cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Organisaziun mundiala da commerzi
Pajais en svilup
Tar radund dus terzs dals commembers da l’Organisaziun mundiala da commerzi sa tracti da pajais en svilup. Per quels valan per part prescripziun separadas (p.ex. GATT, part IV areguard il commerzi ed il svilup) ed els pon obtegnair en tschertas dumondas il sustegn dal secretariat da l’OMC. En il dretg da l’OMC na datti nagina definiziun fixa areguard il status sco pajais en svilup. La categorisaziun sa basa perquai sin la decleraziun dal stadi sez, la quala po però vegnir messa en dumonda tras auters stadis. Tar novs commembers vegn il status futur sclerì en rom da las contractivas d’adesiun. 32 stadis da l’OMC valan tenor definiziun da las Naziuns unidas sco stadis ils pli pauc sviluppads (Least Developed Countries), dals quals il status na po betg vegnir mess en dumonda.
Ils divers pajais en svilup èn savens segnads da problems ed interess che divergeschan fitg ferm in da l’auter. Per part emprovan ils stadis pertutgads da coordinar lur interess e da survegnir dapli paisa entaifer l’OMC cun furmar allianzas. Blers critichers da l’OMC dubiteschan però da princip che las reglamentaziuns spezialas che vegnian concedidas bastian per egualisar ils dischavantatgs dals pajais en svilup envers ils pajais industrialisads.
Organs
thumb|220px|Sedia da l’Organisaziun mundiala da commerzi a Genevra L’Organisaziun mundiala da commerzi sa cumpona da trais organs principals: la Conferenza da ministers furma l’organ superiur e sa scuntra almain mintga dus onns, il Cussegl general è il gremi permanent da tut ils commembers ed il Secretariat da l’OMC stat sut l’egida dal directur general.
Conferenza da ministers
L’organ superiur è la Conferenza da ministers che sa cumpona dals ministers d’economia e da commerzi e che sa raduna mintga dus onns. Mintga stadi commember obtegna ina vusch. Cumbain ch’i po vegnir decidì cun maioritad simpla, sa stentan ins per ordinari da decider en furma da consens. Votà vegn davart la dissoluziun, midada u cumplettaziun da cunvegnas sco er davart la liberaziun da singuls stadis commembers da tschertas obligaziuns.
Cussegl general, gremi da mediaziun e gremi da verificaziun da la politica da commerzi
Il Cussegl general è il pli aut purtader da decisiuns da l’Organisaziun mundiala da commerzi a Genevra. Quel sa raduna regularmain tranter ils inscunters da la Conferenza da ministers. Tar las incumbensas dal gremi tutgan las contractivas d’adesiun cun ils novs stadis commembers, la gestiun dals cussegls spezials da GATT, GATS e TRIPS sco er la controlla da la politica da commerzi dals singuls stadis commembers. Ses represchentants, per il pli ambassadurs, derivan per ordinari da tut ils stadis commembers; la differenza tar la Conferenza da ministers n’è pia betg la cumposiziun dal gremi, mabain il rang dals delegads.
Tuttina sco il Cussegl general consista er il gremi da mediaziun da represchentants da tut ils stadis commembers. Si’incumbensa è da sclerir dispitas da commerzi tranter stadis commembers, sch’i n’è betg reussì a quels da chattar in accord en discurs bilaterals.
Secretariat
Il secretariat ha sulettamain ina funcziun da cussegliaziun. L’intent da quel è da sustegnair ils stadis commembers, il Cussegl general e la Conferenza da ministers en dumondas tecnicas, professiunalas e da dretg. Per pudair ademplir la funcziun da cussegliaziun en si’entira amplezza, è ina da las mesiras indispensablas dal secretariat da documentar e d’analisar il svilup dal commerzi mundial. En pli è il secretariat responsabel per preparar e manar tras contractivas tranter ils singuls stadis commembers.
Cunvegnas
Da princip sa basa l’Organisaziun mundiala da commerzi sin trais pitgas centralas e pliras cunvegnas lateralas. Las trais pitgas centralas èn las cunvegnas General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), General Agreement on Trade in Services (GATS) e Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights (TRIPS). Ils commembers da las trais cunvegnas principalas èn obligads dapi la fundaziun da l’OMC da sa participar a praticamain tut las cunvegnas lateralas. Ins discurra en quest connex er dal ‹princip da tut u nagut›. La finamira da la participaziun obligatorica è da cuntanscher tranter ils stadis partenaris la pli gronda omogenitad pussaivla.
GATT
L’Accord general davart las tariffas da duana ed il commerzi (General Agreement on Tariffs and Trade, GATT) furma la cumponenta classica ed a medem temp la pli ampla dal sistem da l’OMC. Las reglamentaziuns dal GATT sa basan sin quatter ideas da basa: 1. I vala il scumond central da restricziuns commerzialas statalas, 2. Las tariffas da dazi duain vegnir fixadas e reducidas successivamain, 3. I vala il princip da la naziun la pli favurisada, 4. I vala l’obligaziun dal tractament naziunal (cf. sutvart).
GATS
L’Accord general davart il commerzi cun servetschs (General Agreement on Trade in Services, GATS) è entrà en vigur il 1995. Quel cumpiglia ils servetschs en il sectur da bancas, da societads d’assicuranzas e d’instituts da cussegliaziun. La finamira è medemamain da liberalisar quest sectur; sfidas supplementaras, che sa tschentan qua en tut autra dimensiun che tar il commerzi cun rauba, furman la renconuschientscha vicendaivla da qualificaziuns professiunalas ed ils sistems d’assicuranzas socialas che divergeschan per part fitg ferm d’in stadi a l’auter.
TRIPS
La cunvegna davart la protecziun da la proprietad intellectuala (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights, TRIPS) fa medemamain part dapi il 1995 dal sistem da l’OMC. Surtut plagiats e products che ‹sumeglian› fitg il product d’origin han impedì sur lung temp il transferiment da know-how che fiss stà necessari per liberalisar e promover l’economia mundiala. Quai ha mussà ch’il success economic dals pajais na dependa betg pli en emprima lingia dal chapital monetar, mabain dal chapital spiertal. Il TRIPS furma in’ovra directiva cumplessiva davart la protecziun internaziunala da patents, dretgs d’autur e.a. La cunvegna è lianta e furma surtut ina basa giuridica solida per ils pajais che disponivan fin qua be da regulaziuns rudimentaras areguard la protecziun intellectuala.
Princips
thumb|220px|Transport da containers en il mund globalisà Tut ils commembers da l’Organisaziun mundiala da commerzi èn s’obligads da resguardar intginas reglas fundamentalas areguard lur relaziuns commerzialas cun l’exteriur. Emprima prioritad ha ord vista economica la reducziun da duanas e d’auters obstachels per il commerzi. Ma er finamiras socio-economicas giogan ina rolla: Tuttas furmas da discriminaziun duain vegnir dismessas ed il standard da viver general duai vegnir augmentà. Per pudair realisar questas finamiras han ins statuì sco basa da tractar ils trais princips da la nundiscriminaziun, da la reducziun da duanas e da barrieras per il commerzi sco er la reciprocitad.
Nundiscriminaziun
Il princip da la nundiscriminaziun è reglà en las differentas cunvegnas da l’OMC e sa lascha da sia vart sutdivider en dus princips: il princip da la naziun la pli favurisada e l’obligaziun dal tractament naziunal.
Reducziun da duanas e da barrieras per il commerzi
Il princip da la reducziun da duanas e da barrieras per il commerzi (prohibition on trade restrictions other than tariffs) serva a generalisar e simplifitgar la valitaziun da duanas. Per proteger products indigens dastgan da princip be vegnir incassadas duanas, ma betg vegnir fixads contingents u quotas d’import. Ultra da quai dastgan duanas existentas resp. sbassadas betg vegnir auzadas. Questas mesiras servan en general a liberalisar il commerzi mundial.
Reciprocitad
La clausula da reciprocitad cumplettescha il princip da la naziun la pli favurisada. Conceda il pajais 1 al pajais 2 tscherts privilegis commerzials, è il pajais 2 obligà da sia vart da conceder al pajais 1 ils medems privilegis. En il decurs dal temp è quest focus sin las relaziuns tranter dus singuls stadis commembers vegnì remplazzà pli e pli tras l’idea dal multilateralissem che cumpiglia l’entira cuminanza da stadis.
Multilateralissem
Ozendi vegnan ils princips da l’OMC ch’èn vegnids descrits survart per il pli subsummads sut in sulet chavazzin, numnadamain quel dal multilateralissem. Ins promova sapientivamain in cumportament cooperativ, orientà a l’interess vicendaivel e che conceda als partenaris ils medems dretgs, il qual duai cumpigliar tut las naziuns da l’OMC, entant che contracts plurilaterals, pia che duain valair be per ina part dals commembers da l’OMC èn malvis e be admess sut tschertas cundiziuns. Cun quai vul ins cuntanscher che l’entir commerzi mundial vegnia liberà successivamain da duanas e d’auters obstachels per il commerzi e che tut ils pajais e betg be intgins profiteschian da quai. Ils ultims onns è questa finamira però vegnida franada in pau, suenter che la Runda da Doha n’ha manà a nagins resultats. Dapi lura vegnan puspè fatgas dapli cunvegnas plurilateralas.
Critica
thumb|220px|Hong Kong: Protestas cunter la Conferenza da ministers dal 2005 Posiziuns criticas envers l’Organisaziun mundiala da commerzi e sia politica vegnan per ordinari represchentadas d’organisaziuns nunguvernamentalas e da sindicats, ma er d’intgins scienziads d’economia. Tar OWINFS (Our World Is Not For Sale) sa tracti d’ina rait d’organisaziuns ed associaziuns dals moviments socials mundials. La finamira è d’opponer al liberalissem economic al qual s’orientescha l’OMC in nov maletg directiv, numnadamain quel d’in sistem da commerzi multilateral che duai esser persistent, responsabel, democratic e segnà da giustia sociala.
Influenzas negativs sin il sid global
Per part vegn crititgada la rolla da l’OMC en connex cun la globalisaziun cuntinuanta da l’economia dals pajais dal sid, en spezial il clom suenter la privatisaziun dal martgà dad aua e suenter la reducziun da dazis protectivs e da quotas. Er pajais che disponian da pauc’aua sajan tras quai sfurzads da producir a moda intensiva (p.ex. cun cultivar granezza u zutger), enstagl da pudair cultivar vivonda da basa che basegna pauc’aua. La producziun da products d’export per il martgà mundial saja savens pli char e pericliteschia l’existenza dals purs pitschens. Ultra da quai sajan quests pajais sfurzads tras quai d’importar ina gronda part da lur vivonda da basa dals pajais industrialisads, nua che quests products vegnian savens subvenziunads. Quai augmentia la finala en blers pajais la dependenza da la producziun en ils pajais industrials e dal martgà mundial.
Tscherts critichers considereschan in commerzi liberalisà da princip sco nunadattà, damai ch’ils participants al martgà partian da cundiziuns da concurrenza inegualas. Sin il sectur agrar per exempel concurrenzeschian purs pitschens nunscolads cun parcellas da main ch’ina hectara e senza access a meds da sprizzar e ladim cun interpresas grondas che produceschian tenor ils princips da l’agroindustria. A medem temp vegnia pretendì ensemen cun la reducziun dals dazis protectivs ch’il stadi sa retiria da la cussegliaziun da ladar, da la repartiziun da semenza e da la cumpra da racoltas; ma questas mesiras na possian betg vegnir remplazzadas svelt avunda ‹tras il martgà›, uschia che quai succedia a disfavur dals purs pitschens pertutgads. E vegnian alura importads products agrars autamain subvenziunads per pretschs che giaschan sut ils custs da producziun a l’intern dal pajais, alura na possian ils purs pitschens betg pli vender lur products, uschia ch’i manchian ils daners per modernisar lur manaschis.
Medemamain vegn fatg valair ch’i manchia als pajais en svilup senza auts dazis sin imports la pussaivladad da sviluppar in’atgna industria stabila. Tras quai impedeschia il sistem da l’OMC «oz tut las vias e pussaivladads, cun las qualas pajais hajan pudì gudagnar pli baud terren envers stadis concurrents, per exempel ils Stadis Unids envers la Gronda Britannia». Quest mecanissem vegnia anc rinforzà tras il protecziunissem lubì en furma da subvenziuns. Damai ch’ils dazis sco med protecziunistic da vart dal stadi vegnian reducids successivamain, sajan s’etablidas autras furmas da sustegnair ils agens products sin il martgà mundial: Pajais ritgs promovian l’export da lur rauba sur subvenziuns e rendian quella uschia pli bunmartgada che la rauba indigena en pajais povers. L’OMC differenziescha tranter subvenziuns che sajan da limitar e da reducir a lunga vista e talas ch’èn admessas. La gronda part da las subvenziuns da las ‹superpussanzas da subvenziuns› Stadis Unids ed Uniun europeica tutgan en la categoria da las subvenziuns che na duain betg vegnir limitadas.
Negligientscha da la protecziun da l’ambient
Organisaziuns da l’ambient sco Greenpeace crititgeschan che l’OMC na prendia nagin resguard sin la protecziun da l’ambient. Savens vegnian mesiras da protecziun da l’ambient consideradas sco obstachels per il commerzi (p.ex. la protecziun da l’aria u restricziuns en la tecnica genetica); quai reduceschia las pussaivladads statalas da pratitgar ina protecziun da la natira activa.
Influenza surproporziunala dals concerns
In ulteriur punct da critica furma l’influenza da concerns transnaziunals e d’associaziuns sco la Chombra internaziunala da commerzi sin la procedura da decisiun da l’OMC. Cun limitar las pussaivladads da las regenzas da prender influenza sin la politica economica sa laschian legislaziuns naziunalas sin ils secturs da la politica sociala, da la protecziun da lavur u da la protecziun da l’ambient – savens legitimadas democraticamain – mo realisar parzialmain u metter en vigur en furma moderada.
Mancanza da transparenza
Sco ultim punct da critica saja menziunada la mancanza da transparenza e da controlla entaifer l’OMC. Bain vegnian gia fatg dapi in temp ponderaziuns d’endrizzar in organ quasi parlamentar, ma facticamain manchian fin qua entaifer l’organisaziun tuts mecanissems da controlla. Ils protocols da sesida vegnian rendids accessibels be a moda insuffizienta e de facto na saja l’organisaziun ni obligada al dialog cun las Naziuns unidas ni cun las medias. Er la critica da vart d’organisaziuns nunguvernamentalas derivia savens da quai che quellas n’hajan – cuntrari a quai ch’igl è per exempel il cas en l’Assamblea generala da las Naziuns unidas – nagina pussaivladad d’articular lur interess.
North Dakota
thumb|200px| thumb|200px|North Dakota North Dakota (uffizialmain: State of North Dakota) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Bismarck. Sia populazuin munta a 646'844 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 183'272 km²
Chantun Linth
Il Chantun Linth (tudestg: Kanton Linth) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era era la citad da Glaruna.
Gerald Ford
Gerald Rudolph Ford, Jr. (* 14 da fanadur 1913; † 26 da december 2006) è stà il 38avel president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1974 enfin 1977. Republican da Michigan. Ford era durant 25 onns deputà al parlament. L'onn 1973 è el daventà vicepresident suenter la retratga da Agnews e suenter la demissiun da Nixon, l'avust da l'onn 1974, president - l'emprim che n'è betg vegnì elegì ni per l'in ni per l'auter post. Malgrà ses Motto «openness and candor» («avertadad e sinceradad») ha el garantì a Nixon immunitad da la persecuziun penala curt suenter l'entrada en uffizi. El ha manà a la fin la retirada ord il Vietnam ed ha visità la China. Al congress ch'era dominà dals democrats ha el fatg opposiziun cun 48 vetos. L'onn 1976 ha el gudagnà entaifer la partida cunter Reagan, ha dentant pers il cumbat electoral cunter Carter.
Partida burgais democratica (chantun Berna)
La Partida burgais democratica (chantun Berna) (tudestg: Bürgerlich-Demokratische Partei (Kanton Bern)) è ina partida politica dal chantun Berna.
Colliaziuns
Partida burgais democratica (chantun Berna)
Bürgerlich-Demokratische Partei
Tschad
Las linguas uffizialas èn il franzos e l'arab.
New Mexico
thumb|200px| thumb|200px| New Mexico New Mexico (uffizialmain: State of New Mexico) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Santa Fe. Sia populazuin munta a 1'984'356 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 315'194 km²
Linguas dal stadi:
Vischnancas dal chantun Argovia
<br style="clear:both;" />
Silva Semadeni
thumb|upright|Silva Semadeni Silva Anita Semadeni (* 8 da favrer 1952 a Basilea, burgaisa da Puschlav) è ina istoricra, politicra e scolasta svizra. Ella instruescha a la Scola chantunala da Cuira (gimnasi biling), è in’exponenta da la Partida socialdemocratica da la Svizra.
Biografia
Silva Semadeni è creschida si a Poschiavo, en ina vallada da lingua taliana dal chantun Grischun. Ella ha studegià istorgia, etnologia e litteratura taliana a Turitg, Firenza e Berlin (lic.phil 1981).
Dal 1994 fin 1996 ha ella represchentà la Partida socialdemocratica en il Cussegl communal (legislativa) da la citad da Cuira, chapitala dal Grischun. Dal 1995 fin 1999 ha ella represchentà ses chantun sco Cussegliera naziunala en il parlament svizzer a Berna. En il 2011 è ella puspè vegnida elegida en il Cussegl naziunal. Sias finamiras politicas principalas ha ella en ils secturs da la protecziun da la natira, da l’energia e da la cultura.
Dapi 2002 è ella presidenta da la Pro Natura, la pli impurtanta organisaziun per la protecziun da la natira en Svizra. Oz è ella era commembra da la Cumissiun dal Parc Naziunal Svizzer (ENPK), commembra da la Cumissiun dal Fond Svizzer per la Cuntrada (FSC), commembra dal cussegl d’administraziun da l’IBC Energie Wasser Cuira, commembra dal cussegl da fundaziun da la Clostra San Jon a Müstair. Semadeni è stada plirs onns commembra dal Cussegl da fundaziun da la Pro Helvetia, la fundaziun naziunala per la promoziun da la cultura (2000-2008) e dad EnergiaSvizra, la cumissiun strategica per dumondas d’energia dal Cussegl federal (2000-2009).
Silva Semadeni è maridada e viva a Cuira.
Triesen
Triesen è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Maraton da Turitg
Il Maraton da Turitg (tudestg: Zürich-Marathon), u Turitg-Marathon è ina cursa a pe svizra da 42,195 kilometers da lunghezza che ha lieu dapi 2003, en il mais d'avril.
Descripziun
La cursa part da Turitg e suanda il Lai da Turitg en fin a Meilen avant da returnar per la medem via.
Leu rumen
La munaida rumen consista da lei e bani. 100 bani èn in leu.
Referenzas
Commons:Leu rumen
Pompei
thumb|220px|Ina via da la citad sco ch’ella sa preschenta oz thumb|220px|Dus abitants da Pompei: Terentius Neo e sia dunna Pompei (latin Pompeii, grec Πομπηΐα Pompeia, talian Pompei) era ina citad antica en la Campania, situada al Golf da Napoli, la quala è vegnida destruida l’onn 79 s.C. tar l’erupziun dal Vesuv.
En il decurs da si’istorgia da radund settschient onns è la citad da Pompei stada abitada e vegnida furmada dad Oscs, Samnits, Grecs, Etruscs e Romans. Tar in’erupziun dal Vesuv l’onn 79 è la citad vegnida sutterrada ensemen cun ulteriurs abitadis sut ina rasada da tschendra vulcanica e crappa. Là en las ruinas bain sa conservadas per gronda part; ma damai ch’ellas n’eran betg visiblas ad egl, è la citad ida en emblidanza cun l’ir dal temp. Suenter sia rescuverta en il 18avel tschientaner ha cumenzà la segunda istorgia da la citad. En il decurs dals ultims tschientaners è Pompei sa sviluppà ad in object central da l’archeologia e da la perscrutaziun dal mund antic. Pompei, ina da las citads da ruina da l’antica conservadas il meglier, è daventà in term enconuschent e recepì vastamain.
Posiziun geografica
Pompei sa chatta en la regiun taliana Campania, al pe dal Vesuv, al nord dal flum Sarno curt avant che quel sbucca en il Golf da Napoli. La citad antica sa chatta sin il territori da vischnanca da la citad moderna Pompei, da la quala ils edifizis tanschan fin a l’ur dal lieu d’exchavaziun.
La citad avev’ins erigì sin in plateau da lava ch’era sa furmà tras erupziuns pli veglias. Reconstrucziuns han mussà che la citad sa chattava en l’antica bundant pli datiers da la mar (radund 700 m) che oz. La sbuccada dal Sarno, ch’era navigabel, era apparentamain protegida tras lagunas e serviva gia als mariners grecs e fenizians sco port segir e plazza da transtgargiada per lur rauba. Ultra da quai era il terren da la regiun circumdanta ordvart fritgaivel, betg il davos pervi da las erupziuns dal Vesuv precedentas.
Istorgia tempriva da la citad
thumb|240px|La colonisaziun da Pompei (citad veglia: cotschen; fasas d’engrondiment: 1. blau, 2. verd, 3. mellen) Exchavaziuns pli novas en vischinanza da la citad odierna Nola han mussà ch’igl existiva là dapi l’entschatta dal prim millenni a.C. ina culegna. Quella han ins però bandunà vers la fin dal 7avel tschientaner a.C. per la translocar pli datiers da la sbuccada dal flum. Tenor la tradiziun mitologica è quest nov abitadi – Pompei – vegnì fundà dal mez dieu Hercules. En realitad sa lascha la fundaziun probablamain attribuir als Oscs; il num dal lieu deriva numnadamain dal numeral osc pompe ‹tschintg›. Tenor Strabon consistiva la populaziun da la citad dal temp istoric dad Oscs, Etruscs, Pelasgs e Samnits. Davart l’istorgia da la citad dal temp da las cuntraversas tranter Grecs ed Etruscs en Campania n’è enconuschent nagut. Chats mussan ch’ins ha probablamain tgirà contacts cun omaduas varts; las relaziuns cun ils Etruscs paran però d’esser stadas pli stretgas. Il pli probabel èn ils Pompeians stads a l’entschatta sut influenza greca, quai ch’explitgescha daco ch’els han surpiglià ils dieus grecs ed in tempel dorian. L’onn 525 a.C. han ils Etruscs extendì lur sfera da pussanza fin a Pompei. Els han tranter auter surpiglià il cult d’Apollo che vegniva tgirà a Pompei. Suenter la sconfitta dals Etruscs cunter las flottas da Cumae e Syrakus (Battaglia da Cumae 474 a.C.) han danovamain ils Grecs dominà la Campania. Dapi il 5avel tschientaner tardiv è Pompei alura vegnì sut domini samnitic. L’onn 310 a.C. ha la citad anc pudì parair in’expediziun da sblundregiada da vart da schuldads da flotta romans, ils quals duevan conquistar la citad vischina Nuceria Alfaterna. L’onn 290 a.C. ha Pompei percunter stuì s’alliar ensemen cun tut las autras citads samniticas al sistem d’allianzas roman. Dal segund tschientaner a.C. han ins chattà pliras inscripziuns en lingua osca. Suenter e surtut durant il segund tschientaner a.C. han las citads en Campania passentà in temp da gronda fluriziun economica. Igl han pudì vegnir realisads numerus projects publics sco hallas da martgà u tempels. Ed er edifizis privats han per part cuntanschì dimensiuns imposantas.
Pompei dal temp roman
Tant dal temp da las guerras dals Samnits sco er durant las guerras dals confederads fascheva la citad da Pompei part dals adversaris da Roma. Sulla ha assedià la citad l’onn 89 a.C.; fastizs da l’artigliaria pon ins anc vesair oz. Ins ha er chattà vi da las paraids-chasa inscripziuns en lingua osca che duevan mussar la via als defensurs che n’eran betg dal lieu. La finala ha Pompei stuì succumber als Romans ed è vegnì transfurmà l’onn 80 a.C. da Sulla en ina colonia romana. La citad sa numnava uss Colonia Veneria Cornelia Pompeianorum. Apparentamain èn radund 2000 veterans romans cun lur famiglias vegnids domiciliads en in pli grond territori serrà situà al sidvest da la citad. En la perscrutaziun actuala èsi contestà, schebain ins ha exproprià per quest intent parts da la citad u singulas chasas. Ins po s’imaginar ch’ins ha attribuì a la gronda part dals colonisaturs terren ordaifer la citad, uschia che quels na vivevan betg en quella. Da quel temp derivan inscripziuns romanas che laschan supponer in’‹autoromanisaziun› da la citad. Sco cumprovà vala però ch’igl ha dà l’emprim conflicts tranter ils novs colonisaturs romans e la classa sociala superiura indigena; quels han perdurà sur plirs decennis. Fin en il temp dad Augustus paran las veglias famiglias d’avair pudì reconquistar lur influenza. Sa basond sin la chasa imperiala romana è il successur che Augustus aveva previs en ses uffizi, ses nev Marcellus, vegnì elegì sco patrun da la citad e venerà, tuttina sco Augustus, a moda cultica. Medemamain dal temp dad Augustus para la citad pitschna d’esser sa sviluppada ad in lieu da scuntrada da la classa superiura romana.
L’amfiteater da la citad purscheva plaz a fin a 20 000 aspectaturs. Durant in cumbat da gladiaturs l’onn 59 s.C. èn proruts en quel cravals sanguinus cun visitaders da la citad vischina Nuceria, sco che rapporta l’istoriograf Tacitus. . Sinaquai ha l’imperatur Nero scumandà per diesch onns tut ils gieus a Pompei. Ils motivs per la dispita èn probablamain da tschertgar en problems politics che tanschevan sur Pompei e Nuceria ora.
In grond terratrembel, dal qual Pompei n’era anc betg sa revegnì dal tuttafatg dal temp da sia spariziun, ha tutgà ils 5 da favrer 62 la regiun enturn il Vesuv e chaschunà a Pompei gronds donns. Sur lung temp èn ins stads da l’avis en la perscrutaziun che quest terratrembel haja manà en la citad ad ina pauperisaziun e proletarisaziun; la perscrutaziun pli nova resguarda quai però sco pauc probabel.
En las funtaunas anticas vegn la citad da Pompei titulada a moda irregulara sco urbs oppidum u municipium. La populaziun, da la quala ils burgais appartegnevan al tribus Menenia, vegn stimada dal temp da l’erupziun dal Vesuv sin ca. 8000 fin 10 000 persunas.
L’extincziun da la citad
thumb|220px|Il territori pertutgà da la catastrofa da 79 s.C. thumb|220px|Unfrendas da l’erupziun dal Vesuv Il terratrembel da l’onn 62 è eventualmain vegnì chaschunà tras ina part dal tetg da la chombra dal vulcan ch’è sa sbassada u tras ina sfessa ch’è s’averta en la profunditad. En mintga cas ha il terratrembel cumenzà a leventar il cugn che stuppava il chamin dal vulcan. En il decurs dals proxims onns è la resistenza da quel daventada adina pli pitschna, e quai pervi dals gas enserrads che chatschavan vers ensi sco er pervi da la pressiun creschenta da la vapur en la chombra da magma. Ils 24 d’avust 79 vers mezdi ha la pressiun a l’intern surmuntà la resistenza dal cugn. Quel è vegnì destruì e ses material bittà viadora cun in sfratg. Immediat suenter quest’explosiun èn sortidas entaifer curt temp grondas quantitads da craps-spungia e da tschendra. Il dolomit dal trias ch’è medemamain vegnì bittà ora deriva dal tetg dal furn e cumprova ch’il chamin è vegnì svidà fin fitg profund. Silsuenter ha in radi da gas suflà viadora material pulverisà che deriva da las paraids dal chamin.
Gia plirs dis avant avevi dà indizis ch’il Vesuv sa sveglia; perquai aveva ina part dals abitants gia bandunà la citad. L’erupziun sco tala – a moda uschè andetga e da tala dimensiun – para però d’esser stada ina vaira surpraisa. En quest connex na dastg’ins betg emblidar ch’il vulcan era stà inactiv durant 500 onns e ch’il Vesuv vegniva plitost resguardà sco muntogna che sco vulcan. Sulettamain Strabon aveva rendì attent a sumeglientschas tranter il Vesuv e l’Etna. Ed er il terratrembel da l’onn 62 a.C. na para betg d’esser vegnì interpretà sco indizi d’ina erupziun smanatschanta – sco che cumprovan las vastas mesiras da reconstrucziun e renovaziun ch’èn vegnidas instradadas.
Tras l’erupziun èn arrivadas en l’atmosfera immensas quantitads da tschendra, lava e gas. Quest nivel ha il vent purtà sur la terra en direcziun da Pompei. Immediat suenter l’erupziun hai cumenzà a plover craps-spungia. Tranter la pulvra da craps-spungia sa chattavan er craps pli gronds ch’èn crudads cun gronda spertadad per terra. Tras quai èn numerus tetgs dads ensemen, ischs èn vegnids bloccads ed abitants serrads en.
Igl è suandada ina curta pausa durant la quala il chamin era sa serrà; la proxima erupziun al ha puspè rumì. Quai è anc sa repetì ina giada, manond adina dapli magma dal profund si tras il chamin. Ils gas han manà ad explosiuns ch’èn stadas accumpagnadas d’immensas erupziuns da tschendra. Durant quest punct culminant vegni probablamain ad avair dà ulteriurs terratrembels. A medem temp ha ina plievgia d’erupziun transfurmà a la spunda vest dal vulcan grondas quantitads da tschendra en bovas.
Tras l’erupziun d’enormas quantitads da material piroclastic eran il chamin e la part superiura da la chombra da magma vegnids svidads. Sinaquai è il tetg da la chombra da magma rut en. Or d’ina da las lingias da ruptura è magma arrivà a la surfatscha ed è sa derasà sur las palids situadas en il nord dal Monte Somma. Tras il collaps da la tschima dal Vesuv è sa furmada ina chaldera d’in diameter da sis kilometers, en la quala è silsuenter sa sviluppà il tgeiel dal Vesuv odiern.
L’entira erupziun ha durà radund 18 uras. Suenter ch’il vulcan era puspè sa quietà, era la gronda part dals umans a Pompei gia stenschentada u vegnida sturnida tras crappa crudanta. Tuttina avevan intgins survivì fin a quest punct la catastrofa. Quests paucs survivents èn però daventads en curt temp l’unfrenda da lavinas da brastgida. Tranter las unfrendas sa chattava er il renumà scriptur roman Plinius il Vegl. El era staziunà sco prefect da la flotta romana a Misenum; incità da l’interess per las scienzas natiralas e dal giavisch da prestar agid, era el sa rendì en bastiment al lieu da la catastrofa. Avant Stabiae è el vegnì per la vita en las svapurs da zulper. Perditga dal succedì è daventà ses nev Plinius il Giuven. En duas brevs – drizzadas a l’istoriograf Tacitus ch’al aveva dumandà per material documentar – descriva el detagliadamain las singulas fasas da la catastrofa (cf. la versiun rumantscha). Il decurs specific da l’erupziun da vulcan vegn perquai er numnà ‹erupziun pliniana›.
Tenor Plinius il Giuven ha l’erupziun gì lieu ils 24 d’avust. I dat però divers indizis che laschan supponer che quella saja pir succedida dus mais pli tard (p.ex. las restanzas da mangiativas ch’èn vegnidas a la glisch). Eventualmain è la divergenza d’attribuir a copists dal temp medieval ch’han fatg sbagls cun scriver giu las brevs da Plinius.
Emprimas exchavaziuns
thumb|220px|Exchavaziun dal Tempel dad Isis (18avel tschientaner) Gia curt suenter la spariziun da la citad han ins salvà or da differents edifizis objects da valur (t.a. diversas statuas da marmel). Durant ils proxims 17 tschientaners è il terren da l’anteriura citad be vegnì colonisà sporadicamain. En las ruinas ch’eran relativamain bain cuntanschiblas han rubadurs da fossas però adina puspè tschertgà suenter objects e spoglià quellas.
L’onn 1592 – a chaschun da lavurs da construcziun da chanals – ha Domenico Fontana chattà diversas inscripziuns, tavlas da marmel, munaidas ed auter; ma en la regiun nagin che pareva da s’interessar per quai. Dals indigens vegniva l’areal numnà La Civita – la citad. In general da chavallaria, prinzi d’Elboeuf, ha udì dals chats, ha cumprà terren al lieu e cumenzà cun exchavaziuns senza plan. Tranter auter èn vegnidas a la glisch trais statuas da marmel. Quellas èn l’emprim vegnidas en possess dal prinzi Eugen a Vienna e pli tard a la curt dal prinzi electur Friedrich August II, nua che la figlia da quel, Maria Amalia Christina, è s’entusiasmada per quellas. Cura che quella è maridada a Napoli, ha ella supplitgà ses um da reprender las exchavaziuns. Ils 6 d’avrigl 1748 han ins cumenzà uffizialmain e cun permissiun da la chasa roiala napolitana a far novas exchavaziuns; quellas èn vegnidas manadas dal colonel inschigner spagnol Rocque Joaquín de Alcubierre ch’aveva gia tschertgà stgazis il 1738 a Herculaneum e ch’era gia sa participà a las exchavaziuns dal prinzi d’Elboeuf a Pompei. L’emprim avevan quellas l’intent da salvar objects d’exposiziun e da valur. Alcubierre ha però be gì in pitschen success tar sias exchavaziuns, uschia ch’el ha puspè cumenzà a tschertgar il 1750 a Herculaneum. Tuttina ha el constatà ch’el stoppia avair chattà in abitadi pli grond. Damai ch’el è stà da l’avis ch’i sa tractia da Stabiae, ha el numnà il teater ch’è vegnì a la glisch Teatro Stabina. Quatter onns pli tard han ins reprendì las exchavaziuns, questa giada però sut surveglianza da l’Academia da Herculaneum. Ins era en tschertga da statuas, cliniez e metals prezius e surtut da picturas muralas, las qualas ins statgava e manava a Portici en in museum ch’era vegnì endrizzà aposta per quest intent.
L’onn 1763 han ins chattà ina tavla cun l’inscripziun respublica Pompeianorum. Uschia era la citad vegnida identifitgada indubitablamain sco Pompei. Dapi il 1763 pudev’ins er visitar il territori d’exchavaziuns. Tar ils emprims objects d’exposiziun han tutgà il teater, il tempel dad Isis, la porta da Hercules e la villa da Diomedes davant la citad. Ils retgs napolitans Carlo VII e Ferdinando IV han fatg valair lur dretg exclusiv areguard ils stgazis che vegnivan chattads. A visitaders eri per exempel scumandà da malegiar las ruinas. Anc pli nausch per la perscrutaziun posteriura è stà il fatg ch’els han ordinà la destrucziun da las picturas muralas, e quai be per che nagin na possia sa patrunar da quellas. Pir il protest public da Johann Joachim Winckelmann ha sfurzà la chasa roiala da desister da questa pratica. Betg d’evitar è stada la disa da regalar objects squisits ad autras chasas roialas europeicas. Tranter l’elita europeica cursavan publicaziuns che cuntegnevan ina seria da gravuras cun il num Antichità di Ercolano. Grazia a quellas san ins oz almain tge stgazis d’art ch’èn ids a perder da quel temp.
In grond progress areguard las exchavaziuns hai dà cura ch’ils Franzos han occupà il 1799 Napoli e dominà l’entira Italia dal 1806 fin il 1815. Las exchavaziuns vegnivan uss dirigidas da vart franzosa ed èn vegnidas exequidas tenor plan. Sco emprim han ins exproprià il terren, sin il qual las ruinas sa chattan. Per part eran involvids fin a 700 lavurants en las exchavaziuns. Ins ha mess a la glisch parts dal Forum e medemamain la via principala ch’arriva dal nord, la Via Mercurio, e la Via del Foro che cuntinuescha vers il Forum. Uschia èsi reussì da colliar ina cun l’autra las parts al nord ed al sid ch’eran gia vegnidas exchavadas. Er en direcziun vest-ost han ins exchavà parts da la Via dell’Abbondanza. L’exchavaziun cumpletta dal mir da la citad che dueva pussibilitar in gir tras la citad n’è betg reussida fin la retratga dals Franzos l’onn 1815. Tuttina han ins gudagnà da quel temp per l’emprima giada in’impressiun da la grondezza e da l’aspect da la citad pitschna antica. Ils proxims onns han las exchavaziuns patì permanentamain sut mancanza da daners ed èn avanzadas be plaunsieu. Tuttina han ins fatg impurtantas scuvertas sco la Chasa da Faunus, la Chasa da Meleagros, la Chasa dal poet tragic e la Chasa dals Disocurs.
Giuseppe Fiorelli e l’entschatta da la perscrutaziun scientifica
thumb|180px|Exchavaziuns vers la fin dal 19avel tschientaner Cun la nominaziun da Giuseppe Fiorelli sco soprintendente l’onn 1863 ha cumenzà ina nova epoca en la perscrutaziun da la citad. Ils proxims dudesch onns sut sia direcziun duevan esser ordvart decisivs. Insumma han las tecnicas d’exchavaziun fatg gronds progress durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. La lavur è daventada adina pli scientifica e sa megliurada permanentamain. Ins ha per exempel cumenzà a far copias en gip dals morts. Fruntavan ils exchavaturs sin spazis vids che las baras avevan laschà enavos en il crap marventà, emplenivan els quellas precautamain cun gip. Suenter che quel era vegnì dir, sa laschavan ils morts enconuscher sco models da gip. Lur expressiun tanscha da l’agonia evidenta fin a l’impressiun d’in sa durmentar paschaivel. En il decurs dal temp è questa metoda vegnida perfecziunada, uschia ch’ina ha er pudì emplenir chaviertgs pli pitschens che cuntegnevan oriundamain material organic sco per exempel mobiglias da lain. Ins ha er cumenzà a deditgar dapli attenziun als plauns sura dals edifizis ed ha per part schizunt reconstruì quels. Las chasas vegnivan uss exchavadas da surengiu e betg nà da la vart. Quai manava a resultats scientifics pli clers, er areguard la construcziun dal tetg, e gidava ad evitar che las paraids collabeschian, quai ch’era savens capità pervi dal pais dal material cuntegnì a l’intern da las chasas. Ultra da quai èn ins sa deditgà a la preservaziun da las parts da la citad gia exchavadas; fin qua eran quellas be vegnidas conservadas malamain u insumma betg e smanatschavan d’ir en muschna.
Surtut sut il successur da Fiorelli, Michele Ruggiero, è la restauraziun daventada in’impurtanta part da la lavur. Fiorelli ha er introducì metodas da la documentaziun scientifica. El ha sutdividì la citad en ils quartiers (regiones) e blocs da chasas (insulae) che valan anc oz e numerà las entradas da las singulas chasas (domus), uschia che mintgina sa lascha identifitgar a basa da questas trais cifras, e quai ultra al num ch’ils exchavaturs han per ordinari dà a la chasa, p.ex. VI 15,1 (Casa dei Vettii). Cun il ‹Giornale degli Scavi› ha Fiorelli er edì l’emprima periodica cun rapports actuals davart las exchavaziuns. Sut ils successurs da Fiorelli han ins liberà las ulteriuras restanzas al vest da la Via Stabiana che n’eran anc betg vegnidas exchavadas. Uschia è stada terminada l’evaluaziun archeologica da l’entira part occidentala da la citad.
L’onn 1889 han l’archeolog Friedrich von Duhn e l’architect Louis Jacobi examinà stresas pli profundas da la citad ed èn fruntads sin in tempel doric dal 6avel tschientaner a.C. Tranter il 1907 ed il 1911 han ins chattà davant ils mirs da la citad duas necropolas or dal temp samnitic (5avel tschientaner a.C.). Vittorio Spinazzola ha manà tranter il 1911 ed il 1924 la perscrutaziun da l’entira Via dell’Abbondanza (er numnada via da bazar) fin a la Porta di Sarno. Las reconstrucziuns che Spinazzola ha realisà vi da las fatschadas dals edifizis da questa via èn però fitg contestadas en la scienza. Per proteger mirs, frescos, mosaics, inscripziuns etc. han ins gia erigì a partir da la fin dal 19avel tschientaner sin ils mirs pitschens tetgs da quadrels inclinads. Ins ha però fatg quai senza resguardar l’anteriura autezza dal local u plauns sura. Plinavant han ins installà ina rait da conducts d’aua e d’electricitad, per part per crear per ils visitaders effects tras funtaunas siglientas u glisch. Er il fatg ch’ins ha plantà da quel temp en las curts internas da las chasas plantas d’arbaja e palmas n’è, a lunga vista, betg stà da grond niz e chaschuna anc oz problems als archeologs. Er tar ils mirs na pon ins oz strusch pli differenziar tranter parts originalas e reconstrucziuns. Ma il pli grond problem da las lavurs da quel temp insumma furman las mesiras da mantegniment sezzas, las qualas van pli e pli en decadenza.
Vias, portas da citad e mirs da citad
thumb|350px|Plan da la citad thumb|220px|Porta di Nocera cun il Vesuv davosvart Fin oz è il svilup da la citad da Pompei perscrutà be malamain, damai che las exchavaziuns sa restrenschan per ordinari a l’orizont da temp da l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 s.C. Sondagis pli profunds èn fin uss vegnids fatgs be en fitg paucs lieus, a chaschun da projects spezials e sa restrenschend ad objects specifics. Perquai sa laschan be trair conclusiuns parzialas areguard il svilup da la citad. Tar sondagis odierns da la citad vegn però er resguardada l’examinaziun da stresas pli profundas.
Anc oz sa lascha enconuscher sin il plan da Pompei il center oriund da la colonisaziun da la citad, la quala è vegnida erigida sin in plateau da lava en in lieu exponì. Las conturas da quest emprim abitadi en il sidvest da la citad èn caracterisadas da vias betg gulivas e betg ordinadas en in raster (sco che quai dueva esser il cas pli tard). Bain han vias grondas ch’èn vegnidas erigidas pli tard, surtut la Via dell’Abbondanza, er manà en il territori da la citad veglia; ma schizunt tar questas lavurs n’èsi betg stà pussaivel – pervi da la substanza architectonica avant maun – da schlargiar las axas a moda dal tuttafatg guliva.
Cun guardar pli precis dat en egl che la citad da Pompei vegn percurrida da tschintg vias principalas. Quellas mainan per ordinari – sur diversas stortas u deturs – d’ina porta da la citad a l’autra. La suletta via che tanscha tras l’entira citad e che collia a moda absolutamain guliva ina porta da la citad cun l’autra è la Via Stabiana che maina en direcziun nord-sid. La suletta porta da la citad che na sa chattava betg sper ina da las vias grondas furmava la Porta di Ercolano situada en il nordvest da la citad. Malgrà che la gronda part da la citad è vegnida concepida tenor plan, divergeschan bleras lingias da las vias da l’axa nord-sid da la Via Stabiana.
A basa da las lingias da las vias sa lascha trair la conclusiun ch’ils quartiers situads en la part settentriunala da la citad veglia sajan vegnids concepids en il decurs dal 6avel tschientaner a.C. e surbajegiads parzialmain. L’extensiun dal territori da la citad sur la Via Stabiana ora vers ost n’ha probablamain betg gì lieu avant la fin dal quart tschientaner. Er qua datti duas differentas lingias da las vias, uschia che la colonisaziun da la part orientala vegn medemamain ad esser succedida en duas etappas. Surtut l’ultima etappa fa l’impressiun sco sch’in grond dumber da persunas fiss sa domiciliada qua a medem temp. Ins suppona ch’i sa tractia dals anteriurs abitants da la citad Nuceria Alfaterna, la quala Hannibal ha destrui l’onn 215 a.C.
Il fatg che la citad è creschida spertamain gia en il 6avel tschientaner a.C., pia dal temp da las trais emprimas generaziuns da colonisaziun, explitgescha er la decisiun d’eriger in emprim mir da defensiun. Questa construcziun da la mesadad dal 6avel tschientaner ch’era vaira bassa è gia vegnida spazzada a l’entschatta dal 5avel tschientaner e remplazzada tras ina nova construcziun massiva che consistiva da duas curtinas cun spazi intermediar emplenì. I n’è betg cler, schebain ina smanatscha reala (da vart da colonias vischinantas u nà da la retroterra) ha manà a l’erecziun dal mir.
Cumbain ch’ins sa be pauc da la colonisaziun preromana, pon ins dir ch’il temp dals Samnits (5avel/quart tschientaner a.C.) n’è betg stà segnà d’in grond svilup areguard la construcziun urbana. Cura ch’ils Romans han extendì lur influenza sin la Campania ed han empruvà da sblundregiar Pompei, èn ins sa decidids en la citad d’eriger in terz mir da la citad (or da quadrels da crap da chaltschina). A medem temp èn vegnidas erigidas la Porta di Sarno e la Porta di Nocera; pia para quest terren pir d’esser vegnì integrà da quel temp en la citad. Ussa aveva Pompei cuntanschì l’extensiun che la citad dueva mantegnair fin si’extincziun. Anc duas giadas èn ils mirs da la citad vegnids rinforzads: l’emprima giada en connex cun la smanatscha da vart da Hannibal e la segunda giada durant la confruntaziun cun Roma a chaschun da la Guerra dals confederads. L’ultima midada vi dal mir ha muntà l’erecziun da dudesch turs en il sidost, ost e nord. Quellas han ins mintgamai erigì a la fin da singulas vias, sinaquai ch’ils defensurs las cuntanschian il pli spert pussaivel.
I dat en egl ch’i deva oriundamain strusch vias tschorvas en la citad. Pir tras midadas vi d’edifizis ch’èn vegnidas fatgas dal temp dals imperaturs èn intginas vias da transit daventadas vias tschorvas. Avant eran er tut las pitschnas vias lateralas transiblas e probablamain frequentadas fermamain. Uschia arrivav’ins senza problems da mintga punct da la citad al mir da defensiun, quai che n’era betg senza muntada en cas d’attatgas. Il territori surbajegià tanscheva er be en il vest e sidvest (citad veglia) fin al mir da la citad, en questas parts pia nua che quel era protegì supplementarmain tras ina paraid pendenta. En las ulteriuras parts da la citad era laschà liber in spazi davant il mir, il qual furmava uschia in rintg che tanscheva quasi enturn l’entira citad.
Las vias vegnivan surtut duvradas d’animals da sauma e da fachins. Per ils peduns devi per ordinari sin las axas principalas atgnas sendas. Malgrà las roderas profundas n’è il traffic cun manadiras probablamain betg stà uschè spess sco quai ch’ins ha pensà pli baud. Las roderas sin la sulada èn numnadamain sa furmadas en il decurs da radund 150 onns; ed en las vias lateralas na datti strusch fastizs d’isada tras rodas da chars. Probablamain transtgargiav’ins ils chars da vitgira gia davant la citad sin charrets a duas rodas, animals da sauma e fachins. Quai resulta er da tavlas da leschas ch’èn vegnidas a la glisch a Herculaneum: quellas restrenschan il traffic cun chars che vegnan tratgs sin las uras da notg; da di dastgavan be furniturs da projects da construcziun publics duvrar las vias. Persuenter datti indizis per in vast diever d’animals da sauma: En l’entira citad sa chattan a l’ur dal passape tschients foras che pudessan avair servì a fermar ils animals e per fixar las tendas da sulegl.
Vias per peduns devi a Pompei per ordinari be per lung da las vias principalas. En las vias lateralas tanschevan ils edifizis percunter fin a la via, uschia che l’entir traffic sa splegava sin quella. Ils passapes na paran betg d’esser vegnids erigids dal maun public. La ladezza e la sulada da quels varieschan numnadamain per lung da la medema via, e quai per ordinari al cunfin da las parcellas. Questas ‹mesiras per diminuir il traffic› na servivan apparentamain betg a diriger il traffic da peduns, mabain per sa fermar e contemplar la rauba exposta davant las butias.
Nums da vias n’èn enconuschents nagins dal temp antic; las denominaziuns odiernas derivan tuttas dal temp modern.
Provediment d’aua
thumb|220px|Bigl public Sur tschientaners ha il provediment d’aua da la citad da Pompei furmà in dals pli gronds problems. Accessibla libramain era l’aua be al flum Sarno u nà da las funtaunas al Vesuv. Vulev’ins avair a disposiziun aua directamain en la citad, stuevan vegnir endrizzadas cisternas u chavadas funtaunas fitg profundas (pervi da la posiziun da la citad sin in plateau). Questas funtaunas represchentan ina prestaziun tecnica respectabla. A la Porta di Ercolano è vegnida a la glisch ina funtauna che tanscha betg main che 35 meters en la profunditad. Sin l’entir territori da la citad han ins chattà pliras funtaunas, las qualas èn per ordinari situadas en lieus centrals (cruschadas). In dumber anc pli grond devi però sin las parcellas sezzas u, surtut en la fasa tardiva, schizunt a l’intern dals edifizis. Suenter l’erecziun da l’aquaduct n’han ins betg pli duvrà las funtaunas; per part han ins utilisà quellas sco foss da ruments. Ins suppona che la gronda part dals edifizis disponiva avant l’erecziun da l’aquaduct er d’ina cisterna. Probablamain servivan quellas però sco furnituras d’aua da diever (p.ex. per lavar, sauar ils curtins u bavrentar ils animals da niz).