaic tradiziunal restan ellas ‹liadas› a lur umens e na pon betg maridar danovamain.
Dapi la destrucziun dal segund tempel tras ils Romans l’onn 70 s.C. vivevan bain blers gidieus en la galut (diaspora gidieua); ma en Terra sontga han tuttina vivì da tut temp gidieus (vegl jischuw). Dapi ch’è sa furmà vers la fin dal 19avel tschientaner il zionissem modern e ch’è vegnì fundà il 1948 il stadi Israel datti adina puspè discussiuns tranter gidieus ultraortodoxs, schebain in stadi dastgia insumma vegnir fundà tenor ritus gidieu d’umans. Uschia è per exempel la gruppa Neturei Karta, che sa chatta a dretga en il champ ortodox, consequentamain da l’opiniun ch’in stadi gidieu stgaffì da l’uman na dastgia betg exister, damai ch’il return dals gidieus or da la diaspora possia be vegnir manà dal messias.
Entras ils success dal stadi Israel, surtut dapi la Guerra da sis dis, è ina part dals gidieus religius (la scola dal rabi A. Kook) da l’avis ch’il temp messianic haja cumenzà cun quai.
Medemamain exista en l’Israel il rabinat superiur che sa cumpona da dus rabins: in che represchenta ils aschkenasim ed in che represchenta ils sefardim.
Lingua
thumb|220px|Diever da l’ebraic modern (ivrit) a chaschun d’elecziuns en l’Israel L’ebraic è la lingua da las pli veglias scrittiras gidieuas; ultra da quai ha questa lingua furmà en l’antica la varietad discurrida dals gidieus (durant la perioda da lur independenza). Sco lingua da mintgadi è l’ebraic vegnì remplazzà suenter tschientaners tras l’arameic; sco lingua dal servetsch divin e per part er sco lingua docta è l’ebraic però sa mantegnì fin oz. L’arameic è ina lingua parentada stretgamain cun l’ebraic, la quala ha er influenzà l’ebraic scrit sco ch’el cumpara en las ovras gidieuas tardivas. Intginas passaschas en las scrittiras dal Tanach èn gia vegnidas scrittas en arameic; uschia mida per exempel il cudesch David da l’ebraic en l’arameic. Jesus e ses cumpatriots gidieus discurrivan arameic.
En la diaspora han ils gidieus s’approprià las linguas dals pajais en ils quals els vivevan. En intgins cas han las cuminanzas gidieuas per part adattà questas linguas, pervi da las circumstanzas istoricas e culturalas, ad etnolects autonoms u las han sviluppà vinavant ad atgnas linguas. En l’Europa Centrala e dal Vest è quai stà il jiddic sco lingua dals aschkenasim ed il spagnol dals gidieus (lingua sefarda u ladino) sco lingua dals sefardim. En la vita da mintgadi discurra la gronda part dals gidieus però la lingua dal pajais en il qual els vivan.
Tar l’ivrit che vegn scrit e discurrì oz en l’Israel sa tracti d’ina revivificaziun reussida da l’ebraic antic. Quel è vegnì cumplettà tras in stgazi da pleds modern e per part è er vegnida adattada la grammatica. Oz sa sviluppa questa lingua en il diever quotidian sco mintga autra lingua era.
Demografia
Il 2016 vivevan en tut il mund radund 14,4 milliuns gidieus, la gronda part da quels en l’Israel (44 % da tut ils gidieus) ed en ils Stadis Unids (39,5 %). Alura suondan la Frantscha (3,2 %), il Canada (2,7 %), la Gronda Britannia (2,0 %), l’Argentinia (1,3 %), la Russia (1,2 %), la Germania e l’Australia (mintgamai 0,8 %).
Tut en tut cumpiglian ils gidieus 0,2 % da la populaziun mundiala. En l’Israel munta la cumpart da la populaziun gidieua 50 % (incl. Jerusalem da l’Ost, la Cisjordania ed il Plateau dal Golan). I suondan ils Stadis Unids cun 1,8 % da la populaziun, la Frantscha cun 0,7 %, l’Australia e l’Ungaria ed Uruguay cun mintgamai 0,5 %, il Reginavel Unì e l’Argentinia cun mintgamai 0,4 % e la Belgia cun 0,3 %.
Fain manü
Collecziun d'istorgias per uffants da Cla Biert. Publichà da la Lia Rumantscha e da l'Uniun dals Grischs a Cuoira 1969.
Cuntgnü
Quella da Jonin chi faiva chatschöl
Jonin vaiva da verer da 3 vadellas dad el e duos da sia nona. El faiva da tuota sorts lavurs eir da quellas da mattas. El giovaiva eir adüna cullas matas. Ün di chel faiva chatschöl sun mütschi ils vadells duas sun i gion En. Ün d’eira da la nona da jonin e tuot ils mats gronds laiven ir a salvar las vadelas e Jonin staiva be la sco impera. Ils mats sun riva da slavar ad üna ma tschella nö Jonin es lura i aint il god a tscherchar la vadella. El tilla a chatà e tilla ha dat bütschs lura suna i a chà ed el ha mana a sia nona. Mincha jada chel es i a verer sco chid es culla vadella ma in nu giaiva usche bain
Il bütsch da la Svedaisa
Üna bella matta da la Svezia es rivada in nossa scoula. Ella vaiva nom Ingeborg. I dà eir ün mat cun nom Jonin. Jonin chatta ad Ingeborg sul bella perche ch'ella ha chavels blonds. Jonin ha ün collega cun nom Armon e quel es bod sco ün schef da la scoula. Armon giova adüna ün gö culs scolars e quel chi perda sto far ün chasti. Jonin ha pers il gö e seis chasti d’eira da dar ün bütsch ad Ingeborg. Ingeborg nu laiva dar ün bütsch a Jonin e Jonin vaiva temma. Ma l'ultimas hana listess dat ün bütsch.
Meis pin Linard e la fomina
Els giaivan adüna sü Furmiers a far cul fain. Intuorn las desch giaiva Linard vi pro’l godin per puschas e cun quellas faiva el il  caffè perche cha lura d’eira'l adüna amo meglder. Als paurs d’eira gnü cusglià da metter daplü furmaint e sejel cha'ls Svizzers nu mouran d'fom. Linard es lura i ün di sü Janvrai e nun es plü tuornà perche ch'el laiva tegner oura sainza damangiar. Ün di es i sü ün uffant  ed ha vis ch'el es pro la chamonna, davo è'l i via schi staiva'l sül banc. Lura ha l'uffant dumandà: « Nun hast fom? » "schi varamaing schon" ha'l dat resposta. Ma el nu laiva gnir ingiò. Davo ha miss l'uffant il damangiar sülla stanza ed es tuornà a chasa.
Ourasom la culmaina
Peider laiva uschè ün bap sco cha Tumaschin vaiva, el laiva cha seis bap fabricha cun el ün autoin ed a trar a burellas. Ma seis bap sbragiva be sü ad el e clocaiva ad el adüna plü ferm, ma Peider nu faiva quai plü mal i gniva da jada a  jada adüna da main. Ün di el i sülla culmaina ed il bap es eir gnü, el steiva culla rain vers la fin da la culmaina. Il bap gaiva « char figl na ir plü inavo ve pro mai ! » ma peider nu craiaiva e gaiva adüna plü inavo vers la fin dal tet. Sün üna jada pendaival la be amo cun seis mans. Il bap a impromis ch`el fa cun Peider tuot quai chel leiva. El a trat sü a Peider ed id es gnü darcheu tuot bun ed il bap ha fat cun el il autoin e a trat a burllas.
Quella dal kicker
Duonnanda Mengia ha ün bel tröp da giallinas, ün maschun stachi, e tschel di ha ella perfin cumprà amo duos sgialiadas dal talian da las chabgias, ed oramai ch’ella voul trar pulschins, schi ha ella tut güsta eir ün gial. Ils prüms dis funcziunaiva perfet. Quai as ha però svelt müdà. Il gial faiva vi plü nosch cullas giallinas. El tillas piglaiva e magliaivan tuot davent, uschè ch’els nu vaivan plü ingün pavel. Duonnanda Mengia ha planet dat sü la spranza chi detta pulschins. Uschè ch’ella spettaiva infin cha’l kicker e las gialinas as acczeptan ün a tschel.
L’arogn
L’arogn vaiva fat üna taila d’arogn vi dad ün arschücler per ir a chatscha da muos-chins. L’arogn balantschaiva vi e nan per fabrichar sia taila. El tessa adüna rinchs e rinchs fin ch'el riva fin pro la mità. La bunura as vezza be silips, splerins ed ils aviöls chi svoulan per la cuntrada suot. La taila da l’arogn nun es be üna taila scha'l sulai glüscha lura guard’la oura sco üna corda dad ün instrumaint. La taila ha funcztiunà, ün pêr muos-chas sun restadas pichadas vi dad ella e lura hal l'arogn giodli da mangiar las müs-chas.
Sunasonchas
La prüma ja cul töf
I d’eiran üna jada duos frars. Ün d’eira pes-chader e giaiva cul töf. Seis frar laiva ir üna jada cul töf. el es partie nun es plü stat bun da fermar la maschina. El es i dapertuot intuorn fin ch'el s'ha pudü fermar cun ir rundas intuorn il bügl. Il frar d’eira nar sco üna zappa, uschè cha tschel nu pudarà mai plü ir cun ün veicul.
Co ch’eu n’ha imprais a chantar
Meis bap d’eira ün chi chantaiva fich gugent, mincha saira sunaiva el sülla guittara alch. Minchatant das-chaiva dafatta metter mi'uraglia sül vainter da la guitarra e minchatant staiva be taschair e nu dir pled. Ün di eschan eu e bap its a verer ils serpaischems e nus vain eir vis ad ün pêr. Eu laiva tschüffer ün e n’ha a la fin be tschüf la cua, ma il serpaischem d’eira davent. Eu laiva cha'l serpaischem vegna darcheu e perquai staiva bap chantar. Davo vaiva bap cumanzà a chantar e mia pazienzcha gniva vi plü pitschna, ma lura è'l gnü oura. Eu n’ha chantà e chantà dad algrezcha fin cur cha la gronda sumbriva da la saira rampchaiva, e chi ha amo dat ün tramunt da bellezzas.
La schocca
I va per üna schocca cha tuots tiran aint, femenin e masculin. Ün di es qnü ün homen e ha dit cha duonnas tiran aint schoccas e homens chochas. Ün matin laiva lura eir chochas ma seis genituors nu laiven cumprar ed el d’eira trist. El giovaiva ün di davant porta e giovaiva. Ün homen deira gnü kunter e ha dit chel tira be aint schocas ed il mat d’eira lura fan da schoccas.
Il vegl mailer
Chasperin e Tumasch clegian giomaila dad ün mailer. Quel mailer da be mincha duos ons buna maila. La maila madüraiva pür plü tart e gustaiva ünpa sco pan cuc. Ün per sbragivan “la naiv- la naiv” i gniva l’inviern. A la fin da l’inviern as vezzaiva ün per ragischs e tanteraint ün pitschen mailer chi gniva our da la terra. Il grond mailer parchüraiva il pitchen. Il grond mailer es mort perche cha el a parchürà il pitchen.
Egipta
L'Egipta (arab standard ‏مصر‎ Miṣr; arab egipzian Maṣr) – formalmain la Republica araba da l'Egipta – è in stadi en l'Africa nordorientala. La Peninsla dal Sinai che fa part da l'Egipta vegn en general considerà sco part dal continent asiatic. Il pajais cunfina vers nord cun la Mar Mediterrana, vers ost cun la Mar Cotschna, la strivla da Gaza e l'Israel, vers vest cun la Libia e vers sid cun il Sudan. Il cunfin menziunà il davos che sa chatta en l'uschenumnà Triangul da Hala'ib è dentant contestà. L'Egipta vegn considerada sco in dals stadis dal Maschrek ed è tenor surfatscha circa trais giadas uschè grond sco la Germania.
Num dal stadi
Il num dal stadi per egipzian vegl era Km.t che vul dir «terra naira» e sa referescha terren nair fritgaivel da las planiras dal Nil en cuntrast cun la «terra cotschna» dals deserts cunfinants, il DSr.t. En il copt è quai sa midà en Kīmi u Kīmə ed en il grec vegl lura en Kymeía.
La noziun araba Miṣr, il num dal stadi uffizial dad oz, ha ragischs semiticas. Ella è fitg sumeglianta a la grafia oriunda assirica Miṣir/Muṣur, ma era parentà cun il num ebraic מִצְרַיִם (Mitzráyim). Ella signifitga simplamain «terra» u «stadi». Oriundamain designava quest num l'Egipta Bassa (la terra bassa), è detantant suenter s'extendì al stadi entir (Egipta Bassa ed Auta). Quai s'exprima er en il num ebraic dual («omaduas Egiptas») da pli tard. En il dialect arab da l'Egipta sa mida Miṣr en Maṣr e l'adjectiv en maṣri. Il surnum frequent al-Masri munta pia «l'Egipzian». Durant il temp achemidic aveva l'Egipta sco satrapia il num persian vegl Mudraya.
Las noziuns europeicas Ägypten, Egipta, Égypte, Egitto etc. derivan dal pled latin Aegyptus e quai puspè dal grec vegl Αίγυπτος (Aigyptos). Ils Copts pretendevan ch'els sajan ils descendents da la populaziun egipziana vegla dal temp dals faraos. Da lur num è derivà il grec Aigyptos che en il rumantsch è daventà Egipta. Tenor ina teoria populara è Aigyptos ina cuntinuaziun da l'expressiun egipziana vegla ḥwt-k3-ptḥ che signifitga "dachasa dal Ka (olma) da Ptah", il num d'in tempel dal dieu Ptah a Memphis.
Santeri dals englais
thumb|250px|Veduta dal santeri Il  Cimitero protestante detto degli Inglesi  (santeri protestant numnà dals Englais) è in santeri svizzer a Firenza en l'Italia. El è vegnì stgaffi en il 19avel tschientaner per noncatolics, cunzunt per protestants. Gruppas d’inglais predomineschan dentant, tranter quels bleras scripturas e blers artists figurativs, che furmavan en Firenza da lez temp la gruppa la pli gronda tranter ils esters.
istorgia
thumb|250px|L'entrada dal santeri
L’onn 1827 ha la Baselgia evangelic-refurmada acquistà sut Leopold II. in toc terren davant la porta da la citad  Porta a Pinti  che n’exista oz betg pli, ordaifer il mir da la citad florentina medievala per crear là in santeri per protestants e cristians ortodoxs. Avant pudevan quels, sch’els eran morts a Firenza, vegnir satrads mo en tschient kilometers distanza a Livuorn.
Il santeri è vegnì realisà dal giuven student d’architectura Carlo Reishammer e sa chatta sin in crest ch’è oz circumdà da plantas, oravant tut cipressas. El vegn partì tras duas sendas en quatter quadrats. A la cruschada stat ina pitga cun ina crusch da crap, inscritta entras Fadri Lemn IV. da Prussia 1858.
thumb|La colonna da Fadri Guglielm IV da Prussia
La furma ovala d’oz ha il santeri survegnì tras Giuseppe Poggi, perquai che a partir da l’onn 1865 era Firenza chapitala da l’Italia. Ins ha laschà spazzar ils mirs da la citad medievala ed empè da quels plazzà vials da sviament. Il santeri sa chatta dapi lura sin l’insla da traffic dal 'Piazzale Donatello'. L’onn 1877 è il santeri per novas sepulturas vegnì serrà.
Oz vegn il santeri mintgatant puspè duvrà per sepulturas. A l’entrada sa chatta ina pitschna biblioteca cun materialias davart l’istorgia dal santeri e davart las persunas ch’èn sepulidas sin il santeri.
Persunas enconuschentas
Sin il santeri sa chattan 1409 fossas, tranter auter scripturs, artists, commerziants ed autras da 16 naziuns. Persunalitads enconuschentas sin il santeri èn:
Cap Verd
Il 'Cap Verd è in pajais da l'Africa. La lingua uffiziala è il portugais.
Val Müstair (circul)
Il circul da la Val Müstair furma ensemen cun ils circuls da Ramosch, Sur Tasna e Suot Tasna il district da l'En dal chantun Grischun en Svizra. La sedia da l'uffici cirquital sa chatta a Val Müstair.
Vischnancas
Il circul cumprenda dapi la fusiun da las sis vischnancas da la Val Müstair anc be ina suletta vischnanca:
Elefant african
L’elefant african (Loxodonta africana) è ina spezia or da la famiglia dals elefants. I sa tracta dal pli grond mammal da la terra che viva da preschent. Entaifer la chatscha ed il safari fa l’elefant african part dals uschenumnads ‹Big five›.
Cumparsa
In mastgel cuntanscha en media ina grondezza da 3,20 meters ed in pais da 5 tonnas. En cas excepziunals pon els er daventar fin 4 meters gronds e cuntanscher in pais da fin 7,5 tonnas. Las femellas èn pli pitschnas e pli levas; en media cuntanschan ellas ina grondezza da 2,5 meters ed in pais da 2,8 tonnas. Il chau ed il corp mesiran ensemen 6 fin 7,5 meters, la cua in pau dapli che 1 meter.
Tar l’elefant asiatic possedan be ils mastgels dents lungs; tar l’elefant african percunter han per ordinari tant ils mastgels sco er las femellas dents lungs. Quels pon cuntanscher tar il mastgel lunghezzas da fin a 3 meters ed in pais da fin a 100 kg. Il pli grond dent lung ch’è insumma vegnì chattà insacura mesirava 3,5 meters. Tar ils mastgels creschan ils dents lungs l’entira vita, e quai tant en la lunghezza sco er en la ladezza. Tar la femella creschan ils dents lungs suenter il 15avel onn da vita be pli per lung, e quai bundant pli plaun che tar ils mastgels; els èn perquai pli satigls che quels dals mastgels. Ils dents lungs vegnan duvrads per chavar, furitgar e sco arma da defensiun. Tras quai isan els e pon er rumper giu parzialmain u dal tuttafatg.
Tar la tromba sa tracti d’in nas prolungà munì cun foras-nas. Tar l’elefant furma la tromba in organ ordvart sensibel ch’è sa sviluppà en il decurs da la filogenesa or dal lef sura ed il nas. Radund 40 000 musculs ordinads en faschs fan quella fitg movibla e ferma. La tromba sezza na cuntegna nagin oss dal nas u autra ossa. Ella serva a palpar e tschiffar, a respirar ed odurar ed er sco pumpa d’aspiraziun e da pressiun per baiver. Cun mintga tratga s’emplenescha la tromba cun 8 fin 10 liters; en 5 minutas po in elefant baiver 200 liters aua. Sumegliant al culiez da la giraffa gida la tromba da l’elefant er a cuntanscher roma e plantas en grondas autezzas. E la finala serva la tromba a tgirar ils contacts socials entaifer il triep resp. sco arma da smanatscha e da defensiun cunter privels d’ordaifer.
Ina differenza exteriura tar l’elefant asiatic furman las ureglias ch’èn tar l’elefant african bundant pli grondas. Quellas pon cuntanscher ina lunghezza da 2 meters. A la fin da la tromba dispona l’elefant african da dus ‹dets›, l’elefant asiatic percunter be dad in. Vi dals pes davant ha l’elefant african per ordinari quatter e vi dals pes davos trais dets-pe. L’elefant asiatic percunter ha tschintg dets-pe davant e quatter dets-pe davos. Il dumber dals dets-pe po però variar e n’è perquai nagin indizi segir. L’elefant african ha in frunt plat, entant che quel da l’elefant asiatic è aut; ultra da quai ha l’elefant african in dies gob, l’elefant asiatic percunter betg. En pli datti er differenzas areguard la construcziun e la structura dals molars.