cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rinoceros nair
Parasits
Savens vegnan rinoceros nairs infestads da parasits sco zeccas, mustguns dal magun e fils-serp. Surtut ils fils-serp pon chaschunar vi da las surfatschas dal corp plajas grondas sco palmas-maun; en tschertas populaziuns èn fin a 50 % da tut ils individis pertutgads da quai. Daspera furman las plajas che resultan da cumbats tranter animals en chalur per mustgas in lieu bainvis per deponer ovs; ina ‹dischinfecziun› è be pussaivla cun sa rudlar en la glitta ubain cun bogns da pulvra.
Sistematica
thumb|220px|Rinoceros nair da l’Africa da l’Ost en il Zoo da Turitg Il gener Diceros tutga tar ils Dicerotina, ils rinoceros africans cun dus corns. Il gener schumellin è Ceratotherium, tar il qual tutga il rinoceros alv. Dals dus geners furma il gener Diceros pervi da la missella in pau pli vasta e la structura da dents pli primitiva il tip originar. Tenor retschertgas da la genetica moleculara èn ils dus geners sa dividids gia en il miocen mesaun avant 17 milliuns onns.
La denominaziun scientifica oriunda dal rinoceros nair ha fatg Linnaeus (1707–1778) l’onn 1758 cun Rhinoceros bicornis. Il chat original ch’ha furmà la basa per sia descripziun n’exista però betg pli. Ina descripziun fitg detagliada a basa d’ina chavazza che deriva da l’Africa dal Sid ha fatg l’onn 1776 l’anatom ollandais Petrus Campen. Il num da gener Diceros ha introducì il 1821 John Edward Gray.
Gion Cadieli
Poesia
In exempel d'ina poesia da Gion Cadieli.
Rinoceros nair
Sistematica
Tenor analisas geneticas ch’èn vegnidas fatgas l’onn 2017 existan dals 64 haplotips dal rinoceros nair ch’èn documentads oz be pli 20; la chatscha excessiva ha pia manà ad ina sperdita genetica da 69 %. Da l’autra vart han questas retschertgas pudì cumprovar ch’il rinoceros nair da l’Africa dal Vest (D. b. longipes), il qual è vegnì declerà il 2013 uffizialmain sco mort ora, era – tenor ils haplotips – oriundamain derasà fin en l’Africa da l’Ost ed exista là fin oz en il Masai Mara. Lezs animals vegnan però per ordinari attribuids al rinoceros nair da l’Africa da l’Ost (D. b. michaeli).
Evoluziun
Ils ulteriurs represchentants temprivs sco Diceros primaevus, Diceros douariensis u Diceros praecox avevan, cumpareglià cun il rinoceros nair da pli tard, ina posiziun dal chau in pau pli auta ed er il pais era per part pli grond. En il decurs dal temp sto il gener ch’era oriundamain be derasà en l’Africa avair extendì considerablamain ses territori da derasaziun, damai ch’el è cun Diceros gansuensis cumprovà en il miocen tardiv er en l’Asia da l’Ost.
Il rinoceros nair sez (Diceros bicornis) è cumprovà l’emprima giada en il pliocen tempriv. En il decurs dal pleistocen è el alura sa derasà en l’entira Africa subsaharica, quai che cumprova tranter auter ina chavazza cumpletta d’ina vegliadetgna da 2 milliuns onns a Koobi Fora (Kenia), nua ch’è er documentà il rinoceros alv. Pli grondas midadas anatomicas entaifer la spezia na paran betg d’avair gì lieu dapi lura, uschia ch’il rinoceros nair furma ina da las spezias las pli durablas da la savanna africana. Ins suppona però che la spezialisaziun sin plantas lomas sco nutriment saja pir stada terminada cumplettamain tar la spezia Diceros bicornis, entant che las spezias pli veglias preferivan in nutriment maschadà.
Rinoceros nair ed uman
thumb|200px|Chatscha sin il rinoceros nair sco passatemp d’Europeans bainstants (1892) La privlusadad da rinoceros vegn savens descritta a moda exagerada. In uman che s’avischina vegn percepì sur l’odurat. En in tal cas prenda il rinoceros per ordinari la fugia. Be sch’il vent vegn da l’autra vart, uschia ch’il rinoceros vegn surprais, attatga el. Ses cumportament vala en general sco imprevisibel, uschia che er animals apparentamain paschaivels pon tuttenina attatgar. Prenda l’uman la fugia, smetta il rinoceros magari d’al persequitar. Maina el però a fin si’attatga, po el sdarmanar ad aut quel cun il corn ed al blessar grevamain.
Surtut pervi da la forza curativa che vegn attribuida al corn en la medischina chinaisa tradiziunala e pervi da la cretta derasada en tscherts pajais ch’il corn augmentia la potenza è il rinoceros nair arrivà tras fraud al cunfin da l’extincziun. Ultra da quai vala in stilet fatg or dal corn d’in rinoceros nair en il Jemen sco simbol da virilitad; commembers da la classa superiura jemenitica èn pronts da pajar pretschs exorbitants per stilets da rinoceros importads a moda illegala. Bain vegn il fraud da chatscha punì severamain en l’Africa da l’Ost e furma perquai in grond ristg; ma pervi dals immens pretschs che vegnan pajads per ils corns en l’Asia da l’Ost ed en il Jemen èsi tuttina ina fatschenta ordvart lucrativa. Per render la chatscha sin rinoceros uschè nunattractiva sco pussaivel, han ils guardiaselvaschina da tschertas regiuns schizunt cumenzà a durmentar rinoceros e d’als tagliar giu ils corns – ina procedura che n’ha per l’animal naginas consequenzas dolurusas, damai ch’il corn consista sco las unglas betg da cellas viventas. Ma er questa metoda n’ha betg purtà il success giavischà: Fraudaders ch’avevan fastizà in rinoceros senza corn al sajettavan tuttina per evitar ch’els suondian puspè ses fastizs. Tscherts temps han ins schizunt laschà survegliar intgins rinoceros nairs da tuttas uras tras selviculturs armads.
Sper ils animals en libertad viva il rinoceros nair er en la gronda part dals curtins zoologics pli gronds dal mund. Tar la gronda part da quests animals sa tracti da rinoceros ch’ins ha tschiffà sco animals giuvens en libra natira en l’Africa. Fin viaden ils onns 1970 eri usità da sajettar la mamma da l’animal per pudair tschiffar il vadè. D’allevar cun success in rinoceros nair è reussì l’emprima giada l’onn 1941 en il curtin zoologic da Chicago; en l’Europa è quai reussì l’emprima giada il 1956 a Francfurt a.M. Renum mundial cun allevar regularmain rinoceros ha surtut cuntanschì il curtin zoologic da Berlin.
Periclitaziun
Pervi da la chatscha è il rinoceros nair gia daventà fitg baud adina pli stgars. En l’Africa dal Sid han ins gia manegià d’avair sajettà il 1853 l’ultim exemplar. Da la sutspezia D. b. occidentalis han ins dumbrà en l’Africa dal Sid il 2001 be 50 ed il 2003 71 exemplars, entant che l’effectiv en la Namibia dumbrava il 2003 1238 exemplars. Bain crescha il dumber d’animals levet, ma l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) ha anc inditgà il 2008 ch’igl existian main che 1000 exemplars en la vegliadetgna da reproducziun ed ha perquai classifitgà questa sutspezia sco «periclitada» (‹vulnerable›).
En las steppas en il sid dal Sahel è il rinoceros nair medemamain vegnì quasi extirpà la fin dal 19avel tschientaner. Il rinoceros nair da l’Africa dal Vest (D. b. longipes) taxescha l’UICN sco «smanatschà da vegnir extirpà, eventualmain extirpà» (cf. però survart las explicaziuns areguard ils haplotips).
Ils onns 1960 èn er las sutspezias da l’Africa da l’Ost (D. b. michaeli) e da la part meridiunala da l’Africa Centrala (D. b. minor) svanidas tras fraud or da vastas parts da lur territori da derasaziun. L’UICN ha sinaquai taxà il rinoceros nair sco periclità, pli tard sco smanatschà e la finala sco fermamain smanatschà. Tuttina èn ils effectivs anc sa sminuids vinavant d’in temp ch’ins aveva daditg prendì mesiras per proteger auters animals selvadis. Il 1970 existivan anc radund 65 000 animals, il 1980 be pli 15 000, il 1990 3000 ed il 1995 anc 2500. En la Republica Centralafricana viveva il 1980 anc in effectiv saun da radund 3000 exemplars, ils quals èn tuts vegnids extirpads entaifer paucs onns.
Carli Fry
Carli Fry, * 4-11-1897 a Mustér, † 29-11-1956 a Mustér. Scriptur rumantsch da la Surselva.
Rinoceros nair
Periclitaziun
L’onn 2010 han ins puspè registrà en l’Africa in effectiv da radund 4800 exemplars. Surtut las populaziuns en l’Africa dal Sid ed en la Namibia furman in’impurtanta basa per la survivenza da la spezia, damai che las mesiras da protecziun cunter il fraud fan qua per ordinari propi effect. Tut en tut ha l’effectiv da la spezia pudì vegnir augmentà dal 1995 fin il 2014 per radund 4,5 %. Anc adina vala il rinoceros nair però tenor l’UICN sco «en privel da svanir» (‹Critically Endangered›).
Etimologia
thumb|200px|Cumparegliaziun dal chau dal rinoceros alv (a sanestra) e dal rinoceros nair Ils nums ‹rinoceros nair› e ‹rinoceros alv› derivan da l’englais (‹black rhinoceros› resp. ‹white rhinoceros›). A basa da la colur da la pel na sa laschan las duas spezias però betg differenziar. Fin l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins numnà il rinoceros nair ‹rinoceros african›, damai che quel furmava la suletta spezia da quest continent ch’era enconuschenta en l’Europa. Cur ch’il perscrutader da la natira britannic William John Burchell (1782–1863) ha scuvert l’onn 1812 en l’Africa dal Sid il rinoceros nair ed al ha denominà suenter ses return en l’Europa Rhinoceros simus n’ha el fatg diever da nagina translaziun dal num da questa spezia.
La denominaziun da questa spezia sco rinoceros «alv» deriva medemamain da la fin dal 18avel, entschatta dal 19avel tschientaner: En l’Africa dal Sid han chatschaders englais sajettà da quel temp plirs exemplars da questa ‹nova› spezia ed al han denominà en lur rapports sco «white», e quai cumbain ch’els menziuneschan en lur rapports explicitamain la colur da la pel grischa. Sco che quest num engianant è propi sa furmà n’è betg dal tut cler; igl existan almain diesch differentas teorias davart quest tema. La pli frequenta è quella ch’i sa tractia d’ina translaziun fallada da la noziun ‹wijd› u ‹wyd› or da l’africaans, nua che quai munta ‹lad›, ma è vegnì translatà pervi da la sumeglientscha fonetica cun il pled englais ‹white› cun ‹alv›. L’emprima giada èn las denominaziuns ‹rinoceros nair› e ‹rinoceros alv› vegnidas duvradas l’onn 1938 per distinguer las duas spezias.
Pli corrects èn qua ils nums tudestgs ‹Spitzmaulnashorn› (per rinoceros nair) resp. ‹Breitmaulnashorn› (per rinoceros alv) che sa refereschan a la furma divergenta da la bucca: Tar il rinoceros nair pussibilitescha il lef sura en furma da piz da tschiffar, entant ch’il rinoceros alv dispona d’in lef plat e lad. Questas caracteristicas furman adattaziuns a la moda da sa nutrir che sa differenziescha tar las duas spezias da rinoceros.
Alfonsina Storni
Alfonsina Storni (* 29 da matg 1892 a Capriasca, chantun Tessin; † 25 d'october 1938 a Mar del Plata) è stada in’autura e poetessa argentina.
L'Hospitalet de Llobregat
thumb|180px|right|Vopna da L'Hospitalet de Llobregat L'Hospitalet de Llobregat [] è ina citad da la Catalugna, e la segunda pli gronda da la communitad autonoma. Sia populaziun munta a 252 171 abitants.
Columbia
La Columbia (en spagnol Colombia) è in pajais da l'America meridiunala. Sia chapitala è Bogotá. Il pajais cunfinescha cun Panama, la Venezuela, la Brasilia, l'Ecuador ed il Peru. La surfatscha da la Columbia munta a 1'141'748 km², sia populaziun dumbra radund 41'460'345 abitants. thumb|right|La posiziun da la Columbia en l'[[America dal sid.]]
Istorgia da la baselgia
Istorgia da la baselgia significha chosas da duos sorts:
Epocas
Per la granda part analogamaing a l'istorgia seculera a's distingua pel solit ils seguaints sectuors temporels:
Ludivic Hendry
Ludivic (Vic) Hendry, * 18-8-1920 a Cavorgia (vischnauca da Tujetsch). † 17-12-2014 a Schaffusa. Scriptur rumantsch da la Surselva.
Teologia pratica
Funcziun
La teologia pratica intermediescha traunter il sistem teoretic da la teologia scientifica e la pratscha da la baselgia.
Suotdisciplinas
A's parta la teologia pratica pel solit illas seguaintas suotdisciplinas:
Uruguay
Il pajais ha ina surfatscha da 176'215 km² ed ha 3'341'893 abitants.
Venezuela
thumb|left Venezuela (num uffizial: República Bolivariana de Venezuela) è in pajais da l'America meridiunala. Sia chapitala è la citad da Caracas.
Sia surfatscha è 916 445 km².
Sia populaziun è 25 730 435 abitants (2006).
Proclamaziun da l'independenza: 5 da fanadur da 1811.
Noemi
Noemi (* 25 da schaner 1982 a Roma; atgnamain Veronica Scopelliti) è ina chantadura da pop taliana. Ella ha gì ses début l'onn 2009 ed ha lura suttascrit in cuntract cun la chasa discografica Sony BMG. Entant ha ella publitgà 2 album, in EP e 7 singles.
Singles
300px|right|thumb|Noemi cun Fiorella Mannoia
Latin
Latin è ina lingua italica che vegniva discurrida en l'Imperi roman.
Santa Coloma d'Andorra
Santa Coloma d'Andorra, uffizialmain be Santa Coloma, è in lieu andorran ch'appartegna a la parròquia d'Andorra la Vella. L'onn 2009 dumbrava il lieu 2994 abitants.
Geografia
Santa Coloma sa chatta èn vischinanza dal Gran Valira, var dus kilometers davent da la chapitala, Andorra la Vella.
Istorgia
Sco tar il rest da las parròquias èn las datas istoricas conservadas fitg generalas. Ins sa che Santa Coloma è vegnì barattà en il 10avel tschientaner da Borrell II per auters territoris en la Cerdanya ed en l'Alt Urgell, ch'appartegnevan a l'uvestg d'Urgell. El era l'oriunda parròquia da l'Andorra, quai tenor l'acta da consecraziun da la Seu d'Urgell (1007), nua che vegn menziunà Andorra cum Sancta Columba.
Baselgia da Santa Coloma
La baselgia da Santa Coloma, cun ina nav singula ed in'apsida quadratica, è vegnida eregida tranter il 6avel e l'8avel tschientaner. Pli tard è il bajetg vegnì cumplettà cun in clutger en stil lumbard cun basa semicirculara (12avel tschientaner) ed in avantcorp (16avel-17avel tschientaner). A l'intern èn conservadas intginas da las picturas muralas dal ‹maister da Santa Coloma› ord la mesadad dal 12avel tschientaner. Er il maletg da la purschella del Remei dal temp enturn il 1200 ed il retabel baroc or dal 18avel tschientaner en laina da pliras colurs ch'è deditgà a la sontga Columba, la patruna da la baselgia, èn ovras protegidas.
Santa Coloma d'Andorra è la sedia de l'Arxiprestat d'Andorra. Là sa chatta la sedia da diversas instituziuns da la baselgia andorrana, sco per exempel la Caritas.
Casa dels Russos
La Casa dels Russos (tgasa dals Russ) u Torre dels Russos (tur dals Russ) è in'abitaziun privata dissegnada da l'architect Cèsar Martinell. Ella è vegnida restaurada il 1997 tenor ils plans originals e vala sco exempel principal per l'architectura en granit. Ella è probablamain l'emprim bajetg d'in architect renumnà en l'Andorra. La chasa en stil modernistic cun elements dal moviment cultural catalan noucentisme è vegnì eregì sin il terren dal emigrant american Fiske Warren, l'associà dal qual era in fugitiv d'origin Russ da num Nicolas Popoff.
Complex medieval dal Roc d'Enclar
Il complex medieval dal Roc d'Enclar giascha sin ina collina, var 150 meters sur il vitg, al pè da la Serra d'Enclar. La part dal complex ch'è conservada il meglier è la baselga. Malgrà ch'ella è ditg vegnida bandunada ed è sballunada han las parts da la mirgalia ch'èn restadas sidretg e la documentaziun en fotografias veglias ed il material purtà a la glisch tar investigaziuns archeologicas permess da reconstruir fidaivlamain las parts sballunadas l'onn 1980. Dals spazis d'abitar e dal chastè ch'è vegnì construì en quest lieu èn sa conservads ils fundaments.
Baselgia da Sant Vicenç d'Enclar
.
Murmarera
Murmarera  (tudestg Marmorera u Marmels) è ina vischnanca politica en il district Alvra dal en Svizra.
Il lai da Murmarera
Sin territori da Murmarera giascha era il Lai da Murmarera. Il lai da Murmarera è in lai da fermada ch'è vegnì construì l'onn 1954 sur il vitg istoric da Murmarera. Avant la construcziun hai dà ina gronda cuntraversa en il vitg. In dals enconuschents adversaris dal lai era Pader Alexander Lozza. Quai ha el p. ex. era mussa cun sias poesias "Murmarera scumpara" ed "Adia, Murmarera". La finala è dentant vegnì decidì da stgarpar giu il vitg e profitar dals raps che las ovras electricas da Turitg pajavan persuenter. Ils aderents dal lai han construì si in nov vitg sut il mir da fermada, ils adversaris èn sa rendids sur il lai a star.
Religiun
thumb|240px|Simbols d’intginas religiuns: cristianissem, giudaissem, hinduissem, islam, budissem, schintoissem, sikhissem, bahaissem, jainissem Religiun (da latin religio ‹diligenza conscienziusa›, ‹premura›, tar relegere ‹resguardar›, ‹far attenziun›, oriundamain en il senn dad «observar cun gronda premura segns e prescripziuns» ) è ina noziun collectiva per in grond dumber da concepziuns dal mund, da las qualas il fundament consista en la cretta respectiva en forzas transcendentas (surterrestras, surnatiralas, sursensualas). Questas forzas na sa laschan betg cumprovar en il senn da la teoria scientifica, mabain sa basan sin experientschas intuitivas ed individualas. Cun quai po esser colliada la cretta en objects sontgs.
La religiun po influenzar a moda normativa ideas da las valurs, furmar il cumportament, agir, pensar e sentir da l’uman ed ademplir en quest connex in’entira retscha da funcziuns economicas, politicas e psicologicas. Damai che religiuns èn caracterisadas d’ina influenza talmain vasta, enserran ellas er il ristg ch’i sa furmian ideologias religiusas.
Il term ‹religiun› vegn duvrà tant per la ‹religiusadad› individuala sco er per ‹religiuns› en il senn collectiv. Er l’adjectiv ‹religius› sto vegnir resguardà mintgamai en ses context respectiv: el po sa referir tant ad ina u pliras religiuns ubain a la religiusadad d’in singul uman. Cumbain che omadus champs cumpiglian in’enorma vastezza, sa laschan tuttina formular intgins elements universals ch’ins chatta en tut las culturas dal mund. Igl èn quai il giavisch individual da chattar in senn, in’orientaziun morala ed in’explicaziun dal mund; ultra da quai la cretta collectiva en forzas surnatiralas ch’influenzescha en ina moda u l’autra la vita dals umans; en pli la brama che l’existenza da quest mund s’uneschia cun ses origin da l’auter mund. Per part vegnan questas explicaziuns da standard però crititgadas.
Las pli grondas religiuns (er enconuschentas sco religiuns mundialas) èn il cristianissem, l’islam, il hinduissem, il budissem, il taoissem, il sikhissem, il giudaissem, il bahaissem ed il confuzianissem. Il dumber e la ritgezza da furmas da las religiuns istoricas e contemporanas surpassa però per lunschor las religiuns mundialas.
Intginas religiuns sa basan sin sistems filosofics en il vast senn dal pled u han recepì tals. Autras han ina pli ferma orientaziun politica, per part schizunt teocratica. E puspè autras accentueschan plitost aspects spirituals. Zonas d’interferenza datti praticamain en tut las religiuns e surtut er areguard lur recepziun e pratica tar ils singuls umans. Numerusas religiuns èn organisadas sco instituziuns; en blers cas po vegnir discurrì d’ina cuminanza religiusa.
Da la perscrutaziun scientifica da las religiuns e (per part) da la religiusadad s’occupa surtut la scienza da las religiuns, en pli l’istorgia, la sociologia, l’etnologia, la fenomenologia, la psicologia e la filosofia. Ils concepts, las instituziuns e las furmas da religiuns vegnan messas en dumonda a moda punctuala u generala tras la critica da las religiuns.
Emprovas da definir il term
Tenor la chapientscha funcziunalistica vegn empruvà da definir religiuns a basa da lur rolla entaifer e per la cuminanza. Ina da las pli enconuschentas definiziuns da la religiun (cristiana) deriva da Friedrich Schleiermacher e sa cloma: Religiun è «il sentiment da la dependenza absoluta da Dieu».
Ina definiziun substanzialistica tenor Gustav Mensching è la suandanta: «Religiun è la confruntaziun viventa cun il sontg e l’agir respundent da l’uman che vegn dominà dal sontg.» Tenor il scienzià da religiuns Peter Antes sa tracti tar religiun da «tut las imaginaziuns, tenutas ed acziuns envers la realitad, las qualas ils umans acceptan e denomineschan sco pussanzas u pussanza, sco spierts u er demons, sco dieus u dieu, sco il sontg u absolut u la finala er be sco il transcendent.»
Etimologia
En il latin aveva il pled religio differentas muntadas: ‹tema da Dieu›, ‹pietusadad›, ‹sontgadad›, ma er ‹resguard›, ‹scrupel›, ‹obligaziun›, ‹conscienziusadad› u ‹superstiziun›. L’etimologia dal term na sa lascha betg deducir cun tutta segirezza. I na sa tracta en mintga cas betg d’in terminus da la religiun vegl romana. Las pli veglias attestaziuns derivan da las cumedias da Plautus (ca. 250–184 a.C.) e dals discurs politics da Cato (234–149 a.C.).
Tenor Cicero (emprim tschientaner a.C.) va religio enavos sin relegere, quai che munta verbalmain ‹prender si, rimnar ensemen, plegar› resp. en in senn metaforic ‹prender en consideraziun, far attenziun›. Cicero ha pensà al cult dal tempel, il qual stueva vegnir tegnì conscienziusamain. A questa religio (observaziun conscienziusa da reglas tradidas) ha el mess en fatscha la superstitio (tenor la muntada oriunda extasa) sco furma da spiritualitad exagerada (far uraziun ed unfrir dis a la lunga). En il temp medieval èn alura ils conventuals – en il senn d’ina aduraziun da Dieu ‹professiunala› – vegnids numnads religiosi. Questa muntada ha il term mantegnì fin oz en il dretg canonic catolic-roman.
A l’entschatta dal quart tschientaner ha l’apologet Lactantius percunter manà enavos il pled religio sin religare (‹liar›), e quai en in text en il qual el sa fatschenta a moda polemica cun la concepziun da Cicero davart la differenza tranter religio e superstitio. El è stà da l’avis ch’i sa tractia tar la religio d’in ‹liom da pietusadad› che lia il cartent a Dieu. Da vart dals linguists vegn questa provegnientscha però giuditgada a moda sceptica, damai ch’i na dat nagins pleds cumparegliabels che derivan da l’emprima conjugaziun latina e tar ils quals il suffix -are fiss sa sviluppà senz’auter a -ion.
Per designar la religiun en tut ses aspects han ins duvrà durant il temp medieval ed en il temp modern tempriv las expressiuns fides (‹cretta›), lex (‹lescha›) e secta (da sequi, ‹suandar›, pia ‹suita, direcziun, partida›). Religiun ha l’emprim designà ductrinas che vegnivan – tut tenor l’atgna opiniun – resguardadas sco correctas u faussas. Pir suenter la refurmaziun, surtut dal temp da l’illuminissem, è sa furmà in term da religiun pli abstract, al qual sa refereschan las emprovas da definiziun odiernas.
La gronda part da las linguas betg europeicas han enconuschì fin en il 19avel tschientaner nagina correspundenza al term ‹religiun›. Savens vegniva il fenomen circumscrit cun plirs terms. La creaziun d’agens terms è succedida relativamain tard. Quai vala per exempel per la noziun ‹hinduissem›, la muntada dal qual è ultra da quai sa midada pliras giadas.
Orientaziun
Respostas sin las «dumondas metafisicas cardinalas da la vita» :
Aspect da la segirezza
Blers scienziads (t.a. A. Giddens, L.A. Kirkpatrick, A. Newberg ed E. d’Aquili) accentueschan areguard l’orientaziun surtut l’aspect da la segirezza per il singul u ses conumans. Tenor lur opiniun cuntentan las religiuns il basegn d’avair in’assistenza e stabilitad en connex cun las temas existenzialas; ellas porschan confiert, protecziun e dattan senn en vista a suffrientscha, malsogna, mort, povradad, miseria e malsegirezza. Tenor la teoria da liom da Kirkpatrick sa tracti tar il Dieu (cristian) d’ina persuna da referiment cumpensatorica en il cas che persunas da referiment umanas (geniturs, magister e.a.) mancan u sa mussan sco insuffizients. Questa supposiziun ha R.K. Ullmann pudì confermar a moda empirica.
Boyer ed Atran crititgeschan percunter la funcziun da segirezza ed orientaziun. Els fan valair che bleras religiuns tschentan dapli dumondas che quai ch’ellas respundan, che l’idea dal salvament saja savens inexistent, ch’i dettia – malgrà las religiuns uffizialas – savens ina cretta en nauschaspierts e strias e che er bleras confessiuns cristianas na sminueschian betg be las temas, mabain stgaffeschian er novas. Cuntrari a Wernhart reduceschan ils dus scienziads las universalias da la religiun sin dus basegns umans: cooperaziun ed infurmaziun.
Furmas d’expressiun
Mintga cartent ha aspectativas, speranzas e desideris, ils quals chattan lur expressiun – tut tenor la cretta e l’orientaziun religiusa – en differentas praticas:
Sistematica da las religiuns
Dapi l’entschatta da la scienza da las religiuns han ins adina puspè empruvà da reconstruir la parentella istorica che vegn postulada tranter ils divers sistems da cretta e da stabilir da quai ina tipologia e sistematica da las religiuns. Tar las religiuns mundialas sa lascha quai far a moda relativamain simpla, damai che quellas disponan da funtaunas scrittas; tar las religiuns etnicas – resp. per la totalitad da las religiuns – n’è quai però betg anc reussì en ina moda e maniera che correspunda a las pretensiuns odiernas.
Ils pli vegls fastizs
thumb|120px|Venus da Willendorf (vegliadetgna: ca. 29 500 onns) Teorias pli veglias davart in cult d’urs preistoric u ina ‹religiun originara› unitara valan oz sco antiquadas. Percunter ha la dataziun da picturas da cuvels e d’instruments da musica dal temp paleolitic tardiv – la quala era vegnida messa en dumonda sur lung temp – pudì vegnir cumprovada. Da quai è resultà in consens scientific areguard il cumenzament da l’istorgia da la religiun umana. Tenor quella vegnan sepulturas e (pli tard) objects da fossa renconuschids sco segns archeologics temprivs per expressiuns religiusas. Quels sa laschan cumprovar a partir da ca. 120 000 a.C. en il temp paleolitic mesaun tant tar l’homo sapiens sco er tar l’uman da Neandertal. Tranter la fin dal temp paleolitic mesaun e l’entschatta dal temp mesolitic ha il homo sapiens sviluppà furmas d’expressiun pli cumplexas ch’èn sa manifestadas en artisanat pitschen, picturas da cuvels, pli tard en furma da fossas custaivlas ed a l’entschatta dal temp neolitic en il Proxim Orient er en furma d’edifizis che surpassan ils auters (sco per exempel il lieu d’exchavaziun Göbekli Tepe en la Tirchia odierna che vegn interpretà sco tempel).
A partir da ca. 40 000 a.C. – cura che cumparan sculpturas artisticas, picturas ed instruments da musica – daventan ils indizis pli evidents. Tge cuntegns e concepts religius che sa laschan attribuir a quests artefacts n’è però betg cler resp. sto restar speculativ.
Religiuns istoricas
Bleras da las religiuns che vegnan anc oz pratitgadas han lur ragischs en il temp preistoric. Autras religiuns temprivas n’existan oz betg pli e sa laschan tschiffar be malamain areguard lur cuntegn, damai che quel è vegnì dà vinavant a moda be rudimentara e ch’ils artefacts che vegnan chattads da l’archeologia illustreschan concepts religius be a moda indirecta.
Er là nua ch’igl existan funtaunas scrittas fitg vastas (per exempel tar las religiuns anticas dals Grecs e Romans) èn las enconuschientschas davart la pratica cultica e l’exercizi da la religiun individual fitg marginalas. Savens pertutga la savida ch’è avant maun surtut la mitologia; uschia san ins per exempel inqual chaussa davart la mitologia dals Celts e Germans, entant che lur pratica cultica n’è strusch enconuschenta.
A las religiuns istoricas appartegnan (structurà tenor criteris geografics e cronologics):
Istorgia da religiuns concretas
En general vegnan las suandantas tschintg religiuns subsummadas sut il term ‹religiuns mundialas›: cristianissem, islam, hinduissem, budissem, giudaissem. Ina definiziun pli vasta dal term enserra savens er las suandantas religiuns: taoissem, bahaissem e confuzianissem (per part er sikhissem). Betg mintgina da questas religiuns ha però intenziuns universalas u missiunescha a moda activa; e betg da mintgina pon ins daventar senz’auter commember u che quella dumbrass in grond dumber d’aderents. Quests ed auters puncts renvieschan a la problematica dal term, il qual vegn per ordinari evità entaifer la scienza da las religiuns per guntgir difficultads da definiziun.
Religiun en il temp modern
Entaifer la societad cristiana dal temp medieval era quasi l’entira realitad da la vita suttamessa a l’autoritad da la religiun. En il decurs dal temp modern ha la religiun instituziunalisada però pers pli e pli pussanza. Al lieu da la teologia han las scienzas natiralas e las scienzas umanas acquistà adina dapli autoritad, per exempel en dumondas davart l’evoluziun u l’etica/il dretg – champs ch’eran suttamess antruras a la religiun. La tendenza da sparter adina pli fitg las domenas da la baselgia e dal stadi vegn numnada secularisaziun. Las emprovas d’explitgar quest svilup sa basan per ordinari sin las ideas da l’umanissem e da l’illuminissem, sin influenzas da l’industrialisaziun sco er sin la superaziun dal stadi corporativ feudal cun las midadas politicas, economicas, socialas, culturalas e da dretg ch’èn stadas colliadas cun quella. Questa vieuta ha tschiffà tut ils champs da la societad ed uschia er las religiuns; per part èn quellas sa mussadas intolerantas envers quest svilup ed han reagì cun potenzial da violenza, per part è il champ da las religiuns però er daventà pli pluralistic e pli avert e tolerant envers autras ideas e crettas.
En l’Europa ha il cristianissem pers dapi la fin dal 19avel tschientaner reputaziun ed influenza sociala e politica. La gronda part dals pajais dal vest tradiziunalmain cristians èn confruntads cun la mancanza da spirituals e cun in dumber da sortidas da la baselgia creschent. Quai sa lascha illustrar en spezial a l’exempel da la Frantscha: cun la Revoluziun dal 1789, il Code civil dal 1804 e la lescha areguard la separaziun da baselgia e stadi a l’entschatta dal 20avel tschientaner è vegnì introducì in strict laicissem e l’influenza da la baselgia sin la societad è tschessada.
La pussanza materiala e spiertala regredenta da las grondas baselgias cristianas – la quala Friedrich Nietzsche aveva commentà la fin dal 19avel tschientaner cun ils pleds «Dieu è mort» – è vegnida e vegn anc adina deplorada d’intgins pensaders religius. Els argumenteschan ch’i saja collià cun quest svilup ina reducziun dals standards etics e che l’uman vegnia tschentà sco mesira da tut. Tenor la devisa «Senza Dieu è tut lubì» possian s’augmentar acziuns destructivas ed in pensar nihilistic. Per talas consequenzas na datti però nagins indizis evidents.
En l’Uniun sovietica (surtut sut Stalin), en la Germania naziunalsocialistica ed – a moda main exprimida – en ils stadis da l’ost suenter il 1945 pudeva in’activitad religiusa publica manar a dischavantatgs socials u schizunt a deportaziun u sentenzia da mort. Perquai è la cumpart dals commembers da cuminanzas religiusas che pratitgava avertamain stà relativamain bass. Suenter la fin da l’Uniun sovietica sa lascha observar in svilup ambivalent; en la Germania da l’Ost gioga la religiun organisada vinavant be ina rolla marginala; en la Pologna percunter è ella enragischada fitg ferm.
Trends actuals
Numerus studis cumprovan dumbers da visitaders tschessants en baselgias, sinagogas ed autras instituziuns religiusas, per exempel en la Gronda Britannia, en Germania u en Frantscha; quai però senza che la muntada da las baselgias sco instituziuns publicas vegniss messa en dumonda. En la gronda part dals stadis europeics appartegnevan il 2005 anc dapli che 50 % dals abitants ad ina baselgia cristiana. En la Pologna, l’Irlanda, la Spagna e l’Italia vala la baselgia catolica, a la quala appartegnan mintgamai bundant 80 % da la populaziun, sco pussanza cun influenza politica. En blers pajais europeics èsi usità d’appartegnair almain formalmain ad ina da las religiuns. Dapi intgins decennis, e surtut dapi la fin dal 20avel tschientaner, datti però er la tendenza che surtut glieud giuvna – e quai en tut il mund – s’orientescha puspè a furmas religiusas instituziunalisadas u autras.
Cuntrari a la secularisaziun en l’Europa daventan surtut l’islam ed il cristianissem, ma er il budissem, adina pli impurtants en las ulteriuras parts dal mund. Er en ils Stadis Unids e l’America Latina munta la religiun anc adina in impurtant factur. En l’Africa è l’influenza dal cristianissem creschida en il decurs dal 20avel tschientaner. En il mund arab è l’islam l’element ch’influenzescha il pli ferm la societad. Er en parts da l’Asia è l’islam daventà pli ferm, sco en l’Indonesia, il Pakistan, l’India e Bangladesch. En la Republica Populara da la China han ins schluccà ils scumonds correspundents, uschia che las cuminanzas religiusas registreschan modestas creschientschas. Da las baselgias e cuminanzas religiusas cristianas nodan ils missiunars evangelicals – ch’attribueschan sasezs al protestantissem – il pli aut dumber da conversiuns.
Perscrutaziuns pli novas rendan attent al fatg ch’i dat en societads contemporanas ina relaziun tranter demografia e religiun, la quala sa lascha cumprovar statisticamain. En communitads religiusas è il dumber d’uffants per part marcantamain pli aut che en societads da tenuta plitost seculara. Exempels furman las famiglias da derivanza tirca en Germania, ch’appartegnan per gronda part a l’islam sunnitic, gruppas evangelicalas en ils Stadis Unids (ed adina dapli er en l’Europa) sco er ils members dal giudaissem ortodox en l’Israel. En vista al svilup da la populaziun mundiala vegn quest fenomen betg be giuditgà a moda positiva, mabain er a moda negativa.
En la gronda part dals stadis commembers da las Naziuns unidas è il dretg sin libertad religiusa garantì en il fratemp a basa legala; ma betg adina vegn quest princip er suandà en la vita da mintgadi. Da l’autra vart datti anc pajais ch’enconuschan insumma nagin dretg areguard la libra tscherna da la religiun (sco per exempel l’Arabia Saudita u la Corea dal Nord) resp. pajais en ils quals la libertad d’agir d’individis e gruppaziuns religiusas è limità. Ils Stadis Unids percunter concedan a praticamain mintga communitad che designescha sasezza sco religiusa il status d’ina religious community cun ils dretgs correspundents.
Dapi che pievels indigens vegnan renconuschids pli e pli, vegnan er revitalisadas religiuns etnicas (per exempel tar ils Tuvans en China ed en Russia, tar blers Indians da l’America dal Nord u tar ils Sams da la Scandinavia). Savens n’èn questas furmas religiusas però betg identicas cun lur furmas tradiziunalas: per part è la savida gia ida a perder, per part sa fa valair l’influenza d’autras religiuns; vitiers vegn il fatg ch’ins sa referescha ad interpretaziuns (scientificas u esotericas) d’auturs dal vest che n’èn betg adina correctas.
Emprovas scientificas da definir e descriver religiuns
Gia l’emprova da vulair s’avischinar a moda scientifica al term ‹religiun› è colliada cun grondas difficultads: co sa lascha chattar ina definiziun che cumpiglia tut las religiuns e tut las epocas istoricas e cun la quala sa lascha lavurar a moda scientifica? Savens èn las definiziuns ubain memia stretgas, uschia ch’impurtants moviments religius na vegnan betg resguardads, ubain che la noziun ‹religiun› daventa memia diffusa, uschia ch’i na sa laschan far cun quella naginas cumparegliaziuns tranter las singulas religiuns. Da vulair sa fatschentar a moda scientifica cun in object da retschertga, dal qual la definiziun na lubescha nagina determinaziun clera, sa mussa sco ordvart difficil.
Malgrà quai è religiun «ina realitad sociala, in process da communicaziun specific che creescha realitads ed il qual gudogna tras interacziuns socialas sez ina furma reala»; e perquai èn la noziun e ses cuntegn necessariamain suttamess a l’interess scientific. Tar ils concepts che vegnan preschentads qua è adina da tegnair avant egl las difficultads da definir la noziun, las qualas cuntrasteschan cun la necessitad scientifica da sa fatschentar cun il fenomen real ‹religiun›.
Avischinaziuns filosoficas e psicologicas
Il spiert avantgardist da l’illuminissem Jean-Jacques Rousseau ha crititgà en si’ovra ‹Du contrat social› (1762) la religiun sco ina da las funtaunas fundamentalas per guerra ed abus da la pussanza. A medem temp ha el però constatà ils sentiments religius dals umans. El ha sviluppà il model d’ina religiun civila che correspundia a las pretensiuns politicas d’ina societad ‹libra› ed illuminada. Da quella duevan far part da renconuscher l’existenza da Dieu, d’ina vita suenter la mort, da la recumpensa per giustia ed ingiustia, l’inviolabilitad dal contract social e da las leschas e la finala la toleranza. Questa nova religiun civila dueva valair per tut ils burgais e gidar a stabilisar la cuminanza.
Ses rival illuministic Voltaire ha crititgà anc pli ferm las dogmas e la pussanza da la baselgia catolica. El è s’engaschà a favur d’in deissem tolerant e dirigì da la raschun che dueva exister independent da las religiuns d’enfin qua ed ha accentuà la nizzaivladad morala da la cretta en Dieu. El era persvas che las forzas en l’univers suondian cleras leschas, ch’igl existia in’intelligenza superiura, è partì da l’immortalitad da l’olma e da la libra voluntad da l’uman – tut posiziuns ch’el ha a medem temp er puspè mess en dumonda. La cretta en sontgas scrittiras u en Jesus Cristus sco figl da Dieu ha el però refusà.
Immanuel Kant ha formulà il 1793 en sia scrittira ‹Die Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft› si’idea d’ina religiun raziunala. El ha sviluppà ina religiun filosofica che postulescha il princip dal nausch. Il nausch saja in element immanent da l’esser uman. Kant parta da l’existenza da Dieu e da l’immortalitad da l’olma. Dieu na sa laschia però betg cumprovar. Tenor Kant dispona be il cristianissem – cuntrari ad autras religiuns ‹antiquadas› u ‹ritualisadas› sco il giudaissem e l’islam – d’ina ductrina e morala, la quala la filosofia po renconuscher. In agir moral consequent n’è tenor quai betg pussaivel senza la cretta en la libertad, l’immortalitad da l’olma e Dieu. Perquai saja la morala l’element originar per propi. La religiun percunter transfurma las obligaziuns moralas en leschas divinas. Consequentamain succedia la religiun a leschas moralas gia existentas. Per eruir ils duairs umans per propi stoppian ins filtrar or da mintga religiun ils dretgs elements. Praticas ritualas da las differentas religiuns sbitta Kant sco ‹rauba da preraglia›. Areguard la teoria da l’enconuschientscha ha Kant gì ina tenuta agnostica.
thumb|160px|Ludwig Feuerbach Il criticher da religiun Ludwig Feuerbach ha declerà il 1841 la religiun sco «l’emprima ed indirecta chapientscha da sasez da l’uman. (...) en la religiun imaginescha l’uman ses agen esser zuppà.» Tenor questa teoria projectescha l’uman religius tut quai ch’el resenta sco vair, gist e bun en apparientschas autonomas ordaifer ses agen esser. Questas apparientschas po l’uman s’imaginar sco ina u pliras persunas cun ina sfera d’acziun limitada u illimitada. Sias noziuns dal vair, gist e bun denominescha el tut tenor sco dieus sectorials resp. sco singul dieu ubain a moda impersunala sco forzas, pussanzas, effects, leschas e.a. Co ch’el fa quai sa drizza tenor tradiziuns e svilups regiunals. Consequentamain na resguarda Feuerbach religiun betg pli sco sistem ch’explitgescha il mund e ch’oblighescha ils umans, mabain sco champ da perscrutaziun etnologic.
Sa referind a Feuerbach ha Karl Marx numnà il 1844 en si’introducziun a la critica da la filosofia da dretg da Hegel la religiun sco «l’opium dal pievel» – ina sentenzia che dueva daventar proverbiala. In patratg central tar Marx è l’idea che las creatiras domineschian lur agens creaturs: «Sco che l’uman vegn dominà en la religiun da la creaziun da ses agen chau, uschia vegn el dominà en la producziun chapitalistica da la creaziun da ses agen maun.»
Da la pretensiun da Feuerbach a l’uman «da sa liberar da l’illusiun davart ses stadi» tira Marx la consequenza «da bandunar in stadi che sa basa sin l’illusiun». Tenor Marx produceschan ils umans la religiun sco ina schientscha mundiala fallada areguard il stadi e la societad, damai che quels eran alienads da sasezs en ils urdens socials d’enfin qua. «D’abolir la religiun sco fortuna illusorica dal pievel» munta per el perquai da «pretender sia fortuna per propi».
Da Friedrich Nietzsche deriva la sentenzia «Dieu è mort!» che vegn adina puspè citada sco patratg da la moderna. El cuntinuescha, e quai è main enconuschent: «Dieu resta mort! E nus al avain mazzà! Co ans consolain nus, nus assassins da tut ils assassins?» Il filosof ha giuditgà la muntada creschenta da las scienzas natiralas e spiertalas sco er la critica da religiun radicala sco motivs per il declin da la (morala) cristiana. Ma el n’ha betg postulà da vulair revocar il succedì, mabain ha intimà da sa confruntar cun la nova situaziun.
En la tradiziun da Feuerbach e Nietzsche ha il fundatur da la psicanalisa Sigmund Freud interpretà la religiun sco neurosa obsessiva e cumportament da defensiun infantil. L’uman primar haja persunalisà las forzas da la natira ed auzà quellas a pussanzas protectivas per che quellas al sustegnian en sia inabilitad da gidar sasez. Quest muster da cumportament sa basa sin l’experientscha da l’uffant pitschen dal bab che protegia e punescha. Da quai resulta ina relaziun ambivalenta envers il bab, la quala maina en la vegliadetgna da creschì a la ‹cretta›. L’uman haja tema da las divinitads e tschertgia a medem temp lur protecziun. Sa referind a la teoria da l’evoluziun da Charles Darwin ha Freud descrit la ‹stirpa primara› cun in manader despotic che pudeva disponer da tut las dunnas da la stirpa. Ses figls al aduravan, ma avevan er tema dad el. Or da schigliusia han els mazzà communablamain lur progenitur. Da quai saja sa resultà il cumplex d’Edipus. Il sentiment da culpa da l’entira umanitad (l’imaginaziun dal ‹putgà original›) furmia pia il cumenzament da l’organisaziun sociala, da la religiun e – collià cun quai – da la restricziun sexuala.
Cuntrari a Freud parta la psicologa da religiun Ana-Maria Rizzuto dal fatg che l’imaginaziun da Dieu constitueschia ina part necessaria da la furmaziun da l’agen jau. Tenor quest’idea sviluppan ils uffants da la vasta paletta da fantasias areguard eroxs e creatiras magicas lur maletg da Dieu specific, e quai en rom dal sistem da referenza da lur geniturs e da lur ambient.
Dad Erich Fromm deriva in’ulteriura definiziun sociopsicologica. Sco religiun ha el resguardà mintga sistem da pensar e d’agir che vegn partì d’ina gruppa e che porscha al singul in rom d’orientaziun ed in object da sacrifizi.
Il filosof postmodern Peter Sloterdijk attribuescha a la religiun l’effect d’in sistem d’immunitad psicosemantic. En il decurs dal svilup cultural saja l’uman vegnì pli avert, ma er pli vulnerabel. La religiun qualifitgeschia l’uman da guarir sez «blessuras, invasiuns ed offaisas». Per Sloterdijk n’è betg Dieu la perla en la conchiglia da la teologia, mabain «la savida davart guariziun, e quai dal stgalim biologic fin ad in stgalim spiritual».
Jürgen Habermas, il pli prominent represchentant da la teoria critica, accentuescha dapi la fin dal onns 1990 l’influenza positiva da la religiun (cristiana) sin sistems da valurs democratics, entant che Theodor W. Adorno ha chapì la religiun – en la tradiziun marxistica – sco «projecziun da la societad» ed ha purtà la sociologia da religiun tenor Durkheim sin il punct resumond che «la societad aduria en la religiun sasezza».
Teorias da l’istorgia da la religiun
La dumonda che stat en il center da l’istorgia da religiun sa cloma: «È il svilup da la religiun suttamess ad in’evoluziun socioculturala directa u è ella be in product lateral d’auters svilups cognitivs?» In process evoluziunar premetta adina facturs selectivs; la dumonda sa lascha perquai be respunder cun eruir facturs indubitabels che procuran a glieud cartenta en ina moda u l’autra avantatgs da surviver.
En la fasa tempriva da l’occupaziun scientifica cun religiun han predominà models evoluziunistics; quels han resguardà ils singuls eveniments sco etappas entaifer svilups globals, als quals vegniva quasi attribuì caracter da leschas da la natira. In exempel furma la teoria da James Frazer che descriva il svilup da la magia sur la religiun fin tar la scienza. A questas posiziuns teleologicas mancava savens in fundament empiric adequat; ultra da quai cuntegnevan ellas per il pli valitaziuns explicitas u implicitas e na sa laschavan savens betg applitgar sin il cas singul d’eveniments concrets entaifer l’istorgia da la religiun. En la scienza da la religiun moderna giogan quels be anc ina rolla sco furniturs da material e sco part da l’istorgia dal rom.
thumb|160px|Karl Jaspers Or da la perspectiva d’ina filosofia da l’istorgia ha Karl Jaspers fastizà ina perioda axiala che tanscha da ca. 800 fin 200 a.C. En quella han innovaziuns spiertalas centralas marcà l’istorgia da la filosofia e da la religiun en China, en l’India, en l’Iran ed en Grezia. Jaspers ha interpretà quai sco ina fasa cumplessiva d’ina «spiritualisaziun» da l’uman che saja s’exprimida en filosofia e religiun ed a moda secundara er en il dretg e la tecnologia. Cun questa interpretaziun pluralistica è Jaspers surtut sa drizzà cunter ina concepziun da l’istorgia universala che s’orientescha primarmain al cristianissem. En cuntrast cun las religiuns da palentada, las qualas el ha refusà, ha el concepì en si’ovra ‹Der philosophische Glaube angesichts der Offenbarung› in’avischinaziun filosofica ad ina transcendenza, e quai en vista a las ideas da tutpussanza umanas.
Las ideas spiritualas e religiusas da culturas senza scrittira vegnan savens numnadas ‹religiuns da la natira›, scientificamain pli correct ‹religiuns etnicas› u er (antiquà) ‹animissem›. Pervi da lur ‹primitivitad› supponida èn quellas vegnidas resguardadas sur lung temp sco las furmas da religiun las pli veglias. Ma er ellas èn suttamessas ad ina vieuta istorica e na vegnan perquai betg pli interpretadas oz senz’auter en il senn d’ina tradiziun nunmidabla. Il cuntrari: pervi da la mancanza da dogmas e lur gronda capacitad da s’adattar a novas cundiziuns èn ellas tuttas da resguardar sco pli giuvnas che las autras religiuns enconuschentas. Malgrà quai èn numerus preistorichers er vinavant da l’avis che las religiuns preistoricas sa laschian reconstruir or da la cumparegliaziun cun las ‹religiuns primitivas› odiernas. Cun far quai vegn survesì ch’era quests sistems da cretta han enconuschì insacura in’entschatta ch’ins sto s’imaginar bundant pli simpla ch’ils maletgs dal mund cumplexs dals pievels indigens dad oz.
En general vegn postulada oz in’evoluziun directa da las religiuns che stat en stretga correlaziun cun las midadas da las structuras socialas, damai che quellas influenzeschan apparentamain a moda positiva tscherts aspects da la convivenza. Davart ils avantatgs da selecziun concrets èn ils scienziads però anc adina da different’opiniun. I na sa lascha ni cumprovar indubitablamain in effectiv positiv da la religiun sin il cumportament altruistic ni in’influenza concreta sin la rata da reproducziun. Ultra da quai crititgescha Ina Wunn che blers models postuleschian anc adina in svilup progredint, quai che degradeschia religiuns etnicas e politeisticas. A basa da quai vegnian er giustifitgadas las repressalias da singuls stadis envers lur minoritads religiusas en il senn dal progress.