cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Psalm svizzer
Il Psalm svizzer è l'imni naziunal da la Svizra.
Rumantsch: Psalm svizzer
da Flurin Camathias (1898 - 1948) (adattaziun da la versiun sursilvana en rumantsch grischun)
Tudestg: Schweizerpsalm
da Leonhard Widmer (1809-1867).
Franzos: Cantique suisse
da Charles Chatelanat (1833-1907).
Talian: Salmo svizzero
da Camillo Valsangiacomo (1898-1978).
Auters projects
Wikifuntaunas: Psalm Svizzer – Texts da funtauna
South Carolina
thumb|200px| thumb|200px| Carolina dal Sid South Carolina (uffizialmain: State of South Carolina) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Raleigh. Sia populazuin munta a 4'561'242 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 82'931,8 km²
Jacob
Jacob es üna figüra i'l Vegl Testamaint respectivmaing illa Tora güdeva ed insembel cun sieu non Abraham e sieu bap Isaac ün dals trais patriarcs dal pövel Israel.
Vita
Jacob vivaiva tenor il raquint biblic var i'l 18evel tschientiner aunz la naschentscha da Gesu Crist scu il figl dad Isaac e Rebecca.
La descendeza da Jacob
El vaiva dudesch figls, our dals quels las dudesch schlattas d'Israel as sviluppaivan.
Ils figls d'eiran:
Belo Horizonte
280px|thumb|left|Rendida dal sulegl a Belo Horizonte 280px|thumb|left|Avenida Amazonas, ina da las vias pli impurtantas da la citad
Belo Horizonte è la sisavla pli gronda citad da la Brasilia.
Sia populaziun è da 2'375'444 abitants (dumbraziun da 2000).
El è la chapitala dal stadi da Minas Gerais, tge sa chatta al sidost brasilian.
Geografia
Sia surfatscha è da 330 km² e sia autezza è 852 m s.m.
Imelda Coray-Monn
Imelda Coray-Monn (*1 da mars 1933 a Cuira; † 17 da settember 2009 a Rueras, vischnanca da Tujetsch) è stada ina scriptura e publicista rumantscha.
Uffanza a Mustér. Dus onns scolasta a Siat. Circa 30 onns domiciliada en Basilea-Champagna. Viveva dapi il 1994 a Rueras.
Collavuratura al Pelegrin (1963-1968), scrittira mensila da famiglia, ed. Desertina, Mustér. 1970 - 1973 redactura da l'organ da la USR, NOVAS LITTERARAS (1970-1973). Tranter 1964 e 1979 collavuraziun stabla a l'Oltner Tagblatt, surtut critica d'art.
Campiunadi mundial da ballape 2010/Plan dal gieu
== Plan dal gieu ==
Runda d'eliminaziun (Fasa da gruppas)
I dat otg gruppas cun mintgamai quatter participants. En mintga gruppa giuga mintga squadra cunter mintg'autra squadra. Las emprimas duas squadras da mintga gruppa sa qualifitgeschan per l'otgavel final. Il plazzament da las squadras en las gruppas d'eliminaziun resultan da las suandantas reglas en questa successiun:
Info davart las tabellas: Il temps d'entschatta da las partidas en temp local (UTC+2) correspundan al temp da stad da l'Europa Centrala (MESZ). Il resultat intermediar è inditgà en parantesas.
Runda finala
¹ Victoria suenter prolungaziun (s.pr.) ² Victoria en il tir da penaltis (t.d.p.)
Marcaders
I suounda in glista dals giugaders cun ils pli blers gols al turnier. En cas da paritad vegn ordinà tenor l'alfabet. Las squadras scrittas en grass èn anc en il turnier.
Fau verd
Il fau verd (Fagus sylvatica) è ina planta da feglia dal gener dals faus (Fagus) ch’è derasada en vastas parts da l’Europa. En Svizra cumpiglia il fau verd 19 % da tut las plantas da feglia (Germania: 15 %, Austria: 10 % ). En la lingua da mintgadi vegn il fau verd per ordinari be numnà ‹fau›, damai ch’i na dat en l’Europa Centrala naginas autras spezias dal gener dals faus. Cuntrari a quai ch’il num pudess sugerir n’è il fau alv (u fau coller) betg parentà directamain cun il fau verd.
Guauds da feglia cun blers faus verds furman potenzialmain la vegetaziun natirala da vastas parts da l’Europa Centrala. Il fau verd vala sco planta indicativa per in clima atlantic.
Statura
thumb|140px|Chatsch schermigliant thumb|180px|Planta solitaria da ca. 30 onns Il fau verd crescha sco planta che perda d’atun la feglia e cuntanscha autezzas da fin a 30 m, en guauds spess er da fin a 45 m. Il diameter dal bist da plantas singulas po mesirar fin a 2 m. La planta po vegnir fin 300 onns veglia; en cas singuls han ins er chattà exemplars pli vegls.
La curuna d’in fau verd creschì ora po sumbrivar ina surfatscha da fin a 600 m². La planta flurescha e porta fritgs en la vegliadetgna da ca. 30 fin 200 onns. En lieus ideals crescha ella spert (40 fin 70 cm ad onn) en la vegliadetgna da sut 30 fin 50 onns; la curuna n’è betg fitg spessa ed orientada dretg si; la roma crescha a l’entschatta en ina posiziun marcantamain laterala. En situaziuns da concurrenza cun autras plantas tutga il fau tar las plantas cun ina dinamica da climax tardiva che sa mettan tras cun lur creschientscha en lunghezza a partir d’ina vegliadetgna da ca. 45 onns.
L’emprim stausch da creschientscha, tranter l’avrigl ed il matg, s’eleva spert fin ad in’autezza da ca. 40 cm e penda l’emprim levet vers engiu. Pir alura vegn – sco che quai è il cas tar tut las plantas lainusas – producì adina dapli lignin ed ils roms sa drizzan si. La creschientscha en lunghezza è terminada suenter trais fin tschintg emnas. Mintgatant pon ins er observar vers la fin da zercladur in uschenumnà chatsch da son Gion.
Tar plantas pli veglias cumenza la creschientscha a laschar suenter e suenter ca. 100 fin 150 onns ha ina planta singula gia cuntanschì si’autezza maximala. Silsuenter crescha ella pli plaun e cur che la vitalitad cumenza a laschar suenter (a partir da ca. 200 onns) daventa la curuna adina pli spessa. Ils stauschs da creschientscha daventan uss adina pli pitschens, fin che quels muntan be pli a paucs centimeters. Exemplars che stattan sulets pon furmar en la vegliadetgna ina curuna vasta, regulara e munida cun roma spessa che cuntanscha in diameter da 20 fin 30 m e da la quala la roma la pli bassa tanscha bunamain fin giun plaun. Roma centrala pli veglia ha ina posiziun bunamain orizontala ed è ordinada a moda regulara ed alternanta. Il giuven chatsch consista d’in brumbel principal drizzà vers ensi e d’in brumbel lateral. La mancanza da glisch a l’intern da la curuna sforza la planta a questa diromaziun simmetrica e fina cun ina posiziun da la feglia orizontala; a l’intern da la curuna na lascha la stgirezza percunter tiers nagins novs chatschs pli. En il guaud crescha il fau però sco planta satiglia e la roma situada il pli giudim mora per mancanza da glisch. Il cumenzament da la curuna è qua savens situà pir en in’autezza da 10 fin 20 m. In diameter maximal da la curuna da 20 fin 30 m cuntanscha il fau be en guauds fitg vegls – ils quals èn daventads stgars –, cur che autras plantas situadas en la vischinanza pireschan. Pervi dal squitsch da concurrenza per la glisch, èn ils roms principals plitost orientads en il guaud vers ensi che en posiziun orizontala. Pervi da sia grondezza, simmetria e coluraziun d’atun d’in ocher cler vegn il fau verd apprezià sco planta da parc.
Paletscha (‹scorsa›)
La paletscha satiglia dals giuvens roms è a l’entschatta da colur verd stgira fin naira e glischa, ma gia suenter paucas emnas daventa ella pli clera. Vi da la roma ed il bist è ella per ordinari da colur grisch clera; roms ch’èn crudads laschan enavos nodas ch’èn anc vesaivlas suenter decennis vi dal bist sco pitschnas rubaglias. Tar la creschientscha en ladezza dal bist e da la roma sa schlargia la paletscha medemamain, furmond finas sfessas per lung. Il fellem che mora, l’uschenumnà corc, na croda betg davent visiblamain, mabain scroda ad ina fina pulvra da colur grisch clera. Tar faus pli vegls daventa la paletscha al pe dal bist groppa e plain sfessas; ma vi dal bist principal resta ella, cuntrari a la gronda part da las autras spezias da plantas, fina e glischa fin en l’auta vegliadetgna. Ina varietad dal fau verd (Fagus sylvatica var. quercoides) furma ina paletscha pli grossa cun bleras sfessas.
Feglia
thumb|180px|A: rom cun dus portaflurs masculins ed in portaflurs feminin; B: rom cun portafritgs serrà ed avert cun mintgamai trais nuschs-fau; 1, 2 e 3: flurs masculinas, 4: flur feminina, 6 tagl traversal e 7 entira nusch-fau La feglia è ovala, ha in piz curt ed ina basa en furma da cugn u radunda. Ils singuls fegls èn tranter 7 e 10 cm lungs e fin a 5 cm lads. L’ur dal fegl è enchavà-ondulà fin levamain crennà e pailus. A la fin dals 6 fin 7 gnervs laterals sa chattan dents curts. La vart sut dal fegl è levamain u ferm pailus sin ils gnervs ed ils champs intercostals. Il moni ha ina lunghezza da 1 fin 1,5 cm ed è medemamain pailus. Feglia giuvna è d’in verd frestg, per part er fustga e munida cun in pail da saida. Da stad è la feglia da vart sura d’in verd stgir e glischanta, da vart sut da colur clera. L’atun daventa la feglia l’emprim mellen fustga, pli tard cotschen oranscha fin brin cotschnenta. Savens resta la feglia setgada pendida vi da la roma durant l’entir enviern.
Brumbels, portaflurs e flur
Il fau verd flurescha a partir d’ina vegliadetgna tranter 30 fin 50 onns. I sa tracta d’ina planta monochasana; las flurs masculinas e femininas èn pia da chattar vi da la medema planta. Ils brumbels èn da colur brin clera ed en furma da fis. Els èn zugliads en 2 fin 3 fegls da cuvrida dubels ordinads en posiziun opposta che sa cuvran sco squamas. Las flurs cumparan dal temp che la roma prui, pia da l’avrigl fin il matg. Flurs da la medema schlattaina èn mintgamai ordinadas en portaflurs. Ils tschofs da las flurs masculinas han ina lunghezza tranter 3 e 5 cm e pendan; mintga flur masculina cuntegna 4 fin 7 stamins. Da las flurs femininas che stattan sidretg cuchegian viadora stigmas da colur rosa.
Fritg
Las nuschs-fau giaschan mintgamai en duas en in portafritgs. Nuschs crivas cuntegnan trimetilamin (er numnà tenor la planta fagin) e bler acid oxalic ed èn perquai levamain toxicas.
Suenter in onn sitg e fitg chaud è la racolta da nuschs-fau savens spezialmain ritga. Tals onns da sem tutgan tar la strategia da surviver dals faus. Sch’els sviluppassan mintg’onn tuttina bler sem, adattassan las mieurs, ils portgs selvadis ed ils utschels lur populaziuns a questa purschida da nutriment constanta. Cun furmar be da temp en temp ina surproducziun vegn garantì ch’i vegnan producids dapli sems che quai ch’ils animals èn abels da mangiar. Per la singula planta è in onn da sem però collià cun gronds sforzs; perquai producescha ella suenter in tal onn cleramain pli paucas nuschs-fau, e quai er sche las relaziuns climaticas fissan favuraivlas.
Er durant onns da producziun da sem ordinaris contribueschan ils animals a regiuvinar a moda natirala l’effectiv, numnadamain cun purtar davent nuschs-fau en zups. Stgilats e mieurs fan tals deposits da nuschs-fau sco provisiun d’enviern, ma emblidan savens ina part dals fritgs zuppads, uschia che quels pon schermigliar.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Derasaziun ed abitadi
thumb|180px|Territori da derasaziun (brin: pir a partir dal 6avel fin 11avel tschientaner) thumb|180px|Guaud da faus natiral thumb|180px|Guaud maschadà cun faus d’atun Durant l’ultim temp da glatsch è il fau sa retratg da l’Europa Centrala. El ha survivì en la regiun da la Mar Mediterrana ed ha cumenzà avant ca. 10 000 onns la reconquista da ses territori da derasaziun europeic. En ils sediments dal Luttersee sper Göttingen ch’è s’enterrà cumpara il pollen dal fau l’emprima giada en il temp chaud tardiv avant ca. 4800 onns.
Oz tanscha il territori da derasaziun dal fau verd dal sid da la Scandinavia fin en Sicilia. En la part orientala da la Mar Mediterrana ed en la Scandinavia cumpara el fin en autezzas da ca. 500 m; en l’Europa dal Vest fin 800 m ed en la part meridiunala da las Alps fin ca. 1000 m. Dal vest a l’ost tanscha il territori da derasaziun da la costa da l’Atlantic franzosa, nua ch’el è fitg derasà, fin a la planira da la Weichsel en la Pologna dal Nordost ed en las Carpatas en l’Ucraina dal Vest. En la Pologna subcontinentala cumpara el be anc en guauds maschadads protegids. En regiuns da la Crim a la Mar Naira datti territoris isolads che cumpiglian probablamain ibrids tranter il fau verd ed il fau oriental; questas populaziuns èn per part vegnidas resguardadas sco spezia intermediara e numnads pli tard Fagus taurica Poplavska.
Il fau verd è ina planta indicativa fitg caracteristica per il clima umid-moderà da la zona temprada (l’uschenumnada zona nemorala). La planta è liada ad in clima euoceanic fin subcontinental. Per ch’ella possia crescher dovri precipitaziuns annualas d’almain 650 mm ed ina temperatura media annuala da sur 8 °C. En l’ost vegn il territori da derasaziun cunfinà da la zona da transiziun vers il clima suboceanic.
Il fau verd preferescha terrens da sablun e d’arschiglia ritgs da substanzas nutritivas ch’èn levamain acidics u ritgs da chaltschina. En regiuns pli sitgas è la planta dependenta da terrens arschiglius. Terrens ch’èn constantamain umids n’èn però betg adattads; medemamain na supporta la planta naginas periodas da sitgira pli lungas.
Da giuven è la planta relativamain toleranta envers sumbriva; perquai vegn ella attribuida a las spezias da plantas da sumbriva. En ina vegliadetgna pli avanzada dovra il fau verd però dapli glisch. L’atgna toleranza da sumbriva en cumbinaziun cun il grond effect da sumbriva da l’atgna curuna pussibilitescha al fau da stgatschar autras spezias da plantas dals abitadis ch’èn adattads per ella. Sut cundiziuns natiralas furmassan perquai guauds da faus u guauds maschadads cun faus la tipica vegetaziun potenziala da vastas parts da las regiuns bassas da l’Europa dal Vest.
Ils guauds da faus da l’Europa Centrala sa laschan sutdivider en trais tips, cundiziunads mintgamai dal lieu:
Periclitaziun e protecziun
Il fau verd è derasà vastamain en tut l’Europa. L’Uniun europeica ha però renconuschì sia responsabladad per la protecziun dals guauds da faus ed ha perquai mess sut protecziun differents tips da spazi vital che cumpiglian guauds da faus.
Giudida forestala da guauds da faus
Er en l’economia forestala regiuvineschan ins effectivs da guauds da faus cun stgaffir a scherms bunas cundiziuns sut la protecziun da plantas veglias. Il success da talas regiuvinaziuns intenziunadas dependa fermamain dal dosadi da l’incidenza da la glisch. Avran ins memia grondas largias, crescha il privel da schelira e la concurrenza tras la vegetaziun bassa; memia pauca glisch percunter far pirir u sa struptgar ils chatschs.
Guauds da faus dovran er pli tard ina zerclada selvicultura regulara e minuziusa per pudair furnir plantas ch’èn economicamain rentablas. Plantas che creschan en stretga uniun furneschan lungs bists senza roma, sco ch’els vegnan duvrads en la producziun da mobiglias d’auta qualitad. Pervi dal grond squitsch da concurrenza che regia sut talas cundiziuns, sviluppan las plantas però curunas irregularas. Quai maina da sia vart a grondas tensiuns a l’intern dal lain, uschia ch’il lain ch’è vegnì elavurà sa sfenda tgunsch u sa tira. Plantas che creschan memia ina ord l’autra èn percunter diromadas fitg ferm, uschia ch’ellas n’èn strusch adattadas per in’elavuraziun d’auta qualitad.
thumb|160px|Lain dal fau verd thumb|160px|Paletscha (scorsa) dal fau verd thumb|160px|Tagl traversal tras in bist thumb|160px|Planta cun cor cotschen Cur che la feglia dal fau da l’onn avant smarschescha, furma quella in fundament da schermigliar ideal per autras plantas da l’Europa Centrala sco per exempel il pign u l’aviez. Ils faus han en general in bun effect sin la qualitad dal terren, damai che lur feglia sa decumpona entaifer in fin dus onns. La valita forestala dals faus è oz incontestada, suenter che smarschim cotschen, terrada dal vent ed infestiuns cun il bau-scorsa han mussà quant sensibels surtut effectivs da pigns èn. Ma er faus èn suttamess a malsognas. Uschia hai per exempel dà ils onns 2000 fin 2002 be en Belgia ina perdita da bundant in milliun meters cubic lain pervi d’ina muria da faus.
Caracteristicas dal lain
Il lain dal fau verd ha ina leva glischur cotschnenta; da qua deriva er il num tudestg Rotbuche. In tun cotschen pli intensiv survegn il lain tras l’uschenumnà coier a vapur. Questa procedura serva a prender al lain l’inclinaziun da sa trair e da survegnir sfessas.
Il lain è d’ina structura fitg fina e surtratg cun ina structura d’avainas regulara; el sa lascha splanar e turnar bain. Il fau ha per ordinari ina coluraziun omogena che sa tira tras l’entir diameter dal bist. I po però dar ina coluraziun facultativa dal cor (vul dir da la part centrala dal bist). Pli veglia e lada che la planta è e pli tgunsch ch’ella sviluppa ina tala part interna da colur pli stgira. Laina da fau cun in cor colurà cuntanscha pretschs pli bass che lain alv. En la fabricaziun da mobiglias individualas po ina tala coluraziun però tuttavia esser dumandada. Lain da fau è adattà fitg bain sco parchet, damai ch’el è fitg dir. Il lain na sa lascha atgnamain betg storscher fitg bain, ma cun al coier daventa el flexibel e fitg plastic, quai ch’è d’attribuir a sias fibras da lain ch’èn curtas. A basa da questa procedura vegnan producids da la laina dal fau tocs prefabritgads sturschids sco per exempel mobiglias da seser cun elements furmads a moda anatomica. Michael Thonet ha sviluppà il 1830 ina procedura da storscher lain da fau ed ha producì uschia las sutgas da Thonet ch’èn oz enconuschentas en tut il mund.
Il fau sco furnitur da laina da diever
En l’economia tradiziunala vegniva il fau verd resguardà sco main adattà sco laina da diever ch’il ruver. Dal ruver derivava in lain universal ch’era bundant pli resistent cunter marschira ch’il lain da fau e che sa laschava perquai er utilisar per la construcziun da navs ed en la construcziun al liber. Ultra da quai furniva il ruver las glondas ch’eran da gronda muntada en la tegnida da portgs tradiziunala. Superiur al lain da ruver era il lain da fau sulettamain areguard la valur termica. Sur lung temp han ins perquai negligì il fau en favur dal ruver. L’inschigner forestal Christian Küchli ch’è sa fatschentà intensivamain cun l’istorgia da las plantas forestalas europeicas discurra d’ina tendenza d’eliminaziun dal fau ch’ha perdurà sur blers tschientaners.
Ina muntada pli gronda ha il fau verd cuntanschì entaifer la selvicultura cur ch’ins ha constatà che traversas da viafier da lain da fau èn protegidas 40 onns cunter infecziun da bulieus, sch’ins las impregnescha cun ieli da catram. Uschia èn quellas daventadas tuttina conservablas sco las traversas da viafier fatgas da lain da ruver. Ils manaschis forestals han cun quai cuntanschì buns pretschs per il lain da fau, uschia ch’igl ha puspè rendì d’endrizzar plantaziuns. Vers il 1930 vegniva be anc la mesadad dal lain da fau che vegniva pinà duvrà sco laina da brisch; l’autra mesadad serviva a fabritgar traversas da viafier ed objects da diever sco bogneras, mursets, barschuns u paluttas. Quai è sa midà a moda signifitganta en quel mument ch’ils combustibels fossils han chatschà enavos la laina dad arder e ch’ins ha a medem temp cumenzà a gudagnar da l’ieli materias sinteticas per la producziun d’objects da diever.
Oz furnescha il fau verd in impurtant lain da diever per la construcziun da giugarets, da mobiglias, da parchet e da stgalas. En l’Europa Centrala munta la cumpart dal fau verd a la laina da diever ca. ⅙. En Svizra èn per exempel vegnids pinads vers la mesadad dals onns 1980 in fin dus milliuns meters cubic lain da fau ad onn; ma be 6 % era lain d’ina qualitad suffizienta per al elavurar a moda industriala.
Sco gia descrit, po lain da fau vegnir elavurà a products multifars; restrenschì è sulettamain il diever sco lain da construcziun en furma massiva, damai che lain da fau na sa lascha betg tegnair fitg ditg. Percunter vegn lain da fau apprezià en la producziun da plattas cumprimidas, en l’industria da palpiri e surtut sco cellulosa chemica per la producziun da textilias sinteticas e fils tecnics a basa da viscosa e liocell.
Utilisaziun sco laina dad arder
thumb|200px|Fau puschlà cun rom lateral che fa ragischs Il fau verd furnescha in lain dad arder excellent ch’arda plaun e ruassaivel e ch’è segnà d’in’auta valur termica (19,7 mj/kg). Perquai ch’il lain da fau furma bler burnida è el er adattà fitg bain per grillar. Il fatg ch’il fau verd vegniva apprezià sco laina dad arder, ha manà a furmas da cultivaziun specificas che na vegnan oz strusch pli pratitgadas: las plantas vegnivan adina puspè tagliadas, quai che manava ad ina fisionomia tut speziala da quellas. Faus puschlads sa sviluppan sch’ins taglia enavos ina planta giuvna fin pauc sur la terra e la planta chatscha danovamain. Da faus-pe discurr’ins en il cas da plantas che vegnan tagliadas a l’autezza dal pèz e ch’ins lascha puspè crescher per gudagnar laina. Quai maina ad ina creschientscha struptgada che dat a las plantas ina parita bizarra. Omaduas furmas ves’ins be pli darar en furma d’exemplars vegls (che stattan savens sut protecziun da la natira).
Faus verds sviluppan magari furmas pendusas. Quellas èn caracterisadas d’ina axa principala curta che cuntinuescha en quatter roms laterals, segnads d’ina creschientscha en lunghezza rinforzada, ma d’ina creschientscha en ladezza fitg modesta. Ils lungs roms laterals pendan sco cuas. Talas furmas pendusas sa sviluppan per ordinari en il guaud supprimì. La roma ordinada en furma da parasol pussibilitescha a la feglia da trair a niz meglier la glisch che penetrescha tras las stresas superiuras dal guaud. S’augmenta l’incidenza da la glisch – per exempel suenter in stemprà – sviluppan tals faus pendus da brumbels inactivs in chatsch che crescha dretg si; ma suenter ina tscherta creschientscha prenda er quel per ordinari en ina posiziun pendenta. Talas furmas natiralas èn vegnidas cultivadas vinavant ed ins las vesa magari sco plantas solitarias en parcs e zonas verdas.
Il fau e la producziun da vaider
En il temp medieval e temp modern tempriv serviva la tschendra da lain a la producziun da laschiva e da vaider. Surtut per la producziun da vaider èn vegnids pinads vasts effectivs da faus. Duas parts tschendra da fau ed ina part sablun devan ensemen il vaider da guaud da colur verda. La dumonda suenter laina per la producziun da vaider era enorma. Per 100 kilos potassa duvravan ils vaidrers radund 200 meters cubic laina. Ulteriurs 100 meters cubic eran necessaris per luentar la potassa cun sablun da quarz a vaider. Er per quest pass d’elavuraziun vegniva preferì il lain da fau.
Plantadis da faus ch’eran vegnids tagliads, vegnivan per ordinari remplazzads tras pigns. Quai ha manà ad in tip da guaud ch’ins numnava ‹guaud da vaider›.
Utilisaziun sco nutriment
Pli baud han las nuschs-fau giugà ina tscherta rolla en il nutriment da l’uman. Malgrà ch’ellas èn levamain toxicas, è vegnì pressà en il 19avel tschientaner ed en il temp da crisa suenter la Segunda Guerra mundiala da las nuschs ieli; quel è vegnì duvrà per cuschinar e sco ieli da lampas. In pugn plain nuschs-fau po gia chaschunar malesser. La feglia dal fau verd è mangiabla e duai gidar a retegnair inflammaziuns. Uschia l’han ins mastegià en cas d’inflammaziuns da las schunschivas u mess directamain sin la plaja en cas d’ulceraziuns.
Utilisaziun da la feglia sco sternim e pavel
En regiuns muntagnardas n’eri pli baud strusch pussaivel da cultivar quantitads da granezza ch’avessan furnì suffizientamain sternim per la tegnida en stalla. E plantas da feglia devi sper il fau verd be paucas en questa zona. Sur tschientaners èsi perquai stà usit en bleras regiuns che las dunnas ed ils uffants rimnavan la feglia dal fau che vegniva silsuenter utilisada sco sternim. Or dals guauds vegniva quasi scuà mintga fegl e per part han ins schizunt fatg commerzi cun feglia da fau. A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins per exempel manà tschients da chargias sur il Lai da Brienz per offrir la feglia da fau en vendita. Cun allontanar la feglia han ins però impedì ch’il guaud possia sa regiuvinar; pertge ch’uschia mancava d’enviern als scherms la protecziun natirala cunter la schelira. Per ils purs muntava la feglia percunter ina necessitad per pudair administrar lur bains a moda economica. Gia a l’entschatta dal 19avel tschientaner ha la scienza forestala crititgà che tant la rimnada da feglia da fau sco er – en il cas dal ruver – l’engrasch cun glondas donnegeschian a lunga vista ils guauds. Ils rempars da lavinas ch’èn daventads necessaris en la regiun dal Lai da Brienz èn d’attribuir per part a l’explotaziun da rapina dals guauds da protecziun da pli baud.
Giuvens roms da faus che purtavan anc feglia vegnivan liads a faschs e setgentads per als duvrar d’enviern sco pavel per il muvel. Surtut chauras appreziavan questa roma. Ma er la primavaira cur ch’ils faus cumenzavan a chatschar vegniva la roma tagliada e pavlada, perquai che quai gidava ad augmentar la producziun da latg.
Il fau verd sco spazi vital
thumb|160px|Galas dal mustgin da la gala da fau thumb|160px|Plugl da feglia dal fau cun sia launa caracteristica En cumparegliaziun cun autras plantas enconuscha il fau verd relativamain paucs spezialists da habitat ed endemits. In motiv pussaivel è il fatg che questa spezia da planta è sa derasada relativamain tard nà da las zonas da refugi dal temp glazial; uschia n’è betg stà a disposiziun bler temp per adattaziuns coevoluziunaras. Willner, Moser e Grabherr (2004) discurran d’in culiez da buttiglia genetic per la flora ch’era sa spezialisada sin il fau verd, damai che bleras cundiziuns ecologicas n’eran betg dadas en las zonas da refugi da quel. Plinavant pon ins constatar en general che la paletscha glischa ch’è caracteristica per il fau verd porscha a las spezias damain diversitad da nischa che scorsas groppas.
Erbivors
Per ca. 170 fin 180 insects e chariels furma il fau verd la planta ospitanta principala. Bundant 100 ulteriuras spezias sa nutreschan da temp en temp da faus verds, ma sa trategnan pli savens sin autras plantas. La cumpart da spezialists monofags, vul dir che cumparan exclusivamain vi dal fau verd, munta a ca. 27, pia a ca. 15 %. Cun quai è il fau verd situà statisticamain entamez las spezias da plantas, ma cleramain davos las spezias da ruvers. La suletta spezia da bau che viva a moda monofaga vi da faus è Rhynchaenus fagi. En tut han ins dumbrà vi da faus 63 spezias da tgirallas (grondas), però nagina tgiralla dal di e nagina spezia che cumparess a moda monofaga. Er spezias che portan il fau en il num sco Stauropus fagi èn sa mussadas sco polifagas. Ina spezia da plugl da feglia che viva sulettamain sin faus verds è Phyllaphis fagi.
Abitants dal lain
Da las spezias da baus che vivan en il lain mussan 323 ina tscherta colliaziun cun il lain dal fau. Spezias che vivessan vi dal fau a moda monofaga na datti però betg en l’Europa Centrala (percunter en las Carpatas). Da las 115 spezias da baus che sa laschan attribuir a las spezias da relict dal guaud selvadi cumparan vi dal fau 63. Ils baus che vivan da laina morta disponan savens d’in vast spectrum da plantas ospitantas; lur preschientscha dependa plitost da la vegliadetgna e da la dimensiun da las plantas singulas, da la cuntinuitad dal habitat e dal microclima. La muntada dal fau verd per ils abitants dal lain è pia bundant pli pitschna che quella dal ruver, senza esser però frappantamain bassa. En la survista cumplessiva da Köhler han ins chattà tranter ils abitants dal lain be 147 spezias che mussan ina colliaziun exclusiva cun ina planta da feglia da l’Europa Centrala. Trais da quellas èn liadas al fau verd (per cumparegliar: 31 al ruver).
Foras da pitgalain en faus verds
Differentas spezias da pitgalains fan lur foras da gnivar en faus verds. En l’Europa Centrala èn quai surtut il pitgalain grond, il pitgalain grisch ed il pitgalain nair.
Flora dal terren
En cumparegliaziun cun guauds d’autras spezias da plantas ch’èn situads en lieus sumegliants, vivan sin il terren da guauds da faus plitost paucas spezias dad ervas. Quai è probablamain collià cun la spessezza da las curunas, las qualas bittan grondas e stgiras sumbrivas. En guauds da faus acidics pon ins far quint cun stgars 20 spezias dad ervas, en guauds mesauns cun bun 25 ed en guauds da chaltschina cun radund 30 spezias. Tut en tut valan en l’Europa radund 110 spezias dad ervas dal terren da guaud sco accumpagnaders da faus caracteristics. In fitg grond dumber da spezias ch’accumpognan ils faus è da chattar en la muntogna da la part settentriunala dal Balcan; quella è situada en vischinanza dal territori da refugi glazial supponì da la planta.
Ritgezza generala da las spezias
Da las indicaziuns fatgas survart na pon ins betg concluder ch’i sa tractia tar guauds da faus en general d’abitadis cun paucas spezias. Surtut retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en reservats da guaud natiral han manà a glistas da spezias impressiunantas. Quant aut ch’il dumber da spezias effectiv è, na sa lascha betg dir cun tutta segirezza. En dus reservats en il Vogelsberg (Hessen) han ins chattà 2328 resp. 1873 spezias d’animals e da plantas. Ins suppona però ch’il dumber da spezias na stettia betg en in connex direct cun il fau verd sco spezia da planta e che la colliaziun da las spezias en spezial cun il guaud da faus saja plitost pitschna. Er ina cumparegliaziun tranter guauds da rendita en Svizra e guauds selvadis situads en las Carpatas ucranaisas n’ha – cunter tuttas aspectativas – betg exnum manà a la glisch dapli spezias d’animals invertebrads en la natira intacta.
Plantas decorativas
Dal fau verd existan numerusas furmas cultivadas che vegnan duvradas en parcs e curtins sco plantas decorativas. Quellas sa differenzieschan ina da l’autra areguard la coluraziun da la feglia, la furma da la feglia e la statura. In exempel furma il fau purpur (Fagus sylvatica forma purpurea).
Josef (Vegl Testament)
thumb|Josef explichescha ils sömmis da sieus conpraschuners (purtret anonim our da Venezia dal 18evel tschientiner) Josef (inrumauntscho Gisep) es üna figüra biblica. El es il figl dal patriarc Jacob e telmaing il liam traunter ils archbaps dal temp preistoric e l'istorgia dal pövel Israel chi cumainza cun Mose.
Istorgia da recepziun
Thomas Mann cumpilaiva traunter l'an 1933 e l'an 1943 üna tetralogia renomneda aviand nom Josef e sieus frers.
Margarittina
La margarittina (Bellis perennis) furma ina spezia da planta entaifer la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). Damai che la margarittina cumpara praticamain sin mintga prà, tutga ella tar las pli enconuschentas spezias da planta da l’Europa Centrala. Cuntrari a quai ch’il num pudess sugerir n’è la margarittina (che vegn er numnada ‹margaritta pitschna› u schizunt ‹margaritta›) betg parentada directamain cun sia ‹sora gronda› apparenta, la margaritta (Leucanthemum vulgare).
Cumparsa e fegl
Tar la margarittina sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 4 fin 15 centimeters. Vi dal rizom, ch’è curt e che stat a dretg si, sa chattan ragischs fibrusas.
Ils fegls verds èn ordinads en ina rosetta spessa e sa cumponan mintgamai d’in moni e d’in plat dal fegl. Il moni è almain duas giadas uschè lung sco il plat dal fegl; quest ultim dispona be d’in gnerv d’amez, è da furma da palettina u ovala e cuntanscha lunghezzas da 6 fin 40 millimeters e ladezzas da 4 fin 20 millimeters.
Portaflurs e flur
thumb|200px|Illustraziun da Johann Georg Sturm Da mintga rosetta da fegls verds creschan tranter il mars ed il november nuninterruttamain monis da portaflurs senza fegls. Quels cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 15 (maximal 20) centimeters e cumpiglian mintgamai in singul portaflurs.
Il portaflurs en furma da chanastret è circumdà da fegls da cuvrida ch’han in ur tscheglià. Las bundant tschient flurs èn ordinadas – sco che quai è tipic per cumpositas – spessamain sin il fund dal portaflurs. A l’ur sa chattan flurs alvas (per part cotschnentas) en furma da lieunga; quellas èn ordinadas en duas retschas, èn femininas e cuntanschan lunghezzas da 4 fin 8 millimeters. En il center dal portaflurs sa chattan tranter 75 e 125 flurs en furma da bavrola; quellas èn da colur melna, ermafroditas e vegnan 1,5 millimeters lungas. Dus carpels èn mintgamai creschids ensemen e furman in ovari sutpost.
Garnitura da cromosoms
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 18.
Ecologia
thumb|160px|Grauns da pollen (400x) Quai che cumpara al laic sco ina suletta flur, è en vardad ina flura apparenta che sa cumpona da fitg bleras singulas flurettas. Pervi dal heliotropissem sa drizza il portaflurs adina suenter il sulegl e sa serra la saira sco er da trid’aura. Il portaflurs da la margarittina, la quala flurescha dal favrer fin il november, vegn frequentada d’avieuls, tavauns, sirfids e surtut da mustgas. A chaschun da questas visitas ha per part lieu impollinaziun estra; a medem temp mainan quellas ad ina furma d’autoimpollinaziun tar la quala las singulas flurs entaifer in portaflurs s’impollineschan ina l’autra (geitonogamia). Ch’ina singula flur impollineschia sasezza (autogamia) è intschert, ma betg dal tut exclus. Sco ch’igl è tipic per cumpositas sorta dals stamins pollen madir avant ch’ils carpels che sa chattan en la flur èn pronts da vegnir impollinads. Tar flurs fructifitgadas sa sviluppa da l’ovari ina pitschna nusch, l’uschenumnada achena.
Per derasar las achenas nizzegia la margarittina ina retscha da strategias fitg differentas. Tipica per la margarittina è la derasaziun tras la plievgia, la quala schlavazza davent il sem en il conturn da la planta-mamma. Autras furmas èn il vent u er la derasaziun cun agid d’animals (verms da plievgia, nursas, vatgas) u da l’uman. La margarittina sa derasa tant a moda generativa tras sems sco er a moda vegetativa.
Derasaziun
thumb|220px|Prada cun margarittinas en fluriziun Il gener Bellis è da chasa en la regiun da la Mar Mediterrana. Sulettamain Bellis perennis cumpara er ordaifer questa zona, numnadamain en l’Europa Centrala e dal Nord. En l’Europa Centrala vegn la margarittina resguardada sco archeofit, il qual è arrivà tras la furmaziun da prads en temps preistorics adina pli lunsch vers nord. Che la planta cumpara talmain savens sco che quai è oz il cas, è però in fenomen ch’ha pir cumenzà cun l’introducziun da surfatschas da pastget en curtins e parcs. Tras l’uman è la spezia pli tard er vegnida manada en l’America dal Nord e dal Sid, per lung da la costa dal Pacific, a Madeira ed en la Nova Zelanda. Savens n’è la derasaziun betg succedida a moda intenziunada, mabain indirectamain cun sterner sem da pastg che cuntegneva er sems da margarittinas.
Lieus preferids da la planta èn prads, pastgets da parc e curtins cun in fund ritg da substanzas nutritivas sco er scarpas da vias. In tagl regular è necessari, damai che fains e flurs selvadias cuvran uschiglio las margarittinas ch’èn pli pitschnas. Damai che la margarittina è ina planta che magasinescha aua, è ella abla da surviver l’enviern en la naiv. Sin prads cultivads è ella er in indicatur per terrens concentrads e surexplotads. La margarittina cumpara da la planira fin en regiuns alpinas da ca. 2000 m.
Nums trivials
thumb|160px|Exemplar cun fegls cotschnents/violets Questa spezia da planta ch’è fitg derasada enconuscha in’entira retscha da nums populars che pon variar da regiun tar regiun. Per rumantsch èn quai: ‹margarittina›, ‹muongina› (vallader/puter) ‹margaritigna› (surmiran), ‹margarita pintga›, ‹flur da mintga mains› (sutsilvan), ‹margrita›, ‹flur dil mars›, ‹flur dil meins›, ‹flur da mintga meins› (sursilvan). Per tudestg è la ‹Gänseblümchen› tranter auter er enconuschenta sco ‹Massliebchen› u ‹Tausendschön› ed en Svizra sco ‹Margritli› e ‹Geisseblüemli›.
Utilisaziun sco planta da nutriment
La margarittina vegn per part duvrada sco planta da pavel. Ella po er vegnir duvrada en la salata. Il meglier gustan ils giuvens fegls verds a l’intern da la rosetta. Er il portaflurs sa lascha mangiar. Brumbels e flurs be mez avertas han in empernaivel gust da nusch; flurs avertas percunter gustan levamain amar, uschia ch’ellas servan per ordinari be sco garnitura. Mess en asch vegnan ils brumbels magari duvrads per remplazzar capras.
Istorgia botanica e farmaceutica
Plinius il Vegl menziunescha la margarittina en sia ‹Naturalis historia› (tom 26, § 26): «La margarittina (bellis) crescha sin prads ed ha ina flur alva, levet cotschnenta. Applitgada ensemen cun artemisia duai ses effect curativ esser pli grond.»
En in manuscrit alsazian da l’entschatta dal 15avel tschientaner vegn la flur numnada ‹Citelosen› ed en l’‹Elixir› da Nikolaus Frauenlob ‹Allermaneyd plue› (flur da mintga mais). En il ‹Gart der Gesundheit› ch’è cumparì il 1485 a Magonza è la margarittina illustrada detagliadamain. Hieronymus Brunschwig (‹Kleines Destillierbuch›) e pli tard ils ‹babs da la botanica› Hieronymus Bock e Leonhard Fuchs allegheschan la planta sut il num (resp. categoria) ‹Consolida minor› che renviescha a ses effect da guarir plajas.
Utilisaziun sco planta medicinala
thumb|120px|Portaflurs, vista verticala Las flurs en furma da bavrola cuntegnan il saponin bayogenin, ielis eterics, substanzas amaras, tannin e mucosa. Ultra da quai han ins pudì cumprovar en las flurs, sco en bleras autras Asteraceae, l’apigenin-7 glucosid cosmosiin. Studis pli novs han mussà che Bellis perennis ha in effect antimicrobic ed antiiperlipidemic.
En la medischina populara vegnan las flurs da la margarittina duvradas sco medischina tar malsognas da la pel, tar mals en connex cun la menstruaziun, mal il chau, sturnizi e problems da sien. Er cunter la tuss vegn la margarittina duvrada, quai ch’è surtut d’attribuir a sia cumpart da saponins. Per far té vegnan per ordinari duvrads ils portaflurs setgentads; per applicaziuns omeopaticas vegn producida ina tinctura da la planta frestga.
Illustraziuns
thumb|220px|Vista detagliada da la Porta dad Ischtar Fossas roialas ad Ur dal terz millenni a.C. cuntegnevan in ornament da chau dad aur ch’era decorà cun margarittinas. Ina fitg veglia furma da la margarittina cun 16 fegls cumpara sin la Porta dad Ischtar (Babilonia antica, oz en il Museum da Pergamon a Berlin) sco element il pli frequent (il qual simbolisescha la dieua Ischtar).
Famusa è la margarittina er daventada tras quai ch’il retg franzos Louis IX (1214–1270) l’ha integrà ensemen cun la gilgia en sia vopna.
Superstiziun
La margarittina è ina da las emprimas flurs ch’annunzian la primavaira. Tgi che mangia la primavaira las emprimas trais margarittinas ch’el scuntria – uschia di la tradiziun populara –, saja schanegià il rest da l’onn da mal ils dents, mal ils egls e fevra. Tuttina sco la margaritta vegn er la margarittina duvrada sco orachel (trair ora fegls da la flur schend in verset alternant sco per exempel «el/ella ha gugent mai, n’ha betg gugent mai...»).
Cristianissem
thumb|upright|Ascensiun da Cristus. Maletg da Benvenuto Tisi da Garofalo, 1510 Il cristianissem è ina religiun mundiala ch’è sa sviluppada or dal giudaissem. Ils aderents dal cristianissem vegnan numnads ‹cristians›. L’entira communitad cristiana vegn er numnada ‹cristianadad›. Er il term rumantsch ‹carstgaun› deriva da ‹cristian› (lat. cristianus).
Da muntada centrala per il cristianissem è Jesus da Nazaret, in predicatur ambulant gidieu che sa lascha tschiffar dapi ca. ils onns 28–30 a.C. El dueva la finala vegnir sentenzià a la mort e crucifitgà a Jerusalem. Ses giuvnals han vis en el suenter sia crucificaziun e levada il figl da Dieu ed il messias che vegn spetgà en il giudaissem. En lur confess al numnani Jesus Cristus. La cretta en el furma la basa da las diversas scrittiras dal Nov Testament. Per lunschor la gronda part dals cristians craja en in dieu (monoteissem) che sa manifestescha en la trinitad da bab, figl e sontg spiert. Daspera datti entaifer il cristianissem pitschnas gruppaziuns antitrinitaras.
Las numerusas confessiuns resp. baselgias entaifer il cristianissem sa laschan gruppar en quatter direcziuns principalas: la baselgia catolic-romana, las baselgias ortodoxas, las baselgias protestantas e las baselgias anglicanas. Cun radund 2,25 milliardas cartents furma il cristianissem avant l’islam (cun 1,57 milliardas) ed il hinduissem (radund 900 milliuns) la religiun la pli derasada en tut il mund.
Denominaziun
thumb|ΙΧΘΥΣ – inscripziun dals emprims cristians ad Efesus thumb|upright=1.5|Derasaziun dal cristianissem (blau stgir: vers il 325, blau cler: vers il 600) Il term ‹cristianissem› (dal grec xριστιανισμός, christianismós) vegn menziunà l’emprima giada en il segund tschientaner en ina brev da l’uvestg sirian Ignatius dad Antiochia. Il term è furmà analog als terms pli vegls iουδαισμός (Ioudaismós, giudaissem) e Ἑλληνισμός (hellēnismós, grecissem). Tenor ils Fatgs dals apostels (11,26) han ils abitants da la citad siriana Antiochia a l’Orontes, ch’appartegneva da quel temp a l’Imperi roman, numnà sco emprims ils giuvnals da Jesus Cristus xριστιανόι (christianói, cristians). En questa citad eran ils cristians fugids suenter las emprimas persecuziuns ch’avevan gi lieu en la Palestina. Apparentamain resguardav’ins la confessiun da Cristus sco element caracteristic da la cretta dals giuvnals da Jesus. Ils cristians han bainprest er duvrà els sezs questa denominaziun (cf. Fatgs dals apostels 26,26 ed Emprima brev da Petrus 4,16). Las linguas neolatinas han surpiglià il term nà dal latin. Il term tudestg ‹Kristentûm› è cumprovà l’emprima giada tar Walther von der Vogelweide (vers il 1200).
Origin
Las ragischs dal cristianissem giaschan en il giudaissem dal prim tschientaner a.C, dal temp che Israel vegniva dominà dals Romans. Ils origins da la religiun van enavos sin ils aderents dal predicatur ambulant Jesus da Nazaret. Cun il giudaissem è il cristianissem surtut collià tras l’emprima part da sia Bibla, il Vegl Testament, che correspunda a las sontgas scrittiras gidieuas dal Tanach. Senza il Vegl Testament mancass a la cretta cristiana in’impurtanta part da si’istorgia ed ina gronda part da ses cuntegns restassan nunchapibels; la lectura dal Vegl Testament da vart dals cristians è però orientada fermamain a la persuna da Jesus Cristus (interpretaziun cristologica). Il cristianissem è sa derasà entaifer curt temp en il territori da la Mar Mediterrana. Durant quest svilup ha surtut il hellenissem influenzà a moda decisiva il pensar cristian.
Identitad cristiana
En il center da la religiun cristiana stat – tenor il maletg da sasez dals cristians – la charezza senza resalva da Dieu envers ils umans e l’entira creaziun. La relaziun tranter l’uman, il mund e Dieu vegn explitgada a basa da questa charezza, en rom da la quala Dieu è sa manifestà als umans en furma da l’uman Jesus da Nazaret. L’empermischun dal salid vala per ils umans da tut las naziuns, independentamain da lur razza, appartegnientscha ad ina classa, schlattaina u posiziun sociala (cf. Brev da Paulus als Galats 3,28). Il cristianissem sa chapescha pia sco religiun universala ed a medem temp sco il lieu, en il qual Dieu è sa manifestà als umans en l’istorgia e sa lascha pertschaiver. A questa chapientscha resp. a l’appel da missiunar exprimì da Jesus (Matteus, 28,19–20) correspunda il caracter missiunar dal cristianissem.
Ductrina
thumb|Pregia sin il munt. Maletg da Carl Heinrich Bloch, 1877 Tenor la cretta cristiana è Jesus a medem temp vair Dieu e vair uman. La ductrina cristiana che sa basa sin la perditga biblica ha il sequent cuntegn central: En l’incarnaziun da ses figl Jesus Cristus è Dieu sa drizzà a l’umanitad che viveva en putgà; la mort da Jesus Cristus vi da la crusch ha spendrà ils umans cun als liberar da la culpa e dal putgà.
Per ils emprims cristians era la tschertezza da la cretta da chattar en ils eveniments ch’èn succedids il terz di suenter la crucificaziun da Jesus. Da Pasca – uschia la persvasiun dals cristians – ha Dieu realisà vi da Jesus sco emprim da tut ils umans la levada ed ha confermà uschia il messadi da Jesus areguard la vegnida dal reginavel da dieu (Brev da Paulus a la raspada da Filippi 2,5–11). Ils aderents da Jesus han fatg l’experientscha che Jesus als è cumparì ed ha empermess sia preschientscha restanta (1 Cor 15,3–8). Sin quest’experientscha da Pasca resp. da la resurrecziun sa basa la communitad cristiana (baselgia), la quala è vegnida munida da Tschuncaisma cun l’abilitad d’ademplir l’incumbensa da missiunar.
Questa cretta sco er la regurdientscha vi da l’operar da Jesus da Nazaret sco annunziader da l’evangeli da Dieu è vegnida exprimida en furma dad imnis cun caracter da cult divin sco er en furmlas da confess ed en pregias. En quests confess vegnan attribuidas a Jesus titulaziuns da maiestad che derivan per part dal Vegl Testament: ‹signur›, ‹unschì› (grec Christos, ebraic Messias), ‹figl da Dieu› ed auters. Pass per pass èn vegnids scrits ils texts dal Nov Testament. En il decurs dals emprims tschientaners èn quels vegnids fixads e conservads – ensemen cun la Bibla dals Gidieus – en in canon biblic. Quel furma la basa unitara da la ductrina cristiana. Areguard la renconuschientscha da l’ulteriur svilup da la ductrina datti però differenzas confessiunalas.
Derasaziun
Concernent il dumber dals cartents furma il cristianissem la pli impurtanta religiun mundiala. A quella appartegna ca. in terz da tut ils umans.
Sin la gronda part dals continents s’augmenta il dumber dals cristians actualmain fitg ferm. Questa creschientscha è però sa spustada dal ‹vegl› continent Europa vers ils ‹novs› continents. La pli auta quota da creschientscha enconuschan l’Asia e l’Africa. Quest avanzament sa reparta a moda eguala sin la baselgia catolica, las communitads evangelicas e las baselgias dal moviment da Tschuncaisma. La cumpart dals luterans sa reducescha pia plaunet. L’Europa è actualmain segnada d’ina diminuziun da las naschientschas, d’in dumber creschent da sortidas da la baselgia sco er d’ina unda da migraziun; tut quests facturs han per consequenza ch’il dumber total dals cristians sa diminuescha en l’Europa.
Coesiun, organisaziun e direcziuns
L’entira cristianadad vegn resguardada sco ekklesia, vul dir sco corp da Cristus cun Cristus sco chau. Mintga singul cristian furma in member da quest corp mistic.
Entaifer il cristianissem èn però sa furmadas gia baud pliras gruppaziuns resp. direcziuns, magari per motivs politics u pervi da cundiziuns geograficas, ma savens er pervi da divergenzas areguard la ductrina. Approximativamain sa laschan questas direcziuns gruppar en confessiuns e denominaziuns. Ad ina confessiun u denominaziun appartegnan ina u pliras baselgias u communitads. Il singul cristian è commember d’ina baselgia u communitad determinada. Sper las confessiuns datti er direcziuns teologicas che pon cumpigliar tut las parts dal cristianissem sco ‹liberal›, ‹evangelical› u ‹carismatic›.