cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Danubi
Rumenia
Anc avant la Porta da Fier spectaculara, che furmava fin l’entschatta dals onns 1970 il traject il pli privlus dal Danubi, entra il flum en il sidvest da las Muntognas dal Banat sin territori rumen. Suenter avair passà en vischinanza dad Orșova il tschancun il pli stretg, cuntanscha il flum Drobeta Turnu Severin. Alura fa il Danubi ina vieuta vers sid e furma sur ils proxims 400 kilometers vers ost il cunfin cun la Bulgaria. A la riva dal flum èn situadas las citads rumenas Dăbuleni, Corabia, Turnu Măgurele, Zimnicea, Giurgiu (visavi la citad bulgara Russe), Oltenița e Călărași. Qua al cunfineschan vers vest las autezzas da la Dobrudscha; il flum cuntinuescha sperasvi Cernavodă, Topalu, Hârșova, Giurgeni e Gropeni e cuntanscha las duas pli grondas citads, Brăila e Galați. Gist suenter daventa il Danubi flum da cunfin vers l’Ucraina e cuntanscha vers ost, suenter avair passà Tulcea e Pardina, bainprest il Delta dal Danubi.
Bulgaria
thumb|220px|Punt dal Danubi che collia la Bulgaria cun la Rumenia En il nord da la Bulgaria furma il Danubi quasi sur l’entira lunghezza il cunfin dal pajais vers la Rumenia. Il Danubi è bain il sulet flum navigabel da la Bulgaria; ma per questa part dal pajais pauc populada è il flum quasi be da muntada regiunala.
Per lung dals bunamain 500 kilometers ch’il Danubi cunfinescha cun la Bulgaria existan be duas punts. La punt pli veglia collia dapi il 1954 Russe, la pli gronda citad bulgara situada al Danubi, cun Giurgiu en la Rumenia. La segunda punt è vegnida averta il 2013 e collia Widin cun Calafat en Rumenia.
Republica Moldavia
Da tut ils stadis cunfinants ha la Moldavia la pli pitschna cumpart al curs dal Danubi. Be sin ina lunghezza da 340 meters tutgava oriundamain il piz il pli al sid dal pajais il Danubi tranter la Rumenia e l’Ucraina. L’onn 1999, en rom d’in stgomi da territori, ha l’Ucraina surlaschà a la Moldavia ulteriurs 230 meters, uschia che la riva moldava ha oz ina lunghezza totala da 570 meters. La Moldavia ha l’intenziun da far diever da l’access al Danubi per construir il port da Giurgiulești; per motivs da la protecziun da l’ambient è quel però fitg contestà.
Ucraina
Curt suenter ch’il Pruth è sbuccà en il Danubi, furma quest ultim il cunfin tranter la Rumenia en il vest e l’Ucraina en l’ost. Las pli impurtantas citads ucranaisas situadas al Danubi èn Ismajil, Kilija e Wylkowe. Suenter il traject ucranais mainan ils dus bratschs da sbuccada meridiunals puspè sur territori rumen, entant ch’il bratsch settentriunal furma vinavant il cunfin vers l’Ucraina. En ses territori da sbuccada en la Mar Naira s’extenda il flum al Delta dal Danubi che cumpiglia ina surfatscha da radund 800 000 hectaras (da quai radund 680 000 hectaras sin territori rumen).
Svilup geologic
thumb|190px|Situaziun idrologica en la part superiura dal flum Geologicamain marchescha il Danubi la lingia per lung da la quala è sa serrada en il miocen (a partir da ca. 12 milliuns onns avant oz) la Paratethys. Questa mar da cunfin graschla è sa serrada pli e pli dal vest vers l’ost en rom da la collisiun cuntinuanta da la platta continentala africana cun la platta continentala eurasiana ed è la finala siada or dal tuttafatg. La furmaziun da las Alps e da las Carpatas eran da quel temp gia en cumplain svilup ed han per part er cumpiglià gronds lais, dals quals las vastas planiras en l’Ungaria e Valachia dattan perditga.
En il decurs da l’ulteriura furmaziun da muntognas èn ils lais en il curs mesaun ed inferiur dal Danubi vegnids sedimentads ed il curs superiur – che s’extendeva antruras bundant pli lunsch vers vest – ha stuì succumber al Rodan e surtut al Rain. Uschia è il sistem dal Danubi sa spustà vers ost en sia posiziun odierna. Quest process cuntinuescha, uschia ch’adina dapli flums laterals en il curs superiur vegnan a manar en l’avegnir lur aua en direcziun dal Rain. Cun la Donauversinkung è gia mess ad ir en noss temp in process en il decurs dal qual l’entir intschess idrologic dal Guaud Nair vegn ad ir a perder en direcziun dal Rain.
Istorgia da l’utilisaziun dal flum
En il decurs dal settavel tschientaner a.C. èn Grecs, ch’eran vegnids nà da la Mar Naira sur la citad Tomis, oz Constanța, navigads dal flum siadora. Lur viadi da scuverta è ì a fin a la Porta da Fier cun ses cataracts grippus. Il curs inferiur han ils Grecs numnà Istros, il curs superiur als era nunenconuschent. Quest num per il curs inferiur han l’emprim er surpiglià ils Romans; il curs superiur han quels numnà tenor il num celtic Danuvius, il qual vegniva venerà en l’antica sco dieu.
Dal temp dals Romans furmava il Danubi quasi da la funtauna fin a la sbuccada il cunfin tar ils pievels situads en il nord. A medem temp ha il flum furmà la ruta per transports da truppas e per il provediment da las colonias situadas giu per il flum. Da l’onn 37 fin il temp da da regenza da l’imperatur Valentinian I (364–375) ha il Limes dal Danubi furmà, cun intginas interrupziuns, il cunfin da l’Imperi roman vers nordost. Da penetrar sur il Danubi en la Dacia è reussì a l’imperi pir suenter duas battaglias ils onns 102 e 106 e suenter avair construì l’onn 101 ina punt sper la citad da garnischun Drobeta a la Porta da Fier. Da questa victoria sur ils Dacs sut Decebalus è resortida la provinza Dacia; l’onn 271 è quella puspè ida a perder.
En il 9avel tschientaner ha il Danubi furmà la ruta da migraziun dal pievel da pasturs dals Magiars. Quels èn arrivads nà da l’Europa da l’Ost sur l’Imperi da Cazars sco staziun intermediara fin en il territori da l’Ungaria odierna. Là han els, ensemen cun la populaziun slava indigena, mess ils proxims 150 fin 200 onns, surtut sut Steffan I, il fundament da la naziun ungaraisa odierna.
Er la ruta Charlemagne che l’armada da Godefroy de Bouillon ha prendì tranter il 1096 ed il 1099 a chaschun da l’Emprima Cruschada, ha manà da Regensburg fin a Belgrad per lung dal Danubi. Radund 340 onns pli tard è la direcziun sa vieuta: per l’armada osmanica ha il Danubi furmà per sia campagna militara tras l’Europa dal Sidost la ruta centrala per transportar las truppas ed il provediment. Il flum ha pussibilità d’avanzar svelt: gia l’onn 1440 han gì lieu las emprimas Battaglias sper Belgrad; la conquista da la citad è reussida il 1521. L’onn 1526 ha l’armada osmanica fatg ir en muschna il Reginavel ungarais en l’Emprima Battaglia sper Mohács. Damai che Ludwig II è vegnì per la vita, è l’Ungaria crudada a l’Austria habsburgaisa. Quai vala sco origin da la Monarchia dal Danubi.
thumb|170px|La Porta da Fier cun la claustra Mraconia L’onn 1529 han ils Tircs cuntanschì la citad da Vienna che furmava da quel temp il center da l’Europa Centrala. Els han assaglì quella, ma èn vegnids abattids. Uschia è l’expansiun dals Osmans per lung dal Danubi stada franada ed a partir da la Segunda Battaglia sper Mohács (1687) han quels pers ina part dals territoris ch’els avevan conquistà e da lur pussanza. Ch’igl è reussì da chatschar enavos successivamain ils Tircs è d’attribuir per gronda part a l’iniziativa da l’Austria-Ungaria ch’è vegnida tras quai adina pli ferma. Sper l’Austria è l’Imperi roman però restà il pli impurtant factur politic en l’Europa dal Sidost, e quai fin la sperdita definitiva dal Balcan en rom da las guerras tranter la Russia e la Tirchia (1768–1774) e las guerras dal Balcan 1912/13. Il Danubi n’è betg be stà da quel temp da grond’impurtanza militara e commerziala, mabain ha er furmà il cunfin politic, cultural e religius tranter Occident ed Orient.
Suenter la Segunda Guerra mundiala (l’Uniun sovietica aveva tranter auter occupà l’Ungaria e parts da l’Austria), han ins prendì en egl il 1946 in nov urden areguard la navigaziun sin il Danubi che dueva remplazzar la cunvegna da Paris dal 1921. Quest contract han ins segnà a chaschun da la Conferenza da Belgrad l’onn 1948; la Germania ha però – pervi da resalvas da l’Uniun sovietica resp. Russia areguard in dretg da cundecisiun da vart tudestga – pir pudì aderir a quella il 1998.
Fin la crudada da la tenda da fier l’onn 1989 percurriva il Danubi en l’ost da Hainburg, al cunfin tranter l’Austria e la Tschecoslovachia, la lingia da cunfin da la guerra fraida. Tras quai è quest’impurtanta axa da traffic che collia a travers il continent divers spazis economics, stada pli u main bloccada. Pervi da la politica autonoma da Tito è er il cunfin jugoslav dal Danubi vers l’Ungaria e la Rumenia vegnì surveglià fitg ferm. Pir cun la fin da la Guerra fraida e la dissoluziun dal bloc da l’ost en il decurs dals onns 1990 è puspè daventà pussaivel in traffic da persunas e da rauba ordinari tranter vest ed ost.
Il 1977 avevan l’Ungaria e la Tschecoslovachia fatg in contract internaziunal areguard l’utilisaziun communabla da l’energia dal Danubi. En la regiun dal Schanugl dal Danubi, tranter la Slovachia e l’Ungaria, dueva s’extender sur 200 kilometers in sistem da stgalims da fermada. Per motivs finanzials ed er pervi da protestas da vart da protecturs da l’ambient a l’intern dal pajais, ha l’Ungaria tratg a la lunga il project a partir dals onns 1983/84; questas protestas èn sa repetidas il 1989, cur ch’èn vegnidas preschentadas al parlament ungarais 140 000 suttascripziuns cunter il project. La finala èn las lavurs vegnidas sistidas dal tuttafatg. Per avair visà il contract a moda unilaterala è però prorut tranter ils dus pajais in conflict avert ch’ha manà il 1993 fin avant il Tribunal internaziunal a Den Haag.
En l’Ungaria (Paks), Bulgaria (Kosloduj) e Rumenia (Cernavodă) existan a la riva dal Danubi ovras atomaras che retiran dal flum aua da sfradentar.
Recepziun culturala
Sco segund grond flum europeic ha il Danubi laschà blers fastizs en las culturas dals stadis cunfinants e sur quels ora. Cun ses num grec vegn il Danubi menziunà tar Hesiod sco figl dad Okeanos e Tethys (Teogonia 339). Ultra da numerusas ditgas e legendas èn er scripturs s’occupads dal flum, dad Ovid che descriva l’impressiun dal flum schelà (Tristia, cudesch 3, poesia 10) fin a Claudio Magris e Péter Esterházy ch’èn s’occupads a la fin dal 20avel tschientaner da la tematica. En l’Europa da l’Ost vala il Danubi dapi il temp medieval sco archetip d’in flum. En cronicas ed epos vegn quel mess a pèr cun objects biblics (in dals quatter flums dal paradis, portal a la Terra empermessa e.a.). Ed en Russia vegnan tut ils gronds flums sco Don, Dnepr u Moskwa denominads simbolicamain sco Danubi.
In vast resun cultural ha il Danubi er chattà en la musica, per exempel en il Donauwalzer da Johann Strauss (ch’era oriundamain vegnì scrit e represchentà cun in auter text). Insumma è l’image da l’Austria collià spezialmain ferm cun il Danubi, quai sa referind a la monarchia dal Danubi d’antruras cun ses radund 1300 kilometers per lung dal flum (dapi il 1945 ca. 350 km). Uschia cuntegna l’imni naziunal austriac la frasa «Land am Strome», ed er en ils imnis naziunals da la Bulgaria (Mila Rodino), Croazia (Lijepa naša domovino) ed Ungaria (Himnusz) vegn fatg allusiun al flum.
Il Danubi sco spazi da viver
Il Danubi percurra bleras differentas cuntradas e zonas climaticas; correspundentamain sa preschenta er la flora e fauna a moda fitg multifara. Malgrà numerusas intervenziuns da l’uman, per part cun consequenzas gravantas, è sa mantegnida sin blers tschancuns ina cuntrada fluviala ordvart ritga. Intgins dals spazis da viver ils pli sensibels furman en il fratemp territoris natirals protegids.
Fauna
thumb|220px|Cormoran en il Delta dal Danubi Tut en tut vivan per lung dal flum dapli che 300 spezias d’utschels. Il Danubi furma ina da las pli impurtantas vias da la migraziun dals utschels; ils territoris natirals en sia vischinanza furman savens impurtants areals d’envernada, da cuada e da paus; quai vala oravant tut per il Delta dal Danubi.
Be en il Delta dal Danubi vivan dapli che 150 spezias da peschs. Er en il curs mesaun e superiur dal flum è la varietad gronda. Intginas spezias èn schizunt endemicas en il Danubi u ses flums laterals, uschia per exempel la lampedra dal Danubi. L’umber da Kramer, dal qual ins aveva pensà ch’el saja mort ora il 1975, han ins rescuvert il 1992 e pudì recolonisar en rom da programs d’allevament secundar.
Er a bleras spezias da reptils ed amfibis porscha il Danubi cundiziuns idealas, uschia per exempel a diversas natras, luschards e tartarugas. Ina spezia endemica furma la piutscha crestada dal Danubi.
Ma medemamain mammals sco fiergna alva, fiergna nobla, mustaila, tais u schizunt giat selvadi, castur e ludra èn qua da chasa. En il delta vivan tranter auter er il visun ed il telpi.
Flora
Impurtantas spezias da plantas da las zonas alluvialas da lain lom èn il trembel alv, en il curs superiurs er l’ogn grisch ed il salesch alv. Per las zonas alluvialas da lain dir è da menziunar il fraissen stretg, che cumpara da Vienna engiu, en pli differentas spezias dad ulms. En il Danubi sez vivan plantas da l’aua sco per exempel diversas spezias d’uderettas.
Parcs naziunals e reservats
Il Delta dal Danubi furma gia dapi l’onn 1991 in Patrimoni natiral mundial da l’Unesco. Sper il delta da la Volga sa tracti dal segund grond delta da l’Europa. Quest ecosistem d’ina grondezza da 5000 km² è unic en il mund, furma la pli gronda regiun umida en l’entira Euorpa ed il pli grond territori da channa dal mund. Il Delta dal Danubi è il spazi da viver da bundant 4000 spezias d’animals e 1000 spezias da plantas. A la riva dal Danubi sa chattan en questa regiun guauds selvadis da ruvers, saleschs e paplas. L’onn 2000 èn las regenzas da la Rumenia, Bulgaria, Moldavia ed Ucraina ultra da quai s’obligadas da renaturalisar las zonas umidas per lung dals radund 1000 kilometers dal curs inferiur dal Danubi. Quest corridor verd furma uschia il pli grond territori natiral protegì transcunfinal en l’entira Europa.
En planisaziun è ultra da quai d’endrizzar in parc da biosfera da l’Unesco en la regiun da Danubi, Drau e Mur. Quest territori da 630 000 hectaras per lung dal curs central furma in project communabel dals stadis Slovenia, Serbia, Ungaria, Croazia ed Austria. Ina cunvegna correspundenta è vegnida suttascritta il 2009.
Correcziuns dal curs da l’aua e lais da serra
thumb|220px|Correcziuns dal Danubi a Vienna Sco blers auters flums ha er il Danubi enconuschì dapi l’entschatta da l’industrialisaziun grevas intervenziuns da vart da l’uman. Be 20 % dals territoris d’inundaziun ch’existivan en il 19avel tschientaner èn anc avant maun e be radund la mesadad dal curs dal flum sa lascha designar sco natiral.
Per minimar per exempel las consequenzas da las inundaziuns dal Danubi a Vienna, è quel vegnì regulà massivamain a partir dals onns 1870. Tras quai èn sa furmads il Chanal dal Danubi ed il Vegl Danubi, ch’eran anteriurs bratschs dal flum, e l’ultim temp quartiers sco la Donaucity e l’Insla dal Danubi che vegn utilisada sco territori da recreaziun e d’inundaziun.
Sper la polluziun creschenta tras industria, agricultura e turissem e l’afflussiun d’auas persas, han surtut er la regulaziun tras sclusas e mirs da serra restrenschì decididamain il spazi da viver. Damai che gist diesch stadis fan valair lur interess economics per lung dal flum, èsi relativamain grev da realisar ina protecziun cumplessiva e transcunfinala.
Ils onns 1964–1972 e 1977–1984 han la Jugoslavia e la Rumenia realisà communablamain duas grondas ovras idraulicas en la regiun da la Porta da Fier tranter las Carpatas dal Sid e la Muntogna da Fier Serba. En quest connex han ins dischlocà tut en tut 17 000 persunas. Ed er per l’ambient èn las consequenzas stadas gravantas, tranter auter na pon ils sturiuns betg pli nudar dal Danubi siadora per cuntanscher lur plazzas da frega oriundas. Per restrenscher ils donns culturals ed ecologics han ins percunter sapientivamain conservà artefacts geomorfologics, archeologics ed istoric-culturals en dus parcs naziunals e museums.
Actualmain èn en planisaziun ulteriurs projects da gronda dimensiun. Tranter auter èsi previs da schlargiar il flum per la navigaziun, e quai en rom d’in project da l’Uniun europeica che vul meglierar l’infrastructura tranter l’Europa dal Vest e l’Europa da l’Ost e che cumpiglia ina lunghezza dal flum da radund 1000 kilometers. Là nua ch’èn tangads territoris natirals sa fan però valair resalvas politicas e la resistenza da vart da la protecziun da l’ambient. Quai è per exempel il cas sin il tschancun da radund 70 km tranter Straubing e Vilshofen che furma ina da las ultimas parts dal flum nua che quel cula libramain, senza vegnir interrut da rempars e serras.
Aua da baiver
Il Danubi è per lung da ses curs in’impurtanta funtauna d’aua da baiver per radund diesch milliuns umans. En il curs superiur en Germania deriva ina buna part da l’aua da baiver dal Danubi, uschia per exempel er en citads sco Ulm e Passau. L’Austria percunter retira 99 % da l’aua da baiver or d’aua sutterrana ed aua da funtauna. Il medem vala er per l’Ungaria ed auters stadis situads per lung dal curs mesaun. Pir abitadis en Rumenia, nua che la polluziun dal Danubi è in pau main gronda, fan puspè diever d’aua or dal flum (Drobeta Turnu Severin, Delta dal Danubi).
Forza idraulica
Tschintg stadis che cunfineschan cun il Danubi retiran da quel quantitads pli grondas d’energia or da forza idraulica, numnadamain la Germania, l’Austria, la Slovachia, la Serbia e la Rumenia. Auters stadis na disponan betg d’ina controlla territoriala suffizienta per pudair prender en vista tals projects (ils stadis Croazia, Bulgaria e Moldavia cunfineschan mintgamai mo cun ina riva dal flum; en l’Ucraina è il curs dal flum betg adattà per endrizzar implants electrics) ubain che projects correspundents èn fruntads sin resistenza per motivs da protecziun da l’ambient (Ungaria).
Las ovras electricas al curs superiur en Germania han ina prestaziun plitost modesta, damai ch’il flum na maina qua betg anc fitg grondas quantitads d’aua. En l’Austria cuvran las ovras dal Danubi percunter radund 20 % dal basegn d’energia public ed en la Slovachia èn quai 16 %. La pli grond’ovra idraulica betg mo al Danubi, mabain en l’entira Europa sa chatta a la Porta da Fier ed è vegnida averta il 1972 suenter in temp da construcziun dad otg onns. Fin oz furma quella ina da las pli impurtantas funtaunas d’energia da la Serbia (37,1 %) e da la Rumenia (27,5 %). Per che la navigaziun possia passar senza problems, han ins installà sin l’autezza da las ovras idraulicas numerusas sclusas per lung dal Danubi.
Navigaziun
thumb|220px|Il Danubi sper Wylkowe, Ucraina La ruta da navigaziun Rotterdam-Constanța furma la colliaziun navigabla la pli curta tranter la Mar dal Nord e la Mar Naira. Quella maina sur il Rain, la Main, il chanal Main-Danubi, il Danubi ed il chanal Danubi-Mar Naira.
Per navs da grondezza mesauna è il Danubi navigabel a partir dad Ulm. Per navs grondas è quai pir il cas a patir da Kelheim (radund 440 kilometers sutvart la funtauna). Davent da là maina la via navigabla anc sur 203 km sin territori da la Germania. Da Kelheim fin en la Mar Naira han las navs da surmuntar en tut 20 stgalims da fermada cun sclusas.
Differents projects da navigaziun en las Alps, ils quals avessan collià il Danubi cun l’artg alpin, n’èn la finala betg vegnids realisads. Uschia per exempel il chanal En-Maloja ch’avess collià nà da Vienna il Danubi sur l’En ed il Pass dal Malögia cun il Lai da Como; ubain il chanal dal Spleia ch’avess manà sur il Pass dal Spleia fin a Genua a la Mar Mediterrana – il Danubi avess ins collià en quest ultim cas sur il Lai da Constanza al Rain.
La navigaziun sin il Danubi parta il traject navigabel en trais tschancuns: Danubi Superiur da Kelheim fin a Komárom/Komárno, Danubi Mesaun da Komárom/Komárno fin a Drobeta Turnu Severin e Danubi Inferiur da Drobeta Turnu Severin fin a la sbuccada en la Mar Naira.
Navigaziun istorica sin il Danubi Superiur
Sur millis onns èsi be stà pussaivel da manar navs dal flum si cun runar quellas. Per quest intent sa muvevan umans ed a partir dal 15avel tschientaner adina dapli chavals per lung d’uschenumnadas vias da runar, tirond cun sai las navs fermadas vi da suas. Questa procedura era ordvart stentusa: Pervi d’impediments u lieus pauc profunds eri savens necessari da midar vart e las navs avanzavan be fitg plaun.
Navigaziun a vapur
Las emprimas navs a vapur e pli tard er la concurrenza tras las viafiers han mess ad ir il declin da la navigaziun tradiziunala sin il Danubi. Las ultimas colonnas da navs èn vegnidas tratgas vers il 1900 dal flum siadora. Gia l’onn 1812 han ins mess en servetsch l’emprima nav a vapur ed il 1829 han ins fundà la societad cun il num che dueva vegnir enconuschent sco in dals pli lungs pleds cumponids insumma, la Donaudampfschifffahrtsgesellschaft. Grazia a quest nov tip da navs è la navigaziun daventada bundant pli svelta. La nav a vapur Franz I duvrava per exempel il 1830 per il viadi dal flum giu da Vienna fin a Budapest 14 uras e 15 minutas; per far il medem viadi dal flum si duvrava la nav 48 uras e 20 minutas. La mesadad dal 19avel tschientaner ha er furmà la culminaziun dals runanavs a chadaina: Cun agid da la forza da maschinas a vapur runavan da quel temp navs sasezzas dal flum siadora, e quai cun agid d’ina chadaina ch’ins aveva installà avant fix en il letg dal flum.
Construcziun da vias navigablas
Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner han ins promovì la navigaziun sin il Danubi cun diversas mesiras da correctura e da construcziun. Tar quellas tutgan passadis parallels che servan a guntgir impediments, la regulaziun d’aua bassa cun la finamira da garantir ina profunditad minimala dal livel d’aua u mesiras da stagnar l’aua per pudair passar sur grips ora.
Albert Einstein
thumb|240px|Albert Einstein, purtret dal 1921frameless|right|Signatura dad Albert Einstein Albert Einstein (* 14 da mars 1879 ad Ulm, Württemberg, Imperi tudestg; † 18 d’avrigl 1955 a Princeton, New Jersey, Stadis Unids) vegn considerà sco il pli impurtant fisicher teoretic da l’istorgia da la scienza e vala sco il pli famus scienzià dal temp modern en tut il mund. Sias perscrutaziuns areguard la materia, il spazi ed il temp sco er sias scuvertas en connex cun la gravitaziun han midà a moda essenziala il maletg dal mund tenor Newton che dominava pli baud.
Danubi
Situaziun odierna
thumb|220px|Il Danubi en vischinanza da Passau Sper la navigaziun cun navs da vitgira curseschan oz sin il Danubi radund 100 cruscheras fluvialas che mainan en viadis da plirs dis surtut tranter Passau e Budapest e da là fin en la Mar Naira. Navs per far excursiuns d’in di partan en Germania surtut a Passau ed en l’Austria en la Vachau.
Albert Einstein
L’ovra principala dad Einstein, la teoria da la relativitad, al ha fatg enconuschent en tut il mund. L’onn 1905 è cumparida sia lavur ‹Zur Elektrodynamik bewegter Körper›, il cuntegn da la quala vegn numnada oz teoria da la relativitad speziala. Il 1915 ha el publitgà la teoria da la relativitad generala. Er davart la fisica dals quants ha el scrit impurtantas lavurs. «Per ses merits a favur da la fisica teoretica, en spezial per sia scuverta da la lescha da l’effect fotoelectric» ha Einstein retschet il 1921 il Premi Nobel, il qual al è vegnì surdà il 1922. En connex cun la construcziun da la bumba atomara ed il svilup da l’energia nucleara han sias lavurs teoreticas – cuntrari a l’opiniun derasada – però be giugà ina rolla indirecta.
Danubi
Disposiziuns giuridicas
Bain ha il Danubi furmà da vegl ennà in flum da commerzi liber; tuttina eri usità che mintga pajais cunfinant retirava dazis da commerzi. En rom da la Pasch da Paris l’onn 1856 han ins codifitgà l’emprima giada il dretg sin commerzi liber e stgaffì ina cumissiun correspundenta. L’onn 1948, en rom da la Conferenza da Belgrad, è quest dretg vegnì conferm: sin il Danubi dastgan sa mover bastiments da tuttas bandieras, cun excepziun da bastiments da guerra da bandieras estras.
Albert Einstein
Albert Einstein vala sco incarnaziun dal perscrutader e dal scheni. Da si’enconuschientscha e reputaziun extraordinaria ha el er fatg diever ordaifer la scienza, surtut en rom da ses engaschament a favur da la chapientscha tranter ils pievels e la pasch. En quest connex considerava el sasez sco pacifist, socialist e zionist.
Danubi
Selvicultura ed agricultura
En il 18avel e 19avel tschientaner ha il Danubi servì sco via da transport per laina or dal Guaud da la Boemia. Sin l’emprim tschancun vegniva la laina flottada, alura transtgargiada sin bastiments e transportada fin a Vienna, nua ch’ins vendeva quella sco laina da brisch.
Albert Einstein
En il decurs da sia vita è Einstein stà burgais da plirs stadis: La naziunalitad acquistada tras naschientscha era quella dal Württemberg. Dal 1896 fin il 1901 è el stà senza naziunalitad, a partir dal 1901 fin sia mort burgais da la Svizra ed il 1911/12 en l’Austria-Ungaria er burgais da l’Austria. Dal 1914 fin il 1932 ha Einstein vivì a Berlin ed ha, sco burgais da la Prussia, danovamain appartegnì al territori da l’Imperi tudestg. Cur che Hitler è arrivà il 1933 a la pussanza ha Einstein cedì definitivamain il pass tudestg; il 1934 è el vegnì privà per forza da la naziunalitad tudestga. Ultra da sia naziunalitad svizra è el daventà l’onn 1940 burgais dals Stadis Unids.
Danubi
Selvicultura ed agricultura
La muntada da la pestga, da la quala viveva en il temp medieval en tscherts vitgs quasi l’entira populaziun, è sa diminuida fermamain en il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner. En Germania ed en l’Austria existan be pli singuls pestgaders professiunals. Ina muntada in pau pli gronda ha la pestga pudì mantegnair en la regiun dal Delta dal Danubi.
Albert Einstein
Perdavants e famiglia
thumb|160px|Einstein sco giuvenil il 1893 Ils geniturs Hermann Einstein (1847–1902) e Pauline Einstein, nata Koch (1858–1920), derivavan omadus da famiglias gidieuas che vivevan gia dapi tschientaners en la regiun svabaisa. Il tat e la tatta da vart da la mamma avevan midà lur schlattaina Dörzbacher en Koch. Il tat e la tatta da vart dal bab han anc purtà nums gidieus tradiziunals, Abraham e Hindel Einstein. Cun ils geniturs dad Albert Einstein è quai sa midà.
Danubi
Selvicultura ed agricultura
En intgins stadis vegn pratitgada a las costas dal flum la viticultura. En l’Austria è quai surtut il cas en la Vachau ed en l’Ungaria da Visegrád fin al cunfin meridiunal dal pajais. Vitiers vegnan centers regiunals sco Ilok en la Croazia u Fruška Gora sper Ruma en la Serbia.
Albert Einstein
Perdavants e famiglia
Ses bab derivava da la citadina Buchau en la Svevia Superiura. L’onn 1869 è el ì a star cun ses frars ad Ulm. Là ha el maridà l’onn 1876 Pauline Koch e vivì a la Bahnhofstrasse B135, nua che Albert Einstein è naschì ils 14 da mars 1879. Albert è creschì si en ina famiglia assimilada, betg ortodoxa, ch’appartegneva a la classa mesauna.
Tar sia cusrina Lina Einstein che viveva ad Ulm e ch’era pauc pli veglia ch’el, ha Albert Einstein mantegnì il contact er suenter avair bandunà sia citad natala. Si’emprova da procurar pli tard per Lina ina lubientscha d’emigrar en ils Stadis Unids ha fatg naufragi; il 1942 è Lina Einstein vegnida deportada en il champ da concentraziun Theresienstadt e mazzada il medem onn en il champ d’exterminaziun Treblinka.
Danubi
Turissem
Sper bleras famusas attracziuns singulas per lung dal Danubi – per exempel las citads Regensburg e Vienna che tutgan tar il Patrimoni cultural mundial – èn er numerusas cuntradas e parcs da la natira da muntada turistica. Exempels furman il parc da la natira Obere Donau en Germania, la Vachau ed il parc naziunal Donau-Auen en l’Austria, la Porta da Fier tranter la Serbia e la Rumenia ed il Delta dal Danubi transnaziunal.
Albert Einstein
Minca e scolaziun fin il 1894
Curt suenter la naschientscha dad Albert è la famiglia ida a star l’onn 1880 a Minca, nua che ses bab e ses aug han manà in pitschen manaschi d’installaziun da gas e d’aua. Damai che las fatschentas flurivan, han els decidì il 1885 da fundar cun sustegn da l’entira famiglia in’atgna fabrica per apparats electrics (Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie). La firma ha gì success ed ha furnì apparaturas per las ovras electricas a Minca-Schwabing, Varese e Susa (Italia). Dus onns e mez suenter Albert è naschida sia sora Maja (1881–1951). Schebain Albert è gia arrivà da quel temp a l’Isar u pir l’onn 1885, en la vegliadetgna da sis onns, è contestà tranter ils biografs. En tutta cas abitava la famiglia en in edifizi che fa oz part dal cumplex Lindwurmstrasse 127 en il quartier da la citad da Minca Isarvorstadt.
Danubi
Turissem
Er il turissem da cruscheras fluvialas è impurtant. Sper il tschancun tranter Vienna e Budapest ch’è fitg frequentà, mainan singuls bastiments da Passau fin al Delta dal Danubi ed enavos. Da stagiun auta curseschan dapli che 70 cruscheras sin il flum. Surtut il Danubi Superiur, ch’è liber da navs, porscha la pussaivladad da far turas cun il canu ed en bartga.
Confurm a sia gronda muntada istoric-culturala ed a la ritgezza e varietad da las cuntradas, porscha la regiun dal Danubi er ina buna infrastructura per lung dal flum, per exempel en furma da raits da vias per velos (Donauradweg) e da viandar (Donausteig). In’ulteriura attracziun è la via turistica che maina da Regensburg sur Passau, Linz, Vienna e Bratislava fin a Budapest; quella vegn tgirada e preschentada – faschond allusiun a la ritga istorgia segnada t.a. dals Habsburgais – sut il num Die Strasse der Kaiser und Könige.
Albert Einstein
Minca e scolaziun fin il 1894
Che Albert fiss stà fitg talentà n’è betg sa mussà en ses onns d’uffanza. Uschia ha el cumenzà a discurrer pir cun trais onns. En scola valeva el sco scolar sveglià, per part rebellant. Sias prestaziuns eran bunas fin fitg bunas, main bunas en las linguas, ma excellentas en las scienzas natiralas. Einstein legeva cudeschs da la scienza populara ed ha sez s’acquistà ina survista dal stadi actual da la perscrutaziun. L’onn 1884 ha el cumenzà a giugar violina ed ha survegnì instrucziun privata. In onn pli tard ha el frequentà la scola populara, a partir dal 1888 ha el visità il gimnasi (che sa numna oz – suenter avair midà pliras giadas lieu – Albert-Einstein-Gymnasium).
La firma dal bab e da l’aug che Albert stimava fitg era vegnida serrada en il fratemp e la famiglia aveva fatg midada a Milaun. Albert, ch’aveva da quel temp quindesch onns, dueva restar al gimnasi fin l’abitur. El è però vegnì en conflict cun il sistem da scola da l’Imperi tudestg ch’era orientà ad urden e disciplina. Il directur al ha insultà ed ils magisters al faschevan la reproscha che sia mancanza da respect haja in nausch effect sin ses conscolars. La fin da l’onn 1894 ha Einstein tratg las consequenzas, ha bandunà la scola senza diplom da finiziun ed è suandà sia famiglia a Milaun. In ulteriur motiv per quest pass pudess esser stà da mitschar uschia al servetsch militar. Fiss Einstein sa trategnì fin en la vegliadetgna da 17 onns en Germania, fiss el vegnì clamà sut las armas – ina perspectiva ch’al fascheva snavur.
La via al studi: matura ad Aarau
thumb|160px|Attestat da matura La primavaira e stad 1895 è Einstein sa trategnì a Pavia, nua che ses geniturs vivevan per il mument, ed ha gidà là en la firma. El ha fatg excursiuns en las Alps ed en las Apenninas ed ha visità ses aug Julius Koch a Genua. Durant quest temp ha Einstein er scrit cun 16 onns si’emprima lavur scientifica, in essai cun il titel ‹Über die Untersuchung des Ätherzustandes im magnetischen Felde›. Quella ha el tramess a ses aug Caesar Koch (1854–1941) che viveva en Belgia per al dumandar ses parairi. La lavur n’è però mai cumparida en ina revista sco contribuziun scientifica.
Al giavisch da ses bab da studegiar electrotecnica n’ha Einstein betg dà suatientscha. Enstagl ha el suandà il tip d’in ami da la famiglia ed è s’annunzià per ina plazza da studi a la Scola politecnica federala a Turitg. Damai ch’el na possedeva anc nagin abitur resp. matura, ha el stuì far l’october 1895 in examen d’admissiun; quel n’ha el – sco pli giuven participant cun 16 onns – betg dumagnà. Bain ha el briglià en las scienzas natiralas, ma pervi da las mancanzas da franzos è el vegnì renvià.
Sin intermediaziun dal professer da construcziun da maschinas Albin Herzog, ch’era persvadì dad el, ha Einstein sinaquai frequentà la scola professiunala a la scola chantunala dal chantun Argovia per prender suenter la matura. Durant quest temp en l’ambient liberal dad Aarau ha el vivì tar la famiglia Winteler; lur figl Paul dueva maridar il 1910 la sora dad Einstein Maja. L’entschatta 1896 ha Einstein renunzià a sia naziunalitad württembergaisa ed uschia er tudestga ed ha a medem temp sa laschà registrar sco appartegnent a nagina cuminanza religiusa. Ils proxims tschintg onns è el restà senza naziunalitad.
L’attestat da matura dad Einstein da l’october 1896 mussa tschintg giadas la meglra nota pussaivla, in da sis. La mendra nota è stà in da trais en franzos. La fama che Einstein saja stà in nausch scolar è faussa: Quella deriva da ses emprim biograf ch’aveva confundì il sistem da notas svizzer cun il tudestg.
Studi a la Scola politecnica a Turitg
Suenter avair prendì suenter la matura a la Scola chantunala ad Aarau, ha Einstein cumenzà l’onn academic 1896 ses studi a la scola per scolasts spezialisads dal Politecnicum a Turitg.
Einstein na vuleva betg be s’acquistar savida formala, mabain sa sentiva attirà da projects da pensar teoretic-fisicals. Cun sia stinadadad ha el savens sveglià malaveglia. Tge ch’al disturbava era la furmaziun matematica abstracta; quella resguardava el sco impediment per il fisicher orientà a la schliaziun da problems. En las prelecziuns è el surtut dà en egl al professer tras si’absenza. Per sa preparar sin ils examens è el sa laschà sin il script da ses commilitons. Quest’ignoranza n’ha betg be impedì ch’el possia far carriera a l’atgna scola auta; el è il pli tard er s’enriclà cur ch’el ha sviluppà la teoria da la relativitad generala che tschenta fitg autas pretensiuns matematicas. Ses collega da studi Marcel Grossmann al dueva pli tard anc esser in grond agid sin quest sectur.
Einstein ha bandunà la Scola politecnica l’onn 1900 cun in diplom sco scolast dal rom da matematica e fisica.
Dal magister privat a l’Uffizi federal da patentas a Berna
thumb|220px|Academia Olimpia – Habicht, Solovine ed Einstein (1903) Las candidaturas dad Einstein per ina plazza sco assistent al Politecnicum ed ad autras universitads èn tuttas vegnidas respundidas a moda negativa. El ha gudagnà ses da viver sco magister privat a Winterthur, Schaffusa e la finala a Berna. L’onn 1901 han ins acceptà sia dumonda da daventar burgais svizzer. Il zercladur 1902 ha Einstein la finala obtegnì in engaschament stabel, e quai sin recumandaziun da ses ami Marcel Grossmann: El è daventà expert tecnic da terza classa a l’Uffizi federal da patentas a Berna.
Durant ses temp d’emprova a l’uffizi da patentas han cumenzà ils inscunters regulars cun il student da filosofia Maurice Solovine ed il student da matematica Conrad Habicht. Quest’uschenumnada ‹Academia Olimpia› ha durà fin il 1904.
Situaziun famigliara
thumb|220px|Mileva Marić ed Albert Einstein, 1912 Durant ses studi aveva Einstein emprendì a conuscher sia commilitona e dunna da pli tard, Mileva Marić, oriunda da Novi Sad. Suenter la mort dal bab dad Einstein han els maridà il schaner 1903 a Berna, e quai cunter la veglia da las duas famiglias. Cun Marić ha Einstein gì dus figls, Hans Albert (1904–1973) ed Eduard (1910–1965). L’onn 1987 èn vegnidas publitgadas las brevs dad Einstein a Marić dals onns 1897 fin 1903; da quellas resorta che Marić aveva gia parturì il schaner 1902 la figlia communabla, numnada Lieserl, a Novi Sad. Davart il destin da la mattatscha na san ins nagut, si’existenza è vegnida taschentada dals geniturs. Forsa è ella morta il 1903 da la stgarlattina ubain ch’ella è vegnida dada libra a l’adopziun.
Da l’october 1903 fin il matg 1905 han Einstein e Marić vivì en la citad veglia bernaisa a la Kramgasse 49, la Chasa dad Einstein odierna en la quala sa chatta in museum.
Da las emprimas publicaziuns a la famusa furmla E = mc² (1905)
L’onn 1905, en la vegliadetgna da 26 onns, ha Einstein publitgà intginas da sias pli impurtantas ovras:
Il 1905 è pia stà in onn ordvart fritgaivel, ins discurra er da l’Annus mirabilis (onn miraculus). Carl Friedrich von Weizsäcker ha scrit pli tard en quest connex: «Il 1905 è segnà d’ina veritabla explosiun da scheni. Quatter publicaziuns davart divers temas, da las qualas mintgin, sco ch’ins di oz, fiss stada degna dal Premi Nobel: la teoria da la relativitad speziala, l’ipotesa dals quants da glisch, la confermaziun da la construcziun moleculara da la materia tras il ‹moviment tenor Brown›, l’explicaziun da la chalur specifica da corps solids tenor la teoria dals quants.»
Ils singuls pass fin la nova teoria da la gravitaziun
thumb|160px|Tavla commemorativa a Prag Cur che Einstein sa metta il 1907 sin la lunga via che dueva manar da la teoria da la relativitad speziala a quella generala, è el anc adina l’emploià nunenconuschent en l’Uffizi federal da patentas a Berna. A la fin da questa via, il 1915, vegn el percunter ad esser il professer autstimà a Berlin, las prestaziuns dal qual, sco che Max Planck ha ditg pli tard, pon be pli vegnir cumparegliadas cun Kepler e Newton.
La via vers la teoria da la relativitad generala ha d’ina vart cumenzà cun l’idea spontana, la quala Einstein dueva numnar pli tard «il patratg il pli fortunà da mia vita», da l’autra vart cun ina limitaziun da sia lavur vi da la relativitad da fin qua ch’è stada da natira fundamentala. Quest’ultima è stada l’enconuschientscha che la sveltezza da la glisch na furmia sut l’influenza da la gravitaziun nagina constanta, vul dir che la teoria da la relativitad speziala possia be valair sut la cundiziun ch’i na prevalia nagina gravitaziun. En in tractat dal 1911 repeta el questa enconuschientscha sco suonda: «Da la teoria da la relativitad è resultà che la massa inerta d’in corp crescha cun il cuntegn d’energia da quel. (...) Il resultat uschè cuntentaivel da la teoria da la relativitad, tenor il qual il teorem dal mantegniment da la massa va si en il teorem dal mantegniment da la materia, na fiss pia betg pli valaivel.»
L’idea scheniala ch’al è vegnida tut spontanamain ha percunter pertutgà l’equivalenza tranter massa inerta e greva, pia l’accordanza tranter l’acceleraziun constanta d’in sistem da referenza e la gravitaziun: «Jau seseva sin mia sutga en l’Uffizi da patentas a Berna, cur che m’è tuttenina vegnì il suandant patratg: ‹Sa chatta ina persuna en crudada libra, alura na senta ella betg l’agen pais.› Jau sun stà perplex. Quest simpel patratg ha fatg sin mai ina profunda impressiun. El m’ha manà en direcziun d’ina teoria da la gravitaziun».
Fin l’emprima scrittira, en la quala quest patratg sa transfurma en ina formulaziun fisicala, duevan però anc durar bundant trais onns, pertge che «tranter il december 1907 ed il zercladur 1911 (...) na s’exprima Einstein betg davart la dumonda da la gravitaziun.»
Dal 1908 datescha però ina novaziun revoluziunara, la quala Einstein ha l’emprim giuditgà a moda sceptica e schizunt crititgà sco «perdertadad inutila» : la formulaziun matematica dal spazitemp tras ses anteriur magister Hermann Minkowski. Che quest concept derivia da lez, ha Einstein pli tard renconuschì ed undrà explicitamain.
Cun introducir in’unitad da temp imaginara sa lascha la relaziun relativa da las grondezzas spazi e temp entaifer la teoria da la relativitad speziala illustrar en il spazi da Minkowski sco rotaziun. Pir il 1912 ha Einstein sa laschà persvader dals avantatgs dal spazi da Minkowski.
I suonda ina survista d’intgins dals pli impurtants tractats da la teoria da la relativitad generala da pli tard: thumb|180px|Einstein il 1920 a Berlin La definiziun convenziunala da la distanza en il spazi da Minkowski planiv (betg stort) na sa lascha betg applitgar en medema maniera en il spazitemp stort ed ha perquai stuì vegnir remplazzada tras in’expressiun abstracta. Medemamain è stada necessaria ina geometria cun la quala la teoria da la surfatscha tenor Gauss ha pudì vegnir extendida sin spazis storts en quatter dimensiuns. Las enconuschientschas matematicas da las qualas Einstein disponiva da quel temp na bastavan betg per chattar schliaziuns per quests problems; perquai è el sa drizzà il 1912 a ses anteriur commiliton Marcel Grossmann ch’era uss professer da matematica a Turitg. Einstein al haja «supplitgà da guardar en la biblioteca sch’igl existia ina teoria adattada per tractar talas dumondas. L’auter di saja Grossmann vegnì (...) ed haja ditg ch’igl existia propi ina tala geometria, numnadamain quella da Riemann.»
Sinaquai n’ha Grossmann betg be consultà las lavurs da Riemann, mabain er quellas da Christoffel, Ricci e dal scolar da quel Levi-Civita. Quels avevan sviluppà en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner l’instrumentari matematic per descriver spazis storts, il qual dueva sa mussar uss sco indispensabel per formular la teoria da la relativitad generala.
Igl ha però anc durà trais onns per chattar ina furmla che descriva in champ da gravitaziun, en il qual la metrica dal continuum dal spazitemp stort a quatter dimensiuns ed ils facturs da l’energia e da l’impuls han in’influenza reciproca. Quai è reussì ad Einstein en sia publicaziun dal november 1915.
Professura
La dumonda dad Einstein da pudair sa habilitar il 1907 a l’Universitad da Berna è l’emprim vegnida refusada; pir l’onn proxim ha el gì success. Il 1909 al han ins clamà sco docent per fisica teoretica a l’Universitad da Turitg, nua ch’el è bainspert avanzà al professer extraordinari. Il schaner 1911 è el vegnì nominà tras l’imperatur Franz Joseph I sco professer ordinari da fisica teoretica a l’universitad tudestga da Prag. Uschia è el daventà burgais austriac. L’october 1912 è Einstein ì a Turitg per perscrutar e docir a la Scola politecnica federala; el è pia returnà sco professer en ses lieu da studi. Stgars ventg onns pli tard – il 1930, a chaschun dal giubileum da 75 onns da l’instituziun – ha la Scola politecnica federala surdà ad Einstein il Dr. h.c.
Inscunters professiunals e cesuras famigliaras
L’onn 1913 èsi reussì a Max Planck da gudagnar Einstein en uffizi cumplain sco commember da l’academia da las scienzas prussiana a Berlin. Là è Einstein arrivà l’avrigl 1914 cun sia famiglia; pervi da differenzas privatas è sia dunna però bainspert returnada cun ils uffants a Turitg. Einstein ha survegnì l’autorisaziun d’instruir a l’Universitad da Berlin, ma senza esser obligà da far quai. Liberà da tutta activitad sco docent, ha Einstein chattà a Berlin il temp e ruaus necessari per manar a fin sia grond’ovra, la teoria da la relativitad generala. El l’ha pudì publitgar il 1916, ensemen cun ina lavur davart l’effect Einstein-de Haas. L’october 1917 è Einstein daventà directur da l’institut da fisica ed è restà en questa posiziun fin il 1933. Dal 1923 fin il 1933 è el er stà commember dal senat da la societad da l’imperatur Wilhelm. thumb|200px|Tavla commemorativa a Berlin Tranter il 1917 ed il 1920 ha sia cusrina Elsa Löwenthal (naschida Einstein; 1876–1936) tgirà Einstein ch’era malsanitsch; igl è sa sviluppada ina relaziun romantica. En vista a quai ha Einstein sa laschà sparter da Mileva; pauc pli tard ha el maridà Elsa ch’aveva gia duas figlias. Il temp suenter l’Emprima Guerra mundiala è stà collià cun ulteriuras cesuras en la vita privata: Pervi da la situaziun politica tendida na pudeva el betg avair contact cun ses figls en Svizra. A medem temp è sia mamma vegnida l’entschatta 1919 grevamain malsauna ed è morta l’onn proxim. Ultra da quai èsi reussì a Kurt Blumenfeld d’interessar Einstein per il zionissem.
Ils onns a Berlin èn er stads segnads d’in contact intensiv cun Max Wertheimer, il fundatur da la teoria da la furma. Tranter ils dus scienziads è sa sviluppà in stgomi ordvart fritgaivel. Uschia ha Einstein per exempel scrit in’introducziun tar ils tractats da Wertheim davart vardad, libertad, democrazia ed etica. Insumma ha el cumenzà a s’avrir adina dapli per dumondas politicas.
Conferma experimentala da la deviaziun da la glisch calculada ordavant (1919)
Durant la stgiradetgna dal sulegl dals 29 da matg 1919 han observaziuns dad Arthur Eddington confermà che la deviaziun da la glisch d’ina staila tras il champ da gravitad dal sulegl sa chatta pli datiers da la valur preditga tras la teoria da la relativitad generala che tras la teoria corpusculara da la glisch tenor Newton. Joseph John Thomson, il president da la Royal Society, ha commentà quai cun ils pleds: «Quest resultat è ina da las pli grondas prestaziuns dal pensar uman.»
La conferma experimentala da la predicziun dad Einstein, ch’aveva parì avant curiusa, ha fatg sensaziun en tut il mund. Ils referats dad Einstein han sinaquai giudì gronda popularitad – mintgin vuleva avair vis persunalmain il famus scienzià. Ils onns 1920 fin 1924 han ins installà a Potsdam la Tur dad Einstein, e quai sin iniziativa dad Erwin Freundlich ch’aveva collavurà sur blers onns cun Einstein. Quella serva dapi lura ad observaziuns astronomicas, betg il davos cun l’intent da far ulteriuras examinaziuns en connex cun las teorias das Einstein.
Surdada dal Premi Nobel (1922)
Il Premi Nobel da fisica da l’onn 1921 è vegnì surdà pir il november 1922, e quai ad Albert Einstein «per ses merits a favur da la fisica teoretica, en spezial per sia scuverta da la lescha da l’effect fotoelectric». Einstein sa chattava però sin in viadi da referats en il Giapun e n’ha perquai betg pudì prender part da la ceremonia a Stockholm ils 10 da december 1922. A ses lieu ha l’ambassadur dal Reich tudestg prendi en consegna il premi. La summa dal premi ha Einstein surlaschà a sia dunna spartida cun ils dus figls.
Viadis extendids e privaziun dal dretg da burgais
thumb|200px|Albert Einstein ed Elsa Löwenthal (ca. 1921) Da ses renum creschent ha Einstein profità per far numerus viadis: Cun consentiment dal ministeri da cultus prussian ha el tegnì prelecziuns en tut il mund. Il 1921 è el viagià l’emprima giada en ils Stadis Unids, nua ch’el è sa trategnì plirs mais. El ha survegnì plirs titels da docter honoris causa, tranter auter da la Princeton University, nua ch’el dueva sa trategnair pli tard. El ha ponderà da viver da qua davent la mesadad da l’onn a Princeton, New Jersey, e l’autra a Berlin. A Berlin sez èn però proruttas debattas publicas pervi da sia tenuta pacifistica. Il december è el danovamain viagià en ils Stadis Unids, a Pasadena, California. Suenter ch’ils naziunalsocialists han surpiglià il schaner la pussanza, è el viagià il mars/avrigl 1933 en l’Europa. A l’ambassada tudestga a Brüssel ha el dà enavos ses passaport tudestg.