cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Divina Commedia
Sisavel enfin indeschavel chant
200px|thumb|right|‹La barca di Dante› (E. Delacroix) Gia durant il viadi en bartga scuvra il poet da l’autra vart dal flum la citad infernala Dis. Legiuns da diavels impedeschan ils dus viandants d’entrar. Suenter l’inscunter cun las erinias ed ils trais gorgons cumpara in anghel ed als avra il portal cun agid d’in romin. Qua vegn evident ch’il viadi da Dante stat sut protecziun divina e ch’el duaja vegnir manà enavos sin la dretga via. En il sisavel circul suffreschan ils eretics enserrads en vaschels en flommas; suenter il giuvenessendi vegnan quels serrads en la Val da Giosafat. In dals condemnads, il ghibellin Farinata degli Uberti, predi l’exiliaziun da Dante e declera a quel ch’ils condemnads possian bain guardar en l’avegnir, na sappian però nagut dal preschent, auter che quai ch’als vegnia palesà da novarrivads.
En la sumbriva dal monument da fossa da papa Anastasius II ruaussan ils poets per s’endisar vi dal tuffien che s’auza or da la profunditad. Vergil profita dal paus per explitgar a Dante la structura da la part inferiura da l’enfiern: il settavel circul è quel dals violents, l’otgavel e novavel èn quels da la nauschadad. En l’otgavel vegn punì l’engion general, en il novavel, che sa chatta giudim l’enfiern, vegn punì l’engion che succeda en relaziun da confidenza (tradiment). Dante dumonda pertge ch’ils putgants en il segund fin tschintgavel circul vegnian chastiads separadamain. Sinaquai al renda Vergil attent a la differenziaziun tranter surmesira, regl animalic irrità e nauschezza (tenor l’etica dad Aristoteles).
Dudeschavel fin deschsettavel circul
Ma damai ch’ins po vulnerar persunas en differenta moda, è il settavel circul sutdividì en trais rintgs. En l’emprim rintg vegnan chastiads ils acts da violenza envers il proxim. Assassins, rubadurs e devastaders nodan en in flum da sang buglient; en quel vegnan els adina puspè chatschads enavos dals centaurs, sch’els emprovan da sortir pli fitg che quai che lur culpa lubescha. Tut tenor la grevezza da lur malfatg èn els sfunsads pli pauc u pli fitg en il flum da sang. Alexander il Grond ed il tiran Dionysios sa chattan fin a las survantscheglias en il flum, entant che Attila vegn turmentà sin il fund da quel. Sin cumond da Cheiron porta Nessoas, in dals centaurs, ils poets sur il flum da sang.
Suicidads (tranter auter Pier delle Vigne, il chancelier da Fadri II) han d’expiar lur paina en il segund circul. Els ston far quai en furma da chaglias e plantas che vegnan adina puspè stgarplinads da las harpias. Tras lur suicidi èn els sezs sa stgarpads davent da lur corp – e quai ch’ins ha prendì davent da sasez na dastg’ins betg salvar en l’auter mund. Sin lur viadi tras il chagliom dals suicidads entaupan ils dus poets duas olmas ch’han sfarlattà toc a toc lur possess e che vegnan perquai chatschads dals chauns nairs da l’enfiern tras il spessom e stgarpads toc a toc.
200px|thumb|right|Dante e Vergil scuntran ils sodomits (codex da ca. 1345) Quels ch’han commess violenza envers Dieu (blasfemia), cunter la natira (sodomia) u cunter l’art (usura) èn serrads en il terz rintg, dal qual il funs consista da sablun. Ils blasfemaders sbragian stendids per terra, ils sodomits giran enturn senza paus e ruaus ed ils usuraris, condemnads a l’inactivitad sper lur satgs da daners plains, sesan al precipizi dal qual il terz flum da l’enfiern, il Phlegethon, sa derscha en l’otgavel circul. Sin tut ils putgants en il terz circul smuschignan ultra da quai permanentamain flocs da fieu. Qua entaupa Dante il blasfemader Kapaneus, ma er ses anteriur scolast Brunetto Latini sco er trais uffiziers florentins.
Quests chants èn en general dominads d’in dumber creschent da referiments a la politica da la citad paterna dal poet; quests rapports succedan mintgamai or d’ina tscherta distanza spaziala e temporala.
Schotgavel fin trentavel chant
Al precipizi dal Phlegethon vesan els la figura mitologica Geryon. L’otgavel circul da l’enfiern (malebolge) è sutdividì en diesch foss. En l’emprim vegnan ils ruffians e surmanaders (tranter ils davos Iason) chatschads da diavels cornads che smainan lur giaischlas. En il segund foss sa zullan flattaders e pitaunas en merda spizzulenta.
En il terz foss èn ils simonists, engianaders ch’han martgadà cun uffizis ecclesiastics, chatschads cun il chau avant en foras da grippa, da las qualas resortan be lur plantas-pe ardentas. Sco in confessur discurra Dante cun l’olma da papa Nicolaus III, il qual è da l’avis che ses successur Bonifatius VIII saja gia arrivà en l’enfiern; medemamain profetisescha el ch’era Clemens V vegnia a finir sco putgant. Cun pleds marcants crititgescha Dante la mundialisaziun dals uffizis ecclesiastics da ses temp.
En il quart foss contemplan Vergil e Dante ils striuns e divinaders. Lur corps vegnan sturschids talmain che las fatschas guardan enavos. Qua sa chattan numerusas dunnas ch’eran sa surdadas al striegn (t.a. la Manto mitica, da la quala la citad natala da Dante, Mantua, duai avair survegnì ses num), en pli Amphiaraos e Teiresias, enconuschents profets da l’antica, ma er contemporans da Dante sco Guido Bonatti.
Il tschintgavel foss è emplenì cun rascha ardenta; qua vegnan punids ils corrupts. Ina gruppa da diavels speziala, ils malebranche, als surveglia: tgi che stenda il chau or dal fluss da rascha, vegn stratg a terra cun furtgas e maltractà. Dante e ses accumpagnader vegnan da mitschar dals diavels ed arrivan en il sisavel foss. Là giran ils simuladers en grevs tschops da plum dorads. Sut lur pass pateschan ils farisers crucifitgads, tranter els Kajaphas ch’aveva cusseglià a la seduta dal cussegl a Jerusalem da crucifitgar Jesus Cristus.
En il settavel foss vegnan ils laders e rubadurs attatgads senz’interrupziun da serps. Tras lur morsas scrodan els a tschendra per puspè stuair s’auzar e vegnir chatschads danovamain da las serps. Betg tut ils putgants vegnan be mors da las serps; tschertins vegnan unids cun serps u drags a monsters terribels. Tras l’otgavel foss sgolan cussegliaders maligns e cugliunaders enzugliads en flommas sco baus-glisch. Qua discurra Dante cun Odysseus, il qual sto patir ensemen cun Diomedes per il rampign, tras il qual els han fatg cupitgar Troja. Medemamain sa scuntra el cun il manader dals ghibellins e franciscan da pli tard Guido da Montefeltro; el vegn chastià per avair cusseglià papa Bonifaci VIII da sfratgar Palestrina.
En il novavel foss scuntra Dante ils schismatichers e semnaders da discordia, als quals el attribuescha er ils fundaturs da l’islam, Mohamed e ses schender Ali. In diavel als pitga giu d’in cuntin membra e fa grondas plajas. En il davos foss da l’otgavel circul da l’enfiern pateschan ils falsifitgaders, alchemists e las faussas perditgas da terriblas malsognas e dattan a dies in a l’auter tutgads d’attatgas da ravgia. Tranter els sa chattan er la dunna da Potifars ch’ha calumnià Josef sco er Sinon da Troja.
Trentinavel fin trentaquateravel chant
thumb|180px|Lucifer cun ils trais traditurs Judas, Brutus e Cassius Sco turs s’auzan gigants (Vergil numna Nimrod, Ephialtes, Briareus, Tityus e Typhoeus) a l’ur dal novavel circul da l’enfiern. Sin dumonda da Vergil tschenta Antaeus ils dus viandants sin il fund dal davos circul da l’enfiern. Là èn ils traditurs schelads en fin al chau en in lai: en la Kaina ils traditurs da parents ed en l’Antenora ils traditurs politics. Ils traditurs da cumpogns da maisa èn schelads en da davos en la Tolomea; lur egls èn daventads cristals ed èn sa serrads per adina. Als putgants da questa zona po l’olma gia vegnir separada dal corp durant il temp da vita. En las restanzas terrestras sa schluita lura in demuni, il qual commetta malfatgs sin il mund. Il pli giudim l’enfiern, en la Judecca, èn cuverts dal tuttafatg cun glatscha ils putgants ch’han tradì lur signurs u benefacturs. Ed entamez è fitgà en il glatsch Lucifer, il stgatschà, che smardeglia en sias trais buccas ils trais pli gronds traditurs Judas, Brutus e Cassius.
Vergil tschiffa Dante e sa tegna vi dal pail zotlus da satan. Vi da quel raivan els l’emprim engiu, pertge che be sur satan saja pussaivla la sortida. Cun passar il center dal mund chatta Vergil en la paraid ina fora en la quala els pon passar; tras in suler arrivan els en ina nova emisfera. Dante è irrità; Vergil al declera ch’il glatsch saja davent e che ost e vest, sura e sut saja uss stgamià. Sur in trutg che maina per lung d’in dutg arrivan els enavos en il mund da la glisch, tar las stailas.
2. Purgatorio/la muntogna da la purificaziun
Cuntrari a la desperaziun da l’enfiern dominescha qua la penetienza e la speranza dals putgants (cumbain che la purificaziun po durar 500 onns e dapli). Er en il purgiatieri vegnan ils chastis proclamads en furma d’ina inversiun ironisanta dal putgà ch’è vegnì commess: ils superbis ston purtar grevas chargias da crappa e na pon betg pli auzar l’egliada da la terra, als scuidus èn ils egls vegnids cusids ensemen cun fildarom, ils pultruns ston currer enturn la muntogna, ils engurds giaschan cun la fatscha en la pulvra da la via...
Davant il portal da la muntogna da la purificaziun dissegna l’anghel che fa guardia cun sia spada set giadas in ‹P› sin il frunt da Dante. Quels simboliseschan ils set putgads mortals (superbia, gritta andetga, scuidanza, engurdientscha, voluptad, intemperanza e marschadetgna), da las qualas er Dante haja da sa purifitgar. Pir lura avra il guardian il portal. Dante cumenza si’atgna via da la penetienza siadora vers la glisch, empruvond da sa liberar da faussas passiuns, surtut da sia superbia.
Las terrassas da la muntogna da la purificaziun
thumb|200px|Dante davant la muntogna da la purificaziun (fresco dal 1465) Sin las emprimas trais terrassas vegnan purifitgads quels ch’han drizzà durant la vita lur charezza sin vizis.
Sin l’emprima terrassa vegnan punids ils superbis cun stuair purtar si dies immensa crappuna senza pudair star sidretg. Quai als duaja mussar che la luschezza chargia l’olma cun pais. Per terra èn engravads exempels istorics e mitologics ch’illustreschan la superbia. Sfurzads da sa sgobar tras il pais, ston ils putgants leger quests cas ed emprender dad els da sa meglierar. Sin via vers la proxima terrassa cumpara in anghel che prenda davent a Dante in ‹P› da ses frunt. Quai sa repeta tar mintga ascensiun vers in nov stgalim da la muntogna da la purificaziun. Cun allontanar in ‹P› senta Dante mintgamai, co che ses corp daventa pli lev, damai ch’il burdi dals putgads ch’al smatga per terra daventa adina pli pitschen.
Ils scuidus sa chattan sin la segunda terrassa e ston errar enturn cun egls cusids ensemen. A medem temp portan els vestgids, cun ils quals lur olma na sa lascha betg distinguer da la terra. Quai duaja instruir ils putgants da betg esser scuidus sin auters, mabain da drizzar lur charezza vers Dieu.
Sin la terza terrassa èn ils ravgiads circumdads d’ina fimera murdenta. Els emprendan co che la gritta als ha fatg vegnir tschorvs ed ha sminuì lur abilitad da giuditgar.
La quarta terrassa è quella dals lamaschis, vul dir da quels ch’èn sa deditgads a las chaussas cun memia pauc premura ed ardiment. Els èn sfurzads da currer l’entir temp e pon be vegnir purifitgads cun sa deditgar senza paus a lur penetienza.
Sin la tschintgavla fin settavla terrassa sa chattan ils putgants ch’han charezza faussamain las chaussas terrestras. Ils engurds ed ils sfarlattaders giaschan cun la fatscha per terra e na pon betg sa mover. Uschia vegnan els purifitgads da lur survalitaziun da chaussas terrestras ed emprendan da drizzar lur desideri betg sin possess, pussanza u autas posiziuns, mabain sin Dieu. Qua scuntra Dante l’olma da Statius ch’ha terminà ses process da purificaziun e ch’accumpogna Dante e Vergil sin lur ascensiun vers il paradis.
Sin la sisavla terrassa ston ils maltemprads cuntanscher la purificaziun cun s’abstegnair dal mangiar e baiver. Quai als vegn anc engrevgià cun stuair passar cascadas senza pudair baiver.
Ils voluptus vegnan purifitgads cun brischar en in’immensa paraid da flommas. Qua duain vegnir superads ils excess sexuals che retegnan ils putgants da charezzar Dieu. Tras la paraid da flommas ston er passar tut ils auters putgants ch’han fatg penetienza sin ina da las terrassas inferiuras; pir lura pon els bandunar la muntogna da la purificaziun. Suenter che er Dante ha fatg quest pass, al vegn prendì davent da ses frunt il davos P.
3. Paradiso/paradis
thumb|180px|Dante e Beatrice en il paradis (chant 31) Beatrice maina Dante tras las nov sferas celestialas dal paradis. Quellas èn ordinadas a moda concentrica e sferica sco en il maletg dal mund aristotelic e ptolemeic. Entant che las structuras da l’enfiern e dal purgiatieri sa basan sin differentas classificaziuns dals putgads, sa referescha la structura dal paradis a las quatter virtids cardinalas ed a las trais virtids teologicas. Dante scuntra e conversescha cun divers gronds sontgs da la baselgia, tranter auter Thomas d’Aquin, Bonaventura ed ils sontgs apostels Petrus e Gion. Il paradis vegn pia descrit cun dapli essenza teologica che l’enfiern ed il purgiatieri. Dante conceda che sia visiun dal tschiel saja be quella ch’al saja vegnida permessa da vesair cun ses egls da l’uman. La ‹Divina Commedia› da Dante finescha cun la contemplaziun da la trinitad divina. En in mument d’enconuschientscha che na sa lascha betg exprimer cun pleds, chapescha Dante il misteri da la divinitad ed umanitad da Cristus e si’olma sa collia cun la charezza da Dieu.
Resumaziun
L’ovra da Dante vegn considerada senz’excepziun sco epocala. Ella cumpiglia – e quai per l’emprima giada en la lingua populara taliana che vegn uschia nobilitada – il viadi en trais parts tras l’auter mund sco ch’el vegniva chapì enturn il 1300: l’emprim en la profunditad da l’enfiern, alura siadora tras il purgiatieri e per finir tras il paradis. E tut quai vegn enramà d’ina furma epica ordvart pretensiusa che Dante dumogna cun bravura.
Cun recurrer a furmas e cuntegns da l’antica ha Dante contribuì a moda essenziala al svilup da la renaschientscha ch’ha substituì en l’Italia relativamain spert l’epoca da la gotica.
Ma l’ovra da Dante na sa chatta betg mo areguard la teologia sin l’autezza da la savida da ses temp. Anzi datti er divers referiments a las scienzas natiralas ed a dumondas matematicas. Uschia collia per exempel la finiziun da l’ovra la difficultad da chapir la trinitad divina cun il problem matematic da parter in artg dal rudè en trais parts.
Ediziuns
La pli veglia ediziun taliana ch’è sa mantegnida furma il ‹Codex altonensis› dal 14avel tschientaner. Alura suondan il 1472 l’emprima ediziun stampada tras Johannes Numeister a Foligno u tras Georg e Paul (von Butzbach) a Mantua. E l’onn 1481 cumpara l’emprima ediziun florentina, cun illustraziuns da Sandro Botticelli, gravuradas da Baccio Baldini.
A versiuns cumplettas en versiun taliana, tudestga, englaisa e franzosa accessiblas online vegn collià qua sutvart (sut ‹Colliaziuns›).
Illustraziuns e maletgs
thumb|200px|Dante e Vergil en il novavel circul da l’enfiern (Gustave Doré) La Commedia da Dante ha gì in’influenza extraordinaria er sin ovras da l’art figurativ. Las emprimas illustraziuns cumparan gia en ils manuscrits da la Commedia paucs onns suenter la mort da Dante (Codex Poggiali da ca. 1330, Codex Trivulzianus dal 1337). En il decurs dal 15avel tschientaner èn tschertas baselgias, surtut a Firenza, vegnidas decoradas cun maletgs che sa refereschan a la Commedia.
Er en ovras d’art che stattan per sasezzas è l’influenza da Dante sa fatga valair gia baud (surtut en illustraziuns da l’enfiern e dal giuvenessendi); savens èsi però grev da sparter influenzas directas da la Commedia da tradiziuns litteraras ed iconograficas pli veglias. Il pli cler resorta l’influenza là nua ch’ils maletgs èn munids cun citats che derivan directamain da la Commedia (per exempel ils frescos dal Camposanto a Pisa).
Da speziala valita artistica entaifer las illustraziuns dal 15avel tschientaner èn ils dissegns che Sandro Boccelli ha fatg a partir dal 1480 tar tut ils trais cantiche e dals quals èn sa mantegnids 93 tocs. Quels han er furmà la basa per ils entagls en lain che Baccio Baldini ha fatg per l’emprima versiun stampada dal commentari da Dante da Cristoforo Landino (1481). Pervi da l’enorm success da quest commentari duevan questas illustraziuns er avair grond’influenza sin las proximas ediziuns da la Commedia.
Dal temp enturn il 1580 è sa mantegnì in pli grond dumber d’illustraziuns che derivan da Jan van der Straet (Johannes Stradanus), Federico Zuccaro e Jacopo Ligozzi.
Il pli enconuschent illustratur da la ‹Divina Commedia› en il 18avel tschientaner è stà Joseph Anton Koch. Sper numerus dissegns e maletgs ha el er realisà ils enconuschents frescos da l’enfiern e dal purgiatieri en il Casino Massimo a Roma. In cuntrast tar la ritgezza barocca da Koch furma il stil minimalistic da l’artist britannic John Flaxman; er sias illustraziuns eran da quel temp fitg derasadas en l’Europa.
Entaifer l’art modern dal 20avel tschientaner sajan menziunads ils ciclus da Salvador Dalí, Tom Phillips e Robert Rauschenberg.
Sculpturas ed architectura
thumb|160px|‹Il bitsch› (Paolo e Francesca) da Rodin Il sculptur Auguste Rodin ha lavurà bunamain 37 onns vi dal ‹Portal da l’enfiern› dal Musée des Arts Décoratifs a Paris ch’è inspirà surtut da la ‹Divina Commedia›. Dal portal èn er vegnidas isoladas singulas sculpturas sco per exempel ‹Il pensader› che represchenta Dante.
A Buenos Aires ha l’architect Mario Palanti realisà tranter il 1919 ed il 1923 il Palacio Barolo ch’è sutdividì en trais secziuns che represchentan l’enfiern, il purgiatieri ed il paradis. L’autezza da 100 meters correspunda als 100 chants da la ‹Divina Commedia›.
Giuseppe Terragni ha skizzà il 1938 in’architectura che dueva transponer a Roma la visiun da Dante d’ina unificaziun politica da l’Italia sin l’Imperi roman restabilì tras Mussolini. L’andament da la guerra ha impedì la realisaziun da quest project.
Film
Dal temp dal film mit è vegnida realisada ina versiun filmica en trais parts da la ‹Divina Commedia› (1909–1911, reschissurs: Francesco Bertolini ed Adolfo Padovan.
Il 1985 han Peter Greenaway e Tom Phillips realisà ina seria da films tar ils Canti I–VIII ch’ha retschavì divers premis. Il 1989 ha il reschissur chilen Raúl Ruiz agiuntà sis ulteriurs chants ch’èn enconuschents sut il num ‹Diablo Chile›.
Musica
Entaifer la musica classica existan diversas sonorisaziuns da singulas episodas u d’entiras parts da la ‹Divina Commedia›. Qua intgins exempels: La sinfonia da Dante da Franz Liszt (inferno e purgatorio); la fantasia sinfonica Francesca da Rimini da Peter Tschaikowski (cf. er las operas ‹Francesca› da Sergej Rachmaninow e da Riccardo Zandonai); la fantasia ‹Inferno› da Max Reger u l’opera ‹Gianni Schicchi› da Giacomo Puccini che sa basa sin in’episoda or da l’inferno.
Litteratura
Er en la litteratura datti numerusas ovras che sa refereschan directamain u indirectamain a la ‹Divina Commedia›. La paletta da las adattaziuns tanscha dal roman ‹Die Ästhetik des Widerstands› da Peter Weiss fin al bestseller ‹Inferno› da Dan Brown.
Ma er en il mund dals comics è il viadi da Dante tras l’auter mund preschent, saja quai en furma d’adattaziuns classicas da Disney fin a comics moderns, per part er cun ambiziuns artisticas, e mangas ch’èn per part er vegnids transfurmads en dissegns animads.
Introducziun
La ‹Divina Commedia› è in’ovra da la litteratura mundiala che tracta ina tematica classica e che stat er linguisticamain al cumenzament d’ina gronda lingua culturala. Tut quai, sco er la vischinanza geografica e linguistica dal talian e dal rumantsch, ha animà divers auturs rumantschs da s’avischinar e da s’approfundar en ils chants da Dante.
L’emprim fragment rumantsch è cumparì en las ‹Annalas da la Societad Retorumantscha› nr. 61 dal 1947. Jachen Luzzi ha realisà ina varianta ladina (valladra) dals chants I e II or da l’Enfiern. Jachen Luzzi (1880–1949) è oriund da Ramosch. El ha frequentà la scola mercantila ed è stà emploià a la Banca Chantunala Grischuna a Cuira. Si’affinitad per la litteratura taliana è bain d’attribuir al fatg che ses bab è stà in randulin. Jachen Luzzi è stà president da la Societad Retorumantscha ils onns 1926–33 e redactur da las ‹Annalas› ils onns 1925–49.
L’october 1977 ha gì lieu a Cuira en rom d’ina ‹Scuntrada da furmaziun e studi› ina lectura da fragments rumantschs da Dante, cun in referat introductiv dad Ursicin G.G. Derungs. Da questa segunda ‹rescuverta rumantscha› da Dante, iniziada da Derungs, èn resortidas duas publicaziuns:
En la periodica ‹Litteratura. Novas litteraras›, annada 1, nr. 1 dal 1978, è cumparida sin 40 paginas la contribuziun ‹Dante per romontsch? – Quater emprovas› cun passaschas or da la ‹Divina Commedia› translatadas da Jachen Luzzi (Enfiern I), Artur Caflisch (Enfiern I), Ursicin G.G. Derungs (Enfiern III) ed Andri Peer (Enfiern V). Las rimas da Luzzi derivan da las Annalas dal 1947 (cf. survart). Davart quellas dad Artur Caflisch (1893–1971) scriva Andri Peer: «Jau saveva che Artur Caflisch era s’occupà cun Dante, ma n’hai chattà nagins fastizs en ses stampats. Da sias figlias hai jau survegnì il dactiloscrit cun la versiun da l’emprim chant da l’enfiern en rima e ritmus, tant sco segir inedì. Probabel aveva Artur Caflisch l’intenziun da translatar vinavant, ma n’è betg pli vegnì da far quai. I sa tracta pia qua d’in text nunpublitgà.» Ursicin G.G. Derungs (* 1935) ed Andri Peer (1921–1985) cumpletteschan lur rimas cun remartgas ed experientschas fatgas durant la lavur da translaziun (cf. sutvart).
En l’‹Ischi semestril›, annada 64, nr. 13 dal 1978, ha Ursicin G.G. Derungs laschà suandar in’ulteriura emprova or da sia plima (Paradis III), munida puspè cun in’introducziun e cumplettada supplementarmain cun in commentari. Da questas emprovas da translatar Dante en rumantsch ha er il Grischun talian prendì enconuschientscha.
Ventg onns pli tard dueva plinavant Theo Candinas s’avischinar litterarmain a la ‹Divina Commedia›. Ed il 2013 è suandà Duri Gaudenz, il qual ha er translatà en vallader ina biografia da Dante.
Enfiern, chant I (Jachen Luzzi)
«Immez il cuors da nossa vita quia eu in ün god tuot s-chür am rechattaiva, qua ch’eu avaiva pers la dretta via.
Quant greiv chi m’ais a dir che cha que eira, quaist god sulvadi piain spinusa tscheppa, cha hoz amo, pensand, am faja temma.
Enfiern, chant V (Andri Peer)
«Uschè schmuntet eu oura dal prüm tschierchel Aint il seguond, chi tschinta damain lö, Mo tant daplü dolur, chi fa ch’ün sbraja.
Là s’drizza Minos da far temma, e sgrigna; El paisa ils puchats avant l’entrada: Cundanna e trametta, sco ch’el s’plaja.
Eu di cha cur cha l’orma malprüvada s’preschainta, schi cunfess’la tuot ils tüerts; E quel cugnuschidur da noss puchats
Vezza in che lö d’iffiern che quella tocca: As tschinta tantas jà cun sia cua, Sco quants s-chaluns ch’el tilla voul aval.» (...)
Paradis, chant III (Ursicin G.G. Derungs)
«Quei sulegl ch’ha scaldau d’amur gia avon miu pèz, veva scuvretg il dultsch aspect della verdad, mussond e refutond.
Jeu hai, ton sco lubeva il respect, per dir ch’jeu seigi curregius e certs, alzau il tgau lend confirmar gl’effect.
Mo’na visiun ha fatg gnir mei alerts targend mi’attenziun per far mirar, ch’jeu d’emblidar ’l confess sun staus pli sperts.» (...)
Las remartgas
En sias expectoraziuns cuntegnidas en la revista ‹Litteratura. Novas litteraras› dal 1978 fa Ursicin G.G. Derungs tranter auter valair il suandant areguard la muntada da Dante: «Che nus [Rumantschs] essan orientads plitost vers mesanotg che vers la sora taliana pli sulegliva mussa bain la stgarsa enconuschientscha de Dante entaifer nossa cultura. Per ils blers, jau discur be da ‹studegiads›, è Dante mo in num e la ‹Divina Commedia› pauc dapli ch’in titel destillà durant ina sitga ura d’istorgia. Ed er quai n’è nagut aparti. Raschuns istoricas e geograficas han orientà nus al mund tudestg e nus avain segiramain betg mo da lamentar da questa s’entupada. Però stuessan nus forsa emprender da noss partenaris tudestgs la stima per Dante e s’accorscher entras els che Dante n’è betg mo in poet talian, mabain europeic. Dante tschiffa en sia grondiusa visiun dal mund tut ils flums dal temp medieval: Il mund antic (betg per nagut è Vergil il manader da Dante tras l’enfiern ed il purgiatieri), il mund cristian d’ina cretta era intellectualmain vigurusa (son Tumasch d’Aquin) ed a medem temp umanamain manaivla (Beatrice) che sa colliava senz’auter cun il mund antic ed interpretava quel: Beatrice (la cardientscha) surpiglia da Vergil (la raschun) la guida tras il paradis. En il mund antic-cristian, ritg ed ordinà enina, sa mova la ‹Divina Commedia› sco en in flum, dond a quel da sia vart impuls decisivs: La ‹Divina Commedia› ‹stgaffescha› il model ch’ella ‹copiescha› e surdat quel als temps che suondan. Nus respirain dapli aria dantesca che quai che nus manegiain.»
Ultra da quai fa Derungs patratgs areguard la rima ed il ritmus: «Suandar Dante en quest pass stendì da finiziuns che van alternantamain trais giadas en rima è ordvart stentus ed è qua e là stà pussaivel be cun cumpromiss. La translaziun n’ha gea betg (mo) d’accordar tuns, mabain da dar resonanza a maletgs ed ideas. Desister da la rima, sco p.ex. Andri Peer fa en sias translaziuns dantescas, è ina schliaziun che po sa fundar sin buns arguments proponids da la teoria da translaziuns. (...) E tuttina n’è quest problem (ch’è en la pratica grond avunda) betg il principal. Quel dal ritmus para secundar, ma en realitad ha el dapli pais. Mia translaziun sa porscha tendenzialmain ad ina lectura giambica dal ritmus dantesc.»
E per finir renda Derungs attent al fatg ch’ina translaziun da Dante n’ha betg be da resguardar aspects poetics, mabain er teologics e filosofics: «Dante vul esser tadlà e translatà pazientamain sco teolog (medieval) e filosof, betg mo sco poet, gist perquai ch’el è quai tut enina. Sia lingia, per tocs scolastica, tratga en exactadad quasi cumplitgada, n’è betg da separar da ses nundumbraivels maletgs, sias cumparegliaziuns, las passaschas liricas, cun las qualas Dante dat vita, colur e variaziun musicala atras tut las partiziuns de ses mund talmain ordinà.»
Andri Peer metta sias remartgas sut il titel ‹Far onur a Dante: translatar u tradir? – Experientschas d’in dantist›. Er Peer constatescha ina mancanza da recepziun da Dante da vart da la Rumantschia: «Las paucas provas che jau hai preschentà fin qua da terzinas dantescas translatadas en ladin han sveglià dapli interess en l’Italia ed en il Tessin che tar ils abunents dal ‹Fögl Ladin› e da la ‹Gasetta Romontscha›, quai che jau chapesch posteriuramain. Er tranter quels che s’occupan da litteraturas estras si tar nus, pari ch’i sajan paucs che conuschan la ‹Divina Commedia› – ils romanists a nossas scolas superiuras almain, – quai che na fa betg smirvegliar, sch’ins tegna quint da noss sistem scolastic vaira ostil, u almain indifferent al talian.»
I suondan ponderaziuns teoreticas davart la furma ritmica e la rima; e per finir tracta Peer la dumonda, co che la lingua da translaziun s’accordeschia cun la lingua d’origin da l’ovra: «Il ladin s’adatta vaira bain per translatar il vegl toscan da Dante; mintgatant èn ins tut surstà. Quai han segir er sentì mes collegas barmiers Jachen Luzzi ed Artur Caflisch. Il rumantsch, per sasez, è ina lingua fitg imaginativa, plasticamain metaforica, cun discretas libertads sintacticas che permettan da furmar il vers senza al render memia stort u nunnatiral u affectà. Nundir las bellischmas tonalitads vocalicas che fan dal ladin in frar alpin dal pli nobel toscan.»
L’emprima da questas dumondas respunda el suandantamain: «Necessari n’èsi betg! Ma tge è ‹necessari› en rumantsch? Forsa mo ils cudeschs che gidan ad emprender tudestg. Tge è necessari en la litteratura? Forsa è litteratura (bella) insumma mo chaussa danvanz. Ma igl è in fatg ch’igl è necessari da far chaussas danvanz, sch’ins viva e betg mo ‹funcziunescha›. Lura pudess litteratura far part da quellas chaussas danvanz ch’èn necessarias (...).»
Areguard la dumonda sch’i saja pussaivel d’adattar Dante en lingua rumantscha scriva Derungs tranter auter: «Entant che l’existenza d’ina pulpida litteratura indigena (en in vast raiun cultural) ‹pretenda› translaziuns de chaussas estras, fa la mancanza d’ina gronda litteratura originala ed indigena (sco manifestaziun d’in vast spazi culturalmain autarc) ch’era ‹gronda› litteratura translatada vegn danvanz. Forsa è quai in element explicativ, pertge ch’i dat insatge sco in basegn ‹objectiv› d’avair p. ex. in Dante ni in Shakespeare tudestg, entant ch’ins na po betg constatar uschia insatge en il ravugl rumantscha.»
«Las translaziuns en rumantsch», uschia cuntinuescha Derungs, «respundan perquai quasi adina ad in basegn pragmatic immediat, e quai ch’ins pretenda dad ellas n’è main il respect da l’ovra estra che la legibladad e duraivladad per scopos dumestis.» Tar las paucas excepziuns dumbra Derungs singulas ovras da la litteratura mundiala ch’èn vegnidas translatadas da Donat Cadruvi, Carli Fry e Flurin Camathias. «E tuttina: En in cas pudessan nus pledar d’ina tradiziun da translaziun, e quai areguard diversas translaziuns da la Bibla. (...) I fiss interessant d’intercurir quant lunsch che la tradiziun rumantscha da translaziuns biblicas renda pli pussaivla ina translaziun da Dante, in autur che respira pass per pass quell’aria. Jau crai ch’ins dastga dir che l’existenza da las translaziuns biblicas dad omaduas confessiuns e d’auter material religius constitueschia oz almain ina part da quai fundus da tradiziun necessari per in Dante rumantsch.»
Resta anc la dumonda, sch’i saja giavischaivel da translatar Dante per rumantsch: «Jau crai che translatar in autur dal caliber da Dante saja in excellent exercizi – e dapli che mo quai – per mintga scriptur. (...) Translatar sforza a schliaziuns estetic-linguisticas e da vocabulari che pon be enritgir la lingua. Gist il respect per la furma integrala dals chants da Dante pretenda la pazienza da spluntar giu la lingua sin tut las varts (il DRG dat in bun maun latiers) ed er il curaschi da gughegiar novs pass, cun la ristga da sbagliar.» Per il stgalim gimnasial dessi tala lectura, uschia terminescha Derungs, «chaschun als scolars (e forsa er als scolasts) da morder ora lur dents da latg er vi dal rumantsch.»
Ursera
Ursera, per tudestg Andermatt, è ina vischnanca politica svizra dal chantun Uri. Ella sa chatta en la Val d'Ursera, al pe dal pass Alpsu.
Squadra naziunala da ballape da l'Engalterra
miniatura La squadra naziunala da ballape da l'Engalterra è ina da la pli veglias squadras naziunalas da ballape dal mund e represchenta l'Engalterra en concurrenzas internaziunalas sco campiunadis mundials u europeics. Ella suttastat alla Football Association, l'associaziun da ballape principala en l'Engalterra.
Cader actual
thumb|Logo dal [[Campiunadi mundial da ballape 2010]] thumb|hochkant|Il chapitani [[Steven Gerrard dal FC Liverpool]] thumb|hochkant|[[Wayne Rooney da Manchester United]]
Ils suandants giugaders furman il cader uffizial per il Campiunadi mundial da ballape 2010 en l'Africa dal Sid.
Gieus + gols dals 13 da zercladur 2010
Kateryna Bondarenko
250px|right|thumb
Kateryna Volodymyrivna Bondarenko (en ucranais: Катерина Володимирівна Бондаренко; naschida ils 6 da avust 1986 a Krivoy Rog, Uniun Sovietica (ozendi Ucraina)) è ina giugadra professiunala da tennis ucranaisa. Ella è la sora pitschna da la giugadra professiunala da Tennis Aljona Bondarenko.
Martin Luther King
220px|thumb|Martin Luther King (1964) Martin Luther King, junior (* ils 15 da schaner 1929 ad Atlanta, Georgia; † ils 4 d’avrigl 1968 a Memphis, Tennessee) è stà in preditgant baptist e defensur dals dretgs civils dals Stadis Unids da l’America. Sin l’entir mund vala el sco in dals pli impurtants represchentants cunter la suppressiun sociala ed il rassissem. En ils Stadis Unids da l’America è el stà circa durant ils onns 1955 fin 1965 il pli enconuschent pledader dal moviment american per ils dretgs da burgais (Civil Rights Movement). Sco med cunter la politica da la Racial Segregation (separaziun da las razzas) en ils stadis dal sid da l’USA propagava el da betg far obedientscha ed è sez sa participà ad acziuns correspundentas. Oravant tut pervi da l’engaschi e l’influenza da King è il Civil Rights Movement daventà in moviment da massa. Quest moviment ha la fin finala chaschunà l’aboliziun da la separaziun da las razzas e la realisaziun dal dretg da votar senza restricziun per la populaziun da pel naira en ils stadis dal sid da l’USA. Sco recumpensa per ses engaschament per la gistadad sociala ha King retschavì l’onn 1964 il Premi Nobel da la pasch.
King ch’ha adina pregià cunter la violenza è vegnì attatgà trais giadas corporalmain, ha survivì almain in attentat cun bumbas ed è vegnì arrestà dal 1955 fin il 1968 dapli che 30 giadas. Ils 4 d’avrigl 1968 è el vegnì assassinà a Memphis, Tennesse.
Famiglia ed uffanza
King è naschì sco figl da la scolasta Alberta Christine Williams King (1904–1974) e dal segund preditgant baptist en la plaiv d’Ebenez, Martin Luther King senior (1899–1984). Avant sia lavur sco preditgant è ses bab tranter auter stà gidanter en ina garascha d’autos e pumpier tar ina societad da viafier. King senior ha prendì suenter ses diplom en ina scola da la saira ed era gia avant la naschientscha da King junior president da l’organisaziun per ils dretgs dals burgais cun il num National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) ad Atlanta.
Il tat da la vart da la mamma da King junior, Williams (* 1863), è stà in figl da sclavs ed è entrà l’onn 1894 en la plaiv d’Ebenez. A questa plaiv han fatg part tut las suandantas generaziuns. James King, il tat da la vart dal bab, aveva lavurà sin plantaschas da mangola a Stockbridge, var 20 kilometers davent d’Atlanta. Il num Martin Luther è stà per il bab e pli tard era per il figl expressiun d’in profund sentiment religius. A l’entschatta aveva il bab da King dentant num Michael King ed el sez Michael King, junior. En onur da Martin Luther ha il bab midà omadus nums l’onn 1934 suenter in viadi en Europa ch’als aveva tranter auter manà en Germania. Ensemen cun ses geniturs ha King vivì fin l’onn 1941 en l’Auburn Avenue 501, ina via nua che bunamain mo umans da pel naira bainstants vivevan.
Sco tut ils nairs è er King junior vegnì discriminà pervi da la separaziun da las razzas ch’existiva da quel temp en ils stadis dal sid da l’USA. Tut ils secturs da la vita da mintgadi eran separads en nair ed alv: scolas, baselgias, bajetgs publics, bus e trens, perfin tualettas e lavandins. Gia baud ha King resentì ina tala segregaziun sco gronda malgistadad, oravant tut pervi da l’influenza da l’educaziun da ses bab. En la vegliadetgna da 14 onns è el viagià d’Atlanta a Dublin, Georgia, ha prendì part ad ina concurrenza d’oraturs e gudagnà quella. Gia da quel temp è King s’engaschà publicamain per la desegregaziun sco er per in rinforzament da l’USA sco naziun:
Nus na pudain betg esser ina democrazia sclerida, sche grondas parts da la populaziun vegnan ignoradas. Nus na pudain betg esser ina ferma naziun, sch’in dieschavel da la populaziun è nutrì mal ed è malsaun pervi da bacils che na fan nagina differenza tranter nairs ed alvs.
Ils 18 da zercladur 1953 ha King maridà Coretta Scott Williams. Els èn vegnids spusads dal bab da King en la chasa paterna dad ella a Marion, Alabama. King e Scott han gì ensemen quatter uffants:
Tut ils quatter uffants èn s’engaschads respectivamain s’engaschan anc adina sco lur bab per ils dretgs dals burgais, era sche lur pleds e lur texts publitgads sa differenzieschan tematicamain in da l’auter. Coretta Scott, la dunna da King, è morta ils 30 da schaner 2006 en la vegliadetgna da 78 onns a Rosarito Beach, Mexico.
Educaziun, furmaziun ed influenzas
L’emprima experientscha negativa en connex cun la separaziun da las razzas ha King stuì far gia il cumenzament da la scola primara. Ses pli grond ami d’avant il temp da scola è stà in mattatsch da pel alva da la vischinanza. Cur che omadus èn vegnids scolarisads, n’han els betg pudì frequentar la medema scola. Da quel di davent na dastgava King era betg pli far termagls cun ses ami, perquai ch’el era da pel naira. Ensemen cun sia sora Christine ha King frequentà la Younge Street Elementary School, nua ch’igl aveva sulettamain scolars da pel naira. King emprendeva tgunsch e suenter ch’el ha midà en la sisavla classa a la David T. Howard Colored Elementary School, ha el sursiglì in per classas ed ha la fin finala frequentà cun 13 onns la Booker T. Washington High School. La primavaira da l’onn 1944 ha King fatg cun success l’examen d’admissiun per il Morehouse College ed ha terminà la High School suenter l’indeschavla classa en la vegliadetgna da 15 onns.
Malgrà sia profunda cardientscha na vuleva King atgnamain betg daventar preditgant suenter sia scolaziun. Cun occupar ils emprims plazs en concurrenzas da retorica aveva el numnadamain scuvrì il pledar sco in da ses gronds talents. Ses bab e ses professers han dentant pudì persvader el da frequentar il Crozer Theological Seminary a Chester, Pennsylvania, per studegiar teologia. Là ha King legì Platon, John Locke, Jean-Jacques Rousseau, Aristoteles, Henry David Thoreau e Walter Rauschenbusch. Quests auturs han influenzà el uschè ferm ch’el ha definì per sasez da nov las incumbensas e la responsabladad d’in preditgant:
Pregiar è per mai in process dual. D’ina vart stoss jau empruvar da midar l’olma da mintga singul, per che la societad possia sa midar. Da tschella vart stoss jau empruvar da midar la societad, per che mintga singula olma possia sa midar. Perquai stoss jau far patratgs davart la dischoccupaziun, davart slums e davart malsegirtads economicas.
Ultra da quai è King sa fatschentà profundamain cun differentas teorias da furmas da societads. El ha per exempel legì Karl Marx ch’ha influenzà el fitg ferm, e quai malgrà che King refusava per gronda part sias ideas:
Leger Marx ha persvadì mai che la vardad na saja betg da chattar en il marxissem, ma era betg en il chapitalissem tradiziunal. Tuttas duas furmas en vairas be a mesas. Or d’ina perspectiva istorica ha il chapitalissem survis la vardad da cooperar, ed il marxissem n’ha betg vis l’individualitad. Il chapitalissem dal 19avel tschientaner n’ha betg resguardà ils aspects socials da la vita, ed il marxissem ha survis e survesa che la vita è individuala e persunala. Il reginavel da Dieu n’è betg ina tesa per il collectiv e betg ina tesa per l’individual, mabain ina sintesa che unescha la vardad d’omaduas tesas.
Influenzà King ha er Mahatma Gandhi, en spezial ses success politic be cun pratitgar l’amur per il proxim e senza far diever da violenza. King ha ditg ina giada davart Gandhi:
En la persvasiun da Gandhi da betg duvrar violenza ma be amur per il proxim hai jau chattà la metoda per refurmas socialas che jau aveva tschertgà.
Pli tard ha King anc legì texts da Reinhold Niebuhr che crititgeschan il pacifissem. Quels n’han bain betg pudì midar si’idea da far resistenza senza violenza, han dentant influenzà ses maletg dal mund:
Il matg 1951 ha King terminà ses studi cun in Bachelor of Divinity en teologia. Per il temp suenter ses studi ha el gì pliras offertas, n’ha dentant betg tschernì la via simpla, mabain è sa decidì per ina plazza sco preditgant en il sid dal pajais. Uschia è el daventà l’onn suenter preditgant da la Dexter Avenue Baptist Church a Montgomery, Alabama.
Durant quel temp ha King scrit a la Boston University a Massachusetts ses doctorat cun il titel A Comparison of the Conceptions of God in the Thinking of Paul Tillich and Henry Nelson Wieman. L’onn 1955 ha el survegnì per quella lavur il Doctor of Philosophy. L’onn 1991 è vegnì enconuschent che parts da la lavur sajan plagiats (mira sutvart).
Emprims success – Montgomery
thumb|200px|La citad da Montgomery
Stgars in terz da la populaziun da Montgomery, ina citad en il sid da l’USA, era da pel naira e lavurava per gronda part sco famegls u sco emploiads da chasa. Il prim da december 1955 è vegnida arrestada la defensura dals dretgs da burgais Rosa Parks, perquai ch’ella ha refusà en in bus da dar liber ses sez per in um da pel alva. Questa arrestaziun ha effectuà in grond moviment da solidarisaziun entaifer la populaziun da pel naira. Igl è vegnì proclamà il boicot da tut ils bus da la citad, il Montgomery Bus Boycott, cun il qual ins ha vulì exemplifitgar quant ferm ch’ils alvs dependevan economicamain dals nairs, e quant paucs dretgs ch’els avevan persuenter. King ch’era da quel temp cun 26 onns novarrivà en la citad è vegnì nominà sco manader dal comité Montgomery Improvement Association che dueva coordinar l’acziun. El era per gronda part anc nunenconuschent e n’aveva tras quai quasi nagins inimis, ni tar la populaziun alva ni tar la populaziun naira. King è vegnì cusseglià dal defensur dals dretgs da burgais ed omosexual engaschà Bayard Rustin sin tge moda transfurmar las teorias senza violenza da Gandhi. Il boicot ha cuzzà 381 dis ed ha sveglià l’interess fin a l’exteriur. I na deva betg be in consentiment verbal, mabain era in sustegn finanzial per la populaziun naira da la citad, uschia per exempel da la National Association for the Advancement of Colored People (NAACP).
La resistenza senza violenza è ida a fin l’onn 1956 cun il success che la Dretgira suprema ha scumandà mintga sort da separaziun da las razzas en ils bus da la citad da Montgomery. Il Montgomery Bus Boycott è stà in grond success per la resistenza senza violenza ed ils merits da King han chaschunà ch’el è vegnì elegì l’onn 1957 sco president da la Southern Christian Leadership Conference (SCLC). Ils proxims onns è King viagià millis da kilometers tras il sid da l’USA ed ha propagà vehementamain da defender ils dretgs da burgais senza violenza, dentant nunindulgentamain. L’onn 1957 ha King tegnì 208 pleds e scrit ses emprim cudesch Stride Toward Freedom: The Montgomery Story. Grazia al success dal boicot è daventà il moviment dals dretgs burgais senza violenza (en l’USA Civil Rights Movement) adina pli impurtant. Cun il temp aveva quel er adina dapli commembers alvs.
L’onn 1960 ha King desditg sia plazza sco preditgant a Montgomery per parter cun ses bab la lavur a la plaiv baptista d’Ebenez ad Atlanta. Cunquai ch’el aveva ussa in auter post, aveva el dapli temp per sa participar al moviment dals dretgs da burgais. King ha era gì da cumbatter cunter sentenzias da la giustia dispitaivlas. Uschia è el vegnì sentenzià a sis mais lavur sfurzada a Reidsville, Florida, perquai ch’el aveva tralaschà d’annunziar en il nov lieu ses permiss dad ir cun auto, cur ch’el aveva midà ses domicil da Montgomery ad Atlanta. Durant quest temp è King vegnì onurà da l’Universitad da New York cun ina distincziun per sia lavur cunter la separaziun da las razzas. King è sin quai sgulà da Florida a New York, ha retschavì la distincziun ed è alura puspè turnà enavos en la praschun a Reidsville. En vista a quai ha John F. Kennedy, da quel temp candidat democratic per la presidenza dals Stadis Unids da l’America, mess a disposiziun a la famiglia da King ses agid. El è sa mess en contact cun in derschader e King è vegnì liber cunter ina cauziun. Paucs dis pli tard è Kennedy vegnì elegì cun 100 000 vuschs maioritad sco president. Coretta Scott King ha scrit pli tard en si’autobiografia che quest’intervenziun haja pussibilità a Kennedy da gudagnar l’elecziun.
Emprim nunsuccess – Albany
Ils 15 da december 1961 è King sgulà ad Albany, Georgia. Là avevan da quel temp lieu ils uschenumnads Freedom Rides: protests pauc organisads e senza violenza da pitschnas gruppas cunter la separaziun da las razzas en la publicitad. In di suenter si’arrivada ha King demonstrà senza lubientscha ensemen cun 600 persunas ad Albany. Questa gruppa è vegnida circumdada da la polizia ed arrestada senza violenza. A partir da quel di fin l’onn 1962 èsi adina puspè vegnì a protests e revoltas betg lubidas ad Albany, dentant senza avair vairs success. Quest’emprova vegn valitada generalmain sco nunsuccess.
Birmingham – «metropola da la separaziun da las razzas» (King)
King ha tschertgà motivs per il nunsuccess da las acziuns ad Albany ed è vegnì a la conclusiun che quels sajan da chattar en la preparaziun ed en l’organisaziun manglusa. Ensemen cun Ralph Abernathy ch’era per el in grond sustegn e cun autras persunas ch’eran da la medema opiniun ha el tschertgà novas finamiras ed è sa decidì per Birmingham. Alura han els fatg in plan concret per sfurzar u per metter sut pressiun ils pussants da sa tegnair vi d’ina egualitad che sa basa sin la lescha. L’emprim è s’unida l’organisaziun locala Alabama Christian Movement for Human Rights manada da reverend Fred Shuttlesworth («ins sto esser pront da murir avant ch’ins po propi entschaiver a viver») cun l’organisaziun da King. Per concentrar tut las forzas sin ina finamira duevan vegnir bloccads sulettamain ils Lunch Counters (pitschens locals da snack en gronds negozis previs be per alvs) cun protests da seser paschaivels. Plinavant han ins previs in boicot dals negozis manads da persunas da fatschenta alvas. En ils centers da l’Alabama Christian Movement for Human Rights èn vegnids instruids per quai 250 voluntaris en las metodas da resistenza senza violenza. Ultra da quai ha il musicist da New York Harry Belafonte sustegnì ils protests da King cun rimnar daners tar persunas da pel naira bainstantas.