cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sestri Levante
Geografia
La cited veglia as chatta traunter las duos bajas e la strivla da terra; la part da la cited la pü moderna s'ho sviluppeda sülla pianüra dal Gromolo.
Istorgia
thumb|200px|right|Cited veglia Sestri gnit fundeda dals Liguri, pövel clamo eir "Tigulli" (chi ho do il nom a la zona inua cha la cited as chatta), scu tuot las vschinaunchas limitrofas.
Üna vouta as chattaiva Sestri sün ün'isla; cul ir dal temp dvantet l'isla ün cap pervi dals alluviuns transportedas dals ovels Gromolo e Petronio e da l'acziun dal mer.
Düraunt l'eted dals Romauns eira Sester clameda Segesta Tigullioreum u eir be Segesta. Già da quel temp eira'la ün center da commerzi maritim fich important: pervi da sia vicinanza a las vias, chi mnaivan als pass dal Bracco e da Velva rivaiva la marchanzia al port e giaiva vers ils vals Petronio, Graveglia e Vara e Lunigiana; impü sün qustas vias rivaivan las materias primaras dal pajais intern fin a Sestri.
Sestri gnit manzuneda i'l "Diplom da Berengario" dal 909, cur ch'ella gnit deda a la Baselgia da San Gian da Pavia; zieva gnit ella cedida a l'Abadia da San Colomban da Bobbio.
Düraunt il temp d'immez cumanzet ella ad as svilupper sülla planüra.
Dal 1133 pruvet la famiglia Fieschi da Lavagna a piglier Sestri, ma la Republica da Genova la battet e zieva ün an pigliet la vschinauncha suot sia protecziun militera e politica.
Dal 1145 pigliet l'Abadia da San Colomban la part la pü ota da Sestri, cha Genova transfurmet zieva in chastè.
La flotta da Pisa attachet il Tigullio dal 1170, ma scu eir las otras vschinaunchas limitrofas fet Sestri resistenza ed as salvet. Dal 1172 s'alliettan las famiglias Malaspina e Fieschi traunter pêr, e conquistettan Sestri impè da Genova. Dal 1218 fundettane la "Chastlania da Sestri Levante".
Dal 1321 pruvet Castruccio Castracani, Signur da Lucca, a piglier Sestri sainza success; percunter vet l'occupaziun dals Visconti da Milaun success dal 1365. Eir Vnescha pruvet inutilmaing dal 1432.
Düraunt l'eted da Napoleun faiva Sestri part dal Departamaint da las Apenninas. Zieva'l Congress da Vienna dal 1815 entret ella i'l Reginam da Sardegna e dal 1861 fet part dal Reginam d'Italia.
Vappa e bindera
thumb|70px|left|Vappa La vappa da Sestri Levante ho ün'isla grippusa cun duos tuors munidas da fruins sün fuonz azur; sur ella do que üna curuna e suot üna manzina da ruver ed üna da oliver.
La bindera es azura cun l'ur d'or ed ho immez la vappa da la vschinauncha.
Santa Maria da Nazareth
thumb|150px|right|Santa Maria da Nazareth
La baselgia gnit construida da l'architect Gio. Batta Carbone traunter 1604 e 1616 scu nouva baselgia da la plaiv da Sestri Levante zieva la missa in uorden da la colliaziun traunter l'Isla e la planüra. Fin 1957 füt ella cuncatedrala da la diocesa da Brugnato; daspö quel an fo Sestri part da la diocesa da Chiavari.
La fatscheda dal 1837-1840 es da stil neoclassic e gnit progetteda da l'architect Giambattista Prato. Dadains do que pittüras sün taila da l'eted barocca ed üna Pieted da lain d'Anton Maria Maragliano.
San Niculo da l'Isla
Ella es la baselgia la pü veglia da Sestri: ella gnit constuida dal 1151 illa part da la cited clameda Isla. Fin al 17. tschientiner füt ella la baselgia da la piaiv da Sestri (hoz ho la baselgia da Santa Maria da Nazareth quista funcziun).
Il prüm edifizi eira da stil romanic, ma düraunt il 15. tschientiner gnit ella construida darcho in stil baroc. Il clucher ho il tet a fuorma da piramida e fnestras a duos archs. Dadains è'la da stil gotic ed ho trais nevs.
San Steivan da la Punt
Eir scha las prümas notizchas sun dal 11. tschientiner, gnit ella construida darcho düraunt il 18. tschientiner; zieva gnit ella ingrandida e munida cun ün battisteri, ün nouv palintschieu da marmel e decoraziuns sülla fatscheda, inua ch'ün ho miss üna statua da San Steivan.
Dadains do que trais nevs e trais uters (da San Steivan, San Gisep e Nossaduonna dal Carmel) la nev centrela glivra cun üna granda apsida.
San Töna
Ella gnit constuida düraunt ils ans Sesaunta dal 20. tschientiner, ma in quel lö daiva que otras baselgias.
Concepziun immaculeda
thumb|150px|right|Concepziun immaculeda
Quista baselgia as chatta dasper la Baja dal Silenzi construida dal 1688 da stil da l'eted d'immez cun la fatscheda a strivlas orizontelas alvas e nairas. Dasper ella do que la clostra dals chapütschins.
Dadains do que üna statua da lain da Nossaduonna immaculeda dal 18. tschientiner sün l'uter grand, üna pittüra da Domenico Fiasella dal Miracul da San Töna da Padova ed üna taila da listess pittur da San Flisch da Cantalice chi piglia l'iffaunt Gesu da Nossaduonna.
Baselgia da l'Institut da las sours maistras pietusas
Daspö 1829 è'la la baselgia da las sours da la Preschantaziun.
San Peider in chadagna
Ella as chatta illa cited veglia, lung la straglia clameda Vico Macelli; dasper ella do que üna clostra dal chapütschins. Construida dal 1640, zieva la missa in uorden da la cited dvantet il lö na adatto per la vita d'isolaziun dals fraters; per que dal 1686 dettane la baselgia als preirs da San Peider in chadagna e gettane davent.
Cul ir dal temp gnit la baselgia missa in uorden ed ingrandida bgeras voutas, eir perque ch'ella ho gieu bgers dans zieva l'arriv da Napoleun e l'explosiun d'üna bomba in üna chesa dasper ella dal 1951.
San Baltrumieu da la Ginestra
thumb|100px|right|San Baltrumieu da la Ginestra
Palazi Durazzo Pallavicini
thumb|100px|right|Palazi Durazzo Pallavicini
Construieu düraunt il 17. tschientiner, hoz è'l la chesa cumünela da Sestri. El as chatta in Piazza Matteotti, illa cited veglia, dasper la baselgia da Santa Maria da Nazareth. Illa sela dal Cussagl, al seguond plaun da l'edifizi, do que üna pittüra da Francesco Bassano da l'Aduraziun dals trais raigs.
Palazi Cattaneo della Volta
Ad es ün palazi dal 17. tschientiner ed ho üna chapella dal 18. tschientiner.
Dadains do que nischas i'ls pilasters da la cupla, chi ho süsom üna pitschan linterna cun las statuas da Sant Anna, San Gioachin, Santa Lisabetta e San Gisep cun l'iffaunt Gesu.
Oters palazis
thumb|150px|right|Palazi Fascie Rossi
Chastè
Dasper l'Isla, inua cha hoz do que il parc da l'"Hotel dei Castelli", daiva que ün chastè construieu dal 1145 da la Republica da Genova. Dal 1440 gnit el per part construieu darcho e dvntet ün sunteri dal 1810. Düraunt ils prüms ans dal 20. tschientiner gnit el demolieu dal tuot.
In listess lö traunter 1925 e 1928 gnittan ils "chastels Gualino" edifichos; que sun villas da stil da l'eted d'immez hoz dvantedas albiergs.
Portels
thumb|120px|right|Portè da s-chaglia
Illa cited veglia do que bgers portels da s-chaglia dal 14. tschientiner. Els as chattan pustüt lung la via XXV Aprile, la via maistra da la cited veglia, clameda eir caruggio ("straglia" i'l dialect da la Liguria).
Pinacotecas
Illa Pinacoteca Rizzi do que ouvras da pittuors da la Flandra e bgeras keramicas da la Liguria.
Economia
thumb|150px|right|Chantiers navels
L'economia da Sestri Levante as basa pelpü sül turissem da sted, grazcha a sias duos rivas e sia spelma tipica dals lös da la Liguria.
A Riva Trigoso do que ils chantiers navels "Fincantieri", chi construescha nevs da guerra ed es hozindi activa adonta d'üna perioda da crisa.
Vias
Sestri Levante as chatta sülla veglia via romauna clameda "Via Aurelia", hoz Strada da Provincia n. 1 (da pü bod Strada naziunela n.1). Impü do que üna sortida da l'Autostreda n.12 Genova-Rosignano.
Viafiers
Il territori cumünel es traverso da la viafier Genova-Pisa, mneda da "Ferrovie dello Stato" (las Viafiers naziunelas taliaunas). A do duos staziuns: a Sestri ed a Riva Trigoso.
Partenedis
Sestri Levante es lieda tres ün partenedi dal 1983 cun Dole (Frauntscha); la fracziun Riva Trigoso ho ün partenedi daspö 2002 cun Santa Cruz (Stedis Unieus da l'America).
Sport
A Sestri do que las squadras "Unione Sportiva Sestri Levante" (ballapè, seria D) e "Centro Basket Sestri Levante" (ballachavagna).
Renaschientscha
miniatura|Il homo vitruvianus, studi da proporziuns da [[Leonardo da Vinci tenor model antic (1492). Il scheni universal Da Vinci vala sco represchentant il pli enconuschent da la renaschientscha]]
Il term renaschientscha (resp. la furma franzosa renaissance) denominescha l’epoca da l’istorgia culturala e da l’istorgia d’art situada al cumenzament dal temp modern (15avel e 16avel tschientaner). Il num – ch’è s’etablì en emprima lingia en il 19avel tschientaner – cunfinescha l’epoca dal temp medieval precedent e fa allusiun a l’idea che la cultura europeica saja puspè s’orientada pli ferm a l’antica greca e romana. Sco tratg caracteristic tschenta la renaschientscha il singul individi en il center da tut esser.
Bain aveva gia il temp medieval guardà enavos sin l’antica. Ma en ils dus tschientaners che suondan è vegnida recepida ina paletta bler pli vasta da texts antics; plinavant ha l’umanissem studegià en quests texts aspects ch’eran vegnids negligids, sco per exempel dumondas davart la furma dal stadi. En consequenza da quest resvegl spiertal è la renaschientscha er marcada d’ina vaira unda d’invenziuns e scuvertas.
La vieuta dal temp medieval al temp modern n’è betg succedida a moda abrupta, mabain successivamain en il decurs dal 13avel e 14avel tschientaner. Sco temp da fluriziun da la renaschientscha valan il 15avel e 16avel tschientaner (talian: Quattrocento e Cinquecento). Il baroc (en l’istorgia d’art) respectivamain l’absolutissem (sco epoca istorica) marcheschan la fin da la renaschientscha vers l’entschatta dal 17avel tschientaner. En l’Europa dal Nord è la renaschientscha sa fatga valair pli tard ed è er vegnida substituida pli tard tras il baroc. En las parts protestantas (en spezial en l’Europa dal Nord) è la denominaziun d’epoca ‹renaschientscha› main preschenta damai che la refurmaziun è sa fatga valair sco moviment central.
Tar ils pli enconuschents artists da la renaschientscha tutgan ils Talians Leonardo da Vinci, Tizian e Donatello sco er il Tudestg Albrecht Dürer. L’epoca en ses pli vast senn è dentant er marcada d’impurtants scripturs sco Dante Alighieri e William Shakespeare. Il filosof Niccolò Machiavelli vala sco represchentant d’ina politica da pussanza, Erasmus da Rotterdam perencunter stat per morala e reflexiun da sasez. En la musica è l’epoca colliada cun in augment en la polifonia e cun novas armonias sco tar Orlando di Lasso.
Denominaziun e successiun cronologica
Il term rinascita u rinascimento è vegnì duvrà l’emprima giada il 1550 da l’artist e biograf talian Giorgio Vasari. Vasari differenziescha tranter trais fasas en il svilup da l’istorgia d’art: l’epoca gloriusa da l’antica greca e romana, il temp intermediar da la decadenza medievala, la renaschientscha da l’art e dal spiert da l’antica a partir dal 1250. Tenor Vasari hajan sculpturs, architects e picturs da la segunda mesadad dal 13avel tschientaner, tranter auter Arnolfo di Cambio, Niccolò Pisano, Cimabue e Giotto, «mussà en temps da gronda stgiraglia als maisters che duevan suandar la via vers la perfecziun».
Ils onns 1820/30 è il term renaissance vegnì surpiglià en la lingua franzosa. Enturn il 1840 è questa furma vegnida duvrada en scrittiras da lingua tudestga per denominar l’epoca da transiziun tranter il temp medieval ed il temp modern. Cun si’ovra Die Kultur der Renaissance in Italien (1860) ha l’istoriograf basilais Jacob Burckhardt marcà a moda decisiva la chapientscha odierna dal term.
miniatura|[[Sandro Botticelli: La naschientscha da Venus (1483–1485)]]
Ils origins da l’epoca da la renaschientscha èn da chattar en l’Italia da la fin dal 14avel tschientaner. Pli baud predominava l’idea ch’igl haja dà in moviment inizial en l’Italia, succedì d’ina derasaziun cuntinuanta da las novas tendenzas en tut l’Europa. Oz percunter part’ins d’ina situaziun bler pli entretschada cun svilups parallels ed influenzas vicendaivlas.
Entaifer la successiun cronologica da las epocas d’art è la renaschientscha situada tranter la gotica ed il baroc. La renaschientscha sco tala vegn per regla partida en trais periodas: la renaschientscha tempriva, la renaschientscha classica e la renaschientscha tardiva (er numnada manierissem).
Cuntrari al 19avel tschientaner na discurran l’istorgia d’art e l’istoriografia oz betg pli d’ina ruptura radicala tranter il temp medieval e la renaschientscha. Exempels per svilups che anticipeschan la renaschientscha èn tranter auter da chattar en la construcziun da citads dal 13avel tschientaner.
Appropriaziun da savida greca ed araba
La savida e las ideas da l’antica eran per part idas en emblidanza en il temp medieval tempriv ed autmedieval. Quest fundus vegniva be pli conservà en bibliotecas claustralas, a Bizanz ed en l’intschess cultural arab. Scienziads sco Poggio Bracciolini e Niccolo Niccoli han cumenzà a tschertgar sistematicamain suenter ovras d’auturs classics sco Platon, Cicero e Vitruv. Medemamain è in grond dumber d’ovras grecas ed arabas crudada en ils mauns dals conquistaders cristians en rom da la reconquista sin la Peninsla Iberica. La biblioteca da Cordoba duai per exempel avair cumpiglià radund 400 000 cudeschs.
Il declin da l’Imperi bizantin en il temp tranter la Quarta cruschada (1202–1204) e la conquista da Constantinopel tras ils Tircs (1453) ha manà blers scienziads grecs en l’Italia. Là han els dà vinavant lur savida davart l’antica greca ch’era sa mantegnida en l’Imperi bizantin durant ils bundant 1000 onns dapi la fin da l’Imperi roman dal vest. Gia il 1423 era il scienzià Giovanni Aurispa viagià a Constantinopel ed aveva manà enavos en l’Italia 200 codices cun texts profans da l’antica.
Structuras socialas e politicas
miniatura|[[Firenza cun monuments architectonics da la renaschientscha]] Er las relaziuns socialas e politicas en l’Italia han attribuì a las vieutas ch’han gì lieu vers la fin dal temp medieval. L’Italia n’existiva da quel temp betg sco unitad politica, mabain era sutdividida en divers territoris e citads suveranas. En il 15avel tschientaner era l’Italia ina da las regiuns urbanisadas il pli ferm da tut l’Europa. Las citads furmavan republicas (or da la perspectiva dad oz stuess ins pledar d’oligarchias) e purschevan ina tscherta libertad politica che sa manifestava er en in progress scientific ed artistic.
L’Italia aveva en general mantegnì il pli viv la memoria da l’antica. Tras las numerusas vias da colliaziun dal spazi mediterran era il pajais avert en tut las direcziuns. Ils centers da commerzi da las citads al laschavan vegnir en contact cun regiuns allontanadas, en spezial cun la Levanta. Grazia a la bainstanza ch’il commerzi generava eri pussaivel da laschar elavurar gronds projects architectonics ed artistics, e quai tant da vart publica sco er privata. Medemamain pudeva vegnir investì dapli temp en la furmaziun, perscrutaziun e scienza.
La mort naira
Tenor in’autra teoria ha la mort naira manà en il 14avel tschientaner ad ina nova schientscha e fullà via a la renaschientscha. Sut la giaischla da la pestilenza hajan ils umans cumenzà a s’orientar pli ferm a chaussas mundanas, enstagl da focusar sin dumondas spiritualas e da l’auter mund sco che quai era il cas en il temp medieval. Da l’autra vart èsi da far valair che la pesta ha furià sco pandemia en tut l’Europa e betg sulettamain en l’Italia. Per explitgar la renaschientscha partan ins oz d’ina colliaziun cumplexa da tut ils facturs menziunads.
La renaschientscha dal spiert antic
In tratg caracteristic da l’epoca furma la renaschientscha dal spiert antic. L’entir moviment spiertal s’orientescha als princips ed a las valurs da l’umanissem. Sco precursurs da quest svilup valan scripturs da l’Italia dal 14avel tschientaner sco per exempel Francesco Petrarca. El è s’occupà intensivamain cun scripturs antics ed ha accentuà la valur da l’individualissem e da la furmaziun umanistica. Il studi da las linguas, da la litteratura, istorgia e filosofia dueva succeder tenor el per agen intent, pia ordaifer in context religius. En general è il maletg dal mund teocentric vegnì substituì tras ina vista antropocentrica.
miniatura|180px|Ediziun davart la vita ed ovra da [[s. Hieronymus (ca. 350–420), tgirada tras Erasmus da Rotterdam e cumparida a Basilea il 1516]] Questa «renaschientscha» è sa manifestada en la rescuverta e reutilisaziun da numerus elements dal pensar antic (en scrittiras, monuments, sculpturas, en il pensar filosofic e.a.). Il pli ferm è questa nova orientaziun sa mussada en las singulas spartas da la creaziun artistica, nua ch’in fundament matematic-scientific ha substituì l’orientaziun mistic-spirituala da pli baud. Sco exemplaric per quest nov maletg dal mund po valair il studi da proporziuns da Leonardo da Vinci. En quel vegn l’uman cun sia constituziun anatomica mess en il center d’in nov urden. L’epoca da la renaschientscha marchescha en quest senn l’origin da l’orientaziun antropocentrica che caracterisescha il temp modern.
En las citads-stadi talianas han l’art e las scienzas cuntanschì da quel temp ina reputaziun cumparegliabla a quella da la Grezia antica. Ils artists n’eran betg pli mastergnants anonims; lur ovras vegnivan renconuschidas sco creaziuns individualas da gronda muntada. Questa nova schientscha culminescha en ils numerus schenis universals ch’èn s’occupads a medem temp da las pli differentas spartas d’art e da la lavur scientifica.
Filosofia
La filosofia da la renaschientscha prenda distanza dal pensar scolastic-aristotelic e s’orientescha pli ferm al platonissem. Tut las scrittiras da Platon èn vegnidas translatadas en il latin. Il neoplatonissem ch’è sa fatg valair da quel temp è vegnì sviluppà da Georgios Gemistos Plethon, Marsilio Ficino e Giovanni Pico della Mirandola. Sco tenuta spiertala era l’umanissem derasà tranter blers scienziads da la renaschientscha. Tar quels tutgan Coluccio Salutati (1331–1406), Nicolaus Cusanus (1401–1464), Erasmus da Rotterdam (1466–1536), Niccolò Machiavelli (1469–1527), Thomas Morus (1478–1535), François Rabelais (1494–1553) e Polydor Vergil (1470–1555).
Caracteristicas
In dals elements ch’ha influenzà decisivamain la genesa da l’art da la renaschientscha furma l’occupaziun cun la natira. Gia avant Vasari avevan scripturs sco Giovanni Boccaccio ludà l’artist Giotto per si’abilitad da malegiar las chaussas e persunas a moda uschè natirala sco nagin avant el. En il decurs dal 15avel tschientaner è la reproducziun natiralistica vegnida perfecziunada. Quest tratg caracteristic furma in element central per cunfinar l’art da la renaschientscha da las epocas precedentas. miniatura|Maletg dad [[Albrecht Dürer davart la perspectiva]]
Er l’orientaziun vers l’antica è colliada cun la tschertga d’ina ‹vardad natirala› en l’art. Ins admirava las ovras d’art da l’antica sco exemplaricas per la reproducziun natiralistica. L’impurtant teoreticher talian Leon Battista Alberti ha intimà ils artists «da betg be imitar ils artists da l’antica, mabain d’empruvar d’als surpassar». L’artist na duaja betg simplamain represchentar la ‹realitad›, mabain megliurar ed idealisar ils models ch’el chattia en la natira.
Sco terz element da l’art da la renaschientscha, sper l’occupaziun cun la natira e l’admiraziun da l’antica, po valair la dumonda suenter l’essenza da quai che vegn resentì sco bel. Ils artists empruvavan per exempel da reproducir u meglier detg da concepir l’uman en in’estetica sublima. Mesiras e proporziuns idealas èn d’impurtanza tant en la pictura e sculptura sco er tar la concepziun d’edifizis. Cun agid da la perspectiva centrala ch’è vegnida (re-)scuverta da quel temp, han ils artists pudì reproducir la profunditad dal spazi cun in’exactadad quasi matematica.
Survista
En l’art han Filippo Brunelleschi, Lorenzo Ghiberti e Donatello fullà via a la nova direcziun. Lur precursurs en il temp da l’uschenumnada protorenaschientscha dal 13avel e 14avel tschientaner eran stads Nicola Pisano, Giotto di Bondone ed auters.
La renaschientscha tempriva cumenza a Firenza cun sculpturas da Donatello, relievs da bronz da Ghiberti, frescos da Masaccio ed edifizis da Filippo Brunelleschi.
Il temp da ca. 1490/1500 enfin 1520 vala sco renaschientscha classica, segnada da la tschertga da perfecziun ed armonia suprema. Questa perioda è sa sviluppada en spezial a Roma a la curt papala. En quest temp crodan ils plans da Bramante per il nov edifizi central da la baselgia da S. Pieder a Roma, ils pli impurtants maletgs da Leonardo da Vinci (‹La Sontga Tschaina›, ‹Mona Lisa›, ‹Dunna cun ermelin›), las picturas da Raffael en las ‹Stanzas› e ses maletg d’altar il pli famus, la ‹Madonna sixtina›. En pli las sculpturas da Michelangelo (‹Pietà›, ‹David›, ‹Moses›), sias picturas dal palantschieu sura en la Chapella Sixtina e las gravuras maisterilas dad Albrecht Dürer.
L’epoca da la renaschientscha na percurra betg en tut l’Europa il medem svilup. En l’Italia è il spiert da la renaschientscha sa mussà il pli baud ed ha influenzà tant pictura sco er sculptura ed architectura. En il nord ha la renaschientscha cumenzà pir enturn u suenter il 1500 ed ha chattà expressiuns divergentas da pajais tar pajais. En general pon ins constatar qua ina pli gronda influenza dals ideals antics sin l’architectura e sin la sculptura che sin la pictura. En Frantscha e Germania è il stil antic sa maschadà en la renaschientscha tempriva cun elements naziunals. Vers la fin da la renaschientscha ha la tendenza da reproducir las furmas anticas en moda pli opulenta e pulpida manà vers il baroc. In colorit naziunal ha la renaschientscha er conuschì en il Pajais Bass, la Pologna, l’Engalterra e la Spagna.
Pictura
miniatura|250px|[[Raffael: Scola d’Athen (1509–1510), Stanza della Segnatura, Vatican]]
La gronda part dals maletgs da la renaschientscha èn maletgs d’altar e frescos religius creads per baselgias. La figura religiusa vegn dentant umanisada cun la situar en in ambient terrester. Savens portan las persunas la vestgadira da mintgadi dal temp da la renaschientscha. Daspera èn vegnids stgaffids maletgs cun tematicas profanas u pajaunas-mitologicas (allegorias, dieus ed eroxs da l’antica, scenas or da l’istorgia antica). In ulteriur segment furman purtrets individuals da persunalitads contemporanas. Ultra da quai è sa sviluppada in’emprima fasa da la represchentaziun da cuntradas e da scenas da la vita da mintgadi. Ils maletgs da cuntradas na furman dentant nagina copia exacta da la realitad, mabain duevan simbolisar ils princips fundamentals da la bellezza. Questa bellezza idealisada vegniva definida sco natira.
Per pudair crear in maletg cun effect tridimensiunal sin ina surfatscha bidimensiunala han ils artists gì da sviluppar reglas opticas e geometricas. In element central furma l’orizont imaginar che sa chatta sin l’autezza dal contemplader. La profunditad dal spazi vegn cuntanschida cun agid da la perspectiva centrala, vul dir cun in sistem da lingias che sa cruschan en il punct perspectiv situà sin la lingia orizontala.
En l’art da la renaschientscha è vegnì dà adina dapli pais sin ina represchentaziun adequata da l’anatomia da l’uman. Ils artists han intercurì musculs, moviments, posiziuns e proporziuns. Malgrà quests studis anatomics è l’act uman – sco gia en l’antica – vegnì represchentà en proporziuns idealisantas. L’artist empruvava da filtrar or da la ritgezza da la natira umana las furmas las pli esteticas per exprimer uschia la perfecziun corporala. La nivadad valeva sco simbol per innocenza; ella vegniva vesida sco insatge natiral che dueva exprimer ina bellezza oriunda. Tut questas ideas davart la figura umana ha la renaschientscha surpiglià da l’antica.
Areguard la concepziun dal singul maletg ha la renaschientscha dà la preferenza a structuras simmetricas ed armonicas. A l’intern vegnivan quellas savens cumplettadas tras arranschaments che resguardan furmas geometricas sco il rudè, il mez rudè u il trapez.
Sculptura
miniatura|upright|[[Michelangelo: David (1501–1504)]] Ils sculpturs da la renaschientscha han stgaffì oravant tut figuras singulas e bists-purtrets. Sin las plazzas publicas da las citads han ins postà plasticas monumentalas, per exempel en furma da statuas a chaval. La sculptura sepulcrala per dignitaris seculars ed ecclesiastics cumbinescha savens la sculptura e l’architectura ad in’ovra d’art cumplessiva.
Er la sculptura da la renaschientscha s’orientescha a las lavurs da l’antica. Las sculpturas vegnan modelladas da tuttas varts, l’uman vegn mussà niv, la posiziun da las chommas correspunda savens al cuntrapost classic. Studis anatomics gidan ad illustrar la figura umana en moda uschè realistica sco pussaivel.
Architectura
Ina da las tendenzas entaifer l’architectura da la renaschientscha era quella da laschar reviver la lingua da las furmas da l’antica resguardond rigurusamain sias furmas classicas. En l’Italia è questa finamira vegnida cuntanschida enturn il 1500 tras Donato Bramante; silsuenter è il stil antichisant-classicistic sa derasà en tut il pajais. Ils edifizis da la renaschientscha en l’Italia sa distinguan tras ina concepziun clera, survesaivla ed armonica. miniatura|left|La Rotonda, [[Andrea Palladio, 1571]]
En lur plans orizontals s’orientavan ils architects a furmas geometricas idealas sco il quadrat u il rudè. Elements da construcziun sco colonnas, pilasters, capitels, culmainas triangularas e.a. han ins surprendì directamain da l’antica (greca). Uschia chatt’ins vi da las colonnas capitels dorics, ionics u corintics. En ils plauns sutterrans han ins savens er applitgà la colonna toscana che vegniva gia duvrada entaifer l’architectura da l’antica romana. Las singulas parts da l’edifizi avevan da s’accordar armonicamain in cun l’auter. Areguard proporziuns idealas valevan en spezial ils tractats architectonics dal constructur roman Vitruv sco referenza.
In’autra tendenza da l’architectura da la renaschientscha è quella da variar elements da l’antica ma er dal temp medieval a moda analoga, pia senza sa tegnair strictamain vi das las reglas architectonicas oriundas. Pli impurtant è qua il messadi che vegn transportà cun ils motivs antichisants, numnadamain in aut prestige social ed in ethos che sa referescha a l’antica.
Applitgond in princip da la pratica da bajegiar medievala vegnan elements architectonics da l’antica sco travs, capitels u profils be surprendids cun als imitar u variar. Per part han ins pudì sa referir a l’architectura romanica che sumeglia quella da l’antica. In exempel furma il clutger da la baselgia da s. Kilian a Heilbronn dal 1513. Tipica per questa tecnica d’analogia èn ornamentaziuns ordvart ritgas en furma d’arabescas ed auter. Tenor la tradiziun da la gotica vegn vinavant accentuà la verticala. Ils construiders n’eran qua savens betg intellectuals sco en l’Italia, mabain sa sentivan obligads a la tradiziun da las interpresas artisanalas dal temp medieval. Ils plans orizontals e las fatschadas èn savens asimetrics. miniatura|Banchet en in interiur dal temp da la renaschientscha, maletg da [[Bartholomeus van Bassen, 1618–1620]]
Medemamain vegn per part cuntinuà cun applitgar las furmas da la gotica, e quai en las regiuns che resentan quellas sco pli modernas che quellas da l’antica. En general pon ins constatar che questa tendenza sco er l’architectura en analogia èn vegnidas applitgadas pli ferm là, nua ch’ins na resentiva il temp medieval betg talmain sco fasa intermediara e da decadenza culturala. Quai è surtut stà il cas en l’Europa Centrala ed en l’Europa dal Nord. La Frantscha e la Spagna percunter furman stadis nua che la rigurusadad antica e la tecnica d’analogia cumparan in sper l’auter.
Tranter ils pli enconuschents artists da la renaschientscha taliana (pictura, sculptura ed architectura) tutgan: Donatello (1386–1466), Sandro Botticelli (1444/1445–1510), Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Raffael (1483–1520), Tiziano Vecellio (14?–1576) ed Andrea Palladio (1508–1580).
Impurtants artists da la renaschientscha ordaifer l’Italia èn: Jan van Eyck (ca. 1390–1441), Rogier van der Weyden (1399/1400–1464), Albrecht Dürer (1471–1528), Lucas Cranach der Ältere (1472–1553), Matthias Grünewald (1475/1480–1528), Hans Holbein der Jüngere (ca. 1497–1543) e Pieter Bruegel der Ältere (ca. 1525–1569).
Litteratura e publicistica
miniatura|180px|Frontispizi dal [[Das Narrenschiff (Brant)|Narrenschyff da Sebastian Brant (1494)]] Entaifer la litteratura han La Divina Commedia (1307–1321) da Dante Alighieri, las brevs, ils tractats e las poesias da Francesco Petrarca ed Il Decamerone (1353) da Giovanni Boccaccio inizià la renaschientscha. En si’ovra Il Cortegiano (1528) descriva il cont Baldassare Castiglione il tip ideal da la renaschientscha.
L’invenziun da la stampa da cudeschs cun letras moviblas tras Johannes Gutenberg a partir dal 1450 ha dà in enorm stausch a la litteratura ed a la distribuziun da stampats en general.
Tar ils enconuschents scripturs da la renaschientscha ordaifer l’Italia tutgan: Sebastian Brant (1457–1521), Erasmus da Rotterdam (ca. 1466–1536), François Rabelais (1494–1553), Philipp Melanchthon (1497–1560), Torquato Tasso (1544–1595) e William Shakespeare (1564–1616). Il num da Shakespeare è collià stretgamain cun il Teater da la renaschientscha englaisa (u teater elisabettan). En l’Italia è sa fatga valair da quel temp la Commedia dell’arte.
Economia ed aspects socials
Economicamain croda la renaschientscha ensemen cun la fin dal scumond da tschains sco quai ch’el era usità en il temp medieval. Plinavant èn vegnidas dismessas tschertas munaidas medievalas che liavan ils possessurs en furma da taglias als signurs feudals. Tut quai ha pussibilità il svilup da bancas sco quellas dals Fugger u Medici. Da l’autra vart è sa pegiurada la situaziun economica e sociala da grondas parts da la populaziun rurala. Las tensiuns ch’èn resultadas da quai han tranter auter manà a las guerras da purs.
C.A. Turicia
La CA Turicia ei ina corporaziun academica a Turitg ed ina secziun dalla Societad da students svizzers (SSS) ch'ei vegnida fundada 1860. Ella ei commembra dalla "ligia dallas corporaziuns academicas cun comment". Ella ei la pli veglia corporaziun academica en svizra dalla SSS.
Intent
La Turicia ei ina uniun tenor il cudisch civil svizzer (CCS) a Turitg. Ella promova l'amicezia denter ils commember. Sin il fundament d'il cristianissem s'engascha ella per stadi e societad en regurdientscha vid nossa historia ed en responsabladad per l'ierta dalla baselgia catholica.
Historia
Egl onn 1860 han in student dall'ETH e quater students dalla medischina fundau la secziun Turitg dalla societad da students svizzers. Igl emprem president, Fintan Bärlocher, han ins tschentau ils 11 da november 1861. L'entschatta havevan ins denton entgins problems sil plaz Turitg. Sco uniun catolica deva ei certas confrontaziuns culla populaziun protestanta. Da quei temps deva ei aunc neginas autras uniuns universitaras catolicas en svizra. Aschia haveva la secziun Turitg mo il sustegn d‘uniuns digl exteriur e da scolas medias.
La stad 1883 ha il senat dall’universtad renconuschiu la secziun sco Uniun catolica univeristara Turicia. Naven dils 8 da december 1885 han ils commembers purtau las colurs tgietschen-alv-verd e la capetscha cotschna ella publicitad. Alla radunonza generala 1886 a Sursee ei la ligia da treis che semetta ensemen dallas corporaziuns academicas Rauracia, Burgundia e Turicia vegnida fundada. Ellas ein s'engaschai per ina rigurusa interpretaziun dalla veta ellas secziuns.
Igl emprem da mars 1887 ei l'uniun dils commembers vegls vegnida fundada sut la direcziun dil prèr Reichlin. Ils proxims onns ein ils commembers era s'engaschai ella polticia svizra ed ell'economia. Per exempel il fundatur dalla nova gasetta turitgesa e dalla PCD, Dr. Gregor Baumberger, igl emprem president dalla PCD, Dr. Conrad Bürgi, ils cussegliers cantunals, Adalbert Wirz e Josef Düring ni pli tard il cusseglier federal Philip Etter eran commembers dalla Turicia.
Cull'entrada el vegnavel tschentaner, 1903, ei la secunda bandiera dalla Turicia vegnida benedida. Medemamein naven da quei onn ei la devisa dall'uniun Turicia in fide firmitas. Las colurs ein vegnidas midadas sin oransch-alv-verd. Sin fundament da quellas midadas e dil giubileum da 50 onns ei l'amicizia denter ils commembers vegnida rinforzada.
Il diember da commembers ei carschius entochen 1912 sin varga 60 persunas. Quei era denton memia bia per in'uniun ed ins ha fundau la nova corporaziun academica cun comment Kyburger cun las colurs rosa-alv-verd. L'uniun da commembers vegls ei buc vegnida spartgida, denton deva ei entgins disputs denter las duas secziuns, aschia ch'ins ha spartgiu l'uniun 1944.
La Turicia era naven dall'entschatta padrin da quell'uniun. Pli tard han ils commembers dalla Turicia aunc gidau tier la fundaziu dad autras uniuns, numnadamein: Turania, Struthonia, Lepontia, Romania Turicensis, Bodania, Corona Sangalensis, Corvina e Desertina.
Egl onn 1942 ha la Turicia fundau ensemen cun las corporaziuns academicas Rauracia, Burgundia, Alemania, Kyburger, Bodania e Neu Romania la Ligia dallas corporaziuns academicas cun comment, il schinumnau bloc, che semetta en per las veglias tradiziuns da students. Denton ei la Turicia gia egl onn 1951, suenter dispettas pervia dina candidatura per il comité central, extrada ord quella ligia.
1986 decida la corporaziun academica Turicia la reentrada el bloc. El medem temps cumpra la Turicia in agen local el marcau vegl da Turitg. Aunc oz sentaupan ils turicers mintga jamna leu a stamm.
Igl atun 2009 entscheivan las festivitads per il giubileum da 150 onns cun il tradiziunal past da S. Martin.
Benedicziun
La benedicziun es ün generel fenomen religius chi s’exprima in uraziuns u gestas. Tres quistas acziuns dess gnir chaschuno ün contact speciel e pustüt intensiv culla forza d’ün dieu u d’üna divinited.
Derivanza dal pled
I'l rumauntsch ho benedir dachefer cun dir bain. Que voul dir ch'üna persuna benedida es oriundamaing üna persuna, da la quela vain discurrida bain e chi taidla pleds da vita sur da sieu cho.
Vegl Testamaint
Il pled ebraic per benedir es barach (ברך). Il Vegl Testamaint tradescha la benedicziun aaronitica: Il Segner at benedescha ed at perchüra, il Segner fetscha splendurir sia fatscha sur te ed at saja grazius, il Segner adoza sia fatscha sün te ad at detta sia pêsch (cudesch Numeri 6).
La prüma benedicziun artschaiva la dumengia respectivmaing il sabbat in connex da la creaziun: E Dieu ho benedieu il settevel di e'l santificho (cudesch Genesis 2,3).
Nouv Testamaint
I’l Nouv Testamaint as schlargia la benedicziun, cha Dieu vaiva impromiss ad Abraham e sieus descendents, vers tuots pövels. Cristus ans ho cumpros libers da la schmaladicziun per nus, perche a sto scrit: Chi saja schmaladieu minchün chi penda vi da la lain (cudesch Deuteronomium 21,23), per cha la benedicziun d’Abraham vegna sur dals pajauns, tres Cristus Gesu, e cha nus artschaivans tres la cretta l’impromischiun dal spiert. (l’apostel Paulus, La charta als Galaters 3, 13+14)
Stadi
thumb|320px|Charta cun ils stadis dal mund (situaziun dal 2012) Stadi (en la lingua da mintgadi resp. en in context betg specific er pajais) è ina noziun che vegn duvrada en pliras scienzas socialas e politicas e che po avair differentas muntadas. En il senn pli vast designescha il term in urden politic, en il qual pervegna ad ina gruppa, organisaziun u instituziun specifica ina posiziun privilegiada – tenor l’avis d’intgins areguard l’execuziun da la pussanza (politica), tenor l’avis d’auters areguard ils dretgs e las pussaivladads da sa sviluppar tant dal singul sco er da la societad.
Ambiguitad da la noziun
Elements centrals da la noziun sco ch’ella vegn chapida ozendi èn:
Quests trais criteris principals èn s’etablids en il dretg internaziunal modern dapi Georg Jellinek (1851–1911).
Ch’ins definescha il stadi a moda uschè generala è d’attribuir al fatg che la noziun ‹stadi› vegn occupada en la scienza, ma er ord vista ideologica, cun cuntegns fitg differents. Tut en tut sa laschan differenziar quatter access centrals a la noziun: thumb|190px|In sguard critic sin la ‹piramida chapitalistica› (1911)
Istorgia da la noziun
Il pled ‹stadi› deriva dal latin status (stadi, situaziun, posiziun). Da qua è sa sviluppà dal temp da la renaschientscha la noziun taliana lo stato, la quala designava la furma pli u main stabila d’ina monarchia u republica. Per Niccolò Machiavelli (1469–1527) cumpigliava la noziun stadi tut ils pudairs umans che pussibilitavan d’exequir pussanza sur dad auters umans. Cun il status regalis era manegià la posiziun, la pussanza e l’influenza dal retg u prinzi ch’era arrivà a la pussanza, pli tard er da sia curt. La translaziun franzosa état ha uschia sa laschà applitgar sin il tegnairchasa economic da la pussanza centrala e pli tard er sin l’unitad giuridica e politica da tut ils burgais entaifer in territori statal (da l’urden dals stans fin a la societad burgaisa).
Dapi ch’è sa sviluppà en l’Europa or da las guerras burgaisas dal temp modern tempriv il stadi modern, consideresch’ins sco ina da las caracteristicas centralas da quel che la convivenza en ina cuminanza statala saja suttamessa ad ina pussanza da regulaziun centrala, la quala stoppia er esser abla da far valair quella, per ch’ils umans possian viver ensemen en pasch e segirezza. Uschia han surtut Jean Bodin e Thomas Hobbes definì il stadi.
Pir vers la fin dal 18avel tschientaner ha il stadi survegnì sia muntada moderna. La pussanza persunala dal monarc, sia suveranitad absoluta, è daventada tras las scrittiras da Locke e Montesquieu in element constitutiv dal sistem politic. Pir cun schliar la pussanza da la persuna dal monarc èsi daventà pussaivel da considerar il stadi sco instituziun abstracta.
Sia muntada odierna sco furma d’organisaziun da la cuminanza exteriura, adina pli pussanta, ha il stadi alura surtut cuntanschì en il decurs dal 19avel tschientaner. Per blers istoriografs da quel temp furmava il stadi (naziunal) in punct fix entaifer lur scrittiras: Jacob Burckhardt (1818–1897) ha considerà il stadi, sper la religiun e la cultura, sco ina da las forzas centralas che constitueschian e dirigian l’istorgia umana.
L’istorgia da la noziun ‹stadi› è pia er l’expressiun da la midada che corporaziuns politicas han fatg tras en il decurs dal temp; perquai èsi contestà, schebain ì saja inditgà da duvrar la noziun moderna cur ch’ins discurra da furmas da pussanza pli veglias. Per part vegn quai acceptà, per part èn ins percunter da l’avis che la noziun dal stadi sa laschia be applitgar sin cuminanzas politicas a partir dal temp modern, e che furmas statalas pli veglias stoppian vegnir numnadas tenor lur denominaziun oriunda (p.ex. polis, civitas, res publica, regimen, regnum u imperium).
Origin
thumb|180px|Monarchia (Elizabeth I, 1533–1603) Sur dieschmillis onns han ils umans vivì ensemen en societads senza disponer d’instituziuns politicas formalas u d’in’autoritad constituida. Pir avant ca. 6000 onns, cun il svilup da la civilisaziun, han las emprimas societads cumenzà a survegnir furma cun structuras formalas. En tschertas regiuns èn sa fatgas valair da quel temp las ideas da l’ierarchia, dal cumandar e da la submissiun. Areguard il svilup preistoric d’in emprim urden politic datti differentas teorias istoricas. A l’entschatta furmavan talas societads structuradas tenor princips ierarchics l’excepziun e sa restrenschevan sin il Proxim Orient e pli tard er sin l’Orient Central. La gronda part dals umans vivevan vinavant en stirpas segmentadas. Plaunsieu han societads ierarchicas extendì lur grondezza ed influenza; mintgatant han ellas conquistà territoris da societads segmentaras vischinantas ed han suttamess quellas, per il pli en furma da sclavaria. Per part independentamain da quai, per part er sco reacziun sin il squitsch d’ordaifer, han autras stirpas medemamain sviluppà ierarchias en lur organisaziun sociala e politica. Fin l’expansiun europeica e colonisaziun è la gronda part dals umans en differentas parts dal mund per ordinari stada organisada a moda betg statala, en intginas regiuns fin en il 19avel tschientaner. Pir dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner cumpiglia il model statal da l’organisaziun politica l’entir mund.
Ils emprims stadis èn sa furmads en il quart millenni a.C. Cuminanzas statalas en il senn da structuras da pussanza organisadas a fund e constituidas a basa da dretg public èn pir sa sviluppadas in pau a la giada en il decurs da l’istorgia.
Furmas da stadi
Dapi il 20avel tschientaner resguard’ins entaifer la politologia las furmas da pussanza e las furmas da stadi separadamain. Ins differenziescha duas furmas da stadi fundamentalas: monarchia e republica. La furma da stadi inditgescha il stadi de jure, pia co che quel è furmà tenor la constituziun. Co ch’il stadi vegn regì, pia il stadi de facto, dependa però da la furma guvernamentala. Uschia vegnan bleras monarchias regidas a moda democratica, entant che la pussanza en ina republica na vegn betg exnum exequida tras il pievel. Per pudair caracterisar l’urden politic d’in stadi, èn pia necessarias omaduas noziuns.
La furma guvernamentala che prevala en blers stadis da tempra occidentala, è quella dal parlamentarissem e da la democrazia represchentativa.
Sociologia
thumb|240px|Max Weber (en il center) Ferdinand Tönnies attribuescha en si’ovra ‹Gemeinschaft und Gesellschaft› (1887) il stadi a la sfera politica da la societad. Max Weber suonda quest schema cun definir il stadi sco cuminanza umana, da la quala l’administraziun occupa entaifer in tschert territori cun success il monopol da la forza fisica legitima per exequir l’urden. Il stadi modern è segnà tenor Weber dals princips territorialitad, monopol da la violenza, funcziunaris spezialisads e domini birocratic. Il pli tard dapi l’epoca dal colonialissem è questa furma dal domini politic derasada en tut il mund.
Sco sistem dovra Niklas Luhmann la noziun ‹stadi› be en virgulettas. Luhmann definescha la noziun sco instrument semantic: Il stadi na saja nagin sistem politic, mabain l’organisaziun d’in sistem politic che servia a l’autodescripziun da quest sistem politic.
Economia
En l’economia publica designesch’ins sco stadi mintga subject da l’economia ch’è munì cun pussanza suverana, per exempel ina regenza, in’administraziun e per part er in’instituziun sui generis. Il stadi vegn considerà sco summa da tut las uniuns obligatoricas. L’agir statal en il senn da l’economia publica cumpiglia oramai l’activitad da tut ils nivels politics (incl. vischnancas, regiuns, chantuns e.a.).
Sco subject ch’agescha entaifer ils ciclus economics, vegn il stadi considerà sut l’aspect da sia rolla e muntada per l’economia publica. La scienza da l’economia publica vesa il stadi sco purtader central da la politica economica. Cun agid d’ina politica dad urden, da structura e da process duaja quel garantir il funcziunament dal sistem economic.
Entaifer il quint general da l’economia publica furma il stadi in element dal cirquit economic. El intervegna cun agid da transacziuns monetaras en il svilup dals martgads:
La politica fiscala determinescha, quants daners che vegnan incassads ed impundids per tge posiziuns; las decisiuns da quella influenzeschan tranter auter il preventiv, ils debits statals e la creschientscha economica.
Caracteristicas da stadis
Il dretg internaziunal classic enconuscha trais caracteristicas da stadis:
In stadi vegn considerà sco betg pli existent sch’in da quests trais elements ch’al constitueschan è crudà davant.
Quests criteris valan en stadis federals er per ils stadis parzials (chantuns, pajais federativs e.a.). Tar quels sa tracti però da subjects ch’èn suttamess al dretg dal stadi respectiv e betg da stadis per propi en il senn dal dretg internaziunal.
La teoria dals trais elements ha sviluppà il scienzià da dretg statal e da dretg internaziunal Georg Jellinek. Quella vala oz sco renconuschida generalmain. Cun ademplir quests trais criteris è avant maun in stadi en il senn dal dretg internaziunal ed uschia in subject dal dretg internaziunal.
La Convenziun da Montevideo numna sco ulteriur criteri l’abilitad d’entrar en contact cun auters stadis. Quest puntg da vista n’ha però betg pudì s’etablir entaifer la scienza dal dretg internaziunal. I vegn fatg valair che questa ‹suveranitad exteriura› saja bain ina caracteristica da la pussanza statala, ma ch’ella na furmia betg in’ulteriura, quarta caracteristica dal stadi. Da sa restrenscher als trais elements numnads duaja pussibilitar da resguardar en la definiziun ina paletta da furmas da pussanza da stadis reals uschè vasta sco pussaivel.
Renconuschientscha da stadis
thumb|210px|Cipra dal Nord Da differenziar da la qualitad da stadi è la renconuschientscha da stadis. Ina tala ha tenor l’opiniun generala ina muntada puramain declamatorica, vul dir: ella n’è betg constitutiva per l’atgnadad dal stadi che vegn renconuschì dad esser in stadi. Facticamain furma il grad da renconuschientscha internaziunala tuttina in ferm indizi, a basa dal qual sa lascha concluder sin l’existenza sco stadi tenor dretg internaziunal (mettend pia en il center main la statalitad per sai, mabain la dumonda quant fitg ch’in stadi ha pudì s’etablir sco subject dal dretg internaziunal). I dat però er in puntg da vista tenor il qual la renconuschientscha tras auters stadis furma in element constitutiv da la statalitad.
Da la renconuschientscha da stadis è ultra da quai da differenziar la renconuschientscha da regenzas. Questa differenza daventa da muntada sch’ina regenza che n’è betg legitimada (a moda democratica) surpiglia la pussanza en in pajais (p.ex. en rom d’in putsch militar).
I sa lascha constatar pli e pli che stadis vegnan renconuschids be sch’els resguardan standards elementars che resultan dal dretg internaziunal (p.ex. ina constituziun cun elements democratics). Ultra da quai giogan adina dapli criteris politics in’impurtanta rolla, sco che mussa il cas da la Republica dal Cosovo.