cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Medel/Lucmagn
Revista «Piogns»
La pitschna val po era esser loscha d’avair dapi intgins onns ina revista che cumpara quatter giadas per onn. La revista ha il titel «Piogns» e cuntegn rapports d’occurrenzas culturalas e socialas da la val. Ella rapporta dentant era tant da persunas avanzadas che vivan en la val e pon festivar anniversaris rodund e da talas che han bandunà quest mund. La lavur redacziunala vegn fatga da trais persunas. Tranter auter Linus Beeli e Linus Flepp.
Oberscheunen
Geografia
Oberscheunen, er numnà Jegenstorf-Scheunen, giascha sin la planira auta da Rapperswil. La culegna consista be d'intgins bains. En ses ordost giascha Messen-Scheunen ed en il sid davos il guaud Bangerten.
Medel/Lucmagn
Funtauna
Cudesch "Val Medel" da Clemens Pally e conauturs 1996
Oberscheunen
Istorgia
L'onn 1911 en las vischnancas d'Oberscheunen (Jegenstorf-Scheunen) e da Scheunen (Messen-Scheunen) vegnidas fusiunadas per decret a la vischnanca da Scheunen. Dapli che 100 onns pli tard, il 1. da schaner 2014, han Scheunen e Münchringen fusiunà cun la vischnanca da Jegenstorf. La populaziun refurmada dad Oberscheunen era gia vant part da la plaiv da Jegenstorf. Per quai vegniva la vischnanca era numnada Jegenstorf-Scheunen. Il santeri sa chattava dentant fin viaden ils onns 1990 a Bangerten, ch'appartegna a plaiv bernaisa da Rapperswil. Dapi lura sepuleschan ils dad Oberscheunen lurs morts a Jegenstorf e quels da Messen-Scheunen van sin il santeri da Messen en il Soloturn.
Vuclina
Posiziun e geografia
La Vuclina fa part da la regiun taliana da la Lumbardia ed en spezial da la Provinza da Sunder/Sondrio. Ella cumenza a nordost en il batschin da Buorm/Bormio e finescha a la sbuccada da l'Adda en il Lai da Com. La Vuclina consista da differentas parts: La Vuclina Sura è ina val stretga orientada vers sid/sidvest. Circa a partir da Tiraun/Tirano cuntinuescha la val quasi senza pendenza vers vest. La Vuclina inferiura è cunfinà a nort da la Gruppa dal Bernina ed al sid da las Alps Bergamascas.
Martin Tucek
Martin Tucek (* 14 da favrer 1955 a Turitg) è in pedagog svizzer ed anteriur president da la partida La Verda en il Grischun.
Biografia
Martin Tucek è naschì a Turitg sco figl da Jana Melichar, psichiatra e Miroslav Tucek, anteriur parsura da l'Archiv social svizzer. Suenter aver frequentà la scola primara a Meilen ed il collegi a Zug, è el entrà en il seminari scolastic a Rickenbach ZH ed è daventà magister. Si'emprima plazza era ina scola cumplessiva en la Svizra Centrala ed al Lai da Turitg. A l'Universitad da Turitg ha el concludì il studi da licenziat da pedagogia e psicologia. Dasperas ha el tranter auter dà ballape en la liga naziunala e fatg la patenta sco magister da skis. Lu ha el fatg da magister da skis en ils Rocky Mountains. Suenter las nozzas e la naschientscha da ses figl era el co-directur d'in'organisaziun per persunas cun impediments ed incumbensà per la protecziun d'uffants a Graz en l'Austria. En quel rom ha el publitgà divers artitgels davart singularitads dal cumportament (Verhaltensauffälligkeiten) tar uffants ed è s'engaschà per l'emprima profilaxa cunter drogas a Graz. Da return en Svizra è el sa fatg scolar sco pedagog curativ e supervisor. Dapi il 2004 viva Tucek en la culegna da gualsers Mut ed instruescha sco magister dal stgalim superiur e pedagog curativ.
Tucek ha fundà il 2007 la partida La Verda dal Grischun, da la quala el è stà president fin il 2009.
Papa
Il papa es il cho da la baselgia catolica romauna ed il schef mundiel dal stedi dal Vatican. In medem möd es papa u bap sench sieu titel religius ed uffiziel. Impü es il papa l'uvas-ch da Roma.
Origen
Seguond la cretta catolica deriva l'uffizi papel da Simon Petrus scu da quel apostel chi ho artschvieu da Gesu svess las clevs da tschêl, nempe per lier e schlier pchos. Numno vain in quist connex il lö biblic aint il evangeli seguond Matteus 16,18-19: "(18) Perque di eau [Gesu] a te: Tü est Petrus; e sün quist spelm vögl eau fabricher mia baselgia! Üngün inimih nu saro bun da la ruiner, niauncha la mort bricha. (19) A te vögl eau der las clevs per il nouv muond da Dieu. Que cha tü vainst a declarer impegnativ cò sün terra, que saro impegnativ eir davaunt Dieu" (traducziun da Gion Gaudenz, Il Nouv Testamaint. La buna nouva, 2004).
L'istorgia da la baselgia
L'uscheditta successiun apostolica - üna chadagna da consecraziuns sainz'interrupziun - dess garantir cha'l Spiert Sench resta sur da tuots temps davent collio cun l'ordinaziun dals papas.
Ils reformatuors dal 16evel tschientiner haun cumbattieu cunter la pussaunza in lur ögls anti-divina ed usurpeda dals papas. In seguit s'haun furmedas baselgias protestantas.
Varia
La Guardgia svizra papela pissera per la sgürezza dal papa.
Villarzel
Villarzel è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Villars-Bramard
Villars-Bramard è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Gempenach
Gempenach è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Köbi Kuhn
Jakob «Köbi» Kuhn era in ex-giugader svizzer da ballape. El è naschì ils 12 da october 1943 en la citad da Turitg, † ils 26 da november 2019 en Zollikerberg. Il era il trenader da la Squadra naziunala svizra da ballape da 2001 a 2008.
Trey
Trey è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Planet
right|thumb|La [[Terra, noss planet]]
In planet è, tenor l'Uniun Internaziunala d'Astronomia (IAU), in corp celest che va enturn ina staila e che è gronda avunda per avair si'atgna gravitaziun.
Bus da Scuol
Il Bus da Scuol è la cumpagnia da transport public da la vischnanca politica da Scuol.
Payerne
Payerne è ina citad svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Galmiz
Galmiz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Iseltwald
Iseltwald è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Curitiba
Curitiba (pronunzià /kuɾi'tibɐ/) è ina citad da la Brasilia e la chapitala dal pajais federativ da Paraná. Cun 1'893'997 abitants (2016) è ella la pli gronda citad dal sid da la Brasilia e s'extenda sin ina surfatscha da 435,036 km². Fin l'onn 1960 aveva la citad num Curityba.
Saxeten
Saxeten è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Sutsilvan (sutsilvan)
Svilup
Actualmeing dat e betg egn scrivànt sutsilvan, me Casper Nicca e egn cunsiderabel zineast rumàntsch a Bartolomé Tscharner e raspunsabel per numerusas translàziuns. Impurtànts scrivànts earan trànter oters: Giahannes Barandun, Mattli Conrad, Tani Dolf, Tumasch Dolf, Giuseppe Gangale, Steafan Loringett, Schamun Mani, Curo Mani a Jacob Michael.
Grandcour
Grandcour è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Peider Lansel
Peider Lansel (* ils 15 d’avust 1863 a Pisa; † ils 8 da december 1943 a Genevra) è s’engaschà sco poet, essaist e politicher durant quasi tut sia vita per il mantegniment e la renconuschientscha dal rumantsch. Durant passa trent’onns ha el publitgà in grond dumber da collecziuns da poesias, divers essais e referats e tgirà differentas ediziuns da lirica e prosa rumantscha. Per ses grond engaschament per la lingua e cultura rumantscha è el vegnì onurà da l’Universitad da Turitg cun il doctor honoris causa, per si’ovra litterara ha el survegnì il grond premi da la Fundaziun Schiller.
Uffanza e giuventetgna
Peider Lansel è naschì ils 15 d’avust 1863 a Pisa sco figl primnaschì (da tschintg figls e duas figlias) d’Andri Töna Lansel da Sent (1831–1900) e d’Emilia Steiner da Lavin (1837–1901). Andri Lansel ha fundà a Pisa ina filiala da l’affar Lansel da Firenza.
Fin a la vegliadetgna da nov onns ha Peider Lansel vivì a Pisa; las stads passentava el savens a Sent. Cun nov onns è el lura vegnì en la scola da Sent. Suenter ha el visità la Scola chantunala a Cuira e la Scola commerziala a Frauenfeld ed è ì per in onn en pensiun en Svizra franzosa a Rolle. L’onn 1879, cun 16 onns, è el entrà en ils affars da las famiglias Könz e Lansel ad Arezzo e Livorno. En quels affars ha el fatg il giarsunadi da commerzi. Cur che ses bab è sa retratg dals affars ed è turnà en Svizra, ha Peider Lansel surpiglià cun mo 21 onns l’affar da Pisa e manà quel cun success.
Return en Svizra
Suenter paucs onns ha Peider Lansel pli u main surlaschà ils affars a ses frars Andri ed Emil. L’onn 1893 ha el maridà Emma Curdin (Corradini) da Sent. Els han gì quatter uffants: Erica, Bignia ed Andri Albert (la figlia primnaschida ch’aveva medemamain num Erica è morta cun in onn). L’onn 1906, cun 43 onns, è Lansel sa retratg cun sia famiglia en Svizra, l’emprim a Sent e suenter a Genevra per pussibilitar a ses uffants l’ulteriura instrucziun. Ma el passentava adina ina gronda part da l’onn en Engiadina ed en viadi.
Activitad a favur dal rumantsch
A partir da quest temp è el sa deditgà quasi entiramain al studi da la cultura rumantscha ed a sia lavur da poet. Cun ses scrits ha el cumbattì a favur d’ina renaschientscha dal rumantsch, ha empruvà da liberar la lingua scritta da las influenzas talianas e tudestgas e defendì ella cunter scienziads da l’irredentissem talian. En il temp tranter las duas Guerras mundialas vulevan scienziads talians numnadamain cumprovar ch’il rumantsch saja in dialect talian e ch’il territori rumantsch stoppia vegnir integrà en il stadi talian.
Lansel ha publitgà atgnas ovras en ediziuns bibliofilas, ha procurà per las ediziuns da las ovras da Giovannes Mathis e Gian Fadri Caderas ed ha edì las antologias da lirica Musa Ladina e Musa Rumantscha. Dasper ha el augmentà persunalmain las subvenziuns per questas ediziuns e per ediziuns d’autras ovras rumantschas, per exempel da la grammatica e dal dicziunari d’Antoine Vellemann.
L’onn 1911 ha el fundà ensemen cun reverenda Otto Gaudenz il Chalender Ladin. Lansel sez è stà in dals impurtants collavuraturs e promoturs da quest organ annual uffizial da l’Uniun dals Grischs che porta sin il frontispizi ses motto «Tanter Rumantschs, be rumantsch!». Cun l’ir dals onns ha el rimnà in’impurtanta collecziun da manuscrits e cudeschs rumantschs (numerusas dublettas ed ina collecziun unica da gasettas da l’Engiadina Bassa dal 19avel tschientaner èn arsas l’onn 1921 en il fieu da Sent). A l’Exposiziun Naziunala da Berna l’onn 1914 ha Peider Lansel reunì e preschentà en ina vitrina differents objects or da sia biblioteca persunala.
Consul svizzer en Italia
Suenter la mort da ses quinà Oscar Corradini e da ses agen figl Andri Albert (cun mo 26 onns) è Peider Lansel stà obligà da returnar l’onn 1926 en Italia. Cun betg main che 63 onns è el anc s’engascha ina giada en ils affars da sia famiglia, e quai sco directur da la fabrica Lansel e sco administratur-delegà da la S.A. Corradini. Cun sia dunna e sia figlia Erica è el sa stabilì a Livorno, nua ch’el è en pli vegnì nominà l’onn 1927 Consul da la Svizra. Suenter otg onns, l’onn 1934, è el turnà definitivamain en Svizra.
Fin da la vita ed onuraziuns
L’onn 1933, a l’occasiun da ses 70avel anniversari, ha l’Universitad da Turitg numnà el doctor honoris causa. Quest’undrientscha ha Lansel retschet en renconuschientscha da ses gronds merits per la defensiun dal rumantsch e per si’ovra poetica. Diesch onns pli tard, l’onn 1943, ha er la Fundaziun Schiller undrà el cun ses grond premi. Ils 9 da december dal medem onn è el mort.
Scola auta turitgaisa dals arts
thumb|Conservatori anteriur da [[Winterthur, hozindi part da la scoula ota zürigaisa dals arts.]] La scoula ota zürigaisa dals arts (Zürcher Hochschule der Künste o ZHdK per tudais-ch, Zurich University of the Arts per inglais, Scola auta turitgaisa dals arts per rumantsch grischun) es la plü gronda scoula ota dals arts in Svizra ed ha 2500 students (2009).
Ella es naschüda our da la fusiun da la Hochschule für Gestaltung und Kunst (HGKZ) e la Hochschule für Musik und Theater (HMT), ed ella es üna da quatter scoulas parzialas da la scoula ota specialisada zürigaisa.
La scoula ota zürigaisa dals arts spordscha cuors per il bachelor e master sco eir per la fuormaziun supplementara aint ils roms art, design, pedagogia museala, teater, film, coreografia e transdisciplinarità. Ella s'ingascha eir illa perscrutaziun, impustüt illa perscrutaziun dals arts e dal design.
Affiliats a la scoula ota zürigaisa dals arts sun il Museum für Gestaltung Zürich, il Theater der Künste, il Musikklub Mehrspur ed il center d'infuormaziun MIZ.
Eris (planet nanin)
right|thumb|Il planet nanin Eris e sia glina [[Dysnomia]] Eris (simbol: ), u 136199 Eris (grec: Έρις) è in planet nanin («Zwergplanet») en il sistem solar. Il planet prenda ses num da la deessa greca dal caos. Fin il 2006 è Ceres vegnì considerà in asteroid en la Tschinta da Kuiper. Eris è considerà in planet telluric ed è il dudeschavel planet dal Sistem Solar. Eris è il pli grond planet nanin.
Glinas
Eris ha ina glina natirala, Dysnomia.
Makemake (planet nanin)
right|thumb|Il planet nanin Makemake cun sa glina
Makemake (simbol: ), u (136472) Makemake è in planet nanin («Zwergplanet») en il sistem solar. Il planet prenda ses num dal dieu creator da la mitologia da l'Insla da Pasca. Fin il 2006 è Makemake vegnì considerà in asteroid en la Tschinta da Kuiper. Makemake è considerà in planet telluric ed è il indeschavel planet dal Sistem Solar. Makemake è il terz pli grond planet nanin.
Interlingua
Interlingua è in linguatg auxiliar internaziunal che dovra in stgazi da pleds che sa chatta era en la plipart da las linguas da l'Europa occidentala. Ella è vegnida inventada da l'International Auxiliary Language Association (IALA), ina gruppa da persunas (il pli enconuschent era Alexander Gode) che han lavurà vi dad ella per dapli che 20 onns. Els han finì e publitgà l'emprim dicziunari l'onn 1951. Interlingua è vegnida creada sin la basa dal vocabulari da las linguas englais, franzos, spagnol, portugais e talian.
Il num da la lingua è cumponì da duas parts, numnadamain inter che signifitga "tranter" e lingua. Ils sviluppaders èn sa decidì per quel num perquai ch'els vulevan che la lingua vegn applitgada per facilitar la communicaziun tranter persunas da divers pajais. Perquai che Interlingua è vegnida creada artifizialmain per esser ina lingua facila, èsi pli facil dad emprender ella ch'ina natirala.
Dapli che 1'000 persunas pudain duvrar Interlingua, e ses pledaders affirmeschan che milliuns da carstgauns chapeschan la lingua (pudain leger texts ed tadlar conversaziuns en Interlingua) senza ch'els han emprendì ella.
I dat duas autras linguas artifizialas cun dapli che 1'000 pledaders – Esperanto ed Ido – che omaduas èn vegnidas creadas avant Interlingua. Insaquants pensan che Esperanto ed Ido sajan pli facils dad emprender perquai che questas linguas n'han betg "excepziuns" (pleds che n'observan betg las reglas), ma auters pensan che Interlingua saja pli facila perquai ch'ils sviluppaders han elegì tut il pleds ch'èn facil da chapir per persunas che savain englais, franzos, spagnol, portugais u talian, ma era linguas sco rumantsch, occitan ed autras linguas ch'èn sa sviluppadas ord il latin.
Dal rest affirmeschan ils pledaders dad Interlingua che sia lingua represchenta in latin nov, be pli simpel e "modernisà".
Texts dad exempel
Lingua natural e musical de parolas international e un grammatica minimal. Comprensibile facilemente per personas intelligente. Le medio de communication adequate pro le solution del confusion de Babylon.
Interlingua en Vichipedia
I dat era ina Vichipedia per Interlingua.
Vesair era
Lingua interslava, in'Interlingua per Slavs
Glina
thumb|right|La glina
La Glina (simbol: ; latin: luna) è il sulet satellit natiral da la Terra. Dapi la scuverta da trabants tar auters planets dal sistem solar – che vegnan per regla er numnads glinas – la numn’ins er Glina da la Terra per evitar scumbigls. Cun in diameter da 3476 km è la glina terrestra la tschintgavel gronda glina en noss sistem solar.
Davart l’origin da la glina terrestra vegn speculà dapi tschientaners. Dapi la mesadad dals onns 1980 è la teoria sa messa atras, che la glina saja sa furmada suenter ina collisiun laterala da la Proto-terra cun in object en la grondezza dal Mars, numnà Theia. Tenor questa teoria da collisiun ha ina part dal material ch’è rut davent dals dus objects cumenzà a girar enturn la Terra per sa furmar la tar la glina.
Moviments da la Glina
La Glina gira en radund 27 dis ed 8 uras ina giada enturn la Terra. Durant quest viadi percurra ella – or da la perspectiva terrestra – differentas fasas: glina creschenta (vesaivla la saira); glina plaina (la Terra sa chatta tranter il Sulegl e la Glina); glina da digren (vesaivla la damaun); glina nova (la Glina sa chatta tranter il Sulegl e la Terra).
Damai che la Glina rotescha durant in tal percurs enturn la Terra gist er ina giada enturn sasezza, è be ina vart da la glina vesaivla nà da la Terra. La vart davos da la Glina è vegnida observada l’emprima giada l’onn 1959 tras sondas spazialas.
Per in observader sin la Terra leva er la Glina – sco ils ulteriurs objects dal tschiel – mintga di en l’ost, cuntanscha il zenit en il sid e va da rendì en il vest. Quest moviment supponì sa dat or da la rotaziun da la Terra enturn sasezza. Auter che tar il sulegl èn ils temps da lavada e da rendida da la Glina dentant betg adina la damaun e la saira, mabain percurran en il decurs dad in mais lunar in ciclus da 24 uras. En general pon ins dir: Tar carschen leva la glina da mezdi e va da rendì vers mesanotg; tar glina plaina leva la glina la saira e va da rendì la damaun; tar digren leva la glina da mesanotg e va da rendì vers mezdi; tar glina nova na pon ins betg observar la glina, damai ch’ella è da vesair durant il medem temp sco il sulegl e vegn illuminada da davos.
Dollar american
thumb|right|Bancnota d'in dollar, recto (vart davos) e verso (vart davant).
In dollar vegn ufficialmain sutdividì en 10 dimes, 100 cents (simbol: ¢) u 1000 mills (simbol: ₥). Causa la colur verda da las bancnotas vegn il dollar en la lingua dal mintgadi er numnà «greenback». In auter surnum è «buck». Las bancnotas vegnan stampadas dal Bureau of Engraving and Printing e las munaidas vegnan battidas da la United States Mint. Il dollar è libramain convertibel.
Energia termosolara
thumb|230px|Collecturs plats La noziun energia termosolara designescha la transfurmaziun d’energia solara en energia termica utilisabla. L’energia solara – che cumpiglia sper l’energia termosolara er implants fotovoltaics – appartegna a l’energia regenerabla.
La prestaziun da radiaziun che cuntanscha mintga di la surfatscha da la terra munta en l’entir mund radund 165 W/m² (entaifer 24 uras). Localmain variescha l’irradiaziun fitg ferm tut tenor il grad da latituda, l’autezza sur mar e l’aura. Tut en tut è la quantitad d’energia solara ch’arriva sin la terra dapli che dieschmilli giadas pli auta che l’entir basegn d’energia da l’umanitad. Il potenzial da l’energia solara è pli grond che quel da tut las ulteriuras energias regenerablas ensemen.
La fin da l’onn 2016 eran installads en tut il mund ca. 456 GW collecturs solars per gudagnar aua chauda (da quai la gronda part, ca. 325 GW, en China). Ultra da quai existan ovras d’energia solara per producir electricitad cun ina prestaziun totala da 4,8 GW.
Istorgia
Emprimas applicaziuns termosolaras van enavos sin l’antica, cura che spievels concavs vegnivan duvrads per focusar radis da glisch. Il tizun olimpic vegniva gia da quel temp e vegn er anc oz envidà cun agid d’in spievel concav. In diever passiv da l’energia solara è cumprovada en la Veglia Egipta, la Mesopotamia e las culturas autas da l’America dal Sid cun applitgar in’architectura correspundenta vi da lur edifizis. Qua èn per exempel ischs vegnids posiziunads uschia ch’els sa chattan da mezdi da la vart sumbrivauna. En zonas climaticas fraidas sa chattan fanestras ed ischs per ordinari da la vart che n’è betg opposta al vent ed èn tant sco pussaivel orientads vers il sulegl da mezdi.
Documentadas èn las consideraziuns architectonicas dal maister constructur roman Vitruv. El scriva: «En il nord pari ch’ils edifizis stoppian vegnir munids cun in plafond a arvieut plat, esser tant sco pussaivel serrads e betg averts, mabain orientads vers las direcziuns chaudas.»
En il 18avel tschientaner ha il scienzià da la natira Horace-Bénédict de Saussure inventà ils precursurs dals collecturs solars odierns. Sut l’influenza da la crisa d’ieli han ina alura sviluppà vers la mesadad dals onns 1970 concepts duvrabels co trair a niz l’energia solara.
L’emprim patent per in indriz solar insumma è vegnì surdà il 1891 al fabritgant da metal Clarence M. Kemp da Baltimore. I sa tractava d’in simpel collectur da chalira solara per gudagnar aua chauda.
Basas teoreticas
thumb|260px|Energia solara disponibla en tut il mund. Las surfatschas nairas bastassan per cuvrir il basegn mundial d’energia primara (tar in’efficacitad da 8 %) Tras la fusiun nucleara ch’ha lieu a l’intern dal sulegl vegn generada ina prestaziun da ca. 3,8 · 1026 watt; quella vegn emessa en furma da radiaziun. Il mund rotescha enturn il sulegl en ina distanza media da ca. 150 milliuns kilometers. La prestaziun da radiaziun repartida sin la surfatscha da la culla da la terra munta en media
,
quai che vegn designà sco constanta solara. La valur correspundenta vegn cuntanschida sin ina surfatscha che sa chatta en posiziun verticala tar il sulegl en l’univers datiers da l’atmosfera da la terra. Sin la surfatscha da la terra percunter è la valur bundant pli bassa pervi da la reflexiun ed absorpziun chaschunada da nivels erosols e gas. Tut tenor il grad da latituda sto il sulegl plinavant percurrer ina pli lunga distanza tras l’atmosfera. Da quai resulta sin terra ina radiaziun che sa differenziescha da lieu a lieu. In cler di da stad irradiescha il sulegl en l’Europa Centrala maximalmain 1000 W/m², l’enviern schizunt maximalmain 600 W/m² (da mezdi cura ch’il sulegl sa chatta en il zenit ed ha da percurrer ina pli curta distanza tras l’atmosfera). Resguardond las fluctuaziuns quotidianas crescha la radiaziun solara che sa lascha retschaiver davent da la levada dal sulegl fin mezdi ca. en ina funcziun da sinus e croda lura en medema moda fin la rendida dal sulegl. Guardà sur l’entir onn resulta da quai per l’Europa Centrala la suandanta radiaziun:
Da la radiaziun effectiva sur plirs onns resulta da quai l’energia effectiva che cuntanscha il terren:
.
Questa valur correspunda ca. a la mesadad da la valur maximala che sa laschass teoreticamain cuntanscher. La perdita è per gronda part d’attribuir als nivels. Per la concepziun da collecturs solars partan ins per ordinari d’ina valur ch’è anc bundant pli bassa, damai ch’i ston vegnir resguardads ulteriurs facturs ch’influenzeschan en la pratica l’energia che po effectivamain vegnir tratga a niz.
Tar ils radis da sulegl sa tracti d’undas electromagneticas; la transfurmaziun intenziunada da quellas en energia termica succeda tras il princip da l’absorpziun. Quai po avair lieu tras collecturs solars ch’absorbeschan la radiaziun a moda directa. Cun agid d’uschenumnads concentraturs che sa basan sin il princip da la reflexiun (spievel concav ubain in grond dumber da singuls spievels che vegnan manads suenter al curs dal sulegl) èsi però er pussaivel da focusar la glisch dal sulegl; quai augmenta l’intensitad da la glisch che frunta sin l’absorber e pussibilitescha uschia ina pli auta temperatura en il med da transport da chalur.
In’utilisaziun termica da la radiaziun globala (l’irradiaziun diffusa che resulta da nivels u tschajera) cun agid da concentraturs n’è da princip betg pussaivla. Collecturs plats èn bain abels da trair a niz la radiaziun globala diffusa; quella maina però ad ina pli bassa prestaziun che la glisch dal sulegl directa.
Differentas furmas da construcziun da collecturs solars
thumb|200px|Tagl traversal tras in collectur plat thumb|160px|Collecturs a vacum Per gronda part vegnan collecturs solars installads directamain davant, sin u vi da l’edifizi che duaja vegnir stgaudà. Per part vegnan però er endrizzadas surfatschas da collecturs solars al liber – analog als parcs solars –, per exempel per proveder raits da chalur a distanza.
Il quozient or da l’energia termica che vegn gudagnada e l’energia da radiaziun che frunta sin il collectur inditgescha l’efficacitad da l’implant. Tar applicaziuns vi da chasas munta quel – tenor il stan actual da la perscrutaziun – tranter 60 e 75 %.
Champs d’applicaziun en il mintgadi
thumb|180px|Schema d’in implant termosolar En il diever privat vegn l’energia termosolara duvrada en emprima lingia per stgaudar e climatisar edifizis. En cumbinaziun cun ina buna isolaziun termica ed il diever passiv da la radiaziun dal sulegl sa reducescha il basegn d’ulteriura energia da stgaudar gia fitg ferm. In’utilisaziun passiva da l’energia solara ch’è ponderada a fund po er ir en l’Europa Centrala uschè lunsch ch’i na dovra pli nagin indriz da stgaudar activ. Ils exempels tipics per il diever da la radiaziun dal sulegl furman la serra (iert sut vaider) e la veranda serrada (veranda d’enviern). Fanestras cun vaider d’isolaziun orientadas vers sid sa laschan munir cun penslas: la stad porscha la pensla sumbriva; l’enviern percunter sa chatta il sulegl pli bass al tschiel, uschia ch’ils radis entran tras la fanestra e stgaudan l’edifizi. In effect cumparegliabel sa lascha cuntanscher cun agid da surfatschas da paraid absorbantas: Davos ina stresa da material d’isolaziun transparenta croda la glisch dal sulegl sin ina surfatscha naira e stgauda la paraid situada davosvart. Questas tecnicas passivas vegnan applitgadas en l’uschenumnada architectura solara.
En rom da la tecnica d’edifizis vegnan sistems termosolars a basa da collecturs bain classifitgads sco tecnologia ‹activa›, damai ch’igl è per ordinari en diever ina pumpa da circulaziun electrica. L’energia che quella dovra en in onn è però minimala (custs da ca. 8–10 francs ad onn tar 5300 h/a).
Per arcunar la chalur èn savens avant maun accumulaturs termics che lubeschan da trair a niz la chalur arcunada tenor basegn. Quels funcziuneschan ubain cun aua (en furma d’accumulaturs da gulivaziun) ubain transfurman – p.ex. a basa da parafin – ina gronda part da l’energia da chalur en la fasa da transiziun da solid tar liquid. Da quests ultims resulta ina capacitad da chalur ch’è per il factur 1,5 pli auta; ultra da quai dovra l’indriz bundant damain plaz ch’ils tancs dad aua. Quests dischavantatgs sa laschan però gulivar per part cun ina concepziun termica cumplessiva d’edifizis novs (p.ex. entras activar a moda termica la massa da terra che sa chatta sut il fundament da la chasa). Uschia sa porscha l’accumulaziun da chalur a basa dad aua vinavant sco alternativa bunmartgada.
Cura che radis da sulegl fruntan sin il collectur dattan els, tut tenor capacitad d’absorpziun da quel, giu 60–75 % da lur energia al med da transport da chalur. Cun agid d’ina pumpa da circulaziun vegn quel alura pumpà en il stgamiader termic da l’accumulatur. In regulatur ch’è collià cun in sensur da temperatura metta en moviment la pumpa, uschespert che la temperatura dal med da transport da chalur en il collectur surpassa ina valur minimala. Sch’il sistem lavura cun in accumulatur da gulivaziun, sa lascha la regulaziun endrizzar uschia che la pumpa lavura en quel mument che la temperatura dal med da transport da chalur sa chatta sut la temperatura da l’aua da gulivaziun che sa chatta giudim en l’accumulatur (e ch’è perquai tendenzialmain la pli fraida). Tras quai sa stgauda l’aua da gulivaziun, s’auza en l’accumulatur e po vegnir tratga a niz sur il stgamiader termic per stgaudar circulaziuns separadas d’aua da stgaudar e da baiver. Quest ultim enserra l’aua da diever stgaudada da l’entir tegnairchasa (per far la duscha, lavar giu etc.).
L’accumulatur da gulivaziun ademplescha tradiziunalmain la funcziun da prender si e dar giu chalur da tuttas uras. En cas ch’i vegn fatg diever d’in accumulatur da stagiun termochemic na dovri nagin accumulatur da gulivaziun pli. Ultra da quai ha quest ultim l’avantatg ch’i dat er sur lunga durada praticamain nagina sperdita da chalur. Tar l’accumulatur da gulivaziun sa sbassa la temperatura da l’aua percunter – malgrà tuttas mesiras d’isolaziun – inevitablamain suenter intgin temp.
Orientaziun
thumb|220px|Montascha da collecturs solars Vi da la chasa vegnan sistems da collecturs per ordinari montads a moda statica. Perquai èsi impurtant da calcular ordavant la posiziun e l’angul optimal per cuntanscher in bun resultat. Ins differenziescha en quest connex tranter l’angul d’inclinaziun vertical e l’angul d’acimut.
L’angul optimal sa lascha eruir a basa da las datas da l’aura localas. Per quest intent porschan divers producents da collecturs software da simulaziun correspundenta.
Tar implants da collecturs che servan primarmain a stgaudar, vegn l’angul per ordinari optimà uschia ch’el garantescha la pli gronda effizienza pussaivla durant ils mais d’enviern. Per quest intent vegnan els per ordinari tschentads si en in angul da 40–45°, pia en posiziun bundant pli pendenta che quai ch’i fiss il cas tar implants fotovoltaics liads vi da la rait. Tar quests ultims vul ins cuntanscher la meglra effizienza annuala pussaivla, uschia che l’angul munta tranter 30–35°. Sch’ins collia però l’implant termosolar cun in accumulatur stagiunal, alura èsi cuntraproductiv d’eleger in angul pli aut, damai che la producziun da chalur da la stad po vegnir tratga a niz d’enviern. La stad è la radiaziun numnadamain per il factur dus fin trais pli auta, entant ch’in angul pli tais maina d’enviern be ad in pitschen augment da l’effizienza.
Ideal fissi da pudair adattar ils collecturs a moda flexibla a la stagiun respectiva. La mecanica correspundenta è però relativamain cumplexa; en la pratica domineschan per ordinari ils avantatgs da la varianta statica, pli simpla da duvrar e main chara.
Temp d’amortisaziun energetic
Il temp d’amortisaziun energetic d’in sistem d’energia termosolara giascha tranter 12 e 24 mais. Quai vul dir: en quest interval han ils collecturs provedì il stgaudament cun la medema quantitad d’energia ch’ha stuì vegnir impundida per producir, transportar e montar l’implant. La durada da vita dals collecturs munta a almain 30 onns.
Sfradament solar
Analog a la producziun da chalur per stgaudar, sa lascha l’energia termica solara er trair a niz per sfradentar. Damai ch’il pli grond basegn da sfradentar croda per ordinari ensemen cun la pli auta radiaziun dal sulegl, sa lascha la chalur solara duvrar fitg bain er senza accumulaziun intermediara sco energia per far ir sistems da sfradentar. E cun agid d’in accumulatur da chalur po il surpli da chalur che vegn producì durant il di vegnir duvrà per sfradentar l’edifizi da notg. Cumpareglià cun in sistem da sfradentar separat croda davent en quest cas la transfurmaziun en energia secundara (electricitad).
Mount St. Helens
Il Mount St. Helens è in vulcan en il stadi da Washington en ils Stadis Unids.
Il Mount St. Helens ha in'istorgia d'erupziuns da var 40'000 onns.
Chevroux
Chevroux è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Scandinavia
thumb|right|220px|La Peninsla Scandinava d’enviern. Maletg da satellit dal favrer 2003 La Scandinavia furma ina part da l’Europa dal Nord. En il senn geografic è la Scandinavia identica cun la Peninsla Scandinava, sin la quala sa chattan ils pajais Norvegia e Svezia. Ord perspectiva istorica e linguistic-culturala – aspects che vegnan er resguardads en quest artitgel – sa cumpona la Scandinavia da la Svezia, la Norvegia ed il Danemarc u cumpiglia tut tenor er l’Islanda e la Finlanda.
Extensiun
thumb|200px|Las bandieras dals stadis nordics thumb|200px|right|Definiziun restrenschida (cotschen) e vasta (incl. oransch) dal term ‹Scandinavia› La Peninsla Scandinava tanscha da Schonen en il sid fin al Cap Nord en il nord. Sin la Peninsla sa chattan la Norvegia e la Svezia sco er la gronda part da la Laponia (u pli da nov: territori dals Sams) che furma la part settentriunala da la Finlanda. Las Muntognas Scandinavas defineschan per ordinari il cunfin tranter la Norvegia e la Svezia. Il cunfin da la Scandinavia vers la Peninsla Kola sco er la lingia da cunfin che percurra la Finlanda ston però vegnir tratgs a moda arbitraria.
Geologia e topografia
La Peninsla Scandinava furma ensemen cun la Finlanda, la Carelia e la Peninsla Kola l’unitad geologica Fennoscandia.
Durant il davos temp da glatsch è la Peninsla Scandinava stada cuverta cumplettamain cun glatsch. La pressiun ed ils moviments da las massas da glatsch han furmà visiblamain vastas parts da la cuntrada. In factur ch’è restà impurtant fin oz è l’elevaziun da la terra postglaziala: il pais dal glatsch aveva sbassà la crusta da la terra; dapi che quel è luà (ca. 10 000 a.C.) è l’entira cuntrada s’auzada per radund 800 m (actualmain: 10–11 mm ad onn). Il meglier sa mussa quest’elevaziun cuntinuanta a las rivas planivas, nua che veglias chamonas da pestgaders e punts da sbartgada èn gia situads in bun toc vers l’intern dal pajais. Cun quest fenomen èn er colliadas dumondas da las relaziuns da possess.
La perscrutaziun dal fenomen da l’elevaziun dal terren en la Scandinavia ha contribuì decisivamain al svilup da la geodesia, la scienza da la mesiraziun da la Terra. L’isostasia (ch’explitgescha ils moviments da cumpensaziun da las stresas superiuras da la Terra) è vegnida sviluppada a basa da datas da geodets e geofisichers dal territori fennoscandinav. E la perscrutaziun da las atgnadads da la Mar da l’Ost ha promovì la collavuraziun sur ils cunfins e manà a l’emprima rait da mesiraziun internaziunala per propi.
Posiziun entaifer l’Europa
La Peninsla Scandinava furma la pli gronda peninsla da l’Europa (ch’è sezza ina peninsla da l’Eurasia). Ina surfatscha precisa na sa lascha però betg definir, damai ch’ils cunfins n’èn betg clers. Autras grondas peninslas europeicas furman la Peninsla Iberica, la Peninsla Taliana e la Peninsla dal Balcan.
Durant il temp da glatsch han las inslas britannicas furmà in’ulteriura peninsla europeica. E durant tscherts temps n’era la Scandinavia nagina peninsla: il temp da glatsch ha fatg sbassar il spievel da la mar talmain che la Mar da l’Ost, il Golf da Botnia ed il Golf Finlandais èn svanids dal tuttafatg. Pajais odierns sco la Germania, la Pologna u ils stadis baltics eran colliads da quel temp directamain cun la Scandinavia.
Geografia
thumb|200px|right|Il globus situà sin il Cap Nord La Peninsla Scandinava ha ina lunghezza da radund 1850 kilometers ed ina ladezza che variescha tranter 370 e 805 kilometers. Radund in quart da la Peninsla Scandinava è situà en il nord dal circul polar arctic. Il punct che sa chatta il pli en il nord furma il Cap Nord en vischinanza da la citad da Hammerfest.
En il vest sa chatta la costa da fiords norvegiaisa, en il sid èn da chattar gronds lais (Vänern e Vättern). Davant las costas sa chattan pitschnas inslas da grippa, numnadas skär (svedais) u skjær ni skjer (norvegiais).
La Peninsla vegn cunfinada da quatter grondas auas:
La pli auta elevaziun furmava Glittertind en la Norvegia cun 2470 m s.m. Dapi ch’il glatscher situà sin il spitg ha cumenzà a luar, furma Galdhøpiggen il punct il pli aut da la Scandinavia (cun 2469 m s.m, medemamain situà en la Norvegia). En la regiun da las muntognas numnadas sa chattan er ils pli gronds glatschers da la terra franca europeica cun num Jostedalsbreen.
La Peninsla Scandinava è ritga da lain, fier ed arom e dispona en Svezia dals megliers terrens d’arar. Avant la costa norvegiaisa èn vegnids scuverts gronds giaschaments d’ieli e da gas natiral (en la Mar dal Nord ed en l’Atlantic).
Etimologia
thumb|right|160px|Bastiment dal temp dals Vikings Etimologicamain è il term ‹Scandinavia› parentà cun ‹Skåne›, la part meridiunala da la Peninsla che fa oz part da la Svezia, ma ch’appartegneva fin en il 17avel tschientaner al Danemarc e che furma la regiun d’origin dals Danais. Scadinauia è la pli veglia furma latina per questa regiun; cun quella denominavan ils Romans tut quai che sa chattava al nord da la Germania.
Il term ‹Scandinavia› odiern deriva da questa furma latinisada dal term dal nordic originar Skaðinaujō (latin Scadinauia, tenor Plinius il Vegl, 23–79). skaðin- signifitga ‹privel› u ‹donn› (nordic vegl skán-) ed -aujō munta ‹insla› u ‹peninsla› (nordic vegl -ey). Il num ‹Scandinavia› vul pia dir tant sco ‹peninsla privlusa› e sa referescha probablamain al current da la mar privlus en la regiun da Skanör/Falsterbo.
Tenor in’autra emprova d’explitgar la cumpart dal num skaðin- sa referescha quel al vent dal nord (skaði). En quest cas munta ‹Scandinavia› tant sco ‹l’insla dal vent dal nord›. Ed in’ulteriura gruppa da scienziads è da l’avis ch’il term saja collià cun la dieua germana Skadi.
En il temp medieval designava il term latin Terra Scaniae u Terra Scania las regiuns da Skåne, Blekinge, Halland e Bornholm; questa regiun vegn anc oz numnada per svedais e danais Skåneland.
Colonisaziun
L’emprima preschientscha umana cumprovada è da chattar en la part meridiunala da la Peninsla ed en il Danemarc e deriva d’avant ca. 12 000 onns. Suenter ch’ils cuirass da glatsch han cumenzà a luar a la fin dal davos temp da glatsch, ha pudì sa derasar pass per pass la tundra cun sia flora e fauna caracteristica. Ils umans vivevan da quel temp da la chatscha da rens ed èn uschia suandads las scossas vers nord. Il clima è daventà successivamain pli chaud ed ha pussibilità la creschientscha da guauds da guglias, pli tard er da guauds da feglia ch’han attratg novas spezias d’animals sco per exempel il bov selvadi. Gruppas d’umans che sa nutrivan sco chatschaders, pestgaders e rimnaders han colonisà il territori tranter il temp mesolitic (8200 a.C.) ed il cumenzament da l’agricultura en il temp neolitic (3200 a.C.).
La part nordica e centrala da la Peninsla è per part abitada da Sams che vegnan savens numnads Lapons (oz vala questa furma sco antiquada, damai ch’ella ha ina connotaziun pegiurativa). Ils Sams discurran linguas samas ch’èn parentadas cun il finlandais e l’eston; tar tut questas linguas na sa tracti betg da linguas indoeuropeicas, mabain da linguas uralas. En il 9avel tschientaner, cura che cumenzan las registraziuns en scrit, han ils Sams colonisà las regiuns arcticas e subarcticas, ma er la part centrala da l’insla vers sid fin a Dalarna en Svezia.
Ils ulteriurs abitants da la Peninsla discurrivan da quel temp dialects dal nordic vegl. Ils Norvegiais vivevan surtut a la costa dal vest da la Norvegia, ils Danais en il sid e vest da la Svezia odierna, ils Svedais en il Västergötland ed Östergötland, en la regiun enturn las Mälaren ed a la costa orientala da la Svezia. Ils descendents da questas gruppas furman fin oz la populaziun dominanta.
Istorgia
thumb|right|220px|Fossa da Margrete I, fundatura da l’Uniun da Kalmar L’istorgia da la Scandinavia è fitg variada e segnada da diversas fasas da convivenza e da cumbats tranter pèr. La ferma tradiziun da l’istoriografia naziunala dal 19avel e 20avel tschientaner è bain vegnida cumplettada ils davos onns tras ulteriurs puncts da vista; tuttina dominescha vinavant la perspectiva dal stadi naziunal.
Bundant 500 onns ha existì in’accordanza areguard la politica da l’exteriur: da quel mument davent ch’il retg danais Chlochilaicus ha attatgà la Gallia (527) fin a la campagna disfortunada da Harald Hardrades cunter l’Engalterra (1066) han ils Vikings extendì lur expediziuns da sblundregiadas e campagnas militaras sin tut ils territoris da costa europeics, ma er lunsch viaden en la Russia. In ulteriur tratg communabel ha furmà ditg la refusa dal cristianissem, e quai d’in temp che quel era gia derasà dapi tschientaners en l’ulteriura Europa. Medemamain è quest’epoca caracterisada dals uschenumnads jarls ch’eran a l’entschatta bain be manaders d’expediziun da rapina, ma ch’èn daventads sco tals fitg ritgs e pussants. En consequenza è il feudalissem sa sviluppà en la Scandinavia cleramain pli plaun ch’en l’Europa Centrala e la serviladad n’è mai sa messa tras dal tuttafatg.
Sper quests tratgs cuminaivels hai er dà temps, nua che plirs pajais scandinavs eran unids sut in domini. Gia sut Knut il Grond eran il Danemarc, la Norvegia e (main ferm) la Svezia e l’Engalterra unids dal 1028 al 1035 en in imperi da la Mar dal Nord. Curt temp suenter, dal 1042 fin il 1046, èn il Danemarc e la Norvegia stads unids sut il domini communabel da Magnus il Bun. L’epoca centrala dal svilup politic communabel furma però l’Uniun da Kalmar, en la quala il Danemarc, la Norvegia e la Svezia eran colliads dal 1397 fin il 1523 en uniun persunala. Durant questa epoca è l’autonomia politica da la Norvegia sa sminuida cleramain; suenter che la Svezia è sortida da l’uniun ha existì in’uniun persunala danais-norvegiaisa che consistiva facticamain d’ina predominanza danaisa. Quella è vegnida substituida il 1814 tras l’uniun svedais-norvegiaisa ch’è ida a fin il 1905.
En las colliaziuns politicas numnadas era per gronda part er integrada la Finlanda: dapi la conquista dal pajais tras il retg svedais Erik IX l’onn 1154 fin a la sperdita dal territori a la Russia en rom dal contract da Fredrikshamn l’onn 1809 ha la Finlanda numnadamain appartegnì a la Svezia.
Scandinavissem
thumb|right|180px|Naziunalissem scandinav dal 19avel tschientaner Il term ‹scandinavissem› designescha il moviment politic ch’ha empruvà d’avischinar u d’unir en il decurs dal 19avel tschientaner ils pajais scandinavs. Ina finamira pussaivla era l’adesiun dal Danemarc a l’uniun svedais-norvegiaisa ch’existiva da quel temp.
Quest moviment è naschì per tema ch’il pangermanissem tudestg u l’expansiun da l’imperi zaristic da la Russia pudessan sa patrunar dal territori. Il moviment è surtut vegnì purtà d’academichers, students ed artists. Puncts culminants han els cuntanschì durant las guerras tudestg-danaisas dals onns 1848–1851 e 1864 cura che voluntaris èn sa participads da la vart dal Danemarc a las guerras per il Schleswig (Sønderjylland). Las discussiuns en vista a questas guerras a l’intern dals pajais nordics avevan però er mussà ils cunfins politics dal scandinavissem: il Danemarc era s’exprimì cunter in stadi d’uniun nordic; e las regenzas da la Norvegia e da la Svezia faschevan dependentas in engaschament militar a favur dal Danemarc da la participaziun d’ina pussanza gronda europeica. La sperdita dal Ducadi da Schleswig a la Germania ha la finala flaivlentà il moviment scandinavistic.
Bain è sa sveglià vers il 1900 in uschenumnà neo-scandinavissem che sa distanziava da l’illusiun d’ina uniun politica e punctuava enstagl tratgs communabels en la cultura, economia u pedagogia. La fin da l’uniun svedais-norvegiaisa il 1905 ha però er manà a fin questa segunda unda da scandinavissem.
Avant la Segunda Guerra mundiala avevan ins lavurà vi d’ina strategia da neutralitad communabla dals pajais dal nord; l’idea da cuntinuar sin questa via suenter la guerra ha fatg naufragi: intgins pajais dal nord èn daventads commembers da la NATO, entant che auters (Svezia e Finlanda) èn restads neutrals. Er l’emprova da sviluppar ina collavuraziun economica sco cuntrapaisa nordica a l’Uniun europeica n’ha betg gì success.
Bandieras scandinavas
Tut ils pajais e blers territoris scandinavs resp. dal nord (p.ex. Schonen, Småland ed Åland) mussan en lur bandieras ina crusch scandinava. Il motiv è il svilup istoric-politic da lunga durada en l’Europa dal Nord. L’emprim è questa crusch che giascha vegnida duvrada en il Danemarc. Sco ‹Dannebrog› è lezza documentada dapi il 14avel tschientaner e furma uschia ina da las pli veglias bandieras dal mund. Silsuenter è la furma da basa vegnida duvrada per l’Uniun da Kalmar; las bandieras da la Svezia, Islanda e Norvegia èn alura sa sviluppadas successivamain or da lur schliaziun da l’uniun cun il Danemarc.
Lingua
miniatura|Las linguas scandinavas: danais (violet), svedais (blau stgir), norvegiais (blau cler), islandais (verd cler), feroais (verd), norn † (nair) Las linguas nordgermanas (er numnadas linguas scandinavas u linguas nordicas) cumpiglian l’islandais, il feroais, il norvegiais, il danais ed il svedais. Questas linguas furman ina sutgruppa da las linguas germanas. Radund 20 milliuns umans discurran ina lingua nordgermana sco lingua materna.
Vers la midada dal temp è il nordgerman sa spartì dal vestgerman. L’islandais vegl ch’è enconuschent or da l’Edda vala sco furma primara da las linguas nordgermanas e vegn perquai savens mess a per cun in nordic vegl; la pli veglia furma dal nordgerman ch’è documentada furma però il nordic originar.
Ozendi sumeglian l’islandais ed il feroais il pli fitg l’islandais vegl, damai che questas linguas èn vegnidas influenzadas il pli pauc d’ordaifer. Relativamain sumegliantas èn las linguas scandinavas danais, norvegiais e svedais ch’èn derasadas vastamain. Tut tenor regiun sa chapesch’ins tranter dialects discurrids da diversas da questas linguas meglier che tranter ils dialects d’ina singula da questas linguas che giaschan geograficamain in ord l’auter. Plinavant èn er las linguas scrittas da la Norvegia, il bokmål ed anc pli ferm il riksmål vegnidas construidas en il 19avel tschientaner da la varianta danaisa che vegn discurrida en la Norvegia. Er en la Finlanda datti regiuns nua ch’i vegn discurrì ‹svedais da la Finlanda›; il finlandais sco tal na furma però – sco gia menziunà survart – nagina lingua indogermana, uschia che la Finlanda sa basa en quest reguard sin tut autras ragischs ch’ils ulteriurs vischins nordics.
Greng
Greng è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Paudex
Paudex è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron. Paudex è in avantlieu da l'aglomeraziun da Losanna. Paudex sa chatta a la riva dal Lai da Genevra.
Missy
Missy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Corcelles-près-Payerne
Corcelles-près-Payerne è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Kelly Sotherton
Kelly Jade Sotherton (naschida ils 13 da november dal 1976) è ina atleta professiunala dal Reginavel Unì specializada en il Heptatlon ed il Pentatlon.
Medaglias
Gieus olimpics
Campiunadi Mundial
Gieus dal Commonwealth
Gurmels
Gurmels è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Chexbres
Chexbres è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Mur
Mur è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Via principala 29
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:0.5em;"
La via principala 29 è ina via principala svizra en il chantun Grischun.
Belmont-sur-Lausanne
Belmont-sur-Lausanne è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.