cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Marx
Critica da la religiun
En quest senn crititgescha Marx tut las furmas d’ina filosofia idealistica e surtut la religiun; quella serva tenor el a render l’existenza dals umans pli supportabla cun siemis e confiert en l’auter mund ed uschia facticamain a legitimar la miseria en quest mund. En in famus citad designescha Marx perquai la religiun sco «opium dal pievel». La religiun na saja betg abla d’explitgar la miseria, mabain saja in’expressiun da quella ch’engionia cun fantasias ed ideas absurdas. Ella na saja pia nagut auter ch’ina faussa schientscha, ch’ina pura ideologia d’umans alienads da sasezs: «L’uman fa la religiun, la religiun na fa betg l’uman.»
A la perversiun da las relaziuns praticas correspunda tenor Marx la faussa schientscha da la religiun; quella na saja nagut auter che la ‹dretga› (vul dir adequata) expressiun d’ina faussa societad. La religiun saja la «mistificaziun» d’in mund che portia sez quasi tratgs mistics.
Per surmuntar las fantastarias religiusas na bastia critica teoretica però betg; i dovria ina midada fundamentala da las relaziuns materialas che fetschian insumma necessaria la religiun sco «suspir da la creatira turmentada» : «La pretensiun da dar si las illusiuns davart sia situaziun [v.d. da l’uman, red.], è la pretensiun da dar si ina situaziun che basegna illusiuns.»
Perquai che religiun e societad èn colliadas per el uschè stretgamain ina cun l’autra, attribuescha Marx a la critica da la religiun ina rolla ordvart centrala: «La critica da la religiun è la premissa da tutta critica.»
Da crititgar questa faussa schientscha servia però be ad enconuscher il motiv per l’errur, sinaquai ch’ins daventia conscient da la pussaivladad da schliar quella a moda pratica. Schientscha da classa munta en quest senn per Marx da percepir las relaziuns socialas a moda ‹objectiva› e da vegnir conscient e crititgar che l’uman participescha a la reproducziun dal domini chapitalistic. Questa critica filosofica stoppia tschentar al lieu da la mistificaziun e da las «fantastarias» religiusas ils basegns dals umans sezs, per ils basegns dals quals ella haja da cumbatter. La filosofia stoppia sa transfurmar en ina «pratica revoluziunara».
«L’arma da la critica na po però betg remplazzar la critica da las armas; la forza materiala sto vegnir cupitgada tras forza materiala. Ma er la teoria daventa forza materiala, numnadamain en quel mument ch’ella tschiffa las massas. La teoria è abla d’entusiasmar las massas cura ch’ella demonstrescha ad hominem, ed ella demonstrescha ad hominem en quel mument ch’ella daventa radicala. Esser radical munta da prender a maun insatge per las ragischs. La ragisch per l’uman è però l’uman sez.»
Filosofia da l’istorgia
thumb|180px|Monument da Marx a Chiemnitz La filosofia da l’istorgia marxistica è vegnida enconuschenta sco materialissem istoric. Sco element central che fa ir il mund na resguarda quel betg las ideas, mabain las relaziuns materialas che precedan e determineschan il svilup da las ideas. «Betg la schientscha dals umans determinescha lur esser, mabain l’esser da la societad determinescha lur schientscha.»
Ideas filosoficas na sajan perquai betg atemporalas e valaivlas per adina, mabain hajan in origin material-istoric. Uschespert che quest fundament sa midia, sa midian er las ideas. Las ideas filosoficas predominantas correspundian perquai en mintga epoca a las ideas da la classa dominanta; quella definescha Marx sco la classa ch’ha la pussanza da disponer davart ils meds da lavur materials.
Tuttina sco che las relaziuns materialas influenzeschan las furmas da domini, uschia s’effectueschan er questas ultimas sin las relaziuns materialas. Il materialissem istoric na descriva perquai nagin determinissem da vart da l’aspect material, mabain ina relaziun reciproca dialectica tranter esser e schientscha, necessitad e libertad: «Ils umans fan lur atgna istorgia; ma els na fan quella betg a moda dal tuttafatg libra, betg sut circumstanzas ch’els han sezs elegì, mabain sut talas ch’els han chattà, ch’èn dadas avant u ch’èn vegnidas tradidas.»
Partind da la situaziun materiala e da las relaziuns da pussanza definescha Marx differentas fasas da l’istorgia da l’umanitad. En l’Europa tanscha il svilup socio-economic da la societad tempriva «libra» sur la tegnida da sclavs e la societad feudala fin a la societad bourgeoisia; da qua duai ella manar tras revoluziun en il socialissem per s’accumplir en il communissem. Favurisada vegn questa revoluziun tras ils tratgs specifics da la producziun chapitalistica che mainan ad in’accumulaziun da la pussanza e dal chapital. En medema moda sco che la classa sociala che vegn explotada s’alienescha a sasezza, s’organisescha il chapital en furma da monopols e da surstructuras repressivas; quai promova entaifer la societad industriala il cumbat da classa e la prontadad da surmuntar las relaziuns vertentas cun far revoluziun.
La revoluziun sociala terminass a medem temp la «preistorgia» da l’umanitad. Da qua davent organisassan ils umans la producziun a moda sapientiva, cuminaivla e raziunala e furmassan sezs l’ulteriur andament da l’istorgia, enstagl che la societad vegnia dominada da mecanissems che sa chattan en ils mauns da paucs.
Cumbat da classa e revoluziun
La forza motorica, il subject da la transfurmaziun da la societad, vesa Marx en la classa sociala dal proletariat. Sco classa che produceschia ils meds disponia quella suletta da la pussanza, da realisar cun success la vieuta communistica. Er saja il proletariat interessà sco nagin’autra classa sociala a far questa revoluziun, damai che quel vegnia supprimì, sfruttà ed alienà tant structural sco pratic tras las relaziuns chapitalisticas. Uschia finescha il ‹Manifest da la Partida communistica› dal 1848 cun ils pleds: «Ils communists refusan da zuppentar lur ideas ed intenziuns. Els decleran avertamain che lur finamiras sa laschian be cuntanscher tras la revoluziun violenta da tut l’urden social d’enfin qua. Possian las classas regentas tremblar davant ina revoluziun communistica. Ils proletaris n’han nagut da perder en quella auter che lur chadainas. Ed els han da gudagnar in mund.»
L’onn 1872, a chaschun dal pled ch’el ha tegnì al Congress a Den Haag, ha Marx concedì ch’il proletariat possia sut tschertas circumstanzas er cuntanscher sia finamira a moda paschaivla: «Nus savain ch’ins sto resguardar las instituziuns, ils usits e las tradiziuns dals differents pajais e nus na snegain betg ch’i dat pajais sco l’America, l’Engalterra (...) e forsa er l’Ollanda, en ils quals ils lavurants pon arrivar a moda paschaivla tar lur intent. Sche quai è vair, sche stuain nus er renconuscher ch’il levagl per metter en moviment las revoluziuns sto esser en la gronda part dals pajais dal continent la forza; a la forza vegn ins a stuair appellar in di per eriger il domini da la lavur.»
Il cumbat dal proletariat cunter la bourgeoisia sa fa tenor Marx en furma d’ina «dictatura dal proletariat», vul dir sco domini da la maioritad supprimida sur la minoritad dals anteriurs oppressurs, sco «expropriaziun da quels ch’exproprieschan». La fasa transitorica da la dictatura dal proletariat metta Marx er a pèr cun il socialissem; il term dal communissem è surtut reservà per il stadi pli avanzà da la societad senza classas, en la quala il stadi e cun el tutta forza da suppressiun è daventada inutila ed è pirida e che funcziuna tenor il motto: «Mintgin tenor sias abilitads, a mintgin tenor ses basegns!»
Communissem e societad senza classas
Ensemen cun ses cumbattant ed ami per vita duranta Friedrich Engels è Marx sa stentà da sviluppar in «socialissem scientific», en il qual el è surtut sa distanzià da las utopias idealisticas dal socialissem tempriv. Marx n’emprova betg da preschentar in’utopia dal communissem sviluppada a fin, mabain vesa la finamira dal communissem sco insatge che sa sviluppa or da las premissas materialas ed istoricas. Il moviment communistic chapescha Marx perquai sco «il moviment autonom da l’immensa maioritad en l’interess da l’immensa maioritad». Purtader da la vieuta revoluziunara inevitabla saja il proletariat organisà en furma d’ina classa da lavurants. Quel saja obligà da conquistar la pussanza politica e d’expropriar la classa dals chapitalists. D’abolir qua tras la pussaivladad da s’acquistar meds da producziun (terren, fabritgas, maschinas etc.) en furma da possess privat saja ina da las premissas centralas per che la societad possia sa sviluppar en direcziun dal communissem. Pass per pass vegnian alura ils cuntrasts da classa e las classas sezzas a svanir. Las conturas da la societad communistica, senza classas, vegnan però savens be circumscrittas a moda generala: «Al lieu da la veglia societad burgaisa cun sias classas e cuntrasts da classa passa in’associaziun, entaifer la quala il svilup liber da mintgin furma la premissa per il svilup liber da tuts.»
L’ovra en survista
thumb|160px|‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) L’ovra da Marx vegn savens dividida en duas fasas: las ‹scrittiras temprivas› (fin il 1848) e ‹l’ovra madira›; igl è però contestà, schebain questas duas fasas represchentian ina ruptura effectiva en il pensar da Marx. Sur lung temp han tant la democrazia sociala sco er il marxissem-leninissem recepì be las ovras tardivas che tractan surtut tematicas economicas; la nova sanestra dal 1968 ha percunter rescuvert las scrittiras temprivas da tempra filosofica, las qualas eran per part pir vegnidas publitgadas il 1932.
Assamblea Naziunala
L'Assamblea Naziunala (aserbeidschanic: Milli Məclis) è l'autoritad legislativa da l'Aserbeidschan. L'Assamblea Naziunala sa cumpona d'üna chombra da 125 cussegliers. Il sez dal parlament a chapitala Baku.
Preaz
Preaz (tudestg Präz) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Karl Marx
L’ovra en survista
Las scrittiras temprivas tractan surtut tematicas ch’èn sa sviluppadas or da l’occupaziun cun la filosofia da Hegel. En il center stat la dumonda da l’alienaziun da l’uman e las pussaivladads da surmuntar quella a favur d’ina emancipaziun politica. Impurtantas ovras da la fasa tempriva da Marx – per part scrittas ensemen cun Friedrich Engels – èn:
Per part vegn er il Manifest der Kommunistischen Partei (MEW 4) che Marx ed Engels han scrit l’onn da la revoluziun 1848 attribuì a l’ovra tempriva. Cun ses caracter programmatic occupa quest’ovra però ina posiziun speziala entaifer l’ovra da Marx.
Impurtantas ovras da la segunda fasa, en la quala Marx s’occupa pli e pli da dumondas economicas, furman:
Igl existan duas ediziuns cumplessivas da las scrittiras da Marx ed Engels. L’emprima, ch’è restada incumpletta, furma la Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA1) edida da David Rjasanow. Dapi il 1975 cumpara la Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA2). Quest’ediziun istoric-critica cumpiglia er la correspundenza tranter Marx ed Engels e brevs da terzas persunas drizzadas ad els. Dals 114 toms (122 toms parzials) previs èn fin uss cumparids radund la mesadad.
En pli è avant maun la Studien- und Leseausgabe Marx-Engels-Werke (MEW) en 43 toms (45 toms parzials). Quella è vegnida edida ils onns 1956–1990 da l’Institut für Marxismus-Leninismus che fascheva part dal Comité central da la SED.
Recepziun
Dals moviments marxistics da pli tard è la teoria da Marx vegnida interpretada a moda fitg differenta. La paletta tanscha da la politica da refurma sociala dals socialdemocrats sur l’interpretaziun dogmatica dal «realsocialissem» da l’anteriura Uniun sovietica u da la Republica Populara da la China e.a. fin ad interpretaziuns nundogmaticas da represchentants da la teoria critica e da la nova sanestra. La tendenza da surpigliar terms e concepts marxistics a moda isolada e senza consultar las funtaunas vegn savens designada sco ‹marxissem vulgar›.
Critica envers Marx
Eugen von Böhm-Bawerk, in dals fundaturs da la Scola austriaca, ha gia crititgà en ‹Zum Abschluss des Marxschen Systems› (1896) che las teorias areguard il chapital sa cuntradian en l’emprim e terz tom da ‹Das Kapital›. Tenor Böhm-Bawerk stattan la rata da profits generala e la teoria dals pretschs da producziun en cuntradicziun cun la lescha da la valur en l’emprim tom. Betg da snegar è il fatg ch’il manuscrit sin il qual sa basa il terz tom è vegnì scrit anc avant che Marx ha elavurà l’emprim tom.
In enconuschent criticher da Marx è stà Karl Popper. El ha fatg valair aspects filosofics e crititgà Marx or da la perspectiva da la teoria scientifica. Surtut al disturba la tendenza da Marx da s’immunisar envers critica.
Per part è vegnì pretendì che Marx haja gì ina tenuta antisemitica, e quai surtut en connex cun sia scrittira ‹Zur Judenfrage› dal 1843 e sa basond sin passaschas or da brevs privatas da l’onn 1862 ch’èn drizzadas cunter Ferdinand Lassalle. Da l’autra vart aveva Marx sez ragischs gidieuas ed el ha er adina puspè tgirà il contact cun Gidieus che s’engaschavan en il moviment da lavurants.
Discussiuns marxisticas
thumb|220px|Mexico City, Palacio Nacional La discussiun actuala sa divida en numerusas direcziuns che sa cuntradin per part dal tuttafatg. Entaifer quellas vegnan praticamain tut ils elements da la teoria da Marx discutads a moda cuntraversa. Tar ils puncts ch’èn spezialmain contestads tutgan:
Diversas ovras n’ha Marx betg pudì terminar (damai ch’el è mort en la vegliadetgna da 64 onns) ed er il marxissem na furma nagin sistem serrà. Quai lubescha d’interpretar l’ovra da Marx ed Engels a moda fitg differenta. Ultra da quai han ils dus auturs revedì en il decurs dal temp intginas da lur ideas. Per exempel datti parairis cuntradictorics areguard la dumonda sch’ina revoluziun socialistica stoppia necessariamain avair lieu en il stadi chapitalistic fitg sviluppà, ubain sche la fasa dal chapitalissem na possia betg vegnir sursiglida en tscherts cas, sco che Marx scriva en ina brev a Wera Sassulitsch.
Commemoraziuns
En la Republica democratica tudestga han ins attribuì a Karl Marx la rolla d’ina figura-clav politica ed ideologica. En blers lieus èn vegnids erigids monuments che regordan a Marx. La citad Chemnitz ha gì num tranter il 1953 ed il 1990 Karl-Marx-Stadt; là è situà l’enconuschent monument da Karl Marx. A Berlin sin il Marx-Engels-Forum, ch’è vegnì installà il 1986, sa chattan las statuas da Marx ed Engels. En blers lieus èn er numerusas vias e plazzas vegnidas numnadas suenter Karl Marx. Medemamain purtava la bancnota da 100 marcs da la Republica democratica tudestga il purtret da Marx. E la Medaglia da Karl Marx furmava la pli auta decoraziun d’onur dal stadi.
Er en la Republica Federala Tudestga èn bleras vias e plazzas vegnidas numnadas suenter Marx, plinavant han ins adina puspè edì marcas postalas (p.ex. il 1968) e munaidas commemorativas (1983). A Trier pon ins visitar la chasa natala da Marx (Karl-Marx-Haus); en quella sa chatta oz in museum.
Ils onns 1920/30 han ins erigì en diversas citads novs quartiers u abitadis che stevan sut l’ensaina da novs accents architectonics a favur da la classa da lavurants. Exempels ch’èn sa mantegnids fin oz èn tranter auter la Karl-Marx-Siedlung a Worms (1932) u il Karl-Marx-Hof a Vienna (1926–1930) cun 1382 abitaziuns per radund 5000 abitants.
A Londra en il quartier Soho regorda ina tavla commemorativa a Marx ch’ha vivì là in temp cun sia famiglia. En pli sa chatta a Londra la Marx Memorial Library ch’è vegnida endrizzada il 1933.
Ed en l’anteriura Uniun sovietica èn divers nums che regordan a Marx sa mantegnids er suenter la vieuta dal 1990: la citad Marx en Russia, l’abitadi Karlo-Marxowe en l’Ucraina, divers lieus cun il num Karla Marxa e la muntogna Pik Karl Marx en il Tadschikistan.
Maraton da Losanna
Il Maraton da Losanna (franzos: Marathon de Lausanne), u Lausanne-Marathon è ina cursa a pe svizra da 42,195 kilometers da lunghezza che ha lieu dapi 1993, il terz sonda d'october.
Descripziun
La cursa part da Losanna e suanda il Lai da Genevra en fin a La Tour-de-Peilz avant da returnar per la medem via.
Surses
Surses è ina vischnanca politica en la regiun Alvra dal chantun Grischun.
Val da Fascia
La Val da Fascia (ladin Val de Fascia u simplamain Fascia, pronunzià [ˈfaʃa] FA-scha; talian Val di Fassa; tudestg Fassatal) è ina da las tschintg valladas ladinas. La vallada sa chatta en la provinza da Trent (regiun Tirol dal Sid-Trentino, Italia), situada en la part superiura dal flum Avisio (Avèis) tranter Stretto di Forno e la Marmolada.
Veulden
Feldis/Veulden (num dubel per tudestg e rumantsch) era fin ils 31. da december 2008 ina vischnaca politica en il circul Tumleastga dal district Rain Posteriur en il en Svizra.
Dapi ils 1. da schaner 2009 tutga Feldis/Veulden ensemen cun Tràn, Sched e Tumegl/Tomils tar la nova vischnanca da Tumegl.
Johannes Calvin
Oriundamaing d'eira Calvin giurist, e quista derivanza influenzaiva eir seis agir e seis möd da pensar davart chosas teologicas.
Biblioteca naziunala svizra
thumb|350px|Logo («Corporate Design da la Confederaziun») thumb|350px|Edifizi principal da la Biblioteca naziunala svizra La Biblioteca naziunala svizra (BN) (frances Bibliothèque nationale suisse (BN), talian Biblioteca nazionale svizzera (BN), inglais Swiss National Library (NL), tudais-ch Schweizerische Nationalbibliothek (NB)) as rechatta a Berna.
La BN ramassa eir las publicaziuns da las organisaziuns internaziunalas domiciliadas in Svizra, sco l'ONU, OMS, e.u.i. La collecziun principala da la Biblioteca as nomna Helvetica, voul dir «tuot sur da la Svizra».
Istorgia
Già dürant la Republica helvetica dal 1800 d'eira gnü preparà ün proget per üna biblioteca naziunala, chi però nun es gnü realisà. Pür dal 1894 esa gnü decis dals organs federals da crear üna tala instituziun.
Dal 1928 ha l'Associaziun dals bibliotecaris svizzers incumbensà la Biblioteca da tegner à jour il Catalog collectiv svizzer, dasper il catalog da las ouvras estras depositadas aint illas bibliotecas principalas dal pajais.
Consultaziun
Il servezzan d'impraist activà dal 1900 es gratuit per minchüna e minchün. Mincha persuna majorenna e cun domicil fix in Svizra po s'inscriver. La BN impraista seis cudeschs eir a chasa (cun exclusiun dals cudeschs rars), tils tramettond per posta davent da Berna.
Daspö il 2003 offra la BN ün servezzan da retschercha nomnà SwissInfoDesk. Per permetter al public da far svess las retscherchas, ha ella creà üna glista da colliaziuns sur da la Svizra. Quista glista vain regularmaing actualisada e cumplettada.
Daspö il 2006 dà la BN sün seis site infuormaziuns sur da las bibliografias chantunalas e regiunalas, sur da bibliografias specialas e specialisadas da la Svizra.
Soncha Scrittüra
La Soncha Scrittüra es l'ediziun da la Bibla illa traducziun classica per vallader da Jachen Ulrich Gaudenz e Rudolf Filli chi vain dovrada sül territori dals duos colloquis engiadinais i'l chantun Grischun, infra ils quals ils idioms vallader sco eir puter vegnan discurrüts.
La Soncha Scrittüra es caracterisada d'üna lingua ourdvart cultivada chi as disferenzescha d'üna lingua da minchadi, p.ex. in möd ch'ella douvra la fuorma dal passà defini.
Sco muostra ha servi als traductuors l'ediziun da la Bibla zürigaisa da 1931, e punct da partenza d'eiran natüralmaing las versiuns da las linguas oriundas ebraic (pel Vegl Testamaint) e grec (pel Nouv Testamaint).
La Soncha Scrittüra gniva stampada l'on 1953 a Samedan in üna prüma ediziun da 5'000 exemplars.
Fignicler
Il fignicler (Sorbus aria) è ina spezia da planta dal gener dals figniclers (Sorbus) entaifer la famiglia da las roseras (Rosaceae). Sorbus aria furma la spezia principala dal sutgener Aria Pers. La planta dispona d’ina garnitura da cromosoms diploida e sa multiplitgescha a moda sexuala. Cun excepziun da Sorbus domestica furma il fignicler cun las autras spezias principalas da las sutspezias da Sorbus bastards primars fertils.
Etimologia
L’origin dal num rumantsch n’è betg enconuschent, eventualmain sa tracti d’in num da derivanza preromana. Il num tudestg Mehlbeere sa referescha probabel al fatg ch’ils fritgs madirs e setgentads vegnivan pli baud agiuntads a la farina da far paun.
Caracteristicas vegetativas
Las ragischs penetreschan vaira profund en il terren. La scorsa da colur grisch naira è surtratga da flatgs alvs. Quella resta ditg vaira glischa; pir en la vegliadetgna sa sviluppan sfessas per lung. La curuna porta in fegliom ritg e spess. La roma è segnada a l’entschatta d’ina glischur cotschen brina, porta ina scorsa ed in pail spess da colur alv grischenta; pli tard daventa la roma niva.
Ils fegls verds èn ordinads sin la roma en posiziun alternanta. La lunghezza dal moni correspunda ca. ad in tschintgavel dal plat dal fegl. Il plat cuntanscha vi da chatschs curts ina lunghezza da 5 fin 12 centimeters ed ina ladezza da 5 fin 9 centimeters. La furma dal fegl è fitg variabla. La gronda part da la feglia dispona d’ina furma ovala/elliptica fin lunghenta/en furma da lantschetta. Daspera datti er fegls quasi radunds. Tipic è ch’il fegl è il pli lad entamez u in pau sut la mesadad. Il piz dal plat po esser mut u en furma da piz; da la vart dal moni è il plat per ordinari radund. La textura dal fegl è relativamain fina, l’atun daventa quella in pau pli groppa. Ils (9–)10 fin 14(–15) pèrs da gnervs sa separan en in angul giz dal gnerv principal. L’ur dal fegl è crennà dublamain. Ils singuls dents dal fegl èn da grondezza mesauna, èn vieuts vers anora ed orientads en direcziun dal piz dal fegl. Ils dents èn per ordinari tuttina lungs sco lads ubain pli lungs che lads. La vart sura dal fegl, da colur verd stgira, è l’emprim cuverta cun in pail da fieuter, ma daventa alura svelt niva. La vart sut dal fegl è surtratga cun in pail da fieuter alv. Tar fegls che creschan en la sumbriva po il pail sin la vart sut dal fegl er esser da colur alv verdenta.
Caracteristicas generativas
thumb|200px|Planta en fluriziun (en in guaud alpin) Il temp da fluriziun s’extenda dal matg fin il zercladur. Las flurs alvas dal fignicler èn ordinadas en umbellas faussas en furma da mesa culla, las qualas cuntanschan il temp da fluriziun ina ladezza da ca. 7 fin 12 centimeters. Ils portaflurs èn surtratgs d’in pail da fieuter da colur alva ed èn orientads dretg si. Las flurs ermafroditas han ina simmetria radiara, sa cumponan da tschintg fegls e d’in tschertgel enturn la flur dubel. Lur diameter munta a 10 fin 15 millimeters. Ils fegls dal chalesch ed il chalesch sez èn munids cun in pail da fieuter da colur alva. Er ils fegls da la curuna libers, ordinads en furma da roda, disponan sin lur vart sura vers l’intern d’in pail da fieuter. Ils 20 stamins èn arranschads en quatter rudels en posiziun spustada e vargan lunsch or da la flur. Ils dus fin quatter carpels èn creschids ensemen be en la part giudim e sviluppan nufs fructivs mez sutposts. Ils stigmas (per il pli dus, analog als carpels) èn ordinads en posiziun libra.
A partir da l’avust cumenzan a madirar ils pitschens fritgs da colur cotschen melna fin cotschen stgarlat; quels èn ovals fin radunds e sumeglian mails pitschens.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 34.
Ecologia
Ord vista da l’ecologia da las flurs sa tracti da flurs centralas che cuntegnan nectar. L’impollinaziun succeda tras insects. Il fignicler ha ina tscherta muntada en l’apicultura. La multiplicaziun succeda a moda sexuala ed a moda apomictica (vul dir senza meiosa e senza uniun dals gamets).
La madirezza dals fritgs è cuntanschida il settember u october. Ils fritgs restan d’enviern vi da la planta.
Derasaziun
thumb|240px|Territori da derasaziun Il fignicler è derasà en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sidost. En l’Europa dal Nord ed en parts da l’Europa dal Sidost manca ella percunter.
La planta cumpara a moda sparpagliada en guauds suleglivs da ruvers e faus, en chagliom sitg, sin terren crappus e grippus sco er sin la pastgira d’erva auta subalpina. Il meglier crescha ella sin terrens sitgs, ritgs da chaltschina en lieus suleglivs.
Utilisaziun
Cumpareglià cun autras spezias dal gener, vegn il niz dal fignicler giuditgà sco plitost modest. Il fritg, numnà fignecla, ch’è quasi senza gust, duvrav’ins pli baud per far vinars u aschieu. Mieuts e maschadads cun farina vegnivan els magari elavurads ad in paun ch’aveva in gust levamain dultsch.
En la medischina populara vegnivan ils fritgs tratgs a niz en regiuns muntagnardas en cas da tuss, diarrea e catars. Medemamain als duvrav’ins per l’engrasch da portgs. La feglia e roma satiglia serviva sco pavel per animals manidels. Da la roma che vegniva tagliada l’atun sa laschava gudagnar ina colur naira per colurar launa.
Sco planta decorativa vegn il fignicler plantà en parcs, curtins ed a l’ur da vias.
Il lain ha ina colur relativamain clera; el dispona d’in lain alv fitg lad, da colur mellen clera, e d’in cor da colur brin cotschna. Il lain è fitg dir e resistent. El resista bain a l’aura, sa mantegna ditg e sa lascha er elavurar bain. Localmain vegn el duvrà per lavurs da turnar e d’entagliar; en pli al dovr’ins per exempel per far monis da guaffens u duvas.
Sched
Sched (uffizialmain tudestg Scheid) è fin ils 31 da december 2008 stada ina vischnanca politica en il circul Tumleastga dal district Rain Posteriur en il en Svizra.
Dapi ils 1. da schaner 2009 tutga Sched ensemen cun Feldis/Veulden, Tràn e Tumegl/Tomils tar la nova vischnanca da Tumegl.
Bahaissem
Il bahaissem è ina religiun mundiala, fundada da Bahá'u’lláh (e dal Báb). Ils aderents dal bahaissem, ina religiun monoteistica independent, sa numnan ‹bahais›. Il bahaissem è ina religiun cumplettamain sainza sutdivisiun. L’onn 2017 han ins dumbrà 7 milliuns bahais en tut il muns. Inchüns princips da cretta bahai: la cretta en l’unic Dieu, l’unitad dal umanità, armonia tranter scienza e religiun, valur eguala dad um e dunna, retschercha independent dal vardad, la revelaziun divina progressiva.
Burgdorf
Burgdorf è ina vischnanca dal Chantun Berna. Sin la pagina d‘internet da Burgdorf e declerà: Burgdorf e nagin vitg el è ina citad, i dat ia fortezza ma ins di ad ella, chastè.
persunas famusas
= maletg da la citad = Burgdorf è sper la emma. Ina part è dretg da l‘emma ed ina part è sanester da l‘emma. En il sidvest dala citad veglia è il Regionalspital Emmental AG Burgdorf e la staziun. En il sid dala citad Burgdorf e il vitg Oberburg cun 2940 abitans.
atracziuns
•baselgia da citad gotic tardiva, museum d‘art da Franz Gertsch
Religiun (vallader)
Religiun significha ün cuntegn uman chi s'orientescha vers ün esser divin respectivmaing surnatüral o vers ideas. L'origen dal pled nun es cler ed evidaint derivond probabelmaing da la noziun latina "religere", quai voul dir "as liar inavo".
L'istorgia da l'umanità cugnuoscha üna pruna da religiuns chi tendscha da religiuns primitivas stand in colliaziun cun superstiziun fin a talas religiuns chi consistan in sistems spirituals o filosofics.
La teoria da plü bod, cha la religiun moura oura plan a plan parallelmaing al svilup da la scienza, nu vala plü. In cuntrari as po verer cha la religiusità s'ha renovada eir in societats modernas.
Giat
Il giat domestic, giat da chasa u simplamain giat (Felis silvestris catus) è in mammal. El è in carnivor. Il giat tutga tar ils pli popularas animals da chasa.
Num scientific
Felis silvestris catus, quest num ha Linnaeus dà ad el il 1758.
Razzas da giats
I dat ca. 100 razzas da giats.
Grondezza
En la media èn els ca. 50cm lungs.
Territori dal Nord
thumb|200px|
thumb|200px| Northern Territory
L'onn 2006 dumbrava il territori 192'898 abitants.
Las citads pricipalas dal Territori dal Nord:
Quest territori è conuschent per sias attracziuns turisticas sco per exempel:
Geografia
La surfatscha dal territori cumpiglia 1 420 970 km².
Giuvaulta
Giuvaulta (suts. Givòlta, uff. tud. Rothenbrunnen) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Europa Centrala
thumb|240px|Emprovas da definir l’extensiun da l’Europa Centrala thumb|220px|La citad da Trent – in dals cunfins pussaivels tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Sid L’Europa Centrala è ina regiun da l’Europa. Ella è situada tranter las regiuns Europa dal Vest, Europa dal Nord, Europa da l’Ost, Europa dal Sidost ed Europa dal Sid. Geograficamain na datti nagins criteris stringents che sa laschassan duvrar per cunfinar la part centrala dal continent da las ulteriuras regiuns.
Il term ‹Europa Centrala› sa lascha er definir tenor aspects politics, istoric-culturals u a basa dals spazis natirals. Ultra da quai è la definiziun da la noziun suttaposta a midadas istoricas e politicas. L’Europa Centrala na sa lascha perquai betg definir a moda evidenta; suenter la crudada da la tenda da fier pon ins però observar ch’i vegn deditgà dapli attenziun a questa dumonda.
Cunfins geografics da l’Europa Centrala
thumb|200px|Zonas da derasaziun da la flora europeica Ina pussaivladad per far ina cunfinaziun geografica approximativa è quella d’applitgar criteris climatics u spazis natirals (p.ex. tips da vegetaziun u apparientschas tectonicas). Las scienzas natiralas defineschan sco criteri la zona temprada cun in clima oceanic fin subcontinental. In cunfin grop vers vest e nordvest furman il Rain, la Mar dal Nord e la Eider (resp. alternativamain Skagerrak/Kattegat) e silsuenter la Mar da l'Ost. En l’ost sa porschan per quest intent la Weichsel e las Carpatas da l’Ost, en il sidost il curs inferiur dal Danubi, en il sid la Drava e las Alps Centralas. I dat però dubis, schebain flums da muntada secundara sco Eider u Weichsel bastan per definir ina regiun continentala. La sutdivisiun geografica resta en tutta cas diffusa.
Cunfinaziun religiusa vers ost e sidost
Avant la Segunda ed anc pli cler avant l’Emprima Guerra mundiala sa laschava l’Europa Centrala cunfinar tenor criteris religius. En l’Europa Centrala era de facto – sper minoritads gidieuas – quasi be represchentada la varianta catolica ed evangelica dal cristianissem. En l’ost e sidost fruntava quest circul cultural sin la confessiun russ-ortodoxa resp. grec-ortodoxa e sin ils muslims da la Bosnia-Erzegovina.
Germania
Ord vista tudestga na datti nagin dubi areguard l’appartegnientscha a l’Europa Centrala da la gronda part da la Germania sco er dals pajais Austria, Svizra, Luxemburg, Liechtenstein, Pologna, Tschechia, Slovachia ed Ungaria. Tar quasi tut ils ulteriurs stadis datti in tschert spazi areguard la dumonda da l’appartegnientscha. Tut tenor puntg da vista e criteri da selecziun vegnan els attribuids parzialmain u dal tuttafatg a l’Europa Centrala resp. ad autras regiuns dal continent. En quest senn vegn er la Slovenia savens quintada tar l’Europa Centrala, magari er la Croazia, ils stadis baltics, la Rumenia, la Belgia ed ils Pajais Bass. La Germania dal Nord vegn tut tenor considerada sco part da l’Europa dal Nord.
Pervi d’influenzas multifaras nà da diversas regiuns na sa laschan blers territoris da cunfin betg attribuir a moda precisa, mabain vegnan classifitgads tenor intenziun u ‹sentiment d’attaschadadad a la patria›. Ozendi exprima l’attribuziun d’in pajais u d’ina part da quel a l’Europa Centrala savens a medem temp ina vischinanza reala u intendida tar autras regiuns grondas culturalas u politicas, sco per exempel tar l’Uniun europeica. A medema moda duai l’attribuziun da la Germania dal Nord a l’Europa dal Nord exprimer ina tscherta vischinanza – betg be geografica, mabain er culturala e ‹mentala› – tar ils stadis scandinavs.
Territori linguistic englais
En il territori linguistic englais odiern fan ins savens be la differenza tranter pajais da l’Europa dal Vest e da l’Europa da l’Ost. En quest connex vegnan ils pajais da la part orientala da l’Europa Centrala er designads sco Central Europe. Ils pajais da l’Europa Centrala occidentala (Pajais Bass, Germania, Svizra, Liechtenstein, Austria) attribuesch’ins percunter a l’Europa dal Vest (Western Europe). Questa divisiun applitgescha er l’uffizi da statistica da las Naziuns unidas che parta ils stadis europeics en Europa da l’Ost, dal Nord, dal Vest e dal Sid. La Germania, l’Austria e la Svizra furman qua ensemen cun la Frantscha ed il Benelux l’Europa dal Vest; ils stadis da l’Europa Centrala orientala vegnan attribuids a l’Europa da l’Ost. Questa sutdivisiun clera en ost e vest deriva dal pensar da la Guerra fraida; cun la vieuta dal 1989 ha quella pers pli e pli sia muntada e dapi l’extensiun a l’ost da l’Uniun europeica sto ella vegnir considerada definitivamain sco antiquada.
Criteris religius-culturals
Il cunfin oriental da l’Europa Centrala vegn magari definì tenor criteris religius-culturals u pli exact: tenor las regiuns nua che prevala la confessiun catolic-romana. Quest ‹cunfin› tanschess oramai tras ils stadis tant catolics sco protestants Germania e Lettonia e sa cunfinass en l’Europa da l’Ost e dal Sidost da la confessiun ortodoxa (Bielorussia, Ucraina, Rumenia, Serbia), per part er da l’islam (Bosnia-Erzegovina). Vers vest e sid na sa lascha l’Europa Centrala strusch cunfinar a basa da quest criteri.
Cun la noziun da l’Europa Centrala e sia definiziun èn gia s’occupadas persunalitads sco Milan Kundera, Robert Musil, Alexander Gieysztor, Ferenc Feijtö e Jacques Le Rider. Per part vegn quella er associada cun in tschert stil da viver. Quai sa mussa per exempel sin la pagina d’internet da l’Associazione Culturale Mitteleuropa taliana: Cuntrari a la situaziun en l’Europa dal Sid vivian ins en l’Europa Centrala plitost en chasa u en il café che sin via, dovria plitost paintg da cuschinar (enstagl ieli) e celebreschia Nadal la saira dals 24 da december (enstagl dals 25).
Colonisaziun e populaziun originara
thumb|160px|Extracziun da DNA da l’uman da Neandertal (Institut Max Planck per antropologia evoluziunara a Lipsia) Ils emprims abitants da l’Europa Centrala vegnan attribuids al Homo heidelbergensis ch’era immigrà avant bundant in mez milliun onns nà dal sid. Avant radund 200 000 onns è el sa sviluppà, tras adattaziun a las cundiziuns da viver extremas dal temp da glatsch, a l’uman da Neandertal, il qual ha populà l’Europa Centrala fin avant ca. 30 000 onns.
Durant il spazi da temp il pli fraid fin avant ca. 20 000 onns è l’Europa Centrala alura sa depopulada quasi dal tuttafatg. La colonisaziun tras l’uman modern (Homo sapiens) è succedida en il spazi da temp d’avant 36 000 fin avant 10 000 onns. I sa tractava probablamain da gruppas da chatschaders e rimnaders che suandavan ils gronds trieps d’animals da las steppas subpolaras da quel temp che derivavan da l’Asia Centrala. Ins als designescha sco umans da Cro-Magnon.
En il genom da la populaziun europeica odierna sa laschan cumprovar tant l’uman da Neantertal sco er l’uman da Cro-Magnon. Omadus na furman però betg ils origins principals dals Europeans moderns. Tge umans che vegnan en dumonda sco perdavants originars da la populaziun odierna n’è betg sclerì dal tuttafatg. En la demografia sto avair gì lieu anc almain in fenomen ch’è fin uss nunenconuschent. Imaginablas èn per exempel midadas geneticas ‹andetgas› ch’han gidà en ils ultims 6000 onns a surmuntar l’intoleranza da lactosa u ulteriuras undas da migraziun da chatschaders e rimnaders dal temp da crap nà da l’ost.
Da fragments dad ossa da 22 represchentants da las societads tardivas da chatschaders e rimnaders che vivevan avant 15 000 fin 4300 onns han ins fatg analisas geneticas. Igl è sa mussà che quests individis che derivavan da la Russia, la Lettonia, la Pologna e la Germania (Schwäbische Alb) furmavan ina gruppa fitg omogena. Dad els deriva la gronda part dals Europeans odierns.
Avant ca. 7500 onns ha in pitschen dumber d’immigrants derivants dal Proxim Orient manà cun sai la moda da cultivar plantas e d’allevar animals. Cun excepziun da las culturas en il territori da la Mar dal Nord e da l’Ost (cultura da cups en furma da zains) è questa nova moda da viver sa messa tras fitg spert en l’Europa Centrala. Lur cultura vegn numnada cheramica da cordas. Tenor las enconuschientschas da la paleogenetica èn quests abitants dal temp neolitic però stads participads geneticamain be per ina fitg pitschna part al svilup da la populaziun odierna en l’Europa Centrala.
Istorgia da la noziun ‹Europa Centrala›
thumb|220px|Derasaziun approximativa da las confessiuns/religiuns en l’Europa l’onn 1950 (blau: catolic-roman, violet: evangelic, cotschen: ortodox, verd: islam) Il term ‹Europa Centrala› ha l’emprim furmà ina noziun politica, la quala vegniva però duvrada per intents fitg differents. Sa furmà è el en la mesadad dal 19avel tschientaner, cur ch’il publicist tudestg Constantin Frantz ha clamà suenter ina ‹Federaziun Europa Centrala› da la Germania, la Pologna ed ils Slavs dal Danubi; quella dueva furmar in cuntrapais a las pussanzas grondas Russia e Frantscha. Ideas cumparegliablas eran er derasadas entaifer la partida naziunalliberala, per exempel tar Friedrich List e Heinrich von Gagern ch’han propagà in’Europa Centrala sut domini tudestg-austriac che tanschia da Hamburg fin a Trent.
A medem temp – avant il 1871 – è il term daventà impurtant en l’Austria-Ungaria: sco alternativa tar l’idea d’unir tut ils Tudestgs – e be quels – en in sulet stadi. En l’Austria refusav’ins per gronda part lezz’idea, damai che quai avess muntà da far ir en tocs l’Austria-Ungaria sco stadi multinaziunal. La regenza da l’Austria ha perquai proponì sco alternativa la «schliaziun da l’Europa Centrala», numnadamain d’unir la Germania cun l’entira Austria-Ungaria ad in «imperi da 70 milliuns».
Facticamain hai dà il 1871 la ‹schliaziun pitschna da la dumonda tudestga› en furma da l’Imperi tudestg da Bismarck. Silsuenter è l’idea da l’Europa Centrala sa dividida definitivamain en in puntg da vista tudestg ed in austriac. Entant che la varianta tudestga veseva l’Europa Centrala sco «la part da la terra ch’è avanzada sut la cultura tudestga a la fluriziun odierna», resguardava l’Austria l’Europa Centrala sco organissem ch’era sa sviluppà or da la monarchia habsburgaisa.
Ils onns avant l’Emprima Guerra mundiala eran colliadas cun l’idea da l’Europa Centrala surtut finamiras economicas. Uschia ha Walther Rathenau pretendì da stgaffir en l’Europa Centrala in’uniun da duana. A l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala ha Theobald von Bethmann Hollweg planisà en ses Program da settember la fundaziun d’in’associaziun economica da tut l’Europa Centrala. L’onn 1915 ha Friedrich Naumann publitgà ses cudesch ‹Mitteleuropa›. En quel ha el proponì da stgaffir in stadi federativ en il qual la Germania dueva giugar ina rolla predominanta. L’idea da Neumann ha chattà en Germania in grond eco. Dapi la mesadad dals onns 1920 è il Di economic da l’Europa Centrala daventà il punct da cristallisaziun da quest’idea, cumbain ch’i sa scuntravan a l’entschatta be tschertas gruppas d’interess da l’economia.
Dapi la fin da la Guerra fraida serva il term a stgaffir ina nova identitad en ils stadis da l’anteriur Patg da Varsovia ch’eran vegnids attribuids a l’Europa da l’Ost. Quai vala surtut per la Pologna, l’Ungaria, la Tschechia e la Slovachia e dapi la fin da la Jugoslavia er per la Slovenia e la Croazia. En quel senn s’avra la noziun da l’Europa Centrala puspè vers in’extensiun pli vasta en direcziun ost.
Muntogna da Schons (vischnanca)
Muntogna da Schons è ina vischnanca politica svizra en il.
Europa Centrala
Zona d’urari da l’Europa Centrala
thumb|180px|Pajais da la zona d’urari da l’Europa Centrala (cotschen) A la zona d’urari da l’Europa Centrala appartegnan ils suandants pajais (en successiun alfabetica): Albania, Andorra, Austria, Belgia, Bosnia-Erzegovina, Citad dal Vatican, Cosovo, Croazia, Danemarc, Frantscha, Germania, Italia, Liechtenstein, Luxemburg, Macedonia dal Nord, Malta, Monaco, Montenegro, Norvegia, Pajais Bass, Pologna, San Marino, Serbia, Slovachia, Slovenia, Spagna (senza las Inslas Canarias), Svezia, Svizra, Tschechia ed Ungaria.
Il temp s’orientescha tenor il temp local dal 15avel meridian, il qual passa ca. per lung dal cunfin tranter la Germania e la Pologna. Damai che la terra è dividida en 24 zonas d’urari, sa chattass il cunfin dal vest circa al cunfin tranter la Germania ed ils Pajais Bass. Tuttina tutgan tar questa zona er stadis situads bundant pli en il vest sco la Frantscha e schizunt la Spagna. Quai maina a grondas differenzas areguard la posiziun dal sulegl da mezdi.
Castur
Il castur europeic u castur eurasian (Castor fiber), en la lingua da mintgadi er be castur, è il pli grond ruider derasà en l’Europa. El cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal corp da 80 fin bundant 100 cm ed ina lunghezza da la cua da fin 35 cm. Animals creschids paisan tranter 23 e 30 kg. Sco ch’igl è tipic per ils casturs viva il castur europeic a moda semiaquatica e populescha auas e lur rivas. Casturs furman lur spazi da viver a moda activa e sa nutreschan exclusivamain da plantas.
Caracteristicas e particularitads
thumb|200px|Castur che noda Il corp ha ina lunghezza totala da 113–137 cm ed in pais da 23 fin 30 kg. Il castur è da statura plitost bratga e grossatscha; la part davos dal corp ha ina circumferenza bler pli gronda che la part davant. Il chau è curt, lad e plat survart; pervi da la ferma musculatura da la tatona para el quasi d’esser collià senza culiez cun il bist. Ils egls e las ureglias èn posiziunads fitg ad aut vi dal chau; era sch’il castur noda, pia sch’il corp è sut l’aua, cuchegian nas, egls ed ureglias or da l’aua. Cura ch’il castur sfunsa, vegnan ils egls protegids d’ina pel transparenta. Medemamain sa serran il nas e las ureglias. Grazia a si’abilitad da trair a niz bain l’oxigen po il castur sfunsar fin 20 minutas.
Tant las chommas davant sco er quellas davos èn curtas. Ils pes davant èn furmads per tschiffar e disponan da tschintg dets. Ils pes davos èn gronds e possedan tranter ils dets-pe palmettas che servan a nudar. Il segund det-pe è munì cun ina grifla dubla per sa stregliar. Pervi da las chommas curtas e la statura bratga sa mova il castur be plaun per terra.
Il pail è fitg spess; da vart sura è quel da colur brin grischa fin brin stgira, da vart sut in pau pli clera. Da la vart dal venter è la spessezza dals chavels bunamain dubel uschè auta sco sin il dies (fin a 230 chavels per millimeter quadrat; uman: fin a 6). Durant sfunsar resta enserrada aria en il pail lom, quai che furma in’isolaziun effizienta. Il pail gross è munì cun chavels che daventan pli lads vers ils pizs; quel serva sco protecziun cunter l’aua, uschia che quella na po betg penetrar fin en il pail lom. Il pail vegn tgirà regularmain cun agid dal secret dal castur che cuntegna grass.
La cua, che vegn er numnada palutta, è platta e lada; enstagl da chavels è quella cuverta cun squamas. Ella sustegna il moviment da nudar e serva sco timun da sfunsar; a medem temp gida la cua a regular la temperatura e funcziunescha a l’intern sco deposit da grass. Per avertir members da la medema spezia d’inimis pitga il castur cun la palutta sin la surfatscha da l’aua.
Sco tut ils ruiders ha er il castur incisivs (dents da morder) engrondids che creschan suenter permanentamain. L’emagl dals dents consista, sco tar tut ils mammals che vivan sin terra, per gronda part da l’idroxilapatit anorganic. La vart davant dals dents na cuntegna betg be calzium, magnesium ed autras cumposiziuns da ions, mabain vegn ultra da quai rinforzada cun fier e cumbinaziuns da fier; perquai èn ils dents savens colurads davant cotschen oransch. Sin la vart davos dals dents mancan questas cumbinaziuns da fier, uschia che la vart davant è bler pli dira e n’isa betg uschè spert sco la vart davos. Cun ruier vi dal lain ha quai l’effect ch’ils dents gizzan quasi sasezs a moda natirala. Quest fenomen tira l’uman a niz en la bionica (p.ex. tar la construcziun da manizzadras). Cuntrari als quatter dents da ruier na creschan ils sedesch molars dal castur betg suenter l’entira vita, mabain vegnan midads – sco tar l’uman – dals dents da latg als dents stabels.
Ad egl na sa differenzieschan las schlattas dal castur europeic strusch ina da l’autra. Be femellas che laschan tettar pon ins enconuscher vi dals tettels pli gronds; uschiglio sto vegnir eruì cun palpar sch’i sa chatta en la regiun da la cloaca in oss dal penis. Er tar l’autra spezia da casturs (castur canadais) na sa lascha la schlatta strusch distinguer ad egl.
Areal cumplessiv e svilup dals effectivs
thumb|200px|La part occidentala dal territori da derasaziun (situaziun dal 2003) Il castur europeic era oriundamain da chasa en vastas parts da l’Eurasia e populava ina sdrima che tanscheva da la Scandinavia e da la Frantscha dal Sid fin en la Sibiria ed il sidvest da la Mongolia. Pervi da la chatscha sin l’animal e la destrucziun da ses spazi da viver è il castur svanì fin l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner en praticamain tut l’Europa. Sin l’entir continent ha il castur be pudì sa mantegnair en quatter territoris isolads: en la part centrala da l’Elba, al curs inferiur dal Rodan, en il sid da la Norvegia ed en l’intschess idrografic da la Beresina fin al curs superiur dal Dnepr.
Gia l’onn 1714 ha il retg prussian relaschà in’ordinaziun che dueva proteger il castur e promover sia derasaziun. Gia vers la mesadad dal 19avel tschientaner na devi al Rain Superiur nagin castur pli e la fin dal 19avel tschientaner era l’animal sa retratg da vastas parts da l’Europa. A partir da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner han alura numerus pajais europeics mess ad ir programs da protecziun e puspè colonisà il castur. Questas mesiras da recolonisaziun èn vegnidas fatgas cun differentas sutspezias (er estras) e per part er cun casturs canadais (p.ex. en Finlanda, Germania ed Austria).
Grazia a las mesiras da protecziun e la derasaziun natirala è il territori da derasaziun oriund puspè populà (per part datti però largias resp. èn ils effectivs fitg pitschens). Colonias natiralas existan en il fratemp en ils suandants stadis: Norvegia, Germania, Bielorussia, Russia, Kasachstan, Mongolia e China. Stadis ch’han reintroduci il castur europeic èn: Austria, Belgia, Croazia, Republica Tscheca, Danemarc, Estonia, Finlanda, Ungaria, Italia, Lettonia, Liechtenstein, Lituania, Montenegro, Pajais Bass, Pologna, Rumenia, Serbia, Slovachia, Slovenia, Spagna, Svezia, Svizra, Ucraina, Reginavel Unì. Betg pli preschent è l’animal en la Moldavia, il Portugal e la Tirchia. L’IUCN stima l’effectiv total en l’Europa e l’Asia sin 639 000 animals. En l’Asia sezza è la populaziun anc adina relativamain pitschna.