cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temp dal naziunalsocialissem
1929–1933: crisa economica mundiala e crisa da la democrazia
Paul von Hindenburg era vegnì cusseglià durant questas emnas da differentas associaziuns da lobists e dals commembers da si’atgna suita. Il november 1932 han plirs industrials e banchiers intimà el da numnar Hitler chancelier; il medem mais è in comité che steva datiers da la DNVP s’exprimì a favur da la regenza da Papen e cunter la NSDAP. Quant fitg che tut questas activitads han influenzà sia decisiun è grev da dir – da quel temp aveva Hindenburg gia accumplì ses 86avel onn da vita.
La dictatura vegn stabilida
La surdada da la pussanza politica ad els ed a lur associads da la conservativa da dretga han ils naziunalsocialists festegià sco «surpigliada da la pussanza» e «revoluziun naziunala». Quai n’è però betg correct. Ils 30 da schaner 1933 è Hitler vegnì designà formalmain sco chancelier imperial ed incumbensà cun la furmaziun da la regenza. Perquai discurr’ins en l’istoriografia pli nova d’ina «surdada da la pussanza». Er blers Tudestgs che n’eran tuttavia betg da tenuta naziunalsocialistica han beneventà che Hitler ha surpiglià las fatschentas. En il decurs dals proxims mais ha cumenzà il process da far passar e consolidar ina dictatura naziunalsocialistica. Cun sia furmaziun da la regenza ha Hitler accentuà la voluntad da cooperar cun las veglias elitas: be trais ministers derivavan da la NSDAP, ils ulteriurs eran commembers da la DNVP u dal Stahlhelm.
Il prim da favrer 1933 ha Hindenburg schlià il Reichstag e fixà novas elecziuns. Cun in’ordinaziun dal president dals 4 da favrer «per proteger il pievel tudestg» è la KPD vegnida scumandada ed èn vegnidas relaschadas emprimas ordinaziuns d’urgenza ch’eran surtut drizzadas cunter communists e socialists; ultra da quai han ins restrenschì la libertad da pressa, d’opiniun e da reuniun. Suenter l’Incendi dal Reichstag ils 27 da favrer 1933 ha Hindenburg relaschà in’ulteriura ordinaziun «per la protecziun dal pievel e dal stadi» ch’ha anc limità pli ferm quests dretgs fundamentals ch’eran fixads en la Constituziun da Weimar.
Ils naziunalsocialists han resguardà en in emprim pass il moviment da lavurants organisà sco adversari principal. Per stabilisar lur atgna pussanza han els perquai scumandà ed abattì questas organisaziuns. Blers commembers da la KPD, da la SPD e da partidas communisticas e socialisticas pli pitschnas sco er dals sindicats libers han ins maltractà e mess en «fermanza preventiva». Dapertut en il Reich han ins installà en salas da gimnastica, clavads u tschalers stabiliments d’arrest provisorics da la SA e mess a ferm e torturà en quels adversaris politics. In emprim champ da concentraziun da la SS han ins endrizzà a Dachau. Quest sistem da champs dueva pli tard vegnir schlargià a moda sistematica e centralistica. Davart l’installaziun da quest champ han rapportà las medias; ins è sa giustifitgà envers la populaziun cun far valair ch’i sa tractia d’ina «mesira poliziala» per «criminals politics». Ina gronda part dals praschuniers dals champs èn daventads unfrendas da las cundiziuns d’arrest che cumpigliavan er torturas ed assassinats.
Ils communists e socialdemocrats han empruvà da s’organisar a moda clandestina u en fugids en l’exteriur. Là han els furmà novas direcziuns, sco per exempel la SPD a Prag cun si’organisaziun d’exil Sopade. Las partidas sanestras ch’avevan tractà fin qua ina l’autra d’adversari, han uschia inizià in dialog.
Ils 5 da mars 1933 han gì lieu las elecziuns en il Reichstag. En in inscunter secret dals 20 da favrer 1933 aveva l’industria fatg per quest intent a la NSDAP ina donaziun da trais milliuns marcs. Malgrà quai ha la NSDAP manchentà il pli absolut; ella ha però stgaffì quel cun annullar avant l’emprima sesida dal parlament ils mandats ch’eran ids a la KPD. Commembers da la SA ch’eran preschents en las sesidas dal Reichstag servivan ad intimidar ils deputads restants.
Ils 21 da mars 1933 han ils naziunalsocialists inscenà il Di da Potsdam per demonstrar la fraternisaziun cun las tradiziuns ed elitas da la Prussia e per gudagnar uschia in ulteriur sustegn a l’intern dal pajais ed a l’exteriur. L’uschenumnada Lescha da plenipotenza dals 23 da mars ha dà a la regenza, l’emprim per l’interval da quatter onns, cumpetenzas legislativas quasi illimitadas. Tras quai èn las partidas restantas – ch’avevan tuttas danor la SPD votà persuenter – vegnidas privadas da lur pussanza. Il fanadur èn ellas vegnidas scumandadas u ch’ellas eran gia sa schliadas da sasezzas e dapi la Lescha cunter la nova furmaziun da partidas dals 14 da fanadur 1933 è la NSDAP restada la suletta partida ch’era renconuschida en Germania. Correspundentamain hai dà a chaschun da las proximas elecziuns en il Reichstag (12 da november 1933) sulettamain ina glista unitara cun commembers da la NSDAP e giasts elegids. Il parlament è uschia vegnì degradà ad in gremi d’acclamaziun.
La propaganda naziunalsocialistica ha remplazzà en tut ils secturs da la vita la pressa libra e la cultura. La NSDAP è creschida per in grond dumber da commembers, ils quals ils naziunalsocialists arrivads numnavan cun tun beffegiant «Crudads dal mars».
‹Unifurmaziun› da la societad
thumb|220px|Salid nazistic en ina scola a Berlin a chaschun da la festa da la fundaziun da l’Imperi (1934) Suenter che la NSDAP aveva surpiglià la pussanza, ha cumenzà l’‹unifurmaziun›. Quai vul dir che tut las organisaziuns ed instituziuns en l’entira societad èn vegnidas suttamessas u assimiladas al reschim naziunalsocialistic. En quest senn sa tracti tar il term da l’‹unifurmaziun› (‹Gleichschaltung›) ch’è vegnì duvrà da la propaganda naziunalsocialistica d’ina expressiun bagatellisanta per in process ch’ha gì lieu sut grond squitsch. Fin la fin dal 1934 cumpigliavan las mesiras correspundentas la gronda part da las uniuns, associaziuns, sindicats, corporaziuns da mastergnants, uniuns da students, medias, instituziuns culturalas ed er la giustia. Bleras da las organisaziuns pertutgadas èn pli gugent sa subordinadas al nov sistem or d’atgna voluntad che da vegnir schliadas u scumandadas. En las uniuns han ins mess en vigur il princip dal Führer la mesadad dal 1933. Formalmain è quai sa mussà uschia ch’il parsura da l’uniun è vegnì elegì da nov «confurm a l’unifurmaziun». Ses represchentants ha el alura nominà, quai ch’era suttamess a l’«approvaziun tras las instanzas surordinadas». Silsuenter na sa numnava el betg pli parsura, mabain Führer. En blers secturs han organisaziuns da partida da la NSDAP surpiglià las incumbensas dals posts statals precedents e d’associaziuns d’interess nunstatalas. Da l’autra vart hai dà entaifer las structuras tant naziunalsocialisticas sco er statalas novs uffizis e sutdivisiuns, dals quals las cumpetenzas sa cruschavan savens.
Ils 10 da matg 1933 han gì lieu en blers lieus en Germania arsentadas da cudeschs; igl èn vegnids brischads publicamain cudeschs d’auturs d’orientaziun sanestra e liberala u che valevan sco «degenerads».
Las duas baselgias grondas n’han ins a l’entschatta betg suttamess al process d’unifurmaziun. Tras il concordat dal Reich han ils uvestgs catolics mantegnì lur uffizis ed uvestgieus; las baselgias evangelicas dals singuls pajais federativs èn s’unidas il zercladur/fanadur sco mesira preventiva ad ina baselgia dal Reich sut la direcziun d’in uvestg dal Reich. La baselgia evangelica è però sa separada en ils cristians tudestgs ed en la baselgia confessanta. Ils cristians tudestgs propagavan in evangeli «nettegià dals Gidieus» ed eran obedaivels al Führer. Entaifer la baselgia confessanta èn percunter s’unids cristians che refusavan violaziuns da la libertad da cretta tras il stadi e l’exclusiun da commembers da derivanza gidieua. Malgrà quai n’han els betg furmà in’opposiziun unitara cunter il reschim naziunalsocialistic; grondas parts dad els èn stads fidaivels al stadi dal Führer ed han approvà la Segunda Guerra mundiala. Suenter emprims success è er la baselgia confessanta vegnida persequitada adina pli ferm a partir dal 1937.
Persecuziun dals Gidieus 1933–1938
La privaziun dals dretgs e persecuziun dals Gidieus tudestgs ha cumenzà immediat suenter che Hitler aveva surpiglià la pussanza, e quai l’emprim en furma da terrur sin via da vart da la SA. A partir dal mars 1933 han ins stgatschà medis, giurists, apotechers, guardiabogns etc. da derivanza gidieua da lur professiuns libras, exclus els da las federaziuns correspundentas ed adossà ad els in scumond da lavur. Il prim d’avrigl 1933 ha la SA organisà l’emprim boicot d’affars gidieus. Cun la lescha per restabilir il status dals funcziunaris da professiun dals 7 d’avrigl 1933 èn funcziunaris malvis vegnids exclus dal servetsch public. Il paragraf davart ils Arians ch’era cuntegnì en questa lescha ha furmà l’emprima lescha rassistica drizzada cunter persunas da derivanza «betg Ariana» ed ha pertutgà aderents da la cretta gidieua u da derivanza gidieua supponida. Quels èn l’emprim vegnids exclus dal servetsch public, alura er da las uniuns, da las federaziuns professiunalas e da las baselgias evangelicas ch’han introducì regulaziuns cumparegliablas. Successivamain als han ins er exclus da las scolas publicas ed en general da l’entira vita publica. Be ad anteriurs schuldads gidieus da l’Emprima Guerra mundiala ha il privilegi dals cumbattants a la front furnì fin il 1935 ina pitschna protecziun. La lescha areguard l’access a l’advocatura dals 7 d’avrigl 1933 han ins medemamain stgaffì per excluder advocats gidieus.
En consequenza da quai èn radund 200 000 persunas che vegnivan persequitadas per motivs politics u rassistics sa decididas d’emigrar. Il reschim ha beneventà quai sco «fugia d’adversaris dal reschim». A medem temp ha quel laschà eriger champs da concentraziun – l’emprim il KZ Dachau –, en ils quals adversaris politics ma er minoritads religiusas èn vegnids internads en massa. Tras quai è il caracter dictatoric dal reschim vegnì evident tant a l’intern dal pajais sco er a l’exteriur.
Il 1935 ha la lescha dals burgais da l’imperi retratg a tut ils Gidieus tudestgs lur dretgs da burgais. Malgrà quai n’èn strusch emigrads silsuenter dumbers che fissan stads marcantamain pli auts. Ils blers eran s’arranschads cun las discriminaziuns e speravan ch’il reschim vegnia bainbaud remplazzà; en il decurs dals proxims onns dueva quai sa mussar sco errur mortala. Il 1938 ha cumenzà la privaziun dals dretgs sistematica dals Gidieus tudestgs cun l’arisaziun, l’ordinaziun areguard l’eliminaziun dals Gidieus or da la vita economica tudestga e l’ordinaziun davart il diever da la facultad gidieua. Cun agid da mesiras administrativas, sco per exempel in prenum supplementar, in ‹J› en il passaport, cartas d’identitad e glistas d’annunzia han ins registrà tut ils Gidieus. Ils pogroms dals 9 da november 1938 (Reichskristallnacht) han destruì en l’entir pajais la cultura gidieua tudestga. Immediat suenter è vegnì scumandà als Gidieus tut il possess dad armas. Per l’emprima giada han ins mess a ferm dieschmillis Gidieus en champs da concentraziun. En il decurs da las proximas emnas èn tschients dad els vegnids torturads, assassinads u sfurzads da sa prender la vita.
Privaziun da la pussanza da l’ala Röhm e concentraziun da la pussanza
En ses program da 25 puncts aveva la NSDAP tranter auter pretendì l’expropriaziun e naziunalisaziun d’interpresas grondas. Hitler ha però ignorà quai per betg perder il sustegn da l’industria gronda e da l’armada. Entaifer la NSDAP ha quai sveglià malcuntentientscha e conflicts areguard l’ulteriur proceder. La SA sut l’ami da Hitler Ernst Röhm vuleva surpigliar l’armada e s’engaschava per ina transfurmaziun sociala da la societad. Per Hitler n’era quai però betg cumpatibel cun ses plans da guerra.
Suenter la mort da Hindenburg ils 2 d’avust 1934 ha Hitler surpiglià l’uffizi dal president da l’imperi, e quai confurm ad ina lescha ch’era medemamain vegnida relaschada da sia regenza. El purtava uss ils titels ‹Führer› e ‹Reichskanzler›. Posteriuramain ha el laschà confermar ses proceder tras in plebiscit. Il minister da guerra Werner von Blomberg, il qual Hindenburg aveva – cunter la constituziun – nominà anc avant Hitler sco minister ed il qual dueva «enramar» (vul dir relativar) la pussanza da quel en rom dal concept dals conservativs, ha laschà engirar l’armada sin la persuna da Hitler.
Er ils funcziunaris han stuì far in sarament sin il Führer. Collavuraturs da tenuta critica envers il reschim èn vegnids allontanads da las administraziuns publicas. Cun quests pass aveva Hitler betg be chatschà tras sia pussanza, mabain er stabilisà e segirà quella a lunga vista.
Propaganda e cult da persuna
thumb|220px|Goebbels a l’exposiziun davart l’‹art degenerà› Ils meds dals naziunalsocialists per segirar lur pussanza eran la propaganda, il cult da persuna enturn Hitler e mesiras populisticas d’ina vart, sco er la surveglianza ed oppressiun da l’autra vart. Ina part da la populaziun gieva d’accord cun las mesiras da la NSDAP, in’ulteriura part è s’adattada per pudair manar vinavant l’atgna vita senza vegnir disturbà. La propaganda han ins concentrà en il nov ministeri da propaganda sut Joseph Goebbels sco er en la chombra da cultura imperiala; quella è vegnida pratitgada a moda fitg effizienta. La pressa han ins dirigì tras meds economics sco la promoziun da chasas edituras ch’eran bainvulentas envers la partida u er en furma da directivas da pressa directas. Organisaziuns da massa sco la Giuventetgna da Hitler, la Lia da las mattatschas tudestgas (BDM), la Front da lavur tudestga u Kraft durch Freude han tschiffà ed influenzà bunamain tut ils champs da la vita. Il naziunalsocialissem era trasora preschent en la publicitad, per exempel tras paradas, rituals e gests sco il salid nazistic.
Stadi da polizia
Successivamain han ins installà in apparat da suppressiun che consistiva da Gestapo, SS, SD e polizia da segirezza. La suppressiun violenta è stada segnada d’arrestaziuns e da champs da concentraziun, e quai – sco descrit survart – en furma da detenziun preventiva e senza ina basa legala explicita. Il Stahlhelm e las Sturmabteilungen (SA) da la NSDAP han ins transfurmà en ina «polizia auxiliara» ch’umiliava e maltractava a moda arbitraria ils adversaris d’enfin qua.
Politica da dretg
La transiziun da la Republica da Weimar al naziunalsocialissem n’ha da princip betg midà la structura e las incumbensas dals singuls tribunals. Er la gronda part da las leschas è tut il pli vegnida midada parzialmain. Uffizialmain è la Constituziun da Weimar restada la constituziun dal Terz Reich. Facticamain l’han ins però sutminà tras in grond dumber da disposiziuns da la lescha. Quai ha surtut tangà ils dretgs fundamentals, la separaziun da las pussanzas e la legislaziun. Bleras leschas ed ordinaziuns stevan en directa cuntradicziun tar la Constituziun da Weimar. E leschas penalas che vegnivan midadas han ins mess en vigur cun effect retroactiv. En vardad ha la lescha d’autorisaziun dal 1933 furmà «ina lescha constituziunala provisorica per la nova Germania», sco quai ch’ils giurists tudestgs han constatà immediat suenter che quella è entrada en vigur.
Sco nova funtauna da dretg, sper leschas parlamentaras ed ordinaziuns ministerialas, han ils relaschs dal Führer survegnì adina dapli impurtanza. Ils giurists naziunalsocialistics als tractavan sco dretg sui generis che steva sur tut las autras funtaunas da dretg. Per metter en la pratica quels han ins installà tribunals spezials.
Il Cudesch da leschas burgais (BGB) n’è strusch vegnì midà, ma cun agid da clausulas generalas è l’ideologia naziunalsocialistica er penetrada en il dretg civil. Per exempel ha il § 138 BGB statuì che mintga contract che vegnia fatg cun in omosexual u Gidieu saja cuntrari a la moralitad e perquai senza valur.
Per minoritads u tschertas gruppas da persunas (Gidieus, lavurants sfurzads, persunas estras) han ins amplifitgà il dretg penal cun disposiziuns penalas specificas. Er la persecuziun dals omosexuals è s’augmentada dal temp dal naziunalsocialissem. Tenor in’adattaziun da la lescha dal 1935 era quella vegnida criminalisada totalmain; ed il 1936 han ins endrizzà ina Centrala imperiala per il cumbat cunter l’omosexualitad e l’abort. Cun l’extensiun successiva dal Reich tudestg han ins er applitgà per ils pievels suttamess (surtut en l’Europa da l’Ost e dal Sidost) princips giuridics spezials. L’ierarchia naziunalsocialistica da «surumans» e «sutumans» è sa manifestada durant la Segunda Guerra mundiala en numerus relaschs, cumonds dal Führer e prescripziuns, e quai il pli consequent en ils territoris da l’ost.
Il dretg penal dal Terz Reich n’era per gronda part betg orientà al delict, mabain al delinquent (cf. per exempel la Lescha davart ils delinquents per disa dal 1933 u l’Ordinaziun cunter las persunas nuschaivlas al pievel dal 1939). Quai signifitga ch’il chasti na vegniva betg determinà surtut tenor la grevezza dal delict, mabain tenor il privel presumtiv che smanatschava al pievel da vart dal delinquent.
Il 1934 han ins stgaffì la Curt da la dretgira dal pievel (Volksgerichtshof, VGH). Quel serviva surtut a manar tras process spectaculars politics. Dal 1934 fin il zercladur 1944 ha il VGH relaschà 5375 sentenzias da mort. Per il temp dal fanadur 1944 fin l’avrigl 1945 vegnan stimadas ca. 2000 ulteriuras sentenzias da mort. Er ils commembers da la Rosa alva ed ils Attentaders dals 20 da fanadur 1944 ha la Curt da la dretgira dal pievel sentenzià a la mort.
La scienza dal dretg ha midà si’orientaziun fundamentala d’ina giurisprudenza d’interess ad ina giurisprudenza ideologica. Cun quai è stada colliada ina refusa categorica dal dretg natiral. Entaifer la giurisprudenza naziunalsocialistica era la legiferaziun tras interpretaziun renconuschida generalmain; quella pussibilitava da guntgir la legislaziun sa basond per exempel sin il «pled dal Führer».
Politica economica
La vita economica en il stadi naziunalsocialistic sa basava sin ils dus princips stimul e responsabladad. L’idea fundamentala ch’ils impressaris possian disponer da las interpresas tenor las reglas da l’economia privata n’è betg vegnida tangada directamain. A medem temp han ins investì – sco che Hitler aveva gia annunzià e garantì quai avant il 1933 a ses promoturs or da l’industria gronda – en il rearmament ed en l’infrastructura civil-militara (autostradas, casernas). Il reschim ha profità dal fatg che la conjunctura mundiala aveva gia cumenzà a sa revegnir avant la surpigliada da la pussanza; uschia han ins pudì reducir e la finala terminar dal tuttafatg la dischoccupaziun generala, quai ch’è vegnì beneventà da tuttas varts. Entant ch’il moviment da lavurants vegniva supprimì e persequità cun tut ils meds, han forzas da lavur «da sang tudestg» pudì profitar a medem temp d’ina retscha da meglieraziuns sociopoliticas. Uschia han ins per exempel transfurmà gia il 1933 il prim da matg d’in di da cumbat dal moviment da lavurants en in di da festa senza lavur e l’organisaziun dal temp liber Kraft durch Freude purscheva pussaivladads da far vacanzas ed occurrenzas culturalas.
Parts da l’economia han giugà in’impurtanta rolla areguard la surpigliada da la pussanza e las finamiras da Hitler. Sco gia menziunà aveva ina gruppa d’industrials, tranter els il president da la banca imperiala e minister d’economia da pli tard Hjalmar Schacht, inoltrà il 1932 a Hindenburg ina petiziun che dumandava d’eleger Hitler sco chancelier imperial. Ultra da quai ha Hitler retschet d’industrials gronds sco Flick e Krupp e da banchiers (Circul da Keppler) avant e surtut suenter la surpigliada da la pussanza contribuziuns finanzialas. Per il success dals naziunalsocialists è la finala stà decisiv il consentiment general en parts creschentas da la «cuminanza tudestga», l’emprim a basa d’ina congruenza areguard las ideas politicas ed ideologicas, en l’ulteriur andament lura er pervi dals success economics e meglieraments sociopolitics, ils quals eran da resguardar sco privilegisaziun envers minoritads. Ina contribuziun essenziala a la cuntentientscha generala ed a la segirada economica da quella han furnì dapi l’entschatta da la guerra ils success militars dals emprims onns, e qua surtut la victoria cunter la Frantscha.
thumb|220px|Autostrada tudestga vers la fin dals onns 1930 Ina da las incumbensas primaras da Hitler suenter avair surpiglià la pussanza è stà da surventscher la crisa economica, la quala al aveva gidà d’arrivar a la pussanza, ma la quala avess er pudì metter en privel quella en cas da nunsuccess. Quai ha el surtut cuntanschì cun programs da conjunctura – che vegnivan però finanziads tras credits – e cun mesiras per procurar lavur. Er la fin dals pajaments da reparaziun – e quai anc dal temp da la Republica da Weimar – ha cumenzà a far effect. Divers auters pass per vivifitgar la conjunctura, sco per exempel la renunzia a la politica da deflaziun da Brüning, n’èn betg vegnids instradads da Hitler, mabain gia da las regenzas precedentas sut Franz von Papen e Kurt von Schleicher. Quai vala surtut per mesiras che na servivan betg en emprima lingia a la preparaziun da la guerra sco per exempel l’erecziun d’autostradas.
Preparaziuns da guerra n’han a l’entschatta giugà envers la publicitad nagina rolla centrala sco mesiras per vivifitgar la conjunctura. Pli evidentas eran per exempel mesiras da la politica da populaziun sco l’emprest da lètg: A chaschun dal matrimoni survegniva in pèr in emprest da milli marcs, sche la dunna sortiva durablamain da la vita professiunala. Ina rolla han er giugà pass dictatorics sco la dissoluziun dals sindicats u l’assassinat dal schef da stab da la SA Ernst Röhm ch’era da tenuta antichapitalistica e che dumandava suenter ina revoluziun sociala tenor il program da 25 puncts.
In’impurtanta mesira ha furmà la battaglia da producziun en l’agricultura. Il settember 1933 han ins unì sfurzadamain tut ils manaschis purils, associaziuns agriculas e chombras d’agricultura ad in stan nutritiv imperial. Il stan nutritiv è vegnì glorifitgà e popularisà sco funtauna da la renovaziun da la razza; facticamain ha el però pers adina pli fitg sia muntada. La paja media en l’agricultura è crudada cuntinuadamain ed il dumber da las persunas occupadas en l’agricultura medemamain. Er l’industria dueva daventar pli independenta da l’exteriur, uschia ch’ins ha augmentà l’explotaziun d’atgnas resursas natiralas. Il servetsch da lavur imperial ha collià qua l’intent propagandistic da procurar per lavur als giuvens dischoccupads cun l’intenziun d’augmentar il grad d’autarchia, per exempel cun gudagnar novas surfatschas agriculas or da la drenascha da palids.
Cun la lescha per ordinar la lavur naziunala dals 20 d’avrigl 1934 è er vegnì introducì en las interpresas il princip dal Führer. Entaifer la cuminanza da manaschi era il manader responsabel per sia «suita»; quella aveva da s’obligar envers quel a fidaivladad. Per liar impurtants industrials a l’armada, èn els vegnids nominads sco manaders da l’economia da defensiun. Fiduziaris da la lavur controllavan gia dapi il matg 1933 ils manaschis e procuravan per l’unifurmaziun da l’economia; ultra da quai èn els er stads responsabels per relaschar ils reglaments da tariffa.
Per la gronda part da las persunas activas en ina professiun n’han tut questas mesiras però betg manà ad in augment dal standard da viver, pertge che bainprest è l’accent vegnì spustà sin l’armament. Uschia han ins per exempel stuì acceptar in’inflaziun zuppada, limitaziuns areguard la tscherna da la professiun e da la tscherna libra da la plazza da lavur sco er ina prolungaziun dal temp da lavur. La creschientscha sa basava sin princips da l’economia planifitgada e serviva a l’armament sistematic ed a la preparaziun da la guerra. Percunter han ils scumonds da lavur per Gidieus e l’arianisaziun da manaschis, facultads, abitaziuns e mobigliar mess en moviment immensas redistribuziuns da plazzas da lavur e da facultads; da quai han bainbaud er profità Tudestgs che n’avevan betg pers lur lavur durant la crisa economica mundiala.
Trais dis avant l’attatga sin la Pologna, la quala era vegnida fixada sin il prim da settember 1939 e che dueva la finala furmar il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala, han ins cumenzà a reparter cartas da victualias. Bainbaud han ins engaschà praschuniers da guerra ed adina dapli civilists deportads sco lavurers sfurzads, e quai per part sut cundiziuns inumanas; a la fin da la guerra muntava lur dumber radund nov milliuns. Damai ch’ils umans vegnivan duvrads en la guerra, lavuravan en las fabricas – e quai en cuntradicziun cun las expectoraziuns en ‹Mein Kampf› – adina dapli dunnas. Pir suenter la sconfitta cunter l’Uniun sovietica e l’entrada en guerra dals Stadis Unids la fin dal 1941 è vegnida introducida in’economia da guerra cumplessiva. La guerra totala cun la finamira da trair a niz tut il potenzial economic e persunal per la guerra è pir vegnida proclamada ils 18 da favrer 1943 tras Joseph Goebbels.
A la fin da la guerra è l’industria dada ensemen pervi dals bumbardaments da l’infrastructura (viafier) e dals stabiliments industrials sco er pervi da la mancanza da provediment cun materias primas. Er il provediment alimentar è daventà precar ed il martgà nair ha cumenzà a flurir. Pir a basa dals emprests dal Plan da Marshall e da la refurma monetara suenter la fin da la guerra è l’economia puspè sa revegnida.
Politica sociala
Il reschim ha segirà a sasez il sustegn da la populaziun tras las sequentas mesiras:
Las singulas professiuns èn vegnidas reunidas en organisaziuns naziunalsocialisticas sco la Federaziun tudestga dals manischunzs, la Federaziun da la magistraglia imperiala u la Federaziun da medis tudestga.
Er il temp liber è vegnì ‹organisà›. Cun viadis, champs da vacanzas ed autras occurrenzas da l’organisaziun Kraft durch Freude vuleva il naziunalsocialissem captivar la glieud.
Las prestaziuns socialas, sco per exempel l’extensiun da las assicuranzas socialas, l’integraziun dals pensiunads en l’assicuranza da malsauns, emprests statals per eriger chasas, l’introducziun d’assistenza finanziala per uffants, concerts ed autras producziuns en manaschis, mesiras da protecziun da lavur e pausas da lavur, servivan surtut a persvader e gudagnar la populaziun sco er per augmentar la forza da lavur. Il manader da la Front da lavur tudestga, Robert Ley, ha cumpareglià las persunas activas en ina professiun cun ina «maschina che sto vegnir revedida da temp en temp» per ch’ella possia lavurar bain.
Politica da dunnas e da famiglia
L’onn 1941 han ins scumandà la producziun da meds cuntraceptivs. A partir dal 1943 vegnivan dunnas che interrumpevan la gravidanza condemnadas a la mort.
Politica da religiun
La politica da baselgia e da religiun dal naziunalsocialissem n’è betg stada omogena e plain cuntradicziuns. Entant che la perscrutaziun pli veglia era anc da l’avis ch’igl haja existì ina voluntad unitara da destruir las baselgias ed il cristianissem, han ulteriuras retschertgas mussà ch’i deva tant en la partida sco er en ils uffizis guvernamentals gruppaziuns cun ina tenuta adversaria, simpatisanta u neutrala envers las baselgias ed il cristianissem. Abstrahà dal scumond da mazzar tenor l’usit ebraic (avrigl 1933) n’èn las leschas da la religiun giudaica bain strusch vegnidas tangadas. Ma en il decurs da la persecuziun dals Gidieus generala, per motivs rassistics, èn er las cuminanzas religiusas gidieuas vegnidas privadas successivamain da lur protecziun e da lur stadi giuridic.
thumb|220px|Ludwig Müller sco uvestg imperial (1933) En sia decleranza da la regenza dal mars 1933 aveva Hitler attribuì a las duas baselgias grondas ina rolla centrala entaifer il stadi. El ha alura surtut mess sias speranzas sin ils cristians tudestgs, ils quals han acquistà il zercladur 1933 ina victoria fulminanta a chaschun da las elecziuns da baselgia ed han uschia dominà ina part da las baselgias dals pajais federativs. Sinaquai han er las gruppaziuns perdentas elegì Ludwig Müller sco uvestg imperial. Cunter l’exclusiun da Gidieus battegiads è sa furmada la lia d’urgenza dals preditgants, da la quala dueva sa furmar la Baselgia confessiunanta. A basa da la Decleraziun teologica da Barmen ha quella cumbattì cunter intervenziuns statalas en dumondas ecclesiasticas e cunter il stadi totalitar che na sa senta betg obligà al dretg. En la pratica èn vegnidas tratgas da quest manifest be per part las consequenzas necessarias, per exempel cun crear in’atgna structura organisatorica, cun relaschar in memorial per mauns da Hitler cunter la privaziun dals dretgs da singulas minoritads e l’erecziun da champs da concentraziun, pli tard er cun installar il biro Grüber sco post da sustegn per cristians gidieus e Gidieus persequitads. A partir dal 1937 ha il stadi controllà adina pli fitg las activitads da la Baselgia confessiunanta e blers represchentants èn vegnids mess a ferm; a partir dal 1939 han ins tramess la gronda part dals preditgants da la Baselgia confessiunanta en il servetsch militar. Per gronda part han las baselgias evangelicas e lur ierarchias però simpatisà cun il reschim e sustegnì quel.
La baselgia catolica è sa distanziada fin il 1933 dal rassissem da la NSDAP. Ils 22 da fanadur 1933 ha il Vatican però fatg surprendentamain in concordat imperial cun la nova regenza per proteger uschia ils uvestgs tudestgs, lur uvestgieus e las structuras catolicas d’intervenziuns da vart dal reschim. Il medem mument han ils plevons ed uvestgs survegnì l’ordra da betg intervegnir en dumondas politicas. Sinaquai ha er la partida dal center, ch’era stada fin qua vaira ferma, abandunà sia rolla d’opposiziun ed ha pers uschia ses dretg d’existenza. Tras il concordat cun la baselgia catolica ha Hitler cuntanschì sin la tribuna diplomatica in success da muntada internaziunala.
Tuttina hai dà attatgas envers urdens catolics, la Giuventetgna da Kolping ed autras gruppaziuns catolicas. Ils onns 1936 e 1937 ha il stadi naziunalsocialistic organisà ina seria da radund 250 process penals cunter plevons e conventuals catolics ch’eran accusads pervi da divers delicts sexuals sco acts omosexuals tranter umens u abus d’uffants. Ils process eran per part vegnids preparads a moda fitg superfiziala; uschia ha per exempel ina perditga vulì enconuscher ses mulestader en il president da la dretgira enstagl en la persuna da l’accusà. Per incumbensa dal minister da propaganda Goebbels èn ils process vegnids accumpagnads en la pressa cun commentaris maligns e tendenzius. La finamira era quella da discreditar la baselgia per pudair lumiar uschia ils dretgs ch’ins aveva concedì a quella en rom dal concordat imperial.
Papa Pius XI è sa drizzà il 1937 cun sia enciclica ‹Mit brennender Sorge› decididamain cunter la politica da baselgia tudestga; el ha rendì attent a la part da las cunvegnas ch’ils naziunalsocialists n’hajan betg ademplì, ma er als cuntrasts tranter cretta cristiana ed ideologia naziunalsocialistica. Quest’enciclica n’ha betg accusà la privaziun dals dretgs sistematica dals Gidieus u d’autras gruppaziuns religiusas u da la populaziun, ma ha condemnà da princip tutta differenziaziun tenor razzas.
Il naziunalsocialissem ha er sviluppà agens elements religius. Da numnar è qua en emprima lingia il cult dal Führer e manifestaziuns da massa ritualas cun furmas cumparegliablas ad in servetsch divin, tizuns, proclamaziuns solennas ed imnis. Suenter la «victoria finala» vuleva il «filosof da la partida» Alfred Rosenberg divider la baselgia catolica ed evangelica cun agid da «cuntrapapas» en gruppaziuns che sa cumbattevan; el ha empruvà da far reviver la religiun germana veglia, persiana ed indica per «tschentar al lieu da la tradiziun biblica che stat per svanir ina anc pli veglia e meglra». Il secretari privat da Hitler, Martin Bormann, ha elavurà in catechissem naziunalsocialistic che dueva remplazzar pass per pass ils diesch cumandaments da la Bibla. Ed il manader da la SS Heinrich Himmler aveva sviluppà vastas ideas areguard ina cretta pajauna, germana veglia e la «pacificaziun» dals pievels slavs tras la ductrina dals Perscrutaders da la Bibla.
Envers la gronda part da las cuminanzas religiusas pli pitschnas èn las instanzas statalas sa posiziunadas a moda sceptica. Questas gruppaziuns eran vegnidas discreditadas perquai che lur commembers refusavan l’engirament u perquai ch’ellas sa posiziunavan a moda sceptica envers la chapientscha naziunalsocialistica da la noziun da la «cuminanza». Er lur pacifissem e la refusa da l’ideologia da las razzas las rendevan suspectas; en pli duevan pliras dad ellas tgirar contacts cun l’exteriur, surtut cun ils Stadis Unids. Il servetsch da segirezza ha perquai pretendì da dissolver la gronda part da questas «sectas», entant che gruppaziuns «nunprivlusas» duevan pudair exister vinavant per promover «la fragmentaziun sin il champ religius-ecclesiastic». Intgins posts da servetsch, sco per exempel l’Uffizi da l’exteriur, han però avertì da schliar tschertas cuminanzas religiusas gist pervi da lur colliaziuns internaziunalas (p.ex. ils Mormons u la Scienza cristiana). Per reguards politics ha il stadi naziunalsocialistic perquai tractà las singulas cuminanzas a moda differenta. Il pli ferm èn vegnids persequitads da l’entschatta davent ils testimonis da Jehova. Ins resguardava questa gruppaziun sco vischina als Gidieus e dirigida nà dals Stadis Unids; en pli disturbava lur tenuta pacifistica. Perquai èn ils testimonis da Jehova gia vegnids scumandads il 1933. Radund 10 000 aderents han ins mess a ferm durant il temp dal naziunalsocialissem, da quai 2000 en champs da concentraziun; var 1200 persunas èn vegnidas executadas u assassinadas. A la Scienza cristiana han ins adossà successivamain mesiras restrictivas; scumandada è questa cuminanza religiusa però pir vegnida il 1941. Ils adventists dal settavel di han ins scumandà il 1933, forsa er perquai ch’ins als ha confundì cun ils adventists da refurma da tenuta pacifistica. Il scumond è però vegnì revocà suenter diesch dis; sinaquai ha la direcziun da la baselgia empruvà da s’adattar al stadi per evitar in’ulteriura dissoluziun. Ils adventists da refurma han ins percunter scumandà il 1936. Entiras cuminanzas han stuì sa preschentar avant dretgira e blers commembers èn vegnids sentenziads. Umens giuvens sco Anton Brugger han ins sentenzià a la mort per avair refusà il servetsch militar. Fin la fin dal domini naziunalsocialistic èn ils adventists da refurma stads activs a moda clandestina. Autras cuminanzas sco ils Mormons han percunter pudì exister vinavant.
Perscrutaziun e medischina
La finamira principala da blers medis e professers da tenuta naziunalsocialistica era d’«allevar corps sauns e frestgs» (citat dad Adolf Hitler) e d’«eliminar tut il flaivel e malsaun» resp. ils Gidieus.
A quests intents han per exempel servì ils Lebensborn, chasas d’uffants en las qualas uffants da derivanza arica naschivan e vegnivan tratgs si, en pli l’igiena da la razza e mesiras eugenicas, vul dir il mazzament da malsauns ed impedids.
Er auters champs da la scienza e da la perscrutaziun èn vegnids instrumentalisads ed organisads en il senn dal reschim. In exempel furma la sociologia naziunalsocialistica.
Politica culturala
La vita culturala è stada segnada da la politica e serviva ad intents propagandistics. La gronda part da las ovras èn vegnidas creadas d’artists che cunvegnivan al reschim, vul dir che servivan a la propaganda naziunalsocialistica u ch’han almain intermedià las ideas dals naziunalsocialists. Uschia han ins savens represchentà in’idilla rurala intacta u er dieus germans.
L’art figurativ era da tenuta antimodernistica e suandava in concept dal realissem dal 19avel tschientaner, en il qual stevan per exempel en il center motivs d’in eroissem idealisà u l’idilla da la burgaisia pitschna. Represchentaziuns pateticas en il senn da l’ideologia naziunalsocialistica han idealisà la lavur agricula (ideologia da «Blut und Boden»), la maternitad u la guerra. En la sculptura ed architectura han dominà represchentaziuns monumentalas che s’orientavan en emprima lingia al classicissem.
Art modern sco per exempel maletgs da l’expressiunissem u da la nova objectivitad han ins condemnà sco «art degenerà» e brischà; ils artists sezs èn vegnids declassads e pli tard persequitads.
Organisaziun dal militar
thumb|180px|Appell da la SA e da la SS a chaschun dal di da partida l’onn 1934 Las forzas armadas han ils naziunalsocialists surpiglià da la Republica da Weimar en furma da la Reichswehr. Quella era fidaivla al stadi e n’ha betg sustegnì activamain la NSDAP avant che quella ha surpiglià la pussanza; blers schuldads eran però sezs betg aderents da la Republica, uschia ch’els na l’han er betg defendì. Sut Hitler ha l’armada sperà ch’i dettia in progress en connex cun la revisiun dal Contract da Versailles; resalvas avevan ins a medem temp areguard la posiziun da la SA. Hitler ha involvì bainspert il commando da l’armada ed ha infurmà quel davart sias finamiras. Sin las tentativas entaifer la SA da vulair surpigliar la Reichswehr ha Hitler reagì cun abatter l’uschenumnà Putsch da Röhm; cun quel ha el ‹taglià las alas› a la SA, damai ch’el era da l’avis che la Reichswehr saja adattada meglier per far guerra. A quest’acziun è er sa participada la Reichswehr sezza; quella ha schizunt tolerà che dus da ses agens generals èn vegnids assassinads.
Ils 3 d’avust 1934 – suenter la mort dal schefcumandant d’enfin qua, il president da l’imperi von Hindenburg – ha l’armada prestà il sarament sin la persuna da Hitler ed è uschia daventada in instrument da quel. Suenter l’introducziun da l’obligaziun al servetsch militar ils 16 da mars 1935 han ins renumnà la Reichswehr en Wehrmacht. Quella han ins schlargià e modernisà cuntinuadamain; il 1939 cumpigliava ella 2,75 milliuns umens.
En rom da la Crisa da Blomberg-Fritsch ha Hitler eliminà entaifer l’armada la resistenza ch’era anc avant maun cunter ses plans da guerra; las resalvas correspundentas eran sa fatgas valair main per motivs ideologics che or dal dubi schebain las finamiras da guerra sa laschian realisar. Sinaquai ha Hitler stgaffì il commando superiur. La resistenza restanta n’ha betg pli pudì sa far valair, e quai surtut suenter ils emprims success da guerra. L’armada ha er tolerà la guerra d’extirpaziun cunter l’Uniun sovietica e parts da la Wehrmacht èn er stadas cumpigliadas en execuziuns. Pir cura che la Germania è stada pertutgada da terradas sco quella da Stalingrad, han commembers da l’armada empruvà da manar natiers ina fin da la guerra cun liquidar Hitler (Attentat dals 20 da fanadur 1944).
Politica da sport
Dal temp da la dictatura naziunalsocialistica ha il sport fatg tras ina revalitaziun sco quai ch’igl è be darar stà il cas en l’istorgia. Surtut la giuvna generaziun han ins drillà massivamain cun sport, tant en scola sco er en la Giuventetgna da Hitler. La fitness corporala valeva sco fundament per las prestaziuns militaras da pli tard. Ultra da quai han ils naziunalsocialists vis en il sport in instrument per promover virtids militaras sco direzza, curaschi e disciplina. E la finala era il sport in med per rinforzar la sanadad dal pievel. Perquai è er il sport da dunnas vegnì promovì fitg ferm dal temp dal naziunalsocialissem.
Politica da l’exteriur e d’armament
Il Contract da Versailles è vegnì violà ed abolì pass per pass. A medem temp ha Hitler sincerà da vulair sa stentar per la pasch. A l’exteriur han ins l’emprim cret questas empermischuns, e quai surtut durant l’èra d’appeasement da la Gronda Britannia. Ins ha empruvà da «domesticar» Hitler cun far concessiuns per pudair guntgir ina nova guerra mundiala.
L’onn 1935 han ins reintegrà il Saarland en l’Imperi tudestg. Ina votaziun dal pievel ch’era vegnida manada tras sut controlla internaziunala aveva mussà che 90,8 % da la populaziun vuleva far quest pass. Cun l’introducziun da l’obligaziun al servetsch militar è la Reichswehr vegnida transfurmada en la Wehrmacht; a medem temp han ins revelà l’existenza da l’aviatica militara. Omadus pass han violà il Contract da Versailles. Er l’occupaziun da la Renania demilitarisada ils 7 da mars 1936 ha muntà ina ruptura cun il Patg da Locarno, il qual era vegnì undrà a ses temp cun il Premi Nobel da la pasch. Hitler ha giustifitgà quest pass cun la ratificaziun dal patg d’assistenza franzos-sovietic tras la Frantscha, quai ch’haja muntà ina ruptura dal Patg da Locarno da vart da la Frantscha.
Al di da partida imperial da la NSDAP il 1935 han ins decretà las leschas da razza da Nürnberg. Quellas han francà en furma da lescha statala l’exclusiun e marginalisaziun dals Gidieus tudestgs, la quala aveva gia cumenzà il 1933 privond quels cun arguments rassistics d’ina gronda part da lur dretgs civils. Davant commembers da la SS ha Himmler tegnì il 1935 ses pled ‹Der Untermensch›, en il qual el ha confruntà las atrocitads apparentas dals Gidieus cun las bunas e grondas ovras culturalas dals umans.
L’avust 1936 è Hitler sa servì dals gieus olimpics a Berlin sco tribuna propagandistica davant la publicitad mundiala. Il plan da quatter onns dueva render il Reich tudestg pront per la guerra fin il pli tard il 1940. Ensemen cun l’Italia faschistica sut Mussolini ha il reschim sustegnì en la Guerra civila spagnola general Franco, il qual era medemamain da tenuta faschistica, cunter la republica spagnola, e quai er cun meds militars. Quai ha purschì a Hitler il pretext d’examinar la disponibilitad da si’armada en cas da guerra. La Legiun Condor da l’aviatica militara tudestga ha destruì il 1937 a chaschun d’in emprim bumbardament da surfatscha la citad basca Guernica. En ina conferenza dals 5 da november 1937 ha Hitler preschentà als pli impurtants represchentants da l’armada e dal ministeri da l’exteriur ses plans areguard la politica da guerra e da l’exteriur tudestga.
Ils 20 da favrer 1938 ha Hitler annunzià sia finamira d’unir tut ils Tudestgs da l’Europa Centrala en in stadi. Cun l’entrada da la Wehrmacht en l’Austria è el prevegnì ils 12 da mars 1938 ad ina votaziun dal pievel ch’era previsa là. Als Viennais giubilants ch’eran sa rimnads sin la Plazza dals eroxs ha el proclamà «l’entrada da mia patria en il Reich tudestg». In ulteriur territori ordaifer il Reich tudestg ch’era abità surtut da Tudestgs han furmà las Sudetas tschecas. Tras il Program da Karlsbad ch’era quasi inexecutabel ha Hitler provocà la Crisa da las Sudetas. En furma da la Cunvegna da Minca ha quella manà ils 29 da settember 1938 a l’annexiun da las Sudetas al Reich tudestg. Hitler aveva gì l’intenziun da profitar da la crisa per metter ad ir ina guerra ed era vegnì necessità da Mussolini e da Göring da far la cunvegna, la quala el persunalmain resguardava sco sconfitta politica.
Suenter l’attentat sin Ernst Eduard vom Rath ils 7 da november 1938 a Paris han ils naziunalsocialists inscenà ils Pogroms da november. Commembers da la SA e da la SS, per part en vestgadira civila, han dà fieu a numerusas sinagogas, han maltractà ed assassinà blers Gidieus tudestgs avant ils egls da la polizia – la quala aveva survegnì il cumond da betg intervegnir – ed han deportà a partir dals 10 da november dieschmillis Gidieus en ils champs da concentraziun. La «puniziun gidieua» en l’autezza da bundant ina milliarda marcs imperials han ins adossà a las unfrendas è duvrà per finanziar l’ulteriur armament sco preparaziun sin la guerra immanenta.
Mez matg 1939 è vegnida proclamada la Slovachia sco stadi independent. Il territori restant da l’anteriura Republica tschecoslovaca è daventada dependenta dal Terz Reich sco Protectorat Boemia e Moravia. In’emna pli tard han ins er agiuntà il Territori da Memel al territori dal Reich.
Sco mesira preventiva per pudair realisar sias finamiras d’expansiun en l’ost ha Hitler concludì l’avust 1939 cun l’Uniun sovietica il Patg da nunagressiun tudestg-sovietic. En il protocol supplementar secret da quel è la Pologna vegnida dividida tranter ils dus stadis en il cas da guerra. Percunter ha Hitler empermess da betg agir cunter Stalin, per cas che quel sa patrunass da la Finlanda, quai ch’è lura er stà il cas.
Conquistas (1939–1942)
Senza decleraziun da guerra ha la Germania attatgà il prim da settember 1939 la Pologna; quai ha mess ad ir la Segunda Guerra mundiala. Ils 3 da settember han l’emprim la Gronda Britannia e la Frantscha declerà al Reich tudestg la guerra. Suenter la victoria da l’armada tudestga cunter la Pologna è la part dal vest dal pajais (Gronda Pologna, Prussia dal Vest, Silesia Superiura) vegnida annectada da la Germania e la part centrala è vegnida declerada sco Guvernament general. Ils 17 da settember ha l’Armada cotschna occupà quasi senza cumbat la Pologna da l’Ost; sco ch’ins era sa cunvegnids en il Patg tranter Hitler e Stalin è la Pologna uschia vegnida dividida.
Ils 8 da november 1939 ha Georg Elser commess cunter Hitler in attentat cun bumba ch’el aveva preparà sur mais. Sco usità aveva Hitler tegnì en il Bürgerbräukeller a Minca in pled a chaschun da l’occurrenza da propaganda naziunalsocialistica ch’aveva lieu là mintg’onn. Ma cuntrari a sia moda d’uschiglio aveva Hitler bandunà la sala immediat suenter ses pled e paucas minutas avant l’explosiun. Elser è vegnì arrestà anc avant che la bumba explodeschia, numnadamain cura ch’el ha empruvà d’arrivar en Svizra ed è sa fatg suspectus; ins al ha internà e la finala assassinà per cumond da Hitler l’avrigl 1945 en il Champ da concentraziun da Dachau.