cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin Raschèr
Ovra
Curt suenter sia pensiun il 1985 ha Martin Raschèr fatg in curs da scriver ed ha cumenzar a notar reminiscenzas per sia dunna e ses dus uffants; quai per tudestg damai che sia famiglia na sa betg rumantsch. 35 istorgias ha el rimnà en in pitschen carnet cun il titel Seifenwasser dal qual el ha regalà otg exemplars. In da quels exemplars ha el regalà ad in anteriur scolar che en il fratemp ha emprendì rumantsch e che ha intimà Raschèr da scriver si sias reminiscenzas per rumantsch. Pli tard ha el cumenzà da translatar sias istorgias en puter. «Pli ditg ch'jau ma fatschentava cun la translaziun e pli lev ch'ella gartegiava. Jau n’avev betg emblidà mia lingua materna! Ella era mo cupidada e stuvaiva vegnir svegliada» vegn el cità en La Quotidiana. Ils 18 da zercladur 2012 è cumparì ses cudesch biling puter-tudestg cun il titel Ova da savun/Seifenwasser.
Militar
Far militar è l'expressiun usitada per survir en in'armada cun sistem da miliza. Caracteristic per il militar èn l'uniformaziun e l'ierarchia. Quai sa mussa cunzun entras ils grads militarics, il s'annunziar, las posas ("attent" e "repaus") ed ils cumonds. Tipic per il militar svizzer è il sistem da milizia, la scola da recruts obligatorica, il tir obligatoric annual ed ils curs da repetiziun.
Mintga burgais svizzer vegn a la recrutaziun examinà entras l'Armada svizra ed incorporà en ina secziun sche el vegn betg zavrà ora e partius en el survetsch civil u schurmetg civil tar limitas corporalas. Tgi che fa survetsch militar vegn a lura en ina caserna ingua ch'el absolvescha la scola da recruts (RS) che cuzza 18 u 21 emnas. Dapi curt daja er la pussibilitad da far survetsch lung per sa deliberar dals curs da repetiziun. Da distinguer es il term da organisaziuns paramilitaricas, dentant stattan questas organisaziuns medemamain sut il dretg internaziunal da guerra. Ils members da tals exercizis pon vegnir considerads militars, surtut sche ei vegnan organisads d'ina autoritat centrala stabilisada che procloma l'autoritat sur in territori determinà e, ina pretensiun nunremplazzabla, s'identificheschan sur x in tip d'uniforma.
Il term militar po sa referir, ad ina gruppa, a las instituziuns, installacziuns, equipament, vehichels e tut quai che fa directamain part da las forzas armadas, creads e organisads tenor la missiun fundamentala, dentant betg exclusiva, da defender la suveranitad territoriala dal stadi cun las armas en cas che quai fiss necessari.
La ideologia che defenda la ductrina da l'armada sur la societad porta il num militarissem.
Historia
La figura dil guerrier es gia presenta en il temp prehistoric, a l'entschatta da las societads umanas, uschia entras cunfrontaziuns entras autras gruppas d'humans, inizialmain provocads tras cunflicts pertutgond la lutga per surviver. A l'entschatta en las societads collecturs-chatschadurs separticipavan tut members dal clan a la defensa da quest. Durant l'evoluziun cumparan la specialisaziun da la lavur e la differenciaziun tranter singuls individuums, ed è sefurma las differentas classas socialas u castas. Tranter questas, la casta guerrera u militara. Quella fuva normalmein situada en las classas dominantas da la societad, principalmain perviada las necessitads da defensa ed il surviver da la societad da la quala els fagevan part.
Era sche la discussiun cura che las empremas guerras han giu lieu vegn anc menada ferventamain, es è fitg probabel che quai fuva in resultad da la specialisaziun da las differentas gruppas d'umans en connex cun la svilluppaziun da l'agricultura che ha spartgí la carstgaunadad en duas gruppas, agriculturs e chatschadurs. Ferton ch'ils emprems èn sa domicilisads èn ils secunds restads nomads. En periodas da fom ési fitg probabel che gruppas da chatschadurs han attatgà culegnas e quels han s'organisà per la defensa. Da la medema maniera cumpara la figura dil schuldà cura che las societads agriculturas fan la divisiun sociala e da lavur e cumenzan a crear patents.
Verscio
Verscio è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Melezza dal district Locarno. A Verscio sa chatta er la scola da teater da moviment Scuola Teatro Dimitri.
Via principala 21
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:0.5em;"
La via principala 21 è ina via principala svizra.
Tegna
Tegna è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Melezza dal district Locarno.
Fläsch
Fläsch è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Maiavilla dal district Landquart.
Tennis
La ITF (International Tennis Federation) è l'organisaziun che coordina ils events internaziunals da tennis per il mund.
Ils meglier giugadurs en l'actualitad èn Roger Federer e Rafael Nadal e las meglras giugaduras en l'actualitad èn Jelena Jankovic e Maria Sharapova.
Istorgia
Il tennis vegni inventà tranter 1859 e 1865 per Harry Gem ed Agurio Perera. La Federaziun internaziunala da Tennis (ITF) vegni fundà en 1913. Il Tennis fa part dals Gieus olimpics dapi 1896 per ils uomens e per las dunnas.
Curt
Il tennis è giuga en ina surfatscha plana e rectangulara, normalmain fa da pastg, da tschendra, da asfalt u da betun. Il curt fa 23,77 m da lunghezza ed 8.23 m da larghezza per ils matschs singles e 10,97 per ils matschs doubles.
Marcar
Il but dal gieu è da gudagnar il matsch en gudognan ils plis da sets en marcà plis da puncts che l'auter giugadur.
Turniers Grand Slam
Ils turniers da grand slam èn il Australian Open, il French Open, il Wimbledon Championships ed il US Open.
Gudagners dal Grand Slam
Giugadurs che han gudagna almain dus titels Grand Slam: Pete Sampras (14), Roger Federer (13), Roy Emerson (12), Rod Laver (11), Björn Borg (11), Ken Rosewall (8), Jimmy Connors (8), Ivan Lendl (8), Andre Agassi (8), John Newcombe (7), John McEnroe (7), Mats Wilander (7), Boris Becker (6), Stefan Edberg (6), Rafael Nadal (5), Jim Courier (4), Guillermo Vilas (4), Arthur Ashe (3), Jan Kodes (3), Gustavo Kuerten (3), Stan Smith (2), Ilie Năstase (2), Johan Kriek (2), Lleyton Hewitt (2), Yevgeny Kafelnikov (2), Patrick Rafter (2), Sergi Bruguera (2), and Marat Safin (2).
Giugaduras che han gudagna almain dus titels Grand Slam: Margaret Court (24), Steffi Graf (22), Chris Evert (18), Martina Navrátilová (18), Billie Jean King (12), Monica Seles (9), Serena Williams (9), Justine Henin (7), Evonne Goolagong Cawley (7), Venus Williams (7), Martina Hingis (5), Hana Mandlíková (4), Arantxa Sánchez Vicario (4), Maria Sharapova (3), Virginia Wade (3), Lindsay Davenport (3), Jennifer Capriati (3), Nancy Richey Gunter (2), Tracy Austin (2), Mary Pierce (2), and Amélie Mauresmo (2).
Tresa
Il Tresa è in flum che percurra il chantun Tessin e la Lumbardia en l'Italia. El curra sper Ponte Tresa sin in'autezza da 271 m.s.m. ord il Lai da Lugano e furma per la mesadad da ses curs il cunfin tranter il Tessin e l'Italia. Suenter var 50 km sbucca el sin in'autezza da 193 m.s.m. en il Lago Maggiore.
Isorno (TI)
Isorno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Onsernone dal district Locarno.
Raeteis
L'epos è vegnì scrit en il 16avel tschientaner. Ella raquinta da la guerra svabaisa (Sschabenkrieg). I sa tracta tranter auter d'ina emprima istorgia dal linguatg rumantsch davent dal temp dals Rets enfin a la Battaglia da la Chalavaina l'onn 1499. Ins pudess numnar la Raeteis l'emprim e sulet epos naziunal dals Rumantschs, scrit en vers latins. L'ovra è restada manuscrit, uschia ch'ella n'ha betg gì in grond effect da ses temp.
La Raeteis è pir vegnida translatada en tudestg l'onn 1882 da Placidus Plattner.
Tamoil
Tamoil è ina da las interpresas da petroli pli grondas dal mund. Trais raffinarias che sa chattan a Collombey (Svizra), Hamburg (Germania) e Cremona (Italia) appartegnan a l'interpresa. L'interpresa da la Libia è sponsur principal dal club da ballape talian Juventus Turin.
Zentani Muhammad az-Zentani è possessur da l'interpresa che retrai ses petroli da l'Africa.
Interrumantsch
Dapi il 16. avel tschentaner dat ei el Grischun tschun idioms Romontschs. Denton ei deva negin romontsch da scartira che valeva per igl entir Grischun. Aschia ha il pader da Mustér, cul num Placi a Spescha (1752-1833) fatg in'emprova da crear in lungatg da scartira surregiunal.
Alla fin dil 19avel tschentaner ha Gion Antoni Bühler (1825-1897) vuliu contonscher cun siu "romontsch fusionau" in lungatg communabel.
Aschia ha Leza Uffer (1912-1982) fatg ina ulteriura proposta per ina unificaziun dils idioms romontschs. Per differents motivs han quellas emprovas giu negin success. Aschia ei il prighel staus gronds ch'il tudestg surpigliass la rolla din lungatg da scartira uniu per tut ils Romontschs dil Grischun. Quei fatg ha motivau la Lia Rumantscha dad aunc inagada far ina emprova da scaffir in lungatg Romontsch da scartira uniu: il Rumantsch Grischun.
Gresso
Gresso è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Onsernone dal district Locarno.
Mosogno
Mosogno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Onsernone dal district Locarno.
Vergeletto
Vergeletto è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Onsernone dal district Locarno.
Anna Maria Bacher
Anna Maria Bacher (* 1947 a Grovella/Gurfulu, Piemunt, Italia) è ina poetessa che scriva en il dialect gualser da la Val Formazza (Pumattertitsch) e per talian.
Biografia
Anna Maria Bacher è naschida il 1947 a Grovella/Gurfulu (vischnanca da Formazza/Pomatt) en la Val Formazza/Pomattertal, ina vallada da lingua gualsra en il Piemunt talian. Suenter la furmaziun vi dal Collegio Rosmini a Domodossola, ha ella dà scola primara a Ponte/Zumstägg en sia vallada natala, nua ch'ella viva oz cun sia famiglia. Dapi ses pensiunament s'engascha ella en l'Associazione Walser per la conservaziun da la lingua e cultura gualsra en la Val Formazza.
Dapi il 1983 ha ella publitgà pliras rimnadas da poesias en lingua gualsra e taliana, cun translaziuns en tudestg da scrittira da Kurt Wanner. Varsaquantas da sias poesias èn vegnidas mess en musica da Peter Roth, Heinz Holliger, Martin Derungs e Thüring Bräm. Ultra da quai ha ella publitgà plirs artitgels davart la vita e la cultura dals Gualsers en la Val Formazza en diversas revistas.
Suriname
thumb|200px|Suriname Il Suriname è in pajais da l'America dal Sid. Sia chapitala è Paramaribo. Sia surfatcha è da 163.821 km² e sia populaziun è da 560.157.
Dhaka
thumb|300px|right| Shahid Sriti Stombho - Sohrawardy Uddan. Dhaka è la chapitala dal Bangladesch e cun 11'918'442 abitants la sin plaz 20 da la pli grondas citads dal mund. Dhaka schai ad in bratsch lateral dal flum Dhaleswari. Il conturn e ferm populà e vegn adina puspé tucs da monsuns. La citad schai be circa 6 m.s.m. en in clima tropic. 1971 daventa la citad chapitala dal Bangladesch independent.
Suriname
Cunfinescha cun la Guyamna al ves, la Guyamna franzos al ost, ed l'Atlantic i nord, e la Brasilia al sid.
Istorgia da la Svizra
En sia furma contemporana sco stadi federal exista la Svizra dapi l’approvaziun da la constituziun da l’onn 1848. Precursurs da la Svizra moderna èn stads la Veglia Confederaziun (ch’era organisada dapi la fin dal 13avel tschientaner en furma d’in stadi liber federativ), la Republica helvetica centralistica (ch’ha existì da l’onn 1798 fin il 1803) e la Confederaziun svizra (fundada l’onn 1803 e reorganisada il 1815). Cun la Pasch da Vestfalia han ils chantuns federals obtegnì l’onn 1648 la suveranitad da l’Imperi roman. Al Congress da Vienna (1815) è questa suveranitad vegnida confermada. Dapi lura èn ils cunfins dal territori svizzer restads pli u main tuttina fin oz. Il chantun Grischun ha dentant stuì surlaschar a l’Italia la Vuclina, Buorm e Clavenna. La basa da l’istorgia Svizra furma in federalissem pregnant sco er la neutralitad e la democrazia directa.
Precursurs
La Svizra moderna deriva da trais precursurs:
Survista da l’istorgia svizra avant il 1291
Tenor scuvertas archeologicas è il territori da la Svizra d’ozendi vegnì colonisà en il temp paleolitic. Ma pir suenter il temp da glatsch è la Bassa vegnida populada pli spessamain, oravant tut las regiuns enturn ils lais (palissadas). Cun l’entschatta dal temp da fier ha cumenzà la colonisaziun celtica en la Bassa. Chats celtics en il chantun da Neuchâtel han dà il num a l’entira perioda dal temp da fier tardiv (cultura da La Tène). Ils Celts tgiravan relaziuns commerzialas fin en il spazi cultural grec. Durant questa fasa èn probablamain er vegnidas stgaffidas las emprimas ‹scrittiras› en l’Europa Centrala. Quellas n’eran dentant anc betg da natira alfabetica.
Avant l’occupaziun dals Romans vivevan differents pievels celtics u vischins da quels sin il territori da la Svizra d’ozendi: ils Helvets (en la Bassa), ils Leponts (en il Tessin), ils Seduns (en il Vallais, al Lai da Genevra) ed ils Rets (en la Svizra Orientala). Perquai ch’ils Romans han vulì extender lur imperi er da la vart dal nord da las Alps, han els suttamess fin l’emprim tschientaner tut il territori svizzer. Il motiv da l’extensiun è stada la posiziun strategica impurtanta dals pass da muntogna vers la Germania. Sut l’Imperi roman è la gronda part da la Svizra vegnida attribuida a la provinza Germania Superior; la Svizra Orientala, il Vallais ed il Grischun appartegnevan a la provinza Raetia e parts dal Tessin a la provinza Gallia Transpadana. Ils centers da la Svizra romana furmavan la veglia chapitala helvetica Aventicum (Avenches) sco er las colonias romanas Julia Equestris (Nyon), Augusta Raurica e Forum Claudii Vallensium (Martigny). Fin en l’antica tardiva ha la populaziun celtica da la Svizra surpiglià dals Romans ils usits, la cultura, la lingua ed a la fin er il cristianissem.
Tar la reorganisaziun da las provinzas romanas sut Diocletian (terz tschientaner) è la Svizra dal Nord vegnida attribuida a la provinza Maxima Sequanorum. Per lung dal Rain è vegnida construida ina lunga e spessa chadaina da citads fortifitgadas, chastels e turs da surveglianza (Limes Danubi-Iller-Rain). Suenter l’invasiun dals Gots en il territori occidental dals Romans l’onn 401 èn tut las truppas romanas vegnidas retratgas dal nord da las Alps per proteger l’Italia. La Svizra Occidentala è vegnida sut domini burgognais, entant che las parts centralas ed orientalas èn vegnidas controlladas e populadas dals Alemans. Ils territoris en las Alps èn percunter restads vinavant en ils mauns da regents locals celtic-romans. En tschertas structuras èn ils fastizs dals Romans sa mantegnids anc ditg suenter la fin da lur pussanza: en la rait da vias, en las colonias romanas ed en la veglia partiziun dal spazi, oravant tut tar la fixaziun dals cunfins dals uvestgieus. En il temp medieval tempriv ha la populaziun romana da la Svizra Centrala ed Orientala surpiglià la lingua alemana. En la Svizra Occidentala n’ha la lingua burgognaisa (che tutgava tar las linguas germanas) percunter betg pudì sa far valair envers ils dialects latins. Pli tard è resultada londerora la lingua franzosa. En il Grischun ed en il Tessin èn medemamain sa mantegnids dialects latins. Da quels èn sa sviluppads il rumantsch respectivamain il talian. En il sisavel tschientaner, suenter ina curta fasa d’independenza, èn ils dominis dals Burgognais e dals Alemans vegnids attribuids a l’Imperi dals Francs. Sut il domini dals Francs è l’entir territori svizzer d’ozendi vegnì cristianisà tras missiunaris e cun fundar claustras (per exempel Son Gagl, Reichenau, Moutier-Grandval e Romainmôtier). A medem temp è s’etablida la structura feudala da la societad medievala cun ses sistem da fittar funs da proprietaris spirituals u d’aristocrats.
Cun la divisiun da l’Imperi francon en il Contract da Verdun (843) è la Svizra Occidentala vegnida attribuida l’emprim a la Lotharingia, alura ad in nov Imperi burgognais. La Svizra Orientala percunter appartegneva sco part dal domini svabais al territori francon oriental ed uschia al Sontg Imperi roman (da naziun tudestga) da pli tard. Dapi l’acquisiziun da la Burgogna tras la dinastia imperatorica dals Ottons (1033) è il territori da l’entira Svizra d’ozendi stà suttamess al Sontg Imperi roman (fin l’onn 1648).
Per ils imperaturs roman-germans èn ils pass da las Alps stads d’impurtanza decisiva per controllar l’Italia e per las processiuns a Roma a chaschun da l’encurunaziun da l’imperatur. Per quest motiv possedevan ils imperaturs en las Alps territoris spazius ch’els administravan directamain sco bains da l’imperi e betg sco bains feudals. A medem temp existiva ina rivalitad tranter differentas famiglias aristocratas sco ils Zähringers, Kyburgais, Lenzburgais, Habsburgais e Savoyards. Gronds territoris da la Svizra appartegnevan a differentas instituziuns ecclesiasticas, per exempel a claustras, fundaziuns u directamain als uvestgs. Ad intgins dad els èsi reussì durant il temp autmedieval d’avanzar ad ina dinastia da principadi (per exempel als prinzi-avats da Son Gagl u als prinzi-uvestgs da Basilea, Cuira, Sion e Constanza).
Origin e svilup da la Veglia Confederaziun dal 1291 fin il 1515
Durant il 13avel tschientaner ha l’extincziun da famiglias aristocraticas pussantas sco er las cuntraversas tranter il papa e l’imperatur promovì en Svizra l’independenza da valladas e citads impurtantas. Suenter l’extincziun dals Zähringers èn Turitg, Berna, Friburg e Schaffusa daventadas l’onn 1218 citads imperialas. Uri (1231) e Sviz (1240) han er retschavì tals privilegis, numnadamain il dretg d’esser suttamess directamain a l’imperatur e betg als conts locals. Cun quests dus pass ha l’imperatur Friedrich II d’ina vart garantì la loialitad da las citads en connex cun il cumbat cun papa Innocenz IV e da l’autra vart segirà la via sur il Gottard durant ch’el aveva guerra cun las citads lumbardas. Suenter che Friedrich II è vegnì excommunitgà e declerà sco detronisà l’onn 1245, èn las citads da Berna, Basilea e Turitg medemamain sa messas sin la vart da l’imperatur. La fin da la dinastia dals Staufers e l’entschatta da l’Interregnum signifitgeschan er per il territori da la Svizra d’ozendi la transiziun al temp medieval tardiv. A medem temp, enturn l’onn 1230, è il pass dal Gottard daventà ina via da commerzi entras la construcziun da la Punt dal Diavel. Ils pass dal Grischun èn dentant restads vinavant pli impurtants.
Ils trais chantuns Uri, Sviz e Sutsilvania furmavan il coc da la Veglia Confederaziun. Suenter la mort dal retg roman-tudestg Rudolf I da Habsburg il 1291 han els renovà in’allianza pli veglia. Pli tard è quest document vegnì glorifitgà e mitologisà sco ‹document da fundaziun› da la Veglia Confederaziun. L’allianza dals trais chantuns da la Svizra Centrala d’ozendi è vegnida engrondida pass per pass cun integrar ulteriurs chantuns ed oravant tut citads imperialas da la Bassa situadas tranter il Rain e l’Aara. Las allianzas cun las citads imperialas da Turitg e Berna han consolidà la politica da pussanza e l’engrondiment territorial, damai che questas citads disponivan da vasts territoris subdits.
Dapi l’emprima confruntaziun cun la famiglia aristocratica dals da Habsburg il 1315 (Battaglia da Morgarten) hai adina puspè dà conflicts cun quest vischin pussant (Battaglia da Sempach il 1386). Fin l’onn 1460 è la Confederaziun vegnida d’acquistar il terren dals Habsburgais situà da la vart sanestra dal Rain. La politica d’expansiun da la citad da Berna ha manà la Svizra – ch’era unida en moda plitost lucca – a l’emprima confruntaziun europeica cun il duca Carl il Temerari. La guerra burgognaisa è ida a fin cun ina victoria surprendenta da la Confederaziun ed ha procurà per il bun num dals mercenaris svizzers. Il servetsch da mercenari a l’ester furmava dapi lura in element impurtant da l’economia da la Veglia Confederaziun, oravant tut en la Svizra Centrala. A la fin da la guerra burgognaisa èn las dispitas internas tranter la champagna ed ils territoris municipals vegnidas regladas tras la Dieta da Stans (1481). Suenter la victoria sur la Burgogna è la Confederaziun daventada la pussanza dominanta en il territori tudestg dal sid. En la Guerra da Waldshut (1468) e la Guerra svabaisa (1499) ha l’aristocrazia svabaisa – oravant tut ils da Habsburg – cumbattì adumbatten encunter l’influenza prosperanta da la Confederaziun. Apparentamain gievi en la Guerra svabaisa per realisar la refurma imperiala da l’onn 1495. En vardad è quai dentant stà l’ultima emprova da la chasa da Habsburg da sa far valair cunter la Confederaziun. En la Pasch da Basilea ha il retg tudestg Maximilian I stuì renconuscher facticamain l’autonomia da la Confederaziun entaifer l’Imperi roman. Tuttina han ils confederads appartegnì a l’Imperi fin l’onn 1648. La guerra svabaisa marchescha a medem temp l’ultima expansiun da la Confederaziun en direcziun nord.
L’onn 1513 è l’Appenzell daventà sco 13avel ed ultim chantun commember da la Veglia Confederaziun. Quella era colliada tras in entretschament d’allianzas ordvart cumplitgà. Ils chantuns regivan sur da territoris subdits cuminaivels e bunamain mintga chantun possedeva latiers anc agens territoris subdits. Quai era oravant tut il cas en ils chantuns-citad, nua che be ils confederads burgais da la citad valevan sco confederads eguals. Cun la Confederaziun dals XIII lieus èn s’unids differents lieus alliads (sco per exempel la Republica da las Trais Lias). Quels eran bain colliads cun la Confederaziun, n’avevan dentant nagina cogestiun en l’unic organ cuminaivel, la dieta. Cun agid dal svilup da quella giada sa laschan er reconstruir las ragischs da la Svizra multiculturala d’ozendi: u pervi da las guerras da conquista ubain a basa facultativa (sin fundament d’interess economics u per sa proteger) èn ils territoris da lingua romana vegnids integrads successivamain en il stadi federativ. La cuntraversa tranter ils Habsburgais ed ils Franzos ch’è resultada suenter l’onn 1477 pervi da la Burgogna ed il ducadi da Milaun ha cumpiglià la Svizra en in conflict europeic. La Confederaziun era per l’ina involvida sco furnitur principal da mercenaris (e quai da domaduas partidas da guerra), per l’autra sco pajais cun atgnas ambiziuns d’expansiun. En las campagnas al sid da las Alps tranter il 1499 ed il 1525 ha l’impurtanza militara da la Svizra chattà tant ses punct culminant sco er sia finiziun. Las campagnas cunter l’Italia èn l’emprim stadas in success cumplain. La Svizra ha acquistà il Tessin ed il protecturat sur dal ducadi da Milaun; la Republica da las Trais Lias plinavant la Vuclina ed ils contadis da Buorm e Clavenna. Ils conflicts confessiunals a l’entschatta da la refurmaziun han dentant separà ils differents lieus in da l’auter. Quest fatg ha flaivlentà la posiziun da la Confederaziun en las cuntraversas talianas tranter ils da Habsburg, il papa ed ils Franzos. En la Battaglia da Marignano (1515) ha il retg franzos Franz I dumagnà l’armada dals confederads ch’era decimada perquai che differents chantuns eran sa retratgs. En l’istorgia svizra finescha cun quai la fasa d’expansiun da la Confederaziun a favur da la neutralitad. Sch’ins po discurrer da neutralitad en vista a las allianzas da mercenaris cun ils Franzos è dentant dispitaivel. L’export da mercenaris svizzers ha numnadamain cuntinuà fin al scumond definitiv l’onn 1859. L’unica excepziun furma dapi lura la Guardia svizra papala.
Refurmaziun e cuntrarefurmaziun dal 1519 fin il 1712
La Confederaziun dals 13 chantuns è restada neutrala durant la guerra, ha dentant mess a disposiziun tenor contract mercenaris a la Frantscha. Ils motivs principals per la neutralitad eran l’infrastructura militara antiquada e la spartiziun confessiunala. Sch’in chantun avess prendì part a la guerra, avess quai cun segirtad muntà ina guerra civila e cunquai la fin da la Confederaziun. L’onn 1634 steva in’allianza da Turitg e Berna cun la Svezia curt avant la terminaziun da las tractativas ed ils lieus catolics eran en contractivas cun la Spagna. Unicamain la terrada da la Svezia en la battaglia sper Nördlingen ha evità ina guerra civila. En il Defensiunal da Wil, l’emprima constituziun da la Defensiun confederala, han ils 13 chantuns la fin finala concludì l’onn 1647 la neutralitad armada.
Cun la Pasch da Vestfalia (1648) ha il represchentant da la Svizra Johann Rudolf Wettstein cuntanschì l’extrada dals chantuns federads or dal Sontg Imperi roman. La formulaziun dals artitgels correspundents era dispitaivla, è dentant per gronda part vegnida interpretada sco approvaziun da la suveranitad tenor dretg internaziunal. Dapi questa data eran ils chantuns suverans e contractavan cun ils auters stadis europeics sin il medem livel diplomatic. Enturn la mesadad dal 17avel tschientaner eran las regiuns subditas da las citads da la Bassa fitg malcuntentas, oravant tut ils purs. Ils motivs eran la ferma concentraziun da la pussanza en ils mauns da l’aristocrazia da las citads, las tendenzas absolutisticas da far (mal-)diever da la pussanza e la crisa economica ch’è suandada al boom da la Guerra da trent’onns. En ils dominis da las citads da Berna, da Lucerna, da Soloturn e da Basilea è perquai rut ora il 1653 la Guerra da purs svizra. Quella è dentant vegnida supprimida brutalmain da las citads. Quai ha be anc rinforzà las tendenzas aristocraticas ed engrondì il foss tranter las citads e la champagna. Suenter la Guerra da purs svizra èn perquai numerus purs emigrads en la Germania depopulada, nua che tscherts lieus purschevan privilegis, perfin finanzials.
Gia paucs onns suenter la Guerra da purs svizra ha il project d’ina refurma federala puspè provocà dispitas religiusas. En l’Emprima Guerra da Villmergen (1656) han Berna e Turitg empruvà adumbatten da midar a lur favur la Pasch publica da Kappel. La victoria dals lieus catolics sper Villmergen ha danovamain confermà il declassament dals refurmads en ils dominis cuminaivels. La flaivlezza interna e la dischuniun dals confederads n’han dentant betg mess en dumonda il contract da mercenariat cun ils Franzos. Cun il regent Ludivic XIV è il contract vegnì affirmà da tut ils lieus alliads. Da qua davent han ils confederads lubì l’engaschament da fin 16 000 mercenaris. Persuenter han els retschavì regularmain gronds pajaments, uschenumnadas pensiuns, e meglras cunvegnas commerzialas. En cas da conflicts interns en la Confederaziun ha la Frantscha retschavì pli tard ina funcziun d’arbiter. Plinavant ha ella gì passagi liber tras la Svizra. Pervi da la stretga colliaziun cun la Frantscha era la Confederaziun facticamain degradada en il 18avel tschientaner ad in protectorat franzos. Tar la schliaziun da l’edict da Nantes l’onn 1865 han dentant tuttina ca. 60 000 ughenots chattà admissiun en la Svizra refurmada. Els han fatg reviver l’industria da textilias e l’industria d’uras en la citads ed en il Giura.
Ancien régime 1712–1798
Il rinforzament da l’autoritad dal stadi tenor l’exempel franzos da l’absolutissem ha stgaffì en ils differents lieus da la Svizra trais tips da constituziuns. Quellas univan furmas aristocraticas cun tradiziuns republicanas. En ils chantuns-citad da Berna, Soloturn, Friburg e Lucerna era en vigur ina constituziun da patriziat, vul dir in regiment da las paucas famiglias feudalas veglias. A Turitg, Basilea e Schaffusa restrenscheva la constituziun d’aristocrazia da corporaziun l’oligarchia da las famiglias feudalas veglias. En il chantuns rurals è la fin finala medemamain sa sviluppada ina constituziun da l’aristocrazia da las famiglias veglias noblas da la champagna e da las famiglias ch’han retschavì tras la mercenaria predicats da noblezza e ritgezza. Las tendenzas absolutisticas d’exercitar la pussanza han chaschunà en il 18avel tschientaner bleras revoltas en ils lieus subdits. Fin l’onn 1798 èn dentant tut las revoltas vegnidas supprimidas en moda ordvart brutala.
L’epoca da l’illuminissem ha chatschà ragischs er en la Confederaziun, quai malgrà las tendenzas aristocraticas. Cun la glorificaziun da la neutralitad, simpladad ed innocenza da la Confederaziun han Albrecht von Haller e Jean-Jacques Rousseau effectuà in veritabel entusiassem per ils confederads è sveglià uschia in’emprima unda turistica. Ultra da quai ha Rousseau contribuì cun sia teoria dal stadi a l’origin da la democrazia directa da pli tard. A medem temp è Turitg daventà l’‹Athen a la Limmat›, quai pervi da ses blers scienziads renconuschids en tut l’Europa sco Johann Jakob Bodmer, Salomon Gessner, Johann Heinrich Pestalozzi e Johann Caspar Lavater. Il nov saun giudizi e la planisaziun han effectuà ina meglieraziun da l’infrastructura e da l’economia. Ultra da quai è il strict urden religius en ils lieus refurmads vegnì schluccà e las confessiuns èn s’avischinadas cun toleranza. Cun defender las atgnadads svizras (fictivas u existentas) han ils poets e scienziads contemporans sviluppà per l’emprima giada ina schientscha naziunala. Questas tendenzas patrioticas ed illuministicas èn sa manifestadas ils onns 1761/62 en la fundaziun da la Societad Helvetica che proclamava libertad, toleranza, superaziun da las differenzas da classa ed attaschadadad patriotica. En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ha la litteratura er scuvert il motiv dal passà cuminaivel eroic avant Marignano. Quel ha definì l’istorgia da la Svizra sco ‹istorgia da battaglias› fin lunsch en il 20avel tschientaner. Cun recurrer ad in passà cuminaivel idealisà ha la confruntaziun cun il grev temp da las tensiuns confessiunalas pudì vegnir impedida.
Il ‹temp franzos›: Helvetica e mediaziun dal 1798 fin il 1814
L’onn 1798 è la Veglia Confederaziun vegnida occupada da truppas franzosas e midada en in stadi unitar e centralistic, la Republica helvetica. Ils chantuns che furmavan fin lura stadis independents èn vegnids degradads ad unitads d’administraziun e partids en da nov tenor l’exempel dals departaments franzos. Durant la Helvetica èn vegnids stgaffids ils chantuns Léman, Surselva (Bernaisa), Argovia, Quatter Chantuns, Säntis, Linth, Turgovia, Bellinzona, Lugano, Rezia, Baden e Fricktal. Genevra, Mülhausen ed il Giura cun Bienna èn vegnids attribuids a la Frantscha; Neuchâtel è restà prussian, na steva dentant betg pli en colliaziun cun la Svizra. La chapitala dal stadi centralistic unitar era ad interim Aarau. Tranter il 1799 ed il 1803 èn succedids en la Republica helvetica quatter culps da stadi; la repartiziun territoriala dals chantuns e la constituziun èn vegnidas revedidas pliras giadas. Suenter che las truppas franzosas èn sa retratgas l’onn 1803 ha gì lieu ina curta guerra civila (‹Stecklikrieg›) tranter ils unitars (che pledavan per in stadi centralistic tenor exempel franzos) ed ils federalists (che giavischavan il restabiliment dals vegls chantuns). Ils unitars n’avevan dentant betg bler sustegn en la populaziun. Tras l’intervenziun da Napoleon il 1803 è la situaziun puspè sa calmada. El ha radunà tut l’elita politica svizra a Paris tar la Consulta helvetica. Cuminaivlamain han els elavurà l’Acta da mediaziun, ina nova constituziun federalistica, garantida da la Frantscha. Tenor l’Acta da mediaziun è l’independenza dals chantuns puspè vegnida rinforzada ed il stadi unitar convertì ad in stadi federativ. Il nov num uffizial era uss ‹Confederaziun svizra›. Da quella faschevan part XIX chantuns. Ils XIII chantuns vegls èn vegnids restabilids; novs commembers èn daventads ils chantuns Son Gagl, Argovia, Turgovia, Tessin, Vad e Grischun. Pervi da l’impurtanza strategica dal Pass dal Simplon è il Vallais l’emprim daventà ina republica independenta ed attribuì il 1810 a la Frantscha.
Fin a la terrada da Napoleon en las guerras da liberaziun l’atun 1813 è la Svizra stada in stadi vasal da la Frantscha. Perquai èn unitads da truppas e mercenaris svizzers sa participads tant a la guerra en Spagna sco a la Campagna russa. Il december 1813 è il stadi svizzer ch’era vegnì furmà da Napoleon dentant puspè sa schlià. Quai tant pervi dal squitsch da la cuntrarevoluziun politica interna sco pervi da las truppas da la sisavla coaliziun ch’eran postadas als cunfins. Uschia stevan ils chantuns vegls e novs danovamain curt avant ina guerra civila. Pir sut squitsch da la coaliziun da las grondas pussanzas la stad 1814 èn ils chantuns vegnids pli datiers in a l’auter. Ils 7 d’avust 1815 èn ils 22 chantuns puspè sa constituids cun l’uschenumnà Contract constituziunal svizzer sco stadi federativ.
La Svizra sco stadi federativ dal 1814 fin il 1847
Il Congress da Vienna dal 1814 ha renconuschì ils cunfins interns ed externs da la Confederaziun sco ch’els existan per gronda part anc ozendi. Genevra, Neuchâtel ed il Vallais èn daventads commembers cumplains. Berna ha retschavì sco indemnisaziun per la sperdita dal Vad e da l’Argovia ils anteriurs territoris da l’uvestgieu da Basilea en il Giura inclusivamain la citad da Bienna. La part settentriunala catolica da quest territori furma ozendi il chantun Giura. Tscherts territoris da la Svizra en la regiun da Genevra, la citad da Constanza u er la Vuclina èn vegnids attribuids ad auters pajais. Per deliberar l’impurtant territori strategic da las Alps da l’influenza franzosa han las grondas pussanzas decidì la ‹neutralitad armada perpetna› da la Confederaziun.
Il contract constituziunal da l’onn 1815 ha tegnì ensemen la Confederaziun durant la restauraziun. El ha remplazzà l’Acta da mediaziun e permess als chantuns ina gronda independenza. Schizunt la suveranitad militara, il privilegi da batter munaida e la suveranitad da duana èn puspè vegnids attribuids als chantuns. Sco pli baud furmava la dieta dals confederads l’instanza centrala che sa radunava alternant en ils avantlieus da Turitg, Berna e Lucerna. L’unica instituziun stabla era ina chanzlia federala che vegniva installada mintg’onn en l’avantlieu en uffizi. En ils chantuns da la Bassa è la fasa da la restauraziun ida a fin cun la regeneraziun liberala dal 1830/31. La predominanza aristocratica è vegnida schliada definitivamain e remplazzada tras sistems liberal-democratics. Durant ina fasa da cumprova èn danovamain naschidas tensiuns interchantunalas. Da quel temp cumbattevan liberals cunter conservativ-catolics, e radicals (aderents da la democrazia represchentativa cun dretg da votar limità) cunter democrats (aderents da la democrazia directa cun dretg da votar general).
Fundaziun e consolidaziun fin a l’Emprima Guerra mundiala
Suenter las campagnas da corps da voluntaris han ils chantuns catolics Lucerna, Uri, Sviz, Sutsilvania, Zug, Friburg e Vallais fundà l’onn 1845 la Lia separatistica per represchentar lur interess. Il motiv era la polarisaziun cuntinuanta tranter ils chantuns liberals (per gronda part citadins refurmads) e conservativs (per gronda part rurals catolics). Sco reacziun ha la maioritad liberala da la dieta decidì da schliar la Lia separatistica cun violenza. Quai è lura er capità il november 1847 sut general Henri Dufour. La Guerra dal Sonderbund è stà l’ultim conflict guerril sin territori svizzer.
Tras la victoria dals chantuns liberals è stada averta la via per ina centralisaziun pli ferma da l’anteriur stadi federal. Quella è ida en vigur ils 12 da settember 1848 cun la nova constituziun federala. Cun quai è la Svizra sa constituida sco stadi federal parlamentar. Ina caracteristica principala da la nova constituziun è stada l’unificaziun da las mesiras e da la munaida sco er l’aboliziun da numerus dazis a l’intern. Quest fatg ha laschà daventar la Svizra in spazi economic unifitgà. Cur ch’il chantun Neuchâtel ha vulì sa deliberar dal reginavel da la Prussia il 1857, ha il giuven stadi federal svizzer gì da dumagnar si’emprima gronda sfida da la politica exteriura. Entant che general Dufour aveva gia cumenzà a mobilisar l’armada, èsi anc reussì da reglar l’uschenumnà ‹affar da Neuchâtel› diplomaticamain. Ulteriuras occupaziuns dals cunfins èn succedidas durant las Guerras talian-austriacas il 1859 ed il 1866. Da la cuntraversa en connex cun la rolla dals mercenaris svizzers en l’Italia è finalmain resultà l’onn 1859 il scumond general dal servetsch da mercenaris. In’ulteriura crisa politica da l’exteriur ha procurà il 1860 la cessiun da la Savoia da la Sardegna-Piemont a la Frantscha. Il motiv per il conflict è stà che tschertgels naziunalistics svizzers (sut la direcziun dal cusseglier federal Jakob Stämpfli) han pretendì ils territoris dal Chablais, da Faucigny e parts dal Genevois. En ina decisiun dal pievel a Savoia è dentant la plipart s’exprimida a favur d’ina uniun cun la Frantscha. L’uschenumnà ‹affar da Savoia› è alura vegnì reglà cun concepir ina zona libra enturn Genevra. La proxima occupaziun dals cunfins è stada necessaria sut general Hans Herzog il 1870 en rom da la Guerra tudestg-franzosa. Sut surveglianza da l’armada Svizra èn entrads il favrer 1871 var 90 000 schuldads da l’armada da Bourbaki en ils chantuns Neuchâtel e Vad ed èn vegnids internads.
Las dispitas tranter ils radicals ed ils conservativs han cuntinuà suenter il 1848 sin livel chantunal. A partir da l’onn 1863 è s’engaschà in nov moviment democratic per la midada da la democrazia represchentativa a la democrazia directa. Pass per pass han ils democrats cumbattì per revisiuns en las constituziuns dals chantuns, sco per exempel a Turitg il 1869, cun introducir l’iniziativa, il referendum legislativ obligatoric e l’elecziun da la regenza tras il pievel. Suenter ch’ina emprim’emprova n’è betg reussida l’onn 1872 è er la constituziun federala vegnida revedida il 1874 tenor ils interess dals democrats. La nova constituziun ha purtà ultra da l’extensiun da la democrazia directa ina centralisaziun dals fatgs militars ed in’unificaziun giuridica sco er in rinforzament dal stadi.
Pervi da l’industrialisaziun era la dumonda sociala daventada da quel temp ins sfida politica ordvart urgenta. Ins sperava da pudair schliar quella en rom da la revisiun da las constituziuns chantunalas e federala. Perquai han er la societad da lavurers e furmaziun Grütli, fundada l’onn 1838, ed ulteriuras parts da la sanestra sustegnì las pretensiuns democraticas. Ils problems dals lavurers èn dentant restads gravants, malgrà che singuls chantuns han decretà ordinaziuns da protecziun per lavurers da fabrica ed uffants.
Er en Svizra è rut ora il 1873 il cumbat cultural tranter il stadi e la baselgia catolica. Punct da partenza ha furmà il dogma d’infallibilitad proclamà da papa Pius IX en rom da l’emprim concil dal Vatican (1870). Il problem primar furmava l’influenza da la baselgia en il nov stadi liberal-secular. Il squitsch dal stadi ha per part manà a la fundaziun da baselgias vegl catolicas ch’èn s’organisadas independentamain da Roma. Grondas tensiuns tranter la baselgia catolica ed ils chantuns liberals hai dà en l’uvestgieu da Basilea, oravant tut en il Giura dal Nord che vegniva regì da la citad refurmada da Berna. Il cumbat da cultura è vegnì reglà en la constituziun federala dal 1874, per exempel cun il scumond da l’urden dals gesuits, cun l’introducziun da la letg civila e cun la permissiun da la libertad cumplaina da cretta e da cult.
Vers la fin dal 19avel tschientaner è il conflict tradiziunal tranter ils liberals ed ils conservativs tschessà. Il nov adversari da l’allianza burgaisa furmava uss il moviment dals lavurers. L’onn 1888 èn partidas da lavurers chantunalas s’unidas a la partida socialista (PS, la partida social-democratica d’ozendi). Be paucs onns pli tard èn s’unidas er las gruppaziuns dals conservativs e dals moviments liberal-democratics a partidas naziunalas: il 1894 èn vegnidas fundadas la partida liberal-democratica (PLD) e la partida conservativ catolica (PCC, la partida cristian-democratica d’ozendi). Da quel temp vegniva la politica statala dominada cleramain dals fundaturs dal stadi liberal-democratic, pia dals liberals. Cun il lucernais Joseph Zemp ha il parlament elegì l’onn 1891 per l’emprima giada in represchentant da la vart moderada dal moviment catolic-conservativ en il Cussegl federal. Cun quai ha cumenzà l’integraziun da las forzas conservativ-catolicas, ch’eran il 1848 anc inferiuras, en il stadi federal. Quest fatg ha schlià successivamain il milieu catolic da la Svizra.
En rom da l’industrialisaziun è er vegnida bajegiada il 1847 l’emprima lingia da viafier che sa chattava mo sin territori svizzer, la ‹Spanisch-Brötli-Bahn› che manava da Turitg a Baden. Intgins onns avant era Basilea gia vegnì collià cun Strassburg tras ina viafier franzosa. L’extensiun da la rait svizra da viafier è succedida da quel temp oravant tut tras societads da viafier privatas. En ils onns 1870 èn bleras societads da viafier stadas pertutgadas d’ina crisa. Davostiers stevan grevs conflicts politics ed economics. Tuttina è reussida il 1882 l’avertura da la Viafier dal Gottard, quai er grazia a l’agid finanzial da la Germania e da l’Italia. A partir dal 1898 èn las viafiers privatas vegnidas surpigliadas pass per pass dal stadi e transferidas enfin il 1909 en las Viafiers federalas svizras (VFF). Suenter che las emprimas marcas postalas chantunalas, la Zürich 4 e la Zürich 6 eran vegnidas edidas il 1843, è plinavant la Posta svizra vegnida fundada il 1848.
Sin iniziativa dal Genevrin Henry Dunant (1828–1910) è vegnì fundà l’onn 1863 a Genevra il Comité internaziunal da la Crusch cotschna. En rom da la Convenziun da Genevra è la Crusch cotschna vegnida renconuschida da la gronda part dals stadis sco servetsch d’agid neutral en conflicts da guerra. Sco sedia da la Crusch cotschna è Genevra daventà ina metropola cun carisma internaziunal. Fin il 20avel tschientaner ha la citad anc attratg ulteriuras organisaziuns internaziunalas d’impurtanza.
En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è la Svizra stada marcada economicamain e socialmain da l’industrialisaziun en la Bassa e d’in grond augment da la populaziun. La Svizra ha fatg tras il svilup d’in pajais agrar ad ina naziun industriala. Fin a l’Emprima Guerra mundiala è l’industria da textilias da la Svizra Orientala stada il sectur industrial il pli impurtant. Suenter è sa sviluppada l’industria da maschinas e l’industria chemica (oravant tut a Basilea). Cun il svilup da l’industria electrica è vegnida construida a Rheinfelden l’emprima ovra electrica da l’Europa. A quella èn bainbaud suandadas numerusas ovras idraulicas pli pitschnas e pli grondas per producir energia per l’industria da textilias e l’industria d’aluminium; pli tard er per las chasadas privatas e per las viafiers. L’agricultura è stada marcada da l’avertura da las fieras e d’imports bunmartgads. En consequenza han ins chalà pli e pli cun la cultivaziun da granezzas a favur da la tratga da muvel e da la producziun da latg. Chaschiel, tschigulatta e latg condensà èn daventads products d’export impurtants. Malgrà il svilup industrial èn numerus Svizzers e Svizras stads sfurzads d’emigrar en l’America dal Nord e dal Sid, en Russia ed en auters pajais per chattar ina nov’existenza. La fugia da la champagna ha chaschunà ina gronda creschientscha da las citads. L’onn 1850 vivevan be 6,4 % da la populaziun svizra en las citads, l’onn 1920 eran quai gia 27,6 %.
L’Emprima Guerra mundiala
Durant l’Emprima Guerra mundiala ha la Svizra mantegnì sia neutralitad armada. General Ulrich Wille ha laschà occupar ils cunfins. Il Plan Schlieffen dals Tudestgs preveseva gia avant la guerra d’attatgar la Frantscha sur la Belgia e betg sur la Svizra. Malgrà ch’ils Franzos e Talians avevan elavurà plans d’attatgar las Pussanzas centralas sur la Svizra, è il territori da la Svizra la finala restà schanegià d’invasiuns militaras.
Bler pli privlusa per l’existenza da la Svizra era la spartiziun politica e culturala per lung da las lingias da conflict tudestg-romanda (‹Röstigraben›) respectivamain burgais-socialista. Parts da la populaziun da la Svizra tudestga simpatisavan cun las Pussanzas centralas entant che la Romandie sustegneva la Frantscha. Cunzunt l’elita militara da la Svizra tudestga cun general Wille e cun il schef dal stab general Theophil Sprecher von Bernegg è vegnida suspectada en l’uschenumnada ‹Obersten-Affäre› da vulair far in pact cun la Germania respectiv cun l’Austria-Ungaria.
Economicamain ha l’Emprima Guerra mundiala muntà ina gronda chargia per la Svizra. Las expensas dal stadi che creschivan adina pli fitg han augmentà ils debits statals. Perquai han ins stuì introducir l’onn 1915 ina taglia da guerra excepziunala e l’onn 1916 ina taglia da profit. Per segirar il provediment da cotgla, da vivonda e d’atschal ha il Cussegl federal acceptà ina surveglianza dal commerzi exteriur tras las partidas da guerra e concedì gronds credits. Il 1917 ha ina crisa da provediment tuttina necessità in raziunament da victualias e dals purtaders d’energia ils pli impurtants. La paupradad en Svizra è er creschida pervi d’ulteriurs facturs. Uschia mancava in urden pertutgant las cumpensaziuns da las pajas per ils schuldads; en pli è la dischoccupaziun creschida per mancanza da materias primas e d’interess da l’exteriur vi da products svizzers.
L’avust 1914 han las partidas svizras dà il consentiment ad ina ‹pasch da chastè› ed èn s’obligadas cun quai da laschar da la vart las dispitas da partida durant il temp da guerra. Suenter las conferenzas internaziunalas socialistas da Zimmerwald (1915) e Kiental (1916) en il chantun Berna èn las forzas antimilitaristicas e revoluziunaras entaifer la PS creschidas fermamain. L’onn 1917 è la PS sa decidida per in nov program da partida antimilitaristic e revoluziunar che steva cleramain en cuntradicziun cun las ulteriuras partidas. Ils problems socials che vegnivan adina pli gronds han oravant tut rinforzà ils socialists en las citads. Dapi il november 1917 èn las tensiuns socialas sa stgargiadas en furma da revoltas violentas, da chaumas e demonstraziuns. La chauma naziunala dal november 1918 vala sco punct culminant en la confruntaziun politica tranter las forzas tradiziunal-liberalas e conservativas d’ina vart ed il moviment dals lavurers da l’autra. La chauma naziunala è la finala vegnida taxada sco illegala ed abattida da l’armada svizra.
Suenter la fin da la guerra ha il pajais federativ austriac Vorarlberg empruvà da chattar ina colliaziun cun la Svizra. En ils contracts da St. Germain e Versailles è il Vorarlberg dentant vegnì attribuì definitivamain a l’Austria. La Svizra è danovamain vegnida declerada sco pajais neutral. La neutralisaziun da la Savoia è percunter vegnida abolida. Suenter ina votaziun dal pievel è la Svizra entrada il 1920 en la Societad da las naziuns ch’aveva sia sedia principala a Genevra. Cun quai ha cumenzà ina fasa da neutralitad differenziada, quai vul dir che la Svizra prendeva bain part a las sancziuns economicas, dentant betg a las sancziuns militaras da la Societad da las naziuns.