cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belgia
La Belgia è stada in dals commembers fundaturs da la Communitad economica europeica, l’Uniun europeica odierna. A Brüssel sa chatta la sedia da las impurtantas instituziuns da l’Uniun europeica. Plinavant appartegna la Belgia, sper ils Pajais Bass ed il Luxemburg, al Benelux.
Num dal pajais e survista
Da la fin dal temp medieval fin il 17avel tschientaner ha la Belgia furmà in center cultural ed economic da gronda fluriziun. Ma a partir dal 16avel tschientaner è il pajais er adina puspè vegnì perturbà da battaglias tranter las pussanzas europeicas (tranter auter la sconfitta da Napoleun a Waterloo il 1815 e numerusas battaglias durant l’Emprima Guerra mundiala e la Segunda Guerra mundiala). En il decurs dal 19avel tschientaner ha la Belgia furmà in dals motors da la revoluziun industriala ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner possedeva il Reginavel pliras colonias ordaifer l’Europa.
Geografia
En il sidost da la Belgia giaschan las Ardennas cun il Signal de Botrange (694 m) che furma il punct il pli aut dal pajais. Uschiglio è il pajais planiv. La riva per lung la Mar dal Nord ha ina lunghezza da 72,3 km. Il pajais è marcà da numerus flums (tr.a. Meuse/Maas e Sambre/Samber) e chanals.
La Belgia ha ina surfatscha da 30 528 km². Da quai vegnan utilisads radund 25 % per l’agricultura. In’ulteriura cifra marcanta or da la statistica dal pajais è il fatg che betg main che 95 % dals abitants dal pajais vivan en citads.
Istorgia
Sco provinza Belgica – in num che Caesar aveva introducì – ha il territori odiern enconuschì numerus dominis romans. A l’entschatta dal temp medieval è la regiun daventada ina part dal Reginavel dals Francs. Tar la spartiziun da quest reginavel è la Belgia odierna medemamain vegnida spartida politicamain. Pli tard ha la gronda part dal territori fatg part dal Sontg Imperi roman ed è sa dividì en singuls ducadis e contadis.
Dal temp autmedieval fin al temp modern tempriv han las citads da la Flandra cun lur industria da taila furmà in dals centers economics da l’Europa (sper las citads da l’Italia dal Nord). Politicamain èn ils singuls territoris vegnids sut il domini dals Burgognais, il qual han ertà il 1477 ils Habsburgais. A l’entschatta ha il rom spagnol dals Habsburgais regì il territori, pli tard ils Pajais Bass austriacs. L’onn 1794 ha la Frantscha revoluziunara annectà la regiun. Il 1815, en rom dal Congress da Vienna, è la Belgia vegnida attribuida als Pajais Bass.
thumb|200px|Revoluziun dal 1830 Suenter la revoluziun beltga dal 1830 è il pajais daventà independent. Ins ha installà ina monarchia parlamentara e Leopold da Sachsen-Coburg è daventà l’emprim retg dals Beltgs. Ses figl Leopold II ha acquistà il Congo en l’Africa sco possess privat. Ma suenter che las atrocitads envers il pievel dal Congo èn vegnidas enconuschentas a nivel internaziunal, ha il monarc stuì ceder il territori sco colonia al stadi beltg. Durant il reschim da terrur en il Congo eran vegnids per la vita radund 10 milliuns persunas tras sclavaria e lavur sfurzada. Il 1960 è il pajais lura vegnì relaschà en l’independenza.
En l’Emprima Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala. Ma tenor il Plan da Schlieffen furmava il pajais in impurtant territori da transit per l’armada tudestga ed è perquai vegnì annectà quasi dal tuttafatg. Sin resistenza en furma da guerra da partisans han ils Tudestgs reagì cun vendetga massiva. En il decurs da la guerra da posiziun èn plinavant vegnidas destruidas numerusas citads en la Flandra. E suenter che las forzas da lavur en l’Imperi tudestg vegnivan stgarsas, han ins sfurzà dieschmillis Beltgs da prestar servetsch en l’armada tudestga u da lavurar per l’industria d’armament tudestga.
Les Thioleyres
Les Thioleyres è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Belgia
Istorgia
Suenter la fin da la guerra ha la Belgia annectà las regiuns enturn Eupen e Malmedy, nua ch’abitavan surtut Tudestgs. Ulteriuras pretensiuns territorialas da la Belgia fin al Rain han dentant gì nagin success. Percunter è la Belgia er sa participada pli tard a l’occupaziun dal territori da la Ruhr.
Er durant la Segunda Guerra mundiala era la Belgia sa declerada neutrala ed è puspè vegnida annectada da la Germania. Fin la liberaziun tras ils Alliads dal vest ha il pajais gì da patir sut la dictatura naziunalsocialistica; minoritads sco ils Gidieus, Sinti e Roma han ins deportà en champs da concentraziun. Las citads e las cuntradas da la Belgia èn percunter restadas schanegiadas d’acziuns da guerra (cun excepziun da l’offensiva en las Ardennas l’enviern 1944/45).
Dapi la fin da la guerra è la politica dal pajais caracterisada da la stretga collavuraziun cun ses vischins e dal process d’unificaziun europeic. Il 1960 è entrada en vigur l’uniun economica e da duana da la Belgia, dals Pajais Bass e dal Luxemburg (Benelux). Plinavant ha la Belgia fatg part da l’entschatta ennà (1957) da la Communitad economica europeica. En il decurs dals onns è la chapitala Brüssel daventada la sedia d’organisaziuns internaziunalas sco la NATO e l’Uniun europeica.
Furma statala ed instituziuns
La Belgia è ina monarchia parlamentara a duas chombras organisada a moda federala. La legislativa consista dal retg e da las duas chombras parlamentaras (la chombra dals represchentants cun 150 ed il senat cun 71 commembers).
La gronda part da las partidas, en spezial da las pli grondas, han lur basa u en la Flandra u en la Vallonia. Las partidas da lingua tudestga èn be activas a nivel regiunal.
Il retg fa a medem temp part da l’executiva. Quella consista d’ina regenza federala da 15 persunas cun il primminister sco primus inter pares.
Las instituziuns federalas èn responsablas per la giustia, la politica da finanzas, la segirezza interna, la politica da l’exteriur, la defensiun e la segirezza sociala.
Divisiun
thumb|220px|Regiuns e provinzas beltgas Dapi il 1993 furma la Belgia in stadi federativ ch’è sutdividì en trais regiuns (Flandra, Vallonia e Brüssel) e trais communitads (franzos, flam, tudestg). Be la chapitala Brüssel e bilingua. Las proximas unitads administrativas furman diesch provinzas e 34 arrondissements. L’autonomia locala vegn exequida da las radund 590 vischnancas.
Tant las regiuns sco las communitads furman members dal stadi federativ beltg. Els sa differenzieschan tras lur extensiun territoriala e lur cumpetenzas. Las regiuns (ollandais gewesten, franzos régions) èn responsablas per ils gronds secturs sco economia, ambient, traffic e politica agrara. Plinavant exequeschan ellas la surveglianza sur las provinzas, ils arrondissements e las vischnancas. Las communitads (ollandais gemeenschappen, franzos communautés; pli baud er numnadas communitads culturalas resp. linguisticas) èn responsablas per l’entir sistem da furmaziun, la politica da cultura ed ulteriuras ‹dumondas liadas a la persuna› (politica da famiglia, da sanadad e sociala).
En cumparegliaziun cun auters stadis federativs èn las cumpetenzas da las regiuns e communitads beltgas ordvart vastas. Er contracts internaziunals basegnan lur consentiment, sch’els tangheschan champs che cumpetan a las regiuns u a las communitads. Quai vala schizunt per las cunvegnas cun l’Uniun europeica. Tar las instanzas naziunalas èn restadas surtut la politica exteriura, la defensiun, la politica da finanzas, la preservaziun dal sistem social sco er la polizia e la giustia.
La determinaziun da las regiuns e communitads succeda tenor criteris linguistics: la regiun flama cumpiglia il territori da lingua ollandaisa, la regiun vallona il territori da lingua franzosa e tudestga. La regiun Brüssel enserra territori franzos ed ollandais. La communitad flama è cumpetenta per il territori flam e biling, la communitad franzosa per il territori franzos e biling, la communitad tudestga per il territori tudestg.
Tant las regiuns sco las communitads possedan mintgamai agens parlaments ed atgnas regenzas. La communitad flama e la regiun flama han percunter fusiunà lur instanzas, uschia ch’i dat be pli in parlament ed ina regenza flama che cumpiglia tut las cumpetenzas da la regiun e da la communitad.
Las diesch provinzas giaschan tuttas mintgamai entaifer il territori da las regiuns. Sin il territori da la regiun flama (ollandais Het Vlaamse Gewest) giaschan las tschintg provinzas Antwerpen (chapitala Antwerpen), Limburg (Hasselt), Flandra da l’Ost (Gent), Brabant Flamais (Löwen), Flandra dal Vest (Brügge). La regiun vallona (franzos: La Région Wallonne) cumpiglia las tschintg provinzas Hennegau (Mons), Lüttich (Lüttich), Luxemburg (Arlon), Namur (Namur) e Brabant Vallon (Wavre). La regiun Brüssel Chapitala (ollandais Brussels Hoofdstedelijk Gewest, franzos Région de Bruxelles Capitale) na furma nagina provinza, mabain exequescha sias cumpetenzas sco regiun.
Al nivel statal il pli bass èn situadas las radund 590 vischnancas ch’exequeschan l’autonomia locala.
Conflict flam-vallon
A l’intern dal pajais è la Belgia segnada da dischuniun, en spezial tranter las duas gruppas linguisticas dals Flams e Vallons. Questas tensiuns èn plitost anc vegnidas pli grondas en il decurs dals onns. En spezial ils success che las partidas flamas separatisticas pon adina puspè registrar tar las elecziuns, sveglian la tema ch’i pudess dar en l’avegnir ina secessiun da la Flandra da l’ulteriura Belgia. Problematic fiss en quest cas tranter auter il status da la regiun da Brüssel ch’è segnada da la gruppa linguistica franzosa, ma ch’è orientada geograficamain plitost vers la Flandra. In’ulteriura tematica dispitaivla fiss il status da la Belgia entaifer las organisaziuns internaziunalas. E per finir sa tschentass inevitablamain la dumonda davart l’avegnir da la chasa roiala.
Politica europeica
La regenza beltga è s’engaschada dapi il 1945 a favur da la reconstrucziun e da l’unificaziun europeica. Sut presidi beltg ha il Cussegl da l’Uniun europeica instradà il 2001 il process da stgaffir ina constituziun europeica. Suenter che la ratificaziun n’ha betg chattà il sustegn necessari en ils singuls stadis, è la Belgia s’engaschada per il mantegniment da la substanza centrala da la constituziun en il Contract da Lissabon, il qual è ì en vigur il prim da december 2009.
La politica da defensiun da la Belgia sa basa fermamain sin las structuras da la NATO e sin la politica da l’exteriur e da segirtad communabla da l’Uniun europeica. Brüssel furma la sedia tant dals organs principals da la NATO sco er da l’Agentura da defensiun europeica da l’Uniun europeica. Quai fa da la Belgia il center da las structuras da defensiun euro-atlanticas insumma. Tras sias relaziuns istoricas è la Belgia s’etablida entaifer l’Uniun europeica sco vusch principala areguard dumondas da l’Africa Centrala ed ha attribuì essenzialmain a la stabilisaziun paschaivla dal Congo da l’Ost.
Tras la structura ordvart federala dal stadi beltg èn tant las regiuns sco er las communitads participadas decisivamain a la furmaziun da la politica europeica da la Belgia. Ma er la realisaziun da las finamiras politicas da l’UE succeda a l’intern dal stadi a moda fitg decentrala. Tras lur cumpetenza sin il sectur da la politica da cultura pon las communitads per exempel far sin quest champ contracts cun auters stadis e sviluppar a l’exteriur in agen profil, tranter auter cun delegar agens referents da cultura en las ambassadas beltgas.
Demografia
L’onn 2012 avevan radund 25 % da la populaziun ina biografia da migraziun. Dapi il 1945 èn radund 2,8 milliuns persunas oriundas da l’exteriur daventadas Beltgs. Da quai derivan 1,2 milliuns da l’ulteriura Europa ed 1,35 milliuns da pajais d’ordaifer l’Europa (Maroc, Tirchia, Algeria, Congo). Dapi che la Belgia ha schluccà las cundiziuns per pudair daventar burgais beltgs, han 1,3 milliuns migrants acquistà il dretg da burgais da la Belgia. La pli gronda gruppa furman ils Maroccans cun varga 450 000 persunas. La segund gronda ils Tircs cun radund 220 000 persunas.
Linguas
thumb|220px|Las cuminanzas linguisticas en Belgia: Flams (oransch), Vallons (cotschen), Tudestgs (verd) En Belgia datti oz trais linguas uffizialas: l’ollandais, il franzos ed il tudestg. Dapi l’independenza dal stadi l’onn 1830 valeva sulettamain il franzos sco lingua uffiziala. L’onn 1873 è l’ollandais bain vegnì renconuschì sco segunda lingua uffiziala, il franzos è percunter restà la lingua da l’administraziun e d’instrucziun en l’entir pajais. Il 1919 è vegnì vitiers il tudestg sco lingua uffiziala entaifer ils novs territoris en l’ost dal pajais. Pir silsuenter han ils Flams pretendì dad er resguardar l’ollandais sco lingua da l’administraziun e d’instrucziun. Il 1921 ha la regenza beltga lura renconuschì la monolinguitad territoriala da ses abitants en las trais zonas regiunalas: la zona ollandaisa Flandra, la zona franzosa Vallonia e la nova zona da lingua tudestga en la Belgia da l’Ost. L’ost dal pajais fascheva pli baud part da l’Imperi tudestg ed era vegnì attribuì a la Belgia en rom dal Contract da Versailles.
Il status da linguas regiunalas possedan dapi il 1990 il loren roman, il champenois, il loren francon (Francique), il picard ed il vallon.
Religiuns
Radund 75 % dals burgais beltgs èn catolic-romans. 1 % appartegnan a las baselgias protestantas e radund 8 % fan part d’ina communitad islamica. La cumpart da persunas senza confessiun munta a 16 %. Il 2011 viveva radund 1 milliun persunas muslimas en il pajais. A Brüssel munta la cumpart dals muslims a radund 30–35 % da la populaziun.
La regenza beltga federala renconuscha e sustegna sis religiuns ed ina cuminanza betg religiusa: la baselgia anglicana, l’islam, il giudaissem, la baselgia catolic-romana, la baselgia ortodoxa, la baselgia protestanta unida e la cuminanza umanista.
Furmaziun
Pervi da las vastas cumpetenzas da las singulas communitads è il sistem da scola beltg structurà detg different da regiun tar regiun. En rom dal process da Bologna è percunter il sistem universitar vegnì unifitgà ed adattà a las pretensiuns europeicas. Areguard las scolas popularas (ch’enconuschan in sistem primar ed in secundar) èn las instanzas federalas cumpetentas per l’obligaziun d’ir a scola (dal 6avel al 18avel onn da la vita), per fixar las pajas da la magistraglia sco er per definir la savida minimala necessaria per pudair acquistar in diplom.
En las scolas da la communitad flama emprendan ils uffants a partir da la 5avla classa franzos sco emprima lingua estra. En las scolas da la communitad franzosa pon ils uffants emprender a partir da la segunda classa ollandais sco emprima lingua estra. Las scolas da la communitad tudestga cumpiglian gia a partir da l’emprima classa er il franzos. A partir da la 8avla classa vegn vitiers sco terza lingua l’englais.
Economia en general
La Belgia enconuscha ina situaziun economica relativamain stabila. Regenza e parlament èn sa stentads ils ultims onns da reducir ils debits dal stadi. Areguard il product naziunal brut, exprimì en standards da la capacitad da cumpra (SCC), cuntanscha la Belgia in index da 118 (25 stadis da l’UE: 100). Las persunas cun activitad da gudogn sa repartan suandantamain sin ils trais secturs: economia agrara 1%, industria 27%, sectur da servetschs 72%.
Politica d’energia
La Belgia ha ina da las pli autas quotas d’emissiuns da dioxids carbonics per persuna en tut il mund. Quai è tranter auter d’attribuir a la cumpart da producziun industriala ch’è relativamain auta. Ils ultims onns èn las autoritads sa stentadas da dar cuntrapais a questa situaziun cun promover energias regenerablas. En pli posseda la Belgia duas ovras atomaras ch’èn en funcziun. Gia il 1999 aveva il parlament decidì da sortir successivamain da la producziun d’energia atomara; il 2011 è questa finamira vegnida confermada.
Turissem
thumb|200px|Las Ardennas Il turissem gioga en la Belgia ina rolla centrala. Il pajais vegn surtut visità da turists dals stadis vischins (Germania, Gronda Britannia, Luxemburg, Frantscha, Pajais Bass). Ils turists apprezieschan ils lieus da bogn a la riva da la Mar dal Nord (Knokke-Heist, Bredene, De Panne, Nieuwpoort, Oostende ed auters); in’ulteriura regiun da vacanzas furman las Ardennas. Ultra da quai vegnan citads sco Brüssel, Hasselt, Gent u Antwerpen visitadas stediamain. La citad ch’attira ils pli blers turists è dentant Brügge che vala sco Venezia dal nord. En spezial tar ils Brits è plinavant sa sviluppà in turissem da l’Emprima Guerra mundiala. En la Flandra dal Vest sa chattan blers monuments da guerra e santeris.
Disparitads regiunalas
Il conflict tranter Flams e Vallons ch’exista gia dapi il 19avel tschientaner ha per part er motivs economics. La Vallonia era oriundamain segnada da l’industria da charvun e da la siderurgia. Ozendi sa chatta questa regiun en ina fasa da recessiun, uschia che la quota da dischoccupaziun è bundant pli auta ch’en la Flandra. Ultra da quai vegnan dus terzs dal retgav naziunal brut generads en la Flandra. Ils Flams pajan perquai ina contribuziun da solidaritad che vegn duvrada en la Vallonia per finanziar prestaziuns socialas. Quests pajaments èn dentant dispitads politicamain en la Flandra. La malcuntentientscha areguard la flaivlezza economica da la Vallonia sa manifestescha en il moviment separatistic da la Flandra che vegn en spezial manà da la partida Vlaams Belang.
Traffic
La Belgia furma in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Vest. Il pajais è stà l’emprim da l’Europa continentala cun colliaziuns da viafier. La societad da viafier statala SNCB/NMBS maina ina da las raits da viafier las pli spessas dal mund. Per l’aglomeraziun da Brüssel è en pli en planisaziun ina rait da viafier urbana.
Ad Antwerpen sa chatta in dals pli gronds ed impurtants ports dal mund. E quel da Brügge-Zeebrügge vala sco in dals ports centrals da l’Europa. Ad Ostende era tradiziunalmain d’impurtanza il traffic da navettas; quel è dentant sa sminuì dapi l’avertura da l’Eurotunnel.
Impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a Brüssel-Zaventem, Brüssel-Charleroi, Lüttich, Antwerpen ed Ostende-Brügge. La societad d’aviatica tradiziunala Sabena è ida bancrut il 2001, en connex cun la fin da la Swissair. Suenter pliras fusiuns e collavuraziuns è resultada la Brussels Airlines sco societad successura.
Er areguard il traffic sin via posseda la Belgia ina buna infrastructura, tranter auter ina rait d’autostradas fitg spessa.
Cultura
thumb|160px|Georges Simenon Enconuschents picturs da la Belgia èn Pieter Bruegel il Vegl (ca. 1525–1669), Peter Paul Rubens (1577–1640), James Ensor (1860–1949) ed il surrealist René Magritte (1898–1967). Da la Belgia derivan en pli Eugène Boch, l’ami da Vincent van Gogh, e sia sora Anna Boch.
Entaifer l’architectura meritan menziun speziala ils dus architects dal jugendstil Victor Horta (1861–1947) e Henry van de Velde (1863–1957).
Scripturas e scripturs da renum mundial èn Charles De Coster (1827–1879), Émile Verhaeren (1855–1916), Maurice Maeterlinck (1862–1949), Georges Simenon (1903–1989) ed Amélie Nothomb (*1966). Enconuschents acturs da film èn Jean-Claude Van Damme (*1960), Benoît Poelvoorde (*1964), Johnny Galecki (*1975) e las acturas da film Cécile de France (*1975), Émilie Dequenne (*1981) e Jasmin Schwiers (*1982). Sco reschissurs èn sa profilads ils dus frars Jean-Pierre e Luc Dardenne (*1951 resp. 1954).
Musica
En il decurs dal 15avel e 16avel tschientaner, il temp da la renaschientscha, èn numerus cumponists da la Belgia odierna stads d’impurtanza europeica. A quests uschenumnads ‹Ollandais› sa laschan attribuir: Guillaume Du Fay (ca. 1397–1474), Johannes Ockeghem (ca. 1420–1497), Josquin Desprez (ca. 1450–1521), Heinrich Isaac (ca. 1450–1517), Jacob Obrecht (ca. 1457–1505), Adrian Willaert (ca. 1490–1562) ed Orlando di Lasso (1532–1594).
Er il cumponist da la romantica César Franck (1822–1890) è naschì a Lüttich ed è gia stà activ musicalmain avant che la famiglia è ida a star il 1835 a Paris. Menziun speziala merita en pli Adolphe Sax (1814–1894), l’inventader dal saxofon.
Entaifer la musica moderna èn enconuschents il chantadur e chansonnier Jacques Brel (1929–1978) ed il chantadur da pop e crossover Helmut Lotti (*1969). Da renum mundial entaifer la scena da jazz èn Toots Thielemans (1922–2016), ghitarra ed orgelet da bucca, sco er il ghitarrist Philip Catherine (*1942).
Dapi la fin dals onns 1990 è sa fatga valair en la Belgia ina scena da trance ordvart innovativa ed impurtanta a nivel internaziunal.
Comics
Da muntada tut speziala èn en Belgia ils comics. Las Bandes Dessinées (franzos, en furma curta er BD) u Strips (ollandais) èn preschentas a moda fitg prominenta en mintga libraria e supermartgà. A l’academia d’art a Brüssel ed en auters lieus pon ins schizunt studegiar comic che vala qua sco ‹novavel art›.
Enconuschents dissegnaders da comic beltgs èn Willy Vandersteen (Suske et Wiske), Jean Graton (Michel Vaillant), Morris (Lucky Luke), Hergé (Tintin), Peyo (Les Schtroumpfs e.a.), André Franquin (Spirou et Fantasio, Gaston et Marsupilami) e Philippe Geluck (Le Chat). Ad els ed a blers auters è deditgà il museum da comics a Brüssel (Centre Belge de la Bande Dessinée).
Gastronomia
Ina cuschina tipica da la Belgia na datti betg. Las singulas spezialitads èn plitost d’attribuir u a la cuschina flama u a la vallona. Tuttas duas cuschinas èn mintgamai influenzadas dal stadi vischin. Da la Belgia derivan percunter ils pommes frites che duevan daventar in success en tut il mund. Enconuschentas èn er las guaflas e pralinas beltgas. Ina lunga tradiziun ha plinavant l’elavuraziun da las pli differentas bieras.
Sport
In sport apprezià en Belgia furma il ballape. Er en auters sports sco il tennis u l’atletica leva cuntanschan sportistas e sportists beltgs resultats respectabels.
Il sport naziunal furma dentant il ciclissem. Eddy Merckx, Roger De Vlaeminck, Johan Museeuw, Peter Van Petegem e Tom Boonen èn nums enconuschents entaifer quest sport. Impurtantas cursas da velo ch’han lieu en la Belgia èn Lüttich–Bastogne–Lüttich ed il Tur da la Flandra.
=== Galaria da las attracziuns turisticas e citads da la Belgia===
Maja Gerber-Hess
Maja Gerber-Hess (* 5 da november 1946 a Turitg) ei ina scriptura svizra. Dapi 1978 scriva ella raquents ed historias cuortas per affons e carschi.
Vita
Maja Gerber-Hess ei naschida ils 5 da november 1946 a Turitg. Ella ei carschida si a Winterthur. Suenter ch'ella ha absolviu il gimnasi, ha ella fatg in seminari per mussadra da scoletta. Il diplom ha ella fatg 1968 cun success. Suenter ina dimora ell'Engheltiara ha ella maridau leu. Denton ei ella suenter in divorzi vegnida anavos en Svizra 1980. Gerber ha luvrau sco lectura e bibliotecara. Era ha ella luvrau ella scena da film ed era experta da film e conluvrera agl uffizi da servetsch social per giuvenils da Turitg. Naven dall'entschatta dils onns 80 ha ella publicau numerusas raquents e romans per giuvenils. Era ha ella scret contribuziuns per antologias. Sin biars viadis el territori tudestg ha ella contact cun ses lecturs. Maja Gerber-Hess viva e scriva oz a Wangen el cantun Turitg.
Oron-la-Ville
Oron-la-Ville è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Palézieux
Palézieux è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Posta Ladina
La Posta Ladina, per tudestg Engadiner Post, è ina gasetta svizzer rumantscha. Il sez da la gasetta sa chatta en San Murezzan.
Malcantone
Il Malcantone (Malcanton per lumbard) è ina regiun en il sid dal chantun Tessin, l'uschenumnà Sottoceneri. Politicamain schai ella cumplettamain en il district da Lugano.
Geografia
Il Malcantone ha ina surfatscha da var 76,3 km² (7'635 ha) e preschenta ina gronda varietad natiralistica. El s'extenda da la planira da lais cun il Lai da Lugano sin var 300 m s.m. sur la zona collinusa fin tar il territori da muntogna sin dapli che 1'600 m. Da l'entir territori èn pli che 65 % cuverts da guaud.
La regiun cumprenda la valle della Magliasina, la valle della Lisora ed ina pitschna part da la val dal flum Vedeggio. Limitada vegn ella en il nord ed il vest da la chadaina da muntognas che cumprenda il Monte Tamaro, il Monte Gradiccioli, il Monte Magno, il Poncione di Breno ed il Monte Lema; en l'ost da la val dal Vedeggio; ed en il sid dal Lai da Lugano (tranter Agno e Ponte Tresa) e da la Tresa.
Divisiun e vischnancas
Il Malcantone vegn dividì en trais zonas che cumprendan las suandantas vischnancas:
Origin dal num
La regiun cumpara l'emprima giada l'onn 1644 sco Malus angulus. Sin ina charta topografica dal Lai da Lugano dal 18avel tschientaner leg'ins l'emprima giada il num Mal Cantone, scrit en dus pled. L'origin da quest num n'è dentant anc betg sclerì. I dat trais teorias.
Tenor l'emprima teoria ha l'uvestg da Com numnà la regiun in malus angulus, in chantun nausch, perquai ch'ils avdants n'eran fitg devozius ed han pajà la dieschma be cun malaveglia.
La segunda teoria sa referescha a mulins e fuschinas a martè ch'i ha dà en la regiun e da las qualas existan anc ruinas. Il pled maglio cun il plural magli designescha in martè grond ed è cun il temp daventà mal en il dialect local.
Ina terza teoria vul che la regiun cuverta da guaud ha purschì refugi a guerriers, deserturs, rubadurs, cuntrabandists e fugitivs, pia a glieud mala.
Istorgia
Tradiziunalmain ha la regiun vivì da l'agricultura da subsistenza sin las pastgiras d'alp. Ils mastergnants han lavurà sco stagiunaris en l'Italia Superiura e Centrala, en Frantscha ed en la Svizra Centrala. Els han fatg surtut da brischaquadrels, miradurs e stuccaturs. Oravant tut en il 19avel e 20avel tschientaner èn plirs dad els emigrads cumplettamain. En il 19avel han ins manà a Sessa, a Astano ed a Miglieglia minieras d'aur e sin il Monte Torri ina miniera da minerals da fier (Eisenerz).
A partir dals onns 1950 èn sa furmadas aglomeraziun considerablas lung l'axa Bioggio-Ponte Tresa. Dapi l'entschatta dal 21avel tschientaner è il Malcantone integrà dal tuttafatg en l'intschess economic da Lugano.
La Pagina da Surmeir
La Pagina da Surmeir è ina gasetta emnila rumantscha en il Surmeir. Siond l'emprim numer vegnì publitgà ils 6 da zercladur 1946, cumpara ella en la 63avla annada. La gasetta dumbra radund 1'700 abunents, da quels vivan circa 60 pertschient en il Surmeir ed il rest en l'intschess dal Grischun, en la Bassa ma er a l'exteriur. Ella rapporta per gronda part ord il Grischun central.
Supplement da la Gasetta Romontscha
Il 1921 è sa furmada l'Uniun rumantscha da Surmeir (URS) ch'aveva tranter ses postulats ils pli impurtants la fundaziun d'ina gasetta regiunala per il Surmeir. Il ha dentant cuzzà 25 onns per realisar ina tala. Ils meds finanzials han impedì che La Pagina da Surmeir cumparess sco gasetta independenta ed uschia è ella cumparida l'emprima giada ils 6 da zercladur 1946 sco part integrala da la Gasetta Romontscha. A l'entschatta è ella cumparida ina giada il mais cun ina pagina, quai che declera il num. Per abunents da la Gasetta Romontscha era la Pagina includida en il pretsch d'abunament. Igl era però pussaivel da retschaiver il supplement separà che custava 2 francs l'onn.
La Pagina da Surmeir era drizzada encunter Igl Grischun Central da Leza Uffer ch'è cumparì tranter l'october 1946 e l'avrigl 1948. L'URS ha crititgà quel per sia ortografia inconsequenta e la mancanza d'engaschament politic e social.
Gasetta mensila independenta
Damai che la situaziun cun la Gasetta Romontscha n'era cuntentaivel né per l'URS né per ils lecturs, ha l'URS decidì il november 1949 da laschar cumparair la Pagina sco gasetta independenta. Ils meds finanzials n'ha dentant betg lubì d'augmentar la purschida ed ella è cumparida vinavant sco gasetta mensila. Fin lura ha la Pagina tractà temas sco educaziun, lingua, chant e musica, folclora, religiun e surtut politica. Cun la separaziun vegnivan vitiers successivamain «tematicas cun aspect propi dalla regiun».
La lavur da redacziun è vegnida prestada da collavuraturs da l'URS en lur temp liber, er quels che n'ha anc mai gì insatge da far cun il schurnalissem. Uschia è la gasetta cumparida durant bunamain trais decennis ina giada il mais.
Tar la gasetta emnila
.
Lancy
Lancy è ina citad svizra en il chantun Genevra. La citad sa chatta sin la riva dal flum Rodan.
Geografia
Las vischnancas e citads cunfinantas èn Onex, Plan-les-Ouates, Carouge e la citad Genevra.
Colliaziuns
Pagina uffiziala da la cidad (en franzos).
Lugaggia
Lugaggia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Capriasca dal district Lugano.
Ils 20 d'avril 2008 han ils abitants da las vischnancas Bidogno, Corticiasca e Lugaggia approvà la fusiun da lur vischnancas cun la vischnanca da Capriasca. Il termin da la fusiun n'è dentant anc betg fixà
Trogen
Trogen è ina vischnanca politica en il district anteriur Mittelland dal chantun Appenzell Dadora en Svizra. Ella è la sedia da las autoritads giudizialas e dals organs da polizia dad Appenzell Dadora.
thumb|250px|left|Il vitg Pestalozzi a Trogen
Troinex
Troinex è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Drize. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Veyrier, Bossey (Frantscha), Bardonnex e Plan-les-Ouates.
Val Badia
La Val Badia (tudestg: Gadertal) vegn era numnada il cor da las Dolomitas. En quella regiun vegn discurrì badiot, in idiom da la lingua ladina.
Claustra da Fahr
La Claustra da Fahr è ina claustra benedictina a Fahr en il chantun Argovia. La claustra è vegnida fundada l'onn 1130.
Chesalles-sur-Oron
Chesalles-sur-Oron è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Vnuost
Vnuost (tudestg: Vinschgau, talian: Val Venosta) furma la part dal vest dal Tirol dil sid (la part sura da la val d'Adisch). Il pled Vnuost deriva dal pievel retic dals Venosts, in territori ch'è vegnì romanisà durant il domini Roman. Or dal latin vulgar è lura sa sviluppà il linguatg ladin.
Il Vnuost è renumà, perquai ch'el è la part dal Tirol dal sid, nua ch'i plova fitg pauc, uschia che la regiun tutga tar las regiuns las pli sitgas da las Alps. Enfin il 17avel tschientaner vegniva discurrì quasi be ladin/rumantsch. Ozendi discurran ils blers tudestg, ed ina pitschna part talian.
Oron-le-Châtel
Oron-le-Châtel è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Syrenie Stawy
Syrenie Stawy (ina giada Park Arendta ) è ina gruppa da lais en il Parc Forestal Arkoński, sin il territori da Szczecin (Stettin), var 3 km davent dal center da la citad. Il affluent dals lais è l'aual Osówka. Syrenie Stawy sa chattan en la vischnanza dal bogn "Arkonka". La perscrutaziun d'aua da Syrenie Stawy demonstra, sco ils lais èn fitg tschufs, perquai che là sa insera l'aua persa.
Terra
thumb|Fotografia da la Terra fatga dad Apollo 17 ils 7 da december 1972 La Terra (simbol: ) è in planet dal sistem solar. Da tut ils planets da quel è el il pli spess, il tschintgavel grond e situà en terza posiziun nà dal sulegl (suenter Mercur e Venus). La Terra furma il lieu d’origin e la patria da tut las creatiras ch’èn enconuschentas. Ses diameter mesira bundant 12 700 kilometers e sia vegliadetgna ca. 4,6 milliardas onns. Tenor la consistenza geochemica da la Terra han ins stgaffì la noziun dals ‹planets terresters›. Il simbol astronomic da la Terra è ♁ ubain 🜨.
Damai che la surfatscha da la terra è cuverta per ca. dus terzs cun aua e la Terra cumpara or da l’univers surtut blaua, vegn ella er numnada ‹planet blau›.
Bunamain en tut las linguas è il pled per ‹Terra› feminin. Sco basa da viver dals umans gioga la Terra en praticamain tut las religiuns ina rolla extraordinaria sco universalitad da caracter sacral. En bleras religiuns etnicas ed istoricas existan er divinitads correspundentas, ubain sco Mamma natira d’in caracter plitost diffus, ubain sco persunificaziun en furma d’ina dieua da la Terra/natira.
Orbit terrester
Il punct da la pli gronda distanza tranter la Terra ed il sulegl (mintgamai ils 5 da fanadur) sa numna afel e munta a 152,1 milliuns km; il punct da la pli pitschna distanza tranter la Terra ed il sulegl (mintgamai ils 3 da schaner) sa numna periel e munta a 147,1 milliuns km. La Terra circumdescha il sulegl en 365 dis, 6 uras, 9 minutas e 9,54 secundas; quest spazi da temp sa numna er onn sideric. L’onn sideric è 20 minutas e 24 secundas pli lung che l’onn tropic, sin il qual sa basa l’onn chalender usità. La sveltezza cun la quala la Terra sa mova enturn il sulegl munta en media a 29,78 km/s (107 208 km/h); en il periel è la sveltezza in pau pli auta (30,29 km/s), en l’afel in pau pli bassa (29,29 km/s). In tschancun che correspunda a la lunghezza da ses diameter percurra la Terra en bundant set minutas.
La distanza da l’orbit terrester tar l’orbit vischin interiur da la Venus munta a 41,44 milliuns km; tar l’orbit vischin exteriur dal Mars a 78,32 milliuns km. Sin l’orbit terrester sa chattan plirs objects coorbitals.
La Terra sa mova enturn il sulegl prograd, vul dir en direcziun da la rotaziun dal sulegl. Guardà sin l’orbit terrester nà dal Pol dal Nord, sa tracti d’in moviment en direcziun cuntraria a l’ura.
Cumpareglià cun l’equator dal sulegl, sa splega l’orbit terrester en ina posiziun levamain enclinada (7°); ins discurra en quest connex da l’ecliptica. Il pol dal nord dal sulegl sa chatta l’entschatta da settember il pli datiers da la Terra, il pol dal sid l’entschatta da mars. Precis en la medema surfatscha sco l’equator dal sulegl sa chatta la Terra be per in curt mument ils 6 da zercladur ed ils 8 da december.
Rotaziun
Sch’ins prenda las stailas fixas sco referenza, rotescha la Terra prograd en direcziun ost ina giada enturn l’atgna axa en 23 uras, 65 minutas e 4,09 secundas. Analog a l’onn sideric vegn quest spazi da temp numnà di sideric. Perquai ch’il sulegl circumdescha medemamain il sulegl prograd e sa chatta perquai il proxim di en in’autra posiziun envers il sulegl, è in di sideric in pau pli curt ch’in di dal sulegl; quest ultim furma il spazi da temp tranter dus zenits dal sulegl (mezdi) e vegn partì en 24 uras.
Pervi da l’atgna rotaziun da la Terra ha in punct che sa chatta sin l’equator da quella ina sveltezza da 464 m/s resp. 1670 km/h. Quai maina ad ina forza centrifugala ch’effectuescha che la figura da la Terra è als pols in pau pli platta ed a l’equator in pau pli scuflada. Cumpareglià cun ina cula dal medem volumen, è il radius da l’equator perquai per 7 kilometers pli grond ed il radius dals pols per 14 kilometers pli pitschen; correspundentamain è il diameter a l’equator per 43 km pli grond che quel d’in pol a l’auter. Pervi da quest fenomen è er il piz dal Chimborazo, ch’è situà datiers da l’equator il punct da la surfatscha da la Terra che sa chatta il pli lunsch davent dal punct central da la Terra (cf. sutvart).
L’ischigl da rotaziun da la Terra è inclinà per 23°26' cunter l’axa verticala da l’ecliptica. Pervi da quai vegnan l’emisfera nord e l’emisfera sid da la Terra illuminadas differentamain en il decurs d’in gir da la Terra enturn il sulegl. L’effect da quai èn las stagiuns ch’han ina gronda influenza sin il clima da la Terra. Sin l’emisfera dal nord croda la stad en il temp che la Terra sa chatta il pli lunsch davent dal sulegl (afel), sin l’emisfera sid en il temp che quella sa chatta il pli datiers dal sulegl (periel).
Precessiun e nutaziun
thumb|upright|Visualisaziun dals moviments da precessiun e nutaziun A l’equator da la Terra effectueschan las forzas da la glina e dal sulegl in mument da rotaziun ch’emprova da drizzar si l’axa da la Terra e che la lascha perquai pierlar. Quest fenomen sa numna precessiun lunisolara. Tras quai fa l’axa da la Terra entaifer 25 700 fin 25 800 onns ina rotaziun conica. Cun quest ciclus da la precessiun sa spostan las stagiuns.
Ultra da quai maina l’agen moviment da precessiun da la glina, d’ina perioda da 18,6 onns, ad in moviment undegiant da l’axa da la Terra, il qual vegn numnà nutaziun. A medem temp stabilisescha la glina l’inclinaziun da l’axa da la Terra, la quala ballantschass uschiglio, pervi da la forza d’attracziun dals planets, fin ad ina posiziun inclinada da 85°.
Durada da la rotaziun e forza da fluss e refluss
Sin Terra effectuescha la gravitaziun da la glina e dal sulegl il fenomen da fluss e refluss (mar bassa e mar auta). La cumpart da la glina a quest effect è circa duas giadas uschè grond sco la cumpart dal sulegl. Sper l’effect da fluss e refluss en la mar effectueschan questas forzas er ch’ils continents s’auzan e sa sbassan per radund in mez meter.
A lunga vista frainan la gravitaziun da la glina e dal sulegl la rotaziun da la Terra. Facticamain sa mussa quai uschia ch’ils dis daventan mintg’onn per ca. 20 microsecundas pli lungs. Tras quai vegn l’energia da rotaziun da la Terra transfurmada en chalur e l’impuls da rotaziun vegn transferì sin la glina, uschia che quella s’allontanescha mintg’onn per radund 4 centimeters da la Terra. Quest effect ch’ins ha sminà dapi daditg han ins pudì cumprovar il 1995 (mesiraziun da distanza cun laser). Extrapoleschan ins quest effect en l’avegnir, vegn er la Terra a mussar in di a la glina adina la medema vart. In di sin la Terra durass lura radund 47 giadas uschè ditg sco oz. La Terra è pia suttamessa al medem effect ch’ha gia manà a la rotaziun liada (corotaziun) da la glina.
Structura
Cun sia consistenza geochemica definescha la Terra la classa dals planets che sumeglian la Terra (er numnads planets terresters resp. planets da crappa). Tranter ils quatter planets terresters dal sistem solar è la Terra il pli grond.
Structura interna
La Terra sa cumpona da fier (32,1 %), oxigen (30,1 %), silizium (15,1 %), magnesium (13,9 %), zulper (2,9 %), nichel (1,8 %), calzium (1,5 %) ed aluminium (1,4 %). Ils 1,2 % restants sa repartan sin ils ulteriurs elements.
Tenor mesiraziuns seismicas cumpiglia la Terra trais stresas: il nuschegl da la terra, il mantè da la terra e la crusta da la terra. Questas trais stresas èn spartidas ina da l’autra tras surfatschas da discuntinuitad seismicas. La crusta da la terra e l’emprima stresa da la part superiura dal mantè furman ensemen la litosfera. Quella ha ina grossezza da 50 fin 100 km e consista da plattas tectonicas grondas e pli pitschnas.
Surfatscha
thumb|upright|Emisfera da la terra thumb|upright|Emisfera da l’aua Pervi da la forza centrifugala da la rotaziun è la circumferenza da l’equator cun 40 075,017 km per 67,154 km resp. 0,17 % pli gronda che quella dals pols. Correspundentamain è il diameter dals pols cun 12 713,504 km per 42,816 km resp. 0,34 % pli pitschen che quel da l’equator. Pervi da questas differenzas areguard la circumferenza na sa lascha betg eruir a moda evidenta, tge muntogna che saja la pli auta dal mund. Areguard l’autezza sur il livel da la mar è quai il Mount Everest en il Himalaia; sch’ins parta però da la distanza dal piz dal punct central da la Terra, è quai la muntogna da derivanza vulcanica Chimborazo en las Andas; e sch’ins mesira la differenza d’autezza tranter l’atgna basa ed il piz, è quai il Mauna Kea che tanscha dal fund dal Ocean Pacific fin sin la gronda insla da Hawai.
La surfatscha da la Terra mesira 510 milliuns km². Ella sa lascha sutdivider en duas mesas cullas differentas: l’emisfera da la terra e l’emisfera da l’aua. L’emisfera da la terra cumpiglia la gronda part da la surfatscha da terren e sa cumpona per ca. 47 % da terren. La surfatscha da l’emisfera da l’aua cumpiglia be 11 % terren e vegn dominada dals oceans.
La Terra è il sulet planet en il sistem solar, sin la surfatscha dal qual exista aua en furma liquida. 96,5 % da tut l’aua da la Terra sa chatta en las mars. L’aua da mar cuntegna en media 3,5 % sal.
En l’epoca geologia actuala cumpiglia la surfatscha da l’aua 70,7 % da l’entira surfatscha da la Terra. Ils 29,3 % restants, la surfatscha da terren, sa repartan surtut sin set continents; en la successiun da lur grondezza èn quai Asia, Africa, America dal Nord, America dal Sid, Antarctica, Europa ed Australia (sco peninsla occidentala da l’Asia n’ha l’Europa, ord vista da la tectonica da plattas, probablamain mai furmà in’atgna unitad). Il cunfin categoric tranter l’Australia sco pli pitschen continent e la Grönlanda sco pli grond’insla sa basa sin pura convenziun. La surfatscha dals oceans vegn per ordinari sutdividì en Pacific, Atlantic ed Ocean Indic cun lur mars lateralas. Il pli profund lieu en la mar, il Witjastief 1, sa chatta en il Foss da las Marianas, en ina profunditad da 11 034 m sut il livel da la mar. En media munta la profunditad da la mar a 3800 m. Quai è bunamain tschintg giadas dapli che l’autezza media dals continents (800 m).
Tectonica da plattas
Cun excepziun da la platta pacifica correspundan las pli grondas plattas en lur dumber ed urden pli u main als continents che vegnan purtads dad ellas. Tut questas plattas sa movan en relaziun ina tar l’autra sin la crappa per part luentada, viscusa, da la segunda stresa dal mantè superiur, l’astenosfera d’ina grossezza da 100 fin 150 km.
Champ magnetic
Il champ magnetic che circumdescha la Terra vegn creà d’in geodinamo. Datiers da la surfatscha da la Terra sumeglia il champ in dipol magnetic. Las lingias da champ magneticas sortan da la Terra en l’emisfera dal sid ed entran puspè en quella en l’emisfera dal nord. En il mantè da la Terra vegn il champ magnetic defurmà; ordaifer l’atmosfera da la terra vegn quel smatgà ensemen tras il vent dal sulegl.
Ils pols magnetics da la terra na coincidan betg precis cun ils pols geografics. L’axa dal champ magnetica era inclinada l’onn 2007 per ca. 11,5° envers l’axa da la Terra.
Atmosfera
En la part exteriura daventa l’atmosfera da la Terra pli satiglia; in cunfin precis vers l’univers na sa lascha perquai betg trair. La massa da quella munta a 5,13 × 1018 kg, quai ch’è stgars in milliunavel da l’entira massa da la Terra. Al nivel da la mar munta la pressiun da l’aria en l’atmosfera en media 1013,25 hPa. Datiers da la terra sa cumpona l’atmosfera da 78 % nitrogen, 21 % oxigen e 1 % gas nobels, surtut argon. Vitiers vegnan 0,4 % vapur d’aua en l’entira atmosfera da la Terra. Ed il dioxid carbonic, in dals chaschunaders principals da l’effect da serra, crescha tras l’influenza da l’uman e munta a ca. 0,04 %.
Las temperaturas las pli extremas ch’èn vegnidas mesiradas insacura sin Terra èn −89,2 °C (mesirà ils 21 da fanadur 1983 en in’autezza da 3429 meters en la Staziun Vostok en l’Antarctica) e 56,7 °C (mesirà ils 10 da fanadur 1913 en la Death Valley, Stadis Unids, 54 meters sut il livel da la mar). La temperatura media en vischinanza dal terren munta a 15 °C.
La cumpart dal spectrum da la glisch dal sulegl ad undas curtas (da colur blaua) sterna l’atmosfera da la Terra tschintg giadas pli ferm che quel ad undas lungas (cotschen); da quai deriva la colur blaua dal tschiel. Medemamain blaua cumpara la surfatscha dals oceans nà da l’univers, uschia ch’ins numna la Terra dapi il cumenzament da l’astronautica er planet blau. Quest effect n’ha da far main cun il fenomen che la colur blaua dal tschiel sa reflectescha sin la surfatscha da l’aua, mabain è d’attribuir al fatg che l’aua sezza absorbescha pli ferm la colur cotschna.
Zonas climaticas e da vegetaziun
thumb|upright=1.5|Zonas climaticas A basa da l’irradiaziun dal sulegl divergenta vegn la Terra partida en zonas climaticas che s’extendan dals pols fin l’equator. Ils differents climas influenzeschan da lur vart la vegetaziun che sa lascha sutdivider a moda sumeglianta en zonas biogeograficas. Pli lunsch davent ch’ina zona climatica sa chatta da l’equator e dal proxim ocean, e pli fitg che la temperatura variescha en il decurs da las stagiuns.
Zona polara
La zona polara s’extenda enturn ils dus pols. La zona polara settentriunala cumpiglia l’Arctica, en il center da la quala sa chatta l’Ocean Arctic. La zona polara meridiunala cumpiglia l’Antarctica.
Las regiuns polaras èn segnadas d’in clima fraid cun blera naiv e glatsch, da las glischs polaras sco er dal di polar cun il sulegl da mesanotg e da la notg polara che pon mintgamai durar fin in mez onn.
La vegetaziun da l’ecozona polara e subpolara tanscha dals deserts fraids (cun be paucas plantas bassas che creschan en furma d’inslas) fin a las tundras ch’èn segnadas da mistgels, erva e chagliom (naginas plantas cun bist).
Zona temprada
La zona temprada tanscha dal circul polar fin al quarantavel grad da latituda e vegn sutdividida en ina regiun fraida ed ina frestga. En questa zona sa differenzieschan las stagiuns fitg ferm, quai che sa diminuescha però en direcziun da l’equator. In’ulteriura caracteristica èn las differentas duradas da di e da notg che varieschan fitg ferm tenor stagiun. Vers ils pols crescha questa differenza adina pli fitg.
La vegetaziun è segnada da guauds (en il nord guauds da coniferas boreals, en il sid – en la part umida dals grads da latituda mesauns – da guauds maschadads e da feglia), en pli da steppas, da semideserts segnads d’envierns fraids sco er da deserts (prerias e Great Basin en l’America dal Nord, steppa eurasiana e deserts da l’Asia Centrala).
Subtropas
Las subtropas sa chattan en ils grads da latituda 25° fin 40° tranter la zona temprada en direcziun dals pols e las tropas en direcziun da l’equator. Las subtropas èn segnadas da stads tropicas e d’envierns betg tropics. Las subtropas sa laschan sutdivider en regiuns sitgas sco er en talas cun envierns umids, cun stads umidas u ch’èn l’entir onn umidas.
En general discurran ins d’in clima subtropic sche la temperatura media annuala è pli auta che 20 grads celsius e la temperatura media dal mais il pli fraid pli bassa che 20 grads.
Las differenzas tranter las lunghezzas dals dis e da las notgs èn en questa zona relativamain pitschnas.
La vegetaziun cumpiglia surtut cuntradas avertas sitgas (semideserts e deserts chauds sco la Sahara ed ils deserts da l’Australia), ma er regiuns da guaud (guauds da feglia en las regiuns segnadas d’in clima meritim, vul dir cun envierns umids, sco er guauds d’arbaja spess en las subtropas ch’èn umidas durant tut l’onn).
Tropas
Las tropas èn situadas tranter ils tropics (23,5°) e l’equator. En las tropas èn il di e la notg adina pli u main tuttina lungs (tranter 10,5 e 13,5 uras).
Las tropas sa laschan sutdivider en ina zona ch’è l’entir onn umida ed ina cun umiditad variabla. Be las tropas cun umiditad variabla disponan da duas stagiuns che sa distinguan climaticamain ina da l’autra: la perioda da sitgira e la perioda da plievgia.
Areguard la vegetaziun sa laschan las tropas parter en savannas cun stads umidas, savannas sitgas e savannas umidas sco er en ils guauds tropics da la zona cun auta umiditad durant l’entir onn (Batschigl da l'Amazonas, Batschigl dal Congo, Archipel Malaic e Nova Guinea). En las tropas sa concentrescha la pli auta varietad da las spezias e biodiversitad da l’entir mund.
Stagiuns
thumb|L’inclinaziun da l’axa da la Terra Las stagiuns èn surtut colliadas cun l’irradiaziun dal sulegl che variescha en il decurs da l’onn; correspundentamain pon ellas esser segnadas da fluctuaziuns da la temperatura e/u da la quantitad da precipitaziuns. La zona tempriva enconuscha temperaturas maximalas dal di e temperaturas minimalas dal di che sa differenzieschan savens vaira ferm. Las subtropas ed anc pli ferm las tropas èn percunter caracterisadas da grondas fluctuaziuns areguard la media mensila da las precipitaziuns.