cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tigl d'enviern
Utilisaziun dal lain e dal bast
Il bast da la planta serviva gia en las palissadas dal temp da crap per producir objects da diever entretschads. Er oz al dovr’ins anc en l’orticultura e per zambregiar.
Utilisaziun farmacologica
thumb|200px|Tilia cordata thumb|200px|Tilia flos Sco droga curativa servan ils portaflurs setgentads (Tiliae flos). Preparada en furma da té vegn la droga utilisada en cas da dafraids e d’irritaziun da tuss. Ch’il portaflurs gida sco té cunter la tuss sa lascha declerar tras si’auta cumpart da mucosas da radund 10 % (surtut Arabinogalactane). In’ingredienza specifica che fa suar (per l’applicaziun en cas da dafraids) n’ha però betg sa laschà identifitgar fin oz.
Motor termic
miniatura|Cumponentas d’in tipic motor a quatter tacts: C: alver da manvella E: alver d’empalms dal ventil da svapurs I: alver d’empalms da l’approvisiun d’aria P: pistun R: asta dal pistun S: chandaila V: ventils W: sistem d’aua da sfradentar Tar in motor termic sa tracti d’in generatur che transfurma energia chemica en lavur mecanica. Per quest intent vegn brischà en il spazi da combustiun ina maschaida inflammabla da carburant ed aria. Il segn caracteristic dals motors termics è il fatg che la chalur da combustiun vegn generada en il motor sez. L’extensiun termica dal gas chaud che sa furma uschia, vegn tratga a niz per metter en moviment pistuns (tar il motor Wankel roturs). Ils motors termics ils pli frequents èn il motor da benzin (er numnà motor dad Otto) ed il motor da diesel (tenor il constructur dad autos Diesel). In’applicaziun tipica da tals motors è la tracziun d’automobils.
En la lingua da mintgadi vegn il motor termic savens be numnà motor; ma sper il motor termic datti er differentas autras sorts da motors, betg il davos il motor electric. Medemamain betg attribuids als motors termics – cumbain ch’il carburant vegn brischà entaifer la maschina – vegnan per ordinari ils propulsurs d’eroplans e da rachetas, che lavuran a moda cuntinuanta, sco er las turbinas da gas. E tar turbinas a vapur, maschinas a vapur u il motor Stirling na sa tracti betg da motors termics, damai che la chalur che vegn duvrada per lur manaschi vegn generada ordaifer.
Funcziun
thumb|220px|Bloc dal motor (V8) cun invista en quatter dals cilinders Tar tut ils motors cun combustiun interna vegn midà suenter mintga moviment il gas cumpiglià, pia manà davent svapurs e manà natiers ina quantitad da nova maschaida. Motors moderns cumpriman l’emprim il gas, alura vegn quel brischà sut auta pressiun e s’extenda puspè. Il gas presta lavur mecanica e sa sfradenta durant quest process. Tut tenor la moda da construcziun e da funcziun dal motor vegnan ils singuls pass realisads en differenta moda. Da muntada fundamentala per la funcziun dal motor è il fatg che l’extensiun da la maschaida da carburant ed aria ha lieu – pervi da la combustiun – tar ina pressiun pli auta che la cumpressiun. L’efficacitad maximala dependa dal nivel da temperatura al qual la chalur da combustiun vegn manada natiers e puspè manada davent. Motors da benzin moderns cuntanschan tar il meglier punct da lavur in’efficacitad da radund 40 %, motors da diesel da radund 43 %. Da resguardar è però che l’efficacitad è bundant pli bassa sch’il motor na lavura betg a prestaziun maximala sco er en cas d’auts dumbers da turs. Quai è surtut da muntada perquai che automobils sa movan per gronda part a prestaziun parziala. Perquai giascha l’efficacitad d’in automobil en media bundant pli bass (ca. tar 20 %). Las sperditas mecanicas cumpiglian radund 10 % da la prestaziun maximala e dependan quasi be dal dumber da turs; pli pitschna che la chargia è, e pli bassa ch’è damai l’efficacitad mecanica.
Classificaziun
En l’istorgia da la construcziun da motors han ins sviluppà e realisà numerus concepts. La survista che suonda preschenta intginas variantas usitadas da classifitgar quels, senza però entrar en cas spezials.
Tenor la moda da lavurar
Mintgin dals quatter pass da lavur (inducziun, cumpressiun, combustiun, expulsiun) sa splega durant in tact. Cun il pled tact è manegià en quest cas in moviment cumplet d’in pistun (ensi ed engiu). Durant in ciclus da lavur a quatter tacts sa mova l’alver da manvella pia duas giadas. L’apport da gas frestg è atgnamain spartì dal tuttafatg dal transport dals svapurs; en la pratica datti tuttina in pitschen mument da contact tranter quests dus cirquits.
Er tar in motor a dus tacts han lieu tut ils quatter pass da lavur, ma quels sa repartan sin dus tacts. Quai è pussaivel, perquai ch’ina part da l’inducziun e cumpressiun ha lieu ordaifer il cilinder (per ordinari en la chascha dals cilinders, er numnada bloc dal motor, situada sut il pistun). L’alver da manvella sa mova durant in ciclus da lavur be ina giada. La midada da gas è en quest cas averta, vul dir ch’il gas frestg ed ils svapurs sa maschaidan parzialmain.
Tenor la metoda da furmar la maschaida
La maschaida da gas combustibla vegn manada sur il tract da tschitsch en il cilinder; là vegn ella cumprimida. Quai pussibilitescha auts dumbers da turs, damai che la combustiun succeda senza retard, apaina ch’i vegn envidà. Temperaturas fitg autas (en cas d’in motor surstgaudà u d’in’auta cumpressiun en cas da prestaziun maximala) pon manar ad in’autoenvidada nuncontrollada. Quest effect che vegn numnà ‹pitgar› limitescha la capacitad da cumpressiun e sa lascha evitar cun agiuntar al carburant in med spezial. Suenter l’envidada na sa lascha la combustiun per ordinari betg pli influenzar. La furmaziun da la maschaida exteriura sa lascha realisar en duas modas:
Tar quest tip da motor vegn be tschitschada e cumprimida aria. Pir immediat avant la combustiun vegn sprizzà cun gronda pressiun carburant (benzin u diesel) directamain en il spazi da combustiun (injecziun directa). Quai maina ad ina pli gronda cumpressiun ed augmenta uschia l’efficacitad. Suenter l’entschatta da l’injecziun dovra il carburant però temp per sa maschadar e vapurisar. Tras quai cumenza la combustiun a moda retardada, uschia ch’il dumber da turs maximal dal motor è limità.
Tenor la metoda d’envidar
Ins differenziescha tranter l’envidada externa (dirigida u nundirigida), l’autoenvidada e l’autoenvidada controllada (u envidada da cumpressiun omogena, HCCI).
L’envidada externa è la caracteristica dal motor da benzin. L’envidada da la maschaida da carburant ed aria vegn iniziada tras ina chandaila, en il cas ideal curt avant il punct d’inversiun superiur dal pistun.
L’autoenvidada furma la caracteristica dal motor da diesel. L’emprim vegn aria pura cumprimida fitg ferm, uschia che quella sa stgauda. Curt avant il punct d’inversiun superiur vegn injectà il diesel che s’envida tras la chalira da sez. L’autoenvidada controllada è in svilup pli nov che serva a meglierar las valurs d’emissiun.
Ulteriurs criteris
Ulteriurs criteris tenor ils quals sa laschan classifitgar ils motors èn per exempel l’andament dals moviments en il motor, il dumber da turs/da girs ubain il dumber da cilinders. Applitgond quest ultim criteri discurr’ins per exempel da motors d’in cilinder, da dus cilinders u da quatter cilinders resp. en cumbinaziun cun auters criteris da motors d’in cilinder a quatter tacts, da motors da diesel a 5 cilinders en lingia u da motors da benzin a 8 cilinders Otto en V.
Emissiun da particlas
thumb|220px|Tagl traversal tras in motor a sis cilinders Las particlas en las svapurs da motors termics èn cun 10–1000 nm pli pitschnas che autras, per exempel che quellas che derivan da l’isada dals pneus (15 000 nm). Perquai che las particlas da svapurs èn uschè pitschnas pon ellas, surtut las particlas dad IPA (idrocarbons policiclics aromatics), surmuntar la part superiura da la via respiratorica e la paraid dal lom ed entrar en la circulaziun dal sang. Ultra da quest privel per la sanadad da l’uman absorbeschan las particlas cun lur colur naira la chalur; uschia stgaudan ellas l’aria, augmentan l’effect da serra ed accelereschan, sch’ellas arrivan per exempel cun vents en l’Arctica, la luentada dal glatsch.
La consistenza da las particlas sa differenziescha tranter in motor da benzin ed in motor da diesel. En general pon ins dir ch’in motor da diesel producescha in pau dapli svapurs (almain cura ch’il motor na lavura betg a prestaziun maximala); quellas sa cumponan per gronda part da fulin, entant ch’en ils svapurs dal motor da benzin domineschan las particlas dad IPA.
Per dar dumogn a las emissiuns da motors termics è gia dapi in temp obligatoric il catalisatur. Tuttina è cun quai schliada la problematica be parzialmain, tant areguard la sanadad da l’uman sco er areguard l’effect dal motor termic sin il stgaudament global.
Carburants
Sco carburant vegnan tranter auter en dumonda: benzin, diesel, cerosin, idrogen, biodiesel, metan, metanol ed etanol.
Impurtants constructurs da motors
En connex cun il svilup dal motor èn stads d’impurtanza surtut ils suandants scienziads, inschigners e constructurs d’autos: Isaac de Rivaz (1752–1828), Philippe Lebon (1767–1804), Robert Stirling (1790–1878), Étienne Lenoir (1822–1900), George Brayton (1830–1892), Siegfried Marcus (1831–1898), Eugen Langen (1833–1895), Nicolaus Otto (1832–1891), Gottlieb Daimler (1834–1900), Carl Benz (1844–1929), Wilhelm Maybach (1846–1929), Rudolf Diesel (1858–1913), Hugo Junkers (1859–1935), Frederick W. Lanchester (1868–1946), Harry Ricardo (1885–1974), Felix Wankel (1902–1988), Ludwig Elsbett (1913–2003).
Tartar
Tartar è in'anteriura vischnanca politica svizra en il. Il lieu è situà en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Il 1. da schaner 2010 han las vischnancas da Cazas, Purtagn, Preaz, Sarn e Tartar fusiunà a la nova vischnanca da Cazas.
Cazas
Cazas (sutsilvan Tgazas, surmiran Tgazzas, tudestg Cazis) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Friul
Il Friul (furlan: Friûl, talian: Friuli, tudestg: Friaul, sloven: Furlanija) è ina part da la regiun autonoma Friuli-Venezia Giulia cun ina minoritad da lingua furlana, ina lingua neolatina discurrida anc da ca. 500'000 persunas. La chapitala dal Friaul è Udine.
Eritrea
L' Eritrea (tigrinya: Hagere Ertra; arab: ادولة إرتريا Dawlat Iritriyá) è in stadi da l'Africa da nordost. Il pajais cunfinescha en il vest cun l'Etiopia, en il nord cun il Sudan ed en il sid cun il Dschibuti. La chapitala dal pajais è Asmara. Las linguas uffizialas èn il tigrinya e l'arab.
Eritrea - Location Map (2013) - ERI - UNOCHA.svg
Karl Marx
thumb|240px|Karl Marx (1875; fotografia da John Mayall jun.) frameless|right|Signatura da Marx Karl Marx (* 5 da matg 1818 a Trier; † 14 da mars 1883 a Londra) è stà in filosof, econom, teoreticher da la societad, schurnalist politic, protagonist dal moviment da lavurants e criticher da la societad burgaisa e da la religiun. Ensemen cun Friedrich Engels è el daventà entaifer il socialissem e communissem il teoreticher cun la pli grond’influenza. Sias teorias vegnan discutadas enfin oz a moda cuntraversa.
Giuventetgna e cumenzaments politics (1818–1843)
Dal 1830 fin il 1835 ha Karl Marx frequentà il gimnasi a Trier; cun 17 onns ha el fatg ensemen cun ses ami e quinà da pli tard Edgar von Westphalen l’abitur, e quai cun ina media da las notas da 2,4. Speziala affecziun ha Marx resentì da quel temp envers il directur Johann Hugo Wyttenbach. Tranter ses magisters èn stads Vitus Loers e Johann Abraham Küpper. In da ses magisters è er stà Johannes Steininger, in scienzià da la natira e geolog da renum internaziunal. Steininger era in aderent dad Alexander von Humboldt. L’onn 1836 è Marx sa spusà a Trier cun la sora dad Edgar, Jenny von Westphalen (1814–1881).
L’onn 1835 è Marx ì a Bonn a studegiar giurisprudenza e cameralistica. Schebain el ha fatg part là da la ‹Landsmannschaft der Treveraner› na sa lascha betg cumprovar. En tutta cas è el però vegnì sentenzià pervi da «far canera da notg e sturnadad» ed ins ha investigà encunter el per avair purtà in sabel. A Bonn ha el visità prelecziuns giuridicas tar Ferdinand Walter, Eduard Puggé ed ulteriuras prelecziuns tar Friedrich Gottlieb Welcker ed August Wilhelm Schlegel. Tenor indicaziuns da Moriz Carrière duai Marx er avair appartegnì ad in circul litterar, dal qual faschevan part Carrière, Marx, Emanuel Geibel, Karl Grün, Karl Ludwig Bernays, Theodor Creizenach e Heinrich Bernhard Oppenheim.
In onn pli tard ha Marx midà a l’Universitad da Friedrich-Wilhelm a Berlin (oz Universitad da Humboldt), nua ch’el ha visità prelecziuns giuridicas tar Eduard Gans (dretg criminal e dretg territorial prussian), Friedrich Carl von Savigny (dretg roman), Henrich Steffens (antropologia), August Wilhelm Heffter (dretg ecclesiastic, procedura civila tudestga), Georg Andreas Gabler (logica), Carl Ritter (geografia generala), Adolf August Friedrich Rudorff (dretg d’ierta), Bruno Bauer (Jesaja) e Carl Eduard Geppert (Euripides). L’accent principal da ses studis è bainspert sa spustà da la giurisprudenza vers la filosofia e l’istorgia. Qua è Marx vegnì en contact cun il circul dals giuvens hegelians u hegelians da sanestra, dal qual ils frars Bruno ed Edgar Bauer han furmà ils represchentants ils pli impurtants. Da quel temp ha el er fatg amicizia cun Karl Friedrich Köppen e cun Adolf Friedrich Rutenberg.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ch’è mort il 1831, ha gì da ses temp ina grond’influenza sin la vita spiertala en Germania. L’establishment hegelian (er enconuschent sco vegls hegelians u hegelians da dretga) resguardava il stadi prussian sco terminaziun d’ina seria da svilups dialectics, segnada d’ina birocrazia effizienta, da bunas universitads, da l’industrialisaziun e d’in aut grad d’occupaziun. Ils hegelians da sanestra, als quals appartegneva Marx, han percunter fatg quint cun in ulteriur svilup dialectic; problems betg schliads furmavan per els la povradad, la censura statala e la discriminaziun dals umans che na sa decleravan betg sco luterans.
Suenter la mort da ses bab Heinrich Marx ils 10 da matg 1838 ha Marx survegnì sco avugà uffizial Johann Heinrich Schlink, damai ch’el daventava pir maioren cun 25 onns.
Ils 14 d’avrigl 1841 è Marx vegnì promovì in absentia a l’Universitad da Jena al docter da la filosofia, e quai cun ina lavur davart la differenza tranter la filosofia da la natira da Democrit ed Epicur. Sperond sin ina professura è Marx sinaquai ì a star a Bonn; ma la politica da la regenza prussiana al ha sclaus da la carriera academica – tuttina sco Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer ed auters –, valeva el gea sco in dals manaders dals hegelians da sanestra opposiziunals. Sut ses num ha el publitgà il schaner 1841 en la revista dals giuvens hegelians ‹Athenäum› duas poesias sut il titel ‹Wilde Lieder›.
Da quel temp han burgais liberals fundà a Cologna la ‹Rheinische Zeitung für Politik, Handel und Gewerbe› sco organ communabel da las differentas direcziuns opposiziunalas, da monarchists liberals fin a democrats radicals. Marx è daventà in dals collavuraturs principals dal fegl. L’october 1842 ha el surpiglià la redacziun da la gasetta, la quala ha represchentà da qua davent in puntg da vista opposiziunal anc pli radical. Marx, Arnold Ruge e Georg Herwegh han gì da quel temp ina divergenza d’opiniuns cun il circul enturn lur correspundent da Berlin Bruno Bauer; a quel ha Marx fatg la reproscha da duvrar la gasetta «surtut sco vehichel per propaganda teologica ed ateissem etc. enstagl per discussiun politica ed acziun». Cura che Friedrich Engels, che valeva sco ami ed adherent dals hegelians da sanestra da Berlin, ha visità ils 16 da november 1842 la redacziun a Cologna, è quest emprim inscunter cun Marx perquai plitost stà reservà.
Pervi dals Decrets da Karlsbad era l’entira pressa suttamessa a la censura. Areguard la ‹Rheinische Zeitung› era quella spezialmain severa. Las autoritads prussianas han l’emprim tramess in censur spezial da Berlin. Vesend che quai na tanscheva betg, stueva mintga ediziun vegnir suttamessa en segunda instanza al president da la regenza da Cologna. Damai che la redacziun da Marx guntgiva regularmain questa censura dubla, è la gasetta vegnida scumandada per il prim d’avrigl 1843. Marx è sa retratg ils 17 da mars sco collavuratur e redactur, perquai ch’ils possessurs speravan da pudair cuntanscher ch’il scumond vegnia annullà sch’els midian la tendenza da la gasetta.
Passagi al communissem (1843–1849)
thumb|180px|La dunna da Marx Jenny ch’è medemamain stada activa en il moviment da lavurants (fotografia dal 1880) Il 1843 ha Marx maridà a Kreuznach sia spusa Jenny von Westphalen. Da la lètg èn resortids set uffants, dals quals be las trais figlias Jenny, Laura ed Eleanor han survivì l’uffanza.
Ils 11 u 12 d’october 1843 èn Marx e sia dunna arrivads a Paris, nua ch’els han abità a la Rue Vanneau. Ensemen cun Arnold Ruge ha Marx cumenzà là ad edir la revista ‹Deutsch-Französische Jahrbücher›. Il 1843 ha el emprendì a conuscher a Paris German Mäurer. En connex cun si’activitad per la revista ha er cumenzà la correspundenza cun Friedrich Engels ch’aveva contribuì dus artitgels. Da la revista è però mo cumparì in numer dubel e quel er be en lingua tudestga, damai che Louis Blanc e Proudhon n’avevan furnì nagins artitgels. La cuntinuaziun da la revista ha fatg naufragi per differents motivs: Julius Fröbel na la vuleva betg pli finanziar, ina gronda part da l’ediziun è vegnida confiscada al cunfin e tranter ils dus redacturs èn bainprest sa mussadas differenzas da princip. Ruge è restà obligà a la filosofia da Hegel ed a la democrazia burgaisa; Marx ha cumenzà a sa fatschentar cun economia politica ed a sviluppar in agen puntg da vista (surtut or da la critica envers ils socialists franzos).
La fin 1843 ha Marx emprendì a conuscher a Paris il poet tudestg Heinrich Heine, cun il qual el era parentà da lunsch. Per vita duranta èn els stads colliads amicablamain.
Ils ‹Ökonomisch-philosophische Manuskripte› da l’onn 1844 furman l’emprima emprova da Marx da stgaffir in sistem economic e rendan a medem temp visibel en tge direcziun filosofica che l’autur sa mova. Marx sviluppa qua per l’emprima giada sia teoria da la «lavur alienada», la quala s’orientescha a Hegel.
Marx n’ha però betg terminà quests uschenumnads ‹Manuscrits da Paris›, mabain ha scrit curt suenter – en rom da la culminaziun da la discussiun contemporana areguard ils giuvens hegelians – ensemen cun Friedrich Engels l’ovra ‹Die heilige Familie›. Da lur lavur communabla vi dals ‹Deutsch-Französische Jahrbücher› era sa sviluppà cun Engels – il qual al aveva er visità il settember 1844 per intgins dis – ina viva correspundenza; quella dueva la finala manar ad in’amicizia per vita duranta ed ad ina stretga collavuraziun politica e publicistica. L’emprim resultat da quella, ‹Die heilige Familie›, è stà in pamflet drizzà «cunter B.[runo] Bauer e ses cumpogns»; la cumpart dad Engels vi da quella sa restrenscha però a diesch paginas. Marx polemisescha qua cunter ils giuvens hegelians da Berlin enturn ses anteriur mentur Bruno Bauer. In impurtant commember da questa gruppa na menziunescha el a l’entschatta però betg: Max Stirner. L’october 1844 aveva quel publitgà ses cudesch ‹Der Einzige und sein Eigentum›, il qual Engels aveva l’emprim valità a moda pli u main positiva (en ina brev dals 19 da november drizzada a Marx).
Marx ha giuditgà il cudesch a moda pli critica che Engels ed è vegnì da persvader quel en sia resposta da sia tenuta. Malgrà quai para el d’avair surpiglià per part la critica da Stirner envers Feuerbach ed ha scrit la primavaira 1845 sias famusas ‹Thesen über Feuerbach› ch’èn però pir cumparidas postum. Pir l’atun 1845, suenter avair prendì enconuschientscha da la reacziun da Feuerbach sin la critica da Stirner sco er da la replica da Stirner sin quella, è el sa decidì da scriver sez ina critica da l’ovra da Stirner. El ha fatg quai il 1845–1846 en furma dal chapitel ‹Sankt Max› en la scrittira communabla da Marx ed Engels ‹Die deutsche Ideologie›, il qual è però pir vegnì edì suenter la mort da Marx.
En l’emprim chapitel, deditgà a la critica da religiun dal giuven hegelian Ludwig Feuerbach, sviluppan Marx ed Engels en furma da model in «process dal svilup pratic» da l’istorgia umana. Cuntrari als hegelians na vesan els quella betg sco svilup dal spiert, mabain sco istorgia da la pratica umana e da las relaziuns socialas: «Nus partin d’umans e lur occupaziun per propi e represchentain a basa dal decurs real da lur vita er il svilup dals reflexs ideologics ed ecos da quest process.» Attenziun speziala laschan els prevegnir a la partiziun da la lavur ch’els resguardan sco factur decisiv entaifer il svilup istoric. A Feuerbach, ch’argumentescha medemamain a moda materialistica, reproschan els d’avair chapì l’uman sco esser abstract, ma betg sco subject en si’activitad sensitiva e pratica.
Ils auters chapitels da la ‹Deutsche Ideologie› cumpiglian ina ferma critica dals ulteriurs giuvens hegelians sco represchentants d’ina critica da la societad che saja, uschia Marx ed Engels, oravant tut idealistica. Er als represchentants da l’uschenumnà «vair socialissem» (surtut Karl Grün) è deditgà in chapitel. Dal temp da vita da Marx han però diversas emprovas da publitgar l’ovra fatg naufragi, uschia ch’el ha la finala be pudì edir il chapitel davart Karl Grün (il 1847 en la revista ‹Das Westphälische Dampfboot›). L’ovra cumplessiva è pir cumparida il 1932 en rom da la ‹Marx-Engels-Gesamtausgabe› (MEGA).
Ils fundaments d’in «materialissem istoric» che Marx ed Engels han sviluppà sa distanziond da las direcziuns socialisticas e giuven hegelianas da quel temp, accentueschan las forzas motoricas socialas e materialas da l’istorgia e furman uschia in precursur direct da la sociologia.
Daspera era Marx sa participà a la redacziun da la gasetta da l’emna tudestga ‹Vorwärts!› che cumpareva a Paris. Quella attatgava l’absolutissem dals pajais tudestgs – surtut da la Prussia –, e quai sut Marx bainprest cun in’orientaziun socialistica. Pervi da quai ha la regenza prussiana mess tras si’expulsiun da la Frantscha. Uschia ha Marx stuì dischlocar l’entschatta 1845 a Brüssel, nua ch’era Engels al è suandà. A chaschun d’in viadi da studi communabel en l’Engalterra la stad 1845 èn els entrads en relaziun cun l’ala revoluziunara dals chartists. Marx ha disditg il december 1845 la naziunalitad prussiana, suenter ch’el era vegnì a savair che la regenza prussiana vuleva chatschar tras tar la regenza beltga si’expulsiun. Uschia è Marx daventà ina persuna senza naziunalitad ; emprovas da pli tard da puspè restituir quella (il 1848 e 1861) n’han gì nagin success.
A Brüssel ha Marx publitgà il 1847 la scrittira ‹Misère de la philosophie. Réponse à la philosophie de la misère de M. Proudhon›. I sa tracta d’ina critica da la teoria economica da Pierre-Joseph Proudhon ed ultra da quai da la societad chapitalistica sco tala. En pli ha el scrit da temp en temp artitgels per la ‹Deutsche-Brüsseler-Zeitung›.
L’entschatta 1846 han Marx ed Engels fundà a Brüssel il ‹Kommunistisches Korrespondenz-Komitee›. L’intent da quel era d’unifitgar las finamiras e d’unir organisatoricamain ils communists revoluziunars e lavurants en Germania ed en auters pajais. Uschia vulevan els preparar il terren per furmar ina partida proletaria. La finala èn Marx ed Engels sa mess en contact cun il ‹Bund der Gerechten› socialistic da Wilhelm Weitling ed èn daventads commembers da quel il 1847. Anc il medem onn èsi reussì a Marx da transfurmar quest’organisaziun en la Lia dals communists (‹Bund der Kommunisten›) ed el ha survegnì l’incumbensa da scriver il manifest da quella. Quel è vegnì publitgà l’onn da la revoluziun 1848 ed è daventà famus sco ‹Manifest da la Partida communistica› u simplamain ‹Manifest communistic› (cf. la versiun rumantscha). Ils 15 settember 1850 ha Marx tschentà la dumonda da transferir l’autoritad centrala a Cologna e da furmar a Londra dus circuls da la Lia. Questa proposta è vegnida acceptada cun la suletta cuntravusch da Karl Schapper. Ils 17 da settember èn Marx, Engels, Liebknecht ed auters extrads dal ‹Londoner Arbeiterbildungsverein›.
Pauc pli tard ha la Revoluziun da favrer franzosa dal 1848 manà en tut l’Europa a stremblidas politicas. Cuntanschend quellas Brüssel, è Marx vegnì arrestà e bandegià da la Belgia. Sin invit da la nova regenza provisorica da la Republica franzosa è el returnà a Paris. E suenter ch’è proruta la Revoluziun da mars tudestga è Marx ì a Cologna. Là è el stà in dals manaders dal moviment revoluziunar en la provinza renana da la Prussia ed editur da la ‹Neue Rheinische Zeitung. Organ der Demokratie›. En quella è tranter auter vegnida publitgada la scrittira ‹Lohnarbeit und Kapital› che dueva restar nunfinida. La gasetta è cumparida l’ultima giada ils 19 da matg 1849 ed è alura vegnida scumandada da la reacziun prussiana.
Exil a Londra (1849–1864)
thumb|200px|Friedrich Engels e Karl Marx; davantvart las trais figlas da Marx Laura, Eleanor e Jenny (avant il zercladur 1864) Marx è l’emprim returnà a Paris. Ma gia suenter paucs mais ha el stuì sa decider da vegnir internà en la Bretagna ubain da bandunar il pajais. Marx è sinaquai ì cun sia famiglia en l’exil a Londra, nua ch’el ha l’emprim vivì en relaziuns simplas da la lavur schurnalistica sco er dal sustegn finanzial da ses cumpogns da cumbat – surtut da vart dad Engels, il qual al è suandà en l’Engalterra. Politicamain è Marx sa fatschentà cun l’agitaziun internaziunala a favur dal communissem, teoreticamain ha el sviluppà elements essenzials da si’analisa e critica dal chapitalissem.
A Londra è cumparì sco emprim l’ovra da Marx ‹Klassenkämpfe in Frankreich 1848 bis 1850› (il 1859 sco retscha d’artitgels en la ‹Neue Rheinische Zeitung. Politisch-ökonomische Revue›); e sa basond sin quai ‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) areguard la praisa da la pussanza da Napoleun III.
A partir dal 1852 è Marx stà il correspundent da Londra da la ‹New York Daily Tribune› e sur blers onns er il correspundent per l’Europa continentala. Tar ils artitgels na sa tracti betg da rapports ordinaris, mabain d’analisas cumplessivas davart la situaziun politica ed economica da singuls pajais europeics, savens en furma d’entiras retschas d’artitgels. Il 1853 ha Marx publitgà en la ‹New York Daily Tribune› ed en l’Engalterra en il ‹People’s Paper› la seria d’artitgels pli lunga ‹The Story of the Life of Lord Palmerston›. Ils onns 1855/56 è quest text vegnì restampà a Londra en la ‹Free Press› da David Urquhart, in anteriur diplomat britannic a Constantinopel che s’engaschava en l’Engalterra per l’Imperi osmanic e cunter la politica da la Russia. La collavuraziun cun David Urquhart è sa dada perquai che quel manava ina champagna pli gronda cunter il politicher britannic Lord Palmerston che persequitava en il zuppà interess russ.
La collavuraziun da Marx vi da la ‹Tribune› è ida a fin il mars 1862 cura che Charles Anderson Dana ha desditg quella pervi d’affars a l’intern da l’America. L’onn 1859 ha Marx scrit divers artitgels per la gasetta da lavurants ‹Das Volk›. A medem temp è el daventà correspundent da la ‹Wiener Presse› ed è s’approfundà en il studi da l’economia politica. Il 1861 ha Marx empruvà da recuperar la naziunalitad prussiana, e quai er cun meds giuridics e sustegnì da Ferdinand Lassalle. Ma la regenza prussiana ha refusà tuttas stentas. Durant la sullevaziun dal schaner 1863 ha Marx tschertgà il contact tar ils revoltants en Pologna ed ha procurà per il sustegn da la Pologna da vart dal ‹Deutscher Arbeiterbildungsverein› a Londra.
Lavur vi dal ‹Kapital› e l’Internaziunala
En il decurs dals proxims onns ha Marx scrit sias capodovras economicas. Sco emprima descripziun sistematica da sias ideas fundamentalas areguard l’economia è cumparì il 1859 ‹Zur Kritik der politischen Ökonomie›. Quest tractat era oriundamain concepì sco emprim carnet al qual duevan suandar ulteriurs. Ma Marx n’era betg anc cuntent cun la realisaziun en detagl dal plan general ed ha perquai cumenzà sia lavur da nov. Pir il 1867 è cumparì l’emprim da trais toms da si’ovra principala ‹Das Kapital›.
Il medem onn è Marx sa trategnì l’avrigl ed il matg a Hannover sco giast dal medi Louis Kugelmann. Qua ha Friedrich Karl Wunder fatg intgins dals numerus purtrets fotografics da Marx ch’èn sa mantegnids.
Entaifer ils stadis tudestgs è Marx l’emprim sa stentà vinavant da stgaffir ina partida socialistica revoluziunara. El ha fatg quai sa distanziond sapientivamain dal curs refurmatoric da l’‹Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein› da ses anteriur scolar Ferdinand Lassalle. En contact cun Marx ed Engels steva er Wilhelm Liebknecht, quai dapi ch’el era ì a star il 1862 a Berlin. Omadus al han sustegnì en furma da contribuziuns en las gasettas ‹Demokratisches Wochenblatt› e ‹Der Volksstaat›. Il 1869 è Wilhelm Liebknecht stà cunfundatur da la ‹Sozialdemokratische Arbeiterpartei›; quella è s’unida il 1875 cun ils aderents da Lassalle a la ‹Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands›, la ‹Sozialdemokratischen Partei Deutschlands› (SPD) da pli tard.
Er suenter la dissoluziun da l’Emprima Internaziunala è Marx restà en contact cun prest tut las impurtantas persunas dal moviment da lavurants europeic ed american; savens èn quels er sa conferids persunalmain cun el. Il zercladur 1869 è Marx vegnì elegì sco commember da la ‹Royal Society for the Encouragement of Arts, Manufactures & Commerce›.
Londra (1872–1883)
Marx ha cuntinuà a lavurar vi da sias scrittiras economicas, è però vegnì retegnì pli e pli tras sia malsanitschadad. Ils onns 1862 fin 1874 ha el patì d’ina malsogna da la pel, la quala al ha impedì fermamain. Ils onns 1874, 1875 e 1876 ha Marx fatg segiurns da cura a Karlsbad ed il 1877 a Neuenahr. Per pudair viagiar segiramain sin il continent, ha Marx dumandà l’avust 1874 da pudair daventar burgais da la Gronda Britannia. Ma quai al è vegnì refusà cun far valair ch’el saja «a notorius agitator, the head of the International Society, and an advocate of Communistic principles. This man has not been loyal to his own King and Country».
«Sco che Darwin ha scuvert la lescha dal svilup da la natira organica, uschia ha Marx scuvert la lescha dal svilup da l’istorgia umana (...); numnadamain che la producziun concreta dals meds da viver materials e tras quai il stadi da svilup economic da mintga pievel u da mintga epoca istorica furman la basa sin la quala èn sa sviluppadas las structuras statalas, las concepziuns giuridicas, l’art e schizunt las imaginaziuns religiusas dals umans respectivs; tut quests champs ston perquai vegnir explitgads nà da quest fundament e betg – sco quai ch’igl è vegnì fatg fin qua – viceversa.
Ma quai n’è betg tut. Marx ha er sviluppà la lescha da moviment speziala da la moda da producziun chapitalistica dad oz sco er da la societad burgaisa ch’è vegnida stgaffida tras quella. Cun la scuverta da la plivalur èn quests connexs vegnids sclerids (...).»
A la fossa stevan Eleanor Marx, Carl Schorlemmer, Ray Lankester, Horatio Bryan Donkin, Wilhelm Liebknecht, Charles Longuet, Paul Lafargue, Friedrich Leßner, Georg Lochner, Edward Aveling, Helena Demuth e Gottfried Lembke. Marx sez aveva giavischà che la participaziun a la sepultura sa restrenschia a la famiglia ed ils amis ils pli intims. A quai èn sias figlias Laura ed Eleanor sco er Friedrich Engels sa tegnids.
L’onn 1954 ha la partida communistica da la Gronda Britannia incumbensà Laurence Bradshaw da stgaffir ina mesa statua per la fossa da Marx. Il november 1954 han ins l’emprim spustà la fossa per intgins meters en in lieu pli adattà. Il mars 1956 è alura vegnì inaugurà il bist cun il purtret da Marx e l’inscripziun «WORKERS OF ALL LANDS UNITE» or dal ‹Manifest communistic› e la 11avla tesa davart Feuerbach: «THE PHILOSOPHERS HAVE ONLY INTERPRETED THE WORLD IN VARIOUS WAYS – THE POINT HOWEVER IS TO CHANGE IT».
Descendenza
Ensemen cun sia dunna Jenny ha Karl Marx gì set uffants:
Marx è er stà il bab dal figl illegitim Frederick Lewis Demuth da sia chasarina Helena Demuth che derivava da la Germania; quel è vegnì dà en ina famiglia da tgira. Quatter dals uffants da Marx èn morts en la vegliadetgna d’uffant; Jenny Caroline è morta il 1883 en la vegliadetgna da 38 onns, dus mais avant ses bab. Las duas figlias ch’al han survivì han omaduas terminà lur vita tras suicidi.
Tuttina sco lur geniturs èn er las trais figlias Jenny, Laura ed Eleanor stadas activas en il moviment socialistic. Laura ha maridà il 1868 Paul Lafargue, Jenny il 1872 Charles Longuet, Eleanor ha vivì a partir dal 1884 ensemen cun Edward Aveling; tut ils trais schenders da Marx èn s’engaschads sco agitaturs socialistics, ils emprims dus en Frantscha, il terz en la Gronda Britannia.
Survista da la teoria da Marx
Karl Marx vala sco il teoreticher dal communissem cun la pli gronda influenza insumma. Sias scrittiras han marcà il moviment da lavurants dal 19avel e 20avel tschientaner en tut il mund – dals moviments socialistic-communistics da la Russia e da la Germania fin a quels en l’America Latina ed Asia da l’Ost – cumbain a moda fitg differenta. En rom da l’economia publica moderna vegn Marx attribuì als economs naziunals. Er la filosofia ed autras scienzas umanas sco er las scienzas socialas han recepì Marx. Savens èsi usità da resumar ils aderents da sias teorias, independentamain da la disciplina, sut il term dal marxissem.
Sco blers filosofs dal 19avel tschientaner ha Marx sviluppà fitg ferm sias ideas s’occupond cun la filosofia da Hegel. Hegel, che vegn resguardà sco in dals filosofs dal temp modern cun la pli gronda influenza insumma, ha represchentà ina filosofia da l’istorgia idealistica, teleologica. Ils scolars da Hegel èn sa dividids en hegelians da sanestra e hegelians da dretga. Quests ultims consideravan il process istoric sco cumplenì e terminà en furma da la societad burgaisa; ils hegelians da sanestra percunter eran da l’avis che l’accumpliment da l’istorgia haja pir lieu en l’avegnir. La posiziun da Marx è surtut sa sviluppada en rom da las intensivas debattas ch’èn vegnidas manadas entaifer ils hegelians da sanestra; da quellas èn tranter auter sa participads Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer e Max Stirner, ma er Michail Bakunin.
Marx surpiglia da Hegel il model da reflexiun da la dialectica e l’idea che l’istorgia sa sviluppia tenor regularitads cun caracter da lescha. Quellas na maina el, cuntrari a Hegel, però betg enavos sin in «spiert dal mund», mabain sin relaziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad. Qua vegn visibel il segund grond concept filosofic ch’ha influenzà Marx: il materialissem, surtut en la furma sco ch’al ha sviluppà Feuerbach. Uschia emprova Marx da colliar la dialectica da Hegel cun il materialissem en furma d’in «materialissem didactic» e da metter uschia quella «dal chau sin ils pes»:
La forza motorica centrala entaifer il svilup istoric da la societad umana d’enfin qua vesa Marx – sper la confruntaziun cun la natira – en il cumbat da classas: «L’istorgia da tut las societads d’enfin qua è l’istorgia da cumbats da classa.»
Ina rolla tut speziala giogan en quest connex vieutas revoluziunaras: «Las revoluziuns èn las locomotivas da l’istorgia.» Cun manar enavos en questa moda l’istorgia sin sias premissas materialas, tschenta Marx al lieu da l’idealissem da Hegel in «materialissem istoric».
In enconuschent element teoretic da quel furma il schema da la basa e da la surstructura. Tenor quella èn las instituziuns da la societad (stadi, giustia, cultura, ideas da las valurs) da resguardar sco ina «surstructura» situada sur ina «basa» che sa cumpona da cundiziuns da producziun economicas (ed a medem temp da relaziuns da classa e da domini) sco er da forzas productivas; e malgrà lur independenza apparenta sajan las singulas parts da quest model unidas ina cun l’autra e dependentas da las caracteristicas specificas da quel. Uschia dovria per exempel la moda da producziun chapitalistica in tschert urden da dretg che lubeschia a possessurs da martganzias da stgamiar lur products al martgà. Quest ultim sto da sia vart vegnir protegì d’ina forza statala superiura etc. Surtut la furmaziun da la basa economica respectiva, uschia Marx, saja stada fin uss – sper il cumbat da classas – la pli impurtanta forza areguard il svilup da las relaziuns socialas.
Il schema ‹basa-surstructura› è savens vegnì malchapì sco model fix cun l’intent da reducir tut ils fenomens politics ed ideologics sin categorias economicas. L’enconuschenta formulaziun da Marx che l’existenza determineschia la schientscha ha be anc promovì questa malchapientscha. En realitad ha Marx percunter accentuà explicitamain la dialectica da l’interacziun reciproca tranter existenza e schientscha. Er la schientscha po midar l’existenza – gist la pussaivladad da far revoluziuns sa basa gea sin questa libertad da l’uman da transfurmar sapientivamain las relaziuns vertentas, enstagl da sa laschar dominar da quellas. Cumbain ch’ella n’è betg libra da tendenzas correspundents, na sa chapescha la filosofia da l’istorgia da Marx betg sco determinissem mecanic, mabain sco emprova da realisar la libertad umana. Ma sco che Marx accentuescha, è questa libertad adina liada a ses conturn material e social.
Critica da l’economia politica
thumb|200px|Tavla commemorativa che regorda a l’emprim’ediziun da ‹Das Kapital› Durant tut sia vita è Marx sa stentà da furnir in’analisa economica profunda da la societad chapitalistica. Per l’ina vuleva el pertschaiver uschia las premissas, pussaivladads e la moda d’agir adequata dal moviment communistic; per l’autra dueva questa lavur scientifica porscher ils arguments adequats per pudair crititgar las relaziuns existentas e cumbatter meglier quellas. Ses capodovra ‹Das Kapital› (tom 1: 1867, toms 2 e 3 postum) cumpiglia en tut 2200 paginas; en quel suttametta Marx l’economia politica ad ina critica cumplessiva. D’ina vart ha el analisà las furmas dals products, la valur, il chapital e las cundiziuns da producziun e da distribuziun chapitalisticas, en las qualas è entretschada la producziun da la facultad tenor la societad chapitalistica e burgaisa. Da l’autra vart cumpiglia la critica da l’economia burgaisa er la critica da ses teoretichers sco Adam Smith u David Ricardo, ils quals Marx attatga per part a moda polemica. Ina da las tesas centralas da la teoria marxistica dal chapitalissem è quella dal cuntrast da classas tranter proletariat e bourgeoisia, sin il qual sa basia l’antagonissem insuperabel da la societad chapitalistica. Questa sutdivisiun da la societad en chapitalists e lavurants è per Marx d’ina vart ina da las premissas per la furma da producziun chapitalistica insumma – i dovra ina classa da lavurants ch’è sfurzada da vender sia forza da lavur als possessurs dals meds da producziun. Da l’autra vart è la spartiziun da la societad en duas classas er in dals resultats inevitabels d’ina moda da producziun che sa basa sin la producziun da rauba e sin la vendita da la forza da lavur sco rauba. En cuntrast cun Proudhon ed auters accentuescha Marx perquai che la sfruttaziun d’ina part da la societad ed il domini da l’autra sa laschian be surmuntar cun midar las categorias economicas fundamentalas dal chapitalissem. Pertge che quellas mainian – er independentamain da la voluntad dals singuls acturs (chapitalists, lavurants), pia quasi ‹davos lur dies› – a sfruttaziun e domini da classa. «L’autra via fiss sco da dismetter il papa e laschar exister vinavant il catolicissem.»
Partind da las teorias dals represchentants da l’economia naziunala classica, surtut Adam Smith e David Ricardo, interpretescha Marx da nov la teoria da la valur da la lavur e transfurma quella en in instrument cun agid dal qual el emprova da descriver l’explotaziun dal proletariat tras il chapital.
Il chapitalissem sco societad da classa
Marx definescha duas classas principalas da la societad:
Formalmain èn tut ils commembers da la societad burgaisa libers ed eguals tenor il dretg. De facto, uschia Marx, pon ils proletaris però be eleger a tgi ch’els vendan lur forza da lavur, vul dir da tge chadainas ch’els vulan sa laschar enchadanar. Uschè ditg ch’igl existia in dretg burgais che permettia da posseder meds da producziun en furma da possess privat, muntia egualitad giuridica necessariamain inegualitad sociala; e cun renconuscher l’urden burgais ed il stadi burgais vegnia quella be anc reproducida e mantegnida vinavant.
Cuntradicziun sociala e crisa
Entaifer il chapitalissem succedia l’accumulaziun da la ritgezza sociala pia adina be tras explotaziun da forza da lavur estra en furma da lavur pajada. Il chapitalist paja però al lavurant be ina part da la valur effectiva da quai ch’el haja prestà entaifer il process da producziun – la plivalur reala da la lavur che vegnia prestada da la societad na giaja pia betg a favur da l’entira societad, mabain vegnia accumulada a moda privata. Questa appropriaziun privata da la plivalur, ma er da la forza da lavur creativa da l’individi insumma, condemnescha Marx sco sfruttament.
Questa constellaziun mainia ad ina cuntradicziun inevitabla tranter ils interess d’explotaziun dal chapital ed ils basegns dal proletariat. Da qua derivia il caracter antagonistic da la moda da producziun chapitalistica, il qual saja il motiv per las crisas regularas dal chapitalissem ed il qual stoppia la finala er manar a la sullevaziun revoluziunara dals lavurants. Il chapital produceschia uschia ses agens «chavafossas» e vegnia ad ir a frusta il mument da la revoluziun communistica.
Alienaziun da la lavur
thumb|180px|Alea da Karl Marx a Berlin Il problem dal chapitalissem consista tenor Marx betg be en l’explotaziun dal lavurant ed en in cuntrast insuperabel dals interess da classa. L’entira existenza da l’uman, ses esser uman sez, vesa el alienà da sasez e supprimì tras las relaziuns chapitalisticas. Il tratg essenzial da l’existenza umana giascha per Marx – sa referind a Hegel e Feuerbach – en l’abilitad da l’uman da furmar ses ambient a moda creativa e libra. L’element central da la filosofia da Marx è perquai la lavur, la quala Marx definescha sco «metabolissem tranter uman e natira».
Schebain la categoria da l’«alienaziun» saja er anc d’impurtanza pli tard entaifer l’ovra da Marx, surtut en sias scrittiras economicas, ubain sch’el haja laschà crudar cun il temp ses concept oriund da l’«alienaziun», è ina dumonda che marxists discuteschan a moda fitg cuntraversa. In fatg èsi che Marx na discurra suenter il 1845 betg pli da l’«essenza» umana, mabain ch’el sbitta explicitamain sco svilup sbaglià da l’idealissem tudestg da vulair tractar l’uman sut l’aspect da noziuns genericas generalas.
Il caracter da fetisch da la rauba
Al lieu dal term da l’alienaziun (il qual è ritg da supposiziuns filosoficas ed implitgescha l’idea d’ina lavur betg alienada) dovra Marx pli tard il term dal «fetischissem da la rauba», il qual el ha sviluppà en l’emprim tom da ‹Das Kapital› en il famus chapitel davart «il caracter da fetisch da la rauba e ses misteris». Cun questa noziun manegia el la dissimulaziun da la lavur umana prestada, la quala n’è betg pli visibla vi d’in product final che circulescha sco rauba commerziala. Er qua sa tracti d’ina furma d’alienaziun, ma en il context dal chapital na serva questa metafra main a tschiffar la miseria dal lavurant, mabain plitost a chapir la structura ideologica da la societad chapitalistica. Per Georg Lukács, il teoreticher marxistic ch’è sa fatschentà da rudent cun questa tematica, cuntegna il chapitel davart il caracter da fetisch da la rauba l’entir materialissem istoric. El ha elavurà quest cuntegn ‹zuppà› en ses tractat dal 1923 ‹Die Verdinglichung und das Bewusstsein des Proletariats› che vegn adina puspè cità.
Pli pauc ch’ils umans enconuschan sasezs en ils products da lur lavur e pon percepir quels sco products fatgs dad els sezs, e pli agens che quests products als cumparan. Surtut en furma dals daners e dal chapital – che furman nagut auter che rauba accumulada en furma abstracta – cumparan ils products da la lavur umana sco «subjects automatics», daventads independents. La transfurmaziun da daners en adina dapli daners, sin il qual princip sa basia il chapitalissem, cumparia sco agen moviment dals daners (p.ex. en furma dal tschains che para d’esser sez activ), e betg sco resultat da la lavur umana. Tras quai, uschia concluda Marx, daventian chaussas subjects ed ils subjects umans sa transfurmian en objects impussants. Ils producents da rauba vegnian dominads da lur products: «Lur agen moviment entaifer la societad posseda per els la furma d’in moviment da rauba che controllescha els enstagl da vegnir controllada dad els.» La societad chapitalistica sa basa en quest senn sin in straviament fundamental dals fatgs, ella stat quasi sin il chau.
Uschia daventian ils products fetischs, vul dir rauba ch’è apparentamain magica. Ma malgrà questa parita e malgrà che la lavur na vegnia betg pli percepida, restia ella suletta l’instanza da creaziun da valur e la causa da tut moviment. Il caracter da fetisch da la rauba saja in engion, però in che na derivia betg d’in’errur, mabain ch’haja in origin pratic: la spartiziun da la societad en persunas che lavuran ed en persunas che laschan lavurar, vul dir en persunas che produceschan ils products ed en autras che possedan quests products.
Questa transfurmaziun da la rauba en in fetisch analisescha Marx er sco in modus da socialisaziun ch’ha quasi lieu davos il dies dals umans. En rom da quel vegnan lavurs concretas transfurmadas en valurs pecuniaras abstractas che pussibiliteschan insumma pir la producziun da rauba betg privata, vul dir distatgada da l’individi.
Critica da la religiun
La critica da la religiun da Marx è vegnida influenzada da Ludwig Feuerbach. Sco quel s’avischina er Marx a la religiun d’ina perspectiva filosofica che va a finir en critica sociala.
Ils filosofs descriva Marx en general sco producents d’ideas e vesa lur incumbensa principala en surmuntar la filosofia, vul dir en lur realisaziun pratica: «Ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta; quai che quinta però è d’al transfurmar.»