cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emprima Guerra mundiala
En general
Davart las raschuns pli profundas dal cumbat da pussanza tranter las pussanzas grondas na datti fin oz nagin consens en l’istoriografia. Volker Berghahn vesa per exempel ils motivs da la guerra en il sistem d’allianza europeic, la furmaziun da blocs, la concurrenza d’armament e l’imperialissem; ultra da quai fa el valair conflicts da la politica da l’intern. La responsabladad per avair cumenzà la guerra hajan da purtar intginas paucas persunas a Berlin e Vienna: «Quels ch’han decidì han ristgà fitg bler». Latiers hajan «in management desastrus e calculaziuns falladas» manà natiers la Crisa dal fanadur dal 1914 ed animà da «tschertgar la fugia en la guerra». Wolfgang J. Mommsen relativescha in zichel sia veglia tesa da l’imperialissem social «tenor la quala las elitas tudestgas hajan instigà la guerra per impedir refurmas politicas e socialas». Pli tard ha el mo pli manegià che la direcziun haja tschertgà il fanadur 1914 «en in tschert senn» refugi en la guerra. La populaziun saja però suandada la propaganda ch’explitgava la guerra sco attatga dals Alliads planisada dapi daditg.
L’andament da la guerra en furma concisa
Ma betg mo areguard la charta politica vala l’Emprima Guerra mundiala sco gronda cesura: cun questa ‹Guerra gronda› è ida a fin l’epoca da l’imperialissem ed ha inizià la dumonda da la culpa da guerra che dueva avair grondas consequenzas economicas, surtut per la Germania. Ultra da quai ha questa cesura irradià sin la vita da mintgadi e sin la cultura ed influenzà nundumbraivlas ovras d’art e litteraras. En pli ha l’Emprima Guerra mundiala furnì il terren nutritiv per il faschissem en l’Italia e per il naziunalsocialissem en Germania e gidà a preparar uschia l’andament fatal che dueva ir a finir en la Segunda Guerra mundiala.
La guerra industrialisada
thumb|links|220px|Nova arma: in char armà ‹Mark I› en servetsch durant la Battaglia a la Somme thumb|220px|Schuldà da telecommunicaziun tudestg, 1914 L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra dal tuttafatg industrialisada, en la quala ins ha empruvà da mobilisar tuttas reservas persunalas e materialas disponiblas. Las ragischs da la Guerra totala ch’ils naziunalsocialists han propagà pli tard sa chattan davant Verdun ed a la Somme. Avend l’epoca da las armadas da milliuns gia cumenzà durant la Revoluziun franzosa cun introducir l’obligaziun al servetsch militar, ha quell’epoca cuntanschì durant l’Emprima Guerra mundiala ina nova dimensiun. Durant la guerra aveva l’Imperi tudestg en media pressapauc 7 milliuns umens sut las armas che stuevan vegnir equipads. Sin fundament da las battaglias da material e da sang ha l’economia da guerra cuntanschì durant l’Emprima Guerra mundiala dimensiuns ch’eran fin là nunenconuschentas. Durant tscherts dis da la guerra han ins sajettà dapli muniziun che durant l’entira Guerra franco-tudestga dals onns 1870/71. L’industrialisaziun totala da la guerra è era sa mussada en la producziun da millis da chanuns, mitraglias, chars armads ed eroplans. Quai n’avevi betg dà avant. Senza prender resguard sin basegns civils han ins transferì tut las resursas a la front. Ils problems economics en Germania fin l’onn 1923 (fominas, inflaziun, iperinflaziun) eran per gronda part consequenzas tardivas da quella politica da guerra.
Situaziun da partenza politica
thumb|220px|Il sistem d’allianzas europeic enturn il 1900 ed il 1910 thumb|250px|La situaziun d’allianza uffiziala avant l’entschatta da la guerra thumb|links|250px|La constellaziun da guerra effectiva entaifer ils cunfins d’avant la guerra
En general
Bruno Thoss e Hans-Erich Volkmann cumpareglian l’Emprima Guerra mundiala cun la Segunda Guerra mundiala. Ellas sajan d’ina vart colliadas tras il fatg che la Germania haja empruvà duas giadas cun forza militara da daventar ina pussanza mundiala (sco quai che Ludwig Dehio aveva interpretà gia curt suenter il 1945). Da l’autra vart sajan ellas dentant era distinguiblas tras lur tip da guerra totala.
Imperi tudestg
La propaganda annexiunistica n’ha betg cuntanschì tut ils circuls da la populaziun, mabain surtut classas industrialas ed intellectualas. Durant la segunda mesadad da la guerra era la parola socialdemocratica d’ina ‹pasch senza annexiuns› fitg populara, surtut tranter ils schuldads. thumb|180px|La front da l’ost suenter l’armistizi e suenter la Pasch da Brest-Litowsk
Guerra da muntogna
Per il provediment e surtut il transport d’armas han ins duvrà bleras vias militaras e pli tard telefericas, ultra da quai han ins sviluppà sendas enferradas che pussibilitavan il provediment sur stgalas e per lung da sugas d’atschal. En ils territoris da glatschers han ins fatg galarias tras il glatsch per cuntanscher ils champs da l’inimi senza vegnir vesì (Marmolata). Per la guerra da posiziun en l’auta muntogna duvrav’ins alpinists professiunals. Quai ha da l’autra vart manà ad in svilup rasant da la tecnica da l’alpinissem.
La fin da la chavallaria
thumb|220px|Chavallarist tudestg en l’Africa dal Sidvest tudestga Surtut sut las cundiziuns da la front dal vest èsi bainspert sa mussà ch’il diever tradiziunal da la chavallaria era ina chaussa anacronistica. Sche las armadas gievan en battaglia cun grondas unitads da chavallaria, avevan ellas mintgamai grondas sperditas. Tut autra era la situaziun però en ils vasts spazis a la front da l’ost. Oravant tut durant la guerra da moviment ils onns 1914/15 faschevan omaduas varts vastamain diever da lur truppas da chavallaria, surtut per l’exploraziun armada e per segirar il territori. Ma er en l’ost è il temp da la chavallaria da battaglia prest stà a fin. Durant ils proxims onns da guerra han tut las armadas reducì fermamain lur truppas da chavaliers. Anteriurs chavallarists han ins savens duvrà per mantegnair l’urden en la retroterra u ch’els han procurà per il refurniment da l’artigliaria, nua ch’ins duvrava blers chavals. Blers uffiziers da chavallaria èn vegnids en servetsch da l’aviatica militara. Sulettamain l’armada britannica ha duvrà sia chavallaria fin la fin da la guerra er a la front. Uschia duevan unitads da la chavallaria batter definitivamain las truppas tudestgas ch’eran sin la fugia durant la Battaglia en la Flandra dal 1917, quai che n’è però mai capità. La davosa attatga da la chavallaria ch’ha gì success è vegnida manada ils 31 d’october 1917 sut general Edmund Allenby da la quarta Light Horse Brigade australiana e da la 5avla Mounted Brigade tar la conquista da Beerscheba.
La front ‹emblidada› – areguard l’istoriografia da la front da l’ost
L’istoriografia davart la front da l’ost n’occupescha betg bler spazi en la litteratura. En cudeschs davart la politica da l’ost tudestga numnav’ins per exempel il territori Ober Ost be curtamain u laschava davent el dal tuttafatg. Ulteriurs schabetgs sco per exempel la guerra da las Pussanzas centralas cunter la Rumenia èn praticamain ids en emblidanza.
Colliaziuns
Consequenzas
L’equipament
Tant l’expressiun Tarnung sco era il verb tarnen èn s’etablids en il vocabulari tudestg en il context da l’Emprima Guerra mundiala. L’effect da camuflagi da tschertas colurs d’unifurma era gia sa cumprovà en il 19avel tschientaner tar las unifurmas en colur da sablun da bleras truppas colonialas. Per betg pli stuair utilisar il pled ‹camouflieren› che derivava dal Franzos, han ins duvrà in pled tudestg per ‹zuppentar/zuppar› che na dueva però tuttina betg avair la connotaziun da mancanza da curaschi. En quella situaziun han ins laschà reviver il pled dal tudestg mesaun tarnen che litterats tudestgs avevan puspè utilisà dapi il 19avel tschientaner en pleds sco per exempel Tarnkappe.
Marina tudestga
thumb|220px|Maletg da la ‹Lusitania› che sfundra L’ambassada tudestga a Washington aveva publitgà ina communicaziun, en la quala igl era vegnì scusseglià da viagiar en la Gronda Britannia. Malgrà quai sa chattavan er passa 200 Americans tranter las bundant 2000 persunas a bord da la ‹Lusitania›, cura che quella ha bandunà il prim da matg 1915 il port da New York. Cura ch’il bastiment da passagiers che transportava era muniziun e material explosiv è vegnì sfunsà ils 7 da matg, èn 1198 passagiers e commembers da l’equipa morts, tranter els 79 uffants e 127 Americans. Suenter quest incident è il tun tranter l’America e l’Imperi tudestg daventà pli dir. La finala han ils Stadis Unids smanatschà d’entrar en la guerra.
L’onn da guerra 1918
En numerusas citads tudestgas han ins fundà cussegls da lavurants e schuldads. Kurt Eisner ha proclamà a Minca il stadi liber da la Baviera. Alura è suandada la primavaira 1919 la republica da cussegl da Minca. Ils 9 da november ha la revoluziun cuntanschì Berlin. Là ha il chancelier da l’Imperi tudestg Max von Baden proclamà or d’atgna iniziativa – e per tema d’ina revolta politica radicala – che l’imperatur demissiuneschia e ch’il prinzi ereditar desistia dal tron. Plinavant ha el transponì il post dal chancelier da l’Imperi sin il parsura da la SPD, Friedrich Ebert. Il suentermezdi dal medem di ha Philipp Scheidemann proclamà la republica tudestga. Karl Liebknecht da la Lia da Spartakus ha proclamà la republica socialistica libra Germania. L’imperatur e tut ils prinzis tudestgs han stuì demissiunar. Ils 10 da november è Wilhelm II scappà en l’exil ollandais ed ha cun quai suandà l’avis da ses cussegliaders. Demissiunà en scrit ha el però pir intginas emnas pli tard.
Guerra da foss
Attatgas che duevan avair success pretendevan il suramaun numeric ed ina preparaziun minuziusa. En in’emprima fasa empruvav’ins da destruir il sistem da posiziuns da l’inimi; quai succediva cun artigliaria massiva da plirs dis, la quala tradiva però en tge lieu che sajan previsas las attatgas. Tals bumbardaments èn sa sviluppads pli e pli a battaglias da material cun in consum da muniziun sco quai ch’i n’aveva anc mai dà. Ulteriuras emprovas da lomiar las fronts marventadas han furmà la guerra da gas e da minas sco er l’introducziun da tancs, da bittagranatas e da mitragliettas. La granata da maun ha enconuschì ina renaschientscha, entant che la baionetta ha quasi pers cumplettamain sia muntada sco arma per il cumbat d’um ad um: en ils foss da protecziun fitg stretgs vegnivan plitost duvradas las palas curtas (che vegnivan per part gizzadas per quest intent). L’armada tudestga ha surtut reagì durant l’offensiva da primavaira dal 1918 cun midadas tacticas: trieps d’attatga passavan spertamain tras las lingias dals inimis senza s’occupar d’eventuala resistenza restanta ed empruvavan da destruir l’infrastructura da furniziun situada en la retroterra (uschenumnada ‹tactica d’infiltraziun›).
Il mintgadi dals schuldads en ils foss era segnà da lungas fasas d’inactivitad ch’alternavan cun fasas acutas da cumbat per surviver. Il resultat da quai han furmà d’ina vart furmas d’artisanadi sco il Trench Art (‹art dals foss›), da l’autra vart neurosas da guerra (p.ex. tar sutterrads) u traumas da guerra (sco ils ‹trembladers da guerra›), en pli reacziuns da tema ch’eran strusch enconuschentas avant, sco per exempel il ‹durmir da tema› (in sa durmentar andetg en il foss da protecziun, surtut avant attatgas).
Imperi tudestg
In punct culminant dals plans da guerra tudestgs – cun gronds territoris annectads e blera influenza en l’ost ed en il sidost – han furmà il 1918 ils mais tranter la pasch cun la Russia sovietica e la terrada da las Pussanzas centralas. Durant las tractativas davart ils supplements tar il Contract da pasch da Brest-Litowsk da la stad 1918 ha surtut Ludendorff empruvà da segirar territoris sco sectur d’influenza tudestg, numnadamain la Livonia, l’Estonia, la Crim, il territori dals cosacs da Kuban e Don (sco punt tar il Caucasus), il territori dal Caucasus sez, il territori dals Tatars da la Wolga, il territori dals cosacs d’Astrachan, plinavant la Turcmenia ed il Turchestan. Quai è per part capità encunter la veglia da la direcziun da l’Imperi, per part ha quella dentant era tolerà quai.
L’imperatur Wilhelm II ha sviluppà il plan da parter la Russia en quatter reginavels zaristics independents, l’Ucraina, la Lia dal Sidost (sco territori antibolschevistic tranter l’Ucraina e la Mar Caspica), la Russia Centrala e la Sibiria. Quai suenter avair cedì da vart da la Russia la Pologna, las provinzas da la Mar da l’Ost ed il Caucasus. Questa furma da dominar l’Europa avess purschì ina punt en l’Asia Centrala per periclitar uschia ils posts englais situads en l’India.
Austria-Ungaria
L’Austria-Ungaria pretendeva da cumbatter per ses interess sin il Balcan e per si’existenza insumma, pertge ch’ins temeva surtut la Russia. L’Austria-Ungaria na vuleva betg mo integrar en ses Imperi la Serbia, mabain era il Montenegro, la Rumenia e la Russia-Pologna. Encunter las tendenzas naziunalisticas da quel temp ha l’Austria-Ungaria sustegnì vinavant l’idea universala dal reginavel imperial e cun quai dal stadi multinaziunal.
L’Emprima Guerra mundiala sco cesura d’epoca
Entras quai ch’els han intervegnì en l’Emprima Guerra mundiala, èn ils Stadis Unids da l’America daventads la pussanza mundiala dominanta. Stadis sco la Gronda Britannia e la Frantscha èn daventads economicamain dependents da l’America. Uschia ha l’Emprima Guerra mundiala inizià la fin da la posiziun predominanta europeica – era entras l’emancipaziun successiva dal colonialissem en l’Africa ed en l’Asia. L’urden mundial eurocentric è vegni substituì d’ina polarisaziun adina pli gronda tranter duas pussanzas grondas che dueva sa manifestar a la fin da la Segunda Guerra mundiala en la Guerra fraida.
L’entschatta da la guerra (Crisa dal fanadur)
Surtut pervi dal cumportament da la Germania han ins discutà en rom dal Contract da Versailles lung e lartg davart la dumonda da la culpa da guerra. Las opiniuns divergeschan anc adina, schebain incumpetenza e la mancanza da vulair contractar – e quai betg mo entaifer la classa dominanta tudestga – hajan manà l’Europa en quella guerra. Surtut en Germania ed en Russia han ils regents politics suandà las pretensiuns da guerra dal militar, quai ch’ha gì consequenzas fatalas.
En general
La perscrutaziun la pli nova sa fatschenta cun il mintgadi dals umans en la guerra, ils effects sin la mentalitad e la schientscha sco era las crisas ch’han preparà la Revoluziun da november. Ditg è la perscrutaziun sa concentrada sin las consequenzas da la guerra per las Pussanzas centralas. Dapi intgin temp s’occupan surtut istoriografs britannics cun las consequenzas per la Gronda Britannia ed ils Stadis Unids (per exempel Ferguson, Keegan). Els defendan la tesa che la Gronda Britannia saja il vair perdent, perquai ch’il British Empire saja praticamain vegnì surpiglià da l’America (cun la Segunda Guerra mundiala alura definitivamain).
L’onn da guerra 1914
Per ils manaders da guerra tudestgs eri evident che la Germania possia strusch gudagnar ina guerra da duas fronts. Perquai han els empruvà da realisar il Plan Schlieffen ch’era gia vegnì elavurà avant la guerra (il colonel-general Alfred von Schlieffen era stà schef dal stab general tranter il 1891 ed il 1905). Quest plan prevediva che la Germania duaja conquistar cun tutta forza la Frantscha, en l’ost dentant be tegnair sias posiziuns. Perquai dueva il ferm sistem da defensiun franzos vegnir guntgì cun in grond moviment vers nord, tras la Belgia neutrala, per cuntanscher en questa maniera spertamain Paris. thumb|left|220px|Crap da fossa dal litinent Albert Mayer, l’emprim mort tudestg a la front dal vest
La guerra ha l’emprim gì lieu tranter las Pussanzas centralas (l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria) e las pussanzas da l’Entente (la Frantscha, la Gronda Britannia, la Russia e la Serbia). Las emprimas victimas èn stadas la Belgia ed il Luxemburg, perquai che las forzas armadas tudestgas èn marschadas tenor il concept dal Plan Schlieffen en quests pajais senza resguardar lur neutralitad. En il decurs da la guerra èn las Pussanzas centralas vegnidas rinforzadas tras l’Imperi osmanic e la Bulgaria, entant ch’il Giapun, l’Italia, il Portugal, la Rumenia, la Grezia ed ils Stadis Unids da l’America han tranter auter prendì part da la guerra sin la vart dals Alliads.
L’onn da guerra 1914
Cura ch’il chancelier da l’Imperi Bethmann Hollweg ha tramess ils 3 d’avust 1914 ses scriver da giustificaziun al minister britannic da l’exteriur Edward Grey, era l’Emprima Guerra mundiala rutta ora dapi dus dis (cun la mobilisaziun tudestga e la decleraziun da guerra a la Russia). A la Frantscha han ins declerà la guerra dus dis pli tard. La finamira dal scriver tudestg era d’intimar ils Brits da restar neutrals. Quai n’era gia da bell’entschatta betg simpel, betg mo perquai che la Gronda Britannia era involvida en il sistem da coaliziuns da l’Entente, mabain era perquai che truppas tudestgas avevan surpassà la damaun dal medem di ils cunfins da la Belgia e cun quai violà la neutralitad dal pajais. Questa neutralitad stueva la Gronda Britannia proteger, perquai ch’ella era s’obligada da far quai.
L’onn da guerra 1915
Il november 1914 ha Erich von Ludendorff retschet ensemen cun Paul von Hindenburg il cumond superiur sur tut las truppas tudestgas a la front da l’ost. La stad 1915 ha la Germania occupà la Pologna, bunamain l’entira Curlandia e la Lituania. Entras las pussanzas d’occupaziun hai dà en la Pologna dus guverns: in austriac a Lublin ed in tudestg cun sedia a Warschau. Ils territoris restants han ins reunì sut l’expressiun Ober Ost. Quai era l’abreviaziun per il territori dal schefcumandant da tut las forzas militaras tudestgas en l’ost. Quel cumpigliava la Curlandia, la Lituania etnografica, intgins districts spiramain polacs sco Augustow e Suwalki ed ils districts dal vest da la Bielorussia.
L’onn da guerra 1914
Durant la mobilisaziun han ins planisà ed exequì in assagl da surpraisa sin la citad beltga Lüttich, tar la quala è stà participà Erich Ludendorff ch’è daventà pli tard schef dal quartier general. La citad è spert crudada en ils mauns dals attatgaders, entant che la tschinta da dudesch forts enturn la citad n’era anc betg conquistada. Pir suenter ch’ins ha gì rabitschà natiers artigliaria greva (la Dicke Berta da Krupp e la Schlanke Emma da Skoda main enconuschenta, ma pli ferma) èsi stà pussaivel d’occupar las fortezzas. Il punct culminant ha furmà il bumbardament e la crudada dal Fort Loncin. thumb|220px|Emprim pajament da sold suenter la mobilisaziun, Berlin 1914 Avant avevan tant la regenza franzosa sco er l’imperatur tudestg cumandà la mobilisaziun da lur armadas. Il medem di ha l’ambassadur tudestg surdà a Son Petersburg la decleraziun da guerra a la Russia. L’avantmezdi dals 2 d’avust han truppas tudestgas occupà la citad da Luxemburg. Sinaquai ha il president dal stadi franzos, Raymond Poincaré, proclamà per decret il stadi da bloccada da la Frantscha. A medem temp ha la Germania declerà uffizialmain la guerra a la Frantscha, e quai pervi da diversas violaziuns da cunfin en la part tudestga da la Lorena.
Structuras da bloc
Tut ils trais stadis da la Tripla Entente eran vegnids en conflict cun l’Imperi tudestg. Cun lur flotta da guerra ch’els engrondivan provocavan ils Tudestgs la Gronda Britannia sco pussanza maritima (politica tudestga dal Platz an der Sonne). En Frantscha avevan ils naziunalists anc adina quaidas da far vendetga pervi da lur terrada durant la Guerra franco-tudestga dal 1870/71. E las relaziuns da la Russia cun l’Imperi tudestg eran vegnidas mendras dapi il Congress da Berlin. Il reginavel dal zar sa sentiva engianà da Bismarck pervi da sias pretensiuns da territori suenter la Guerra dal Balcan cunter l’Imperi osmanic, la quala ils Russ avevan gudagnà. Il Contract da reassicuranza tranter l’Imperi tudestg e la Russia dal 1887 n’ha il nov imperatur tudestg Wilhelm II betg renovà l’onn 1890. Cun quai manava l’Imperi tudestg duas ‹guerras fraidas›: «in conflict mundial cun l’Engalterra (...) ed in conflict europeic cun la Frantscha e la Russia per la predominanza continentala.»
L’onn da guerra 1914
Ils 5 d’avust aveva il Commitee of Imperial Defence da Londra decidì da schlargiar la guerra, violond ils contracts da la Conferenza d’Africa a Berlin dals onns 1884/1885. Quai signifitgava ch’ins vuleva attatgar tut las colonias tudestgas u laschar attatgar quellas da truppas franzosas, indicas, sidafricanas, australianas, giapunaisas u novzelandaisas. En quest context han surtut gì lieu en l’Africa grevs cumbats. La colonia Togo ch’era circumdada da tuttas varts han ins conquistà immediatamain. Camerun sa chattava en la medema situaziun difficila. Fin la fin da l’onn 1914 èn las truppas tudestgas sa retratgas en la tschungla, nua ch’igl ha dà ina guerra da guerriglia stentusa. L’Uniun sidafricana ha attatgà la part tudestga da l’Africa dal Sidvest. Fin la fin da l’onn n’hai betg pli dà ina pussaivladad da tegnair il territori. Sulettamain la part tudestga da l’Africa da l’Ost è sa defendida stinadamain sut Paul von Lettow-Vorbeck. Grazia a la strategia tudestga da retratgas e tactica da guerriglia, han ins pudì mantegnair la colonia fin la fin da la guerra.
L’onn da guerra 1918
La davosa gronda offensiva tudestga dals 15 da fanadur 1918 sper Reims ed en la Champagne è praticamain restada senza effect, malgrà ch’ins aveva puspè preparà las acziuns cun blera artigliaria. Ils Alliads eran favurisads grazia al sustegn dals Americans che vegnivan adina pli ferms e ch’han pudì cumenzar gia ils 18 da fanadur cun la cunteroffensiva tranter la Marne e l’Aisne.
Consequenzas dals contracts
En Germania han las consequenzas da la guerra fullà via a la propaganda naziunalistica. Era circuls democratics e moderads han savens approvà las pretensiuns dals naziunalists. Uschia ha per exempel la posiziun dal president american Woodrow Wilson gì grond effect, il qual discurriva dal ‹dretg d’autodeterminaziun dals pievels›. Quella maxima n’han las pussanzas victuras europeicas dentant savens betg suandà en la pratica.
L’entschatta da la guerra (Crisa dal fanadur)
L’entschatta ha furmà l’ultimatum ch’il minister da l’exteriur da l’Austria-Ungaria, Graf Berchtold, ha fatg a la Serbia ils 23 da fanadur 1914 cun in termin da 48 uras. Da quel temp era l’opiniun publica europeica plitost drizzada encunter ils Serbs, ils quals ins considerava sco ‹canaglia crudaivla›. Ultra da quai vegniva pretendì che la regenza serba haja instradà l’attentat. L’ultimatum na pretendeva betg mo da cumbatter organisaziuns drizzadas vers l’Austria-Ungaria, mabain cumpigliava era cundiziuns ch’avessan restrenschì la suveranitad serba. Entaifer 48 uras ha la regenza serba accumplì bunamain tut ils puncts. Ella ha dentant protestà cunter ina limitaziun da sia suveranitad e decidì da mobilisar ina part da si’armada. Malgrà questas concessiuns ha l’Austria-Ungaria valità la resposta da la Serbia sco nuncuntentaivla, ha rut giu suenter la fin da l’ultimatum las relaziuns diplomaticas e medemamain cumandà ina mobilisaziun parziala. Las finamiras austriacas prevedivan l’emprim ina guerra locala per il predomini sin il Balcan, tant pli che la chapitala Belgrad n’era betg lunsch davent dal cunfin austriac-ungarais. En quella situaziun ha Berlin dà sustegn en furma d’ina plenipotenza absoluta ch’ins aveva gia garantì ils 6 da fanadur. En consequenza da questa decleranza da fidaivladad na pudevan ils auters pajais europeics betg s’imaginar che l’Austria saja la forza motorica davos ils eveniments. La plenipotenza absoluta prevediva che la Germania entria en acziun en cas che la Russia intervegnia, aveva pia in caracter defensiv. Ils 25 da fanadur ha la Russia decidì da sustegnair militarmain la Serbia. A medem temp han tant la Russia sco er la Gronda Britannia e la Germania proponì ina conferenza dals ambassadurs. La proposta n’ha però betg purtà fritgs. In’ulteriura malchapientscha è stà ch’ins ha l’emprim considerà l’affar en l’Imperi tudestg sco conflict local austriac-serb, entant che las autras pussanzas grondas avevan il sentiment che la Germania instighia ina guerra.
L’onn da guerra 1914
Ils 24 da december èsi vegnì en intginas parts da la front dal vest tar l’uschenumnada pasch da Nadal, in armistizi nunautorisà tranter ils schuldads. Passa 100 000 schuldads, surtut englais e tudestgs, èn stads cumpigliads en quest armistizi cumbinà cun acts da fraternisaziun.
Gas toxic
En quella situaziun è vegnì sviluppà il plan da sajettar chemicalias toxicas enstagl da granatas explosivas. Duvrar tissi pareva fin là nunmilitar ed era scumandà tenor l’Urden da guerra da Den Haag. Ils sviluppaders da novas armas da guerra han ignorà las resalvas eticas e cumenzà a tschertgar materias adattadas. Fin la fin da la guerra avev’ins testà 3000 differentas substanzas.
Il contract cun la Bulgaria
Il Contract da Neuilly ch’è vegnì suttascrit ils 27 da november 1919 ha limità la forza da l’armada bulgara sin 20 000 schuldads. Il pajais ha stuì ceder plirs territoris pitschens en il vest a la Jugoslavia. Ultra da quai ha l’Entente surpiglià provisoricamain la Trachia dal Vest. L’onn suenter è quella vegnida attribuida a la Grezia (tenor il contract grec da Sèvres).
L’economia da guerra dal 1914 fin il 1916
Il provediment da victualias è medemamain vegnì negligì l’emprim cumplettamain. Avant la guerra avev’ins importà ina gronda part da las mangiativas. Quai era daventà quasi impussibel tras la bloccada maritima britannica. Latiers avev’ins ina mancanza da nitrat per producir ladim artifizial. A la fin da l’onn 1914 hai dà emprims auzaments da pretschs e cumbinà cun quai era revoltas. Ils 17 da november 1914 è vegnì fundà en il Ministeri da l’intern l’associaziun da guerra per granezza. Tenor l’exempel da las materias primas dueva er questa partiziun cumprar reservas, administrar quellas e fixar pretschs. Quest concept ha dentant be funcziunà per part. Il schaner 1915 è il paun vegnì raziunalisà a Berlin, il zercladur en l’entir Imperi. Ils purs han reagì cun commerzi nair ed èn guntgids tar auters products. Suenter ina racolta da tartuffels nauscha l’onn 1916 è la situaziun pegiurada massivamain; igl ha schizunt dà revoltas da fom. Era la producziun industriala ha patì sut il nutriment miserabel dals lavurants. Il matg 1916 han ins fundà l’Uffizi da guerra per alimentaziun. Cun quai è il provediment dals lavurants d’industria sa megliurà in zichel. Il problem da basa ch’i vegniva producì memia paucas victualias è però restà.
Russia
Sasonow aveva surtut en mira che la Germania cedia territoris. Questa pretaisa vegniva fatga sin fundament dal princip da las naziunalitads. La Russia dueva annectar il curs inferiur dal Njemen (Memelland) e la part orientala da la Galizia. Plinavant vulev’ins affiliar al Reginavel polac l’ost da las provinzas Posen, la Schlesia (Superiura) e la Galizia dal Vest. Ulteriuras finamiras da la Russia correspundevan als puncts fixs dal program da guerra dals Alliads che vegnivan numnads il pli savens: l’Alsazia e la Lorena, forsa la cuntrada dal Rain ed il Palatinat a la Frantscha, dapli territoris per la Belgia sper Aachen, Schleswig-Holstein enavos al Danemarc ed il restabiliment da Hannover. L’Austria dueva furmar ina monarchia tripla che consistiva dals reginavels Boemia, Ungaria ed Austria. La Serbia dueva obtegnair la Bosnia-Erzegovina, la Dalmatia e l’Albania dal Nord, la Grezia percunter l’Albania dal Sid e la Bulgaria ina part da la Macedonia. La Gronda Britannia, la Frantscha ed il Giapun duevan obtegnair las colonias tudestgas.
Imperi tudestg
Sin fundament da sia pussanza militara, da ses potenzial economic e da sia grondezza territoriala era l’Imperi tudestg tuttavia gia la pussanza europeica la pli ferma. Perquai stueva mintg’expansiun imperialistica vegnir en conflict cun l’equiliber da las forzas en l’Europa. Avess la Germania tegnì pitg encunter la coaliziun la pli ferma, avess ella – tenor Ludwig Dehio – automaticamain gì ina funcziun egemoniala en l’Europa ed en il mund.
Propaganda
thumb|220px|Cinematograf da guerra a la front dal vest, 1917 In tratg caracteristic principal da la propaganda en l’Emprima Guerra mundiala è stà ch’ins ha fatg reclama cun pregiudizis xenofobs e segns patriotics per motivar l’atgna populaziun da far servetsch da guerra.
L’onn da guerra 1914
thumb|left|180px|Appel da l’imperatur Wilhelm II a la mobilisaziun, placat dals 6 d’avust 1914 Ils 6 d’avust 1914 ha Wilhelm II fatg in appel An das deutsche Volk! e truppas tudestgas, ulans da la segunda e quarta divisiun da chavallaria, han cumenzà l’attatga sin la Belgia. Gia l’emprim di hai dà en il vitg da Battice abus da la populaziun civila. Perquai ch’ils schuldads tudestgs supponivan d’esser vegnids attatgads da partisans e civilists armads, han ins commess durant las proximas emnas pliras orrurs vers la populaziun civila en Belgia ed en Frantscha. Tranter l’avust e l’october 1914 han questas repressalias custà la vita a var 6500 civilists. L’urden da guerra da quel temp lubiva da princip da cumbatter ils partisans a moda severa e vuleva restrenscher la guerra a las unitads militaras. Per quest intent prevediva el talas mesiras penalas. Ma il pli savens avevan quellas attatgas da far cun unitads militaras sparpagliadas. Magari sajettavan truppas tudestgas en ina maschaida d’isteria da massa e d’ina situaziun nunsurvesaivla era ina sin l’autra. Ils manaders da truppa chastiavan tuttina consequentamain civilists innocents, tranter auter cun deportaziuns u cun arsentar entirs vitgs. Istoriografs èn da l’opiniun che quai haja da far cun l’imaginaziun d’ina guerra dal pievel sco ch’ella era vegnida fatga tranter la Frantscha e la Germania ils onns 1870/71 e sco ch’ella era anc adina preschenta en la schientscha da l’armada tudestga.
Imperi tudestg
La Prepasch da Brest-Litowsk ils 3 da mars 1918 cun la Russia sovietica prevediva che la Pologna, la Lituania, l’Estonia e la Curlandia daventian independentas da la Russia. Medemamain è vegnida restituida l’independenza a l’Ucraina e la Finlanda.
L’entschatta da la guerra (Crisa dal fanadur)
L’Imperi tudestg ha confirmà si’allianza cun l’Austria. Quest sustegn è stà decisiv per la decleraziun da guerra da l’Austria a la Serbia ils 28 da fanadur. Gia sin il cussegl da guerra da Wilhelm II cun il commando militar (ils 8 da december 1912) aveva l’imperatur pretendì che l’Austria duaja sa mussar energicamain vers la Serbia e che la guerra cun la Russia saja alura inevitabla. Ils 27 da fanadur ha la Russia effectivamain mobilisà parts da si’armada. En la retrospectiva ha Sergei Dobrowolski, il cumandant da la partiziun da mobilisaziun da l’armada russa, ditg che per il stab general russ saja la guerra gia stada dapi ils 25 da fanadur ina chaussa decidida. Ils militars russ savevan che la Germania vegnia a mobilisar sias truppas per cas che la Russia cumandass ina mobilisaziun generala. Gist quai avevan els en mira. Cura che zar Nicolaus II ha approvà la damaun dals 30 da fanadur la mobilisaziun generala da l’armada russa, n’era el dentant probablamain betg conscient tge consequenzas che quest pass vegnia ad avair. Anc il medem di vuleva il zar revocar la mobilisaziun generala, è però vegnì retegnì dal stab general da l’armada russa. Perfin las brevs supplitgantas da l’imperatur Wilhelm II a ses ‹cusrin Nicky› – il zar Nicolaus II – n’han betg gì effect.
L’Emprima Guerra mundiala en lieus colonials
En l’Emprima Guerra mundiala èn las bleras colonias tudestgas en l’Africa, en l’Asia ed en il Pacific vegnidas conquistadas dals Alliads suenter curts cumbats. Las forzas armadas colonialas n’eran betg preparadas per in cumbat encunter inimis exteriurs ed ils territoris tudestgs eran tuts circumdads da territoris ch’eran sut controlla dals adversaris da guerra. Latiers controllavan ils Alliads quasi tut las vias maritimas. Sulettamain en l’Africa da l’Ost tudestga han ils cumbats cuzzà pli ditg che l’onn 1916. Las davosas unitads da la truppa da protecziun ch’eran staziunadas là han pir capitulà suenter l’armistizi uffizial en l’Europa.
L’onn da guerra 1914
Curt suenter l’entschatta da la guerra avevan truppas russas er occupà la Galizia ch’appartegneva a l’Austria-Ungaria. Suenter in emprim progress vers la citad Lemberg è l’armada austriac-ungaraisa vegnida franada tras la pussanza dominanta da la Russia. Il settember ha l’Austria-Ungaria stuì sa retrair fin a las Carpatas. Il prim da november è il colonel general von Hindenburg vegnì numnà schefcumandant ost da l’armada tudestga. Ils 11 da november ha cumenzà in’offensiva tudestga a la front da l’ost ch’ha chatschà enavos las truppas russas fin a Łódź. Il november 1914 ha la marina britannica declerà l’entira Mar dal Nord sco zona da guerra ed ha immediat minà quella. Bastiments che navigavan sut bandiera da stadis neutrals pudevan vegnir attatgads dals Brits senza preavis. Quest agir da la regenza britannica ha violà il dretg internaziunal valaivel, tranter auter la Decleraziun da Paris dal 1856 che la Gronda Britannia aveva suttascrit. Dals 5 fin ils 17 da december èsi reussì a las truppas austriac-ungaraisas da franar il progress russ vers Krakau. Silsuenter ha la transfurmaziun ad ina guerra da posiziun era cumenzà en l’ost. Dal december 1914 fin l’avrigl 1915 ha furià la Battaglia d’enviern en las Carpatas, en la quala las Pussanzas centralas èn sa fatgas valair visavi la Russia.
En vista a l’escalaziun generala è il punct da partenza da la guerra, il conflict tranter l’Austria-Ungaria e la Serbia, crudà pli u main a l’ur da l’attenziun. Las trais offensivas fatgas da l’armada austriac-ungaraisa tranter l’avust ed il december 1914 han la finala tuttas fatg naufragi, e quai malgrà ch’ins aveva pudì conquistar per curt temp la citad da Belgrad. Sco motivs per il nunsuccess èn da numnar ina planisaziun sbagliada e la vehementa resistenza dals Serbs, surtut en las Battaglias da Cer ed a la Colubara. L’armada da la manarchia imperial-roiala ha pia era stuì acceptar qua ina terrada catastrofala. Oravant tut las emprimas attatgas èn stadas accumpagnadas da grevas violaziuns cunter la populaziun civila serba. Era sin agen territori (en Bosnia ed en Slavonia) han ins executà collaboraturs presumads ed effectivs. Plirs millis civilists èn vegnids mazzads, vitgs sblundregiads e brischads. Suenter quest sforz encunter in adversari che disponiva da bler dapli resursas, era l’armada serba a la fin da sias forzas. Ultra da quai eran ruttas ora en il pajais epidemias. thumb|220px|La damaun dals 14 da november 1914 avant la moschea da Faith ad [[Istanbul: Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi, scheichülislam da l’Imperi osmanic, appellescha a sultan Mehmed V da manar in dschihad cunter ils ‹inimis da l’Imperi osmanic›]] La regenza da l’Imperi osmanic ha l’emprim empruvà da sa tegnair davent da las acziuns da cumbat en furma d’ina ‹neutralitad armada›. Per ils Giuvens tircs ch’eran a la pussanza eri evident ch’els stoppian suandar ina pussanza gronda per insumma pudair tegnair pitg militarmain. Sin giavisch d’Enver Pascha hai la finala dà l’allianza da guerra cun la Germania e l’Austria-Ungaria, in patg ch’era però dispità en il cabinet. L’october 1914 han ils Tircs osmans bumbardà cun ils bastiments da guerra Goeben e Breslau, ch’els avevan cumprà da la Germania, citads situadas a la costa russa. Sinaquai han la Frantscha, la Gronda Britannia e la Russia declerà l’entschatta november la guerra a l’Imperi osmanic. Gia ils 23 da november èsi reussì a truppas britannicas da conquistar la citad osmanica Basra al Golf da la Persia.
Imperi tudestg
Ina dumonda che vegniva discutada da lez temp entaifer la direcziun tudestga era però, schebain in’Europa Centrala dominada da la Germania pudess reussir encunter las duas pussanzas maritimas las pli grondas, la Gronda Britannia e l’America. La finala avevan questas duas pussanzas mundialas praticamain access al potenzial economic ed a las resursas da l’entir mund. Sco schliaziun da quest problem han ils planisaders tudestgs sviluppà l’idea dal grond territori tudestg da la Biskaya fin a l’Ural. Il grond territori en l’ost, in territori serrà, autarc ed abel da sa defender, era cun quai – sco cunterpais a las pussanzas maritimas – la nova finamira da guerra tudestga.
L’onn da guerra 1916
Paucs mais avant sia mort ha in student tudestg rapportà suandantamain davart in’attatga d’assagl sin ina fortezza davant Verdun: «7:30 gas cun ils calibers ils pli gronds. 7:30 fin las 8:00 granatas da 38,5 fin 42 centimeters. La terra siglia fin al tschiel. La chavorgia è in nivel da vapur immens, tocca sgola aut sco turs. Il vitg Fl. è in nivel da fim. Visavi da nossa posiziun para il mund d’ir a fin. Or dals foss! Betg in meter quadrat che n’è betg stgavà. Las mitraglias fracassan, il fieu da l’infantaria rocla. Ina canera infernala. Qua in che croda, là puspè in. Litinent U., noss cumandant da cumpagnia actual, stat si – là – tocca da sia charta dal stab general sprizzan, el tegna ils mauns davant il pèz e croda enavant. Suenter paucas minutas è el mort.»
Il contract cun l’Ungaria
Ils 4 da zercladur 1920 è il contract da pasch cun l’Ungaria vegnì suttascrit en il chastè da Trianon sper Paris. La Slovachia (‹Ungaria Superiura›) ha era stuì vegnir surlaschada de jure a la Tschecoslovachia (la quala aveva gia daditg occupà quest territori). Il fatg ch’ins ha tschernì per motivs strategics il Danubi sco nov cunfin – malgrà che blers Ungarais vivevan e vivan era en il nord dal Danubi – maina fin oz a problems tranter ils dus stadis. La Croatia, la Slavonia ed il Banat ha la Jugoslavia surpiglià. En la part dal nord da la Serbia viva fin oz ina minoritad ungaraisa. Ultra da quai ha l’Ungaria stuì ceder la Transilvania a la Rumenia (1919) ed il Burgenland a l’Austria (1921). L’armada professiunala ungaraisa han ins limità a 35 000 schuldads.
Colliaziuns
Perscrutaziun istoriografica
Preistorgia
L’onn da guerra 1918
Suenter la midada da la regenza ha Friedrich Ebert intimà ch’ins segnia l’armistizi dictà da la Frantscha. Ils 11 da november a las 5 la damaun han omaduas partidas suttascrit il Contract davart l’armistizi da Compiègne. Quel fixava tranter auter las cundiziuns per rumir ils territoris occupads dals Tudestgs e la vart sanestra dal Rain (ch’è vegnida occupada dals Alliads ensemen cun trais basas a Mainz, Koblenz e Cologna). Plinavant han ins annullà il Contract da pasch da Brest-Litowsk. L’Imperi era obligà da dar giu gronds quantums da meds da transport ed armas sco era d’internar la flotta d’auta mar. Tras quai n’avevan ins praticamain betg pli la pussaivladad da cuntinuar la guerra, malgrà che l’armistizi valeva adina be per 30 dis e stueva alura vegnir prolungà. Ils 11 da november a las 11 han las armas taschì.
La front ‹emblidada› – areguard l’istoriografia da la front da l’ost
Pir en las monografias e perscrutaziuns dal vest las pli novas cumpara la front da l’ost puspè en il focus. L’Uffizi per la perscrutaziun da l’istorgia militara (Militärgeschichtliches Forschungsamt, MGFA) a Potsdam ha fatg l’avust 2004 ina conferenza davart la ‹front emblidada›. Istoriografs dal militar dad otg pajais èn sa radunads là. Tranter auter è l’istoriograf american (da derivanza lituana) Vejas Gabriel Liulevicius stà da la partida. Cun ses cudesch ‹Kriegsland im Osten› ha el furnì l’onn 2002 l’emprima monografia cumplessiva davart l’occupaziun tudestga en il Balticum e serrà cun quai ina largia da la perscrutaziun.
Stadis Unids da l’America
Il nov stadi polac na dueva betg obtegnair ils territoris en l’ost ch’eran colonisads da Lituans ed Ucranais. En pli era l’access a la mar en il vest da la Weichsel anc da definir. Er ils abitants tudestgs da Posen e da la Schlesia Superiura eri previs da proteger. L’Armenia dueva survegnir tenor quest plan in port (liber) a la Mar Mediterrana e vegnir messa sut protecziun britannica. La fin finala han ins er acceptà il plan da divider il Proxim Orient tranter la Gronda Britannia e la Frantscha. A la Frantscha han ils Stadis Unids en general dà bler pli pauc fastidi da realisar sias finamiras da guerra che a la Gronda Britannia.
Guerra en l’aria
thumb|220px|Sopwith F-1 Camel Sin quella maniera è l’exploraziun d’aria daventada pli e pli impurtanta. Cura che la guerra da foss ha cumenzà, han ins era duvrà ils eroplans per coordinar l’artigliaria. Perquai han ins sviluppà emprimas metodas per cumbatter els. L’introducziun dals emetturs radiofonics da sbrinzlas a tun dapi il 1915 ha muntà l’entschatta dal func aviatic.
Frantscha
Las finamiras da guerra surmar èn sa concentradas sin il Proxim Orient e l’Orient Central sco era sin l’Africa dal Vest. La prioritad per blers colonialists franzos aveva in’Africa dal Vest serrada, inclusiv las enclavas tudestgas e britannicas. Er en l’Orient era plitost la Gronda Britannia il concurrent che l’adversari da guerra effectiv, l’Imperi osmanic.
Imperi tudestg
Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala dominava en l’Imperi tudestg l’opiniun che la guerra haja mo in caracter da defensiun. Entras quai che l’armada ha bainspert gì success en la campagna dal vest, han ins alura per part formulà projects d’annexiun fanatics. La finamira commerziala ch’ins aveva gì avant la guerra – numnadamain da vulair engrondir las colonias da l’Imperi tudestg en il surmar ed en l’Asia Anteriura – ha sinaquai pers la prioritad. Ins vuleva ussa plitost engrondir l’atgna pussanza en l’Europa, damai che l’Imperi tudestg sa sentiva periclità tras sia posiziun entamez il continent. Cun annectar en l’ost ed en il vest territoris d’extrema grondezza vulev’ins segirar la posiziun egemoniala da l’Imperi sin il continent europeic. L’onn 1914 aveva il chancelier da l’Imperi Bethmann Hollweg fixà las finamiras da guerra en ses Program da settember. La Germania vuleva segirar sia posiziun da pussanza, ch’era creschida fermamain dapi l’unificaziun da l’Imperi, e far valair sias pretensiuns areguard ina politica mundiala.
Conturn economic en l’Imperi tudestg
thumb|180px|Placat da la Cumissiun da guerra per ielis e grass ch’animescha da spargnar savun ed ielis
L’onn da guerra 1917
Cuntrari a la situaziun en l’ost avevan anc adina lieu en Frantscha grevs cumbats. Suenter curta preparaziun tras l’artigliaria ha l’armada britannica fatg ils 20 da november in’attatga da surpraisa sin las posiziuns tudestgas sper Cambrai. Qua han ins duvrà plirs tschients chars armads. Als Brits èsi gartegià da tagliar profund en la front tudestga. L’armada tudestga ha stuì mobilisar tuttas reservas disponiblas. Paucs dis suenter il cumenzament da la battaglia han ils Tudestgs lantschà la cunterattatga, durant la quala els han l’emprima giada duvrà truppas d’assagl a la front dal vest. Ils 3 da december è la Battaglia da chars armads da Cambrai stada a fin cun quasi las medemas fronts. En tut eran passa 80 000 schuldads britannics e tudestgs vegnids blessads, mazzads u arrestads. Dal punct da vista tactic ha la battaglia gì grond’influenza sin l’andament da la guerra. In’attatga sperta cun chars armads e truppas d’assagl suenter curtas chanunadas pareva da pussibilitar in avanzament en quella guerra da foss dal tuttafatg statica. thumb|180px|General Allenby entra a Jerusalem L’attatga britannica sin la Palestina (che vegniva controllada dals Osmans) è stada la davosa offensiva pli gronda da l’onn da guerra 1917. Quella è vegnida sustegnida d’Arabs revoltants (T.E. Lawrence) ed è ida a fin ils 20 da december cun la conquista da Jerusalem tras truppas britannicas.
Custs da guerra
Ils territoris en la Frantscha dal Nord ed en la Belgia, per ils quals ins aveva battì il pli fitg, eran vegnids destruids per gronda part. Ils custs per la reconstrucziun han ins calculà cun radund 100 milliardas francs. L’idea dals victurs da pudair refinanziar ils custs da guerra cun reparaziuns, è stada in’illusiun. La Gronda Britannia n’era betg pli in dals pli gronds crediturs dal mund, mabain in dals pli gronds debiturs. Per la Germania ha la guerra finì cun in’inflaziun gigantica e las pussanzas victuras èn daventadas debiturs dals Stadis Unids. Tras la guerra aveva l’Europa pers sia posiziun da pussanza mundiala. Charles de Gaulle ha formulà pli tard: «Igl ha dà victurs e victorisads; ma nus tuts avain pers.»
L’onn da guerra 1916
Ils 27 d’avust 1916 è la Rumenia entrada en la guerra sin la vart dals Alliads. Truppas rumenas han invas la Transilvania ch’appartegneva a l’Austria-Ungaria, ma gia la fin d’avust hai dà ina cunteroffensiva da las Pussanzas centralas. Entaifer curt temp han truppas austriac-ungaraisas, tudestgas e bulgaras conquistà ina gronda part da la Rumenia. Ils 6 da december han las Pussanzas centralas conquistà la chapitala rumena Bukarest. Il nordost da lur pajais han ils Rumens sulettamain pudì tegnair cun agid russ. Suenter la victoria sur la Rumenia han las Pussanzas centralas fatg ils 12 da december in’offerta da pasch als Alliads, la quala quels han refusà ils 30 da december.
Marina tudestga
La fnimaira da vulair crear ina flotta d’auta mar tudestga è stada in motiv principal per las relaziuns ostilas cun la Gronda Britannia. L’inutilitad relativa dals bastiments tudestgs durant la guerra ha dentant demussà ch’i na fascheva betg senn da cuntinuar cun quests plans. La flotta era bain gronda avunda per provocar, ma memia pitschna per vairamain periclitar la Gronda Britannia.
L’onn da guerra 1914
Pertutgant l’invasiun en Belgia ha Bethmann Hollweg scrit a l’ambassadur Lichnowsky a Londra: «Schai per plaschair a Sir Edward Grey che nus hajan violà la neutralitad da la Belgia, perquai che nus essan sfurzads da mantegnair nus sezs. Nus ans chattain en ina situaziun militara da sforz. Fin ussa essan nus ans restrenschids militarmain sin las reglas da defensiun las pli necessarias. Ma la mobilisaziun russa sventirada ans ha tuttenina mess en privel – suenter ch’era la Frantscha aveva gia gì armà fermamain ordavant sias forzas militaras – da vegnir magliads dals diluvis da l’ost e dal vest. Las acziuns da la mobilisaziun franzosa han mussà ch’ina mobilisaziun stoppia avair per consequenza la guerra. Ussa essan nus sfurzads, encugnads tranter ost e vest, da trair a niz tut ils meds per spendrar nossa pel. I na sa tracta betg d’ina violaziun intenziunada dal dretg internaziunal, mabain d’ina acziun d’in uman che cumbatta per sia vita. Jau sun m’engaschà en tut mia lavur sco chancelier da l’Imperi da realisar ensemen cun la Gronda Britannia plaun a plaun ina situaziun ch’evitescha che las naziuns culturalas europeicas mazzian ina l’autra. A moda criminala ha la Russia fatg termagls cun il fieu e ruinà quellas intenziuns. Jau sper che la Gronda Britannia possia tschentar tras sia tenuta en quella crisa mundiala in fundament, sin il qual nus pudain realisar suenter la fin da la crisa quai ch’è ussa vegnì destruì tras la politica russa.»
Marina austriaca
thumb|220px|Il cruschader austriac-ungarais ‹Karl IV›, ca. 1916 Suenter ch’ils Talians eran entrads il 1915 en la guerra sco part da l’Entente, operava la marina da l’Austria-Ungaria da ses center principal a Pula (ozendi: Croatia) cunter la costa taliana. Ma per cuntanscher territoris pli lontans che l’Adria avess questa marina (da lez temp la sisavel gronda dal mund) stuì penetrar la bloccada da bastiments e d’artigliaria greva ch’ils Talians avevan erigì al lieu il pli stretg da l’Adria.