cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serbia
La Serbia en l’èra socialistica
A la Serbia è vegnida attribuida la Sirmia da l’ost, ma la Macedonia è, sco il Montenegro, daventada in’atgna sutrepublica. L’onn 1974 è la Serbia vegnida sutdividida a l’intern en trais parts: la Serbia Centrala e las provinzas autonomas Vojvodina e Cosovo. En il presidi da la Jugoslavia era la Serbia represchentada dapi lura cun trais (dad otg) sezs.
La caracteristica centrala en il svilup da la Serbia e da las autras republicas dal temp da la Jugoslavia socialistica è stà la midada da la societad purila pauc sviluppada en in stadi europeic mez industrialisà. Il 1937 vivevan en Serbia anc 76,3 % da l’entira populaziun da l’agricultura, entant che quai eran per exempel en Frantscha 29 %. En la Bosnia ed Erzegovina appartegnevan tenor la dumbraziun dal pievel dal 1948 10 % a la populaziun citadina, entant che quai eran en Serbia be 2 %. Durant ils success da l’industrialisaziun ils onns 1945–1965 han alura 9 200 000 abitants da la Jugoslavia bandunà lur ambient rural. In milliun Serbs èn migrads nà da las autras sutrepublicas en la Serbia. Tant las citads sco er ils vitgs èn daventads uschia ibrids culturals.
Betg il davos grazia a la brigada da voluntaris Omladinske èsi reussì da realisar impurtants projects d’infrastructura (l’autostrada – numnada autoput – che maina dal cunfin austriac fin en la Grezia, il chanal Danubi-Tisza, l’ovra idraulica Đerdap I e.a.). Muntada simbolica per la coesiun naziunala dueva però surtut cuntanscher la viafier da muntogna Belgrad-Bar che maina sur 476 km tras las Dinaridas dal Sid e che Tito ha inaugurà il matg 1976.
Gia ils onns suenter il 1965 èn alura stads segnads d’ina stagnaziun economica ed ins ha bandunà dal tuttafatg ils plans da tschintg onns. Dapi l’entschatta dals onns 1970 (uschenumnada Primavaira croata) ha alura cumenzà in resvegl linguistic-cultural da las singulas sutrepublicas. Politicamain è quai tranter auter sa manifestà en furma da la nova constituziun dal 1974 ch’ha manà ad in’ulteriura decentralisaziun e cementà uschia l’ulteriur svilup da la Jugoslavia en direcziun da stadis separads. thumb|170px|Avertura da la viafier Belgrad-Bar tras Tito (1976) Bain han ins anc empruvà ina giada da suttastritgar l’unitad naziunala cun proclamar Tito l’onn 1978 sco president sin vita duranta. Ma suenter sia mort l’onn 1980 (cun 88 onns) ha la dissoluziun dal stadi jugoslav cuntinuà pir che mai. Gist er pervi da la crisa economica dal pajais durant ils onns 1980 èn adina dapli politichers ed intellectuals da tut las sutrepublicas s’orientads vers programs naziunalistics. En il medem spiert naziunalistic ha il nov manader politic en Serbia, Slobodan Milošević, reducì a partir dal 1987 l’autonomia dal Cosovo e schlià quella dal tuttafatg il 1989. Cun la revoluziun antibirocratica da Milošević ha il naziunalissem serb cuntanschì il 1988/89 per las autras sutrepublicas ed uschia er per la coesiun da la Jugoslavia tratgs adina pli smanatschants. Suenter pliras manifestaziuns en massa a Belgrad dueva quest svilup culminar en il pled da Milošević a chaschun da las festivitads commemorativas per ils 600 onns dapi la Battaglia da Cosovo.
Cun la sortida da la Slovenia or da la lia dals communists il 1990 (en rom dal 14avel congress da la lia dals communists da la Jugoslavia) era la situaziun a nivel statal en il fratemp tendida sin il piter pir. Parallelamain è sa furmada tranter ils Serbs da la Krajina en Croazia in’opposiziun cunter il moviment d’independenza croat, la quala ha prendì en mira l’administraziun autonoma ed ha er ponderà da separar la Krajina da la Croazia cun meds militars. La schliaziun militara da la crisa da la Jugoslavia ch’era vegnida tratga en consideraziun da la Serbia, la Croazia e la Slovenia, era uschia daventada ina realitad. La cunvegna secreta da Karađorđevo tranter Milošević e Tuđman dals 26 da mars 1991 che preveseva, en vista al fatg che la Jugoslavia deva dapart, la partiziun da la Bosnia tranter la Croazia e la Serbia, ha furmà l’emprim pass offensiv d’ina restructuraziun dal territori jugoslav.
Guerras da la Jugoslavia 1991–1995 e Guerra dal Cosovo 1998–1999
Las Guerras da la Jugoslavia èn la finala proruttas cun las decleraziuns d’independenza da la Slovenia e la Croazia e pli tard da la Bosnia ed Erzegovina. L’emprim eran participadas a la guerra unitads regularas da l’armada populara jugoslava (JNA), las qualas han bandunà suenter la renconuschientscha internaziunala da la Slovenia, Croazia e Bosnia las republicas sut cumbats da retratga u èn sa transfurmadas en l’armada dals Serbs bosniacs e croats. La guerra tranter la Serbia e la Croazia ha surtut culminà a Vukovar, en quel mument che l’JNA, ch’era anc sa cuntegnida passiva en la guerra da la Slovenia, è uss intervegnida a favur da la vart serba a moda averta e cun tut ils meds che la stevan a disposiziun. Surtut a l’entschatta da la guerra ha la Serbia sustegnì la Republica serba Krajina ed ils Serbs bosniacs cun meds militars e finanzials, ha alura però proclamà en il decurs da la guerra in embargo sur la republica serba bosniaca.
Durant la guerra en Bosnia han las Naziuns unidas proclamà in embargo cunter la Republica federala Jugoslavia. Motiv per las sancziuns avevan tranter auter furmà las purificaziuns etnicas, sco il mazzament da 8000 umens e giuvens a Srebrenica, che sa drizzavan surtut cunter muslims bosniacs, ma er cunter auters abitants da la Bosnia da derivanza betg serba. Als Serbs croats e bosniacs èsi reussì a l’entschatta da la guerra d’occupar grondas parts da la Croazia e Bosnia, surtut ils districts en ils quals vivevan maioritads serbas. En il decurs da l’operaziun militara croata Oluja l’onn 1995 è la gronda part da la populaziun serba vegnida stgatschada da la Croazia, quai ch’ha manà ensemen cun la vieuta militara en Bosnia e la Cunvegna da Dayton a la fin da la guerra. Durant las guerras en Bosnia e Croazia èn radund 700 000 Serbs fugids en Serbia.
Suenter la Cunvegna da Dayton, la quala ha terminà la Guerra da la Bosnia, e la fin da la Republica serba Krajina, è il status da la provinza Cosovo cun sia maioritad d’Albanais restà suenter il 1994 l’ultima dumonda politica brisanta en rom dal declin da la Jugoslavia. Ils tumults adina pli violents en il Cosovo ha la regenza serba sut Slobodan Milošević empruvà da terminar cun meds da polizia restrictivs e la finala er cun meds militars. L’UÇK (‹Armada da liberaziun dal Cosovo›) che lavurava cun meds terroristics ha cumenzà il 1996 ad attatgar er directamain forzas da segirezza serbas. Damai che la Serbia ha reagì cun in’offensiva massiva, èn intervegnids ils stadis dal vest. Il fatg che la Serbia ha laschà spirar l’entschatta 1999 in ultimatum respectiv, ha la NATO interpretà sco casus belli ed ha lantschà l’operaziun da guerra aviatica Allied Force cunter la Republica federala Jugoslavia. Quest’operaziun vegn resguardada fin oz da blers experts dal dretg internaziunal sco illegala. Sut pressiun militara da la NATO ha il parlament serb la finala consentì il zercladur 1999 al plan da pasch dals stadis G8 ed a las pretensiuns principalas da la NATO. Cun la resoluziun 1244 dals 10 da zercladur 1999 han las Naziuns unidas ordinà in’administraziun internaziunala transitorica civila (UNMIK) e la preschientscha da la NATO en il Cosovo (KFOR).
Questa resoluziun ha da princip confermà l’appartegnientscha da la provinza Cosovo a la Jugoslavia, resalvond però ina regulaziun definitiva dal status. Cun la retratga da l’armada e polizia jugoslava han er bundant 200 000 Serbs bandunà la provinza.
Democratisaziun e schliaziun da la lia cun il Montenegro
L’onn 2000 è Vojislav Koštunica vegnì elegì sco president jugoslav, quai ch’ha terminà l’èra Milošević. Il schaner 2001 è Zoran Đinđić daventà nov primminister. Quai ha tranter auter gì per consequenza ch’ins ha surdà il fanadur 2010 Slobodan Milošević a la Curt penala internaziunala per l’anteriura Jugoslava (ICTY) a Den Haag. Il mars 2003 è Đinđić daventà l’unfrenda d’in attentat commess da circuls d’ultranaziunalists. Il 2004, sut il nov president d’orientaziun liberala e proeuropeica, han la democratisaziun e l’avischinaziun a l’Uniun europeica pudì cuntinuar en pass pli gronds.
Quai n’ha però betg pudì impedir ch’il process da dissoluziun dal stadi cuntinueschia. Dapi il 1992 aveva la Republica federala da la Jugoslavia consistì be pli da la Serbia e dal Montenegro; il 2003 ha il parlament schlià questa lia ed il 2006 èn il Montenegro e la Serbia sa declerads sco pajais independents. Il favrer 2008 ha alura er il Cosovo, situà entaifer il territori statal serb, declerà envers la Serbia l’independenza. Il parlament serb considerescha questa secessiun sco illegala, entaifer il dretg internaziunal è ella contestada.
Il fanadur 2008, suenter novas elecziuns ch’avevan manà ad ina coaliziun tranter la partida democratica regenta ed ils socialists, èsi reussì d’arrestar a Belgrad Radovan Karadžić sco delinquent da guerra supponì; circuls naziunalists han reagì sin quai cun protestas per part violentas. A medem temp ha quest svilup fatg libra la via ad ulteriurs pass d’avischinaziun vers in’eventuala adesiun a l’Uniun europeica futura.
Svilup economic
thumb|200px|La punt Ada sur la Sava a Belgrad Las Guerras da la Jugoslavia durant l’emprima mesadad dals onns 1990 han fatg economicamain gronds donns a la Serbia. Cumbain ch’i n’è betg vegnì cumbattì sin terren serb, han la mancanza dal stgomi da rauba cun las autras parts da la Jugoslavia, il sustegn da las truppas serbas en la Croazia e Bosnia sco er las sancziuns da las Naziuns unidas manà en il pajais ad ina greva crisa economica. Gia il 1992 avevan serrà dus terzs dals manaschis, fin il 1995 è l’economia formala quasi dada ensemen dal tuttafatg. Tar ratas d’inflaziun mensilas da 300 000 000 procent è la capacitad da cumpra da la paja dal mais crudada en media sin la cuntravalur da 56 DM e las rentas sin valurs d’ina cifra; radund quatter tschintgavels da la populaziun vivevan sut la limita da povradad. Prest l’entira activitad economica è sa spustada sin il champ informal. Cuntrabanda, commerzi da barat, autoprovediment cun mangiativas en furma d’agricultura accessorica, il duvrar si ils respargns da devisas ed il sustegn tras Serbs che vivevan a l’exteriur han pussibilità a la populaziun da surviver.
Dapi l’onn 2000 sa stentan las regenzas da la Serbia d’etablir in’economia orientada vers il vest. Entaifer curt temp ha la Serbia gì success areguard la stabilisaziun macroeconomica e tar refurmas da structura, per exempel sin il sectur da finanzas e d’energia. Ils pretschs èn vegnids liberalisads, il sistem da taglia e la duana refurmads. Er la crisa da finanzas dal 2009 n’ha betg tutgà il pajais uschè ferm sco blers auters. En il Global Competitiveness Index sa chatta il pajais sin plaz 78 da 137 (situaziun dal 2017/18). En l’Index da la libertad economica è il pajais sin plaz 99 da 180 (situaziun dal 2017).
Sa sbassada fitg ferm è la cumpart da persunas che vivan sut la limita da povradad. Il 2008 cumpigliava quella 13,2 % (media europeica: 16,5 %). Sin in nivel relativamain aut sa chatta percunter la cifra da dischoccupads ed er la paja netto è en media anc adina vaira bassa.
Products d’export principals da la Serbia furman fier, atschal, textilias, products da gumma, furment, puma, legums e metals senza fier. Importà vegn surtut petroli e derivats da petroli, autos, gas, apparats electrics e maschinas d’industria.
La gronda part dals imports derivan da la Russia, suandà da la Germania, Italia, China ed Ungaria. Exportà vegn surtut en Germania, Italia, Bosnia ed Erzegovina, Montenegro e Rumenia.
Cooperaziuns economicas
La Serbia è il sulet pajais europeic ordaifer la Communitad dals Stadis Independents (CSI) ch’ha fatg ina cunvegna da commerzi liber cun la Russia (t.a. en il sectur dal provediment d’energia). Ed entaifer la promoziun economica da la China – en rom d’in fond da svilup spezial per l’Europa Centrala e da l’Ost – vegnan actualmain, da 15 stadis sustegnids, realisads la gronda part dals projects en Serbia.
Agricultura
Radund 65 % da l’entira surfatscha da la Serbia vegnan tratgs a niz tras l’agricultura. Il reliev da la Planira Pannonica ch’è fitg adattà per in’agricultura intensiva, ha fatg da la provinza Vojvodina il graner da la Serbia.
Las regiuns collinusas fin muntagnardas da la Serbia Centrala èn savens segnadas da plantaschas da puma. La Serbia è surtut, er a nivel global, in impurtant producent da palogas, frajas e maila. Il territori furma ultra da quai gia dapi tschientaners ina regiun da viticultura. En l’allevament d’animals èn tipics l’engrasch da portgs e la tegnida d’arments; en las regiuns muntagnardas en il sidvest e l’ost la tegnida da nursas.
Industria
Il sectur industrial dal pajais sa chatta dapi intgins onns en creschientscha cuntinuanta. Dal temp socialistic era la gronda part da las firmas en Serbia interpresas statalas. Il sectur industrial dal pajais è segnà d’ina gronda cumpart d’interpresas pitschnas e mesaunas. Ils pli impurtants secturs industrials èn l’industria elavuranta e l’industria da construcziun.
Producids vegnan surtut victualias, textilias, products da metal, vaider, cement, maschinas e per part er products tecnologics e da telecommunicaziun.
Servetschs
Dapi il 2001 dominescha il sectur da servetschs l’economia en Serbia e cumpiglia lunsch sur la mesadad dal product naziunal brut. Il pli grond center da servetschs furma la chapitala Belgrad; er las autras grondas citads Novi Sad e Niš furman impurtantas plazzas da servetschs. Ils secturs ils pli impurtants èn las bancas, las assicuranzas, il commerzi ed il traffic.
Energia
La funtauna d’energia primara furma il charvun, avant la forza idraulica ed il petroli. Ils pli impurtants implants electrics èn l’ovra d’energia da charvun a Kostolac ed il sistem da forza idraulica dal Danubi cun las ovras Đerdap I + II.
Turissem
thumb|200px|Drvengrad Ils lieus turistics principals en la Serbia èn las citads grondas Belgrad e Novi Sad, divers lieus da cura, las muntognas Kopaonik e Zlatibor sco er il Danubi. En pli porscha la Serbia numerusas fortezzas e claustras sco er in vast dumber da lais e chavorgias, da la quala la Porta da Fier è la pli gronda. Bleras da questas atgnadads geograficas èn protegidas en furma da territoris natirals u parcs naziunals. La Chasa da las flurs – il mausoleum da Tito en il Museum da l’istorgia da la Jugoslavia – attira surtut il di da la mort da Tito, ils 4 da matg, numerus visitaders da tut las parts da l’anteriura Jugoslavia.
Francesc Macià
thumb|250px|Francesc Macià (1925) Francesc Macià i Llussà (* 21 da settember 1859 a Vilanova i la Geltrú; † 25 da december 1933 a Barcelona) è stà in militar e politicher catalan. L'onn 1931 ha el fundà la partida politica naziunalista catalana da la sanestra Esquerra Republicana de Catalunya. Suenter ch'el ha gudagnà las elecziuns dals 12 d'avrigl 1931, ha el proclamà dus dis pli tard la Republica catalana. Tranter il 1932 ed il 1933 è el plinavant stà president da la Generalitad de Catalugna, la regenza catalana.
Serbia
Budget statal
Il budget statal per l’onn 2011 ha cumpiglià expensas en l’autezza da 844,9 milliardas dinars ed entradas previsas da 724,4 milliardas dinars. Da quai resulta in deficit dal quint en l’autezza da 4,1 % dal product naziunal brut.
Las pli grondas posiziuns entaifer il budget dal 2011 han muntà las expensas socialas (21,8 %), las pensiuns (18,6 %) e las pajas dals servetschs publics (12,4 %).
Sectur d’energia
L’energia vegn surtut gudagnada en Serbia tras ovras da cotgla e da forza idraulica; radund in terz da la producziun annuala – ca. 10 fin 12 milliardas uras kilowatt – derivan d’implants idraulics. Il 2009 è vegnì generà in surpli d’energia da 2,6 milliardas kWh.
La Serbia dispona tenor stimaziun d’experts d’in potenzial considerabel per utilisar meglier funtaunas d’energia alternativas, quai surtut en furma da biomassa, suandà d’energia solara, pitschnas ovras idraulicas, geotermia ed energia da vent.
Traffic
La Serbia furma in impurtant pajais da transit per il traffic nà da l’Ungaria resp. da la part orientala da l’Europa Centrala vers la Grezia, Bulgaria, Macedonia dal Nord, Albania e Tirchia. Actualmain vegnan realisads gronds projects da renovaziun ed extensiun da las vias da traffic, surtut da straduns ed autostradas, ma er da las vias sin rodaglias, dals ports e da las plazzas aviaticas.
Traffic da viafier
La Serbia dispona d’ina rait da viafier da bundant 3800 kilometers. Da quai èn stgars 1400 kilometers electrifitgads. Ina gronda part da la rait da viafier na correspunda però betg pli al standard tecnic dals pajais industrials e sto perquai vegnir renovada. Quai succeda per ina buna part cun sustegn finanzial da la China; quella vul numnadamain manar en avegnir ina part considerabla dals transports da rauba en l’Europa sur il port da Pireus (Athen) e da là vinavant sin la viafier.
Las pli impurtantas staziuns da viafier per il traffic a lunga distanza furman Belgrad (la staziun principala, Prokop e Novi Beograd), Novi Sad, Niš e Subotica. L’entir traject Budapest-Belgrad vegn schlargià dapi il 2017 per la viafier ad auta sveltezza. Sper las lingias a l’intern dal pajais trategnan las viafiers da la Serbia colliaziuns directas vers il Montenegro, la Tirchia e divers stadis da l’Uniun europeica, tranter auter en Bulgaria sco er en l’Ungaria ed Austria.
Pervi da l’origin istoric eterogen da sias raits da viafier, las qualas èn pir creschidas ensemen pass per pass ad in’unitad, ha il sistem da viafiers da la Serbia e Bosnia furmà a ses temp la pli gronda rait da viafier a binaris stretgs dal mund. Tschertas parts da questa rait eran enconuschentas per la bellezza da la cuntrada (surtut il traject da 400 km tranter Belgrad e Sarajevo) ubain per lur construcziun temeraria (surtut en la Šarganska osmica). Il tschancun tranter Višegrad e Kremna è en il fratemp vegnì refatg sco viafier da museum e furma in dals sulets tschancuns da viafier a binaris stretgs internaziunals en l’Europa.
Traffic aviatic
Per il traffic aviatic gioga la plazza d’aviaziun internaziunala Nikola Tesla al vest da Belgrad la pli impurtanta rolla. Daspera exista la plazza aviatica Konstantin Veliki a Niš. In’ulteriura plazza d’aviaziun civila han ins stgaffì cun transfurmar l’anteriura plazza d’aviaziun militara sper Užice. Air Serbia furma la societad aviatica statala.
Navigaziun interna
Sin ils flums Danubi, Sava e Tisza datti blers trajects che servan dapi intgins onns er sco rutas turisticas. Cun il Danubi dispona la Serbia d’ina via navigabla vers la Mar Naira.
Medias
thumb|160px|Edifizi da la televisiun statala RTS suenter il bumbardament tras la NATO l’onn 1999 En la Serbia cumparan radund 20 gasettas dal di, tranter quellas ‹Politika›, ‹Blic› e ‹Večernje novosti›. Tranter ils magazins politics mensils èn ‹NIN› e ‹Vreme› ils pli impurtants.
La televisiun statala RTS cumpiglia dus chanals e sa chatta en transfurmaziun vers in sistem da dretg public. Tranter ils numerus chanals da televisiun privats ha RTV Pink la pli auta quota d’aspectaturs. Sper ils trais chanals da radio statals datti numerus privats. Enconuschent è surtut vegnì ils onns 1990 l’emettur B92, cur che quel ha sustegnì activamain l’opposiziun cunter la regenza da Milošević.
En la rangaziun da la libertad da pressa dal 2017, la quala vegn tgirada da Reporters senza cunfins, sa chatta la Serbia sin plaz 66 da 180 pajais. Areguard la situaziun da la libertad da pressa datti tenor organisaziuns nunguvernamentalas «problems evidents».
Furmaziun
Dapi il 2003 è en vigur en Serbia ina refurma fundamentala dal sistem da furmaziun. Tranter auter è la durada da la scola obligatorica vegnida prolungada da otg sin nov onns. Ultra da quai han ins surlavurà e modernisà ils plans d’instrucziun e definì da nov las pretensiuns a las forzas d’instrucziun.
L’obligaziun d’ir a scola cumenza cun set onns. La scola obligatorica sa dividida en trais blocs da trais onns. Silsuenter han ils giuvenils la pussaivladad da frequentar il gimnasi da quatter onns, ina scola media spezialisada che dura, tut tenor il sectur, dus fin quatter onns, ubain da cumenzar ina furmaziun professiunala che dura dus ni trais onns. Tant il diplom gimnasial sco er quel da las scolas medias spezialisadas pussibiliteschan l’access a las universitads. En Serbia existan en tut tschintg universitads, numnadamain a Belgrad, Kragujevac, Niš, Novi Sad e Novi Pazar.
Dis da festa
Sper il prim da matg (di da la lavur) ed ils dis da festa da la baselgia ortodoxa (per part tenor chalender gregorian) vegnan festivads en Serbia: il di da la festa naziunala (15 da favrer 1835: emprima constituziun serba), la fin da la Segunda Guerra mundiala (9 da matg 1945) ed ils 28 da zercladur sco di dals Serbs ch’èn crudads per la patria.
Sport
En il ballabasket han la Serbia ed il Montenegro (sco Republica federala da la Jugoslavia) pudì cuntinuar suenter il declin da la Jugoslavia cun ils success d’antruras (campiun mundial 1998 e 2002 e campiun europeic 1995, 1997 e 2001). Intgins giugaders da ballabasket serbs giogan en la liga da ballabasket americana (NBA).
Er en il ballarait han la Serbia ed il Montenegro gì gronds success (vicecampiun mundial 1998, medaglia d’aur als gieus olimpics 2000, campiun europeic 2001 e 2011).
La squadra naziunala da ballanataziun ha gudagnà il campiunadi mundial 2005 e 2009; a chaschun da gieus olimpics ha il team cuntanschì trais giadas aur, quatter giadas argient e trais giadas bronz.
Ils giugaders da tennis serbs ch’han gì il pli grond success èn stads Novak Đoković (sin plaz in da la rangaziun mundiala il fanadur 2011 fin il fanadur 2012) sco er Ana Ivanović e Jelena Janković (sin plaz in da la rangaziun mundiala mintgamai intginas emnas durant il 2008)
Il pli grond success da la Serbia en il ballape ha furmà la victoria da la squadra U20 il 2015 en la Nova Zelanda, nua ch’els èn daventads campiuns mundials en il final cunter la Brasilia. La squadra naziunala ha pudì sa qualifitgar repetidamain per il campiunadi europeic e campiunadi mundial.
Cultura
thumb|220px|Sautunz da l’ensemble naziunal KOLO Il territori da la Serbia odierna è gia stà populà en temps preistorics. In’impurtanta rolla ha surtut giugà la cultura da Vinča ch’ha sviluppà ina da las pli veglias scrittiras enconuschentas. Al lieu da chat Lepenski Vir al Danubi vegn supponida la pli veglia populaziun sedentara d’agriculturs ed allevaturs da muvel ch’è enconuschenta en l’Europa.
En temps passads ha la Serbia adina puspè furmà ina regiun da cunfin d’impurtants imperis. Uschia manava il cunfin tranter la Roma occidentala e la Roma orientala per lung da la Drina tras territori serb. A la Sava ed al Danubi sco er per lung da la via militaris sa chattavan dal temp da l’antica tardiva numerus champs da legiunaris (Singidunum), citads (Sirmium, Viminatium) e residenzas imperialas (Sirmium, Naissus, Mediana, Felix Romuliana). Dal temp bizantin ha Justinian I fundà qua ina sedia episcopala (Justiniana Prima) – l’ultima fundaziun d’ina citad en l’antica ed a medem temp l’emprima fundaziun urbana puramain cristiana sin la Peninsla dal Balcan. Dapi il segund assedi da Vienna tras ils Tircs ha er il cunfin tranter l’Imperi osmanic e l’Austria-Ungaria manà per lung dal Danubi tras territori serb. Tut quai ha laschà ses fastizs: La part settentriunala da la Serbia è colliada culturalmain pli ferm cun l’Europa Centrala che la part meridiunala.
La pli grond’influenza sin la cultura serba sa lascha attribuir a l’Imperi bizantin, quai cun introducir il cristianissem, il ritus bizantin e la scrittira cirillica, ma er en furma dal ceremonial curtais e d’influenzas multifaras sin la litteratura, pictura ed architectura. Per quest motiv sa senta la gronda part dals Serbs colliada fin oz cun la baselgia ortodoxa. Ina muntada speziala entaifer la cultura serba han er las numerusas claustras, da las qualas ina gronda part èn gia vegnidas construidas en il temp medieval sco fundaziuns da las dinastias regentas. Qua èn er sa mantegnidas las cronicas ed agiografias che tractan l’istorgia dal monachissem e dals regents da la regiun; quellas duevan pli tard esser impurtantas per l’ideologia statala ed identitad naziunala.
Las baselgias claustralas furman savens ina sintesa tranter ils stils architectonics romanic e bizantin. Famus èn er ils numerus frescos dal temp autmedieval ch’èn sa mantegnids e ch’anticipeschan per part gia il spiert da l’umanissem e da la renaschientscha che dueva sa far valair pli tard en l’Italia. A l’art bizantin tutga uschia en general ina posiziun centrala entaifer la creaziun artistica da la Serbia. Emprests da quest art èn sa mantegnids fin en la moderna.
La conquista osmanica da la Serbia tranter il 1371 ed il 1459 ha medemamain furmà la cesura centrala en la creaziun artistica dal pajais. Il center da la cultura serba è sa spustà successivamain en il sid dal Reginavel da l’Ungaria en la Sirmia a las costas da la Fruška Gora. Las claustras ch’èn sa sviluppadas là a partir dal 15avel tschientaner èn stadas impurtantas conservaturas da la tradiziun e cultura serba. En la Serbia sezza ha percunter dominà ils proxims tschientaners la creaziun artistica dal mund islamic, oravant tut en furma da l’art classic da tempra osmanica. Il ritg artisanadi islamic è surtut sa manifestà en il stil da la decoraziun d’interiurs, architectura d’ierts, vestgadira ed en general en l’art applitgà.
Cun ils chants epics serbs è sa furmà dapi il 15avel tschientaner in’atgna poesia populara ch’ha, dada vinavant a moda orala ed accumpagnada tras la gusla, tgirà la memoria a la Battaglia da Cosovo sco er als haiducs (cumbattants cunter il domini osmanic).
Las sullevaziuns serbas a l’entschatta dal 19avel tschientaner han restituì a la Serbia successivamain si’autonomia. Uschia ha la moderna europeica, surtut nà da Vienna, fitgà successivamain pe en la Serbia.
Gian Travers
Gian Travers (era Joan u Johann; * 1483 a Zuoz, † 22-8-1563 a Zuoz) è stà in reformatur ed um da stadi rumantsch.
Travers ei sescolaus a differentas universitads en Germania. El ei staus en contact da brevs cun numerus scienziai dalla Svizra. Cun siu amitg Heinrich Bullinger era el cumpigliaus considerablamein alla fundaziun dalla scola ella claustra.
Il grad d’enconuschientscha d’ozildi, engrazia Travers oravontut a sias ovras litteraras. El vala sco scaffider dil lungatg romontsch scret dall'Engiadin'aulta. La descrepziun dalla uiara dil casti Musso, la Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs en fuorma d’ina cronica da rema en 700 vers, ei l’emprema cumprova per la litteratura romontscha. Da gronda muntada ein ses dramas biblics, ils quals ein stai las empremas ovras represchentadas en lungatg romontsch (1534).
Clinica Beverin
thumb|Clinica psichiatrica Beverin La Clinica Beverin è ina clinica da psichiatria acuta dals Servetschs psichiatrics dal Grischun. Ella collavura cun la Clinica Waldhaus a Cuira, che vegn gestida da la medema organisaziun purtadra.
Muond dal circus
thumb|ICN da las Viafiers federelas svizras decoro per Ginevra 2010 Muand dal circus (o World Circus, Zirkuswelt, Monde du cirque) es ün evenimaint itinerant svizzer centro süllas arts dal circus, fundo l’an 1984 da Youri Messen-Jaschin. El preschainta tuots ils aspets dal circus, daspö sia creaziun archeologica fin a sias fuormas las pü contemporaunas.
Clinica Beverin
La clinica ch'è vegnida numnada tenor la muntogna panoramica Piz Beverin è situada a Realta, ina culegna en la vischnanca da Cazas en Tumleastga. En vischinanza directa sa chatta la praschun da Realta cun la quala la Clinica Beverin partiva decennis d'istorgia, avant ch'ella è daventada autonoma l'onn 1991.
Muond dal circus
Preschantaziun
La düreda da mincha manifestaziun es da nouv a dudesch mais in mincha cited. Ella artschaiva milliers da spectatuors e propuona preschantaziuns d'acrobats, gioculaturs, saltimbancs, fakirs, magliafö, clowns, musicists, dresseders da bes-chas, magiciauns, suttuns contemporauns, opera, magia e glüsch, vinging, paradas da circus, mimica, dal evenimaint cosmic fin a l’informatica, la scienza e la fisica dal circus. Purtand pü cu milli artists da la Svizzra e dal muond inter, cun bod taunts möds d’expressiun, cuntegn’la üna cited illa bellezza da la scuvierta dürant ün an.
Clinica Beverin
La clinica tracta creschidas tranter 18 e 65 onns cun tuts tips da malsognas e disturbis psichics.
Muond dal circus
Preschantaziun
«Muond dal circus» as do per mischiun principela dad avrir üna nouva via ill’art creatif e l’urbanism. Quista manifestaziun offra, traunter oter, ün interes pü vast al buonder dal public per la creaziun contemporauna e las nouvas tecnologias. L’es motiveda dal svilup irreversibel d’ün pensamaint visuel da pü in pü preschaint aint ils divers champs dal savair scientific, da la producziun industriela e da la creaziun visuela, cu eir da las noviteds praticas, industrielas e culturelas da la comunicaziun.
Clinica Beverin
Il persunal da la Clinica Beverin vegn scolà tranter auter al Center da furmaziun per la sanadad ed ils fatgs socials a Cuira.
Muond dal circus
Preschantaziun
Il benefizi da la manifestaziun vegn interamaing surdo ad ün proget umanitari.
Brunei
Il Brunei è in pajais asiatic. Sia chapitala è Bandar Seri Bagawan.
La musca dubiusa
Igna gada é miu bab cun ign camarat da la madema vegliadegna mo beca da las mademas idaias – els èran ong fetg giuvens – eus a spass ancunter Porclis, da gi. Aluscha a igl cumarat getg agl bab: el sapppi fâ, ca la pli bealla vacca si Raschagliûs vommi a la malura. Igl bab a getg: „Que sas ti beca fâ.“ Alu a tschel getg: „Bien!“ El schagi cu si quella crappadoira én dies. Mo igl bab stoppi amparmetter ad el da beca tuccâ én el, antrocca el lèeavi si sez. Ad igl bab a amparmess qué ad a taneu plaid par vurdâ, scha qué segi la verdad ne bec. A lu è igl cumarat schascheu en dies, a lu è igna musca vagnida òo da séa bucca ad è sgulada ansì ancunter Raschigliûs. A lu suenter igna urella è la musca sgulada anavos ad è turnada a qué mat puspé en bucca, alla gula, ad igl bab vèeva beca tuccau en el. A lu é qué mat puspé lavau si, suenter ca la musca segi turnada anavos tier el. Quella musca èera séa olma. A l’auter gi è’gl vagneu las noovas ca la ple bealla vacca segi ruglada si Raschigliûs – davos igl Crap da Flem. Suenter, pi tard, è igl bab stau bèears onns sez si d’alp a cur ch’el vazzèeva igna tala musca dubiusa, a el adign getg: „Deus partgiri meu muvel!“ A sch’ign metta igl muvel én mong da Deus, scha a igl schliet beca pussonza sur el.
Pierrafortscha
Pierrafortscha è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Lingua furlana
Il furlan (talian: friulano) è ina lingua romana. Ella vegn discurrida en il Friul, la regiun dad Udine situada en il nordost da l’Italia al cunfin tar la Slovenia. Ins stima che var 600 000 persunas discurrian furlan. La lingua è renconuschida sco lingua uffiziala e lingua da scola. Per part vegn ella era utilisada sco lingua litterara.
Tenor insaquants perscrutaders furma il furlan ensemen cun il ladin da las Dolomitas ed il rumantsch dal Grischun la gruppa da las uschenumnadas ‹linguas retoromanas›. Questa teoria è dentant contestada (cf. l’artitgel Questione ladina).
Quasi tut ils pledaders e las pledadras dal furlan discurran era perfetgamain talian. Era ils Slovens che vivan en la regiun da Gorizia e la minoritad tudestga en il Friul utiliseschan per gronda part il furlan sco segunda u terza lingua dasper il sloven, tudestg u talian.
Istorgia
L’origin dal furlan n’è betg sclerì dal tuttafatg. In punct da dispita è l’influenza dal latin discurrì ad Aquileia che furmava in’impurtanta citad da l’Imperi roman situada en il Friul odiern. Insaquants scienzads pretendan che diversas caracteristicas da questa varianta locala dal latin sajan vegnidas surprendidas pli tard en il furlan. Las inscripziuns chattadas en quella regiun mussan dentant be divergenzas dal latin standard ch’eran per gronda part era enconuschentas en l’ulteriura part da l’Imperi roman. Cun quai ch’ils indigens originars dal Friul eran Carnians, dominava fin a l’arriv dals Romans 181 a.C. questa varianta celtica. La part dal substrat celtic en il vocabulari modern furlan è però minim; unicamain ils nums da lieu mussan la derivanza celtica (p.ex. nums da lieu sin -acco u -icco).
Sut l’influenza dal langobard vegn il furlan ad esser sa sviluppà dal latin enturn l’onn 1000 s.C. Las emprimas perditgas en scrit en furlan sa chattan en actas d’administraziun dal 13avel tschientaner. Autras perditgas dateschan dal suandant tschientaner, dal qual ins ha plinavant chattà texts litterars (p.ex. ils Frammenti letterari).
La ‹Questione ladina›
→ Artitgel principal: Questione ladina
L’enconuschent linguist Graziadio Isaia Ascoli ha preschentà l’onn 1871 l’idea d’ina unitad tranter il ladin, il rumantsch dal Grischun ed il furlan. Tenor questa teoria appartegnan las trais linguas a la medema famiglia. Pli baud dueva quella esser stada derasada da la Svizra Orientala dad oz fin en l’Istria; ozendi cumparan las trais linguas dentant mo pli sco inslas isoladas. Il linguist Francescato pretenda plinavant ch’il venezian, il furlan ed il ladin hajan insaquants segns caracteristics communabels. Ozendi è la gronda part da l’avis che tut las linguas menziunadas appartegnevan bain a la medema famiglia, ma ch’ellas èn sa sviluppadas gia avant blers tschientaners en differentas direcziuns. Segns caracteristics ch’èn, tenor Ascoli, tipicamain rumantschs datti ultra da quai era en variantas dal talian dal nord.
Italia
Ozendi vegn il furlan discurrì surtut en las provinzas Pordenone, Udine ed en las Alps Carnianas. Fitg derasà è el ulteriuramain en la provinza Gorizia ed en l’ost da la regiun Venezia. En il passà era la derasaziun anc pli gronda cun quai ch’i vegniva era discurrì furlan a Trieste e Muggia.
En tut il mund
Fin en ils onns 1960 era il Friul ina regiun fitg povra. Blers abitants èn emigrads en Frantscha, en Belgia u en Svizra. Destinaziuns ordaifer l’Europa eran il Canada, l’Australia, l’Argentinia, la Brasilia, ils Stadis Unids da l’America e l’Africa dal Sid. Là chatt’ins anc ozendi cuminanzas d’emigrants furlans (Fogolâr furlan) che vulan mantegnair lur tradiziuns ed oravant tut il furlan.
Litteratura
Las emprimas perditgas dal furlan dateschan dal 13avel tschientaner ed appartegnan a las domenas economia e giurisprudenza. En l’administraziun vegnivan il latin ed il furlan savens duvrads in sper l’auter. Las emprimas notizias litteraras èn poesias d’amur dal 14avel tschientaner, inspiradas probablamain dal Dolce Stil Novo. L’ovra la pli enconuschenta da quel temp è la poesia Piruç myò doç inculurit (‹mes pair dultsch e colurus›), scritta circa il 1380 d’in autur anonim da Cividale del Friuli. Cun quai ch’i na dat betg grondas differenzas en la transposiziun pon ins dir che la lingua n’è betg sa sviluppada enormamain. Cun excepziun da pleds obsolets (p.ex. dum(n) lo) n’avess in pledader modern dal furlan nagins problems da chapir questa poesia.
Ina segunda èra da grond’impurtanza per la litteratura furlana ha gì lieu en il 16avel tschientaner. La persuna-chau da quest temp è stà l’autur Ermes di Colorêt; si’ovra cumpiglia dapli che 200 poesias.
Fonologia
Il furlan distingua tranter vocals curts e lungs. Or da questa differenza quantitativa datti pia pèrs minimals. Vocals lungs èn tipics per il furlan. Quai influenzescha era la pronunzia taliana dals Friulans. Vocals lungs vegnan marcads en la lingua furlana cun in accent circumflex.
Las varietads dal furlan pon ins distinguer tenor l’utilisaziun dals vocals lungs. En tschertas varietads èn quests vocals diftongads. La grafica sutvart preschenta quatter pleds en furlan da standard (pît ‹pe›, sêt ‹said›, pôc ‹in pau›, fûc ‹fieu›) e la realisaziun en quatter varietads. Ils monoftongs èn colurads blau ed ils diftongs mellen.
Consonants dubels (ll, rr etc.) sco els èn usitads en il talian n’existan betg en furlan.
Artitgel
Il furlan ha dus geners, masculin e feminin, per exempel il mûr (la paraid), la cjadree (la sutga).
Ils artitgels derivan dal pronom latin ille e unus:
Clinica Waldhaus
thumb|Clinica Waldhaus La Clinica Waldhaus en il Loequartier a Cuira è dasper la Clinica Beverin sper Cazas in da dus ospitals da psichiatria acuta en il Grischun. Ella vegn gestiunada dals Servetschs psichiatrics dal Grischun.
Lingua furlana
Artitgel
Il e la avant in vocal vegnan apostrofads: l’. Era l’artitgel indefinit ha en furlan dus geners:
Clinica Waldhaus
Clinica
Dasper la psichiatria acuta datti en la Clinica Waldhaus er ina partiziun da psichiatria da reabilitaziun ed ina staziun da psicoterapia staziunara. En la chasa sa chatta er ina clinica da tinnitus. Ina purschida ambulanta è la Memory-Klinik che s'occupa da sintoms d'emblidusadad cronica.
Lingua da segns
Ina lingua da segns è ina lingua natirala che duvra ina furma da communicaziun manuel, cuntrari a segns acustics.
Lingua furlana
Feminin
La gronda part dals nomens feminins fineschan sin ‹-e›. (Cuntrari al franzos vegn quest ‹-e› era pronunzià).
Clinica Waldhaus
Architectura
La Clinica Waldhaus è in dals exponents ils pli marcants da la Gründerzeitarchitektur da la fin dal 19avel tschientaner a Cuira. Impurtant è qua surtut l'architectura da la cuntrada: I han renunzià a mintga tip da cuvriment, las vias dal parc èn construidas ad artg. Quai posibilitescha da l'ina vart ina nova experientscha dal spazi evitond in sentiment da stretgezza e suttastritga da l'autra vart la tenuta averta da la clinica envers la citad e la societad, che a lez temp n'era betg incontestada.
Lingua da segns
I dat plirs linguas da segn.
Clinica Waldhaus
Persunalitads
L'emprim directur da la clinica è stà Josef Jörger, in medi da Val (GR).
Lingua furlana
Feminin
Exempels
Lingua da segns
Plers linguas da segns derivan dalla lingua da segns franzosa (3.506.800 -100.000 ) e la Svizra (426.800 -10.000 ), sco per exempel la lingua da segns americana en ils Stadis Unids da l'America (2.000.000 ), la lingua da segns taliana en l'Italia (3.525.000 ), la Svizra (426.800 ) ed il San Marino (1.460 ), la lingua da segns tscheca (63.000 ), la lingua da segns russa(120.500 ), la lingua da segns irlandaisa (215.000 ), la lingua da segns catalana en Catalonia (32.000), la lingua da segns austriaca (482.300 ), la lingua da segns neerlandaisa (932.000 ) u la lingua da segns indonaisa (2.000.000 ).
Lingua furlana
Masculin
La gronda part dals nomens masculins fineschan sin in consonant u sin ‹-i›.
I dat nomens masculins che fineschan sin ‹-e›, sco per exempel sisteme (sistem) e probleme (problem); i sa tracta normalmain da pleds che derivan dal grec antic. Ins chatta dentant era furmas assimiladas sco problem u sistem.
Lingua da segns
La lingua da segns danaisa (5.000 ) po esser derivada dalla lingua da segns franzosa, mo quai na betg segir. La lingua da segns Norvegia (261.600 ) è derivada dalla lingua da segns danaisa.
Lingua furlana
Masculin
Gist ozendi inscuntr’ins adina pli savens pleds emprestads or dal talian, sco per exempel treno, era sche l’‹-o› final è fitg atipic per il furlan. Blers da quests pleds furman però il plural tenor il sistem furlan cun ‹-s› (trens). Quest trend disturba ils purists. Els insistan ch’ins utiliseschia pleds furlans originals enstagl da versiuns talianas. En numerus cas lasch’ins simplamain crudar l’‹-o› final (ina sort da via da mez) ed il nomen finescha danovamain sin in consonant (tren). En meds da massa stampads, che vegnan controllads da purists, vegn quest trend persequità consequentamain.
Adjectivs
Ils adjectivs furlans possedan ina congruenza da gener e da numerus. Uschia datti per la gronda part dals adjectivs quatter furmas; qua l’exempel brut (trid):
Lingua da segns
La lingua da segns britannica da la communitad surda en il Reginavel Unì (3.535.000 -77.000 ) furma ensemen cun la lingua da segns australaisa (9.000 ) ed la lingua da segns nova zelandaisa (16.000 ) ina autra famiglia da linguas da segns.
Lingua furlana
Adjectivs
En varietads dal nord cumpara era la furma brutes enstagl da la furma da standard brutis. La furmaziun da la furma feminina d’in adjectiv suonda a reglas che n’èn betg adina uschè cleras:
Reglas per la furmaziun dal plural
Nomens sin ‹-e› (masculins u feminins) fineschan sin ‹-is›:
Lingua da segns
L'origin da la lingua da segns svedaisa (10.000 ) n'è betg cumpletamain enconuschent. Ella deriva forsa da la lingua da segns britannica. La lingua da segns Finlanda (8.000 ) deriva d'ella.
Lingua furlana
Reglas per la furmaziun dal plural
Tar bunamain tut ils nomens pon ins furmar il plural cun ‹-s› a la fin:
Lingua da segns
Autras linguas da segns èn isoladas u lur'origin n'è betg enconuschent, sco per exempel la lingua da segns tirca (316.840 ), la lingua da segns tudestga, la lingua da segns albanaisa (204.570 ) u la lingua da segns maltaisa (20.800 -200 ).
Lingua furlana
Reglas per la furmaziun dal plural
En intginas varietads furlanas datti nomens cun in consonant da finiziun che daventa mit sch’ins agiunscha il ‹-s› plural. Il plural da gjat articulesch’ins per exempel gjas, era sche la scripziun è gjats. Era nomens cun ‹-ç› final (che vegn articulà sco il rumantsch ‹tsch›) furman il plural cun ‹-s›, per exempel messaç/messaçs.
Pompeu Fabra
Pompeu Fabra i Poch (* 20 da favrer 1868 a Gràcia, Barcelona; † 25 da december 1948 a Prada de Conflent) è stà in linguist catalan. El vegn considerà sco autur da las normas modernas da la lingua catalana.
Lingua furlana
Excepziuns
Nomens masculins sin ‹-l› u ‹-li› furman il plural cun las finiziuns ‹-i› e ‹-li›:
Nomens feminins sin ‹-l› furman il plural regular:
Insaquants nomens masculins sin ‹-t› furman il plural cun remplazzar il ‹-t› final cun ‹-cj›:
Nomens sin -s na sa midan betg:
Pronoms pleonastics
In exempel: jo o lavori signifitgescha ‹jau lavur›; lavorio jo? signifitgescha ‹lavur jau?›.
Verbs
En il furlan datti quatter conjugaziuns che sa distinguan tenor lur finiziun verbala en l’infinitiv: ‹-â›, ‹-ê›, ‹-i› ed ‹-î›. Prend’ins davent questas finiziuns resta il tschep per furmar ulteriuras furmas. I dat dentant era verbs irregulars. Ils pli frequents èn: jessi (esser), vê (avair), podê (savair/pudair) e lâ (ir).
Adverbs
Cun agiunscher la finiziun ‹-mentri› a la furma feminina d’in adjectiv pon ins furmar l’adverb correspundent, per exempel lente, lentementri (plaun). In’excepziun èn ils adjectivs sin ‹-il› ch’utiliseschan per la furmaziun d’adverbs la furma masculina: facil, facilmentri (facil).
Stgazi da pleds
Il stgazi da pleds furlan sa basa per la gronda part sin il latin. Natiralmain ha la lingua fatg tras insaquantas midadas fonologicas e morfologicas. Blers pleds èn ils medems sco en autras linguas romanas. Era autras linguas han influenzà il stgazi da pleds furlan:
Situaziun actuala
thumb|right|Signals da traffic en talian e furlan Grazia a la lescha 482/1999 è il furlan acceptà uffizialmain en l’Italia sco lingua minoritara. En las scolas primaras datti singulas lecziuns en furlan (rom facultativ). Ultra da quai datti era gasettas-online e gruppas da musica che scrivan texts en furlan. Avant curt temp èn vegnids preschentads dus films en furlan (Tierç lion, Lidrîs cuadrade di trê) ch’han survegnì bunas criticas da gasettas talianas. Signals da traffic bilings (talian e furlan) ves’ins en ca. 40 pertschient da las vischnancas da la provinza d’Udine. Dapi l’onn 2004 vegnan signals unicamain talians remplazzads cun bilings. I dat era ina translaziun da la bibla. Il poet e scriptur Ermes Culos ha translatà differentas ovas litteraras sco per exempel Don Quijote da Miguel de Cervantes en furlan. Ultra da quai ha el translatà La Divina Commedia da Dante Alighieri. La translaziun è disponibla en il Project Gutenberg. L’organisaziun per il mantegniment dal furlan è la Societât filologjiche furlane, fundada l’onn 1919 a Görz.
Nums da lieu
Mintga lieu en il Friul ha in num furlan e talian. Dus exempels: il num furlan per Udine è Udin, quel da Tolmezzo è Tumieç. Cun quai ch’il talian è la lingua uffiziala, èn ils nums da lieu talians ils uffizials. Dentant vegnan era las versiuns furlanas acceptadas en contexts uffizials.
Standardisaziun
La problematica da la standardisaziun da las linguas minoritaras è era preschenta en il furlan. Normalmain vegn il furlan central resguardà sco standard, però è questa vista contestada enfin oz.
Varietads dal furlan
A la furma dal Friul central cjase correspundan las furmas d’autras regiuns cjasa u cjaso. Pier Paolo Pasolini, il represchentant il pli enconuschent en il 20avel tschientaner, ha scrit sias ovras en furlan dal vest, sia lingua materna.
Las emprimas ovras dal 13avel tschientaner sa basan sin il furlan discurrì en la regiun da Cividale del Friuli. Da quel temp era quai la citad la pli impurtanta dal Friul. Interessantamain exista qua ina gronda frequenza dal vocal da finiziun ‹-o›. Ozendi chatt’ins quel be en diversas vischnancas en Carnia. Udine, nua che la finiziun ‹-a› era la pli utilisada, ha pli tard remplazzà Cividale del Friuli sco citad principala dal Friul. La finiziun ‹-e› è documentada pir a partir dal 16avel tschientaner.
Sistems da scrittira
Il sistem da scrittira uffizial consista da l’alfabet latin e dal ‹c- cédille› (ç). Il bustab ‹q› vegn mo utilisà per nums da persunas u nums da lieu istorics. En tut ils auters cas vegn el remplazzà dal ‹c›. Ils bustabs ‹k›, ‹x›, ‹w› e ‹y› vegnan avant be en pleds emprestads. Els na fan betg part da l’alfabet:
Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Zz
Ultra da quai existan era ils accents gravis, lenis e circumflex. Per distinguer pèrs minimals inditga l’accent circumflex in vocal lung, per exempel lât vs. lat.
Il babnoss en furlan
Pari nestri, che tu sês intai cîi,
che al vegni il to ream,
che e sedi fate la tô volontât
come in cîl, cussì in tiere.
Danus vuê il pan che nus covente,
parinus jù i nestris debits
e no sta molânus inte tentazion,
ma diliberinus dal mâl.
Lai da Neuchâtel
Il lai da Neuchâtel (franzos: Lac de Neuchâtel) è in lai da la Svizra (chantuns Neuchâtel, Vad, Friburg e Berna).
Geografia
Il flum principal è la Zihl/Thièlle (Orbe).
Auters flums sun la La Broye, La Menthue ed l'Areuse
Il livel dal lai è da 429 m.s.m ed il puntg il pli bass dal lai è da -152.
La riva tranter Vaumarcus ed Neuchâtel sa numa Le Littoral, tranter Neuchâtel ed Cudrefin sa numma Seeland ed tranter Cudrefin ed Estaveyer-le-Lac sa numa La Broye.
La lunghezza maxima dal lai è sper da 40 km ed la lartgezza maxima è sper da 12 km.
Joan Fuster
thumb|250px|Joan Fuster