cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tibet
Il status dal Tibet tenor la China
Tenor l’opiniun da la regenza chinaisa-continentala furma il Tibet dapi plirs tschient onns ina part fixa da la China. La China pretenda ch’il 13avel Dalai Lama Thubten Gyatso haja empruvà l’onn 1894 cun agid dals imperialists britannics da separar il Tibet da la China. Da quel temp è l’administratur da l’imperatur chinais vegnì stgatschà dal Dalai Lama or dal Tibet. La Gronda Britannia sco pussanza coloniala era preschenta militarmain en China ed ha sustegnì politicamain la separaziun, quai ch’ha sfurzà la regenza chinaisa da star calma. La decleraziun d’independenza da l’onn 1913 è tenor la China mai stada valaivla tenor il dretg internaziunal public, perquai ch’ella n’è mai vegnida acceptada ni da la China ni d’in auter stadi. Cun tschessentar l’influenza estra sin il Tibet (1950) e cun l’accord en 17 puncts (1951) saja il stadi tradiziunal puspè vegnì restabilì.
Il status dal Tibet tenor la regenza tibetana en exil
L’accord en 17 puncts davart la liberaziun paschaivla dal Tibet n’è betg valaivel tenor ils Tibetans, perquai ch’ils delegads tibetans al hajan suttascrit sut squitsch militar. Plinavant vegn rinfatschà a la China da betg avair resguardà l’autonomia interna e la libertad religiusa ch’eran garantidas en l’accord.
Ils 21 da settember 1987 ha il Dalai Lama fatg ina nova proposta davart l’avischinaziun a la China en furma d’in program da pasch en tschintg puncts.
Germania
En accordanza cun la communitad internaziunala considerescha la regenza federala tudestga il Tibet sco part da l’associaziun da stadis da la China. Quai fiss er il cas, sch’il Tibet avess gì ademplì en si’istorgia da bleras midadas las premissas per in stadi independent. La Germania sustegna dentant la pretensiun d’autonomia – oravant tut en il champ cultural e religius – sco expressiun adequata per il dretg d’autodeterminaziun dal pievel tibetan. Contacts cun il Dalai Lama datti be en sia funcziun sco manader religius.
Il parlament da la Republica Federala Tudestga ha percunter condemnà l’onn 1996 cun gronda maioritad la supressiun violenta dal Tibet e la politica da repressiun da la China:
Dapi il matg 1995 datti en il parlament tudestg in gremi da diversas fracziuns che s’occupa da la problematica dal Tibet. L’onn 1998 ha Joschka Fischer, il minister da l’exteriur da quel temp, dentant confermà l’appartegnientscha dal Tibet a la Republica Populara da la China. El ha declerà ch’il Tibet vegnia considerà sco part integrala da la China e che tut ils sforzs d’independenza vegnian taxads sco separatissem e na vegnian betg sustegnids.
Uniun europeica
Dapi l’onn 1987 ha il Parlament europeic publitgà diversas resoluziuns pertutgant il Tibet. Repetidamain ha il Parlament condemnà la violaziun dals dretgs umans e da la libertad religiusa entras las autoritads chinaisas.
En la resoluziun dals 15 da december 1992 ha il Parlament europeic explitgà ch’il pievel tibetan saja in pievel en il senn dal dretg internaziunal public e ch’el haja il dretg d’autodeterminaziun. Plinavant ha il Parlament crititgà l’occupaziun militara dal Tibet entras las truppas chinaisas ed exprimì sia preoccupaziun en vista a la periclitaziun da l’‹identitad naziunala› dal pievel tibetan.
Stadis Unids da l’America
Il Senat dals Stadis Unids ha deliberà ils 23 da matg 1991 ina resoluziun. Tenor quella furma il Tibet, inclus las regiuns ch’èn vegnidas incorporadas en las provinzas chinaisas, in pajais occupà. Ils vairs represchentants da quest pajais sajan il Dalai Lama e la regenza tibetana en exil. La regenza chinaisa è sinaquai vegnida supplitgada da retrair sias truppas dal Tibet.
India
Ils 13 d’avrigl 2005 han l’India e la China fatg plirs contracts da collavuraziun. Tranter auter tractan quels er ina decleraziun cuminaivla davart ils cunfins acceptads vicendaivlamain. Da princip vegn la lingia d’armistizi che deriva da la guerra da cunfins dal 1962 renconuschida sco cunfin cuminaivel. La China desista explicitamain da pretensiuns en il sid da la lingia da McMahon (stadi d’Arunachal Pradesh) ed en autras regiuns. L’India renconuscha la suveranitad da la China en il nord da questa lingia, en la regiun autonoma chinaisa dal Tibet e sin il plateau d’Aksai Chin.
Republica da la China (Taiwan)
La posiziun da la Republica da la China (Taiwan) envers il Tibet è vegnida descritta da ses president Chen Shui-bian suandantamain: Plinavant empermetta el ses sustegn per scadina proposta dal Dalai Lama per schliar il problem dal Tibet.
Medischina tibetana tradiziunala
La medischina tibetana tradiziunala è ina da las pli veglias medischinas dal mund. Ella utilisescha fin duamilli sorts da plantas e tschuncanta minerals. Ina da las persunas-clav en il svilup da questa medischina è stà il medi Yutok Yonton Gonpo (8avel tschientaner). El ha scrit ils ‹Quatter tantras medicinals› cun integrar las tradiziuns medicinalas da la Persia, da l’India e da la China. Ils tantras cumpiglian 156 chapitels en furma da ‹Tangkas› (ovras d’art religiusas). Questa medischina tibetana arcaica vegn en general applitgada dals Lamas, per exempel a Xianggelila. Il descendent da Yutok Yonten Gonpo ha alura amplifitgà questa tradiziun ed agiuntà 18 lavurs da medischina. In da ses cudeschs includa maletgs d’ossa rutta ed el ha er fatg ina seria da maletgs anatomics dals organs interns.
Budissem tibetan
thumb|150px|Tur cun gronda roda d’oraziun, a Zhongdian La spiritualitad è extremamain impurtanta per ils Tibetans. Il Tibet è il center dal budissem tibetan, ina furma dal vajrayana ch’è en pli collià cun il shingon, la tradiziun budistica en il Giapun. Il budissem en il Tibet è sa sviluppà l’emprim en il 8avel tschientaner e suenter a partir dal 11avel tschientaner en quatter grondas scolas budisticas (nyingma, kagyü, sakya e gelug). Il manader terrester actual dal Tibet è il 14avel Dalai Lama che viva en exil en l’India. A medem temp è el in dals pli impurtants represchentants d’ina scola Mahayana (Gelug). Il budissem tibetan na vegn betg mo pratitgà en il Tibet, mabain er en la Mongolia, en la Republica da Buriazia (Sibiria), en il Tuva (Sibiria), en la Republica da Calmucchia (Russia dal Sid) e tar ils Mandschus, in pievel domicilà en il nordost da la China. Fin il 8avel tschientaner, cur ch’il budissem è arrivà en il pajais, era il bön la religiun dals Tibetans. Omaduas religiuns – il budissem tibetan ed il bön – èn s’influenzadas vicendaivlamain.
In dals rituals funerals pratitgads dals Tibetans il pli savens è la sepultura en l’aria, nua ch’il defunct vegn surdà als tschess. Per els è quai insatge tuttavia natiral da surdar il corp en quella moda a la natira. L’olma è en il mument da la sepultura tuttina gia sa separada dal corp.
Il palaz da Potala, l’anteriura residenza dal Dalai Lama fin tar sia fugia dal 1959, fa part dal Patrimoni mundial da l’UNESCO. En pli il palaz Norbulinka, l’anteriura residenza da stad dal Dalai Lama. Durant l’invasiun chinaisa dal 1949 e la Revoluziun culturala dal 1960 èn divers lieus istoricamain signifitgants dal Tibet vegnids destruids parzial- u totalmain.
Islam
En las citads dal Tibet existan er pitschnas communitads muslimas, sco per exempel ils Kachee. Lur origins tanschan enavos fin ils immigrants da trais regiuns principalas: il Kashmir (Kachee Yul en tibetan vegl), il Ladakh ed ils pajais tircs da l’Asia Centrala. L’influenza islamica en il Tibet deriva er da la Persia. Suenter il 1959 ha ina gruppa da Muslims tibetans giavischà la naziunalitad indica sin basa da lur ragischs istoricas en il Kashmir. La regenza da l’India ha sinaquai declerà tut ils Tibetans muslims sco burgais da l’India. Igl exista er ina communitad muslima chinaisa bain etablida (gya kachee). L’origin da quella va enavos sin il pievel Hui (ina gruppa etnica chinaisa da religiun muslima).
Architectura
thumb|right|220px|Il palaz da Potala L’architectura religiusa tibetana è segnada d’influenzas orientalas ed indicas ed exprima fermamain l’orientaziun al budissem. La roda budistica cun dus draguns ves’ins vi da quasi mintga claustra dal Tibet.
Las chasas e las claustras vegnan savens construidas en lieus elevads e suleglivs cun vista vers sid. Il material da construcziun è per il pli ina maschaida da crappa, da laina, da cement e da terra. La tecnica da construcziun permetta da spargnar il material d’arder ch’è ina chaussa rara: ils tetgs plats mantegnan en l’intern la chalur e las fanestras multiplas laschan entrar il sulegl. Las paraids èn generalmain inclinadas per diesch grads vers l’interiur, quai sco protecziun encunter ils terratrembels frequents en questa regiun muntagnarda.
Cun 117 meters autezza e 360 meters largezza vegn il Palaz da Potala considerà sco l’exempel il pli impurtant da l’architectura tibetana. Pli baud furmava el la residenza dal Dalai Lama. Il palaz consista da var milli stanzas sin tredesch auzadas e cuntegna maletgs dals ultims Dalai Lamas e statuas da Buda. El è dividì en in Palaz Alv exteriur cun ils quartiers administrativs ed en ils Quartiers Cotschens interiurs che dattan albiert a la sala da reuniun dals Lamas, las chapluttas, 10 000 sanctuaris ed ad ina gronda biblioteca cun las scrittiras budisticas. I dat er in ‹potala pitschen›, a Zhongidan en ils sidost dal Tibet (provinza da Yunnan en la regiun autonoma da Xianggelila).
Musica
La musica tibetana en furma da chants en tibetan u en sanscrit furma ina part integrala da la religiun. Ils chants cumplexs, savens recitaziuns da texts sacrals, vegnan er preschentads a chaschun da divers festivals. Il chant da yang, performà senza coordinaziun metrica, vegn savens accumpagnà da tamburs e d’in bufatg murmurar. I dat stils specifics en diversas scolas dal budissem tibetan, sco per exempel la musica classica populara dals Gelugpa e la musica romantica dals Nyingmapa (la pli veglia scola dal budissem tibetan), dals Sakyapa e dals Kagyupa.
Festivals
thumb|220px|Pelegrins davant la claustra da Jokhang a chaschun dal festival da Monlam Durant l’entir onn datti divers festivals en il Tibet, per il pli organisads en onur da Buda. Losar è il festival da l’onn nov. Silsuenter suonda il festival da l’oraziun Monlam ch’ha lieu durant l’emprim mais da l’onn chalendar tibetan. Tar quest festival s’inscuntran blers Tibetans per ballar, sa participar ad eveniments sportivs e far picnics. Quest festival è vegnì inizià l’onn 1049 da Tsong Khapa, il fundatur da l’urden dal Panchen Lama e dal Dalai Lama.
Cuschina
La bavronda principala dals Tibetans e il té da paintg salà. En las cundiziuns climaticas extremas da la regiun gida quest té a mantegnair la temperatura dal corp, cunquai ch’el cuntegna bler protein e grass. Té da paintg è ina bavronda fitg populara ed i vegn ditg che blers Tibetans baivian fin 100 cuppins a di.
La planta cultivada la pli impurtanta en il Tibet è il dumiec. La pasta fatga da farina da dumiec e té da paintg chaud, numnada tsampa, è il nutriment principal dals Tibetans. Questa pasta vegn ubain preparada sco tagliarins ubain sco gnocs, numnads momos. Tratgas da charn consistan surtut da charn da yak, chaura u nursa che vegn savens setgentada u cuschinada ad in fratem cun tartuffels. Er sems da mustarda vegnan cultivads en il Tibet e furman perquai ina part integrala da questa cuschina. Savens mangian ins er jogurt, paintg e chaschiel da yak; in bun jogurt vegn considerà sco insatge luxurius.
Il Tibet en la cultura populara
Ils ultims onns èn vegnids producids divers films davart il Tibet. Igl èn quai oravant tut films da Hollywood sco ‹Seven Years in Tibet› (cun Brad Pitt en la rolla da Heinrich Harrer) u ‹Kundun›, ina biografia dal 14avel Dalai Lama. Pervi da las allusiuns naziunalisticas tibetanas èn omadus films vegnids scumandads da la regenza chinaisa. Auters films èn per exempel ‹Samsarac, ‹Phörpa› (Spiel der Götter – Als Buddha den Fussball entdeckte) u ‹Himalaya – l’enfance d’un chef›. L’onn 2005 han Tenzing Sonam, in reschissur tibetan en l’exil, e Ritu Sarin realisà il film dramatic ‹Dreaming Lhasa› che tematisescha l’identitad tibetana en la diaspora indica.
‹Kekexili: Mountain Patrol› è in film dal National Geographic che raquinta d’in schurnalist chinais che va en il Tibet per rapportar davart l’antilopa tibetana periclitada. Il film ha gudagnà numerus premis en l’agen pajais ed ordaifer.
L’onn 1995 ha la gruppa da musica electronica da la Gronda Britannia Banco de Gaia edì l’album ‹Last Train to Lhasa› ch’è deditgà a la musica dal Tibet e che cuntegna blers extracts da chants tibetans.
Agricultura ed allevament da muvel
thumb|220px|Tenda da nomads durant il viadi da stad La gronda part da la populaziun tibetana lavura en l’agricultura; passa 85 % èn purs e pasturs. Entras la politica dals onns 1970 e 1980 hai dà in augment da la populaziun tar ils pasturs tibetans e cun quai er dapli animals che donnegian las steppas, cunquai che la surfatscha na po betg vegnir engrondida. Per ina part dals allevaturs da muvel vegnan tschertgadas plazzas da lavur alternativas en las citads, per pudair garantir vinavant ina buna qualitad da las steppas. En il rom da quest program han ins decidì il 2007 che 100 000 persunas stoppian bandunar enfin l’onn 2010 lur patria per prender domicil en las citads. Pertutgads èn ils nomads ch’abiteschan en las spundas da las parts sura dals gronds flums en la provinza dal nord Qinghai.
Turissem
Il turissem è in sectur economic che sa chatta en in ferm svilup. L’onn 2004 han passa 1,2 milliuns turists visità il Tibet, da quels bunamain 100 000 esters. En la Regiun autonoma dal Tibet vivan oz tenor retschertgas uffizialas passa 30 000 Tibetans dal turissem.
In factur impurtant per il turissem è la lingia da viafier Qingzang che vegn er numnada viafier da Lhasa. Cun la viafier da Lhasa datti dapi l’onn 2006 ina colliaziun cun il tren tranter Beijing e Lhasa cun in temp da viadi da 48 uras. L’onn 2007 è il dumber da turists en la Regiun autonoma dal Tibet creschì per 60,4 % sin 4,02 milliuns. La pli impurtanta attracziun turistica da Lhasa, il Potala, po vegnir visità be d’ina pitschna part dals turists a Lhasa. Per proteger las construcziuns d’arschiglia e da lain dal Potala è il dumber da visitaders limità a 2300 al di. Ma tschertins èn da l’avis ch’er quest dumber saja memia aut.
Industria da minieras
L’industria da minieras duai daventar la terza pitga en l’economia tibetana. Il Tibet posseda en ses terren stgazis sco crom, arom, magnesit, bor, plum, aur, petroli, fier, lithium, caliumclorid, aluminium, zinc ed auter. Fin uss vegn explotà be pauc, ma in punct central dal plan da tschintg onns da la regenza a Beijing è da promover l’explotaziun. Il schaner 2007 ha la regenza communitgà ch’ins haja chattà gronds giaschaments da minerals betg lunsch davent da la viafier da Lhasa. Critichers teman dentant che l’explotaziun da questas minas pudess donnegiar il sistem ecologic dal Tibet.
Auters secturs industrials
Las industrias cun materia primara e cun material da construcziun vegnan er promovidas. In sectur industrial pli pitschen èn products manuals tradiziunals, sco tarpuns, pulu (taila da launa tessida a maun) ed artisanadi.
Creschientscha economica
Dapi il 1999 vegn il svilup economic en il Tibet sustegnì dal Great Western Development Plan. Suenter ils success economics en las provinzas a las rivas, è quest program vegnì stgaffì per sustegnair las regiuns en il vest da la China ch’èn restadas enavos economicamain. In element impurtant da quest plan è la construcziun d’ina meglra infrastructura.
Traffic
thumb|220px|Viafier da Lhasa che collia la provinza Qinghai cun Lhasa. Sin quest tschancun sa chatta er la staziun la pli auta dal mund: Tanggula, 5068 m
En la Regiun autonoma dal Tibet datti passa 20 000 km via. Ma tuttina n’è anc passa in terz da tut ils vitgs betg collià cun ina via. Per il traffic da transit dal Tibet datti en direcziun nord-sid duas vias, ina da quellas è la via Qinghai-Tibet. En direcziun ost-vest datti trais vias da transit, per exempel la via Sichuan-Tibet.
L’onn 2001 han ins cumenzà cun la construcziun da la viafier da Lhasa davent da Golmud al cunfin dal nord dal Tibet fin a Lhasa. I sa tracta da la viafier la pli auta dal mund cun in passadi sur in pass da 5072 m autezza. Per part è la viafier vegnida construida sin terren da schelira permanenta e maina er tras regiuns da terratrembels.
La regenza chinaisa sco er ina gronda part dals Chinais Han considereschan la viafier sco ina gronda prestaziun dal stadi chinais – tant per sviluppar l’economia dal Tibet sco er per augmentar il bainstar da la populaziun tibetana. Auters èn dentant da l’opiniun che l’identitad religiusa, culturala e linguistica dal Tibet saja periclitada entras questa viafier.
Plazzas aviaticas internaziunalas èn l’eroport da Bangda, Linzhi Airport e l’eroport da Lhasa.
Ecologia
Ils onns 1950 ha cumenzà in grond tagl cumplet en ils guauds dal Tibet, oravant tut en l’ost dal pajais. Nundumbraivels transports da laina han bandunà la regiun, per il pli vers la China Centrala. Las consequenzas èn stadas erosiuns massivas ed in auzament dal nivel da l’aua en ils flums, quai ch’ha manà ad inundaziuns. Per evitar ulteriurs donns d’ambient han ins reducì tranter il 1990 ed il 2002 la quantitad da tagl da laina da 210 000 m³ sin 50 000 m³. A medem temp han ins lantschà in program d’emplantar guaud che cuntinuescha anc adina.
In ulteriur problem è il svilup da la populaziun dal Tibet. En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è la populaziun quasi sa dublegiada. Cunquai che la populaziun è er daventada in zic pli bainstanta, è la producziun da charn sa quadruplitgada tranter il 1978 ed il 2003. Ils nomads en las steppas dal Tibet possedan dapli animals. Cunquai che la surfatscha da pascular na sa lascha betg extender, datti concurrenza e surpasculaziun. Per ils nomads ston vegnir creadas novas pussaivladads da viver en las citads, per savair distgargiar uschia las steppas.
Bilinguitad additiva
Ins tschontscha d’ina bilinguitad additiva sch’ins sa omisdus lungatgs sin in ault nivel. L’aquista dil secund lungatg ha ina positiva influenza sin igl emprem lungatg e promova la intelligenza e las habilitads socialas digl affon.
Il cuntrari dalla bilinguitad additiva ei la bilinguitad substractiva: cheu influenzeschan ils dus lungatgs in l’auter a moda negativa.
Corriere del Ticino
Corriere del Ticino (rumantsch: "currier dal Tessin") è il num d'ina gasetta quotidiana da la Svizra taliana che cumpara mintga di. La sedia da la gasetta sa chatta a Muzzano. Corriere del Ticino è ina da las gasettas che vegni cumprada il pli savens en la svizra taliana.
Cipra
La Republica da la Cipra (grec Κυπριακή Δημοκρατία Kypriakí Dimokratía, tirc Kıbrıs Cumhuriyeti) è in stadi insular situà en la part orientala da la Mar Mediterrana. Il stadi è sa furmà ils 16 d’avust 1960, cura che l’anteriura colonia da la curuna è daventada independenta dal Reginavel Unì.
Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica. Damai ch’ella vegn d’exequir sia suveranitad be en la part meridiunala da ses territori dal stadi renconuschì, fa facticamain er be quella part da l’UE. Il 2008 ha l’euro remplazzà la glivra cipriota.
Geografia
Flums pli gronds èn il Pedias (Pedheios) cun ina lunghezza da ca. 100 km, il Serrakhis ed il Dhiarizos che mainan però be l’enviern aua.
Aluminium
Aluminuium es ün element chemic cun il symbol da elemaint Al e il number ordinal 13. Il sistem periodic el positiunà in la terza gruppa principala. Aluminium es il elemaint il terz plü frequent in la cruosta da terra davò oxigen e silicium. Aluminium es um metal leiv da culur d'argent.
Cipra
Citads
Il center economic da l’insla furma la part meridiunala da la chapitala Nicosia. Vitiers vegnan las trais citads da port Larnaca, Limassol e Paphos ch’èn colliadas ina cun l’autra tras l’autostrada da la costa dal sid. Da muntada turistica pli gronda è ultra da quai il lieu da bogn Agia Napa.
Aluminium
Caracteristicas
Aluminium es ün material relativ lom, resistent e lev. La densità da aluminium es 2700 kg/m³. La temperatura da luar es pro 660 °C, la temperatura da buglir pro 2470 °C.
Cipra
Geologia
La Cipra sa chatta en il sid da la platta anatolica. L’artg cipriot al sid da l’insla e l’artg hellenistic al sid da Creta furman la lingia da convergenza tar la platta africana.
Populaziun
Il dumber da la populaziun en la part meridiunala da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta a 848 300) ; il nord da l’insla dumbra tenor indicaziuns da la regenza 91 800 abitants ‹legitims›. Quest’ultima cifra cumpiglia ils Tircs cipriots, ma betg ils Tircs ch’èn vegnids domiciliads suenter il 1974. Ils resultats da la dumbraziun dal pievel da la Republica tirca Cipra dal Nord cumpiglian er quests ultims ed èn perquai bundant pli autas (ca. 295 000 abitants).
La Republica da la Cipra resguarda tut las persunas sco burgais dal stadi, las quals possedan u han possedì dapi il 1960 (l’onn da l’independenza) la naziunalitad cipriota ed als conceda assistenza consulara. Dals bundant 90 000 Tircs cipriots han radund 64 000 (situaziun dal 2003) acquistà in certificat da naziunalitad. Radund 2700 han sa laschà registrar sco pendularis ed ulteriurs radund 5000 Tircs cipriots lavuran e vivan puspè en il sid a moda stabla.
La part da la populaziun sesenta gia dapi daditg sin l’insla consista dals Grecs cipriots e dals Maronits. Durant il domini osmanic è vegnida vitiers ina cumpart da la populaziun tirca – ils Tircs cipriots dad oz – ils quals èn però parentads etnicamain pli stretg cun ils Grecs che cun ils schuldads e colonisaturs tircs ch’èn arrivads suenter il 1974. Ils Tircs cipriots sa cumponan tranter auter da Grecs tirchisads sco er dals uschenumnads Linobambaki, Levantinais da derivanza catolica ch’èn vegnids islamisads. Vitiers vegnan sper ils Gidieus ils Armens, dals quals la gronda part ha stuì fugir da l’Anatolia en rom dal Genocid envers ils Armens. Quels èn savens vegnids attribuids dals Grecs als Tircs.
Linguas
Tut en tut discurran en la part meridiunala da l’insla 80,9 % grec, 1,2 % arab e 0,2 % tirc sco lingua materna. Englais è la lingua materna da 4,1 % da la populaziun. Pervi da l’immigraziun discurran 2,9 % rumen, 2,5 % russ, 2,2 % bulgar e 1,1 % filippino.
Religiun
thumb|220px|La claustra Kykkos en la muntogna da Troodos Tenor il CIA World Factbook sa decleran radund 78 % da la populaziun da l’entir territori da l’insla sco cristians (tradiziunalmain ortodoxs, maronits ed armens apostolics) e 18 % sco muslims (sunnits e sufists); ina minoritad sesenta da vegl ennà sin l’insla furman ils gidieus.
Cristianissem
Dapi il 1974 èn ils cristians per gronda part da chasa en ils territoris che vegnan controllads da la Republica da la Cipra renconuschida internaziunalmain; be stgars 500 vivan vinavant en il nord. Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 furman ils cristians en il sid 94,8 % da la populaziun; da quai èn 89,1 % ortodoxs. Ils cristians appartegnan per gronda part a la baselgia ortodox-cipriota, 2,9 % èn catolic-romans e 2,0 % anglicans resp. protestants.
Islam
En la part da l’insla che vegn controllada da la Republica da la Cipra munta la cumpart dals muslims a 1,8 % da la populaziun. En general vivan ils muslims, ch’èn da lingua tirca, en il nord da l’insla; là furman els 99 % da la populaziun. Tranter ils Tircs cipriots dominescha tradiziunalmain il sufissem. En il district Larnaca sa chatta l’impurtant sanctuari Hala Sultan Tekke, ina claustra da dervischs che vegn er frequentada da cristians.
Giudaissem
Gidieus vivan dapi il 1571 a Cipra. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la pussanza mandataria britannica internà sin l’insla blers immigrants gidieus. En rom da l’uschenumnada Alija Bet avevan quels empruvà da cuntanscher en la Palestina ils territoris da colonisaziun giudaica senza prender resguard da las quotas concedidas da la Gronda Britannia. Dapi ils onns 1990 èn sa domiciliads radund 1500 gidieus permanentamain sin l’insla Cipra. La mesadad dad els èn Israelians, l’autra mesadad Brits u Russ. La Cipra furma er in pajais da vacanzas apprezià per Israelians. Il 2005 è vegnida consecrada a Larnaca l’emprima sinagoga.
Bains culturals religius
La moda e maniera co ch’i vegn ì enturn cun bains culturals religius è anc adina contestada e furma in punct da dispita frequent entaifer il Conflict da la Cipra.
Tenor ina documentaziun fotografica preschentada il 2006 da la regenza cipriota han ils bundant 30 onns d’occupaziun tirca manà en la Cipra dal Nord a la transfurmaziun da 133 claustras e baselgias en moscheas, hotels u ustarias. E radund 15 000 iconas sajan vegnidas allontanadas illegalmain da baselgias cristianas e vendidas sin il martgà nair.
Ma er en la Republica da la Cipra n’èn strusch vegnids investids tranter il 1975 ed il 1999 daners en la restauraziun da moscheas. Silsuenter è la situaziun sa meglierada in pau, novissimamain er grazia a contribuziuns da vart da l’Uniun europeica.
Furmaziun
Cun excepziun d’intginas scolas autas n’ha la Cipra enconuschì sur lung temp nagina universitad. Dapi ils onns 1980 èn suandadas universitads ch’han introducì la structura da bachelor e master. In pass decisiv ha alura furmà il 1989 la fundaziun da l’Universitad da la Cipra.
Economia
thumb|220px|La chapitala Nicosia furma ina citad dividida Remartga preliminara: Per la part che stat sut administraziun tirca n’existan naginas cifras precisas. En general partan ins d’ina situaziun economica bundant pli flaivla en questa part da l’insla. Las indicaziuns che suondan sa refereschan a la part che stat sut la regenza renconuschida internaziunalmain.
En general
Il product naziunal brut (PNB) cumportava il 2014 17,394 milliardas euros. Il PNB per persuna muntava uschia a ca. 20 400 euros. Cumpareglià cun l’ulteriura Uniun europeica ha il standard da la capacitad da cumpra da la Republica da la Cipra cuntanschì il 2014 in index da 82 (EU-28: 100). 72 % dals Cipriots lavuran en il sectur terziar, en l’agricultura percunter be 5 % da tut las persunas occupadas.
Cristologia
thumb|Gesu Crist in fand il gest dal pantokrator (quel chi regna sur da tuot), clostra d'Antonius in [[Egipta]] La cristologia es la scienzcha chi s'occupescha cun tuots dits chi staun in connex culla persuna da Gesu Crist. Ella es integreda scu üna suotdisciplina illa teologia e lo illa teologia sistematica.
Cipra
En general
Dapi la Guerra civila en il Libanon (1975–1990) han bleras bancas ed interpresas libanaisas lur sedia a Cipra. Quai ha manà ad ina gronda afflussiun da daners. La Cipra è in dals pli gronds investurs ed exportaders en Russia. Blers daners vegnan reinvestids en Russia sur la Cipra, quai che sa lascha surtut explitgar tras las bassas taglias e las pussaivladads nuncumplitgadas da fundar societads offshore. Perquai vegn la Cipra considerada sco oasa fiscala.
Cristologia
Lingias directivas
Il quart concil da Calcedon decretaiva l'an 451 l'uscheditta doctrina da las duos natüras: Quist minz da la cristologia, chi vala fin hozindi per la majorited dal cristianissem, mantegna ils duos impissamaints principels: cha l'abundanza da Dieu viva ed accumpagna vairamaing in Gesu (vair Dieu) e cha Gesu piglia part tuottafat a l'esser umaun e na be per finta (vair umaun).
Cipra
Ritgezzas natiralas
Enconuschenta è la Cipra gia daventada en l’antica pervi da ses ritgs giaschaments d’arom. Quest metal ha schizunt d’engraziar ses num latin ‹Cuprum› a l’insla. Ozendi èn questas reservas però quasi exauridas dal tuttafatg. Da muntada èn ils giaschaments d’asbest; en las muntognas sa chattan plinavant chavas da marmel e minas da pirit. Medemamain existan giaschaments da gip e da sal; ed a las rivas vegn explotà oxid d’aluminium.
Il 2011 han ins chattà a la costa dal sid champs dad ieli. L’intenziun da laschar explotar quels tras in’interpresa americana ha manà a disturbis diplomatics cun la Tirchia.
Agricultura
A Cipra vegnan savens cultivads fritgs da citrus. Vitiers vegn la cultivaziun da legums. Pervi dal clima ordvart miaivel permetta la gronda part dals fritgs, legums e dal furment duas racoltas ad onn. Ma dapi l’adesiun a l’Uniun europeica daventan las surfatschas che vegnan utilisadas sco terren agricul adina pli pitschnas (surtut en las regiuns turisticas), damai che Brits cumpran adina dapli terren e chasas sco abitadis per vegls. En la part settentriunala vegnan elevads da preferenza giaglinom ed agnels. Sin l’entira insla èn ultra da quai sa mantegnids intgins guaudets da plantas d’ulivas.
Valuta
Dapi il prim da schaner 2008 è l’euro la valuta naziunala; quella ha remplazzà la glivra cipriota. En la Cipra dal Nord vala vinavant la lira trica sco med da pajament legal; en blers lieus vegn l’euro però tuttina acceptà.
Bilantscha dal stadi
L’onn 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas da 10,9 milliardas dollars ed entradas da 9,4 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 6,4 % dal product naziunal brut. Il debit dal stadi ha muntà il 2009 a 13,2 milliardas dollars u 65,2 % dal product naziunal brut. Da las expensas statalas èn vegnidas impundidas 6,2 % per la sanadad, 6,3 % per la furmaziun e 3,8 % per il militar (en % dal PNB, situaziun dal 2004–2006).
Politica
thumb|220px|Il Palaz presidial a Nicosia Schef da stadi è il president che dispona da vastas cumpetenzas executivas e che nominescha ils ministers. Tar il president sa tracti d’in Grec cipriot che vegn mintgamai elegì a moda directa per tschintg onns. Tar ses substitut stoi tenor la constituziun sa tractar d’in Tirc cipriot; quest post è vacant dapi il 1974.
Tar il parlament da la Republica da la Cipra sa tracti d’ina chombra dals represchentants (sistem d’ina chombra). 56 mandats tutgan a Grecs cipriots e 24 a Tircs cipriots (quests ultims èn medemamain vacants dapi il 1974). La perioda da legislatura dura tschintg onns.
Il sistem da partidas da la Republica da la Cipra vegn dominà da quatter grondas partidas (da tenuta conservativa, centralistica, socialdemocrata e communista). Daspera datti anc intginas partidas pli pitschnas (verds, liberals, partida europeica).
Situaziun dals asilants
A Cipra arrivan mintg’onn blers emigrants da l’Africa dal Nord. Migrants senza permissiun da dimora regulara, tranter quels era requirents d’asil ch’èn vegnids refusads, vegnan tegnids sur lung temp en fermanza, e quai per part sut nauschas cundiziuns. Ils arrestads rapportan d’in access limità ad assistenza giudiziala e d’in provediment da la sanadad manglus. Amnesty International ha er renfatschà repetidamain a la polizia d’avair smanatschà e maltractà asilants.
Militar
La Cypriot National Guard è vegnida furmada il 1960 e cumpiglia forzas terrestras, marina ed aviatica militara.
Vias
Il traffic sa splega surtut en furma da traffic individual e da colliaziuns da bus. Quai tant pli che l’anteriura Cyprus Government Railway che traversava l’insla da l’ost al vest è vegnida messa ord funcziun. Sin las vias da l’insla vala il sistem britannic cun traffic a sanestra. Cun 38,6 km autostrada sin 100 000 abitants ha la Republica da la Cipra la pli auta spessezza d’autostradas da tut ils stadis commembers da l’UE.
Ports
thumb|200px|Port da Limassol Sper Larnaca e Limassol èn situads ports da mar che porschan tranter auter colliaziuns da navetta en il Libanon ed a Haifa (Israel). Da muntada per il turissem èn ultra da quai las numerusas navs da cruschera che fan staziun a Cipra.
Traffic aviatic
L’eroport da Larnaca e quel da Paphos furman las duas plazzas aviaticas situadas sin il territori naziunal de facto da la Republica da la Cipra. L’emprim da quests dus proveda la chapitala Nicosia. La part settentriunala da l’insla dispona da l’eroport dad Ercan. Il vegl eroport da Nicosia è serrà dapi il 1974, damai ch’el sa chatta en la zona da protecziun da las Naziuns unidas.
Istorgia
L’anteriura colonia da la curuna britannica è vegnida relaschada ils 16 d’avust 1960 dal Reginavel Unì en l’independenza. La basa per quest pass aveva furmà la cunvegna da Turitg e da Londra dals 19 da favrer 1959 tranter la Gronda Britannia, la Grezia e la Tirchia. Ils 20 da settember 1960 è la Republica da la Cipra daventada commembra da las Naziuns unidas.
Etnicamain era la populaziun da l’insla oriundamain maschadada; il 1963 è prorut in conflict tranter la part ‹tirca› e la part ‹greca› da la populaziun areguard la constituziun e las leschas, l’execuziun da la suveranitad statala etc. Questa dispita han extremists dad omaduas varts fatg escalar sistematicamain, uschia ch’i n’era betg pli pussaivel da reger communablamain il stadi. Ils commembers da la regenza tirc-cipriots èn sa retratgs ed èn sa stentads a partir da quel mument da cuntanscher in territori d’administraziun autonoma. Blers Cipriots da lingua greca èn percunter s’engaschads a favur da l’annexiun a la Grezia (uschenumnada Enosis).
Il 1974 hai alura dà da vart da la garda naziunala cipriota la tentativa da far in putsch cunter il president Makarios. Questas stentas èn vegnidas sustegnidas da la junta militara en Grezia e duevan manar a l’annexiun giavischada. Sinaquai han truppas tircas occupà a patir dals 20 da fanadur 1974 il nord da l’Insla. La Tirchia è sa referida sin sia rolla sco pussanza da garanzia per ils Cipriots tircs (tenor il contract da garanzia dal 1959). La part occupada cumpigliava bain be 37 % dal territori statal. Ma sin quel sa splegavan fin a 70 % da tut las prestaziuns economicas da l’insla; ultra da quai disponiva il nord 66 % dals implants turistics, 80 % da las plantas da citrus ed il port da commerzi a Famagusta. La sperdita dals pli impurtants territoris da cultivaziun e meds da producziun ha sfurzà la Republica da la Cipra da s’orientar da nov. Sco novas impurtantas pitgas da l’economia han ins pudì etablir la navigaziun e prestaziuns finanzialas; plaun a plaun èsi er reussì da schlargiar las purschidas turisticas.
thumb|240px|L’insla dividida cun ses districts Ils 15 da november 1983 è vegnida proclamada la Republica tirca Cipra dal Nord. La communitad internaziunala da stadis n’ha però betg renconuschì quella (cun excepziun da la Tirchia). En la sesida dals 18 da november 1983 ha il Cussegl da segirezza da l’ONU declerà la proclamaziun da l’independenza sco nunvalaivla ed ha pretendì che las forzas armadas tircas sa retirian (resoluziun 541). Malgrà quai sa restrenscha l’autoritad da la Republica da la Cipra dapi lura facticamain sin la part meridiunala da l’insla.
L’onn 1990 ha la Republica da la Cipra inoltrà sia dumonda d’adesiun a l’Uniun europeica. Suenter avair cuntanschì ils criteris necessaris ed avair mess ad ir vastas refurmas per reducir sia posiziun sco oasa fiscala, è la Cipra vegnida recepida il prim da matg 2004 ensemen cun nov auters stadis sco commember da l’UE. Facticamain è er questa commembranza limitada sin il sid da l’insla.
Plaun a plaun è il passagi tranter las duas parts da l’insla daventà puspè pli simpel: per visitas en l’autra part da l’insla han ins avert ils cunfins il 2003. Actualmain existan tschintg posts da controlla per passar dal sid en il nord e viceversa; quatter da quels sa laschan traversar cun l’auto.
Il 2008 è vegnida lantschada ina nova emprova da reunir il pajais. Il punct il pli dispitaivel è quel da l’urden statal. Entant ch’ils Grecs cipriots giavischan ina republica federala pli ferma, vulan ils Tircs cipriots ina confederaziun. Gia ils onns 1960 aveva la republica patì dal dretg da veto dals dus pievels.
Integraziun en l’Uniun europeica
Il prim da matg 2004 è la Republica da la Cipra daventada commembra da l’Uniun europeica, pia curt suenter che la part greca aveva refusà la reunificaziun da l’insla. De facto furma perquai la ‹green line› tranter sid e nord in cunfin exteriur da l’UE.
La situaziun politica da la Cipra dueva er influenzar decisivamain las contractivas d’adesiun a l’Uniun europeica da vart da la Tirchia. Sco pussanza protectiva dals Tircs cipriots refusa la Tirchia d’extender l’uniun da duana tranter la Tirchia e l’UE er sin il stadi commember da l’UE Republica da la Cipra. Ils ports da mar e las plazzas aviaticas da la Tirchia restan er vinavant serrads per bastiments ed aviuns grec-cipriots. Tenor la Tirchia furma la commembranza da la Republica da la Cipra a l’Uniun europeica ina violaziun da la cunvegna da Turitg e Londra.
Dis da festa
Sco dis da festa naziunals ch’èn colliads cun l’istorgia dal pajais valan il prim d’avrigl (revoluziun dals Cipriots cunter l’occupaziun englaisa) ed il prim d’october (di d’independenza).
Museums
Il pli vegl museum da l’insla furma il Cyprus Museum ch’è vegnì fundà il 1882. Al Department of Antiquities statal èn suttamess oz 15 museums. Ulteriurs gronds museums èn la collecziun d’iconas da la baselgia cipriota en la citad veglia da Nicosia ed il museum da la claustra da Kykkos. Museums communals e collecziuns spezialas privatas sa laschan visitar en divers lieus.
Teoria da la relativitad
230px|thumb|Curvatura dal spazitemp La teoria da la relativitad s’occupa da la structura da spazi e temp e da las caracteristicas da la gravitaziun. Ella consista da duas teorias fisicalas concepidas per gronda part dad Albert Einstein: la teoria da la relativitad speziala ch’è cumparida il 1905 e la teoria da la relativitad generala ch’è stada terminada il 1916. La teoria da la relativitad speziala descriva ord vista d’aspectaturs che sa movan relativ in tar l’auter il cumportament da spazi e temp ed ils fenomens ch’èn colliads cun quai. Sa basond sin questas ponderaziuns deducescha la teoria da la relativitad generala la gravitaziun d’ina curvatura da spazi e temp, la quala vegn tranter auter chaschunada tras las massas involvidas.
Il term ‹relativistic› che vegn savens duvrà en il linguatg spezial fisical signifitga per ordinari ch’ina sveltezza n’è betg uschè pitschna ch’ella sa laschass negliger envers la sveltezza da la glisch; quai è per il pli il cas tar sveltezzas a partir da 10 % da la sveltezza da la glisch. Tar sveltezzas relativisticas daventan ils effects che vegnan descrits da la teoria da la relativitad speziala adina pli impurtants; las deviaziuns da la mecanica classica na sa laschan alura betg pli negliger.
En quest artitgel vegnan descrittas las structuras ed ils fenomens fundamentals en connex cun la teoria da la relativitad. Per explicaziuns e detagls cf. ils artitgels teoria da la relativitad speziala e teoria da la relativitad generala.
Muntada
La teoria da la relativitad generala furma sper la fisica da quantums ina da las duas pitgas da la construcziun teoretica ‹fisica›. Ins è en general da l’avis ch’ina cumbinaziun da questas duas pitgas ad ina Theory of Everything (teoria da tut) saja da princip pussaivla. Malgrà gronds sforzs n’è questa cumbinaziun però betg anc reussida dal tuttafatg. D’avanzar en questa dumonda vala sco ina da las grondas sfidas entaifer la perscrutaziun da basa fisicala.
Il princip da relativitad
thumb|220px|Omadus observaturs mesiran per la sveltezza da la glisch la medema valur numerica, cumbain che quel sanester sa mova Las duas constataziuns che suondan sa laschan interpretar sco axioms da la teoria da la relativitad, dals quals sa laschan deducir tut las ulteriuras ponderaziuns:
Il princip da relativitad per sai è pauc spectacular, pertge ch’el vala en medema moda per la mecanica tenor Newton. Da quel resulta automaticamain ch’i na dat nagina pussaivladad d’eruir ina sveltezza absoluta d’in observatur en il spazi e da definir in sistem da referenza ruassond al qual sa laschass attribuir ina valur absoluta. In tal sistem ruassond stuess sa distinguer en ina furma u l’autra da tut ils auters, quai che stess en cuntradicziun tar il princip da relativitad che di che tut las leschas da la fisica hajan en tut ils sistem da referenza la medema furma. Bain sa basava avant il svilup da la teoria da la relativitad l’electrodinamica sin la supposiziun da l’eter sco purtader da las undas electromagneticas. Empleniss in tal eter sco structura fixa il spazi, alura definiss el in sistem da referenza en il qual – en cuntradicziun cun il princip da relativitad – las leschas fisicalas avessan ina furma spezialmain simpla ed il qual furmass en pli il sulet sistem en il qual la sveltezza da la glisch fiss constanta. Ma la finala han tut las emprovas da cumprovar l’existenza da l’eter supponì fatg naufragi, sco per exempel il famus experiment da Michelson Morley da l’onn 1887.
Cun abandunar l’imaginaziun convenziunala da spazi e temp e sbittar l’ipotesa da l’eter èsi reussì ad Einstein da schliar la cuntradicziun apparenta tranter il princip da relativitad e la constanza da la sveltezza da la glisch che resulta da l’electrodinamica. Betg per casualitad han experiments e ponderaziuns en connex cun l’electrodinamica manà a la scuverta da la teoria da la relativitad. Uschia sa cloma il titel da la publicaziun dal 1905, en la quala Einstein ha fundà la teoria da la relativitad speziala ‹Zur Elektrodynamik bewegter Körper›.
Relativitad da temp e spazi
Indicaziuns dal temp e dal spazi n’èn tenor la teoria da la relativitad naginas structuras fundamentalas a las qualas sa laschass attribuir ina valaivladad universala. Anzi vegn la distanza spaziala e temporala da dus eveniments u er la simultanitad da quels giuditgada differentamain d’observaturs che sa chattan en differents stadis da moviment. Objects muventads sa mussan en cumparegliaziun cun il stadi da paus sco scursanids (en direcziun dal moviment) ed uras muventadas sco ralentadas. Damai che mintga observatur che sa mova a moda unifurma po però pretender da sa chattar en stadi da ruaus, sa basan questas observaziuns sin reciprocitad, vul dir: dus observaturs che sa movan en relaziun in tar l’auter vesan mintgamai a sa mover las uras da l’auter pli plaun. Ultra da quai èn ord lur vista ils meters da l’auter pli curts ch’in meter, sche quels èn orientads per lung da la direcziun da moviment. La dumonda, tgi dad els che descriva la situaziun a moda correcta na sa lascha da princip betg respunder ed è perquai invana.
Questa contracziun da lunghezza e dilataziun da temp sa laschan suandar a moda relativamain chapibla cun agid da diagrams da Minkowski ed a basa da l’enconuschent paradox dals schumellins. En la formulaziun matematica resultan quellas da la transfurmaziun da Lorentz, la quala descriva la correlaziun tranter las coordinatas dal spazi e las coordinatas dal temp dals differents observaturs. Questa transfurmaziun sa lascha deducir directamain dals dus axioms surmenziunads e da la presumziun ch’ella saja lineara.
La gronda part da quests fenomens che sa laschan explitgar a moda relativistica, sa fan valair pir a partir da sveltezzas ch’èn relevantas en cumparegliaziun cun la sveltezza da la glisch. En il mintgadi na vegnan talas sveltezzas per lunschor betg cuntanschidas.
La sveltezza da la glisch sco cunfin
Nagin object e nagin’infurmaziun na po sa mover pli svelt che la glisch en il vacum. S’avischina ina sveltezza d’in object material a la sveltezza da la glisch, alura crescha il basegn d’energia per in’ulteriura acceleraziun sur tutta mesira, damai che la curva da l’energia chinetica daventa datiers da la sveltezza da la glisch adina pli pendenta. Per cuntanscher la sveltezza da la glisch stuess vegnir impundida ina quantitad d’energia infinita.
Quest fatg resulta da la structura da spazi e temp e n’è tuttavia betg be d’attribuir a l’object, sco per exempel ad ina nav spaziala imperfetga. Sa muvess in object pli svelt che la glisch dad A vers B, alura dessi adina in observatur en moviment relativ tar quel che percepiss in moviment da B vers A, e quai puspè senza che la dumonda tgi che descrivia a moda correcta la situaziun fetschia senn. Il princip da causalitad fiss alura violà, damai che la successiun da causa ed effect na sa laschass betg pli definir. In tal object sa muvess dal reminent per mintga observatur pli svelt che la glisch.
Cumbinaziun da spazi e temp al spazitemp
220px|thumb|Visualisaziun en connex cun il spazitemp En las equaziuns da basa da la teoria da la relativitad cumparan spazi e temp formalmain in sper l’auter a moda quasi equivalenta e sa laschan perquai unir ad in spazitemp da quatter dimensiuns. Che spazi e temp sa preschentan en differenta moda è in’atgnadad da la percepziun umana. Matematicamain sa lascha la differenza manar enavos sin in sulet segn, tras il qual la definiziun d’ina distanza en il spazi euclidic sa differenziescha da la definiziun da la distanza en il spazitemp da quatter dimensiuns. Vecturs ordinaris en il spazi da trais dimensiuns sa transfurman en questa moda en uschenumnads quadrivecturs.
Applicaziun pratica chattan ils quadrivecturs dal spazitemp per exempel en la calculaziun da la chinematica da particlas sveltas.
Equivalenza da massa ed energia
Ad in sistem cun la massa m sa lascha er attribuir in’energia E en stadi immovibel, e quai tenor la furmla
en la quala c signifitga la sveltezza da la glisch. Tar questa furmla sa tracti d’ina da las pli enconuschentas en la fisica. Savens vegn pretendì faussamain che quella haja pussibilità il svilup da la bumba atomara. La moda da funcziun da la bumba atomara na sa lascha però betg explitgar cun quella. Percunter èsi gia reussì il 1939, curt suenter avair scuvert la fissiun nucleara, cun agid da questa furmla e las massas dals atoms ch’eran gia enconuschentas, a Lise Meitner da stimar l’enorma quantitad d’energia che vegn emessa. Questa reducziun da la massa ha er gia lieu tar reacziuns chemicas, ma damai che quai succeda là en in rom fitg pitschen, n’eri betg stà pussaivel da constatar quai cun las metodas da mesirar da lezza giada, cuntrari a las reacziuns nuclearas.
Champs magnetics en la teoria da la relativitad
L’existenza da forzas magneticas è colliada inseparablamain cun la teoria da la relativitad. In’existenza isolada da la lescha da Coulomb per forzas electricas na fiss betg cumpatibla cun la structura da spazi e temp. Uschia na vesa in observatur che ruaussa relativ tar in sistem da chargias electricas staticas nagin champ magnetic, cuntrari ad in observatur che sa mova relativ tar quel. Translatesch’ins las observaziuns da l’observatur che ruaussa sur ina transfurmaziun da Lorentz en quellas da l’observatur che sa mova, alura sa mussa che quel percepescha sper la forza electrica in’autra forza, magnetica. L’existenza dal champ magnetic en quest exempel sa lascha damai manar enavos sin la structura da spazi e temp. Sut quest puntg da vista daventa er la lescha da Biot-Savart per champs magnetics – la quala è en cumparegliaziun cun la lescha da Coulomb cumplitgada ed a prima vista pauc plausibla – cun ina giada evidenta. En il formalissem matematic da la teoria da la relativitad vegnan il champ electric ed il champ magnetic reunids ad in’unitad, il tensor da l’intensitad da champ, analog a la reuniun da spazi e temp en il spazitemp da quatter dimensiuns.
Gravitaziun e la curvatura dal spazitemp
La teoria da la relativitad generala maina enavos la gravitaziun sin in fenomen geometric en in spazitemp stort, numnadamain cun constatar: