cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elefant african
Cumparsa
Elefants na san betg suar. Be sur las ureglias, tras las qualas culan fin a 14 liters sang per minuta, po vegnir dada giu chalur ch’è danvanz. Quai explitgescha daco che las ureglias èn uschè grondas. Supplementarmain sa sfradentan elefants gugent en l’aua.
Derasaziun
thumb|200px|Territori da derasaziun (situaziun dal 2007) Pli baud eran ils elefants africans derasads da la costa da la Mar Mediterrana fin al Cap da la Buna Speranza. Al nord da la Sahara è la spezia però gia morta ora en il 6avel tschientaner a.C.
Pervi da frauduladers d’ivur e la destrucziun dal spazi da viver è l’elefant african svanì en il fratemp or da vastas parts da ses anteriur territori da derasaziun, surtut en il sid ed en il vest da l’Africa. Per lunschor la pli gronda populaziun en l’Africa dal Vest sa chatta en il cumplex da parcs naziunals W–Arly–Pendjari, nua che vivan anc adina bundant traimilli animals. La populaziun situada il pli al sid viva en il parc naziunal d’elefants Addo en l’Africa dal Sid. Ils pli gronds effectivs insumma han pudì sa mantegnair en l’ost e sid dal continent, ma er là sa restrenscha lur derasaziun per gronda part sin parcs naziunals e territoris da protecziun.
La sutspezia settentriunala L.a. pharaohensis ha probablamain pudì sa mantegnair fin en il 19avel tschientaner a la costa sudanaisa ed en l’Eritrea. Elefants relativamain pitschens ch’èn tut tenor parentads cun quella, paran d’avair survivì pli ditg en la Mauretania ed existan là eventualmain anc adina. In’ulteriura sutspezia settentriunala è L.a. orleansi; en temps istorics era quella derasada en il nord da la Somalia ed en l’Etiopia, ma il pli tard l’onn 1987 era quella sa reducida a 60 fin 300 animals (en la regiun Harar en l’Etiopia).
En l’entira Africa èn tut tenor stimaziun anc derasads radund 400 000 fin 650 000 animals.
Spazi da viver
Elefants pon viver en differents habitats, premess ch’igl è avant maun sumbriva, aua e quantitads da pavel suffizientas.
En deserts na vivan elefants per ordinari betg. Excepziuns furman la Sahara a Mali ed ils territoris da cunfin a Namibia (vers il desert Namib), nua ch’igl exista ina populaziun d’‹elefants dal desert› cun spezialas adattaziuns a quest spazi da viver sitg (t.a. in schlargiament da la sola-pe). Lur dumber en Namibia vegn, tut tenor funtauna, inditgà cun 60 fin 500 animals. En la muntogna cumparan elefants per part fin en autezzas da 5000 meters; lur spazi da viver preferì furma però la planira.
Elefants èn dependents en lur spazi da viver d’ina funtauna, tar la quala els pon ir ina giada per di. Sche l’autezza da l’aua lubescha quai, fan els gugent bogn e sfunsan magari uschè lunsch che be pli la tromba varga or da l’aua.
Moda da viver
thumb|220px|Elefants sper ina funtauna (Namibia) Ils elefants èn activs da di e da notg. Els ruaussan per il solit durant la chalira da mezdi e/u suenter mesanotg. Quai fan els cun giaschair per terra u (pli savens) cun durmir pusads cunter ina planta. En media percurra in triep elefants mintga di in tschancun da radund 12 kilometers. Els sa movan cun ina sveltezza da ca. 10 km/h; sche necessari pon els però er currer cun 40 km/h. Na vegnan elefants betg smanatschads, èn els animals paschaivels. Elefantas cun animals fitg giuvens daventan però spert agressivas sch’ins s’avischina. Omaduas schlattas smanatschan cun auzar la tromba, manar las ureglias, leventar pulvra e scurlattar vi e nà il chau. Avant l’attatga vegn avertì cun trumbettar dad aut.
Il triep vegn per il solit manà d’ina elefanta madira, savens pli veglia. En media cumpiglia in tal triep diesch elefantas cun lur pitschens. Fruntan trieps in sin l’auter, poi esser ch’els s’uneschan per in tschert temp a furmaziuns luccas che pon cumpigliar plirs tschient animals. L’elefanta manadra tegna ensemen il triep e mantegna questa posiziun fin sia mort. Alura surpiglia per il solit sia figlia pli veglia questa posiziun. Ils mastgels fan be part dal triep sco animals giuvens; cur ch’els cuntanschan cun ca. 8 onns la pubertad, vegnan els stgatschads da las elefantas pli veglias. Savens s’uneschan ils mastgels ad agens trieps; be durant il temp da chalira èn els en gir a moda solitaria.
L’aspectativa da vita munta a ca. 70 onns. Abstrahà da l’uman n’enconuschan elefants africans betg blers inimis natirals. I para però ch’ils liuns en singulas parts da l’Africa sajan sa spezialisads pli e pli sin far chatscha sin elefants. En tscherts parcs naziunals en la regiun da cunfin tranter Botswana e Simbabwe cumpiglian elefants en il fratemp radund 20 % da la vivonda dals liuns; chatschads vegnan en quests cas surtut animals giuvens e mez creschids fin en la vegliadetgna da ca. 11 onns.
Multiplicaziun
thumb|180px|Secreziun durant la musth La musth, ina perioda da producziun da testosteron e d’activitad sexuala augmentada tar ils mastgels, sa mussa ca. a partir dal 25avel onn da vita. Ch’in mastgel sa chatta en questa fasa ves’ins vi da la secreziun or da glondas situadas davos l’egl, vi dal pischar d’in cuntin e vi da l’agressivitad augmentada. Ils emprims onns dura la musth be paucs dis, ma pli vegl ch’in mastgel vegn e pli ditg che quest stadi dura. A la fin po el durar trais mais u anc dapli. La fertilitad sa mantegna ca. fin il 55avel onn da vita. Elefants che sa chattan en la musth sa cumportan a moda dominanta envers auters mastgels che na sa chattan betg en questa fasa. En il cumbat gudognan els per il pli schizunt cunter concurrents che paran pli gronds e pli ferms.
Mastgels creschids s’uneschan cun il triep be per sa copular. Las elefantas sezzas sa chattan mintgamai be durant in pèr dis l’onn en chalur. Quai po esser il cas da tut temp, uschia che er las naschientschas sa repartan sur l’entir onn. Il temp da purtanza munta a ca. 22 mais. Per il solit nascha be in sulet giuven; schumellins datti en 1 fin 2 % dals cas. Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs mammals sa chattan ils tettels tar las femellas tranter las extremitads davant (tuttina sco tar ils primats u las vatgas da mar). E la vulva na sa chatta betg sut la cua, mabain tranter las chommas davos; tras questa posiziun anatomica croda il pitschen che nascha be 70 centimeters enstagl da 1,70 meters.
In elefant giuven paisa radund 100 kg e po gia levar en pe ina mes’ura suenter la naschientscha. La mamma al lascha tettar ca. durant in onn. La madirezza sexuala vegn tut tenor gia cuntanschida suenter diesch onns, savens però er pir intgins onns pli tard. Avant ch’ils mastgels han cuntanschì ina vegliadetgna da 20 onns n’èn els betg ferms avunda per pudair far valair lur pretensiun sin la paregliaziun. Cumbats èn il pli savens svelt decidids; en intgins cas pon mastgels però er blessar in l’auter mortalmain cun lur dents lungs.
Nutriment
L’elefant african sa nutrescha da fains, ragischs, fegls, roma, scorsas, lain e divers fritgs. En curtins zoologics survegnan elefants surtut fain. Elefants passentan radund 16 fin 20 uras cun magliar. Per di maglia in animal var 200 fin 300 kg.
Dents isads pon sa renovar fin sis giadas; da mintga vart da la missella è mintgamai en diever be in dals molar lunghents. Ins discurra en quest connex da l’uschenumnada midada da dents orizontala. Suenter ch’ils ultims dents èn isads è l’elefant dependent da nutriment pli lom. Elefants fitg vegls sa trategnan perquai savens en palids nua ch’els sa nutreschan da pastg; perquai fruntan ins en tals lieus sin bleras restanzas d’elefants. Quest fatg ha manà a la legenda dals uschenumnads ‹santeris d’elefants›.
Da muntada absolutamain centrala per ils elefants è l’aua. Per di ston els pudair consumar ina raziun da 100 fin 150 liters. Durant setgiras èsi per els ina dumonda existenziala d’enconuscher resp. da pudair sa render tar funtaunas che porschan ina quantitad d’aua che basta per l’entir triep.
Muntada ecologica
thumb|220px|Elefant che sa serva da la tromba per cuntanscher la tschima (Kenia) Elefants influenzeschan fitg ferm lur ambient. Quai sa mussa surtut là nua che elefants priveschan gronds areals da l’effectiv da plantas. Savens vai decennis fin ch’in anteriur territori da guaud ha percurrì ils stadis da mezdesert, savanna da pastg e savanna da plantas e sa transfurma puspè en in guaud serrà. Quests process n’èn betg automaticamain in indizi per surpasculaziun, mabain fan savens part da process ciclics che pon tut tenor s’extender sur tschientaners.
Ma per cas che la spessezza da la populaziun crescha fitg ferm – surtut sch’ils elefants vivan en in territori isolà – pon ils elefants effectivamain far donn a lunga vista a l’ambient. En il parc naziunal Tsavo-East (Kenia) è l’effectiv da plantas quasi vegnì destruì dal tuttafatg en il decurs dals onns 1970. Sper il fraud dueva quai la finala furmar in dals motivs principals per la sminuziun dramatica dal dumber d’elefants.
Cun lur grascha derasan elefants sems da planta sco per exempel quel da las acazias. Ina gronda part da la buatscha vegn ultra da quai duvrada da baus da grascha sco lieus da cuar, quai che serva supplementarmain a dar aria a la terra ed a proveder quella cun substanzas nutritivas. Da las foras d’aua che vegnan chavadas u schlargiadas tras elefants profitan la finala er autras spezias d’animals.
Ulteriuras particularitads dals elefants
Da tests ch’èn vegnids fatgs en il Zoo da Bronx a New York cun elefants asiatics resorti che elefants disponan d’ina schientscha da sasez. Sper giazlas, delfins ed ominids paran er elefants da pudair enconuscher sasezs en il spievel. Ultra da quai ha pudì vegnir cumprovà che elefants san dumbrar e ch’els vegnan da schliar simplas adiziuns. Probablamain als lubescha quai da controllar sch’il triep saja cumplet.
Elefants èn er abels d’enconuscher ils dents lungs e l’ossa da members da la medema spezia. Quai ha mussà in studi en il parc naziunal d’Amboseli che l’Universitad da Sussex ha realisà. Plinavant paran elefants da s’interessar nua che members da lur triep sparids u mazzads èn ids a finir. Uschia penetreschan els per exempel en vitgs, dals quals ils abitants han mazzà elefants da lur triep.
Cuntrari a quai ch’i vegn savens pensà, na communitgeschan elefants betg en emprima lingia cun trumbettar. Trumbettadas èn plitost in indizi per agitaziun, tema, agressivitad etc. Per communitgar cun auters members da la medema spezia fan els per gronda part diever da suns d’infrasun. Questas vibraziuns che l’uman n’auda betg vegnan transmessas tras l’aria e tras la terra sur plirs tozzels kilometers. En questa moda pon els communitgar cun animals che sa chattan lunsch davent.
Sistematica ed evoluziun
thumb|220px|Elefant da guaud thumb|150px|Chau d’in elefant asiatic Ils elefants (Elephantidae) (grec vegl ἐλέφαντ- eléphant-, tschep da ἐλέφᾱς eléphās ‹Elefant›) furman ina famiglia entaifer ils Proboscidea. Questa famiglia cumpiglia tut ils animals cun tromba recents. Igl èn quai l’elefant african (Loxodonta africana) e l’elefant da guaud (Loxodonta cyclotis) ch’appartegnan omadus al gener Loxodonta sco er l’elefant asiatic (Elephas maximus) ch’appartegna al gener Elephas. Il proxim parent dals elefants entaifer ils animals dad oz furma la vatga da mar.
L’elefant african, che vegn er numnà elefant da la steppa, viva oz en quatter populaziuns ch’èn spartidas ina da l’autra: en las savannas da l’Africa da l’Ost e dal Sid, en l’Africa dal Vest, en la part settentriunala dal Namib (Africa dal Sidvest) ed en il guaud tropic centralafrican.
Firenza
250px|thumb
Elefant african
Sistematica ed evoluziun
L’elefant da guaud viva en ils guauds tropics da l’Africa dal Vest, tranter auter en il Camerun, la Republica Democratica dal Congo e la Republica Centralafricana. Ina minoritad da scienziads ha proponì l’elefant nanin (Loxodonta pumilio) sco ulteriura spezia; quella duai viver sper l’elefant da guaud sco spezia pli pitschna en il guaud tropic (Gabun, Congo, Camerun). Retschertgas geneticas n’han però manà a nagins indizis correspundents, uschia che questa proposta n’è betg sa messa tras.
Oriundamain eran ins da l’avis che l’elefant african e l’elefant da guaud furmian duas sutspezias. Retschertgas pli novas vi dal genom dad omadus represchentants han però mussà ch’i sa tracta da duas differentas spezias. Quellas èn sa spartidas il pli tard avant 1,9 milliuns onns, probablamain però gia bundant pli baud (evtl. gia avant 2,5 fin 5,6 milliuns onns).
Firenza
En il temp medieval era quai in center artistic, cultural, commerzial, politic, economic e finanzial; en il temp modern giugava el la rolla da la chapitala da la Toscana da 1569 fin 1859 ch’è daventà sut la regenza dals Medici in dals stadis ils pli ritgs e moderns. Igl onn 1865 han ins declerà Firenza sco chapitala dal Italia fin 1871, igl onn che marchescha la fin dal Risorgimento.
Elefant african
Sistematica ed evoluziun
L’elefant asiatic (u elefant da l’India) era pli baud derasà en la part meridiunala da l’Asia per lung d’ina sdrima che tanscheva davent da la Siria fin en China. Oz è el anc da chasa en l’Asia dal Sid e dal Sidost. Il sulet ibrid tranter in’elefanta asiatica ed in elefant african ch’è enconuschent è naschì l’onn 1978 en il Zoo a Chester, ma è gia mort duas emnas suenter la naschientscha.
Squadra naziunala da ballape dal Giapun
La squadra naziunala da ballape dal Giapun è la selecziun naziunala da ballape dal Giapun. Ella vegn controllada da la Japan Football Association (JFA) e dapi l'onn trenada da Takeshi Okada. Dapi ils onns 1990 tutga ella tar las squadras las pli fermas da l'Asia ed ha fin ussa gudagnà trais giadas il Campiunadi asiatic. Ils onns 1998, 2002 e 2006 è la squadra era sa participada al Campiunadi mundial da ballape.
Firenza
Istorgia
In impurtant center universitar impurtant e patrimoni cultural mundial dapi 1982, vala sco lieu d’origin da la Renaschientscha – la schientscha d’ina nova era moderna tenor il temp medieval, in temp da midada e la «renaissance»«, – e sco lieu da la naschientscha da la «lingua taliana, grazia a la lingua da Florentina che vegn duvrada en la litteratura. 1986 è Firenza vegnida nominada sco chapitala culturala da l’Europa.
Elefant african
Sistematica ed evoluziun
Dal punct da vist dals lungs process evolutivs furman ils elefants odierns ina famiglia relativamain giuvna entaifer ils Proboscidea. Ils emprims Proboscidea èn sa sviluppads en il paleocen avant ca. 60 milliuns onns en l’Africa dal Nord. Igl èn sa sviluppadas diversas famiglias sco Moeritheriidae, Deinotheriidae, Barytheriidae, Gomphotheriidae, Mammutidae e Stegodontidae. Tar tut questas famiglias ch’èn mortas ora en il fratemp na sa tractavi betg dad elefants, cumbain che lur cumparsa era per part sumeglianta. Intginas da questas famiglias sco ils Stegodontidae, ils Gomphotheriidae ed ils Mammutidae han vivì fin en il temp da glatsch sper ils elefants. Ils elefants sezs èn sa sviluppads avant ca. 7 milliuns onns or da la famiglia dals Stegodontidae.
Squadra naziunala da ballape dal Giapun
Cader actual
Giugaders ch'èn vegnids nomindas per la participaziun al Campiunadi mundial da ballape 2010.
Elefant african
Sistematica ed evoluziun
Als elefants fossils appartegnan tranter auter ils mamuts. Quels eran sa spartids avant ca. 6,7 milliuns onns dal gener che cumpiglia oz l’elefant asiatic. Emprimas cumprovas da mamuts derivan medemamain da l’Africa (il Mammuthus subplanifrons dal pliocen tempriv). La furma tempriva Mammuthus meridionalis ha cuntanschì avant ca. 3 milliuns onns l’Eurasia ed è sa derasada da là fin en l’America dal Nord. A l’entschatta dal temp da glatsch viveva il mamut da la steppa Mammuthus trogontherii. Pli tard al è suandada la spezia ch’è enconuschenta oz sco mamut per propi, il Mammuthus primigenius cun ses pail lom. Restanzas da quest ultim vegnan anc chattadas oz en la schelira permanenta da la Sibiria. Per il solit sa tracti dad ossa u da pail, ma magari fruntan ins en il glatsch er sin entirs mamuts ch’èn conservads surprendentamain bain. L’ivur da mamut vegniva duvrà da vegl ennà surtut en China ed en Russia per lavurs d’entagl. Ils umans en il pleistocen tardiv faschevan chatscha sin ils animals e tenor diversas teorias pudess l’uman er esser stà la culpa da si’extirpaziun. Autras teorias supponan che quai saja plitost d’attribuir ad ina successiun d’envierns fitg crivs e da mancanza da nutriment. En la gronda part dal territori da derasaziun en l’Eurasia e l’America dal Nord èn ils mamuts svanids avant ca 10 000 onns; ils ultims han vivì avant ca. 3700 onns sin l’insla da Wrangel (situada en il nordost da la Russia).
Firenza
Architectura
Firenza vala sin l’entir mund sco ina center d'art ed architectura ed è enconuschenta grazia a ses numerus monuments e museums sco ina da las pli bellas citads dal mund. Citad da Dante Alighieri, Petrarca, Donatello, Botticelli, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Niccolò Machiavelli, Galileo Galilei.
Trivia
Enconuschent era per il santeri dals englais, il club da ball ACF Fiorentina ed autras equipas da sport.
Elefant african
Elefants en l’istorgia da l’uman
thumb|220px|Hannibal percurra las Alps (fresco a Roma, ca. 1510) Gia en il terz millenni a.C. eran ils elefants morts ora u vegnids extirpads en la zona d’influenza egipziana. Suenter ina guerra da conquista en il territori asiatic duaja Thutmosis III esser ì a chatscha d’elefants. Inscripziuns assiricas dal 8avel u 7avel tschientaner a.C. rapportan da la chatscha d’elefants en la Siria odierna; chats dad ossa correspundents cumprovan quai.
Firenza
Fontaunas
https://it.wikipedia.org/wiki/Firenze (talian)
Elefant african
Elefants en l’istorgia da l’uman
Il chau d’armada cartaghinais Hannibal ha traversà l’onn 218 a.C. las Alps cun elefants da guerra. A Roma sez eran ils emprims elefants stads da vesair l’onn 275 a.C. a chaschun d’in cortegi triumfal. Dapi l’onn 169 a.C. vegnivan elefants er preschentads en il circus.
En l’istorgia europeica èn daventads famus ils suandants elefants (surtut da derivanza asiatica): Abul Abbas, in regal dal calif Harun ar-Raschid a Carl il Grond, Hanno, l’animal preferì da papa Leo X, Soliman, l’emprim elefant a Vienna, Hansken, in’elefanta dal 17avel tschientaner famusa per si’intelligenza, e Jumbo (ca. 1861–1885), il retg dals elefants. Louis IX ha manà l’onn 1255 d’ina cruschada in elefant cun sai en Frantscha; pli tard ha el regalà quel a Henry III da l’Engalterra. Louis XIV ha tegnì 13 onns in rar exemplar african a Versailles.
Domesticaziun
Cuntrari a l’elefant asiatic è la spezia africana probablamain vegnida dumestitgada be darar. Per part vegn quai explitgà cun il fatg che l’elefant african è pli agressiv e saja pli difficil da dumestitgar. L’ultim temp hai però dà emprovas da dumestitgar er elefants africans. Igl è reussì da mussar che quels sa laschan trenar per engaschaments da lavur; en tscherts lieus – per exempel en las palids da Botswana – vegnan els er duvrads per transportar turists.
Contestada è la dumonda, danunder che derivavan ils elefants da guerra da Cartago. Damai che la domesticaziun d’elefants africans è vegnida resguardada sur lung temp sco nunpussaivla, han bleras persunas dal fatg supponì ch’ils elefants da Cartago sajan stads descendents d’animals asiatics. Auters experts han mess en dumonda quest’ipotesa; els argumenteschan ch’ins na sappia oz betg bler davart la sutspezia da l’Africa dal Nord e che quella saja eventualmain stada pli lev da dumestitgar ch’ils parents al sid dal continent.
Per il reginavel Kusch, situà al sid da l’Egipta, datti medemamain indizis fitg clers ch’igl eran vegnids tegnids e dumestitgads elefants. Quai cumprovan numerusas illustraziuns e plasticas a Musawwarat es sufra.
Chatscha e fraud
thumb|220px|Elefants en l’Africa dal Sid La chatscha suenter ivur ed il fraud han gì per consequenza che las populaziuns d’elefants èn svanidas en bleras parts da l’Africa. En las savannas da l’Africa dal Vest èn ils elefants morts ora a l’entschatta dal 20avel tschientaner, en l’Africa dal Sid han ins gist anc pudì eriger il 1931 il parc naziunal d’elefants Addo per proteger ils ultims indesch exemplars. Anc tranter il 1950 ed il 1980 han ins sajettà en las savannas da l’Africa da l’Ost radund 500 000 elefants.
Suenter ch’il commerzi cun ivur è vegnì scumandà l’onn 1989 en l’entir mund, èn ils effectivs en l’Africa da l’Ost e surtut en ils stadis meridiunals dal continent creschids cuntinuadamain. L’IUCN, ch’aveva manà l’elefant african tranter il 1996 ed il 2003 sco ‹fermamain periclità›, al classifitgescha dapi il 2004 sco ‹periclità›. Damai ch’ins aveva anc profetisà en ils onns 1980 che l’elefant saja extirpà fin il 2010, è quest svilup ordvart legraivel. Tuttina n’è il commerzi illegal cun ivur betg da sutstimar: l’onn 2009 han ins calculà ch’i vegnian fraudads mintg’onn radund 38 000 elefants per gudagnar ivur.
San Marino
San Marino (talian Repubblica di San Marino, surnum La Serenissima; rumantsch er Son Marin) è la pli veglia republica dal mund ch’exista fin oz. Si’istorgia sa lascha apparentamain persequitar enavos fin l’onn 301. Il stadi furma in’enclava ch’è circumdada dal tuttafatg da l’Italia; el è situà tranter las regiuns Emilia-Romagna (provinza Rimini) e Marche (provinzas Pesaro ed Urbino), en vischinanza da la costa adriatica sper Rimini. Sin la collina grippusa Monte Titano sa chattan las turs De La Fratta, Montale e la fortezza La Guaita. San Marino cumpiglia en tut nov vischnancas. Dapi il 2008 appartegnan il center istoric da San Marino ed il Monte Titano al Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
Geografia
thumb|left|160px|Las trais turs sin il Monte Titano thumb|160px|La bandiera da San Marino thumb|160px|Il palaz da la regenza Savens vegn il pajais titulà sco stadi-citad; en realitad na correspunda el però betg a las caracteristicas d’in tal stadi. La republica San Marino sa chatta sin las spundas orientalas da las Apenninas etruscas. L’extensiun nord-sid da dudesch kilometers vegn quasi percurrida cumplettamain dal dies chaltschinus dal Monte Titano. Cun 756 m furma el a medem temp il punct il pli aut da la Republica. Il punct il pli bass è il Torrente Ausa cun 55 meters. La surfatscha dal stadi correspunda pli u main ad in quadrangul irregular ed è per gronda part collinusa. Ella cumpiglia en tut 60,57 kilometers quadrat. La lunghezza dal cunfin cun l’Italia munta a 39 kilometers. Dus gronds flums naschan sin il territori statal: l’Ausa ed il Fiumicello; en pli percurran ils dus flums San Marino e Marano il pajais. Las duas regiuns talianas che cunfineschan cun San Marino èn Emilia-Romagna en il nordost e Marcas en il sidvest. La chapitala San Marino giascha sin la spunda sidvest dal Titano.
Clima
Il stadi è segnà d’in clima mediterran; pervi da la posiziun pli auta èsi in pau pli frestg ch’a la costa vischinanta. La stad sa movan las temperaturas tranter 20 °C e 32 °C, l’enviern tranter −2 °C e 10 °C. Mintgatant poi dar in pau naiv sin il Monte Titano. La plievgia croda en parts gulivas sur l’entir onn (en tut ca. 550 mm).
Flora e fauna
Las spundas stippas dal Monte Titano e la cuntrada collinusa enturn quest massiv èn cuvertas d’in guaud spess e segnadas da la tipica vegetaziun mediterrana. I dat guauds da feglia cun ischis ed ulms e plantas semperverdas sco ruvers e tieus. La bostgaglia semperverda, la macchia, cumpiglia saleschs d’arbaja, saleschs dentads, chaglioms da lavandra sco er plantas cun frajas e plantas d’ulivas.
La fauna sa cumpona surtut da spezias che suondan la cultura e ch’èn perquai da chattar en vischinanza da lieus abitads da l’uman. Igl èn quai tranter auter la vulp, la lieur, l’erizun e la fiergna. Autras spezias sco il chavriel e la mustaila prefereschan sco spazi da viver la protecziun dals guauds. Er ils utschels èn avant maun en gronda variaziun. En la grippa e sin autas plantas cuan falcuns, dals utschels chantadurs èn per exempel represchentads la luschaina, il pirol, il chardelin, il serin ed il chanvalin.
Populaziun
La spessezza da la populaziun munta a 527,5 abitants per kilometer quadrat. La quota da naschientschas sa muventava tranter il 2000 ed il 2004 tar 10,6 per 1000 abitants, la quota da mortoris tar 6,8. L’aspectativa giascha tar 78,6 onns tar ils umens ed 84,9 onns tar las dunnas, quai ch’è ina da las quotas las pli autas dal mund.
Lingua naziunala è il talian. Damai ch’il stadi è orientà fermamain vers il turissem, discurran bunamain tut ils abitants ina lingua estra, per il pli englais, tudestg u franzos. Surtut entaifer la generaziun pli veglia è anc derasà il dialect romagnol, influenzà per part da la regiun vischina Marcas.
Religiun
Il cristianissem catolic-roman furma la religiun statala da San Marino. Il territori dal stadi fa part da l’uvestgieu San Marino-Montefeltro che suttastat a l’archuvestgieu Ravenna-Cervia
92,3 % da la populaziun èn catolics, 4,7 % fan part d’autras cuminanzas religiusas e 3 % n’appartegnan a nagina religiun.
Istorgia
L’istorgia da San Marino tanscha enavos fin en il quart tschientaner. Dals cumenzaments èn surtut tradits mitus e legendas; a San Marino vegnan quests raquints però resguardads fin oz sco autentics.
Cumenzaments
Enturn l’onn 300 duai Marinus, in tagliacrappa da l’insla dalmatica Rab, esser vegnì en la citad da Rimini che sa chattava en cumplain svilup. L’onn 303 ha cumenzà sut l’imperatur Diocletian la davosa persecuziun dals cristians en l’Imperi roman. Marinus, ch’era sez cristian, è sinaquai fugì sin il Titano. In pau a la giada èn er auters persequitads s’alliads cun el, uschia ch’igl è sa furmada in’emprima cuminanza cristiana sin la muntogna. Sco data da fundaziun uffiziala vegn inditgà oz ils 3 da settember 301. L’onn 311 è la persecuziun tschessada grazia a l’Edict da toleranza da Nikomedia. Gaudenzio, l’uvestg da Rimini, ha numnà Marinus diacon e Donna Felicissima, ina patriziana romana ch’era convertida al cristianissem, al ha regalà il Titano. Ils davos pleds da Marinus avant sia mort il 366 duain esser stads: «Relinquo vos liberos ab utroque homine» («Jau as lasch enavos libers dad omadus umans», vul dir tant da l’imperatur sco dal papa).
L’emprima cumprova istorica davart la cuminanza cristiana sin il Monte Titano deriva da l’onn 511. En sia ‹Vita Sancti Severini› menziunescha Eugippius er in muntg che viveva sin questa muntogna e numna il territori gia da quel temp San Marino. Documents posteriurs sco per exempel la Sentenza feretrana da l’onn 885 dattan perditga d’ina vita publica bain organisada e superbia. Tenor questa sentenzia n’èsi betg reussì ad uvestgs vischins da far valair lur pretensiuns sin il territori da San Marino.
Durant ils emprims tschientaners era l’existenza da la pitschna cuminanza be enconuschenta a paucs, quai che furmava la meglra protecziun cunter inimis. A partir dal 10avel tschientaner han ins lura cumenzà a fortifitgar la muntogna. Quai resorta d’in document da retg Berengar II da l’onn 951 sco er d’ina bulla da papa Honorius II da 1126. Il 1371 ha cardinal Angelico scrit che la citad sa chattia «sin in fitg aut grip, sisum il qual s’auzan trais grondas turs». En il decurs dal temp èn questas trais turs vegnidas engrondidas cuntinuadamain. Ultra da quai han ins empruvà da daventar independent areguard il provediment d’aua; per quest intent han ins pitgà en il grip immensas cisternas per arcunar l’aua da plievgia. Sut il palaz da la regenza chatt’ins anc oz cisternas che dateschan dals onns 1472 fin 1478.
Avanzament da la Republica
thumb|150px|Il tron dals Capitani Reggenti en la basilica da San Marino Enturn l’onn 1200 era la populaziun creschida talmain ch’igl è stà necessari d’engrondir il territori. Quai han ins fatg cun cumprar dus chastels e terrens situads en vischinanza da la muntogna. Da quel temp era San Marino gia ina republica citadina cun agens cudeschs da leschas. Il pli vegl da quels datescha da l’onn 1295. En il decurs dals proxims 300 onns è la legislaziun vegnida precisada adina pli fitg; il sisavel e davos cudesch da leschas datescha dal 1600 e dat perditga en betg main che 314 rubricas d’ina activitad legislativa fitg detagliada.
Las leschas vegnivan relaschadas d’in cussegl dals chaus da las famiglias (l’uschenumnà Arengo), e quai per incumbensa dal pievel. Mazzament u tradiment vegniva chastia cun paina da mort. E schizunt la dismessa d’aua tschuffa e da rument sin vias publicas era scumandada – bainchapì d’in temp che questa pratica era usitada en tut l’Europa.
Per proteger la Republica devi gia da quel temp in’armada bain instruida; mintga um tranter 14 e 60 onns pudeva vegnir engaschà da far servetsch militar. L’onn 1243 èn vegnids elegids per l’emprima giada dus Capitani Reggenti. Quests dus schefs dal stadi tenor il model dals consulars romans eran mintgamai en uffizi per sis mais. Il sistem è sa mantegnì fin oz.
Cumbat per l’independenza
A San Marino vivevan Ghibellins e Guelfs ensemen paschaivlamain; ma en consequenza dal conflict tranter la baselgia e l’imperatur ch’è prorut en l’Italia vers la mesadad dal 13avel tschientaner han ils Ghibellins imperials bandischà ils Guelfs. Il fatg che la gronda part da la populaziun simpatisava cun l’imperatur, è d’attribuir a las emprovas cuntinuantas dals uvestgs vischinants d’incassar taglias u d’incorporar il territori da San Marino en lur agen domini. Il conflict ha culminà il 1247 en l’excommunicaziun da la populaziun da San Marino tras papa Innocenz IV. Dus onns pli tard è quella bain vegnida revocada, ma ils burgais da San Marino n’han betg chattà ruaus ed en il decurs dals proxims tschient onns duevan suandar trais ulteriuras excommunicaziuns.
La segunda mesadad dal 13avel tschientaner è en general stada in grev temp per San Marino. La republica guelfa Rimini, che steva sut il despotissem da la famiglia Malatesta, ha empruvà repetidamain da conquistar San Marino. Be grazia ad ina lia cun il ghibellin Guido da Montefeltro e pli tard cun ses figl Federico èsi reussì da parar questas tentativas. Ma ils cumbats han cuntinuà. L’onn 1291 ha il canoni Teodorico empruvà da suttametter San Marino al papa e d’obligar la populaziun da pajar taglia a quel. Quai ha be pudì vegnir impedì grazia ad ina sentenzia da l’enconuschent giurist Palamede da Rimini ch’era vegnì incumbensà d’intermediar tranter las partidas. Tschintg onns pli tard, il 1296, han ils curaturs da la citad Feretrani empruvà da subordinar il territori. Qua ha puspè gidà la sentenzia da Palamede, a la quala papa Bonifazi VIII ha danovamain attribuì vigur legala. La finala ha il papa renconuschì la libertad e suveranitad cumplaina da San Marino. Silsuenter han las regiuns cunfinantas adina puspè empruvà da conquistar la Republica, ma mintga giada senza success. L’onn 1303 èn vegnids arrestads intgins mess da la baselgia feretrana ch’eran entrads en il territori da San Marino, uschia ch’il conflict tranter vischins è danovamain escalà. Grazia a l’armada da San Marino ch’era furmada excellentamain èsi reussì d’imponer a l’uvestg Uberto in contract da pasch.
Ils inimis da San Marino han la finala stuì realisar ch’il territori na sa laschia betg occupar militarmain; perquai han els empruvà da cuntanscher questa finamira sin la via diplomatica. A la Republica è vegnida purschida la remischun ecclesiastica, l’exemziun da taglia ed auters privilegis sco il dretg commerzial. Sco recumpensa dueva San Marino extrader intgins fugitivs d’Urbino. Damai che quest’offerta è vegnida refusada, han las ostilitads, surtut cun la famiglia Malatesta, cuntinuà fin la fin dal 14avel tschientaner. Perdend gist questa famiglia 100 onns pli tard la favur tant dal papa sco er dal retg, ha San Marino profità da la chaschun e reprendì il 1461 la guerra da la vart dal papa. Il 1463 èn ils cumbats ids a fin a favur da San Marino; perquai ha papa Pius II surdà a la Republica ils trais castelli (vischnancas) Fiorentino, Montegiardino e Serravalle. Il medem onn è er Faetano s’associà voluntarmain a la pitschna Republica. Cun quai è ida a fin la davosa guerra e la davosa extensiun territoriala da San Marino.
Il 1503 è Cesare Borgia, il figl da papa Alexander VI, penetrà en la Republica ed ha regì sco despot. Ma sia pussanza n’è betg stada da lunga durada; quasi a medem temp è l’armada da Borgia vegnida battida en il ducadi d’Urbino a chaschun d’ina sullevaziun a la quala er l’armada da San Marino era participada.
Declin e nova luschezza
thumb|150px|Constituziun dal 1600 Ils 8 d’october 1600 è entrada en vigur ina nova constituziun; ils tratgs da quella èn anc da chattar en la constituziun odierna. Er da quel temp han ils abitants da San Marino adina puspè stuì sa defender cunter conquistaders. L’onn 1602 è vegnì segnà cun la baselgia in contract da protecziun che dueva la finala entrar en vigur il 1631. Malgrà quest success ha la Republica fatg tras quels onns ina crisa. Persunalitads renumadas èn emigradas, famiglias aristocratas èn mortas ora ed il nivel cultural è sa sbassà en il decurs dals proxims decennis.
Pir ina nova conquista dal pajais ha fatg renascher il patriotissem dals abitants da San Marino. L’october 1739 è il cardinal Giulio Alberoni, da quel temp legat papal da la Romagna, penetrà en la Republica. Quella è danovamain sa drizzada al papa. Lez ha tramess il cardinal Enrico Enriquez a San Marino per sa far in maletg da la situaziun. A basa da ses rapport ha il papa cumandà al cardinal Alberoni da sa retrair da la Republica, uschia che quella era gia puspè liberada suenter in mez onn (ils 5 da favrer 1740).
A partir dal 1796 ha Napoleun cumenzà a sa patrunar pass per pass da l’entira peninsla taliana ed ha fundà diversas republicas. Cun quellas ha San Marino immediat fatg cunvegnas da commerzi per exprimer si’attaschadadad envers il general franzos.
Da la champagna en l’Italia vegni rapportà che Napoleun haja cumandà a sia schuldada da sa fermar als cunfins da San Marino e da betg surpassar quels. Napoleun era numnadamain in admiratur dal stadi pitschen che n’era mai stà subdit d’insatgi auter. En l’euforia da sias numerusas victorias haja Napoleun schizunt vulì renconuscher il spiert da resistenza istoric da la Republica cun furnir dus chanuns e pliras chargias granezza e cun conceder a San Marino l’extensiun territoriala fin a la mar. Ils abitants hajan però desistì sapientivamain da la chaschun unica da schlargiar il territori da lur pajais, bain savend ch’els na pudessan uschiglio mai pli viver en pasch cun lur vischins. Er ils chanuns hajan els tramess enavos, ma acceptà gugent las furniziuns da granezza sco regal paschaivel.
Suenter la sconfitta da Napoleun ha il Congress da Vienna fixà il 1815 ch’i duaja vegnir restabilì en l’Italia l’urden d’avant l’èra napoleonica. Quai ha muntà ch’ils Bourbons spagnols han survegnì enavos il sid da la peninsla ed ils Habsburgais il nord, ma er che San Marino ha pudì mantegnair sia suveranitad.
Unificaziun taliana
Durant la fasa dal risorgimento hai dà en tut las parts da l’Italia moviments da libertad ed er la libra Republica da San Marino ha sustegnì quest svilup cun dar asil a fugitivs. Suenter la suppressiun da las revoluziuns dal 1848/49 è Giuseppe Garibaldi fugì a San Marino; il 1861 al è vegnì concedì il dretg da naziunalitad da San Marino.
Faschissem e guerras mundialas
Durant l’Emprima Guerra mundiala è San Marino l’emprim sa declerà neutral. Il matg 1915 ha la Republica però segnà in contract stipulà da l’Italia, tenor il qual San Marino è s’obligà da sustegnair durant la guerra naginas tenutas che pudessan far donn a l’Italia. Uschia n’ha San Marino per exempel betg dastgà dar suttetg a deserturs talians. Da l’autra vart èn las autoritads talianas s’obligadas da sequestrar nagins bains da burgais da San Marino per intents da guerra; burgais da l’Italia na giudevan nagina protecziun en quest reguard. En la mesadad dal 1915 èn radund 10 fin 15 students da San Marino ids en guerra; plinavant è vegnì fundà il Comitato pro fratelli combattenti, in’organisaziun che furniva agid umanitar a fugitivs da guerra. Cura che questa organisaziun ha cumenzà ad eriger in lazaret champester, ha l’Austria-Ungaria declerà a San Marino la guerra.
Cun questa decleraziun da guerra è colliada ina curiusitad europeica: Il 1915 sa chattava San Marino uffizialmain er en guerra cun la Germania (sco stadi allià da l’Austria-Ungaria). Ils dus stadis n’han però mai fatg uffizialmain pasch, uschia che San Marino sa chattava a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala uffizialmain anc adina en stadi da guerra cun la Germania.
thumb|200px|Neutralitad durant la Segunda Guerra mundiala Enfin il 1906 vegnivan ils 60 commembers dal parlament da San Marino elegids per vita duranta; lur successiun reglavan ils commembers en atgna reschia. A partir da quel onn èn alura vegnidas realisadas elecziuns che duevan atgnamain rinforzar la democrazia. Ma davent dal 1923 èn stadas colliadas cun il dretg da votar consequenzas negativas per quella. Gia il prim d’avrigl 1923 avevan dus Capitani Reggenti faschistics cumenzà lur uffizi; ils 4 d’avrigl 1923 ha la partida faschistica (Partito Fascista Sammarinese) lura er cuntanschì la maioritad absoluta a chaschun da las elecziuns en il parlament. Malgrà la vischinanza ideologica da la Republica tar il dictatur talian Benito Mussolini n’ha quella mess a disposiziun nagina schuldada a l’armada taliana. E cumbain che la regenza da San Marino era faschistica, è il stadi tuttina s’obligà durant ils onns da guerra a la neutralitad. Il 1941/42 èsi puspè reussì a forzas da l’opposiziun da fitgar pe en il parlament. Quai ha dà schlantscha a la resistenza antifaschistica. Ils 28 da fanadur 1943 è il Partito Fascista Sammarinese sa schlià – trais dis suenter la cupitga da Mussolini. Sinaquai ha San Marino retschavì fin 100 000 fugitivs.
Malgrà la neutralitad e la marcaziun dal territori statal tras grondas cruschs alvas, han bumbardaders britannics bittà giu ils 26 da zercladur 1944 pliras tschient bumbas sur San Marino, quai ch’ha chaschunà la mort a 60 persunas e blessà pliras tschient persunas. Pli tard ha la regenza britannica concedì che quest’attatga saja stada dal tuttafatg nungiustifitgada. Il settember 1944 èsi vegnì tar ulteriurs cumbats, cura che truppas tudestgas ed alliadas èn fruntadas ina sin l’autra sin territori da San Marino. Ils 19 da settember èsi reussì a la 8avla armada britannica da conquistar il territori. Ils alliads èn restads fin il november 1944 a San Marino, tranter auter per gidar a repatriar ils numerus fugitivs.
Suenterguerra
La cupitga da la regenza faschistica n’ha betg necessità d’adattar la constituziun u la legislaziun. Uschia hai be da pitschnas midadas politicas en il suenterguerra. Tranter auter è vegnì introducì il 1960 il dretg d’eleger activ per las dunnas ed il 1973 er il dretg d’eleger passiv.
In fatg che vegn savens survesì è che la Republica è vegnida regida tranter il 1947 ed il 1957 e danovamain tranter il 1978 ed il 1986 d’ina front populara sanestra che cumpigliava er ils communists. Quai ha gì per consequenza che la Spagna sut il reschim da Franco, ch’aveva ina tenuta extremamain anticommunistica, refusava a turists ed a viagiaturs da fatschenta da San Marino l’entrada en il pajais. La fin dals onns 1980 ha la partida communistica da San Marino midà ses num en Partida democratic-progressiva.
Dapi la fin dals onns 1950 ha il turissem cumenzà a giugar ina rolla adina pli impurtanta a San Marino. Il 2005 han betg main che 2 milliuns turists visità il stadi cun ses bundant 30 000 abitants. Las entradas da taglia èn creschidas talmain che l’entir provediment medicinal po vegnir purschì dapi il 1975 gratuitamain. Oz derivan radund 60 procent da las entradas da la Republica directamain u indirectamain dal turissem. La gronda part dals turists arriva per excursiuns d’in di dals centers turistics situads a l’Adria, per exempel da Rimini u da Pesaro. La Republica – ch’è dapi il 1992 commembra da las Naziuns unidas – è libra da debits.
Politica
thumb|180px|Anteriurs Capitani Reggenti Il sistem politic da San Marino è quel d’ina democrazia represchentativa parlamentara. Questa furma è vegnida fixada en la constituziun da San Marino ch’è la pli veglia constituziun republicana dal mund (quella è entrada en vigur anc avant la constituziun dals Stadis Unids).
San Marino vegn adina regì da dus schefs dal stadi. Igl èn quai ils dus Capitani Reggenti ch’exequeschan lur uffizi a moda collegiala e quai per mintgamai sis mais. Els vegnan elegids dal parlament ed introducids en lur uffizi mintg’onn il prim d’avrigl ed il prim d’october. Quest reglament deriva d’ina lescha da l’onn 1200. Ella ha la finamira d’impedir che las persunas a la testa dal stadi sajan munidas memia ditg cun memia bler pussanza; ultra da quai è garantida ina controlla vicendaivla a l’intern dal gremi. La divisiun da la pussanza è cun quai cumparegliabla a quella dals consuls dal temp da la Republica romana avant bundant 2000 onns.
La veglia instituziun da l’Arengo, oriundamain l’assamblea da tut ils chaus da famiglia, ha surdà pli tard sias cumpetenzas al Consiglio Grande e Generale. Oz vegn il term ‹Arengo› duvrà per designar la totalitad da las votantas e dals votants. Questa cuminanza vegn convocada duas giadas l’onn, mintgamai suenter l’introducziun en uffizi dals dus novs Capitani Reggenti. A chaschun da questas radunanzas han ils burgais da San Marino la pussaivladad d’inoltrar al Consiglio Grande dumondas e propostas d’interess general.
La pussanza legislativa furma il Consiglio Grande e Generale. Quel sa cumpona da 60 commembers e vegn elegì dals burgais sur 18 onns per in temp d’uffizi da tschintg onns. Quest gremi approvescha er il budget statal e nominescha ils Capitani Reggenti.
L’autoritad executiva è il Congresso di Stato. El consista da diesch ministers (Segretari di Stato) che vegnan elegids dal Consiglio Grande e Generale per mintgamai tschintg onns. Il minister da l’exteriur è mintgamai a medem temp il schef da la regenza.
La giudicativa vegn exequida dal Consiglio dei XII. Quest gremi vegn elegì dal Consiglio Grande e Generale mintgamai per ina perioda da legislatura. Il Consiglio dei XII è a medem temp in organ dal dretg administrativ sco er la pli auta instanza giudiziala da la Republica. Dus delegads da la regenza (Sindaci di Governo) represchentan il stadi avant dretgira sco er en cas da dispitas areguard dumondas da finanzas e da facultad.
Il territori statal da San Marino è dividì en nov castelli (vischnancas) che correspundan a l’intschess da las anteriuras plaivs. Mintga castello ha in cussegl da vischnanca (giunta) che vegn elegì dals abitants e che vegn manà d’in capitano ch’è elegì per mintgamai tschintg onns.
La Republica San Marino sa chatta da preschent en relaziuns diplomaticas u consularas cun radund 90 stadis. Las represchentanzas diplomatics da la Republica a l’exteriur han per regla la posiziun da consulats u da consulats generals.
San Marino è commember da numerusas organisaziuns internaziunals, tranter auter da l’UNO, da l’UNESCO, dal Cussegl da l’Europa, dal Fond monetar internaziunal, dal Tribunal internaziunal, da l’Organisaziun mundiala da la sanadad, da l’Organisaziun mundiala dal turissem e schizunt da la Cumissiun internaziunala cunter la chatscha da balenas.
La Republica tgira er relaziuns uffizialas cun l’Uniun europeica – cumbain ch’ella n’è betg commembra da quella – e participescha a las sesidas da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa.
Militar
Damai ch’il territori da San Marino vegn circumdà dal tuttafatg da l’Italia, vegn la defensiun garantida en cas da guerra tras l’Italia. Per simbolisar l’independenza mantegna il stadi però ina pitschna armada cun incumbensas da duana e polizia sco er funcziuns represchentativas.
Divisiun administrativa
thumb|240px|Survista geografica Sco gia menziunà è San Marino dividì en nov castelli che furman a medem temp vischnancas autonomas.
La Citad da San Marino furma la chapitala da la pitschna Republica. Edifizis e monuments da renum mundial sco il palaz da la regenza (Palazzo Publico) ed ils trais chastels, numerus museums, las bundant 1000 butias ed in panorama unic fan da la citad in center turistic che vegn visità mintg’onn da radund 2 milliuns persunas. Ils 31 da december 2012 vivevan en la citad 4214 abitants.
Il num dal castello Acquaviva deriva d’ina impurtanta funtauna che sa chatta al pe dal Montecerreto, ina muntogna ch’è cuverta cun in guaud da pinias. Tenor la ditga è situada qua la grotta che duai avair servì a s. Marino sco emprim refugi. En quest quartier sa chatta in dals enconuschents trajects da motocross ed in pau aval l’impurtant center industrial Gualdicciolo. Dumber d’abitants il 2012: 2096.
Il vitg Borgo Maggiore è situà en il nord al pe dal Monte Titano. Quest lieu aveva pli baud num Mercatale (lieu da martgà) ed è restà fin oz ina da las plazzas da martgà las pli impurtantas da San Marino. Cun agid d’ina pendiculara arriv’ins da qua directamain sin il Monte Titano en la Citad da San Marino. Cun 6609 abitants (2012) è Borgo Maggiore il segund grond abitadi da la Republica.
Domagnano cun ses 3256 abitants (2012) è in pitschen vitg ch’era gia abità dal temp dals Romans. Da qua pon ins fotografar bain il Monte Titano e la mar. Sco castello sa numna il lieu Montelupo e porta en la vopna in luf alv davant ina muntogna da colur verda.
La vischnanca Faetano tutga dapi il 1463 tar il territori da San Marino. Cun 1180 abitants (2012) è Faetano in dals pitschens castelli che porscha persuenter bler verd ed in grond lai.
Las trais vischnancas Fiorentino (2548 abitants il 2012), Montegiardino (910) e Serravalle (10571) èn tuttas vegnidas conquistadas il 1463. A Serravalle sa chatta la pli gronda citad dal pajais, Dogana, che furma il lieu d’entrada per l’Italia.
Secturs
San Marino na posseda naginas resursas mineralas. La surfatscha dal pajais vegn en emprima lingia tratga a niz per l’agricultura e la selvicultura. Fin viaden ils onns 1960 viveva la populaziun surtut da la cultivaziun dal terren, da l’allevament da muvel e da l’explotaziun da las crapperas indigenas. Dapi lura ha gì lieu in svilup cuntinuant en ils secturs da la mastergnanza e dal commerzi, ma er en l’industria (surtut grazia al turissem).
A San Marino vegnan cultivads granezza, vin, ulivas e puma; l’allevament da muvel sa concentrescha en emprima lingia sin arments e portgs. Ils pli impurtants products da l’artisanadi e da l’industria da la classa mesauna èn products da cheramica, plattinas, mobiglias, dultscharias, liquors, colurs e vernisch, textilias (saida) e vestgadira. Exportà vegn surtut vin e launa, products artisanals e marcas postalas. Il stadi sa finanziescha tras la vendita da marcas postalas (10 % dal product naziunal brut) e tras ulteriuras entradas or dal turissem. A moda directa ed indirecta sa laschan attribuir radund 60 % da tut las devisas ch’arrivan en il pajais al sectur turistic. Taglias na vegnan praticamain incassadas naginas. Importads vegnan surtut products finids e da consum, ma er aur per ils numerus aurers e giuveliers.