cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hans Baluschek
Operar durant ils onns da la Republica da Weimar (1918–1932)
Baluschek ha dissegnà per las revistas ‹Der wahre Jacob›, ‹Lachen links›, ‹Frauenwelt›, ‹Kulturwille›, ‹Der Bücherkreis›, ‹Proletarier› ed ‹Illustrierte Reichsbannerzeitung› sco er per cudeschs da scola e romans. Repetidamain è sa mussada qua sia fascinaziun per il progress tecnic, surtut en il traffic da viafier. Entaifer la SPD tutgava Baluschek a l’ala sanestra. Er ad activitads communisticas n’era el tuttavia betg cuntrari. Ses maletg ‹Zukunft› dal 1920 è cumparì sco frontispizi da la revista communistica ‹Sichel und Hammer›. L’onn 1924 tutga Baluschek tar ils artists ch’han dà suatientscha al clom da la KPD da sustegnair la pretensiun per l’introducziun dal di da lavur dad otg uras.
Il 1923 ha Baluschek avert ensemen cun il president da l’imperi Friedrich Ebert la Grosse Berliner Kunstausstellung ed è stà ils onns 1929 fin 1933 manader da quella. A medem temp è el stà parsura da la deputaziun d’art dal quartier Schöneberg, en il qual el viveva, ed è sa stentà da mantegnair l’ierta istorica da quel. Uschia ha el scrit per in’exposiziun la scrittira ‹Das alte Schöneberg im Bilde›. Ins al ha attribuì in’abitaziun d’onur en l’Atelierturm en ils Ceciliengärten ch’eran gist vegnids erigids a Schöneberg; qua viveva e lavurava el.
Proscripziun tras ils naziunalsocialists
thumb|150px|Crap da fossa a Stahnsdorf Il 1933 èn ils naziunalsocialists arrivads a la pussanza; il temp da la Republica da Weimar è cun quai ida andetgamain a fin. Baluschek è, sco «artist marxistic», dalunga vegnì destituì da ses uffizis ed exclus pli tard da tuttas pussaivladads da lavurar e d’exponer. Sias ovras èn vegnidas attribuidas a l’‹art degenerà›.
Il 1933 e 1934 èn sias lavurs però anc stadas exponidas sin la Grosse Berliner Kunstausstellung. Baluschek ha er anc illustrà la fin 1934/l’entschatta 1935 la scrittira da giubileum ‹Hundert Jahre Deutsche Eisenbahnen 1835–1935› per incumbensa da la Deutsche Reichsbahn-Gesellschaft.
Mort e recepziun
Hans Baluschek na tutgava betg tar ils pli enconuschents artists da la Berliner Secession. Correspundentamain è sia recepziun surtut en la Republica Federala Tudestga stada relativamain modesta, entant ch’igl ha tuttavia dà commemoraziuns en la Republica democratica tudestga (p.ex. a chaschun dal 30avel di da sia mort ils 28 da settember 1965). Ultra da quai èn ins, per intents d’illustraziun, sa servids regularmain dals maletgs che Baluschek ha fatg dal proletariat.
La fossa da Hans Baluschek è segnada sco fossa d’onur da la citad da Berlin.
New Jersey
thumb|200px| thumb|200px| New Jersey New Jersey (uffizialmain: State of New Jersey) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Trenton. Sia populazuin munta a 8'707'739 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 22'608 km²
Bucarest
Bucarest (rumen București [bukuˈreʃtʲ]) è la chapitala da la Rumenia. El è cun var 2 milliuns abitants ed in'aglomeraziun urbana da 2,6 milliuns abitants la sisavla gronda citad da l'Uniun europeica. La surfatscha dal pajais cuvrescha 228 km². Sa chatta al sud da la Rumenia, circa da 70 km da distanza dal cunfin cun la Bulgaria.
Divisiun administrativa da la citad
La citad da Bucarest è dividida en 6 districts e en quartiers.
Ils 6 districts da Bucarest:
Planken
Planken è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Richard Nixon
thumb|225px|left|Nixon che parta da la chasa alva ils 9 d'avust 1974
Tuvalu
Il consista da nov inslas:
thumb|left|400px|Ina laguna dal Tuvalu thumb|400px|Charta
Bibliografia retorumantscha
thumb|Bibliografia retorumantscha
La Bibliografia retorumantscha (1552–1984) e Bibliografia da la musica vocala retorumantscha (1661–1984) è cumparida l'onn 1986 cun la finamira da dar ina survista integrala da tut las scrittiras stampadas dal Grischun rumantsch tranter il 1552 ed il 1984 sco era da la musica vocala rumantscha dals onns 1661 fin 1984. Ella è vegnida cumpilada da Norbert Berther ed Ines Gartmann ed edida da la Lia Rumantscha cun sustegn dal Chantun. Las duas ovras bibliograficas èn unidas en in tom da 1200 paginas.
La Bibliografia cuntegna registers dals auturs, dals nums, dals lieus geografics, da las materias, da cumponists ed arranschaders, dals titels e dals incipits da la chanzuns ed auters. Las introducziun ed instrucziuns da diever èn scrittas en rumantsch, tudestg e talian.
L'ovra sa drizza oravant tut a persunas che han in interess scientific vi dal rumantsch, sco linguists, istorichers, etnologs, sociologs e perscrutaders da musica. Ultra da quai a bibliotecas, instituts universitars, uffizis da redacziun, uffizis da documentaziun e schurnalists.
Chișinău
Chișinău [] (gagaus Kişinöv, russ Кишинёв/Kischinjow) è la chapitala da la Moldavia. La citad è cun passa 700'000 abitants era la citad cun la pli auta populaziun dal pajais. Ella è in'impurtanta plazza economica, citad universitaria e center cultural. Chișinău ha ina surfatscha da 120 km². Ensemen cun sia regiun suburbana furma ella il Municipi da Chișinău, che ha ina surfatscha da 563,3 km² ed è la patria da passa 800'000 persunas.
Via principala 17
{| class="wikitable" style="float:right;" !
Via principala 17
La via principala 17 è ina via principala svizra. Ella cumenza a Leibstadt en il chantun Argovia, maina sur Turitg e finescha ad Altdorf en il chantun Uri.
New Hampshire
thumb|200px| thumb|200px| New Hampshire New Hampshire (uffizialmain: State of New Hampshire) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Concord. Sia populazuin munta a 1'324'575 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 24'217 km²
Sport
miniatura|Sport Pussaivladad da sa mover, savens en furma da gieu.
Chantun Oberland
right|250px|thumb|Ils chantuns da la Republica Helvetica thumb|250px|Charta dal 1798 mussond la Republica helvetica cun ses chantuns
Il Chantun Oberland (tud. Kanton Oberland) era in chantun da la Republica helvetica (1798–1803) che cumprendeva la Part sura bernaisa (era Surselva bernaisa) e che aveva sco chapitala la citad da Thun.
Il chantun è vegnì creà l'onn 1798 tras la separaziun dal chantun Berna, che era in chantun da la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun è vegnì reincorporà en il chantun Berna l'onn 1803.
Il chantun era sutdividì en diesch districts:
Lavagna
thumb|300px|right|Port da Lavagna Lavagna (Lavàgna in l'idiom da la Liguria) es üna vschinauncha taliauna da 13.147 abitants illa Region Liguria, Provinza da Genova.
Geografia
thumb|200px|Lavagna (a dretta) e Chiavari (a schnestra) visas dal satellit Lavagna as sviluppa sülla riva d'oriaint dal Mer da la Liguria (u.d. "Riviera di Levante"), illa zona clameda Tigullio. Ella es a 41 km da la cited da Genova. La vschinauncha es divisa da la prosma Chiavari tres il flüm Entella, chi vo aint il mer al cunfin da las duos vschinaunchas.
Als 2007 gnit que deda ad ella la Bindera blova pella buna qualited da l'ova da sieu mer.
Istorgia
thumb|200px|right|Cited veglia da Cavi di Lavagna Scu oters vih dal territori as sviluppet Lavagna illa eted dals Romauns e vaiva'la nom Lavania (pled latin). Il nom es resto na müdo düraunts ils tschientiners, cun excepziun d'üna pitschna müdeda grammaticala (da "ni" a "gn").
Tenor funtaunas istoricas dal lö eira Lavagna ün cuntedi da Carl il Grand e zieva dvantet ella ün pussess dals uvas-chs da Genova. Düraunt il temp d'immez füt ella pussess feudel da la familia Fieschi, chi creent bgers cuntaisas culla Republica da Genova.
Düraunt il 12. tschientiner dvantet Lavagna üna comunaindependenta, eir scha ils Fieschi mantgnaivan la controlla politica dad ella.
Dal 1564 gnit ella plundrageda dal pirat türch Dragut e subit per que grandas devastaziuns scu bgers oters vihs prossems.
Dal 1815, zieva il Congress da Vienna, gnit Lavagna insembel cun tuot la Republica da Genova assegneda al Reginam da Sardegna; davent da 1861 fo'la part da l'Italia.
Vappa
La vappa da Lavagna es ün s-chüd mellan d'or cun ün'uonda blova ed ün chastè sün ün spelm, sül quêl ad es ün grü grisch. Il motto es "Entella", scu'l flüm da la vschinauncha.
Quista vappa gnit appruveda dal raig d'Italia Umbert I cun decret dals 23 favrer 1890.
San Steivan
thumb|200px|right|Baselgia da San Steivan Las primas notizchas dad üna baselgia construida i'l lö, inua cha hoz es que San Steivan, sun dal 6. tschientiner: lò eira que eir üna tuor da signels. Dasper la baselgia fettan ils Fieschi construir ün chastè, desdrüt forsa dal 1100 dals sudos da Genova u - pü cu facil - dal 1200 da l'imperatur Fadri II, per as svindicher pervi da sia excomunicaziun fatta dal papa Innocenzi IV, chi faiva part dals Fieschi.
Il prüm crap da la nouva baselgia gnit messa als 15 avuost 1650; ils lavuors vettan fin dal 1668 ed als 18 october 1703 vet la baselgia sia consacraziun.
La baselgio, chi ho duos cluchers, ho trais nevs, bgers uters sün sias duos varts ed ün oter pü grand illa nev centrela; a do eir bgers pittüras da mür e sün taila.
Grammaticas rumantschas
Grammaticas romontschas Sursilvan: Spescha, A..: Grammatica sursilvana Rumantsch grischun: Caduff, R./Caprez, U. N., Darms, G.: Grammatica per l’instrucziun dal rumantsch grischun
Lavagna
Sanctuari da Nossaduonna dal Carmel
Il sanctuari gnit construieu trunter 1617 e 1631 insembel cunt üna clostra dals fraters Carmelits; il di da sia inauguraziun gnit regaleda üna statua da lain da Nossaduonna dal Carmel, chi auncha hoz as chatta süll'uter grand.
Zieva l'arriv da Napoleun in Liguria, dal 1799 vettan ils Carmelits davent, perche cha il generel vaiva serro la clostra.
Viafier dal Bernina
La Viafier dal Bernina (tudestg: Berninabahn, talian e lumbard Ferrovia del Bernina) è ina lingia da viafier a binaris metrics che collia Tiraun en Lumbardia cun San Murezzan, situada per la maggioranza en Chantun Grischun.
Lavagna
Sanctuari da Nossaduonna dal Carmel
Dal 1806 vet il sanctuari danöv sia funcziun, cun excepziun da la clostra, chi dvantet üna biblioteca.
Illa fatscheda da la baselgia do que ün portun dal 19. tschientiner e be trais fnestras; il sanctuari ho trais nevs cun ses chapellas; ils uters sun fats da marmel da Lavagna. A do eir pittüras da mür da Alessandro Franchi (traunter 1890 e 1900) e Giuseppe Repetto (dal 1860) e purtrets cun rapreschantaziuns senchas.
Sanctuari da Nossaduonna da la Punt
thumb|200px|right|Nossaduonna da la Punt Dal 13. tschientiner, sülla punt chi traversa'l flüm Entella, daiva que üna chapella da Nossaduonna; punt e chapella gnint mess in uorden da papa Innocenzi IV per fer pü sgüra la via traunter Lavagna e Chiavari.
Viafier dal Bernina
La lingia vegn servì da la Viafier retica cun trens regiunals e RegioExpress, sper ils trens turistics sco il Bernina Express.
Fasa religius-confessiunala
La fasa religius-confessiunala è l'emprima fasa da la litteratura rumantscha che dura da ca. 1550 fin 1850. Ella è segnada dal cumbat confessiunal a partir da la Refurmaziun. La producziun litterara sa cumpona cunzunt da scrittiras religiusas.
Viafier dal Bernina
La Viafier dal Bernina ha ina lingia-schumellina en il Giapun, la lingia Hakone Tozan (箱根登山鉄道線) da la Viafier Hakone Tozan (箱根登山鉄道).
Uniun Rumantscha Grischun Central
Istorgia
La URGC è naschida ils ils 20 da zercladur 2006 da la fusiun da l'Uniun Rumantscha da Surmeir (URS) e da la Renania sutsilvana ch'era activa en las regiuns Schons, Tumleastga, Mantogna.
Paris
thumb|La [[Tur d'Eiffel]] Paris è la chapitala da la Frantscha en la regiun Île-de-France.
Code restrenschì e code elevà
Code restrenschì e code elevà èn denominaziun groppas per ils divers registers dal diever dal linguatg.
Il code restrenschi cumpeglia la lingua discurrida da mintga di ed è caracterisà d’in stgazi da pleds fitg simpel, frasas curtas e per part incumplettas, e betg adina grammaticala. Il code elevà descriva oercunter il linguatg pretensius e formal, sco el vegn p. ex. Pratitgà en scola u a chaschuns formalas. El è segna d’in stgazi da pleds elavurà, frasas pli lungas e grammaticalitad. Il code elevà s’exprima en il linguatg discurri formal ed en il linguatg da scrittira.
Seraplana
Seraplana es üna fracziun dal cumün politic vallader Valsot (fin il 2012 Ramosch). Ella as rechatta 3 km davent dal cumün Ramosch, aint in üna foppa sün 1150 m.s.m.
Seraplana ha ca. 50 abitants cun üna majoranza refuormada e quasi tuots discurrind l'idiom vallader. La populaziun lavura ill'agricultura obain i'l sectur terziar a Scuol, il lö principal da l'Engiadina bassa, 12 km davent da Seraplana. A Seraplana as rechatta üna falegnamaria.
Lavagna
Sanctuari da Nossaduonna da la Punt
Dal 1451 dettan ils Fieschi la punt e la chapella als Francescauns, chi vaivan cumpro ün terrain sülla riva orientela dal flüm per construir üna baselgia, illa quela metter l'imegna da Nossaduonna da la Punt. La baselgia gnit inaugureda dal 1492 e l'imegna gnit purteda aint ella dal 1500.
Seraplana
Seraplana es situada ün kilometer davent da la via principala 27 e la lingia d'autos da posta Scuol–Martina maina via Seraplana.
Chantun Rezia
Il chantun vegni crea en 1798. Il chantun era la Republica da las Trais Lias, in alliad da la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni incorporà en il chantun Grischun en l'onn 1803.
Lavagna
Sanctuari da Nossaduonna da la Punt
Dal 1564 gnit il sanctuari plündragio dal pirat Dragut, chi però nu purtet davent l'imegna da Nossaduonna. La Baselgia gnit ingrandida dal 1783 e dal tuot transfurmeda a la fin dal 19. tschientiner in stil neoclassic. Dal 1898 gnit construieu il clucher in stil neogotic e gnint fattas pittüra da mür.
Chantun Rezia
Il num vegni dal pievel Rets.
Lavagna
Santa Gülia da Centaura
thumb|200px|right|Santa Gülia da Centaura Ella as chatta illa fracziun cun listess nom. Construida dal 1301, gnit que in ün prüm mumaint dedicheda a San Giachem il Grand. Dal 1654 gnit fatta la nouva baselgia, chi gnit dedicheda a Santa Gülia.
Aint ella do que las reliquias da la Sencha, purtedas dal 1724, ün crucifix da lain dal 14. tschientiner, ün tripticon da la Fatscha Sencha dal 16. tschientiner e, in l'apsida, üna tevla da lain cun Santa Gülia e oters Senchs dal 1517.
Nossaduonna d'avuost
Ella as chatta illa fracziun Sorlana. Ella es independenta dal 1909.
Santa Maria Mama da la Baselgia
Quista baselgia es dvanteda üna plaiv independenta dal 1968 e gnit dedicheda a Santa Maria Mama da la Baselgia als 8 settember 1977.
Oratori da la Senchischma Trinited
El as chatta illa cited veglia e gnit construieu als 15. tschientiner. Düraunt bger temp gnit el mno da la confraternited da la Senchischma Trinited, chi daiva agüd a la povra glieud, liberaiva ils sclevs e dschaivan cults divins pellas ormas dals morts.
Palazi Franzoni
thumb|200px|right|Palazi Franzoni Construieu dal 1696 e utiliso in möds differents düraunt ils tschientiners, è'l hoz la chesa cumünela da Lavagna.
Il palazi eira abito da la nobla famiglia Franzoni, ma dal 1797 gnit el occupo dals sudos frances da Napoleun; pervi da las epidemias da l'inizi dal 19. tschientiner dvantet el ün ospidel.
Zieva ch'el gnit abanduno, gnit il palazi cumpro da Lazzaro Repetto, ün pur dal lö emigro in Argentina e, dal 1907 dvantet el ün albierg. Zieva üna petiziun dal pievel dal 1938 cumpret la Vschinauncha da Lavagna il Palazi, chi dvantet uschè la nouva chesa cumünela.
Palazi Ravenna
Quist palazi eira üna clostra dals Carmelits, e zieva füt el la chesa cumünela fin 1931. Daspö 1994 è'l la biblioteca cumünela (dedicheda dal 2004 a Giovanni Serbandini), inua ch'a vegnan fat eir manifestaziuns culturelas ed exposiziuns.
Tuor dal vih
Forsa gnit quista tuor construida dals Fieschi düraunt il 16. tschientiner scu tuor da guardgia; zieva dvantet'la üna chesa cun ün mausoleum.
Hoz è'la il lö da la Gallaria artistica da la s-chaglia e la Collecziun Alloiso: ün po vzair ogets fats da s-chaglia e keramica e chats archeologics chattos illa zona. Suot do que ün curtin da stil da Genova, inua ch'a vegnan fat concerts ed exposiziuns.
Chesa Carbone
thumb|200px|right|Chesa Carbone Ella as chatta illa cited veglia, in via Riboli; ella es ün palazi burgais da trais plauns cun decoraziuns da stil da Genova. Construida düraunt la prüma mited dal 19. tschientiner, è'la üna proprieted da la famiglia Carbone, ma ella vegn mneda dal "Fondo per l'Ambiente Italiano" (Fundaziun pell'ambiaint taliaun). Aint ella do que mobiglia, purtrets ed ogets dals tschientiners traunter 17. e 20. tschientiner.
Colleziun "Rodolfo Alloiso"
Ella as chatta aint la Tuor dal vih e vegn mneda da la vschinauncha; a do in tuot 88 chats archeologics da la zona dal Tigullio ed eir keramics e maiolicas dal Renaschimaint chattos düraunt las lavuors da restoraziun da listessa tuor.
Manifestaziuns
thumb|200px|right|Tuorta dals Fieschi
Economia
L'economia da Lavagna as basa pelpü sül turissem da sted, pustüt illa fracziun Cavi di Lavagna.
I'l territori da la vschinauncha do que bger chevas da crap da plattas; la tevla da craps ütiliseda illas scoulas vegn clameda in Italia "lavagna", perque ch'ella es fatta cun crap da platta da quista vschinauncha.
Transports
thumb|200px|right|Staziun da Lavagna
Vias
Lavagna as chatta süll'uschè ditta "Via Aurelia", veglia via da l'eted dals Romauns, chi lia Roma cul cunfin traunter Italia e Frauntscha tar Ventimiglia.
A Lavagna do que eir üna sortida da l'autostreda A12 Genova-Rosignano.
Vela
A lavagna do que il "Circolo Nautico Lavagna" (Societed da mer Lavagna), chi fo scoula da vela ed organisescha regattas.
Haile Gebrselassie
Haile Gebrselassie (Ge'ez: ኃይሌ ገብረ ሥላሴ, transliteraziun scientifica: haylē gebre silassē; naschid ils 18 d'avrigl dal 1973) è in atlet professiunal da l'Etiopia spezialisà en tuttas las emprovas tranter la cursa da 1500 m ed il Maraton.
Medaglias
Gieus Olimpics
Nevada
thumb|200px| thumb|200px| Nevada Nevada (uffizialmain: State of Nevada) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Carson City. Sia populazuin munta a 2'643'085 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 110'567 km²
Temp autmedieval
240px|thumb|La catedrala gotica Notre-Dame de Paris dal 12avel/13avel tschientaner Sco temp autmedieval (u temp medieval classic) vegn designada en la medievistica l’epoca dal temp medieval che tanscha da la mesadad dal 11avel fin la mesadad dal 13avel tschientaner (ca. 1050–1250). En il senn scientific vegn la noziun en emprima lingia applitgada a l’Europa latina-cristiana. Per il territori bizantin ed islamic cunfinant resp. l’istorgia ordaifer l’Europa na sa lascha il term betg duvrar u be a moda fitg restrenschida, cumbain che Bizanz e l’intschess islamic furman tuttavia aspects che vegnan tratgs en consideraziun en la perscrutaziun.
Caracteristicas da l’epoca en survista
Il cunfin tranter il temp medieval tempriv ed il temp autmedieval vegn fixà differentamain. Sco cumenzament da la nova epoca èsi usità en la perscrutaziun da resguardar la mesadad dal 11avel tschientaner, damai che l’Europa latina è stada segnada a partir da quel mument da vastas midadas. Tant economicamain sco er culturalmain ha gì lieu in nov temp da fluriziun. Questa vieuta è vegnida iniziada d’in augment da la populaziun ch’ha perdurà fin en il 14avel tschientaner. Igl han stuì vegnir urbarisads novs territoris e meglieradas las metodas da producziun per pudair augmentar las racoltas. Quai ha promovì il mastergn ed il commerzi (incl. novas rutas commerzialas) ed en consequenza da quai er l’economia monetara. Sinaquai è sa sviluppà in sistem bancar, surtut en l’Italia Superiura. Igl èn sa furmads novs martgads, ils quals han da lur vart emplenì las cassas da las citads. Tut quai ha manà ad ina mobilitad, tant areguard il lieu sco er areguard il stan social, sco ch’ins na l’aveva betg enconuschì dapi l’antica. E sper il svilup economic han er gì lieu impurtants progress tecnics.
La cristianisaziun era da quel temp pli u main terminada en l’Europa dal Nord ed en vastas parts da l’Europa da l’Ost. A l’intern ha la baselgia cun il papat sviluppà ina clera ierarchia; vers anora ha ella gì da cumbatter cun regents seculars per la posiziun predominanta. Quests cumbats da pussanza èn vegnids crititgads da blers contemporans. Uschia èn sa sviluppads en Germania moviments da refurma ecclesiastics. Da quel temp ha er gì lieu il cumbat d’investitura ed en consequenza da quel divers conflicts tranter l’imperatur tudestg-roman ed il papat. Ils papas vulevan tuttavia disponer da la pussanza seculara, quai che n’è però betg restà senza cuntradicziuns. Il temp autmedieval ha er furmà l’epoca da fluriziun dals urdens monastics, sco per exempel dals cisterziens e dals premonstratens.
Igl èn sa sviluppadas novas scolas catedralas e claustralas; a medem temp han ins fundà las emprimas universitads (t.a. Paris, Bologna, Oxford e Cambridge). Là vegniva instruì teologia, medischina (surtut en Frantscha) e dretg (en emprima lingia en l’Italia, e qua en spezial a Bologna). Questa revoluziun entaifer la furmaziun è stada pussaivla grazia a la rescuverta da scrittiras anticas (sco p.ex. quellas dad Aristoteles) ch’èn arrivadas nà dal spazi arab e bizantin en l’Europa dal Vest (uschenumnada ‹renaschientscha dal 12avel tschientaner›). En consequenza da quest process ha uss surtut la scolastica dominà il pensar scientific. Quella ha chattà sia culminaziun en il 13avel tschientaner cun scienziads sco Albertus Magnus e Tumasch d’Aquin che derivavan omadus da l’urden dals dominicans.
Medemamain han cumenzà las cruschadas vers il Proxim Orient, las qualas duevan pli tard er sa drizzar cunter la Spagna islamica ed il Balticum. Il temp autmedieval è ultra da quai stà il temp da fluriziun da la chavallaria, la quala è sa furmada da nov en consequenza da las cruschadas.
Er il champ statal è stà segnà da midaments fundamentals. Il Sontg Imperi roman ha pers sia posiziun egemoniala. Il domini dals Saliers ha la dispita d’investitura da la fin dal 11avel ed entschatta dal 12avel tschientaner fatg stremblir. Als Staufers n’èsi betg reussì en il 12avel e 13avel tschientaner d’impedir che la pussanza roiala entaifer l’Imperi vegnia flaivlentada. In motiv ha er furmà la politica d’Italia ch’ha lià bleras forzas en la part meridiunala da l’Imperi. Entant han la Frantscha e l’Engalterra gudagnà adina dapli pussanza politica. La chasa englaisa dals Plantagenet disponiva a medem temp da possess en Frantscha, quai ch’ha manà repetidamain a cumbats cun ils retgs franzos, ils quals han consolidà lur pussanza en il 12avel e 13avel tschientaner. Bizanz ha pers en il 11avel tschientaner bunamain l’entira Asia Minura als Seldschucs. En il 12avel tschientaner èsi bain reussì da reconquistar parts da quella, ma dapi las consequenzas fatalas da la Quarta Cruschada furmava la ‹Roma Orientala› be pli ina pussanza regiunala.
Moviment da refurma dals cluniacens
La fundaziun da la claustra da Cluny (910) è stà in cas spezial en quel senn che ses fundatur, duca Guillaume I d’Aquitania, ha desistì da tut ses dretgs sco patrun da l’atgna baselgia; enstagl ha el mess quella – quai ch’era dal tuttafatg nunusità da quel temp – sut la protecziun directa da la Sedia papala. Da l’entschatta davent èn ils avats da la claustra sa spruvads da refurmar la regla da sontg Benedetg e la liturgia per attribuir uschia ad ina renaschientscha spiertala dal monachissem occidental e far frunt a las tendenzas da secularisaziun da la vita monastica. Cun la licenza da refurma generala dal 931 ha papa Gion XI lubì a la claustra da laschar entrar muntgs d’autras claustras e da surpigliar autras claustras per realisar la refurma. Cun quai ha el tschentà il fundament giuridic per che l’idea da refurma da Cluny possia sa derasar sur ils mirs da la claustra ora. Ulteriurs privilegis papals, sco per exempel la liberaziun d’intervenziuns da l’uvestg diocesan, han rinforzà la posiziun da la claustra, la quala è bainspert sa sviluppada ad in center d’in grond moviment da refurma. Gia en il decurs dal 10avel tschientaner èn numerusas claustras vegnidas attribuidas a Cluny; ils priurs da quellas eran suttamess directamain a l’avat da Cluny. Al success da la claustra e dal moviment ha attribuì il fatg ch’ils avats èn savens stads fitg ditg en uffizi (p.ex. l’avat Hugo dal 1049 fin il 1109) e ch’ils muntgs suandavan ina stricta obedientscha envers lur avat.
La relaziun da la claustra tar l’aristocrazia da la regiun (Burgogna) era fitg stretga. Da quai dattan differentas donaziuns perditga che pretendevan ch’ils donaturs vegnian sepulids en vischinanza da la baselgia claustrala. L’influenza da Cluny ha en emprima lingia cumpiglia la Frantscha; per part ha quella però er irradià en regiuns cunfinantas da l’Italia e da la Spagna. A partir dal 12avel tschientaner è l’influenza da la claustra tschessada rapidamain ed a medem temp ha ina politica da finanzas ruinusa accelerà il declin economic.
Papat da refurma
L’onn 1046 ha l’imperatur Heinrich III chatschà tras il moviment da refurma a Roma, cura ch’el ha destituì a chaschun da las sinodas da Sutri e Roma trais papas rivalisants ed ha tschentà en lur lieu l’uvestg da Bamberg sco Clemens II. Cleramain en il senn da la refurma da la baselgia ha agì papa Leo IX (1049–1054). Cura ch’el è vegnì nominà la fin da l’onn 1048 da l’imperatur sco papa, era el uvestg da Toul; el derivava da la famiglia dal cont dad Egisheim ed era parentà cun l’imperatur. Igl è caracteristic per ses temp d’uffizi ch’el ha pir sa laschà ordinar sco papa suenter ch’il clerus ed il papa da Roma – als quals cumpeteva il dretg d’elecziun tenor il dretg da fin qua – al avevan danovamain elegì. Da la Burgogna e Lorena ha el manà impurtants cussegliaders cun sai a Roma. Surtut il refurmatur radical Humbert da Silva Candida ha gì grond’influenza sin il papa. Sco manader da la delegaziun papala a Constantinopel l’onn 1054 ha el attribuì tras sia tenuta senza cumpromiss che las tractativas d’uniun cun la baselgia bizantina han fatg naufragi e ch’igl è vegnì tar il Schisma oriental.
Leo IX è stà l’emprim papa a suttastritgar cun numerus viadis il primat ch’il papat pretendeva per sai. Sut il successur da Leo, Victor II (il qual aveva furmà sco uvestg dad Eichstätt il pli impurtant cussegliader da l’imperatur Heinrich III), han ins gì il sentiment che la stretga collavuraziun tranter l’imperatur ed il papa cuntinueschia. Il papa era vegnì instituì il 1056 da Heinrich III sco avugà da ses figl. Ma suenter la mort dal papa gia l’onn 1057 vegniva l’Imperi manà d’ina flaivla regenza d’avugadia sut l’imperatura Agnes ed entaifer l’aristocrazia a Roma sa chattavan ils adversaris da la refurma en la maioritad. Perquai è la pitschna gruppa dals refurmaturs sa sentida necessitada d’eleger a Siena in nov papa (Nicolaus II). Durant ses curt pontificat (1058–61) èn vegnidas prendidas impurtantas decisiuns. Sin ina sinoda a Roma l’onn 1059 han ils participants edì in decret davart l’elecziun dal papa, tenor il qual ils cardinals duevan en emprima lingia eleger il papa; il dretg dal retg tudestg vegniva be menziunà a l’ur. Sper la nova reglamentaziun da l’elecziun dal papa ha la sinoda anc prendì autras decisiuns che duevan gidar a realisar las pretensiuns dals refurmaturs. Uschia na dastgava nagin uffizi sacral pli vegnir cumprà d’in laic u tras cumpra d’uffizi (simonia).
A Nicolaus II èsi er reussì da sa cunvegnir cun ils Normans cun dar per feud a lur regents l’Apulia, la Calabria, la Sicilia e Capua. Tras quai è il domini dals Normans che sa chattava en cumplain svilup stà suttamess a la suveranitad feudala dal papa.
Schisma oriental
thumb|220px|Hagia Sophia, la catedrala da Constantinopel dal temp dal Schisma Ils 16 da fanadur 1054 ha il mess papal Humbert da Silva Candida documentà il naufragi da las contractivas cun la baselgia bizantina cun metter sin l’altar da la Hagia Sophia ina bulla d’excommunicaziun cunter ses partenari da tractativas, il patriarc Michael Kerullarios. Da quel temp era papa Leo IX, per incumbensa dal qual Humbert aveva manà las contractivas, gia mort. Cun embannir da sia vart il papa ha il patriarc sigillà la ruptura tranter la baselgia dal vest e quella da l’ost.
Quest eveniment spectacular ha furmà l’escalaziun finala d’in svilup ch’è stà segnà da tensiuns cuntinuantas e d’in lung process d’alienaziun. La cuntraversa va enavos sin in decret dal Concil da Chalkedon (451), il qual aveva attribuì – suenter Roma – a Constantinopel il segund plaz en l’ierarchia da las sedias patriarcalas. Cumbain ch’il papa da lez temp, Leo I, n’aveva mai renconuschì questa decisiun, è sa messa tras en l’ost l’idea d’ina posiziun speziala dal patriarc da Constantinopel sco chau da la cristianadad orientala. Tar quest conflict areguard la revalitaziun da la residenza imperiala Constantinopel – ch’aveva surtut manà en il 9avel tschientaner sut papa Nicolaus I a grevas tensiuns ed er ad in schisma – èn vegnidas vitiers opiniuns divergentas en dumondas dogmaticas e liturgicas.
In punct da dispita central ha furmà il ‹filioque›, vul dir la dumonda schebain il Sontg Spiert saja resortì dal bab u ‹er dal figl›. Quai avevan pretendì ils uvestgs francons a l’entschatta dal 9avel tschientaner, entant ch’en l’ost era quest’idea fruntada sin resistenza. Daspera eri usità en l’ost ch’ils clericals – cun excepziuns dals uvestgs – pudevan maridar, entant che la refurma da la baselgia en il vest propagava gist il cumbat cunter la lètg sacerdotala. En pli eran sa sviluppadas differentas tradiziuns en connex cun la preparaziun dal paun d’eucaristia e las isanzas da curaisma sco er divergenzas areguard la cumparsa exteriura – sco la barba dals spirituals en l’ost – ch’avevan anc accelerà supplementarmain il process d’alienaziun. Malgrà quai n’han betg las bullas d’excommunicaziun dal 1054 manà a la ruptura finala; anzi è quella d’attribuir a las tensiuns economicas e politicas tranter Bizanz e las citads maritimas talianas. En consequenza da quellas èsi vegnì il 1182 ad ina mazzacra dals latins sesents a Constantinopel ed il 1204 han ils cruschaders conquistà e spoglià questa citad.
Dictatus papae
Suenter la mort dad Alexander II l’onn 1073 è gia vegnì elegì il proxim di en in’elecziun segnada da tumults l’archidiacon Ildebrando sco papa; cun il num Gregori VII ha el sapientivamain stgaffì ina relaziun tar Gregori I. Ildebrando aveva gia giugà dapi il 1046 ina rolla a la curia; sut ils papas precedents valeva el sco persuna decisiva tar tut las impurtantas decisiuns. Tar il Dictatus dal 1075 sa tracti d’in text dal qual il cuntegn n’è betg penetrà vers anora e che n’era er betg destinà per la publicitad, ma che tracta temas centrals a moda ordvart clera e decidida. Damai che las 27 sentenzias n’èn betg ordinadas a moda sistematica (e cuntegnan schizunt ina dubletta) sa tracti probablamain d’ina sort pro memoria ch’è forsa arrivà senza vulair en il register.
Sco sentenzia centrala pretenda il text en plirs lieus ina posiziun absolutamain suprema tant per la baselgia romana – sco instituziun endrizzada directamain tras Cristus – sco er per l’uvestg da Roma che dastga sa numnar sco sulet uvestg general e papa. Pliras sentenzias tractan la giurisdicziun dal papa; cura ch’el sentenzieschia uvestgs na saja el betg dependent da sinodas e possia pretender per sai da manar tut ils impurtants process. Questa tendenza da Gregori da suttastritgar sco anc mai avant el la giurisdicziun superiura dal papa sa lascha declerar cun sia finamira da cumbatter la cumpra d’uffizis (simonia) e la lètg da sacerdots. Pervi da l’organisaziun manglusa da la curia n’han questas pretensiuns bain betg anc sa laschà realisar dal temp da Gregori, ma ellas han tuttina fatg cler tge finamiras che la baselgia romana aveva da quel temp.
Davart l’intervenziun dal papa en il sectur profan cuntegna il text duas sentenzias. Tenor quellas dueva il papa esser autorisà betg be da liberar ils subdits da regents malgists da lur engirament da fidaivladad, mabain er da destituir l’imperatur sez – quai che furmava ina provocaziun nunditga da la pussanza seculara da quel temp. Cumbain ch’ins desista oz d’attribuir al Dictatus papae il status d’in program da regenza, sa lascha tuttina constatar ch’igl èn vegnids fixads qua per l’emprima giada – e cunter tutta tradiziun dal dretg canonic – dretgs d’intervenziun dal papa en il sectur terrester. Pauc pli tard dueva Gregori VII recurrer a quest dretg en la politica reala.
Dispita d’investitura
Suenter che gia papa Alexander II aveva smanatschà a Heinrich IV cun l’excommunicaziun, ha la relaziun tranter il papa ed il retg fatg l’impressiun da sa calmar in pau a l’entschatta dal temp d’uffizi da papa Gregori VII. La ruptura è succedida il 1075, numnadamain en quel mument che Heinrich IV ha nominà uvestgs a Milaun e schizunt a l’intern dal stadi papal, quai che cuntrafascheva als princips davart l’elecziun canonica tras clerus e pievel ch’eran vegnids fixads en rom da la refurma da la baselgia.
Cura che Gregori VII ha admonì Heinrich IV e smanatschà cun l’excommunicaziun, è s’exprimida entaifer l’episcopat tudestg ina gronda resistenza cunter la finamira da Gregori da far fin cun la cumpra resp. vendita d’uffizis e da pretender er en Germania ch’il celibat vegnia tegnì a moda absoluta. A chaschun d’ina dieta curiala ch’è vegnida frequentada da numerus uvestgs, han ins decidì da visar al papa l’obedientscha. Ed en ina brev ordvart severa – drizzada betg al papa, mabain al «fauss muntg Ildebrando» – ha Heinrich envidà ses adversari da dar liber la sedia papala.
thumb|240px|Restanzas dal chastè da Canossa (Emilia-Romagna) En furma d’ina uraziun drizzada a sontg Peder ha Gregori da sia vart declerà il retg tudestg sco relaschà ed excommunitgà. Tras quest pass era succedì insatge nunditg, pertge che anc mai n’aveva in papa dispensà in regent secular. Ils vegls adversaris dal retg, surtut ils Saxons ed ils conts da la Germania dal Sid, èn s’unids ed er ina part dals uvestgs ha rut cun il regent. Per prevegnir ad in’emprova d’intermediaziun da vart dal papa, ha Heinrich traversà cun ina pitschna suita las Alps ed è cumparì la fin schaner 1077 en il vestgì da penitent davant il chastè da Canossa, en il qual il papa era sa retratg. Suenter ch’il retg aveva fatg ina penetienzia da trais dis, n’ha il papa gì nagin’autra letga che d’al acceptar puspè sco putgant plain ricla en la cuminanza dals cartents. Uschia aveva Heinrich bain cuntanschì in success tactic; ma a medem temp ha el renconuschì la supremazia dal papat sur la roialitad e n’ha er betg pudì impedir ch’ils prinzis elegian a Forchheim in cuntraretg (Rudolf da la Svevia).
Concordat da Worms
Fin la refurma da la baselgia en il 11avel tschientaner avevan ils retgs dals Ottons e Saliers instituì uvestgs ed avats imperials ed er fatg diever da quels per incumbensas signurilas mundanas. Questa cumpetenza dal retg, ch’era da muntada centrala per pudair exequir ses domini, ha papa Gregori VII mess en dumonda; cun relaschar in scumond d’investitura general dueva l’influenza da laics sin l’elecziuns da dignitaris ecclesiastics vegnir eliminada dal tuttafatg. Da quai è resultà in cumbat da 40 onns ch’ha pir pudì vegnir terminà cun il Concordat da Worms. La premissa per il cumpromiss ch’ins ha chattà è stada la separaziun da las cumpetenzas spiritualas e secularas dals dignitaris ecclesiastics.
Ils 22 da settember 1122, suenter diras tractativas, han l’imperatur Heinrich V ed ina delegaziun papala – cun il cardinal dad Ostia Lamberto Scannabecchi a la testa, il papa Honorius II da pli tard – segnà a Worms il contract da pasch. L’imperatur ha desistì da l’investitura cun ils simbols spirituals rintg e batgetta; en pli ha el empermess da restituir ils bains ecclesiastics alienads e da prestar en avegnir servetschs d’agid al papa. Malgrà quai è l’influenza da l’imperatur restada gronda. Il papa ha numnadamain lubì la preschientscha da quel tar l’elecziun d’uvestgs ed avats e concedì che l’imperatur als investeschia cun il scepter sco simbol per la pussanza mundana. Plinavant cumpeteva a l’imperatur in tschert dretg da cundecisiun en cas d’elecziuns dispitaivlas.
Reginavel norman en l’Italia
Vers l’onn 1000 èn pelegrins e mercenaris normans arrivads en l’Italia dal Sid ed han sustegnì ils prinzis dal lieu cunter ils Arabs. Ils regents locals ed er ils papas han recrutà en la Normandia ulteriurs mercenaris e l’onn 1030 è il Norman Reinulf vegnì infeudà cun il contadi Aversa. Da qua ennà dueva sa furmar successivamain il Reginavel norman en l’Italia. Pli tard han ulteriuras gruppas da novarrivads sut la direcziun da la famiglia dals Hauteville lantschà ina politica da conquista da dominis bizantins e langobards. Cura che papa Leo IX ha empruvà d’intervegnir a favur dal principadi da Benevent, ha el subì sper Civitate (1053) ina sconfitta totala; el sez è vegnì fatg praschunier dals Normans.
Papa Nicolaus II è alura sa decidì per ina vieuta radicala en la politica envers ils Normans. Il 1059 ha el infeudà il cont Richard d’Aversa cun Capua ed il manader dals Normans da la famiglia dals Hauteville Robert Guiscard cun la Calabria ed Apulia sco er cun la Sicilia, la quala stueva però l’emprim vegnir liberada dals Arabs. Ensemen cun ses frar pli giuven Roger èsi reussì il 1061 a Robert Guiscard da liberar Messina dals Arabs. Il 1091 è la conquista da l’insla stada terminada; quella ha Robert Guiscard surlaschà anc da ses temp da vita a Roger I. Cuntrari a la situaziun en l’Italia Bassa, nua ch’ils Normans avevan da far cun in territori sparpaglià, ha Roger pudì surpigliar a Sicilia l’administraziun monarchica dals Arabs ed uschia er in entir stab da funcziunaris indigens versads.
Cura che Roger I è mort il 1101 era ses figl anc en la vegliadetgna d’uffant; pir il 1112 è el daventà in regent independent (Roger II). Suenter lungs cumbats cun ses parents en l’Italia Bassa e cunter la resistenza dal papat – ch’era flaivlentà tras il Schisma – al èsi reussì il 1130 da far valair sia curunaziun sco retg da la Sicilia, Calabria ed Apulia e la finala er d’abatter il 1134 ils baruns da l’Italia Bassa che faschevan resistenza. Ina champagna militara da l’imperatur Lothar III (1136/37) è stada senza success ed il 1139 ha papa Innocenz II stuì renconuscher il reginavel sicilian da Roger II. La pli gronda prestaziun da Roger è stada la consolidaziun dal reginavel a l’intern. Quella ha el cuntanschì cun relaschar ina collecziun da leschas e cun surpigliar l’administraziun da finanzas dals Arabs ed ils uffizis dals Bizantins.
Guglielm il Conquistader
thumb|180px|Guglielm il Conquistader sin il Tarpun da Bayeux Suenter la fin dal reginavel da la Mar dal Nord sut Knut il Grond è la dinastia dals Saxons dal Vest (Wessex) puspè arrivada a la pussanza en l’Engalterra. Creschì si en la Normandia, ha Eduard tgirà er suenter ses return en l’Engalterra stretgs contacts cun sia patria d’exil. Quai per l’ina cun nominar Normans en auts uffizis e per l’autra cun destinar probablamain gia baud – damai ch’el sez n’aveva nagins uffants – duca Guglielm da la Normandia sco ses successur. Ma cura che Eduard è mort il 1066, è il pussant Earl Harold, ch’aveva maridà ina sora dal retg, vegnì instituì sco retg. Ultra da quai ha er il retg norvegiais Harald Hardrade fatg valair, sco ertavel da Knut, agens dretgs al tron. L’emprim èsi reussì a Harold da victorisar cunter ses rival norvegiais ch’era penetrà a Yorkshire cun in’armada. Ma paucs dis pli tard è duca Guglielm arrivà cun in’armada d’invasiun sur il Chanal.
En la Battaglia sper Hastings (ils 14 d’october 1066), la quala è represchentada sin l’enconuschent Tarpun da Bayeux, è sa decidì il destin da l’Engalterra sur lung temp: l’infantaria da Harold ha stuì succumber als chavaliers normans e Harold sez è crudà en la battaglia. Uschia ha Guglielm pudì sa laschar curunar a Westminster sco retg. A chaschun da sia curunaziun ha il nov retg bain empermess da tegnair las isanzas e leschas da ses antecessurs ed ha mess uschia in cler signal a favur da la cuntinuitad. Sco novaziun centrala han ils conquistaders però manà cun sai il feudalissem continental, il qual ha introducì en l’Engalterra in nov princip da domini e d’organisaziun che n’era betg enconuschent fin qua. Quel ha tschentà la relaziun tranter il retg e l’aristocrazia, inclus il clerus superiur, sin in nov fundament ed ha modifitgà a moda decisiva la constituziun da la defensiun cun introducir in servetsch da chavalier a basa d’ina relaziun da vasalladi.
Cun la nova furma d’organisaziun èn er vegnidas midadas las relaziuns da possess d’enfin qua. Al lieu dals capos anglosaxons è uss passada la suita da Guglielm. Quella n’ha betg be surpiglià ils auts uffizis da baselgia e statals, mabain ha er occupà praticamain tut ils vasalladis da la curuna. Da l’autra vart ha Guglielm tuttavia recurrì al sistem d’administraziun e da taglia anglosaxon. Da la colliaziun da la monarchia feudala normana cun las tradiziuns dals dretgs dal pievel tenor il reginavel anglosaxon è uschia sa furmada la basa per ina pussanza centrala monarchica da lunga durada. Ed ultra da quai è il pajais s’avert tras la conquista normana definitivamain al circul cultural roman.
Seldschucs
Il num dals Seldschucs deriva da Seldschuc, in chau da stirpa turkmen da derivanza ogusica ch’è sa convertì vers il 970 cun sia suita a l’islam. En il 11avel tschientaner èn ils Seldschucs l’emprim avanzads vers sid ed han conquistà l’Iran. Envidads dal calif abassidic a Bagdad, han els occupà l’onn 1055 sut Tughrul Beg la citad ed èn daventads ils protecturs dal califat. L’onn 1071 ha Alp Arslan, il nev da Tughrul, battì ils Bizantins sper Manzikert ed ils Turkmens han pudì sa chasar en l’Anatolia. Circa a medem temp èn er la Siria e la Palestina vegnids sut la controlla dals Seldschucs. Quai dueva la finala esser decisiv per las cruschadas ch’èn vegnidas iniziadas nà da l’Occident.
Sultan Melikschah, il fegl da Tughrul, ha giudì il sustegn da Nisam al-Mulk, in dals pli impurtants wesirs en l’istorgia da l’islam. Quel è vegnì mazzà suenter in temp d’uffizi da trent’onns tras in Assassin. Ils Assassins (Hashshashin, ‹quels ch’utiliseschan haschisch›; da qua er il term modern ‹assassin›) eran ina secta schiitica extremista ch’era sa furmada sut l’agitatur Hasan as-Sabbah sco gruppa terroristica en las muntognas al sid da la Mar Caspica e ch’ha pir pudì vegnir destruida il 1256 tras ils Mongols.
La fin dal reginavel dals Seldschucs da Rum ha manà natiers l’avanzada dals Mongols en l’Asia Minura e la sconfitta al Köse Dağ l’onn 1243. Ils Seldschucs han stuì sa suttametter ed èn daventads vasals dals Mongols ch’han introducì in’administraziun pli e pli rigida. La dinastia seldschuca è ida a fin il 1308 cun la mort da Masud II, entant ch’il vest dal pajais era gia scrudà avant en principadis pitschens autonoms. D’in dad els dueva sa sviluppar il Reginavel osmanic.
L’idea da las cruschadas
thumb|220px|Papa Urban II proclamescha la cruschada (maletg da ca. 1455) Ils 27 da november 1095 ha papa Urban II tegnì en rom da la sinoda a Clermont (Auvergna) in pled fulminant davant ina gronda massa da glieud. En colurs drasticas ha el descrit il destin dals Cristians en l’Orient che vegnian supprimids a moda crudaivla dal pievel islamic dals Seldschucs. Cun pleds ardents ha el intimà giuven e vegl da render succurs als concrettaivels en l’ost e da stgatschar «l’infama rataina» dals territoris che quels avevan conquistà. L’effect da quest pled è stà extraordinari. Sut il clom «Igl è la voluntad da Dieu!» han numerus auditurs sa laschà fermar cruschs da taila sin ils givels per documentar uschia lur prontadad da prender sco Cristus la crusch si dies e da sa participar a la campagna militara cunter ils nuncartents.
Nà da Clermont è il moviment da las cruschadas – sustegnì d’ulteriuras proclamaziuns papalas e propagà da numerus predicaturs ambulants – sa derasà en l’ulteriura Frantscha ed ha bainspert tschiffà l’entir Occident. Sco finamira da guerra uffiziala è gia baud vegnì proclamà la liberaziun dals lieus sontgs a Jerusalem. Il moviment da massa ch’è sa sviluppà ha pudì recurrer a duas impurtantas tradiziuns: ils pelegrinadis a Jerusalem ch’eran derasads vastamain e la tradiziun da cumbatter ils pajauns ch’era naschida or da la resistenza cunter ils Saracens, Ungarais e Normans. Or da la cumbinaziun da quests dus elements è la cruschada sa chapida sco in pelegrinadi armà cun la finamira da liberar resp. da segirar la sontga fossa a Jerusalem.
Il potenzial da guerra correspundent ha la baselgia chattà en la chavallaria occidentala. In’impurtanta rolla per il success dal moviment ha er giugà l’idea d’ina recumpensa per la participaziun a las cruschadas en furma da la remischun dals putgads; quella ha la baselgia applitgà sapientivamain per motivar da sa participar a las cruschadas. Ultra da quai è vegnì mess en vista in ritg butin e l’acquist da possess funsil, damai che la baselgia aveva declerà da l’entschatta davent ch’il territori che vegnia prendì davent als pajauns duaja vegnir occupà dals cruschaders. Sut talas aspectativas èsi daventà attractiv da sa participar a la cruschada per baininqual figl d’ina famiglia da chavaliers che sa sentiva dischavantagià envers il primnaschì.
Cruschadas e stadis da cruschaders
En ses pled a la sinoda da Clermont aveva papa Urban II bain clamà senza differenza povers e ritgs da sa participar a la cruschada cunter ils pajauns; en la pratica è el percunter surtut sa drizzà a la chavallaria da lingua franzosa. Sper ils chavaliers ha il moviment però tschiffà vastas massas dal pievel, las qualas han percurrì il pajais sco rotscha nundisciplinada en direcziun ost. L’emprim è il fanatissem sa drizzà cunter ils na-cristians en l’agen pajais, ils gidieus, uschia ch’il cumenzament dal moviment da las cruschadas è vegnì accumpagnà dals emprims grevs pogroms cunter gidieus dal temp medieval.