cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Segunda Guerra mundiala
Cumbat aviatic per l'Engalterra, 1940/1941
Plazzas aviaticas, fabricas d'aviuns ed implants da ports britannics vegnan savens bumbardads da l'aviatica militara. Ils bumbardaders tudestgs han in'escorta da protecziun dad aviuns da chatscha per dustar ils aviuns da chatscha britannics. Ils cumbats chaschunan dad omaduas varts grondas perditas materialas, uschia che l'aviatica militara tudestga sa limitescha a partir da l'october 1940 per gronda part a bumbardaments da notg.
En consequenza dals bumbardaments da Londra, Coventry ed autras citads englaisas moran passa 32'000 civilists.
La politica d'allianzas da Hitler
Cunquai che la Gronda Britannia n'è betg battida, tschertga Hitler alliads tant cunter la Gronda Britannia sco era per l'avegnir cunter l'Uniun Sovietica. Quella n'era betg mo vegnida definida gia daditg sco «spazi da viver», mabain vala uss era per el sco in allià pussaivel da la Gronda Britannia sin il continent.
Sontg Imperi roman
Dretgira da chombra da l’Imperi
Cun endrizzar la dretgira han ins abolì la funcziun dal retg ed imperatur sco derschader il pli aut e surdà quella a l’influenza dals Stans da l’Imperi. Quai n’era betg stà il cas tar la Dretgira da chombra roiala ch’existiva dapi l’entschatta dal 15avel tschientaner. L’emprim urden da la Dretgira da chombra dals 7 d’avust 1495 ha fundà la Dretgira da chombra ‹da nus› (pia dal retg) ‹e dal sontg Imperi›. Dal medem di dateschan ils documents davart la Pasch publica eterna, davart il diever da pasch ed urden e l’urden dal cutrin public. Tut quels dattan perditga dal success dals Stans da l’Imperi envers l’imperatur. Il medem pon ins vesair vi dal reglament da dretgira areguard il lieu da la dieta (ch’era ina citad da l’Imperi che sa chattava lunsch davent da la citad da residenza da l’imperatur), ma er pertutgant la finanziaziun e la structura da persunal.
Derivanza e dretg da disa
Ils scienziads da lez temp distinguevan tranter la derivanza che pertutgava ils affars dal stadi sez, la ‹derivanza da l’Imperi› e la derivanza co che quels eran d’exequir. Tar l’emprima gruppa appartegneva dapi il temp modern la cunvegna che mo in Tudestg dastgia vegnir elegì retg e ch’il retg stueva martgadar dapi l’onn 1519 cun ils prinzis electurs davart ina capitulaziun electorala. Grazia al vegl dretg da disa dastgavan ils stans da l’Imperi ils pli nobels ornar lur titel cun l’agiunta ‹da la grazia da Dieu›. Medemamain vegniva in stan da l’Imperi ecclesiastic considerà pervi da quai pli aut ch’in stan secular dal medem rang.
Holocaust
Procedura da decisiun
Ils 12 da december 1941, in di suenter sia decleraziun da guerra cunter ils Stadis Unids, ha Hitler declerà als Gauleiter ch’el aveva radunà en la Chanzlia dal Reich: Damai che la guerra mundiala saja uss ina realitad, stoppia la destrucziun dals Gidieus esser «la consequenza necessaria». Sa basond sin l’incumbensa da Göring aveva Heydrich envidà ils pli impurtants funcziunaris ministerials a la Conferenza da Wannsee. Quella dueva oriundamain avair lieu ils 11 da december, ma pervi da la decleraziun da guerra da Hitler è ella vegnida spustada sin ils 20 da schaner 1942. Là han ins alura discutà l’ulteriura organisaziun dal holocaust ch’aveva gia cumenzà. Tenor il sulet protocol da la conferenza ch’è sa mantegnì, eri previs da deportar 11 milliuns Gidieus da tut l’Europa. Tut las impurtantas partiziuns dal reschim naziunalsocialistic duevan cooperar a realisar quests plans e tut ils participants da la conferenza han dà a quels lur consentiment. Il responsabel per dumondas dals Gidieus da Heydrich, Adolf Eichmann, l’organisatur e protocollist da la conferenza, ha confermà il 1961 durant ses arrest en l’Israel che Heydrich al haja communitgà persunalmain e verbalmain intgins dis avant la conferenza: «Il Führer ha cumandà la destrucziun fisica dals Gidieus.» Durant il process cunter Eichmann ha quel plinavant confermà tge che sa zuppava propi davos la lingua da camufladi dal protocol: «Igl è vegnì discutà da mazzar, eliminar ed extirpar.»
Rumenia
La regenza da la Rumenia sut Antonescu ha laschà mazzar en gronds mazzaments en massa radund 350 000 Gidieus rumens en ils territoris occupads ed ha uschia quasi extirpà quels dal tuttafatg. Be ils Gidieus da la Transilvania èn restads fin il mars 1944 sut la protecziun da l’Ungaria, fin ch’era quels èn vegnids manads ensemen cun ils Gidieus ungarais directamain ad Auschwitz. La deportaziun dals Gidieus dal territori oriund da la Rumenia ha il schef da stadi franà surprendentamain l’october 1942. Quels èn però restads exposts vinavant a persecuziuns e pogroms.
Sajettadas en massa sistematicas
Ils 15 da fanadur han ins mazzà a Jelgava per l’emprima giada tut ils Gidieus d’in lieu. A partir dals 15 d’avust ha surtut il commando d’acziun 3 sajettà en la Lituania e Lettonia quasi mintga di er dunnas, uffants e glieud veglia gidieua sin las plazzas da rimnada dals lieus sovietics che vegnivan conquistads. A Kaunas e Paneriai sper Vilnius, ch’avevan in ghetto da Gidieus, è quai succedì pliras giadas. En l’Estonia han radund 1000 Gidieus pudì fugir; 950 èn vegnids mazzads.
Sontg Imperi roman
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
Ultra da quai aveva la baselgia da l’Imperi chalà d’exister e cun ella quella part dals prinzis da l’Imperi che fascheva da l’Imperi quai ch’el era. Ella era stada enragischada talmain en il sistem da l’Imperi ch’ella è ida a frusta avant la fin da quel. Las posiziuns anticlericalas da la Frantscha avevan medemamain gì in’influenza. Uschia aveva la Frantscha pudì privar l’imperatur d’ina da sias posiziuns da pussanza las pli impurtantas. Ma er l’illuminissem e l’idea fixa da l’absolutissem d’esser responsabel per tut han contribuì al fatg che la baselgia da l’Imperi è daventada obsoleta. Ils prinzis catolics vilentavi tuttina gia daditg ch’ils prinzis protestants duvravan lur baselgias sco med da pussanza. L’atun 1803 èn er ils territoris dals chavaliers da l’Imperi vegnids occupads dals territoris vischinants. Quai mussa quant pauc che las leschas da l’Imperi valevan anc.
Holocaust
Persecuziun dals Gidieus en il Reich tudestg 1933–1939
thumb|220px|Boicot da butias gidieuas a Berlin (avrigl 1933) Fin l’onn 1941 han ils naziunalsocialists tschertgà da stgatschar ed expropriar ils Gidieus tudestgs. Immediat suenter che Hitler è arrivà a la pussanza ils 30 da schaner 1933, han la NSDAP e sias sutorganisaziuns SA, SS, NSDStB e Giuventetgna da Hitler cumenzà cun acts da violenza cunter Gidieus; per part èn quels succedids a moda betg planisada, per part a moda organisada. Ina ‹politica da Gidieus› è pir sa sviluppada sco reacziun sin quai. Impurtantas staziuns han furmà il «boicot dals Gidieus» dal prim d’avrigl 1933 e la Lescha per restabilir il status da professiun dals funcziunaris dals 7 d’avrigl 1933; quest’ultima preveseva da relaschar tut ils funcziunaris «betg arics» ed ha introducì uschia per l’emprima giada in criteri da razza en ina lescha statala. Sinaquai èn ils Gidieus vegnids exclus successivamain da las federaziuns professiunalas, da las interpresas, da las uniuns, da las scolas e da la vita culturala. Questa politica ha cuntinuà cun numerusas ulteriuras leschas ed ordinaziuns antigiudaicas ed è vegnida rinforzada pass per pass fin il 1945. Medemamain il 1933 han ins cumenzà ad endrizzar champs da concentraziun (Konzentrationslager, KZ), per ordinari sut l’egida da la SA. L’emprim han ins mess en fermanza adversaris politics. Il Champ da concentraziun Dachau che vegniva manà da la SS dueva alura daventar il model per ils champs da lavur e d’exterminaziun da pli tard ch’avevan en mira explicitamain ils Gidieus ed autras gruppas che vegnivan persequitadas per motivs da razza. Laschar murir da la fom, tortura e mazzaments arbitrars tutgavan gia en ils emprims champs da concentraziun tar il mintgadi. Praschuniers gidieus vegnivan schicanads là da l’entschatta ennà ed avevan la pli auta rata da mortoris. Ils 12 d’avrigl 1933 han ins mazzà a Dachau l’emprima giada er Gidieus, p.ex. Rudolf Benario; in mez onn pli tard è il mazzament da praschuniers da champs da concentraziun vegnì legalisà en furma da l’uschenumnada obligaziun da la guardia (Postenpflicht).
Segunda Guerra mundiala
Campagna dal Balcan, 1941
Ils 25 d'avrigl decidan ils cumandants da las pussanzas da l'axa da far ina battaglia or da l'aria sur l'insla Creta (Operaziun Merkur). Il di da l'invasiun, ils 20 da matg 1941, transportan 593 aviuns las furmaziuns da paracrudaders sur Creta. Ils paracrudaders tudestgs èn ina buna noda per la defensiun aviatica, uschia che blers moran u vegnan blessads gia en l'aria. Las unitads atterradas na pon l'emprim betg conquistar plazzas aviaticas per procurar rinforzs (oravant tut artigliaria e vehichels). Plinavant na datti nagina colliaziun da func cun il quartier principal ad Athen, cunquai che blers apparats da func èn ruts durant atterrar. Pir grazia ad in engaschi rinforzà da l'aviatica militara ed insaquants atterraments gartegiads sin plazzas aviaticas sa stabilisescha la situaziun dals attatgaders. Ils Alliads, tranter els insaquants da la Nova Zelanda e da l'Australia, defendan Creta durant in'emna, fin ch'els ston ceder cun ca. 17'000 schuldads. Pervia da las bleras victimas decida Hitler da betg pli far atterraments da l'aria.
Sontg Imperi roman
Il num da l’Imperi
Cun l’encurunaziun da Carl il Grond sco imperatur tras papa Leo III l’onn 800 ha il retg dals Francs tschentà ses reginavel en la successiun da l’Imperi roman antic (l’uschenumnada translatio imperii). Istoricamain e segund il maletg da sasez da l’Imperi roman era il Reginavel bizantin cristian-ortodox dentant sa furmà da l’Imperi roman veder. Tenor l’opiniun dals Bizantins era il nov ‹Imperi roman› dal vest in construct illegitim.
Holocaust
1945
En singuls cas han las truppas alliadas confruntà la populaziun dals lieus vischins cun il maletg ch’als era sa preschentà en ils champs da concentraziun. En pli han ins fatg plirs films documentars, sco per exempel ‹Nazi Concentration Camps› (1945).
Traumatisaziun dals survivents
Blers survivents dals champs d’exterminaziun e persunas ch’èn vegnidas da mitschar dal mazzament smanatschant tras fugia u sut autras circumstanzas han patì lur entira vita d’in disturbi posttraumatic da l’abilitad da purtar squitsch. Il psichiater e psicoanaliticher William Niederland ha creà en quest connex il term ‹sindrom dals survivents›. Ad intgins survivents n’èsi mai stà pussaivel da discurrer davart quai ch’els han fatg tras en ils champs da mort. Auters han rapportà sco perditgas dal temp en ils Process dad Auschwitz. Consequenzas da traumas pon – sco che quai è er enconuschent nà da participants a la guerra – sa mantegnair fin en la segunda generaziun, pon pia er pertutgar biadis dals survivents.
Segunda Guerra mundiala
Effects posteriurs
Pervia da la Segunda Guerra mundiala vegnan la Germania, l'Italia ed il Giapun exclus dal circul da las pussanzas grondas militaras. Ils stadis da l'Europa Occidentala (Frantscha, Ollanda, Gronda Britannia) èn uschè flaivels ch'els ston suenter la guerra renunziar a lur colonias. L'USA e l'Uniun Sovietica prendan en il plaz da las novas pussanzas mundialas – pervia da l'armament nuclear lura schizunt sco uschenumnadas superpussanzas
Holocaust
Procedura da decisiun
thumb|170px|Adolf Hitler a chaschun d’in pled davant il Reichstag (october 1939) Il reschim naziunalsocialistic ha laschà fixar en scrit uschè paucas decisiuns davart crims sco pussaivel, ha tractà quests fatgs sco secret statal ed ha laschà destruir bleras actas. Quai mussa ch’ils purtaders da decisiuns eran tuttavia conscients da la dimensiun e da la purtada da quests crims. Savens han documents en scrit servì sco legitimaziun posteriura; quai vul dir ch’i ston esser crudadas decisiuns informalas accumpagnadas d’instrucziuns a bucca.
Elavuraziun giuridica
La puniziun dals crims naziunalsocialistics ha cumenzà cun ils process da Nürnberg ed ils process successivs che las pussanzas alliadas han manà tras tranter il 1945 ed il 1948. Il pli impurtant da quels ha furmà il Process da Nürnberg cunter ils delinquents da guerra principals.
Procedura da decisiun
Ils pleds da Hitler eran tegnids sapientivamain en in tun general, ambig e camuflant. Tuttina han els servì sco lingia directiva per numerusas mesiras da las autoritads che s’occupavan cun ils Gidieus; en lur decisiuns èn quellas sa stentadas da correspunder a la «voluntad dal Führer» ed han sinaquai retschet l’approvaziun da Hitler. Ils 30 da schaner 1939 ha Hitler smanatschà en il Reichstag, il parlament tudestg, da «destruir en l’Europa la razza gidieua» en cas d’ina nova guerra mundiala. Sche quai dueva succeder en furma d’expulsiun ubain era da chapir sco intenziun d’als vulair exterminar ha el laschà avert; in plan correspundent n’era betg anc avant maun. Sin quest pled è Hitler revegnì repetidamain durant ch’il holocaust era en plaina acziun, uschia per exempel quatter giadas be il 1941 e 1942, ed ha fatg allusiun a sia realisaziun: «Ils Gidieus han a ses temp ris er en Germania davart mia profezia. (...) Da quels che rievan lezza giada, rian oz numerus betg pli.»
Elavuraziun giuridica
Dapi il 1945 han ins realisà en la Germania dal vest en tut 912 proceduras giudizialas cunter 1875 persunas pervi da crims da mazzament naziunalsocialistics ch’han gì lieu durant la Segunda Guerra mundiala. Dals accusads èn 14 vegnids sentenziads a la mort, 150 ad in chasti per vita duranta e 842 ad in chasti da detenziun a temp limità.
Sontg Imperi roman
Circuls da l’Imperi
Ils emprims sis circuls da l’Imperi han ins endrizzà a chaschun da la Dieta imperiala dal 1500 ad Augsburg en connex cun la furmaziun dal regiment da l’Imperi. Ils circuls (ch’ins ha simplamain denominà cun numers) sa cumponivan da stans da l’Imperi da tuttas sorts – cun excepziun dals prinzis electurs.
Constituziun da l’Imperi
L’urden federalistic cun bleras prescripziuns singulas han gia crititgà contemporans sco Samuel Pufendorf. Sut il pseudonim Severinus von Monzambo ha el scrit l’onn 1667 l’ovra ‹De statu imperii Germanici› per sustegnair ils prinzis da l’Imperi protestants. En quest’ovra numna el l’Imperi in «systema monstrosum». Tuttina era l’Imperi in stadi cun in chau, l’imperatur, e cun commembers, ils Stans da l’Imperi. Gia ils scienziads da dretg public da l’Imperi eran conscients dal caracter nunusità da l’Imperi e da sia constituziun. Perquai han els empruvà da descriver quel en ina teoria schlargiada. Tenor questa teoria vegniva l’Imperi regì da duas maiestads. D’ina vart sa chattava la maiestas realis che vegniva exequida dals Stans da l’Imperi e da l’autra vart la maiestas personalis, quella da l’imperatur elegì. D’enconuscher è quai er en la formulaziun ch’ins chatta savens ‹imperatur ed Imperi›. En confrunt cun blers auters stadis n’era il chau numnadamain betg l’Imperi.
Holocaust
Enconuschientschas dal holocaust durant il temp naziunalsocialistic
thumb|220px|Dachau: Schuldads americans confruntan la Giuventetgna da Hitler cun il ‹tren da la mort› (30 d’avrigl 1945)
Sontg Imperi roman
Il num da l’Imperi
L’agiunta Nationis Germanicae è pir cumparida en il temp medieval tardiv (enturn l’onn 1450), cunquai che l’Imperi sa restrenscheva principalmain sin il territori linguistic tudestg. L’onn 1486 cumpara questa titulatura en il dretg da pasch publica da l’imperatur Friedrich III. Uffizialmain han ins duvrà quest’agiunta l’emprima giada l’onn 1512 en il preambel dal recess da la Dieta imperiala a Cologna. L’imperatur Maximilian I aveva envidà ils Stans da l’Imperi tranter auter per il mantegniment dal Heiliges Römisches Reich Teutscher Nation. L’agiunta ha survegnì la tempra da cumbatter pretaisas franzosas. Vers la fin dal 16avel tschientaner è la formulaziun puspè svanida dal diever public.
Holocaust
Reich tudestg
La propaganda naziunalsocialistica ha suandà en la publicitad ina strategia dubla: D’ina vart han ils exponents dal reschim discurrì avertamain davart la ‹dumonda dals Gidieus›, sco er davart l’extirpaziun e destrucziun dals Gidieus; da l’autra vart han els sapientivamain laschà avert cura e co che las mesiras correspundentas duain vegnir realisadas. La retorica ambigua era intenziunada per laschar la populaziun tudestga intscherta areguard quai che capitava concretamain. La persecuziun creschenta dals Gidieus en l’Europa ha gì lieu davant ils egls da tuts. Las deportaziuns sa splegavan sin plazzas publicas e staziuns dal tren, vegnivan però preschentadas sco «translocaziuns» en champs da lavur. En vista a las acziuns d’extirpaziun ha il reschim cumandà la secretezza la pli severa; als commembers da la SS eri scumandà sut paina da mort da rapportar davart quai che succediva.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
Per giustifitgar l'invasiun militara en la Pologna fingescha la vart tudestga plirs incidents. Il pli enconuschent è l'assagl simulà sin l'emettur Gleiwitz da commembers da la SS mascrads sco cumbattants da resistenza polacs ils 31 d'avust. Per polac communitgeschan quels sur il radio la decleraziun da guerra da la Pologna al Reich Tudestg.
La Campagna da Frantscha, 1940
Mo sis emnas e trais dis dura il «Blitzkrieg» en il vest. El custa la vita a passa 135'000 schuldads alliads ed a 46'000 schuldads tudestgs. La Svizra po mantegnair sia independenza e n'è mai la mira dad in'offensiva tudestga. La Frantscha vegn partida en duas zonas: il nord ed il vest èn occupads dals Tudestgs. Qua sa chattan impurtants champs d'aviaziun e basas da marina per la guerra cunter la Gronda Britannia. Ils ports a l'Atlantic, oravant tut Brest, daventan las pli impurtantas basas d'operaziun dals sutmarins tudestgs. La part da l'ost e dal sid da la Frantscha resta sut controlla franzosa. Davent da Vichy regna marschal Philippe Pétain il rest da la Frantscha sco stadi da marionettas dal Reich Tudestg (suenter la Segunda Guerra mundiala vegn Pétain sentenzià a mort sco collavuratur, pli tard vegn el dentant grazià).
Holocaust
Champs d’exterminaziun
La destinaziun principala dals transports or da tut las parts da l’Europa è daventà il 1942 il pli grond champ d’exterminaziun insumma, Auschwitz-Birkenau II. Ils 26 da settember 1941 aveva Himmler incumbensà Rudolf Höß d’extender il champ da lavur sfurzada ch’existiva dapi l’onn 1940. Singuls mazzaments tras il persunal da guardia tutgavan là tar il mintgadi. Uschia ha Karl Fritzsch laschà testar tranter ils 31 d’avust ed ils 5 da settember 1941 or d’atgna iniziativa l’emprima giada il product ciclon B che cuntegna gas toxic, e quai vi da 850 praschuniers da guerra sovietics e praschuniers malsauns. Per il champ supplementar eran previs sis gronds crematoris. Sche quels eran gia vegnids dimensiunads da l’entschatta ennà en vista a mazzaments previs n’è betg cler. La fin zercladur 1942 han ins cumenzà a selecziunar a la rampa nua ch’ils trens arrivavan ils Gidieus che n’eran betg abels da lavurar e che duevan immediat vegnir mazzads. Il fanadur 1942 eran prontas duas chombras da gas, nua ch’han gì lieu ils mazzaments fin il favrer 1943. Il mars 1943 èn stads terminads ils crematoris cun mintgamai ina chombra das gas; da qua davent han quels servì mintga di a mazzar e brischar immediat millis novarrivads.
Sontg Imperi roman
Territori da l’Imperi
Incontestads eran ils cunfins da l’Imperi en il nord sin fundament da la riva da la mar e per lung da l’Eider. Quels spartevan ils ducadis Holstein (ch’appartegneva a l’Imperi) e Schleswig (ch’era in feud dal Danemarc). En il sidost furmavan ils territoris ereditars dals Habsburgais il cunfin sut l’Enns, la Stiria, la Carniola (Krain), il Tirol ed il chapitel catedral Trient. En il nordost appartegnevan la Pomarania e Brandenburg a l’Imperi. Il territori da l’Urden tudestg na tutgava tenor l’avis da blers istoriografs betg tar l’Imperi, malgrà ch’el era influenzà da la cultura tudestga e vegniva gia considerà l’onn 1226 (pia avant sia fundaziun) en la Bulla d’aur da Rimini sco feud imperial. I n’avess natiralmain betg fatg senn per l’imperatur da surdar privilegis a quest territori sch’el n’al avess betg considerà sco part da l’Imperi. Ultra da quai ha la Dieta imperiala d’Augsburg da l’onn 1530 declerà la Livonia sco commember da l’Imperi e snegà sur lung temp la transfurmaziun dal territori da l’Urden da la Prussia en in ducadi feudal polac.
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
thumb|300px|L’Imperi enturn l’onn 1705. Charta ‹L’Empire d’Allemagne› da [[Nicolas de Fer]] A partir da l’onn 1740 han ils dus pli gronds cumplexs territorials da l’Imperi, ils pajais d’ierta habsburgais e Brandenburg-Prussia, cumenzà a crescher pli e pli or da l’uniun da l’Imperi. L’Austria aveva battì ils Tircs e pudì acquirir gronds territoris ordaifer l’Imperi. Entras quai è l’accent da la politica habsburgaisa sa stuschà automaticamain vers sidost. Quai è sa mussà oravant tut sut ils successurs da Leopold I. La situaziun da Brandenburg-Prussia era sumeglianta; er qua sa chattava la gronda part dal territori ordaifer l’Imperi. Sper la rivalitad creschenta che strapatschava pli e pli l’Imperi devi dentant er anc midadas en il pensar.
Refurmaziun e pasch da religiun
<div style="padding:5px; margin-top:10px; margin-bottom:10px; padding-right:1em; padding-left:1em; margin-left:1em; border:solid 1px #9C9C9C; font-size:95%; background-color:#F8F8FF; width:35%;float:right"> ''Setzen demnach, ordnen, wöllen und gebieten. daß hinfüro niemands, was Würden, Stands oder Wesen der sey, um keinerley Ursachen willen, wie die Namen, haben möchten, auch in was gesuchtem Schein das geschehe, den andern bevehden, bekriegen, berauben, fahen, überziehen, belägern, auch darzu für sich selbs oder jemands andern von seinetwegen nit dienen, noch einig Schloß, Städt, Marckt, Befestigung, Dörffer, Höffe und Weyler absteigen oder ohn des andern Willen mit gewaltiger That freventlich einnehmen oder gefährlich mit Brand oder in andere Wege beschädigen'' §14 (furmla da la pasch publica da la Pasch da religiun e da l’Imperi d’Augsburg) L’emprima mesadad dal 16avel tschientaner è stada marcada d’ulteriuras codificaziuns giuridicas e cun quai er d’ina ulteriura concentraziun da l’Imperi. Uschia han ins edì ils onns 1530 e 1548 urdens da polizia per l’Imperi e l’onn 1532 la Constitutio Criminalis Carolina. Da l’autra vart hai dà tras la refurmaziun da la baselgia in schisma, quai ch’ha natiralmain gì in effect pauc integrativ. Il fatg che singulas regiuns e singuls territoris han vieut il dies a la veglia baselgia romana ha mess l’Imperi – che pretendeva d’esser sontg – sin ina greva emprova.
L’Imperi fin la mesadad dal 18avel tschientaner
Suenter l’onn 1648 è la posiziun dals circuls da l’Imperi vegnida rinforzada supplementarmain, els han obtegnì ina rolla decisiva en la constituziun da guerra da l’Imperi. Sin fundament dal privel smanatschant nà dals Tircs ha la Dieta imperiala relaschà l’onn 1681 ina nova constituziun da guerra per l’Imperi. Quella ha fixà la grondezza da las truppas da l’armada imperiala a 40 000 umens. Ils circuls da l’Imperi eran responsabels che las truppas vegnian tschentadas si. La Dieta imperiala eterna deva a l’imperatur la pussaivladad da liar vi dad el ils stans da l’Imperi pli pitschens e gudagnar quels per si’atgna politica. Er entras meglras pussaivladads da conciliar conflicts èsi reussì a l’imperatur da puspè engrondir si’influenza en l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Italia, 1943 e 1944
Feldmarschal general Albert Kesselring, schefcumandant da las armadas en l'Italia, refusa da cumbatter en la «citad perpetna» e cumonda a sias unitads da bandunar Roma ils 4 da zercladur senza resistenza. La speranza dals Alliads da pudair chatschar enavos l'armada tudestga fin en las Alps n'è dentant betg sa realisada. A la lingia da defenisiun da l'Apennin èni stads airi, uschia ch'i na dat il 1944 anc betg ina decisiun en l'Italia.
Holocaust
Gidieus
Blers Gidieus ch’avevan pudì emigrar ils onns 1930 ed a l’entschatta da la guerra en pajais segirs, èn s’unids là cun las truppas dals Alliads. En bleras armadas devi intginas unitads gidieuas, per exempel la brigada gidieua en la British Army. En tut han cumbattì là 10 000 Gidieus da lingua tudestga ed ulteriurs ca. 9500 en las forzas armadas dals Stadis Unids. Vers la fin da la guerra han ins mess en pe il moviment Beriha (ebreic ‹fugia›), cun agid dal qual radund 250 000 Gidieus han pudì fugir tranter il 1944 ed il 1948 or da l’Europa da l’Ost. Suenter la guerra han Gidieus tudestgs ch’eran emigrads savens servì als Alliads sco translaturs en la Germania occupada. Ins stima che fin a 1,5 milliuns Gidieus sajan stads involvids en tut l’Europa en il cumbat regular e sco partisans cunter il reschim naziunalsocialistic.
Sontg Imperi roman
Il num da l’Imperi
Cun il num era colliada la pretensiun a la successiun da l’Imperi roman antic e cunquai per uschè da dir ad in domini universal. En il medem mument temev’ins che las profezias dal profet Daniel sa verifitgeschian e che l’anticrist vegnia sin terra suenter ils quatter reginavels dal mund (teoria dals quatter reginavels) – lura dueva cumenzar l’apocalipsa. Perquai che l’Imperi roman antic vegniva quintà sco quart reginavel, na dastgava quel betg ir a frusta. L’elevaziun tras l’agiunta ‹sontg› punctuava che l’Imperi era dà tras la grazia da Dieu e legitimava il domini.
Temp autmedieval
En l’Imperi era l’imperatur vegnì en ils fiers cun ses cusrin Heinrich, il pussant duca da la Saxonia e da la Baviera or da la chasa dals Guelfs. Insaquants onns avant eran els s’accordads communablamain. Uss aveva Heinrich dentant fatg cundiziuns avant che sa participar ad ina campagna militara en l’Italia, e Friedrich ha prendì quai per stgisa d’al privar da la pussanza. L’onn 1180 han ins instradà in process encunter Heinrich, spartì il ducadi da la Saxonia ed ultra da quai empitschnì la Baviera. Da quai ha dentant l’imperatur profità main ch’ils signurs territorials da l’Imperi.
Leschas da basa
Radund 100 onns pli tard hai dà l’emprim term impurtant dal dretg constitutiv a l’intern da l’Imperi. Ils ducadis da schlattaina ch’eran stads oriundamain autonoms eran sa midads en il 12avel tschientaner en ducadis da l’Imperi dependents. Sin la Dieta imperiala da Worms da l’onn 1231 ha Friedrich II stuì surlaschar als prinzis da l’Imperi il dretg da batter munaida, da duana, da fiera ed il dretg d’eriger chastels e citads. Plinavant ha Friedrich II renconuschì a chaschun da questa Dieta imperiala il dretg da legislaziun dals prinzis.
Segunda Guerra mundiala
La politica d'allianzas da Hitler
En l'Europa dal Vest s'avanza Hitler strusch. La Frantscha sut marschal Pétain è preoccupada da mantegnair ses imperi colonial e da betg s'alienar dals Brits. Perquai approva el da princip ina collavuraziun cun il Reich, refusa dentant che la Frantscha sa participeschia a la guerra cun declerar la guerra cunter la Gronda Britannia (inscunter a Montoire, ils 24 d'october 1940). Il dictatur spagnol Franco è il zercladur 1940 anc pront dad entrar en guerra ensemen cun ils Tudestgs, pretenda dentant Gibraltar e parts dals possess da la Frantscha en l'Africa. Hitler considerescha in sustegn da la Spagna sco betg necessari da quel temp. Cura ch'el s'inscuntra ils 23 d'october a Hendaye cun Franco, n'è la Spagna dentant betg pli persvadida dad ina sconfitta da la Gronda Britannia e resta reservada.
Cumbat aviatic per l'Engalterra, 1940/1941
Göring considerescha quai sco ina terrada da l'aviatica militara tudestga. Pli tard accusescha el ils pilots chatschaders dad esser stads temelitgs. Questa reproscha repeta Göring pliras giadas en il decurs da la guerra per declerar sconfittas da l'aviatica militara e per deviar da ses agen disdir sco cumandant.
Bumbardaments da zona
Cunquai che las attatgas da bumbardament concentradas – ellas consistan da mo paucas maschinas – preschentan in'auta quota da sperditas e manchentan savens lur mira, midan ils Alliads a partir da la mesadad da l'onn 1942 lur tactica. Els tramettan blers bumbardaders vers Germania per destruir grondas surfatschas da las citads. La finamira è da destruir tant il militar e l'industria sco era da rumper la morala da la populaziun. Las attatgas durant il di da l'USAAF (United States Army Air Forces) sa concentrescha surtut sin miras strategicas, las attatgas nocturnas da la Royal Air Force sin las citads. Grondas surfatschas da citads grondas sco Cologna e da numerusas citads da la regiun da la Ruhr, ma era da Hamburg, Braunschweig, Heilbronn, Magdeburg, Pforzheim, Schweinfurt e Würzburg vegnan destruidas e dieschmillis da persunas moran. A partir dal 1944 è la dominanza aviatica cleramain da vart dals Alliads, uschia che rotschas da bumbardaders da passa 1000 maschinas pon attatgar bunamain mintga di il Reich Tudestg. Ils ultims mais da guerra vegnan bittadas mintga di ca. 3000 tonnas bumbas (USAAF/RAF ca. 1/1). Suenter las attatgas aviaticas sin Dresden dals 13 fin ils 15 da favrer 1945 metta Winston Churchill en dumonda ils bumbardaments da zona sin citads tudestgas da l'atgna armada aviatica. En futuras undrientschas na menziuna el consequentamain mai il Bomber Command britannic.
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
En il Danemarc resenta la populaziun l'occupaziun tudestga sco in «dischariel», tenor ils pleds dal retg. En l'Ollanda ston ils Tudestgs discharmar la polizia, perquai ch'els teman ina revolta. Al moviment da «Vidkun Quisling» en Norvegia na suonda nagin moviment da massa en la populaziun, la maioritad refusa ils Tudestgs. La resistenza la pli massiva en l'Europa dal Vest ha lieu en Frantscha, nua che la «Résistance», tranter auter ils «Maquis» (ina gruppa da resistenza, denominada tenor il chagliom «maquis»), cumbatta cunter l'occupaziun tudestga.
Sontg Imperi roman
Dretgira da chombra da l’Imperi
Suenter sia fundaziun l’october 1495 ha la dretgira gì l’emprim sia sedia a Francfurt a.M. Igl èn suandadas las citads da Worms, Augsburg, Nürnberg, Regensburg, Speyer ed Esslingen ed a partir dal 1527 Speyer sco sedia permanenta. Suenter che questa citad è vegnida destruida en consequenza da la Guerra ereditara en il Palatinat è la Dretgira da chombra da l’Imperi s’installada dal 1689 fin il 1806 a Wetzlar.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
L'attatga militara cumenza la nav da lingia «Schleswig-Holstein» sin il post polac «Westerplatte» a Danzig. Numericamain è l'armada polaca eguala a l'armada tudestga avanzanta, ma inferiura quai che pertutga la tecnica e la moda da far guerra. La regenza polaca quinta cun il sustegn da la Frantscha e da la Gronda Britannia. Quellas duas naziuns mettan in ultimatum al Reich Tudestg ils 2 da settember sin basa da la Decleraziun da garanzia englais-franzosa dals 30 da mars 1939.
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
La fin da l'onn 1939, suenter la perdita da l'import da mineral da fier nà da la Frantscha, muntan las furniziuns or da la Svezia neutrala a 40 % dal basegn dal mineral da fier da la Germania. In'ulteriura materia prima fitg impurtanta è il nichel or da la Finlanda. Pervia dal tren da minerals da la Svezia vers Narvik (citad en la Norvegia dal nord) è la Norvegia d'impurtanza economica e militara extraordinaria per la Germania. Ils Brits vulan impedir quellas impurtantas furniziuns da materias primas. Perquai decida il cussegl da guerra franco-britannic suprem ils 5 da favrer 1940 da laschar sbartgar quatter divisiuns militaras a Narvik. L'occupaziun dal port norvegiais entras ils Brits incitescha il commando suprem da l'armada tudestga da metter si in stab supplementar per la Norvegia. Ils 21 da favrer relascha Hitler in'instrucziun directa per planisar tschertas operaziuns en il territori scandinav. Il 1. da mars è l'Operaziun Weserübung decidida definitivamain. Quella preveda dad occupar il Danemarc e d'al duvrar sco bun punct da partenza per conquistar la Norvegia. Il mars datti diversas attatgas cunter unitads maritimas britannicas.
Holocaust
Tendenzas da snegar u da bagatellisar il holocaust
Antisemits e revisiunists han gia cumenzà immediat suenter la fin da la guerra ubain a snegar dal tuttafatg il holocaust ubain e relativar las dimensiuns da quel. Da snegar il holocaust è ina da las tendenzas da basa da l’extremissem da dretga che vegn er represchentada da l’antizionissem e ch’è en il fratemp sa colliada ad ina rait internaziunala. Da metter en dumonda u bagatellisar il holocaust considerescha la perscrutaziun dal holocaust sco antisemitissem secundar. En divers stadis – tranter auter en la Republica Federala Tudestga – vegn il snegar il holocaust resguardà sco instigaziun dal pievel e sco offensiun da la memoria da defuncts e furma in act chastiabel.
Segunda Guerra mundiala
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
En Norvegia e per part er en la Germania dal Nord èn las truppas tudestgas en fermanza da las forzas britannicas. Las truppas èn formalmain praschunieras da guerra, dentant betg discharmadas e senza midadas en lur structura militara. Ellas restan prontas per l'acziun e vegnan per part er instruidas vinavant. Las parts da las truppas èn suttamessas al commando britannic. Durant la conferenza a Potsdam ils 27 da fanadur 1945 vegn il primminister britannic Churchill pledentà da Stalin en questa chaussa, numnadamain en quai che pertutga quests 400'000 schuldads betg discharmads en Norvegia.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
La Matricla da l’Imperi da Worms da l’onn 1521 pon ins considerar sco tschintgavla da questas ‹normas da l’Imperi›. En quella han ins registrà tut ils stans da l’Imperi cun las truppas ch’els avevan mintgamai da metter a disposiziun per l’armada imperiala e la summa ch’els avevan da pajar per mantegnair quella. Malgrà adattaziuns a las relaziuns actualas e pitschnas midadas è quai stà la basa per la constituziun da l’armada da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Guerra sin l'Atlantic e cun ils sutmarins
Per augmentar la pressiun sin ils transports da refurniment britannics e per sustegnair la guerra da sutmarins parta il matg 1941 ina flottiglia da la citad da port Gdynia (tudestg Gotenhafen) en Pologna per sa render vers l'Atlantic. La flottiglia sa cumpona da la nova nav da guerra Bismarck, dal grond cruschader Prinz Eugen e dad insaquants destruiders. L'acziun obtegna il num Unternehmen Rheinübung, maina al naufragi dal cruschader da battaglia britannic HMS Hood e finescha cun la sfundrada da la Bismarck ils 27 da matg.
Sontg Imperi roman
Rolla da l’imperatur tenor dretg constituziunal
Durant il temp modern tempriv è la cumposiziun dals dretgs imperials sa midada adina pli fitg en direcziun da dretgs che duvravan in’approvaziun. Uschia era il dretg da pudair bandischar insatgi da l’Imperi oriundamain in privilegi, a la fin dentant in dretg comitial che duvrava il consentiment da la Dieta imperiala.
Circuls da l’Imperi
Cun stgaffir quatter ulteriurs circuls da l’Imperi l’onn 1512 han ins er integrà las terras ereditaras austriacas ed ils electurats en la constituziun cirquitala. L’electurat ed imperi da la Boemia cun ils territoris affiliads da la Silesia, la Lausitz e la Moravia èn dentant restads ordaifer la partiziun da circuls fin la fin da l’Imperi. Medemamain n’han ins betg integrà la Confederaziun svizra, ils chavaliers da l’Imperi, ils territoris feudals en l’Italia imperiala ed insaquants contadis da l’Imperi sco per exempel Jever.
Segunda Guerra mundiala
L'USA entra en guerra, december 1941
Ils Stadis Unids restan l'emprim almain formalmain neutrals en quest conflict. In'atmosfera d'isolaziunissem en la populaziun americana impedescha il president Roosevelt dad intervegnir directamain en la guerra sper la Gronda Britannia ed en l'Uniun Sovietica. Cun l'uschenumnada lescha da Lend-Lease stgaffescha il congress dentant ils 11 da mars 1941 la basa legala per il sustegn da la Gronda Britannia che vegniva gia pratitgà avant. Quella survegn – sco pli tard era l'Uniun Sovietica – en gronda dimensiun rauba d'agid da l'USA.
Sontg Imperi roman
Dretgira da chombra da l’Imperi
thumb|Audienza tar la Dretgira da chombra da l’Imperi. Gravura d’arom, 1750 La Dretgira da chombra da l’Imperi è vegnida constituida en connex cun la refurma da l’Imperi e la Pasch publica eterna l’onn 1495 sut l’imperatur Maximilian I. Ella è stada en funcziun fin l’onn 1806. Sper il Cussegl da curt da l’Imperi furmava la Dretgira da chombra la dretgira la pli auta. Ses pensum era da garantir negoziaziuns regladas e d’evitar uschia ostilitads, violenza e guerra. Sco dretgira d’appellaziun pussibilitava quella dretgira er ad in subdit da manar in process encunter ses suveran.
Abdicaziun da l’imperatur
Gia il schaner aveva il retg svedais suspendì la participaziun dals delegads da la Pomarania a las sesidas da la Dieta imperiala. Sco reacziun sin la Confederaziun dal Rain ha el declerà che la constituziun da l’Imperi saja abolida en ils territoris da l’Imperi sut domini svedais e ch’ils stans ed ils cussegls da la terra sajan schliads. Empè da la constituziun da l’imperi ha el introducì en la Pomarania svedaisa la constituziun svedaisa. Cun quai ha el er terminà il régime da l’Imperi en quella part da l’Imperi. Facticamain aveva l’Imperi chalà d’exister, pertge che restà era sulettamain in torso.
Il davos impuls per renunziar a la curuna ha dentant dà il fatg ch’il prinzi electur da Magonza, Karl Theodor von Dalberg, ha numnà il chau da l’administraziun d’almosnas dal Reginavel imperial franzos, Josef Fesch, sco ses co-adjutor cun dretg da successiun. Brisant è stà che Dalberg era ultra da quai archchancelier da l’Imperi e cunquai chau da la chanzlia, survegliader da la dretgira e protectur da l’archiv da l’Imperi. Il cardinal ch’el aveva numnà sco ses successur n’era betg mo in Franzos che na saveva betg in pled tudestg, el era er in aug da Napoleun. Sch’il prinzi ereditar fiss pia mort ni avess uschiglio en ina moda ni l’autra renunzià a ses uffizis, fiss l’aug da l’imperatur franzos daventà archchancelier da l’Imperi. Ils 28 da matg 1806 è la Dieta imperiala vegnida infurmada davart questa situaziun. Il minister per fatgs da l’exteriur austriac Johann Philipp von Stadion ha vis las consequenzas pussaivlas: u schliar l’Imperi u reorganisar quel sut domini franzos. Sinaquai ha Franz decidì ils 18 da zercladur da protestar, ma quai è stà senza effect, tant pli ch’in eveniment ha chatschà l’auter. thumb|200px|Medaglia da la Confederaziun dal Rain 1808 Ils 12 da fanadur 1806 han l’electurat da Magonza, da la Baviera, da Württemberg, Baden, Hessen-Darmstadt, Nassau, Kleve-Berg ed ulteriurs principadis fundà la Confederaziun dal Rain cun suttascriver a Paris l’acta da la Confederaziun dal Rain. Protectur da questa confederaziun era Napoleun. Il prim d’avust han els declerà ch’els sortian da l’Imperi.
Holocaust
Reich tudestg
L’isolaziun, privaziun dals dretgs, depauperisaziun e la finala la spariziun successiva dals Gidieus or da la vita publica en il Reich tudestg era evidenta. La gronda part dals Tudestgs ha prendì en cumpra las deportaziuns. En il decurs dal holocaust èn vegnids enconuschents adina dapli detagls. I n’era betg adina pussaivel da survegliar che tut vegnia tegnì secret, e cuntravenziuns n’èn betg adina vegnidas punidas. Che «translocaziuns» muntavan facticamain mazzaments en massa èn intgins Tudestgs vegnids a savair tras schuldads che sa chattavan en congedi en la patria, cun tadlar emetturs dals adversaris e tras «propaganda sut vusch» (Hannah Arendt). Il cumbattant da resistenza Helmuth James Graf von Moltke ha scrit il 1943: «Almain nov dieschavels da la populaziun na san betg che nus avain mazzà tschientmillis da Gidieus.» Ma er il dieschavel ch’aveva retschet infurmaziuns pli detagliadas è – cun paucas excepziuns – restà passiv. Betg savair e betg vulair savair gievan en connex cun il holocaust stretgamain in en l’auter.
Sontg Imperi roman
Imperatur
Dapi Maximilian I (1508) sa numnava il retg nov elegì ‹imperatur roman elegì›. A partir da quel mument han ins desistì d’ina encurunaziun tras il papa (cun excepziun da Karl V).
Territori da l’Imperi
Il Reginavel da la Boemia vegn en general preschentà sin chartas sco part da l’Imperi. Quai constat uschè lunsch che la Boemia furmava territori feudal da l’imperatur ed il retg da la Boemia – il qual i deva dentant pir dapi il temp dals Staufers – era in dals prinzis electurs. La populaziun da la Boemia che discurriva per gronda part tschec na sa sentiva dentant betg sco part da l’Imperi.
Temp autmedieval
L’imperatur è mort il zercladur da l’onn 1190 en l’Asia Minura durant ina cruschada. Ses successur è stà ses segund figl Heinrich VI. Lez era gia vegnì numnà l’onn 1186 entras ses bab Caesar e valeva dapi lura sco successur designà da Friedrich. L’onn da si’encurunaziun sco imperatur (1191) ha Heinrich empruvà da prender possess dal Reginavel dals Normans en l’Italia Bassa ed en Sicilia. Damai ch’el era maridà cun ina princessa normana e che la chasa Hauteville che regeva là era morta ora en la lingia principala, ha el fatg pretaisas che n’èn l’emprim però betg stadas realisablas militarmain. Pir l’onn 1194 èsi reussì da conquistar l’Italia Bassa, nua che Heinrich è procedì cun brutalitad vers forzas da l’opposiziun. En Germania aveva Heinrich da sbatter cunter la resistenza dals Guelfs – l’onn 1196 ha ses plan d’introducir ina monarchia d’ierta fatg naufragi. Persuenter ha el fatg ina ‹politica da la Mar Mediterrana› ambiziusa cun detg bler success. La finamira da quella era forsa da conquistar la Terra sontga u schizunt in’offensiva encunter Bizanz.
Suenter la mort prematura da Heinrich VI l’onn 1197 è la davosa emprova d’etablir en l’Imperi ina ferma pussanza centrala ida da l’aua giu. L’onn 1198 hai dà in’elecziun dubla: il mars è Philipp da la Svevia vegnì elegì a Mühlhausen/Thüringen ed il zercladur Otto IV a Cologna. Dus retgs stevan in encunter l’auter. Il figl da Heinrich, Friedrich II, era bain gia vegnì elegì retg l’onn 1196 en la vegliadetgna da dus onns, sias pretaisas han ins dentant ignorà. Tuttina è l’elecziun remartgabla. La dispita per il tron ha gì lieu durant ina fasa, en la quala ins ha scrit si e reglà giuridicamain pli e pli bler. Sper las charplinas militaras è vegnida vitiers ina cumponenta giuridica. Da cas da precedenza han ins fatg cumprovas da l’atgna legitimitad ed ha adattà tradiziuns veglias a la situaziun actuala. Blers arguments e princips che duevan valair per las elecziuns da retgs futuras han ins formulà durant quest temp. Quest svilup ha culminà amez il 14avel tschientaner – suenter las experientschas da l’interregnum – en las fixaziuns da la Bulla d’aur. Suenter che Philipp era gia s’etablì per gronda part è el vegnì assassinà il zercladur 1208.
Segunda Guerra mundiala
Cuntinuaziun da la guerra cunter la Gronda Britannia – Hitler tschertga alliads, 1940/1941
Malgrà la terrada da la Frantscha cuntinuescha la guerra, cunquai che la Gronda Britannia n'accepta betg l'offerta da pasch da Hitler. Hitler sa sprova da consolidar ses domini sur la Nova Europa e d'al segirar cun ulteriuras allianzas.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
A partir dal 1949, suenter la fundaziun dals dus stadis tudestgs, è la persecuziun penala passada en lur cumpetenza. Pervi da la Guerra fraida è quella però bainspert sa fermada. Parallelamain han ins percunter revocà successivamain decisiuns malgistas dals gremis politics e giudizials naziunalsocialistics ed intensivà la politica da reparaziun, surtut envers las unfrendas d’expropriaziuns.
Champs d’exterminaziun
Per pudair svidar sco previs ils ghettos en la Pologna occupada cun mazzar lur abitants, han ins construì dal november 1941 fin il fanadur 1942 ils champs d’exterminaziun Belzec, Sobibor e Treblinka. Ils medis e spezialists d’administraziun e da transport ch’èn vegnids engaschads là derivavan per gronda part da l’acziun T4 ed èn per part avanzads entaifer l’ierarchia da la SS. Ils 16 da mars 1942 han la SS e la polizia cumenzà en enclegientscha cun l’administraziun militara da svidar l’emprim ils ghettos da Lwiw e Lublin ed a partir dal matg ils ghettos en il district Cracovia e da transportar ils abitants a Belzec. Cussegls dals Gidieus han ins sfurzà da selecziunar las unfrendas, las qualas èn vegnidas mazzadas immediat suenter l’arriv. A partir dal matg 1942 han ins mazzà a Sobibor Gidieus da la proxima vischinanza che vegnivan taxads sco «inabels da lavurar». La fin matg eran tut ils posts d’administraziun civila en la Pologna perina da mazzar tut ils Gidieus ch’eran «inabels da lavurar», uschia ch’els han classifitgà quels tenor trais categorias («abel da far guerra», «abel da lavurar» ed «inabel da lavurar») ed han endrizzà ghettos er en lieus pli pitschens. Questas lavurs preparatoricas èn vegnidas dirigidas a moda centrala nà da Lublin; faschond allusiun a Reinhard Heydrich – ch’era vegnì assassinà avant curt temp – han ins mess tut las mesiras cumpigliadas sut il num «acziun Reinhard(t)». Sco metoda da mazzament han ins fatg diever da svapurs da motors. Praticamain tut ils novarrivads vegnivan mazzads independentamain da lur abilitad da lavurar e be schanegiads excepziunalmain per vegnir integrads en in commando da praschuniers intern.
Segunda Guerra mundiala
Campagna dal Balcan, 1941
Las furmaziuns britannicas staziunadas en Grezia rinforzan en il fratemp lur defensiun en las Termopilas (in passadi stretg tranter la mar e la Grezia Centrala). Quellas vegnan invadidas ils 24 d'avrigl; sinaquai ston ils Alliads instradar in'evacuaziun cun vehichels-amfibi per transportar 50'000 schuldads vers l'Egipta. Ils 27 d'avrigl invada l'armada tudestga Athen.
Il lieu da guerra en l'Africa dal Nord, 1940–1943
Sumegliant al champ da battaglia en l'Europa ston ils Talians acceptar grevas sconfittas encunter ils Brits en l'Africa dal Nord. In'offensiva taliana la fin da l'onn 1940 maina a la destrucziun da las atgnas truppas en la Libia.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
Vitiers vegnan diversas ulteriuras leschas e reglamentaziuns sco la Pasch da religiun d’Augsburg dals 25 da settember 1555 cun l’urden d’execuziun e l’urden dal cussegl da l’Imperi sco er la capitulaziun electorala correspundenta ch’han influenzà ensemen la constituziun dapi l’entschatta dal temp modern.
Prinzis electurs
Il retg da la Boemia giugava ina rolla speziala, perquai ch’el sa participava dapi las guerras dals Hussits mo pli a las elecziuns dal retg, dentant betg pli a las autras activitads dal collegi d’elecziun. Pir cun la ‹readmissiun› da l’onn 1708 è quai puspè sa midà.
Segunda Guerra mundiala
Italia, 1943 e 1944
En quest temp pondereschan ils Alliads medemamain da s'avanzar supplementarmain sur il Balcan. Per evitar tensiuns cun l'Uniun Sovietica, vegnan dentant sbittadas questas ponderaziuns.
La zona mediterrana, 1940/1941
La finamira da Mussolini è da conquistar nunspetgadamain la Grezia. Ma gia ils 3 da november lantschan ils Grecs cun success ina cunterattatga. Fin ils 14 da november crodan las truppas talianas definitivamain en la defensiva, uschia ch'ellas vegnan perfin stuschadas enavos fin sur ils cunfins da l'Albania. En vista a quellas terradas da ses partenari d'axa relascha Hitler ils 13 da december instrucziuns per ina campagna sin il Balcan (Operaziun Marita).
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
Sper quest Statut en favur dals prinzis è la pli impurtanta midada da la constituziun segiramain stada la Bulla d’aur da l’onn 1356 ch’ha reglà l’emprima giada a moda lianta las normas per l’elecziun dal retg ed uschia evità elecziuns dublas sco quai ch’igl era gia capità differentas giadas. En pli han ins fixà la gruppa da prinzis che dastgava eleger il retg; ils electurats han ins declerà indivisibels per ch’il dumber da prinzis electurs na creschia betg. Ultra da quai ha la Bulla d’aur excludì dretgs papals tar l’elecziun e restrenschì il dretg da faida.