cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Segunda Guerra mundiala
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Suenter la na-reussida da l'offensiva al Lai Balaton la primavaira dal 1945, era numnada Operaziun Frühlingserwachen, è l'Ungaria conquistada cumplainamain da l'Armada cotschna ils 4 d'avrigl. La citad da Vienna croda ils 13 d'avrigl e davent da l'ost vegnan conquistads l'Austria Bassa, il Burgenland e la Stiria/Steiermark. Ils 8 da matg cuntanscha l'Armada cotschna la citad da Graz. Il medem di, ils 8 da matg 1945, il di da la capitulaziun senza resalvas da l'armada tudestga, occupescha l'Armada cotschna la citad da Dresden en il decurs da l'Offensiva da Prag. Ils 10 da matg entran unitads sovieticas en la citad da Prag. Ils 8 da matg a las 23.00 entra en vigur la capitulaziun totala da l'armada tudestga. Il cumenzament da matg dumbrava la gruppa da l'armada Center anc 900'000 schuldads. Ils pli paucs cuntanschan il vest, la gronda massa va en praschunia sovietica. Era la revolta tscheca pretenda, en connex cun la stgatschada dals abitants tudestgs, in dumber da victimas nunenconuschent.
Sontg Imperi roman
Il num da l’Imperi
Fin l’onn 1806 è ‹Sontg Imperi roman da naziun tudestga› stà la denominaziun uffiziala da l’Imperi. Savens han ins er duvrà l’abreviaziun latina SRI per Sacrum Romanum Imperium e l’abreviaziun tudestga ''H. Röm. Reich'' u sumegliant.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Sinaquai appellescha la regenza americana ils 8 d'october tut ils civilists en l'Orient Extrem da turnar enavos en ils Stadis Unids, perquai che la situaziun en questa regiun daventia intscherta. Ils 23 d'october proclamescha ella in scumond d'export da fier e d'atschal en il Giapun. Ils 23 d'october bandunan trais navs a vapur da passagiers ils Stadis Unids da l'America per evacuar tut ils Americans or da la China e dal Giapun.
Sontg Imperi roman
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
Or da la trumpada da las terradas e per pudair sa concentrar meglier sin la resistenza cunter la nova separaziun da la Pologna, ha la Prussia fatg l’onn 1795 ina pasch separada cun la Frantscha, la Pasch da Basilea. L’onn 1796 han Baden e Württemberg medemamain fatg la pasch cun la Frantscha. En omadus contracts han ins mintgamai surlaschà ils territoris da vart sanestra dal Rain a la Frantscha. Ils possessurs vulevan ins però ‹indemnisar› sin cust da territoris ecclesiastics situads da vart dretga dal Rain; quests territoris duevan pia vegnir secularisads. Er ulteriurs stans da l’Imperi han contractà davart in armistizi u davart la neutralitad.
Imperatur
En la lingua dal pievel ed en la litteratura pli veglia vegn la denominaziun ‹imperatur tudestg› duvrada per ils ‹imperaturs dal Sontg Imperi roman da naziun tudestga›. En il 18avel tschientaner han ins er surpiglià questas denominaziuns en documents uffizials. L’istoriografia pli nova numna ils imperaturs dal Sontg Imperi roman dentant imperaturs roman-tudestgs, per distinguer els d’ina vart dals imperaturs romans da l’antica e da l’autra vart dals imperaturs tudestgs dal 19avel e 20avel tschientaner tempriv.
Abdicaziun da l’imperatur
Il temp exact da quest pass dueva vegnir fixà tenor las circumstanzas politicas, per ch’el saja uschè avantagius per l’Austria sco pussaivel. Ils 17 da zercladur 1806 han ins preschentà a l’imperatur l’expertisa. Decisiv per il pass da l’imperatur è dentant stà l’ultimatum fatg da Napoleun. Ils 30 da fanadur ha Franz decidì da desister da la curuna. Il prim d’avust è il delegà diplomatic franzos La Rochefoucauld cumparì en la chanzlia statala austriaca. Pir suenter che quel ha gì confermà formalmain – suenter dispitas vehementas cun il cont von Stadion – che Napoleun na vegnia mai a metter si a sasez la curuna da l’Imperi e respectia l’independenza da l’Austria, è il minister per fatgs da l’exteriur austriac stà d’accord cun l’abdicaziun. Quella han ins proclamà ils sis d’avust. thumb|220px|Squitsch da la Decleraziun da Franz II davart la demissiun sco imperatur dal Sontg Imperi roman|Decleraziun da demissiun da Franz II (1806) En l’abdicaziun stat scrit che l’imperatur na vesia sasez betg pli en la posiziun da pudair ademplir si’obligaziun sco chau da l’Imperi. Lasuenter ha el declerà: «che nus considerain il liom ch’ha fermà nus fin qua al corp dal stadi da l’Imperi tudestg sco schlià; che nus considerain l’uffizi e la dignitad dal chau da l’Imperi entras l’uniun dals stans confederads dal Rain sco stizzads. E che nus considerain nus sezs deliberads entras quai da tut las obligaziuns vers l’Imperi tudestg e che nus renunziain, sco quai ch’i capita qua tras, a la curuna imperiala e regenza imperiala ch’èn vegnidas manadas fin uss.»
Segunda Guerra mundiala
Propaganda tudestga
Cura che l'avanzament da l'armada tudestga en l'Uniun Sovietica stagnescha definitivamain il 1942 e cura che la luna da la populaziun è per cupitgar, dovra Goebbels adina dapli parolas per motivar da tegnair la dira. Suenter il desaster a Stalingrad appellescha el en ses pled dal Sportpalast da cumenzar la «guerra totala». Blers Tudestgs decidan sinaquai da mobilisar lur ultimas reservas e sustegnan vinavant la guerra. En l'ulteriur decurs appellescha la propaganda naziunalsocialistica a la voluntad da resistenza «fin a la victoria finala», cunter la «terrur da bumbas Angloamericana» e cunter l'«arsira da vendetga furiusa» da l'Armada cotschna. La propaganda è pli ferma, pli datiers ch'ils Alliads vegnan als cunfins dal Reich.
Sontg Imperi roman
Imperatur
thumb|200px|Vopna da l’imperatur. Ins vesa las vopnas dals territoris ereditars habsburgais arranschads enturn l’evla imperiala a dus chaus. Siebmacher 1605 Sa referind a l’idea da l’imperatur da l’antica tardiva ed a la renovatio imperii, la restauraziun da l’Imperi roman sut Carl il Grond, vesevan ils regents dal temp medieval sasezs en ina lingia da successiun directa dals Cesars romans e dals imperaturs carolingics. Els han propagà l’idea da la translatio imperii, tenor la quala la pli auta pussanza mundana, l’imperium, saja ida dals Romans als Tudestgs. Per quest motiv pretendevan ils retgs roman-tudestgs da vegnir encurunads sco imperaturs a Roma tras il papa. Per la posiziun giuridica dal chau da l’Imperi era quai da grond’impurtanza, perquai ch’el daventava uschia er chau dals territoris colliads cun l’Imperi, numnadamain dal Reginavel talian e dal Reginavel da la Burgogna.
Cussegl da curt da l’Imperi
Da l’autra vart èn accusaders protestants adina puspè sa dumandads, schebain i duajan propi purtar plant avant la dretgira d’in imperatur ch’è adina stà catolic e ch’ha fin il 18avel tschientaner mo tschernì catolics en il Cussegl da curt.
Segunda Guerra mundiala
Furmaziun internaziunala dad in bloc
La Gronda Britannia s'oppona il 1940 ad in'allianza tudestga e spera enstagl sin il sustegn economic e militar dals Stadis Unids da l'America. Specialmain il president american Franklin D. Roosevelt vul per motivs strategics ed economics far da l'USA in adversari decisiv cunter ils plans d'expansiun da la Germania. Malgrà ch'ils Stadis Unids restan uffizialmain neutrals, sustegnan els dapi il mars 1941 la Gronda Britannia cun massivas furniziuns d'armament. L'avust s'inscuntran ils schefs da stadi da la Gronda Britannia e da l'USA per fixar ils princips da lur politica communabla durant e suenter la guerra. Suenter l'attatga giapunaisa sin Pearl Harbor il december entra l'USA uffizialmain en guerra.
Holocaust
Litteratura
Persecuziun dals Gidieus a partir dal 1933
Tudestgs betg gidieus
Abitants gidieus che vegnivan zuppads per als spendrar da las deportaziuns han manà a la moda da dir «viver sco sutmarins». Per part han las persunas empruvà da render plausibel lur svanir cun fingir in suicidi u cun annunziar in viadi. Il fatg che questas persunas svanivan or da la glista d’abitants pudeva avair per ellas e per lur gidanters grevas consequenzas: Vegniva scuverta ina persuna senza permissiun da dimora, na pudeva quella betg quintar cun in process avant dretgira, mabain daventava per ordinari in praschunier en in champ da concentraziun. Avant las interrogava e torturava però la Gestapo ch’era en tschertga d’ulteriurs «sutmarins». La posiziun factica da quels e da lur gidanters pudeva sa differenziar tut tenor regiun dal Reich resp. dals territoris ch’eran vegnids incorporads en quel.
En Germania existiva in pulit dumber da raits localas clandestinas che gidavan umans en miseria (fugitivs, surtut Gidieus). Savens manavan ils fugitivs cun sai adressas da persunas ch’els n’enconuschevan betg, ma da las qualas els savevan ch’ellas gidian vinavant. Savens survegnivan els alura da quests gidanters in’ulteriura adressa sco nova staziun sin lur fugia. I sa tractava per ordinari da persunas privatas che gidavan glieud sin la fugia, e quai bain savend ch’els e lur famiglias sa mettian uschia en grond privel. Talas raits èn sa furmadas or da partidas ed organisaziuns politicas e per part er or da gruppaziuns cristianas.
Da sa tegnair zuppà en in pajais segnà da l’economia da guerra era ordvart difficil. Mangiativas na sa laschavan betg simplamain cumprar sin il martgà, mabain eran be da survegnir cunter cupons da cartas da victualias; e quellas eran liadas vi d’in dretg da retratga e la controlla respectiva. Tgi che manava cun sai bagascha, svegliava tgunsch suspect en cas d’ina controlla. Er tgi che sa trategneva pli ditg che usità en in’ustaria, ina biblioteca u en il kino pudeva svegliar dumondas areguard l’identitad. La Gestapo empruvava da far entrar clandestinamain spiuns en raits d’agid. In enconuschent exempel è la Gidieua Stella Goldschlag che tradiva cunter pajament Gidieus a la polizia.
Stadis occupads u alliads
In pitschen dumber da Gidieus è vegnì spendrà, perquai che las regenzas da lur pajais d’origin n’han betg dà suatientscha a las pretensiuns dal Reich tudestg d’als extrader.
La Finlanda, dapi il 1941 in stadi allià dals Tudestgs en la guerra cunter l’Uniun sovietica, n’ha per gronda part betg surdà ses Gidieus, e quai cumbain che Himmler aveva pretendì quai la stad 1942 da la regenza finlandaisa a chaschun da sia visita al lieu. Il schef da la regenza Rangell duai avair respundì sin quai ch’ils Gidieus da la Finlanda sajan burgais sco tut ils auters e prestian servetsch sco schuldads en la guerra cunter l’Uniun sovietica. Questa pratica han ins però sistì il december 1942, suenter ch’intginas gasettas e politichers avevan protestà. Bain han ins refusà temporarmain a Gidieus d’immigrar en la Finlanda; ma ils radund 1800 Gidieus finlandais èn mitschads da vegnir expulsads als Tudestgs. Intgins Gidieus esters èn tuttina vegnids surdads, perquai ch’els eran communists. Sco che perscrutaziuns pli novas han mussà, ha la Finlanda extradì tranter il 1941 ed il 1944 en tut 120 fugitivs al Reich tudestg ed ultra da quai 2800 praschuniers sovietics, dals quals 78 eran Gidieus.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
A partir dal 1944 cumenza il success da las uschenumnadas Task Forces, las gruppas da cumbat americanas. La «Fast Carrier Task Force», alternantamain era numnada «Task Force 38» u «T. F. 58» maina ils avanzaments cunter inslas occupadas dal Giapun e s'avanza adina vinavant en direcziun da las inslas giapunaisas, malgrà ch'ils Giapunais cumenzan las operaziuns cun lur aviuns da kamikaze. Ils Giapunais na pon dentant betg far tant donn sco spetgà a las navs americanas. Er ils torpedos equipads n'han betg il success spetgà.
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Malgrà la situaziun in pau precara pertutgant las forzas ed il refurniment cumonda Hitler ina segunda finamira per las attatgas: Stalingrad. Ils 23 d'avust 1942 cumenzan ca. milli aviuns a trair bumbas incendiaras sin la citad. A medem temp pon tancs tudestgs penetrar per l'emprima giada en ils quartiers exteriurs. Causa cumbats vehements en las chasas e sin las vias da la citad pon ils Tudestgs mo s'avanzar cun gronds sacrifizis. La finala dominescha l'armada tudestga ca. 90 pertschient da la citad ch'è mo pli ina ruina. L'armada na vegn dentant betg da conquistar cumplettamain la citad. Cunquai che adina puspè novas truppas pon sbartgar là, pon ils defensurs sovietics tegnair ina graschla lingia a la riva da la Volga en l'ost da la citad, ma era quai cun grondas sperditas.
Aspects strategics
Plinavant classifitgescha Gray la Segunda Guerra mundiala sco «guerra d'isada» (u era «guerra da stancladad»), era sch'il cumbat da las armas unidas è stà pli frequent che durant l'Emprima Guerra mundiala, qvd. che tut las sorts da gruppas han agì fermamain da cuminanza, sco p.ex. en l'uschenumnà «Blitzkrieg».
Sontg Imperi roman
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Questas categorias novas da pensar n’eran dentant betg cumpatiblas cun il sistem da l’Imperi che garantiva a tut ses commembers la protecziun giuridica dal status quo ed als dueva proteger dal levsenn da la pussanza. Quest conflict è sa mussà tranter auter en la lavur da la Dieta imperiala. Sia structura fascheva bain la differenza tranter prinzis electurs e prinzis, aristocrazia auta e magistrats da citads, catolics e protestants, ma per exempel betg tranter stans cun armada permanenta e tals stans che n’eran betg protegids. Questa discrepanza tranter pussanza effectiva ed ierarchia veglia ha manà uschè lunsch ch’ils stans gronds e pussants han pretendì che l’uniun da l’Imperi vegnia sluccada.
Holocaust
Benelux
Dals 140 000 Gidieus dals Pajais Bass han ins deportà 110 000. Bundant 100 000 èn vegnids mazzads; radund 6000 han survivì. Ils Pajais Bass furman il pajais da l’Europa dal Vest ch’ha gì per lunschor la pli auta quota da deportaziun. Per cumparegliar: En Belgia e Norvegia ha la quota da deportaziun munta 40 %, en Frantscha 25 %, en l’Italia 20 % ed en il Danemarc 2 %. La persecuziun dals Gidieus ha cumenzà il 1940 tenor l’exempel tudestg cun relaschar ils Gidieus dal servetsch public, ha manà sur la registraziun da tut ils Gidieus l’onn 1941 a lur exclusiun d’adina dapli domenas da la vita sociala e culturala ed al scumond da far diever d’indrizs publics. La stad 1942 han la finala cumenzà las deportaziuns; gia il 1943 valevan ils Pajais Bass sco praticamain «libers da Gidieus». Sur il champ transitoric polizial Westerbork en vischinanza dal cunfin tudestg rudlavan ils trens en direcziun dals champs d’exterminaziun. L’istoriograf ollandais Rémy Limpach ha publitgà il 2007 in studi davart la dumonda co ch’ils Pajais Bass – in pajais ch’è enconuschent per tradiziuns liberalas e tolerantas – ha cuntanschì ina quota da deportaziun talmain auta.
Segunda Guerra mundiala
Propaganda al radio
Er en la regiun dal Pacific fan ils Giapuanis a partir dal 1943 pli e pli propaganda cunter ils Americans cun emetter lur emissiun «The Zero Hour» sin il radio Tokio. Ils GIs numnan las moderaturas che discurran american cun in accent giapunais «Tokyo Rose».
Populaziun civila
Da tut ils stadis participads sto l'Uniun Sovietica deplorar las pli bleras victimas civilas. Cun l'exempel da la citad da Leningrad pon ins exemplifitgar fitg bain las dimensiuns da la mort da la fom per milliuns dad umans. Suenter che Leningrad è circumdà da truppas tudestgas, na po la populaziun betg vegnir provedida suffizientamain. Totalmain moran en la bloccada da Leningrad ca. 470'000 umans (autras stimaziuns numnan 700'000, 1,1 milliuns u 1,5 milliuns victimas).
Crims da guerra
Il Giapun agescha cun ina brutalitad massiva surtut envers ils Chinais. Crims da guerra da schuldads giapunais hai dà en China durant la mazzacra da Nanjing sco er entras crudaivels experiments medicinals cun praschuniers. Tenor indicaziuns chinaisas èn tranter 5 e 10 milliuns civilists chinais vegnids mazzads. Il bumbardament da Shanghai il 1937 è il cumenzament da la campagna da conquista giapunaisa tras l'Asia dal Sidost. Quella chaschuna fin il 1945 totalmain ca. 20 milliuns victimas. L'unitad 731, ina sort dad armada secreta da l'armada imperiala giapunaisa, ha experimentà a moda crudaivla cun ils praschiuners. Enconuschents èn p.ex. experiments cun scherms infectus biologics vi da praschuniers chinais.
Holocaust
Commemoraziun
Medemamain regordan en blers lieus monuments e museums al holocaust. Il pli impurtant lieu commemorativ furma Yad Vashem a Jerusalem, nua che sa chatta tranter auter l’alea dals Gists tranter ils pievels. En Germania ed en ils territoris che stevan sut occupaziun tudestga èn surtut da muntada ils lieus commemorativs che sa chattan sin l’areal dals anteriurs champs da concentraziun, e qua surtut il museum statal polonais Auschwitz-Birkenau. Impurtantas instituziuns èn il Center da documentaziun da la lia dals Gidieus persequitads dal reschim nazistic a Vienna, l’US-Holocaust Memorial a Washington, D.C., il center da documentaziun ungarais a Budapest, il Museum gidieu a Berlin ed il Monument per ils Gidieus da l’Europa mazzads ch’è vegnì inaugurà il 2005 a Berlin. La banca da datas JewishGen porscha invistas genealogicas. En bleras citads europeicas datti ultra da quai uschenumnads craps da stgarpitsch che regordan a moda individuala ad unfrendas dals naziunalsocialists.
Sontg Imperi roman
Populaziun
En il spazi dal vest dominà dals Germans devi surtut en il sid er influenzas dals Celts e da l’Imperi roman antic. Questas influenzas sa differenziavan da regiun tar regiun. En il decurs dal temp èn las differentas gruppas da populaziun sa maschadadas. Spezialmain eterogena era la maschaida etnica en il territori ch’aveva appartegnì a l’Imperi roman antic (en il sidvest dal Limes). Malgrà la migraziun da pievels germans devi qua per part influenzas etnicas da differentas regiuns da l’Imperi roman.
Segunda Guerra mundiala
Dumber da victimas
Numerus schuldads ch'eran depressivs u malsauns da spiert e perquai betg abels per il servetsch militar èn vegnids sentenziads sco deserturs – per «mantegnair la morala da la truppa». Quai na faschevan betg mo la Germania e las pussanzas da l'axa, mabain er ils auters stadis en guerra.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
Oriundamain duevan ils crims naziunalsocialistics surannar suenter 20 onns. Il 1965 ha il Bundestag decidì da spustar il termin da surannaziun sin il 1969 (20 onns suenter la fundaziun da la Republica Federala Tudestga). Il 1969 è quel vegnì prolungà per diesch onns ed il 1979 han ins abolì dal tuttafatg la surannaziun per mazzament e genocid.
Alliads
Cura ch’èn vegnidas publitgads las emprimas novitads davart l’extirpaziun dals Gidieus – sco per exempel in artitgel da Szmul Zygielbojm en il ‹Daily Telegraph› dals 25 da zercladur 1942 –, ha il ministeri da l’exteriur dals Stadis Unids empruvà da supprimer la publicaziun da tals artitgels. Sut pressiun da l’opiniun publica ha danovamain gì lieu l’avrigl 1943 a Bermuda ina conferenza internaziunala per chattar schliaziuns per ils fugitivs. Sco gia la conferenza precedenta ad Évian è er quella restada senza resultats concrets. Pir suenter l’intervenziun dal minister da finanzas Henry Morgenthau ha Roosevelt annunzià ils 22 da schaner 1944 d’installar il War Refugee Board. Quest gremi ha gidà a spendrar millis da Gidieus.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Per ch’el survegnia l’approvaziun dals gronds da l’Imperi tar l’elecziun da ses figl, ha Heinrich III stuì acceptar l’onn 1053 ina cundiziun ch’era fin lura dal tuttafatg nunenconuschenta. Ils gronds vulevan mo sa suttametter al retg nov, sche Heinrich IV sa mussia sco regent adattà. Era sche la pussanza dals imperaturs sur la baselgia è stada cun Heinrich IV sin in punct culminant – el aveva decidì tgi che vegnia tschentà sin il sontg tron a Roma – vegn la bilantscha da ses domini plitost considerada sco negativa. In dals motivs è che l’Ungaria, ch’era avant anc feud da l’Imperi, è s’emancipada da quel. In ulteriur motiv èn ils cumplots encunter l’imperatur ch’han demonstrà la malcuntentientscha dals gronds da l’Imperi da sa suttametter ad ina roialitad ferma.
Citads da l’Imperi
Las ragischs da las citads da l’Imperi dal temp modern tempriv èn d’ina vart da chattar en las fundaziuns da citads dal temp medieval tras ils retgs ed imperaturs roman-tudestgs. Quellas han ins lura considerà sco citads da l’Imperi ch’eran mo suttamessas a l’imperatur. Da l’autra vart hai dà citads ch’han pudì sa deliberar en il temp medieval tardiv dal domini d’in signur da citad, oravant tut dapi la Dispita d’investitura. Questas citads ch’ins numnava ‹citads libras› n’avevan betg da pajar taglia e da tschentar truppas per l’imperatur, perencunter a las citads da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
L'avrigl 1941 suttascriva il president Franklin D. Roosevelt in cumond secret che permetta ad uffiziers da reserva da bandunar il militar per ir sco voluntaris en China. Per consequenza fundescha il capitani Claire Lee Chennault a Kunming, la chapitala da la provinza Yunnan en China, l'American Volunteer Group (era numnada Flying Tigers), ina squadriglia americana dad aviaturs che vegn messa en il servetsch activ da l'US Air Force a partir dal 1942.
Elavuraziun e recepziun
La publicitad europeica e tudestga s'occupa vinavant cun la Segunda Guerra mundiala ed ils ultims onns hai puspè dà dapli attenziun en chaussa (p.ex. monuments per ils Gidieus assassinads en l'Europa).
Italia, 1943 e 1944
Ils 10 da fanadur 1943 atterreschan ils Alliads en Sicilia (Operaziun Husky). Sinaquai reproscha il Grond Cussegl dal faschissem (talian Gran Consiglio Del Fascismo) tradiment a Mussolini. Il Duce vegn arrestà sin cumond dal retg talian. Sco nov primminister vegn engaschà Pietro Badoglio.
Sontg Imperi roman
Origin da l’Imperi
Ina tala spartiziun han ils biadis da Carl il Grond er concludì en il Contract da Verdun l’onn 843. L’Imperi è vegnì spartì tranter Carl il Chalv ch’ha survegnì la part occidentala fin circa la Maas cun ina populaziun da tschep gallo-romanica, Ludivic il Tudestg ch’ha survegnì la part orientala da caracter german e la finala Lothar I ch’ha survegnì sper la dignitad d’imperatur la sdrima amez da caracter plitost francon sco er l’Italia fin circa a Roma.
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
thumb|220px|Document da fundaziun da l’Uniun protestanta dals 14 da matg 1608, oz en l’Archiv statal principal da la Baviera Fin l’onn 1580 è suandada en l’Imperi ina fasa senza pli grondas guerras. La Pasch da religiun ha stabilì la pasch, ed er las instituziuns sco ils circuls da l’Imperi e la Dretgira da chombra da l’Imperi èn daventads instruments effizients e renconuschids per segirar la pasch. Durant quest temp hai dentant dà l’uschenumnada confessiunalisaziun, quai vul dir che las trais confessiuns protestantissem, calvinissem e catolicissem èn sa distanziadas ina da l’autra ed èn sa consolidadas. En quest connex èn sa sviluppadas en ils territoris furmas da stadi modernas, quai ch’ha chaschunà a l’Imperi problems constituziunals. Las tensiuns èn creschidas talmain che las instituziuns da l’Imperi n’han betg pli pudì metter perina las confessiuns ed eran facticamain bloccadas a la fin dal 16avel tschientaner. Gia a partir da l’onn 1588 n’era la Dretgira da chombra da l’Imperi betg pli abla d’agir.
Segunda Guerra mundiala
Front dal vest 1944/1945
En l'Italia croda Bologna ils 19 d'avrigl en ils mauns da las truppas americanas. Ils 25 d'avrigl fugia il dictatur Benito Mussolini dals Alliads or da la citad da Salò, quai che vala sco fin da la Republica sociala taliana. Ils 27 d'avrigl vegn conquistà Genua; in di pli tard tschiffan partisans talians a Dongo il «Duce» Mussolini ed al sajettan. Ils 2 da matg capituleschan las unitads tudestgas en l'Italia, il medem di invadescha l'armada britannica Trieste.
Conferenzas da guerra dals Alliads
Quests conflicts mainan a la Guerra fraida tranter l'USA e l'Uniun Sovietica ed a la divisiun da la Germania. Quella separaziun finescha pir il 1990 cun l'uschenumnà Contract Dus plus Quatter.
Italia, 1943 e 1944
Entant ch'ils Alliads han ferms cumbats cun las truppas tudestgas, pon els metter ils Tudestgs supplementarmain en las stretgas suenter in atterrament ad Anzio (Operaziun Shingle, ils 21 da schaner), uschia che quels èn sfurzads da trametter ulteriuras divisiuns en l'Italia. Ils Alliads erigian ina segunda front en l'Italia, na nizzegian dentant betg la chaschun dad avanzar fin a Roma.
Sontg Imperi roman
Origin da l’Imperi
Il nov reginavel era bain sa distatgà dal reginavel entir e cumpigliava las populaziuns germanas che na discurrivan – cuntrari al pievel francon da l’occident – betg latin romanisà, mabain theodiscus u diutisk (dal vegl tudestg diot: appartegnent al pievel). Tuttina na veseva quest reginavel sasez betg sco in stadi naziunal tudestg tempriv. Quai vala dal reminent er per il Sontg Imperi roman da pli tard. thumb|200px|Sigil imperial dad Otto I Che la conscienza da la nova schlattaina roiala ostrofrancona era creschida, è gia sa mussà a chaschun da l’ascensiun al tron dad Otto I. Il figl da Heinrich I è vegnì encurunà sin il tron presumà da Carl il Grond ad Aachen. Il caracter da ses domini pli e pli sacral ha el demonstrà cun sa laschar unscher e cun empermetter a la baselgia sia protecziun. Suenter insaquants cumbats cunter parents e ducas lorens al èsi reussì da batter ils Ungarais sin il Lechfeld sper Augsburg (955). Cun quai ha el confirmà e rinforzà ses domini. Tenor la legenda al duai l’armada avair salidà anc sin il champ da battaglia cun imperator.
Holocaust
Litteratura
Champs da concentraziun e d’exterminaziun
Stadis occupads u alliads
thumb|220px|Børge Laursen e Jacob Andersen ch’han fatg diesch viadis d’evacuaziun tranter il Danemarc e la Svezia En il Danemarc ha il retg Christian X prendì partida per ils Gidieus, cura che la pussanza d’occupaziun tudestga als vuleva sfurzar da purtar la staila dals Gidieus. Il Tudestg Georg Ferdinand Duckwitz ha avertì la resistenza danaisa da razzias che smanatschavan da vart da la SS. Sinaquai èsi reussì cun agid da vastas parts da la populaziun da manar il settember ed october 1943 ils radund 6000 Gidieus danais en la Svezia neutrala ch’era pronta d’als retschaiver. E sut squitsch diplomatic da vart dal Danemarc ha Adolf Eichmann consentì ils 2 da november 1943 ch’ils Gidieus danais ch’eran gia vegnids deportads na vegnian betg manads da Theresienstadt en ils champs d’exterminaziun.
Segunda Guerra mundiala
Guerra sin l'Atlantic e cun ils sutmarins
La fin dal 1942 reusseschi als Alliads da decodar ils codes da la maschina da criptadi tudestga Enigma. Il matg 1943 pon els nizzegiar cumplainamain lur domini en l'aria e lur forzas d'escorta, uschia ch'els sfundran en quel mais 43 sutmarins tudestgs. Dönitz interrumpa sinaquai ad interim la guerra da sutmarins e lascha clamar enavos quels. La battaglia en l'Atlantic sa mida uschia.
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
A partir da mez zercladur cumenza ina battaglia sin l'insla Saipan, l'insla principala da las Inslas Mariannas. Cumbinada cun quella è la battaglia en la mar da las Filippinas, nua ch'ils Giapunais perdan bunamain tut ils aviuns en cumbat, inclus l'equipa e trais portaviuns destruids da sutmarins. A partir da la fin d'october fin il cumenzament da november 1944 ha lieu durant la sbartgada a Leyte sin las Filippinas ina battaglia maritima ed aviatica en il golf da Leyte. Cun la perdita da quatter portaviuns (senza aviuns), trais navs da cumbat, diesch bastiments cruschaders e nov destruiders perdan ils Giapunais bunamain lur entir rest da la forza armada maritima.
Suenter ils cumbats sin las inslas giapunaisas dad Iwojima ed Okinawa bittan ils Americans ils 6 d'avust 1945 l'emprima bumba atomica sin Hiroshima. Curt suenter, ils 9 d'avust, vegn bittada la segunda sur la citad da Nagasaki. Sis dis pli tard annunzia il Tennō (ina sort dad imperatur) giapunais en il radio la capitulaziun dal Giapun. Quella vegn suttascritta ils 2 da settember en il golf da Tokio sin la nav «USS Missouri».
Davent da la front da l'ost fin a la front dal vest, 1941–1944
Cun attatgar l'Uniun Sovietica ils 22 da zercladur 1941 nascha ina nova front en l'ost da la Germania. Ella daventa (ultra da la front giapunais-chinaisa) la front la pli mortala e quella cun la pli lunga durada da la Segunda Guerra mundiala. Gronds territoris da la Russia europeica vegnan occupads dals Tudestgs. La finamira è dad explotar senza remischun questas regiuns, da mazzar ina part e da metter en sclavitid l'autra part da ses abitants. Blers ulteriurs Gidieus crodan uschia sut il domini tudestg.
Holocaust
Extirpaziun dals Gidieus en tut l’Europa
Quest chapitel porscha l’emprim – en furma tabellara – ina survista cura che las deportaziuns sistematicas han cumenzà en ils singuls pajais (en successiun cronologica). Silsuenter vegn preschentada l’istorgia da las deportaziuns per mintga singul pajais (en successiun alfabetica).
Sontg Imperi roman
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Però er uschiglio ha Josef II agì disgraziadamain ed a moda pauc sensibla. Sia politica centrada sin l’Austria durant la Guerra da successiun ereditara bavaraisa ils onns 1778/79 e la pasch intermediada da l’ester èn stadas in desaster per l’imperatur. Cura che la lingia bavaraisa dals da Wittelsbach è morta ora l’onn 1777, ha Josef vis quai sco buna pussaivladad d’annectar la Bavaria e d’agiuntar quella als territoris habsburgais. Perquai ha l’Austria fatg pretaisas ch’eran giuridicamain discutablas. Sut squitsch massiv ha l’ertavel da la lingia dal Palatinat dals da Wittelsbach, il prinzi electur Karl Theodor, dà il consentiment ad in contract ch’ha surlaschà als Habsburgais parts da la Baviera. Ins ha dà da crair a Karl Theodor – ch’aveva oramai surpiglià l’ierta cunter veglia – ch’i dettia pli tard in barat cun l’Ollanda austriaca, la quala cumpigliava circa il territori da la Belgia d’ozendi. Josef II ha dentant occupà ils territoris bavarais per mussar tgi ch’haja la pussanza. Cunquai ha el prendì possess sco imperatur d’in territori da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
La guerra cunter l'Uniun Sovietica fin Stalingrad, 1941–1943
Baud la damaun dals 22 da zercladur cumenzan 149 divisiuns (tranter quellas tut las forzas tudestgas cun motor e cun tancs) a passar il cunfin sovietic. Duas divisiuns opereschan davent da la Finlanda, otg divisiuns èn staziunadas en Norvegia, ina en il Danemarc, 38 restan en il vest. Duas divisiuns cumbattan en l'Africa dal Nord e set èn en il Balcan. Malgrà blers indizis n'è la direcziun inferiura e d'amez da l'Uniun Sovietica betg preparada per in'attatga. Blers dals schuldads sovietics al cunfin sa surdattan senza resistenza, uschia che las truppas tudestgas motorisadas pon l'emprim s'avanzar speditivamain. Tenor novas enconuschientschas ston ins dubitar fermamain che l'armada sovietica fiss stada abla da manar da quel temp in'attatga u ina guerra cunter la Germania. Annotaziuns istoricas demussan plinavant ch'i n'era betg d'impurtanza ni per Hitler ni per la generalitad da prevegnir ad in'attatga ipotetica da l'Uniun Sovietica. L'attatga sin l'Uniun Sovietica è facticamain stada ina guerra da conquista e da destrucziun zuppentada ideologicamain cun la finamira gia formulada onns avant d'acquistar «spazi da viver en l'ost». Per quai vuleva Hitler urgentamain s'appropriar cun violenza dal potenzial agrar da la Russia, da l'Ucraina e da la Bielorussia per engrondir la forza cumbattiva da l'armada ch'era semper critica e per garantir a la populaziun a la front da la patria in standard da viver cuntentaivel. Pir ils 29 da zercladur sa revegn la direcziun sovietica e proclamescha la «gronda guerra patriotica». Pauc temp avant era gia la citad da Minsk vegnida enserrada en la Battaglia da Białystok-Minsk ed occupada curt suenter. Ils 26 da settember va a fin la Battaglia da Kiew. Ma gia l'october cumenzi a naiver e plover. L'offensiva resta fitgada en la lozza e po gudagnar mo pli pauc terren. L'attatga sin Moscau dat ensemen causa la resistenza sovietica daventada pli ferma. Ils 5 da december cumenza ina cunteroffensiva sovietica cun unitads frestgas sut general Schukow, uschia ch'ils Tudestgs ston emblidar da pudair conquistar la chapitala.
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
La populaziun civila tudestga era l'emprim sceptica areguard il cumenzament da la guerra, ma è sa laschada tschorventar da las annunzias da victoria. Per tema da chastis gughegian mo paucs da s'exprimer cunter la guerra. Centers da la resistenza civila eran las gruppaziuns «Weisse Rose», «Kreisauer Kreis» u «Rote Kapelle».
Europa
La Germania vegn partida en quatter zonas d'occupaziun: las regiuns da l'ost (Pomarania, Silesia, Prussia da l'Ost) vegnan suttamessas a l'administraziun da la Pologna e da l'Uniun Sovietica per reglar la pasch. La Pologna obtegna qua tras ad interim novs cunfins en il vest (la lingia dad Oder-Neisse) ed en l'ost. Las Sudetas ch'eran vegnidas annectadas a la Germania suenter las decisiuns da la cunvegna da Minca il 1938 vegnan puspè surdadas a la Tschecoslovachia. L'Austria vegn restabilida sco stadi autonom. Quai era gia vegnì annunzià il 1943 a chaschun da la declaraziun da Moscau. Ultra da quai vegn anc fundada la Zweite Republik en l'Austria e medemamain partida en quatter zonas d'occupaziun, fin ch'ella daventa neutrala il 1955 cun il conctract statal da l'Austria.
Propaganda al radio
A la tschertga dad in med per pledentar uschè svelt sco pussaivel ina gronda massa croda la tscherna sin la radiodiffusiun, cunquai ch'il radio è in med da massa fidabel e senza gronda sperdita da temp. Surtut durant la guerra crescha il dumber dad emissiuns da propaganda en tut ils pajais participads. Da vart tudestga vegnan engaschads ils immigrants brits ed americans ch'èn aderents da la politica tudestga, quai per pledentar l'adversari da guerra perfetgamain en sia lingua materna. La moderatura la pli enconuschenta è Mildred Gillars, era numnada Axis Sally. Sias emissiuns vegnan emessas dal Grossdeutscher Rundfunk en il studio a Berlin. Goebbels lantscha l'emettur da l'exteriur «Germany Calling», dal qual ils moderaturs daventan enconuschents sut il surnum «Lord Haw-Haw».
Front dal vest 1944/1945
Ils 15 da fanadur cumenza ina segunda invasiun en la Frantscha dal Sid a la Côte d'Azur tranter Toulon e Cannes (Operaziun Dragoon, er enconuschenta sut il num Anvil). 880 navs alliadas, da quellas quatter portaviuns, sis navs da guerra, 21 bastiments cruschaders e passa 100 destruiders, totalmain 24 navs franzosas e 1370 bartgas d'ir a riva sco era ca. 5000 aviuns èn participads a la sbartgada. Trais divisiuns americanas furman las truppas d'attatga. Ils Franzos ed ils US-Americans pon s'avanzar sveltamain e senza gronda resistenza en l'intern dal pajais.
Sontg Imperi roman
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Latiers han cumenzà a sa derasar las ideas da l’illuminissem. Quellas han mess en dumonda il caracter conservativ, la cumplexitad e l’idea da l’Imperi insumma ed interpretà quella sco ‹nunnatirala›. L’idea da l’egualitad dals umans n’era betg cumpatibla cun l’idea da l’Imperi che vuleva conservar l’existent e segirar il plaz da mintga stan en la structura da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
A l'exploraziun da func americana reusseschi mez avrigl da decodar in discurs al func, tenor il qual l'admiral Yamamoto Isoroku, schefcumandant da la marina imperiala giapunaisa, vuleva visitar la basa a Bougainville, in'insla da las Inslas da Salomon en il Pacific. Per tschiffar ses aviun partan 16 aviuns d'intercepziun ils 18 d'avrigl davent da la pista dal Henderson Airfield sin Guadalcanal e prendan curs vers nord. Suenter ina sperdita pon els sajettar trais dals nov aviuns d'escorta e duas da las maschinas da transport. En ina da quellas è Yamamoto che mora. La marina giapunaisa sa remetta mo malamain da la perdita da questa ferma persunalitad manadra.
Propaganda britannica
Er en Gronda Britannia vegn propagà cunter l'adversari da guerra. Il 1940 reusseschi a Churchill da survegnir la lubientscha da la populaziun englaisa per ina guerra e la resistenza cunter la Germania – quai grazia a plirs famus pleds, tranter auter er il pled da «sang, suaditsch e larmas» (engl. «Blood, Sweat and Tears») e sia cuntinuaziun («We Shall Fight on the Beaches» – «Nus stuain batter a las rivas»). Consequentamain ignorescha Churchill era l'offerta da pasch che Hitler fa a la Gronda Britannia en ses pled dal Reichstag dals 19 da fanadur 1940.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
En ils process ch’èn suandads han ins (sco tar blers crims da gronda dimensiun) be cità avant dretgira ils delinquents subalterns ch’han exequì ils cumonds. Ils ultims pli gronds process cunter delinquents naziunalsocialistics èn stads ils Process dal Champ da concentraziun Majdanek ch’èn vegnids manads tras a Düsseldorf tranter il 1975 ed il 1981. Dals oriundamain 15 accusads èn otg vegnids sentenziads, set da quels a chastis d’arrest tranter trais e dudesch onns, in per vita duranta. Las sentenzias, ch’èn vegnidas consideradas sco memia bassas, han manà a protestas en tut il mund.
Alliads
La regenza britannica ha impedì e tralaschà en singuls cas acziuns d’agid che fissan stadas pussaivlas. Cura ch’intgins deputads han pretendì il december 1942 ch’i stoppia vegnir garantì a fugitivs gidieus asil, ha il ministeri da l’exteriur britannic refusà quai cun l’argumentaziun ch’i dettia «resalvas da segirezza» e «problems geografics». L’entschatta 1943 è vegnì enconuschent ch’ins avess pudì spendrar en Svizra 70 000 Gidieus rumens cun depositar ina tscherta summa. La regenza aveva bloccà il plan, damai ch’ella temeva che quai flaivlentia l’atgna posiziun e rinforzia la posiziun tudestga.
Suenter avair fatg il Patg da nunagressiun tranter la Germania e l’Uniun sovietica (avust 1939) han las autoritads sovieticas surdà als naziunalsocialists Gidieus tudestgs, tranter quels blers communists ch’avevan tschertgà refugi en l’Uniun sovietica. Ed er cura che la Wehrmacht ha attatgà il zercladur 1941 l’Uniun sovietica n’ha quella betg resguardà la speziala periclitaziun dals Gidieus sovietics. Las medias statals sovieticas han taschentà la politica d’extirpaziun tudestga. Ils fugitivs gidieus han savens chattà nagin sustegn da vart dals partisans, n’èn betg vegnids acceptads da quels sco cumpogns da cumbat ed èn per part vegnids sblundregiads.
Sontg Imperi roman
Il num da l’Imperi
Ils dus davos gronds acts ch’han pertutgà l’Imperi, il Recess da la dicta imperiala l’onn 1803 e la decleraziun da l’annullaziun da l’Imperi tras l’imperatur Franz II, cuntegnan lura dentant il num ‹Imperi tudestg›. Da sontgadad u pussanza universala na pudev’ins en mintga cas betg pli discurrer.
Citads da l’Imperi
Dapi l’onn 1489 furmavan las citads da l’Imperi e las citads libras il collegi da las citads da l’Imperi e vegnivan designadas cun l’expressiun ‹citads libras e da l’Imperi›. En il diever linguistic è questa furmla sa sviluppada en il decurs dal temp a la ‹citad libra da l’Imperi› (‹freie Reichsstadt›).
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Il 1941 sa stentan l'USA ed il Giapun pli e pli per impedir la guerra smanatschanta. A medem temp daventan pli concrets ils plans da guerra e da conquista dal Giapun per l'Asia dal Sidost. Il Giapun n'ademplescha dentant betg las pretaisas da l'USA da bandunar la China. Pervia da l'embargo da la Gronda Britannia e da l'USA e perquai ch'il Giapun è separà da las furniziuns da materias primas dals alliads europeics, è ina guerra cun l'USA e cun la Gronda Britannia l'unica alternativa a la perdita da l'imperi.
Sontg Imperi roman
Constituziun da l’Imperi
Var 100 onns suenter Pufendorf ha Karl Theodor von Dalberg, l’archuvestg da Magonza, defendì l’urden da l’Imperi cun ils pleds: «In bajetg gotic durabel che n’è betg bajegià tenor las reglas da la construcziun, en il qual ins viva dentant segir.»
Origin da l’Imperi
Malgrà ch’ins vesa qua – er sch’il participants n’han betg intenziunà quai – la futura charta geografica da l’Europa, hai dà ils proxims tschuncanta onns ulteriuras reuniuns e spartiziuns tranter las parts da l’Imperi. Savens èn quellas stadas cumbinadas cun guerras. L’onn 887 han ins relaschà Carl il Grass, perquai ch’el aveva disditg tar il cumbat cunter ils Normans che sblundregiavan e rapinavan. Sinaquai n’han ins betg pli fixà in chau per tut las parts da l’Imperi. La parts restantas han elegì sezzas lur agens retgs. Quels na tutgavan per part betg pli tar la dinastia dals Carolings. Quai è stà in cler segn che las differentas parts dal reginavel sa muvevan pli e pli ina ord l’autra e che la reputaziun da la dinastia dals Carolings aveva cuntanschì il punct il pli bass. Pervi da las dispitas da successiun han ils Carolings chaschunà guerras burgaisas è n’èn betg stads abels da proteger il reginavel cunter privels da l’exteriur. Perquai che la dinastia mancava uss, è il reginavel sa dividì en plirs contadis pli pitschens, ducadis ed auters dominis regiunals che renconuschevan savens mo pli formalmain la suveranitad dals retgs regiunals.
Holocaust
Champs d’exterminaziun
Bundant trais milliuns umans èn vegnids mazzads cun gas toxic; in terz dad els cun ciclon B, la gronda part tras gas da motors.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Il Giapun è gia stà participà a pliras guerras avant la Segunda Guerra mundiala. Sut Tennō Yoshihito ha il Giapun cumbattì cun ils Alliads durant l'Emprima Guerra mundiala, nua ch'il Giapun ha pudì surpigliar colonias da l'imperi tudestg, sco p.ex. Qingdao. Ca. diesch onns avant avevi dà conflicts per la Mandschuria che han gì per consequenza la Guerra russ-giapunaisa (1904–1905).
Sontg Imperi roman
Abdicaziun da l’imperatur
Cun questa decleraziun ha l’imperatur surpassà ina davosa giada sias cumpetenzas sco chau da l’Imperi. Franz n’ha numnadamain betg mo mess giu la curuna, el ha schlià l’Imperi sco tal. Per far quai fiss dentant stà necessari il consentiment da la Dieta imperiala, perquai ch’el ha er proclamà: «Nus liberain il medem mument tut ils prinzis electurs, prinzis e stans e tut ils commembers da l’Imperi, oravant tut er ils commembers da las pli autas dretgiras da l’Imperi ed ils ulteriurs servients da l’Imperi da lur obligaziuns, tras las qualas els eran liads vi da nus, il chau da l’Imperi, tras la constituziun.»
Segunda Guerra mundiala
Propaganda tudestga
Il 1941 ston ils manaders naziunalsocialistics chattar ina giustificaziun per lur marsch cunter l'Uniun Sovietica. Els motiveschan l'attatga cun la «defensiun da l'occident cunter il bolschevissem» e cunter l'«Untermensch gidieu-bolschevic». Confurm a quai edescha la SS la broschura «Der Untermensch» che represchenta ils Russ cun artitgels demagogics e cun maletgs gniffus sco umans inferiurs.
Dumber da victimas
En il decurs da la Segunda Guerra mundiala moran ca. 55 milliuns umans (da quels var 39 milliuns en l'Europa e circa 16 milliuns en l'Asia). Tranter questas victimas n'èn betg mo blers schuldads, mabain – quai ch'è caracteristic per la «guerra moderna» – era blers civilists (p.ex. en la Battaglia da Stalingrad). L'Uniun Sovietica è pertutgada il pli fitg. Ella cumplanscha la mort da ca. 17 milliuns persunas civilas ed 8,6 milliuns schuldads. En questa cifra èn era cumpigliads ils blers Russ, Serbs, Gidieus, Sinti e Roma ch'èn vegnids persequitads per motivs politics u rassistics, ils omosexuals ed ils uschenumnads «asocials» dal Trianghel nair, sco er ils decumpositurs da l'armada («Wehrkraftzersetzer») ed ils spirituals. Questas persunas èn mortas en ils champs da destrucziun e da concentraziun dals Tudestgs. Las victimas da vart tudestga muntan a 5,7 milliuns schuldads e ca. 3,6 milliuns civilists («donns collaterals») e passa in milliun ulteriuras victimas dal reschim naziunalsocialistic sco praschuniers (asocials, omosexuals, spirituals, e.a.), persunas cun impediments (eutanasia, victimas da l'igiena da razzas naziunalsocialistica) ed ulteriurs civilists tudestgs. Dals 5,7 milliuns praschuniers da guerra da l'armada sovietica èn 3,3 milliuns morts da la fom u morts en champs da concentraziun. 56 % dals praschuniers da guerra sovietics èn pia morts en praschunia tudestga. Dals 3,1 milliuns schuldads tudestgs en praschunia sovietica èn morts ca. 1,3 milliuns (42 %). Il dumber dals praschuniers da guerra dals Alliads dal vest ch'èn morts en praschunia tudestga munta a ca. 3 %.
Propaganda tudestga
Suenter che tut ils meds da massa èn unifurmads ha il minister da propaganda dal Reich Tudestg Goebbels enta maun tut ils instruments per influenzar las opiniuns. Goebbels nizzegia questa pussanza a partir da l'entschatta per inscenar in cult da la persuna da Hitler e per provocar en la populaziun tudestga in odi, surtut sin ils Gidieus. Uschia naschan sut l'influenza da Goebbels films da propaganda antisemitics sco «Jud Süss» e «Der ewige Jude». Il punct culminant da questa propaganda antisemitica ha lieu ils 9/10 da november 1938 cun la Notg da Cristal organisada da Goebbels.
Sontg Imperi roman
Dieta imperiala
Fin l’onn 1653/54 è la Dieta imperiala s’unida en differentas citads da l’Imperi, dapi l’onn 1663 existiva ella sco Dieta imperiala eterna a Regensburg. Mo l’imperatur dastgava convocar la Dieta imperiala, ma dapi l’onn 1519 stueva el dumandar il consentiment dals prinzis electurs avant che trametter la convocaziun. L’imperatur dastgava er fixar la glista da tractandas, aveva dentant mo pauc’influenza sin las tematicas che vegnivan la finala discutadas. Il prinzi electur da Magonza manava la Dieta imperiala.
La Dieta imperiala pudeva durar insaquantas emnas u er plirs mais. Ils conclus da la Dieta imperiala vegnivan fixads en in document autentifitgà, il recess da l’Imperi. Il davos da quels è l’uschenumnà Recess da l’Imperi il pli nov (recessus imperii novissimus) dals onns 1653/54.
Origin da l’Imperi
Questa victoria sur ils Ungarais ha intimà papa Gion XII da clamar Otto a Roma e d’al offrir la curuna d’imperatur per ch’el sa preschentia sco protectur da la baselgia. Papa Gion era periclità da lez temp tras retgs regiunals talians e sperava che Otto al gidia cunter quels. Ma il clom d’agid dal papa demussa er ch’ils anteriurs ‹barbars› eran sa midads en purtaders da la cultura romana e ch’il regnum da l’ost vegniva considerà sco successur legitim da l’Imperi da Carl il Grond. Otto è suandà il clom ed è sa rendì a Roma, er sche quai ha chaschunà irritaziuns tar insaquants cussegliaders dal retg. Ma el vuleva esser il protectur da la baselgia.
Sco ‹data da fundaziun› dal Sontg Imperi roman inditgeschan istoriografs savens l’encurunaziun da l’imperatur Otto I ils 2 da favrer da l’onn 962. Quai cumbain che Otto na vuleva betg fundar in nov imperi (e n’ha er betg fundà in tal). En pli ha l’Imperi purtà quest num pir insaquants tschientaners pli tard. Tuttina èsi giustifitgà da definir quest term sco cumenzament da l’Imperi. Il pli tard qua è numnadamain stà terminà il process da separaziun, d’ina vart dal Reginavel ostrofrancon e dal Reginavel d’amez, da l’autra vart dal Reginavel francon da l’occident. Quests dus reginavels èn sortids sco reginavels autonoms da l’entir Imperi francon. Il Sontg Imperi roman aveva survegnì sia legitimaziun profana e sacrala sco nov Imperium Romanum tras l’encurunaziun da l’imperatur.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
En l’Austria n’han crims da guerra dal temp naziunalsocialistic strusch manà a proceduras penalas. Be 20 persunas èn vegnidas sentenziadas dapi ch’il stadi ha reacquistà il 1955 sia suveranitad, 23 han ins declerà nunculpantas. In memorandum critic dal survivent dal holocaust e publicist Simon Wiesenthal davart la dumonda co che las autoritads austriacas procedian en connex cun ils crims naziunalsocialistics è restà senza consequenzas.