cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fein selvadi
Il proprietari
Merens Camiu ei in um da tschunconta. El ei staus biars onns giu Turitg ed haveva luvrau sco maschinist. El ha artau ina mesa casa cun nuegl e quater frusts e tuorna uss anavos en sia patria. El venda treis frusts, il quart tegn el. Quei era in crest, il crest Turmiec. Dallas quater spundas ei ina greppusa, ina teissa sco in tetg-baselgia, ina surcarschida cun uaul da triembel e badugn e mo la davosa ei specia da prada. Sin la cruna sesanfla ina miraglia d’in casti, ina ruina imposanta. El ha in’ idea. L’arrundaziun vegn a duvrar enormas quantitads da crappa e gera per construir las vias. E la miraglia ha crappa avunda. Quei ei la suletta reserva da crappa el contuorn. Quei ch’ el drova ei sulettamein ina maschina da rumper crappa, in mulin da gera. Aschia ha el cumprau in mulin da gera. Merens gi als auters dil vitg tgei ch’ el ha el senn da far pér cura ch’ il mulin ei arrivaus, perquei ch’el vegn buca da transportar ed installar quella maschina persuls. Ils umens scrolan mo il tgau davart quels plans. Entochen che Merens paga lur lavur eis ei ad els tuttina tgei ch’el fa.
Luf
Vivonda e moda d’ir a chatscha
Animals ad ungla fin a la grondezza d’ina vatga-tschierv emprovan da fugir. Animals pli gronds u cun bunas qualitads da sa defender (bisons, elans, portgs selvadis) fan percunter frunt als lufs e quai savens cun success. Da l’autra vart èsi però er pussaivel ch’in sulet luf vegn da surventscher in elan u in bov-mustgat.
Animals ad ungla pli pitschens vegnan per il pli mazzads cun ina suletta morsa en la gula u en la tatona. Animals pli gronds vegnan retegnids cun morder en la part davos, en las varts, en il dies ed en il nas ed als far crudar uschia per terra; silsuenter vegnan els medemamain mazzads cun morder en la gula.
Fein selvadi
Il proprietari
Cura che tut ei installau, entscheiva Merens a luvrar. La maschina fa ina nungetga canera. Adina puspei vegnan glieud marvigliusa sperasvi. In gi fa il scolast ina viseta a Merens. El ei ord la suna, perquei che Merens less devastar il casti. Il scolast cusseglia a Merens da calar immediat cun devastar il monument historic ni ch’el vegni en perschun. Perquei ch’ il crest s’auda ad el, ei Merens perschuadius ch’ei seigi siu dretg d’ astgar far cun la ruina tgei ch’ el less. El lavura vinavon.
Luf
Vivonda e moda d’ir a chatscha
Silsuenter avran ils lufs per regla la chavorgia dal venter da la preda e maglian l’emprim ils organs interns sco il lom, il dir, il cor, la beglia ed ils gnirunchels; alura maglian els la charn musculara, surtut la gronda musculatura da las chommas. Durant consumar la preda datti savens conflicts tranter ils commembers dal triep; lufs (giuvens) che sa chattan pli bass en l’ierarchia ston per il pli sa tegnair enavos a l’entschatta. Durant l’emprima fasa da magliar pon lufs gronds consumar fin a diesch kilograms charn; silsuenter sa retiran els per ordinari, returnan però las proximas uras adina puspè per magliar ulteriurs tessids sco la pel u il magugl. La preda vegn sche pussaivel consumada dal tuttafatg, cun excepziun da l’ossa gronda ch’ils lufs na vegnan betg da rumper, dal pail, da parts da la beglia e dal magun. En territoris cun gronds trieps da lufs e blers magliacadavers, sco per exempel en il Yellowstone National Park, èn ils cadavers da las predas per il pli consumads dal tuttafatg en damain che 48 uras. Surtut a corvs reusseschi da chattar la preda da lufs entaifer paucas minutas, damai che quels sa trategnan gugent en vischinanza dals trieps da lufs.
Tocs da la preda che restan enavos u er entirs animals vegnan savens zuppads. Per exempel vegn in vadè cuvert cun naiv u che tocs charn gia magliads vegnan bittads si e deponids en in fop ch’il luf ha sez chavà e ch’el cuvra alura cun agid dal gnif. Da far deposits è surtut impurtant per lufs che van sulets a chatscha u per pitschens trieps. Tals deposits vegnan però savens spogliads da magliacadavers sco vulps u urs.
Fein selvadi
Il proprietari
La sera ell’ ustria ein tuts encunter il cunfar da Merens. Ils proxims gis vegn el buca disturbaus en sia lavur. El less siglientar la ruina. Ina sera anfla Merens ina brev avon sia casa. La suprastonza communala admonescha Merens da schar cumbien il casti. Enaquella vegn Giuli, in mat da 20 onns, sperasvi. Els enconuschan in l’auter fetg bein. Merens muossa ad el la brev. Quel segrittentescha. El sesenta medemamein violaus en ses dretgs perquei che la suprastonza ha punniu el pervieda disturbi dil ruaus da notg. Ensemen van els ell’ ustria. Cura ch’els arrivan ell’ ustria, ein els in respectabel triep che han tuts il medem meini enviers la suprastonza. L’ auter gi rispunda Merens la brev. El ei perschuadius da buca calar cun la lavur sil crest Turmiec.
Luf
Multiplicaziun
thumb|170px|In luf ruaussa davant ses zup En libertad cuntanschan lufs normalmain suenter dus onns la madirezza sexuala, en fermanza magari gia cun nov fin diesch mais e chauns gia cun set fin nov mais. I dat però er lufs che vivan en libertad che cuntanschan lur madirezza sexuala pir cun quatter u tschintg onns. En l’Europa Centrala croda il temp da paregliaziun en la perioda tranter la fin da l’enviern e l’entschatta da la primavaira, pia ca. da la fin da schaner fin l’entschatta da mars. Entaifer quest temp dura la fasa da concepziun tar la singula femella però be stgars in’emna. Sco tar tut las spezias da la famiglia dals chauns vegn la paregliaziun terminada cun l’uschenumnà ‹pender› (cf. la descripziun en l’artitgel davart il chaun); il penis erigì vegn anc tegnì fin ina mes’ura en la vagina. Cas da reproducziun tranter consanguins na datti strusch en il liber, cun excepziun da territoris serrads, en ils quals tut ils lufs èn parentads stretgamain in cun l’auter (p.ex. sin inslas).
Il temp da purtanza dura nov emnas. Avant la naschientscha dals giuvens vegn per il pli chavada ina tauna en la terra, ubain ch’il triep surpiglia ina tauna d’auters mammals, sco vulps, ed engrondescha quella. Tant ils geniturs sco er ils lufs giuvens sa participeschan vi da las lavurs da chavar. Las taunas pon avair ina u pliras entradas. Sco taunas per parturir ils pitschens vegnan er en dumonda mutagls chavortgs, taunas en la grippa u foss chavads en il fund. Per ordinari sa chattan las taunas en vischinanza da l’aua ed en ina distanza considerabla dals cunfins dal revier. Circa in mais avant la naschientscha na bandunan tschertas femellas en purtanza strusch pli il conturn da la tauna e vegnan alura provedidas tras auters members dal triep.
Fein selvadi
Il proprietari
Il medem mument ei Merens vid luvrar. Giuli vegn neutier. In crap ha tuccau ina dama egl auto. Il Turitges che ha menau igl auto vul veser la segirada da Merens. Cunquei che Merens posseda buca ina segirada, sto el pagar 1000 francs, perquei che la dama ha fatg mal il bratsch. Suenter quei accident ha Merens mai pli luvrau sil crest Turmiec. El ei puspei ius a Turitg a star. Suenter in pèr onns ha Merens maridau. In gi vegn el anavos en il vitg. El gi a Giuli da vegnir sin il crest Turmiec. Leu presenta Merens sia dunna. Giuli vesa ina gronda urida sil bratsch dalla dunna ed enconuscha ella. Igl ei la dunna, la quala il crap ha tuccau.
Luf
Multiplicaziun
Ils giuvens naschan en la tauna. In letg sa cumpona d’in fin indesch, per il pli però da quatter fin sis chagniels. Ils novnaschids èn anc tschorvs e surds, paisan 300 fin 500 grams ed han in pail fin e stgir. Ils egls s’avran pir suenter 11 fin 15 dis, da quel temp èn ils chagniels er buns da chaminar, da brunclar e da mastegiar. Er ils emprims dents èn uss visibels. Suenter radund 20 dis cumenzan ils giuvens a reagir sin cloms, bandunan l’emprima giada la tauna e giogan cun fragliuns e commembers dal triep pli vegls. A partir da questa vegliadetgna pon ils chagniels er consumar vivonda cumpacta; las mammas als laschan però tezzar vinavant fin ch’els han cuntanschì ina vegliadetgna da sis fin otg emnas. Ils commembers dal triep che returnan cun vivonda vegnan beneventads dals pitschens cun examinar lur gnif cun il nas e cun brancar quel cun l’agen gnif. Sinaquai stranglan quels si vivonda. En las emprimas otg emnas porta la femella magari ils chagniels en in autra tauna. Tranter la 16avla e la 20avla emna creschan ils dents stabels e suenter ca. in onn è terminada la creschientscha dal skelet.
Fein selvadi
Tgi e tgi cun tgi?
Toni Halter ed Alois Carigiet ein buns amitgs. Alois Carigiet malegia ils dessegns els cudischs da Toni Halter.
Nua?
L’exposiziun ha liug ella capitala Cuera. Il maletg muossa Surcuolm. Toni halter steva sco affon a Surcuolm ed Alois Carigiet viveva era a Sursaissa e veseva vi Surcuolm.
Luf
Sistematica externa
Entaifer il gener Canis è il luf (incl. il chaun) parentà il pli stretg cun il cojot (Canis latrans). Medemamain part dal medem bratsch entaifer quest gener fan il luf mellen african (Canis anthus), il luf da l’Etiopia (Canis simensis), il schacal mellen (Canis aureus), il chaun cotschen (Cuon alpinus) ed il chaun selvadi african (Lycaon pictus). L’auter bratsch furman las duas ulteriuras spezias da schacals (Canis mesomelas e Canis adustus).
Sistematica interna
La sutdivisiun da la spezia luf en sutspezias è contestada; er cun trair en consideraziun caracteristicas geneticas na sa laschan betg gudagnar resultats precis. Quai è tranter auter d’attribuir al fatg ch’ils lufs fan regularmain grondas migraziuns, quai ch’ha per consequenza ch’il pool da gens sa maschaida adina puspè da nov. Tuttina èn ins pli u main sa cunvegnids da sutdivider la spezia en nov sutspezias viventas e duas extirpadas. Il chaun (Canis lupus familiaris) ed il dingo australian (Canis lupus dingo) èn sutspezias dal luf ch’èn sa furmadas tras domesticaziun. Tenor il stadi actual èn renconuschidas las suandantas sutspezias: thumb|180px|Luf polar thumb|180px|Luf da l’ost thumb|180px|Luf arab
Fein selvadi
Cura?
Il raquent cuoza pliras minutas. Il temps da raquintaziun ei intec pli cuorts ch’il temps raquintau. La successiun ei cronologica.
Luf
Sistematica interna
Duas ulteriuras sutspezias che vivevan en il Giapun èn mortas ora enturn il 1900. Sper las sutspezias descrittas vegnan per part er discutadas ulteriuras sutspezias (luf, talian, iberic, arab, tibetan e.a.).
Fein selvadi
Co? Lungatg?
La perspectiva dil raquent ei intra- e homodiegetic. Mo enamiez dil text ha ei in dialog. Leu drova igl autur il discuors direct. Pér alla fin dil dialog fa Toni Halter diever dil discuors indirect per scursanir in tec il discuors. Il lungatg ei sempels e capeivels. Cura ch’igl artist plaida da proporziuns e reflexs dallas colurs, vesa il scribent mo il maletg sco tal. Mo pli gitg ch’el mira sil maletg e dapli ch’el vesa. L’entschatta seregorda el da si’affonza e la fin vesa el lu era la veta, dalla quala il pictur ha discurriu.
Luf
Effectivs e periclitaziun
Pervi da ses territori da derasaziun fitg vast, n’è il luf sco spezia betg periclità. En vastas parts da l’Europa dal Nord e da l’Europa Centrala, en la Gronda Britannia, en intgins stadis da l’USA, per part en il Mexico ed en il Giapun è il luf però stà extirpà dapi il 19avel tschientaner, ed en las ulteriuras regiuns era el vegnì decimà fermamain. Vers la mesadad dal 20avel tschientaner vivevan effectivs pli gronds be pli en l’Alasca, il Canada e Minnesota resp. en l’Europa en ils stadis Croazia, Serbia, Bosnia ed Erzegovina, Rumenia, Bulgaria, Grezia, Albania, Pologna, Slovachia, Slovachia e Russia. Populaziuns pli pitschnas vivevan ultra da quai en las regiuns muntagnardas da l’Italia, Spagna e Portugal sco er en Svezia, Norvegia e Finlanda. Derasà vastamain è il luf percunter restà en l’Asia, uschia en ils stadis Kasachstan, Kirgisistan, Tadschikistan, Usbekistan, Turkmenistan, Afghanistan, en la Mongolia, en China, India, Corea, Irac, Iran, Tirchia, Armenia, Georgia, Aserbaidschan, en l’Arabia Saudita, Siria ed Israel.
Dapi ils onns 1970 giaudan ils lufs ina protecziun adina pli vasta a nivel internaziunal ed en la gronda part dals pajais na dastgan els betg vegnir sajettads. Tuttina furman il fraud e la quota da sajettadas illegalas vinavant in problem. Diversas instituziuns da protecziun da la natira internaziunalas, naziunalas e regiunalas sco er mesiras da management d’animals da rapina emprovan da far frunt al maletg dal ‹nausch luf› e sa stentan da midar sia percepziun en la societad.
Effectivs en l’Europa
Dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner enconuschan blers pajais europeics effectivs da lufs stabils u schizunt dumbers creschents. Tenor cifras dal monitoring da lufs dal 2009–2013 han ins fatg quint cun in dumber da radund 12 000 fin 18 000 lufs en l’Europa, senza ils effectivs en l’Ucraina ed en Russia. Pli e pli èsi reussì al luf dapi ils onns 1960/70 da reconquistar territoris, en ils quals el era vegnì extirpà.
Fein selvadi
Tgei dat en egl?
Toni Halter scriva buca ils nums dils auturs ni dils vitgs, era en auters texts buc adina. La raquintaziun ha veramein giu liug. Toni Halter havess bunamein emblidau siu vitg d’affonza. Uss sesenta el culponts, ch’el ha buc sez scret enzatgei dil vitg, el qual el ei carschius si ed ha fatg tras biaras e bunas experientschas. Il maletg muossa la baselgia sco regina. Per ils habitonts da Surcuolm era la baselgia e la religiun enzatgei fetg impurtont ed els passentavan era biaras uras en baselgia.
Luf
Populaziun en las Alps dal Vest
En l’artg alpin era il luf vegnì extirpà cumplettamain ed en l’Italia per gronda part. Be in effectiv da radund 100 lufs aveva survivì en las Abruzzas. Suenter che l’Italia ha mess la spezia enturn la mesadad dals onns 1970 sut protecziun, èn ils effectivs sa revegnids ed il luf è puspè sa derasà sur las entiras Apenninas. Il 2018 han ins stimà ch’i vivian en l’Italia radund 1600 lufs.
Il 1985 è in luf da las Apenninas vegnì cumprovà per l’emprima giada en las Alps, il 1987 er en las Alps franzosas. L’emprima furmaziun d’in triep è suandada qua il 1992. Dapi lura reconquistan ils lufs adina dapli regiuns da las Alps dal Vest ed èn er avanzads en Frantscha en las Vogesas, il Massiv Central e las Pireneas. En las Alps svizras èn ils emprims lufs arrivads il 1995. In’emprima populaziun è sa furmada il 2012 al Calanda.
Protecziun legala
En l’Europa existan leschas da protecziun a nivel naziunal e – per ils stadis commembers – a nivel da l’Uniun europeica. La basa per questas leschas a nivel dal dretg internaziunal furman la Cunvegna da Washington areguard la protecziun da las spezias dal 1973, la quala è vegnida segnada da 152 stadis, sco er la Convenziun da Berna davart la conservaziun da la vita selvadia e da ses spazis da viver natirals. En quest’ultima èn 45 stadis, tranter auter la Svizra, sa cunvegnids areguard la protecziun da la flora e fauna selvadia.
Domesticaziun
Il luf è il sulet perdavant dal chaun. Co ch’il chaun è vegnì domesticà n’è betg enconuschent. Tar intginas spezias da chauns è la parentella cun il luf anc bain visibla; questas spezias n’èn però betg parentadas pli stretgamain cun il luf che las autras.
Da la veneraziun a la demunisaziun
thumb|170px|Illustraziun dal 1914 Blers pievels che vivan da la chatscha, per exempel en l’Europa dal Nord ed en l’America dal Nord, resguardavan il luf sco in concurrent egual u schizunt superiur a l’uman. Correspundentamain admirav’ins e desiderav’ins sia perseveranza e ses inschign; per part s’identifitgavan chatschaders e guerriers er cun il luf. Entant ch’ils pievels europeics precristians, tranter auter ils Celts e Germans, veneravan il luf ed al consideravan magari schizunt sco creatira surnatirala, è questa relaziun sa pegiurada en rom da la cristianisaziun cuntinuanta; surtut a partir dal temp medieval e temp modern tempriv è il luf vegnì demunisà e l’uman al ha scuntrà pli e pli cun tema.
Persecuziun dal luf
Damai ch’il luf po attatgar tant animals da niz sco er l’uman, vegniva e vegn el considerà da blers sco smanatscha. Ultra da quai sa nutrescha el en emprima lingia da selvaschina ed ha perquai furmà pli baud per l’uman in impurtant concurrent da vivonda. L’extensiun cuntinuanta dals territoris abitads e da las surfatschas agriculas sco er la tegnida d’animals al liber – surtut la pastgira en il guaud ch’è stada usitada fin en il 19avel tschientaner – ha manà a numerusas sperditas d’animals da niz. Tipica è per exempel la descripziun dal luf sco ch’ella cumpara il 1758 en il ‹Grosses vollständiges Universal-Lexicon›. Là hai num che quel saja «gar sehr gefrässig, grausam, arglistig, und der gefährlichste Feind der wilden und zahmen Thiere, sonderlich der Schaafe» e ch’il luf saja ultra da quai «das schädlichste Geschöpf Gottes, welches die Menschen angreiffet, zerreisset und frisset».
La finamira da la persecuziun dal luf en l’Europa Centrala e dal Vest, surtut en furma da grondas chatschadas, è stà d’extirpar quel dal tuttafatg. Per part vegnivan parts da la populaziun obligadas da sa participar a questas chatschas; quellas avevan lieu l’enviern da naiv nova (per pudair suandar ils fastizs e chattar ils lieus da retratga dals lufs) ed eran perquai savens malvisas. Sper las chatschadas devi anc autras metodas da far chatscha sin lufs, tranter auter cun chavar foss, metter traplas u dar tissi.
Gia en il 18avel tschientaner è il luf uschia vegnì extirpà en ils emprims pajais (p.ex. Gronda Britannia 1743, Danemarc 1772); numerus auters èn suandads en il decurs dal 19avel e fin l’entschatta dal 20avel tschientaner. En l’Europa dal Sid ed en l’Europa da l’Ost n’èsi percunter mai reussì da decimar ils effectivs talmain ch’igl avess smanatschà en questas regiuns l’extincziun cumpletta dal luf.
Mesiras da protecziun da muntaneras
Mesiras da protecziun èn necessarias per tut ils animals che pasculeschan libramain, ma surtut per nursas. En dumonda vegnan serragls da notg ch’èn segirs cunter lufs, saivs electricas u chauns da protecziun. Per animals da niz che vegnan stgarpads, prevesa la legislaziun – tut tenor il pajais – indemnisaziuns finanzialas, magari vegnan er surpigliads custs da las mesiras da protecziun.
Attatgas sin umans
Rapports e raquints davart invasiuns ed attatgas da lufs sin umans (per part cun consequenzas mortalas) chatt’ins numerus fin en il temp modern. Blers dals rapports èn però contestads u tendenzius.
Davart attatgas da lufs succedidas ils ultims decennis existan plirs studis. Sco exempel sajan allegads ils resultats da las retschertgas che Mark McNay ha fatg en l’America dal Nord: El ha intercurì en tut 80 cas ch’èn succedids tranter il 1970 ed il 2002, en ils quals il luf è fruntà sin l’uman a moda pauc spualitga (‹little fear›). En sis da quests cas era l’uman accumpagnà d’in chaun (quai che pudess esser stà il motiv per l’attatga), en dudesch cas ha pudì vegnir cumprovada u vegn supponida in’infecziun da frenesia, en 39 cas ha in luf saun mussà envers l’uman in cumportament agressiv (en 16 cas cun morsas) ed en 29 cas è il luf sa cumporta pauc timid, però senza vegnir agressiv.
Il luf en la cultura
Sco motiv en la mitologia, ditgas e paraulas, sco er en la litteratura e l’art gioga il luf ina rolla centrala, e quai tar blers pievels. Er qua sa mussa puspè la relaziun ambivalenta da l’uman envers il luf. D’ina vart vegn quel admirà sco animal ferm e superiur a l’uman, da l’autra vart vegnan projectadas sin l’animal da tuttas sorts temas.
Muntada mitologica
thumb|220px|Lupa Capitolina cun Romulus e Remus En numerusas culturas cumpara il luf sco totem, per exempel tar divers pievels d’Indians en l’America dal Nord u tar ils Turkmens e Mongols. Ils Usbecs e Huns mainan enavos lur derivanza sin il luf, medemamain valeva la luffa sco origin dals vegls Tircs. Il pievel indian dals Schoschons carteva ch’ils cojots e lufs hajan stgaffì il mund e ch’ils morts returnian puspè en lur reginavel.
En la Bibla vegn il luf descrit repetidamain sco animal privlus che stgarpa las muntaneras, e quai tant en il Vegl sco er en il Nov Testament (p.ex. Gen 49, 27; Jer 5,6; Gion 10,12). Da la Bibla deriva er la metafra d’in luf en pel-nursa.
La dieua greca Hekate, che vegniva messa en relaziun cun striegn e magia stgira, vegn savens represchentada en l’art figurativ accumpagnada da trais lufs. Il dieu grec Lykaon ha Zeus midà en il luf.
Er en la mitologia germana resp. nordica cumparan adina puspè lufs, per exempel sco accumpagnaders dad Odin u en furma dal mitus dad Ysengrin. Er la figura da l’um-luf (sc. licantrop) è da derivanza germana.
Per ils Chinais valeva il luf sco simbol per crudaivladad ed engurdientscha.
Il luf en la litteratura
En fablas anticas d’auturs sco Aesop e Phedrus, ils motivs dals quals surtut Jean de Lafontaine e Gotthold Ephraim Lessing han reprendì, vegnan qualitads da caracter negativas da l’uman sco engurdientscha, veglia da dispitar e malizia projectadas sin il luf.
En il temp medieval latin furma il luf sco Ysengrimus, pli tard Isegrim, ina figura fabulusa da l’epos Reineke Fuchs, per il qual èn s’interessads pli tard ils frars Grimm. En lur collecziun da paraulas cumpara il luf adina puspè a moda prominenta, per exempel en ‹Il luf ed ils set ansiels› e ‹La Chapitscha cotschna›.
En la litteratura mundiala moderna cumpara il motiv dal luf per exempel en ‹The Jungle Book› da Rudyard Kipling ed en ‹The Call of the Wild› e ‹White Fang› da Jack London. En ses roman ‹Steppenwolf› dovra Hermann Hesse il motiv dal luf sco metafra per la vart animalica, impulsiva dal protagonist Harry Haller.
Tansania
La populaziun da la Tansania crescha fitg ferm. Per il mument han circa 44% dals carstgauns sut 14 onns, uschia ch'igl è da quintar cun in'ulteriura creschientscha. Il medem temp ston quintar cun ina rata da mortoris fitg auta a causa da la paupradad e da la malsogna SIDA. Circa 20% da la populaziun èn infectads cun il virus dal HIV (2003).
La regiun da la costa era abitada ditg da martgadants che martgadavan cun ils territoris arabs. En il 16avel tschientaner èn arrivads ils Portugais, pli tard Arabs dad Omar ed a la fin dal 19avel tschientaner ils Tudestgs (Deutsch-Ostafrika, 1891).
Per ils 9 da december 1961 retschaiva la Tansania il dretg d'independenza ed è dapi lura in stadi politicamain relativ stabil. Economicamain è la Tansania in dals pajais ils pli paupers dal mund.
Regiuns en Tansania: Tansania è partida en 26 regiuns:
Arusha, Daressalam , Dodoma, Iringa, Kagera, Kigoma, Kilimandscharo, Lindi, Manyara, Mara, Mbeya, Morogoro, Mtwara, Mwanza, Pemba North, Pemba South, Pwani, Rukwa, Ruvuma, Shinyanga, Singida, Tabora, Tanga, Zanzibar Central/South, Zanzibar North, Zanzibar Urban/West, Citads en Tansania: (Num, hab 1988, hab 2002, hab 2005, regiun)
1. Dar es Salaam 1.205.443 2.336.055 2.698.651 Dar es Salaam
2. Arusha 102.544 270.485 341.155 Arusha
3. Mbeya 130.798 230.318 291.672 Mbeya
4. Morogoro 117.760 206.868 250.914 Morogoro
5. Mwanza 172.287 209.806 225.244 Mwanza
6. Tanga 137.364 179.400 224.891 Tanga
7. Zanzibar City 157.634 205.870 219.954 Sansibar
8. Dodoma 83.205 149.180 180.551 Dodoma
9. Kigoma 74.224 130.142 164.261 Kigoma
10. Moshi 96.838 143.799 156.970 Kilimanjaro
11. Tabora 92.779 127.887 145.291 Tabora
12. Songea 52.985 98.149 126.499 Ruvuma
13. Musoma 63.652 103.497 121.125 Mara
14. Iringa 84.860 99.723 111.831 Iringa
15. Katumba k.A. 99.205 108.558 Rukwa
16. Shinyanga 46.802 73.768 107.365 Shinyanga
17. Mtwara 66.452 78.116 96.606 Mtwara
18. Ushirombo k.A. 87.807 95.052 Shinyanga
19. Sumbawanga 47.878 74.303 89.169 Rukwa
20. Mpanda 41.014 k.A. 73.338 Rukwa
21. Bukoba 28.702 59.157 70.630 Kagera
22. Singida 39.598 57.904 62.436 Singida
23. Uyovu k.A. 56.211 60.849 Shinyanga
24. Sengerama 24.312 36.938 57.040 Mwanza
26. Mishoma k.A. 50.055 54.774 Rukwa
28. Mererani k.A. 48.027 52.995 Manyara
29. Buseresere k.A. 49.105 52.870 Kagera
Wilhelm Röntgen
220px|miniatura|Wilhelm Röntgen Wilhelm Conrad Röntgen (* 27 da mars 1845 a Lennep, oz part da Remscheid; † 10 da favrer 1923 a Minca) è stà in fisicher tudestg.
El ha scuvrì ils 8 da november 1895 a l'Institut fisical da l'Universitad da Würzburg ils radis Röntgen ch'èn vegnids numnads tenor el. Per questa scuverta ha el retschavì il 1901 l'emprim Premi Nobel per Fisica. Sia scuverta ha revoluziunà tranter auter la diagnostica medicinala ed ha manà ad autras enconuschientschas impurtantas dal 20avel tschientaner, sco per exempel la perscrutaziun da la radioactivitad.
Región Metropolitana de Santiago
La Región Metropolitana de Santiago è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Valparaíso, al sid cun la Región del Libertador General Bernardo O'Higgins ed a l'ost cun l'Argentinia.
Cun ina surfatscha da 15'403,2 km² è ella la pli pitschna ma cun ina populaziun stimada da 7'003'122 abitants (2009) a medem temp la pli populada regiun dal pajais. La regiun sa cumpona da las provinzas da Chacabuco, Cordillera, Maipo, Melipilla, Santiago e Talagante. La chapitala da la provinza è Santiago de Chile, la chapitala naziunala.
Michigan
thumb|200px| thumb|200px|Michigan Michigan (uffizialmain: State of Michigan) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Lansing. Sia populazuin munta a 10'045'697 abitants (2008).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 253'793 km²
Detroit è la pli gronda citad dal stadi.
Lai da Sempach
La surfatscha dal lai è 15 km² gronda.
Annamengia Bertogg
Biografia
Annamengia Bertogg ei naschida ils 10 da zercladur igl onn 1928 a Pitasch. Ella ei la feglia da Jacob Bertogg (pur ed ustier) e da Barla Gartmann. Annamengia Bertogg marida Christian Bertogg da Sevgein. Ella fa la scola da puras a Glion e pli tard frequenta ella in cuors dalla Lia Rumantscha per scolastas. Ella dat la scoletta ad Almen. Uss stat ella a Castrisch.
Przyborze
Przyborze (pronunzia: [pʂɨˈbɔʐɛ]) è in lieu da la Pologna nord-occidentala. El appartegna a la vischnanca da Łobez ch'è situada en il circul da Łobez dal voivodat da Pomarania dal Vest. Il vitg sa chatta var 7 kilometers al nord da la citad da Łobez. Il vitg dumbra 40 habitants. Tranter il 1975 ed il 1998 appartegneva Przyborze al voivodat da Szczecin (Stettin).
Massachusetts
thumb|200px| thumb|200px|Massachusetts
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 27'336 km²
Boston è era la pli gronda citad dal stadi.
Toni Berther
Toni Berther (*4 d'avust 1927 a Camischolas, Tujetsch) è in scriptur sursilvan.
Trient
Il num Trient u Trent po sa referir a:
Trient è plinavant:
Trient è il num da famiglia da:
Lingua nauruaisa
Il nauruais (en nauruais dorerin Naoero) è la lingua uffiziala da Nauru, ina insla ed ina republica en l'Oceania. Circa 7'500 pledaders discurran nauruais.
Lai da Hallwil
Il lai da Hallwil (tudestg: Hallwilersee) è in lai da la Svizra (chantuns Argovia ed Lucerna).
La surfatscha dal lai è 10,3 km² gronda.
Il flum principal è la Aabach.
Mustér
Mustér (,, num uffizial: Disentis/Mustér) è ina vischnanca politica en il en Svizra. Il num Mustér deriva dal latin «monasterium» quai che vul dir tant sco claustra, baselgia u catedrala. Il num Disentis perencunter deriva dal pled latin «desertina» quai che munta desert u regiun nuncultivada.
Geografia
right|thumb|300px|Vischnanca da Mustér La vischnanca ha ina surfatscha da 9089 hectaras. La staziun da la Viafier retica e da la Viafier Matterhorn-Gottard è sin in’autezza da 1133 m. s. m. L’onn 2006 dumbrava la vischnanca anc 2122 abitants. 80% da quels discurran rumantsch u pli precis: rumantsch sursilvan.
Fracziuns
right|thumb|300px|Baselgia parochiala da Mustér davos la baselgia sa chatta il quartier S. Gions e davant Cons e Latis Tar la vischnanca da Mustér na tutgan betg mo il vitg sez mabain era las suandantas fracziuns: Madernal è la fracziun che giascha il pli bas (969 m. s. m.) en l’ost da la vischnanca. Da l’autra vart dal Rain, vul dir da vart dretga, sa chatta Pardomat. In pau pli aut sur Pardomat chattain nus sin in a collina Cavardiras. La chaplutta da Sontg Antoni che paradescha là vesa ins gia da lunsch enturn. Sche nus cuntinuain noss viadi envers il vitg da Mustér, lura vegnin nus tar la fracziun Caprau ora en la quala ch’ins ha blers onns betg pudì abitar durant l’enviern pervi dal privel da lavinas. Uss è quai scumond puspè schlià si. En il cugn nua che il Rain mez, che vegn or da la Val Medel ed il Rain s’uneschan vesan ins Mompé-Medel. Da questa fracziun anora han ins ina bella survista sur prest l’entira vischnanca da Mustér. Bandunain nus la vart dretga dal Rain e vegnin puspè en il vitg da Mustér. Per cuntanscher la proxima fracziun stuain nus dentant cuntinuar il viadi vinavant vers Sedrun. Cuoz, Buretsch e lura Segnas. Quai è la dretga successiun sch’ins vul visitar ina fracziun suenter l’autra. Cun Segnas avain nus lura era cuntanschì la pli gronda fracziun da Mustér. Quella ha era anc gì sco ultima in’atgna scola. Dapi var insaquants onns vegn quella mo pli duvrada da las uniuns da Segnas. L'ultima e cunquai era la fracziun che giascha il pli aut en la vischnanca da Mustér è la Fracziun da Mompé-Tujetsch.
Maryland
thumb|200px| thumb|200px|Maryland Maryland (uffizialmain: State of Maryland) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Annapolis. Sia populazuin munta a 5'699'478 abitants (2009).
Mustér
Quartiers
Ils quartier dal vitg da Mustér sa numnan: Faltscharidas, Sontget, Chischliun, Scaletta, Carcarola, Davos-Mustér, Vitg, Cons, Raveras, Gonda, S. Gions, Dulezi, Latis, Acla da Fontauna, Funs, Clavaniev ed Acletta.
Maryland
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 32'133 km²
Mustér
L'istorgia da Mustér
Il lieu nua che Mustér è ussa da chattar èra antruras cuntrada nuncultivada. Quai di gia il num Disentis. L’onn 700 è in pader sa mess sin viadi da la Val dal Rain siadora. El è arrivà a Desertina ed è sa chasà là sco eremit. Il pader cun num Sigisbert derivava d’ina claustra cun l’urden da Son Martin. Dal num e da l’urden sa resulta che l’um derivava da la Franconia (regiun en il sid da la Germania). Sigisbert ha obtegnì agid da Placi ch’era da quai temp in dals pli ritgs indigens. Ensemen han els bajegià ina chaplutta. Il tiran Victor ha temì che sia pussanza en la regiun pudessi esser en privel ed ha laschà mazzar Placi. La legenda raquinta che Placi saja vegnì stgavazzà e ch’el haja suenter prendi ses chau en ses mauns e purtà quel in toc envers la claustra. El haja deponi quel là avant ils pes da Sigisbert e saja mort. Là nua che quai duai esser capità stat oz la baselgia da Son Placi. En quella baselgia sa chattan era maletgs che raquintan la legenda. L’avat Ursicin ha fundà en la mitad da l’otgavel tschientaner l’emprima claustra en la quala ch’ils paders vivan tenor l’urden da Son Benedetg. Tenor il cudesch da fraternisaziun da Reichenau-La Punt dumbrava la claustra l’onn 810 gia 93 paders che vivevan actualmain là e 71 ch’eran gia morts. Ils nums dals paders laschan sminar ch’ils paders eran alemans, francs, langobards u indigens. La claustra ha obtegnì bler terren ch’ins ha cumenzà a runcar e cultivar. Uschia è era il vitg da Mustér naschì. La claustra era da quest temp la suletta plaiv per las regiuns da Medel, Tujetsch, Andermatt e Mustér. Ils buns onns per la claustra da Mustér èn ids a fin cun l’invasiun dals Saracens l’onn 940. Ils paders èn fugids en il Grossmünster a Turitg, èn dentant returnads per puspè bajegiar si tut. La povradad e la politica dal Pass dal Lucmagn che regiva da quai temp ha attratg l’attenziun dals imperaturs tudestgs sin la claustra. Otto I. e Friederich I. Barbarossa èn viagiads sur il Lucmagn. La claustra ha obtegnì grondas donaziuns. La regiun subdita tanscheva en l’ost enfin Breil, en il vest enfin il Pass dal Furca ed en il sid enfin en la Lumbardia.
L'invasiun dals franzos
L’emprim da mars 1799 ha la Frantscha declerà la guerra. Quai è sta la segunda guerra da coaliziun da 1799 enfin 1802. Las truppas austriacas avevan l’incumbensa da sustegnair las truppas da nossa terra ed uschia segirar ils cunfins ed ils pass. Las truppas franzosas han attatgà il Grischun dal sid, dal nord e dal vest. Uschia èsi vegnì ils 7 da mars 1799 tar ina battaglia a Mustér. A Mustér eran in corp da chatschaders e duas cumpagnias austriacas staziunadas. La battaglia en las streglias da Mustér è stada ina victoria per Mustér. Ils Franzos èn vegnids cumbattids enavos enfin il Pass da l’Alpsura. Dals Franzos han mo in quart survivì quella battaglia. La perdita da las truppas austriacas ed indigenas è dentant stada fitg pitschna. En il nord han las truppas franzosas dentant gì dapli success. Ils 8 da mars eran quellas a Reichenau. Ins è sa cunvegnì cun general Demont tar in armistizi en il qual ins ha garantì la vita ed il possess dals indigens. General Demont è sa retratg cun sia truppa uschia che general Loison ha pudì occupar cun 600 umens il vitg. Il general è sa mussà sco engraziaivel giast da la claustra. El ha cumandà a ses umens da respectar ils indigens sco engraziament ch’els hajan tractà bain ils arrestads ed ils blessads. Cun quella relaziun amicabla èsi dentant spert stà a fin. Ils 16 da mars 1799 è vegnì pretendì d’in incumbensà da la Frantscha ina contribuziun da guerra da 100’000 francs franzos. La claustra na pudeva betg pajar quella immensa summa ed ha regalà l’entira facultad. La populaziun sperava sin in success dals Austriacs che vulevan attatgar ils Franzos en la vischinanza da Cuira. L’emprim da matg ha il pievel da Mustér cumenzà a rebellar ed han mazzà tut ils arrestads franzos. Entant n’han ils Austriacs betg gì success cun lur attatga. Quatter dis pli tard èn ulteriuras truppas arrivadas a Mustér ed han fatg vendetga per lur camarats mazzads e dà fieu a la claustra ed a l’entir vitg. Entras il fieu e las armas dals Franzos han era 20 indigens pers lur vita. Ils Austriacs han danovamain attatgà ils Franzos e quella giada cun success. Ils 17 da matg èn els arrivads a Mustér. La povradad a Mustér era indescrivibla. Per la populaziun na devi betg la pussaivladad da metter la racolta sut tetg. Il medem onn èn anc ina giada schuldada marschada atras Mustér. General Suwarow è vegnì sur il Pass dal Lucmagn cun 6000 umens ed ì vinavant sur il Pass da l’Alpsura.
Carlo Borromeo
thumb|right|Carlo Borromeo Carlo Borromeo ha viviu da 1538-1584. El haveva organisau el 16avel tschentaner la cunterrefuorma, era numnada la refuorma catolica. Quella refuorma han ins fatg perquei ch'ins vuleva evitar che la refuorma sappi penetrar sur las alps ell' Italia. En quei connex ha era il Grischun ina impurtonta rolla. La cunterrefuorma dil Grischun porta perquei il num "La missione retica".
Mustér
Il cumin da la Cadi
La tschentada da cumin da la Cadi che ha gì ina tradiziun da passa 600 onns vegniva adina manada atras en il curtin da la claustra da Mustér. Il circul da la Cadi (tud. Kreis Disentis) consista ord las vischnancas da Medel, Tujetsch Sumvitg, Trun, Schlans, Breil e Mustér. La populaziun da la Cadi ha decidì a l’urna ils 24 da settember 2000 da dismetter quella veglia tradiziun. Cunquai è la tschentada da cumin dals 7 da matg 2000 era stada l’ultima tschentada. Las elecziuns dal mistral e dals deputads che represchentan la Cadi en il cussegl grond dal chantun Grischun vegnan davent da là elegids entras votaziun a l’urna.
L'avertura dal trafic
A Mustér ha il Pass dal Lucmagn giugà in’impurtanta rolla. En connex cun il Pass dal Lucmagn è era la claustra da Mustér stada entretschada fermamain. Ella valeva sco la protectura dal pass. Per pudair proteger quel ha la claustra construì en il 11 e 12avel tschientaner ils ospizis da Son Gagl, Son Gions e Sontga Maria. La fin da temp medieval era il Pass dal Lucmagn era la via dals commerziants milanais. Cun la martganzia èn era malsognas ed epidemias vegnidas importadas. Quai mussan las bleras chapellas cun ils patruns baselgia Son Bastiaun, Sontg Antoni, Son Roc e Son Cristoffel che valan tuts sco protecturs da la pesta. Cun l’avertura da la Chavorgia da la Scalina (Schöllenenschlucht) ha la concurrenza tranter il Pass dal Gottard ed il Pass dal Lucmagn cumenzà. La Val d’Ursera è uschia daventada pli ritga ed è sa cumprada libra da la claustra da Mustér. 1820 èn las emprimas vias vegnidas bajegiadas. La Via Sursilvana, ch’è oz ina via da viandar, è vegnida construida l’onn 1858 enfin Mustér ed ha cuntanschì l’onn 1863 il cunfin dal chantun sin il Pass da l’Alpsura. In onn suenter cursava la charrotscha da posta federala da Cuira enfin ad Ursera (Andermatt). La construcziun da la via dal Lucmagn è stada a fin da vart grischuna l’onn 1877.
La viafier sur il pass dal Lucmagn
In’ulteriura giada scriva il Pass dal Lucmagn istorgia e quai pervi d’ina viafier. L’istorgia è prest ida en emblidanza. La mitad dal 19avel tschientaner pareva la Svizra d’esser predestinada per ils pioniers da viafier. La Svizra dueva daventar in corridor tranter las naziuns d’industria Germania, Belgia, Engalterra en il nord e l'Italia en il sid. Sco emprim han ins pensà davart ina lingia sur il Pass dal Spleia u sur il Pass dal Son Bernardin. Bain spert ha dentant il Pass dal Lucmagn attratg l’attenziun. Gia ils 30 d’october 1845 – quai è gia avant che l’emprima viafier è vegnida messa en funcziun en Svizra - è vegnì fatg in contract statal cun ils chantuns da Son Gagl, Tessin e Grischun. Il chantun Tessin è dentant sa collià cun ina gruppa d’aderents dal Gottard ch’è sa furmada 1863. Intgins onns pli tard (1869) è la decisiun lura crudada en favur da la viafier dal Gottard. Cunquai n’han ins betg pli discurrì d’ina viafier sur il Pass dal Lucmagn.
Lac de la Gruyère
Il lai de la Gruyère (franzos: Lac de la Gruyère) è in lai da la Svizra (chantun Friburg).
La surfatscha dal lai è 10 km² gronda.
Il flum principal è la Sarina.
Maryland
Geografia
Baltimore è la pli gronda citad dal stadi.
Mustér
Chasa da cura Disentiserhof
Avant ch’i ha dà ina chasa da cura a Mustér abitavan ils giasts en la claustra u en in dals ulteriurs albierts. 1872 ha la firma «Gebrüder Condrau» vegnida fundada. La firma ha bajegià il hotel Disentiserhof, ch’è vegnì avert l’emprim da fanadur 1877. L’hotel cuntegneva l’entira infrastructura per bogns da cura. 1908 è l’hotel vegnì vendì a la famiglia Tuor. Lezza ha manà l’hotel cun ils bogns enfin 1967. Lura ha ella vendì l’hotel a la societad acziunara «Disentiserhof AG». L’uniun da traffic ha laschà elavurar 1965 in project che preveseva che Mustér dueva daventar in lieu da cura. Il cussegl da vischnanca aveva decidì ils 26 d’avrigl 1970 a favur dal project. Realisà è quel dentant mai vegnì. Il “vegl” hotel Disentiserhof è vegnì siglientà 1978 dad ina truppa da l’armada. Suenter è vegnì construì là in hotel senza bogns da cura. Uschia è l’epoca da Mustér sco lieu da cura stada a fin.
Mustér - lieu da sport d'enviern
Mustér ha ina lunga tradiziun sco lieu da sport d’enviern e quai er sche l’infrastructura è vegnida construida pir en ils onns 70. La fin da 19avel tschientaner ha la Gasetta Romontscha rapportà da curaschus skiunzs che vegnivan dal chantun Glaruna sur il Sandpass a Mustér. En ils onns 50 manava l’armada atras blers curs alpins a Mustér ed ha uschia mess il crap da fundament per il sport d’enviern. In club da skis è gia vegnì fundà l’onn 1906 a Mustér. 1962 è schizunt vegnì bajegià ina schanza da siglir cun skis. En ils onns 70 è quella vegnida renovada. 1984 ha quella dentant stuì far plaz ad in rempar da lavinas. La confederaziun ha surdà 1963 la concessiun per ina pendiculara. 1969 è lura la societad acziunara Bergbahnen Disentis AG vegnida fundada cun in chapital da var 4 milliuns francs. Ils 23 da december 1971 èsi lura stà uschè lunsch. La pendiculara da Mustér a Caischavedra, ils runals 1 e 2 ed l’ustaria a Caischavedra èn vegnids averts. En ils onns suenter è anc vegnì bajegià dus ulteriurs runals e l’onn 1987 ina sutgera. En ils onns 1995/1996 è vegnì prendi en funcziun las duas sutgeras che han remplazzà ils emprims dus runals (Caischavedra - Gendusas e Gendusas - Lai Alv). Davent da 2005 enfin 2007 èn la staziun da val e la staziun da muntogna vegnidas renovadas. L’atun 2007 è vegnì inaugurà ina nova pendiculara. La capacitad da quella è 90 persunas u 940 persunas per ura.
Scola
Gia 1580 manava la claustra ina scola primara per la vischnanca. 1842 ha la vischnanca introducì la scola obligatorica. La scola era gratuita ed ils uffants avevan da frequentar quella davent dal 7avel enfin il 15avel onn da vita e quai durant 24 emnas per onn. 1883 ha la vischnanca bajegià ina nova scola. 20 onns suenter duvravi gia puspè dapli plaz ed uschia vegniva anc da scola en autras chasas. Ils scolasts instruivan mintgamai pliras classas en il medem mument. Il dumber da scolars è creschì vinavant ed uschia è vegnì bajegià 1952 la «scola veglia» sco quai ch’ella vegn anc numnada oz e 1980 la «scola nova»
Scola claustrala (gimnasi)
Las ragischs da la scola claustrala chatt’ins en l’otgavel tschientaner. Pervi da l’invasiun dals franzosa mancan ils documents. Enfin il 16avel tschientaner existiva ina scola latina che dumbrava 25 students. Da quai temp na manava la claustra nagin internat. Ils students avevan suttetg en il vitg. 1804 è ina nova scola vegnida averta. Quella vala sco emprima scola chantunala. Quatter onns pli tard è quella vegnida dischlocada a Cuira. Davent dal 1833 enfin 1842 è quella scola puspè vegnida manada a Mustér. Davent da 1850 enfin 1856 hai dà a Mustér ina scola episcopala. A partir da 1856 è sulettamain vegnì manà ina pitschna scola privata. Dapi 1880 maina l’abazia benedictina in gimnasi. La scola claustrala a Mustér è ina scola media privata nua ch’ins po far la matura. La scola visitan tant scolaras e scolars da la regiun sco era da l’entira svizra. Dapi 30 onns vegnan era las mattas instruidas. Betg emblidar dastg’ins l’internat.
L'orcan Vivian
In eveniment da la natira ch’è anc a bleras convischinas e convischins da Mustér e conturn en buna memoria è l’orcan Vivian. L’orcan ha destruì ils 27 e 29 da favrer 1992 aifer secundas 275 ha guaud. Ils onns precedents ha la vischnanca da Mustér manà la pli gronda gestiun forestala. Ils donns èn anc oz da vesair. La vischnanca ha Mustér ha gì cletg che l’orcan n’ha betg destruì il guaud sur vischnanca. Quai è numnadamain in guaud da protecziun. Sche quel fiss betg, stuess la vischnanca far gronds sforz cun construir lavineras che protegian il vitg da lavinas.
Maine
thumb|200px| thumb|200px|Maine Maine (uffizialmain: State of Maine) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Augusta. Sia populazuin munta a 1'318'301 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 91'646 km²
Portland è la pli gronda citad dal stadi.
Sorbs
Ils Sorbs (sorb superiur Serbja, sorb inferiur Serby, tudestg Sorben u Wenden) ein in pievel slav dil vest. En Tiara Tudestga ein ils Sorbs renconuschi sco minoritad naziunala. Lur dacasa ei la Lausitz Superiura ed Inferiura els stadis federals da Saxonia e Brandenburg. Ils Sorbs han sper lur cultura e lungatg aunc in agen himni sco expressiun dall'identitad.
Lingua cornica
Il lungatg cornic ei in lungatg celtic. El vegneva discurrius el 18avel tschentaner a Cornwall ed ei renaschius el 20avel tschentaner.
Chaltgera
Ina Chaltgera es in furn da chaltschina construí per producir chaltschina.
Construcziun
En emprima lingia, tschertgava ins in terren cun pendenza considerabla ed crappa e lenna en abundanza. Sco continuacziun, fagevan ins ina rusna en la terra d'in dus meters profunditad ed in diameter da quater meters che determinava la capacitat dal furn
Utilisaziun e creaziun da chaltschina
Ils furns sudevan a gruppas da chaltginers. Tut las lavurs vegnivan fatgas en lavur cumina entras ils abitants d'in vitg. Quels extravan la crappa ord la chava, fagevan coier quests e plitard schavan currer giu la chaltschina en foss en la terra. Il process da producziun d'ina furnada pudeva durar cun tut las preparaziuns tranter in mais ed in mais e mez.
La producziun da chaltschina ha tegní ina certa impurtanza fin a l'emprima mitad dil 20avel tschientaner. Quai demonstrescha l'existenza da numerus furns e nums sin il territori rumantsch. Da questa activitat antica, tan estesa a les nossas muntagnas, resta sulettamain il testimoni mut da certins furns restaurads u ornads e zuppads entras la vegetaziun.
Guaffens utilisads
Ulteriurs guaffens ch'ins utilisava fuvan il zappun, il martè ed il fussé.
Localisaziun
Ins po chattar chaltgeras en tuts territoris rumantschs. Savens es quai era in num da funs, uschia chattan ins 24 giadas caltgera en las valladas renanas e 25 giadas chalchera en il Grischun ladin. Ins chatta dentant era chaltgeras en autras parts da l'Europa che sumeglian als tips utilisads en Rumantschia.
Klöntalersee
Il Klöntalersee è in lai natiral ch'è sa furmà entras ina bova. El vegn duvrà per producir electricitad dapi l'onn 1908. El è situà en il Klöntal en il chantun Glaruna en Svizra sin 848 m.s.m.. Sia surfatscha dumbra circa 3.3 km².
Svizra romanda
La Svizra romanda u Svizra franzosa (tenor la denominaziun franosa/tudestga er Romandie) è in term che vegn duvrà per definir il territori svizzer da lingua franzosa.
1794
L'onn 1794 era in onn dal 18avel tschientaner.
L'incendi da La Chaux-de-Fonds dal 1794
Grond incendi da la citad da La Chaux-de-Fonds. La citad vegn destruida quasi dal tuttafatg. La citad fascheva reconstruczi en in plan quadrangular. Quest è chatta en svizra pir en Glaruna
1861
L'onn 1861 era in onn dal 19avel tschientaner.
Kentucky
thumb|200px| thumb|200px|Kentucky
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 104'659 km²
Louisville è era la pli gronda citad dal stadi.
Lac de Joux
thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px
Il lai da Joux (franzos: Lac de Joux) è in lai da la Svizra (chantun Vad).
La surfatscha dal lai è 10 km² gronda.
Il flum principal è l'Orbe.
Lingua valisica
Il valisic ei in lungatg vegl celtic che vegn discurius en Valisa (Wales). Ca. 750'000 carstgauns discuoran valis. En Valisa vala il valisic sper igl engles era sco lungatg d'uffeci e da scola.
Igl alfabet valis ei il suandont: a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y.
Raetia
190px|right Raetia è ina provinzia da l'Imperi roman. Ella cunfinava vers vest cun ils Helvets, a l'ost cun Noricum, a nord cun Vindelicia, e vers sid cun la Gallia Cisalpina.
Louisiana
thumb|200px| thumb|200px|Louisiana Louisiana (uffizialmain: (englais) State of Louisiana, (franzos) État de Louisiane, (Kréyol La Lwizyàn) Léta de la Lwizyàn) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Baton Rouge. Sia populazuin munta a 4'410'796 abitants (2008).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 13'5,382 km²
New Orleans è la pli gronda citad dal stadi.
Zimbric
Ils Cimbers ein ina minoritad bavaresa. Oz appartegnan mo pli pliras melli persunas sin differentas inslas da lungatg ell'Italia su ellas regiuns da Venezia (provinzias Verona, Belluno e Vicenza), Trentino-Tirol dil Sid (provinzia Trient) e Frieul (provinzia Udine) a quella minoritad.
Quasi tuts che tschontschan cimbric discuoran era tudestg, talian, ladin ni furlan.
Svizra tudestga
thumb|right La Svizra tudestga è in term che vegn duvrà per definir il territori svizzer da lingua tudestga.
Vesair era
Languages of Switzerland
Bascs
thumb|250px|Il territori nua ch'i vegn discurrì basc sin il Golf da Biskaya
Ils Bascs (basc Euskaldunak u Euskal Herritar, spagnol Vascos, franzos Basques) ein ina minoritad naziunala che vivan el territori da cunfin denter la Spagna e la Frontscha. Il lungatg basc vala oz sco isolaus ed ha practicamein neginas parantellas cun ils auters lungatgs mundials.
En las debatas politicas e socialas han "ils Bascs" duas differentas muntadas. Ina definiziun cuntegn la gruppa etnologica dil pievel dils Bascs e l'autra il pievel che habitescha en il territori basc.