cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pajais en svilup
Il Human Development Index (HDI)
L’onn 1990 è vegnì fatg l’emprova dal Program da svilup da las Naziuns Unidas (United Nations Development Programme, UNDP) da concepir ina cuntraproposta al concept economic da la Banca mundiala. La finamira dal HDI è da resguardar pli ferm facturs socials. Quest indicatur vegn publitgà en il Human Development Report (HDR) che vegn edì mintg’onn da l’UNDP. Il HDI è vegnì crititgà per motivs politics: gruppas da dunnas han deplorà la buna posiziun dal Giapun, pajais da l’Asia Orientala han protestà cunter la valitaziun da la situaziun dals dretgs umans en lur pajais ed auters pajais han reclamà pervi da lur classificaziun en confrunt cun in auter pajais. Sin proposta da l’India na vegn il HDI betg pli menziunà en documents uffizials da l’ONU.
La classificaziun classica da la Banca mundiala tenor l’entrada per chau
Cuntrari a la classificaziun da l’ONU en stadis-LDC ed LLDC mesira la Banca mundiala il basegn da sustegn d’in pajais mo cun l’entrada per chau respectivamain tenor il product social brut per chau. Ella differenziescha tranter ‹pajais cun paucas entradas› (LIC; Low Income Countries) e ‹pajais cun entradas mesaunas› (MIC; Middle Income Countries). Ils MIC vegnan latiers anc partids en ina gruppa d’entradas superiura ed ina gruppa d’entradas inferiura. Tenor la classificaziun da l’onn 2004 datti 61 LIC e 93 MIC, tranter quels er intgins pajais da l’Europa Orientala, dal Caucasus e da l’Asia Centrala.
Tenor il stadi actual munta il limit maximal per ils LIC 765 dollars americans, per ils MIC inferiurs 766–3035 dollars e per ils MIC superiurs 3036–9385 dollars. Ils limits maximals pon dentant variar minimalmain d’onn ad onn ed èn en general vegnids augmentads ils davos onns. Mintgatant dovra la Banca mundiala er la gruppa dals pajais LIFDC (Low Income Food Deficit Countries) per zavrar entaifer ils LIC pajais cun problems gravants d’alimentaziun. En la classificaziun actuala na figurescha questa noziun dentant betg.
La Banca mundiala dovra la classificaziun tenor entradas per chau sco basa da datas per sia pratica da concessiuns da credit. Ella conceda che questa classificaziun na reflecteschia betg necessariamain il stadi da svilup d’in pajais. Per circumscriver ils pajais en svilup dovran las instituziuns da Bretton-Woods la noziun Developing Countries.
Il grond avantatg da la classificaziun da la Banca mundiala è sia structura simpla. I dat dentant savens objecziuns areguard la metodica limitada a las entradas per chau che pon be far constataziuns restrenschidas davart il svilup da singuls pajais. Auter che l’ONU è la Banca mundiala dentant in institut da finanzas e sa limitescha perquai a facturs economics.
L’accentuaziun da la chargia dals debits
Pervi da la grond’impurtanza da la chargia dals debits ha la Banca mundiala furmà supplementarmain las gruppas SILIC (Severely Indebted Low-Income Countries) e SIMIC (Severely Indebted Middle-Income Countries). Tar ils davos datti anc la sutdivisiun èn ‹indebitads moderadamain› (MIMIC) ed ‹indebitads levamain› (LIMIC).
Severely Indebted vul dir che trais da quatter indicaturs surmuntan in tschert cunfin critic. Moderately Indebted Countries èn tals che surpassan tar trais da quatter indicaturs 60 % dal cunfin critic, dentant senza cuntanscher quel. Ils ulteriurs stadis vegnan numnads Less Indebted Countries. Ils quatter indicaturs èn (parantesas = cunfin critic): A l’entschatta dal 21avel tschientaner èn 45 pajais classifitgads sco Severely Indebted e 43 pajais sco Moderately Indebted. Als davos appartegnan er intgins MIC superiurs sco la Tirchia, l’Argentinia e la Lettonia.
Ils quatter indicaturs-clav circumscrivan bain a moda adequata ils problems essenzials dals pajais en svilup indebitads. Da muntada centrala – e perquai ordvart contestà – è dentant il cunfin critic entaifer quests indicaturs. Durant ils onns 1990 na pudeva ina part dals SILIC facticamain betg pli purtar sulet lur chargia dals debits. Els èn perquai vegnids numnads HIPC (Heavily Indebted Poor Countries) ed integrads en in’iniziativa da sdebitaziun a l’engronda, iniziada da la Banca mundiala e dal Fond monetar internaziunal. L’uschenumnada ‹iniziativa HIPC› cumpiglia per il mument 38 pajais (22 SILIC e 16 ulteriurs stadis cun grondas difficultads finanzialas).
Ils pajais ch’exporteschan ieli
thumb|[[Iran: demonstraziun per ils dretgs umans (2005)]] L’imaginaziun ch’ils pajais ch’exporteschan ieli sajan ‹ritgs› è fallada. Per ordinari sa basa quest maletg incorrect sin ina projecziun da la situaziun dals stadis ritgs e pitschens dal golf. En ina rangaziun che resguarda sper las entradas per chau er indicaturs socials vegnan ils stadis arabs percunter rangads fitg mal. Grazia a lur reservas d’ieli e la politica da l’OPEC han quels bain pudì registrar svilups enorms da las entradas, els n’èn dentant betg stads buns da proveder la populaziun cun bains e servetschs d’impurtanza vitala.
Milliardas gudagnadas cun ieli èn vegnidas impundidas per dievers nunproductivs sco per exempel il luxus u la guerra tranter l’Irac e l’Iran ch’ha durà otg onns. Sco ulteriur effect negativ han reschims marods che na resguardan betg ils dretgs umans pudì sa mantegnair a la pussanza cun cumprar loialitad e protecziun. Exempels spezialmain negativs en quest reguard èn la Nigeria u l’Iran. Pervi da questa situaziun disfortunada vegnan ils pajais ch’exporteschan ieli er numnads ‹fatamorganas dal svilup›.
Ils pajais ch’exporteschan ieli giogan en tutta cas ina rolla speziala entaifer la gruppa dals pajais en svilup: els possedan in bain ch’ils pajais industrials dovran exnum. Ils stadis da l’OPEC disponan da ca. ¾ da las reservas d’ieli da tut il mund ed en il Proxim Orient sa chattan ⅔ da las reservas globalas. Qua tras resulta ina posiziun surproporziunalmain ferma en la politica mundiala ch’als dat blera pussanza. Ins differenziescha perquai cun buna raschun ils pajais ch’exporteschan ieli dals stadis-LDC e LLDC. Grazia a lur entradas extraordinarias profitan ils exportaders d’ieli d’in potenzial per sa sviluppar ch’auters pajais en svilup n’han betg. Quests pajais vegnan er en l’avegnir a restar relevants per la politica mundiala. Quai en ferm cuntrast cun intgins auters pajais en svilup ch’èn crudads suenter la fin da la Guerra fraida en ina ‹trapla da l’irrelevanza›.
Novs pajais industrials
Ils novs pajais industrials (Newly Industrializing Economies) èn ina gruppa da stadis ch’appartegnevan tradiziunalmain als pajais en svilup, ma ch’han surventschì en il fratemp ils tratgs caracteristics da quels. Perquai vegnan els differenziads dals pajais en svilup e furman in’atgna categoria. La noziun englaisa è naschida durant ils onns 1970 e sa referiva oriundamain als ‹Stadis da tigher› asiatics (numnadamain la Corea dal Sid, il Taiwan, il Hongkong ed il Singapur).
Da differentas varts (Banca mundiala, OECD, Fond monetar internaziunal, Communitad europeica) èn vegnidas elavuradas durant ils ultims decennis glistas cun novs pajais industrials. In’enumeraziun lianta n’exista betg, lur dumber variescha tranter 10 e 30. La Banca mundiala ed il Fond monetar internaziunal (IWF) categoriseschan mintgamai 10 pajais sco novs pajais industrials. L’OECD percunter attribuescha bler dapli pajais a questa categoria. Il Bundesministerium für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung (BMZ) da la Germania e l’Uniun europeica han empruvà da far valair er indicaturs socials e politics, n’èn dentant betg reussids a nivel internaziunal. Sin quai ha il BMZ puspè retratg sia glista che cumpigliava 30 novs pajais industrials, tranter auter l’Ecuador ed il Nicaragua.
Pajais en transfurmaziun
thumb|280px|Gorj County, [[Rumenia (2011)]] Resguardads spezialmain en la classificaziun dals pajais en svilup vegnan ils stadis ch’èn sortids da l’anteriura Uniun sovietica. Suandants motivs pretendan in’atgna gruppa per quests pajais: Tar ils pajais en transfurmaziun tutgan d’ina vart ils pajais ch’èn daventads ina part da l’emprim mund entras lur integraziun collectiva en l’UE (Pologna, Tschechia, Ungaria, Slovachia, Slovenia, Lituania, Lettonia, Estonia, Rumenia e Bulgaria). Da l’autra vart ils uschenumnads Newly Declining Countries (NDC) che restan vinavant exposts a la tensiun tranter declin e stabilisaziun (oravant tut pajais en l’Asia Centrala, per exempel l’Usbekistan).
Tscherts stadis na pon ins per il mument ni attribuir a l’ina ni a l’autra gruppa. Entras l’augment da pretschs da materias primas è l’economia en il Kasachstan ed Aserbeidschan creschida nominalmain fitg durant ils ultims onns. A tge gruppa che quests dus pajais vegnan ad appartegnair en il futur dependa da la dumonda, schebain els vegnan d’impunder las entradas cun success per diversifitgar l’economia e meglierar il sistem d’educaziun.
En la Georgia èn vegnidas realisadas ils ultims onns refurmas da l’economia ed ultra da quai profitescha il pajais da la taglia da transit da l’oleoduct da Baku-Tiflis-Ceyhan, inaugurà l’onn 2006. En pli ha il pajais per finamira da daventar commember da l’UE e da la NATO. L’Armenia ha dapi l’onn 2002 ina creschientscha economica d’ina procentuala da duas cifras. Dapi la terminaziun da l’emprima fasa da l’extensiun a l’ost s’interessa l’UE pli e pli per il Caucasus (pli exact: per la Georgia, l’Armenia e l’Aserbeidschan). En il rom da la ‹politica da vischinadi europeica› (Europäische Nachbarschaftspolitik) vegnan concludids contracts da partenadi e da cooperaziun cun ils trais pajais numnads.
Stadis ch’han disditg
Entras conflicts violents e sanguinus dals onns novanta è sa furmada la gruppa dals stadis ch’han disditg. Il term cumpara per l’emprima giada en in artitgel da Le monde diplomatique da l’onn 1999. Quests pajais èn caracterisads d’in collaps cumplet da l’apparat statal. Il stadi (u il rest da quel) n’è betg pli abel da controllar ses territori, na porscha nagins servetschs publics pli ed in urden politic n’è betg pli visibel. Cun quai crodan ils pajais or da la domena da las teorias da svilup ed ord vista da la politica d’agid da svilup. Ad els appartegnan surtut pajais africans sco per exempel la Republica democratica dal Congo, la Liberia, la Somalia u la Sierra Leone. Ultra da quai effectuescha il vacum dad urden statal exigenzas spezialas per la politica d’agid da svilup e per la politica da segirezza, cun quai che las crisas da quels pajais pericliteschan il svilup e la segirezza d’entiras regiuns e finalmain da l’entir mund (terrorissem internaziunal). En tge maniera proceder cun tals pajais n’è anc betg cler a nivel da la politica mundiala.
Remartga finala
thumb|[[Favelas a Rio de Janeiro]] Sco descrit en l’artitgel, hai dà en il decurs dals ultims 50 onns numerusas propostas da categorisar ils pajais en svilup. Intginas classificaziuns accentueschan facturs economics (Banca mundiala), autras resguardan a moda cumplexa facturs socials (ONU). In’intenziun ordvart ambiziusa prosegua il Human Development Index (HDI) ch’emprova da mesirar il svilup uman.
Parallel a questas classificaziuns generalas èn vegnidas formuladas numerusas sutgruppas per motivs politics, economics u strategics (stadis da la SIS u da l’OPEC). I dat anc ulteriuras gruppaziuns sco ils G-77 u il moviment dals stadis che n’appartegna betg ad in bloc politic; da vulair descriver tut quellas surpassass dentant il rom da quest artitgel.
L’eterogenitad dals differents puncts da partenza per la classificaziun ed il caos da noziuns mussa ch’ils pajais en svilup èn la finala uschè differents sco ils pajais industrials sezs. Facticamain sa chattan tut ils pajais da quest mund insanua en il spazi tranter las noziuns nunexactas ‹ritg› e ‹pover›. Tut tenor sch’il center da l’interess è plitost focusà a facturs economics, socials, politics u ecologics, sa mida la rangaziun dals pajais. Pervi da quai n’èn las metodas da classificaziun tuttina betg senza valita. Ellas furman in agid d’orientaziun valabel per definir tgenins pajais ch’èn en cumparaziun cun auters plitost ‹ritgs› u plitost ‹povers›. Quai na serva betg mo ad intents da studi, mabain gida er en la pratica da la politica d’agid da svilup, cunquai ch’ils pajais donaturs e las organisaziuns multilateralas sa stentan da sustegnair ils pajais ch’èn effectivamain ils pli povers.
Las classificaziuns numnadas sa basan tuttas sin datas generalas da las singulas economias publicas e pon perquai be declerar connex macroeconomics. Ellas relatan percunter nagut davart las differenzas socialas ed economicas entaifer in pajais. Spezialmain en pajais en svilup èn las disparitads internas savens pli grondas che quellas tranter ils singuls stadis. Svilup è ina noziun fitg cumplexa e pli ch’ins emprova da generalisar ella e pli pauc ch’ins po declerar cun ella.
Brunate
Brunate (Brünàa in lumbard) es üna vschinauncha taliauna in Lombardia, Provinza da Com. Ella es abiteda da 1.794 persunas. Ella es nota pella presenzcha da nombrosas villas da stil eclettic e Liberty, pella funiculera chi la lia a Com e per sias zonas panoramicas, chi l'haun fat guadagner il nom "Balcone sulle Alpi" ("Balcon süls Alps").
Región del Maule
200px|right|thumb|Charta da la Región del Maule
Brunate
Territori
Il territori da la vschinauncha da Brunate as chatta i'ls Prealps lombards, precis i'l u.d. "Triangolo Lariano", ad ün'otezza traunter 562 e 1027 meters (localited CAO). La vschinauncha da Brunate da nom e da pom es ad ün otezza da 715 meters, suot il cuolm dal Monte Tre Croci, illa vart sud da la muntagna svessa. Il terrain, inua ch'ad es construida Brunate, es caltschinus, ma la presenzcha da morenas d'ablaziun l'ho fertiliso.
Región del Maule
La Región del Maule è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región del Libertador General Bernardo O'Higgins, al sid cun la Región del Biobío, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific. Il num da la regiun deriva dal flum Maule, il batschigl dal qual cuvra grondas parts da la regiun.
Brunate
Territori
Il territori cumünel es pelpü cuviert da gods; ils bös-chs ils püs preschaints sun l'ascher, il fraischen, il pign, il vduogn, il ruver, la robinia, il chastagner e'l fo.
Región del Maule
La regiun ha ina surfatscha da 30'269,1 km² ed ina populaziun stimada da 1'007'831 abitants (2010). La regiun cumprenda las provinzas da Cauquenes, Curicó, Linares e Talca. La chapitala da la regiun è la citad da Talca.
Mintg onn als 30 da fanadur vegn celebrà il Día da la Región del Maule.
Brunate
Fracziuns
La vschinauncha da Brunate da nom e da pom es la cited veglia, chi s'ho sviluppeda als peis da la clostra da Sant Andrea, de la quela hoz es resteda be la baselgia. I'l territori cumünel da Brunate do que eir oters centers abitos:
Clima
Brunate ho un clima tipic da mited muntagna. Las steds sun fras-cahs e suvenz cun vent; la temperatura, chi nun es squasi mê pü cu 25 gros a la sumbriva, favurisescha l'arrivi da turist, chi vegnan da las chodas citeds per as frader. Ils invierns sun fraids cun frequaintas naiveras (var 50 centimeters illa cited veglia e 1,50 meters illa localited CAO); tuottüna nu vegn la vschinauncha isoleda da la naiv, perque cha la Funiculera Com-Brunate funcziunescha eir cur ch'a naiva.
Origen dal nom
L'origen dal nom "Brunate" es fich incert; que sun trais ipotesas:
Istorgia
Als 1817 gnit fatta üna senda, chi lia auncha hoz Com cun Brunate. Zieva bger temp gnitttan construidas las duos strettas vias (l'üna da Com, l'otra da Tavernerio), dals quels hoz fo que adöver per ir a Brunate cun l'automobil.
Traunter ils 19. e 20. tschientiners dvantet Brunate ün lö da vacanzas surtuot pellas famiglias milanaisas benestants, chi fettan sü bgers villas liberty; vi per quels ans eira que eir ün Kursaal, chi füt in activited fin la Seguonda Guerra Mundiela.
Als 11 november 1894 gnit construida la funiculera, chi da Com vo fin Brunate.
Als 1943 dvantet Brunate üna fracziun da Com; zieva üna petiziun populera, dvantet'la danövmaing üna vschinauncha politica als 1947.
Hoz vegnan a Brunate main turists cu in passo, surtut dals USA e dal Giapun, chi vegnan a vzair il panorama bellezzas: a po vzair, vi pellas bellas oras, las Alps (surtuot il Monte Rosa) e la Planüra Padana.
Vi per ün uorden dal President da vschinauncha, zieva'ls 1. marz 2008 nu po que gnir a Brunate da las set a las vainch cun las maschinas, chi sun pü largias cu 1,84 meters u chi haun il diameter da lur roudas pü grand cu 73 centimeters. Quist uorden, contestedas da hoteliers e commerzchants dal lö, voul impedir l'acces a Brunate da maschinas memma grands pellas vias strettezzas da la vschinauncha: pelvaira es la Funiculera Com-Brunate il mez da transport il pü cusglio per ir a Brunate, eir per cha illa vschinauncha do que pochas plazzas da parker.
Vappa
La vappa da Brunate es ün s-chüd samnitic, cun sura üna curuna da tuors e suot ün ram d'urbeja a schnestra ed ün ram da ruver a dretta. Il s-chüt es partieu da l'ot a schnestra al bass a destra vi da üna fascha blov cun trais stailas melnas; la vart in ot a dretta es cotschna cun ün sulagl mellan cun una fatscha umauna; la vart in bass a schnestra es grischa cun trais muntagnas verdas (quella centrela es il Monte Tre Croci) e'l lej a lur peis.
Quista vappa gnit utiliseda dal cumanzamaint dal 20. tschientiner e gnit bgeras voutas müdeda; als 1973 dvantet'la la vappa ufficiela da la vschinauncha da Brunate tres ün decret dal President da la Republica.
Als 1990 cumparit süllas chartas ufficielas da la vschinauncha un oter tip da vappa, simil a la vappa ufficiela, ma da culur naira ed alva e culla fuorma da guotta messa al cuntrari.
Evoluziun da la populaziun
Al prüm censiment da la populaziun fat in Italia (1861) vaiva Brunate 291 abitants; daspö quel an es la populaziun creschida in möd reguler fin als 1936, cur cha Brunate eira abiteda da 845 persunas.
Traunter ils 1936 e'l 1951 sun ils abitants da Brunate aumentos dal 117,46% (da 845 a 1.861). Principalmaing sun duos las radschuns da quist grand augment da la populaziun: l'augment d'iffaunts naschieus zieva la guerra e l'immigraziun da glieud, chi gniva specialmaing dal Süd Italia per chatter plazzas da lavur a Brunate, chi nu manchaivan in quel temp.
Zieva ans, düraunt ch'ils abitants sun ün poch diminuieus, dal censiment dal 2001 al 2008 ho la populaziun da Brunate cumanzo danövmaing ad augmenter (da 1.730 a 1.794). Ad es ün egen fat per üna vschinauncha da montagna, ma que es sto pussibel per ch'ella es poch luntauna da Com, cha ün po ragiundscher in be 7 minuts culla funiculera.
L'augment dals abitants da Brunate es avegnida per l'arrivi da bgeras persunas, chi vegnan da l'ester (specialmaing da la Rumania, dal Maroc, da El Salvador, da l'Ucraina e da la Tirchia) e chi hoz lavuran principalmaing illas pitschnas impraisas da fabrica da Brunate ed illas villas scu famagls.
Agricultura
I'l passo l'agricultura es steda fich importanta pell'economia da Brunate: las cultivaziuns as chattaivan illa localited Laghetto, sün terrassas artificielas; ün cultivaita tuot las sortas da verdüra, ma na ils ardöffels, poch adattos per il tip da terrain da Brunate. Ad eiran fich renumnedas las cultivaziuns da tschiguollas. Impü a Brunate gnivan cultivos ils chastagners da früt. Daspö la Seguonda Guerra mundiela gnint las cultivaziuns da verdüras e chastagners abandunedas dal tuot; hoz sun las terrassas cuviertas da robinias.
Industria
A Brunate nu sun mê existidas fabricas. Percunter daivan que chevas da sabgia, da crappa (pellas terrassas da cultivaziun) e d'arschiglia (pellas tevlas dal tet). Eir quistas activiteds gnint abandunedaz daspö la Seguonda Guerra mundiela.
Artischanedi
Pella presenzcha da grands gods eira sviluppo a Brunate l'artischanedi dal lain: dal chastagner faisaivan que portas e fnestras, dal fraischen la mobiglia e da l'uolm (bös-ch hoz svanieu a Brunate) las aissas da bloc pels bachers.
Uossa poch sun quels, chi faun il falegnam; hoz sun las firmas d'artischanedi pella megldra part pitschnas impraisas da fabrica.
In generel
Eir scha la crisa zieva la Seguonda Guerra mundiela vaiva fich diminuieu l'arrivi dals turists, es l'economia da Brunate fundeda principalmaing sül turissem. Uossa nun do que pü ils grands hotels fats sü al cumanzamaint dal 20. tschientiner, ma pitschens hotels, bed & breakfast ed ustarias, chi faun ils trats dal lö (rost, salvadschina e pulenta).
Las sendas
Brunate es renumneda eir, per ch'ella es il punct da partenza da numerosas sendas; particulermaing sun que da remarcher duos sendas:
Monumaints ed oters lös interessants
Las principelas attraziun turisticas da Brunate sun:
Manifestaziuns
Vi pella sted do que a Brunate fich evenemaints da cultura (concerts, referats, lectüras, films), chi haun lö in l'Auditorium da la nouva Biblioteca cumünela, inaugureda als 28 october 2006. Oters manifestaziuns da musica haun lö i'ls curtins da las villas ed illa cited veglia.
Üna vouta eira Brunate renumneda pella "Festa del Narciso" ("Festa da la Narcissa"), flur chi d'eira tipic dals pros da la vschinauncha. Ella gnit organiseda la prüma vouta als 1936; zieva dvantet sia nom "Brunate in fiore" ("Brunate in flur",1966) e "Armonie fiorite" ("Armonias da fluors", 1967). L'ültima vouta da quista festa füt als 1973.
Oters manifestaziuns renumnedas sun:
Sport
A Brunate do que il center da sport illa localited Nidrino, chi es tuottadi in stedi da restructuraziun. El ho üna plazza da ballapè per equipas da ündesch giuveders, üna da tennis ed üna da gimnastica; zieva la messa a növ daro que eir üna plazza cuverta da ballapè a tschinch giuveders.
A Brunate do que üna equipa amaturiela da ballapè, chi ho nom "ASD Brunatese".
Sofia
125px|right|thumb|Bandiera da Sofia 300px|right|thumb|Sofia
Sofia (bulgar София []) è la chapitala da la Bulgaria e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2015 dumbrava la citad 1'260'120 abitants.
Tacitus
thumb|220px|Statua moderna da Tacitus Publius Cornelius Tacitus (* ca. 58 s.C.; † ca. 120) è stà in impurtant istoriograf e senatur roman.
Num e famiglia
thumb|200px|Tacitus deriva eventualmain d’ina da las duas provinzas romanas Gallia Cisalpina u Gallia Narbonensis Sco ch’i resorta d’in manuscrit, è il prenum da Tacitus probablamain stà Publius, cumbain che Sidonius Apollinaris (5avel tschientaner) al numna Gaius. Il surnum Tacitus (‹da paucs pleds›, cf. era rumantsch ‹taciturn›) cumpara er tar il bab pussaivel da l’istoriograf, il qual era procuratur en la Gallia Belgica. Sche questa colliaziun è correcta, appartegneva la famiglia da Tacitus als chavaliers ed el sez è stà l’emprim commember da quella (homo novus) ch’è avanzà en la posiziun d’in senatur. La famiglia derivava probablamain d’ina da las provinzas romanas, forsa Gallia Cisalpina u Gallia Narbonensis. L’inscripziun da fossa supponida da Tacitus cuntegna cun CA ils emprims bustabs d’ina ulteriura part dal num. Eventualmain sa clamava quel Caecina, quai che pudess renviar a relaziuns famigliaras cun la famiglia da senaturs dals Caecinae. Forsa era il bab da Tacitus maridà cun ina Caecina.
Vita
Davart la vita da Tacitus existan be perditgas sparpagliadas che derivan dad el sez ubain da contemporans dad el (surtut da Plinius il Giuven, en la collecziun da brevs dal qual Tacitus è l’adressat il pli frequent). El dastgass esser naschì enturn l’onn 58 s.C. ed è apparentamain vegnì preparà gia baud per entrar en il servetsch dal stadi. Sco ses magisters inditgescha Tacitus sez Marcus Aper e Iulius Secundus. El ha prendì la via usitada sco oratur avant dretgira, vul dir sco advocat. Gia sco um giuven ha el cuntanschì ina tscherta reputaziun; quai inditgescha Plinius il Giuven ch’aveva sez empruvà da suandar ses exempel. Ca. l’onn 76 ni 77 è Tacitus sa spusà cun la figlia dal consul Gnaeus Iulius Agricola e l’ha maridà pauc pli tard. Sut Vespasian ha cumenzà sia carriera politica d’in senatur roman (cursus honorum), la quala el ha cuntinuà sut ils proxims dus imperaturs da la dinastia flaviana. Tge onns ch’el ha precisamain occupà ils uffizis usitads n’è betg enconuschent, ma sa lascha per part reconstruir or d’autras carrieras ch’èn documentadas pli bain. Tenor ina supposiziun pli nova che metta en connex cun Tacitus in’inscripziun sepulcrala tradida be a moda fragmentara, è el stà vers l’onn 76 decemvir stlitibus iudicandis e silsuenter probablamain tribun militar. Sco proxim uffizi numna l’inscripziun ina posiziun da confidenza tar l’imperatur sco quaestor Augusti, la quala Tacitus ha forsa occupà vers la fin dal domini da Titus l’onn 81. L’ultim uffizi ch’è menziunà en l’inscripziun è quel dal tribunat dal pievel che datescha probablamain da l’entschatta dal domini da Domitian. Eventualmain è Tacitus stà avant u suenter en ina provinza sco legat d’in proconsul.
Or da las scrittiras da Tacitus sez è attestà ch’el occupava l’onn 88 s.C. – l’onn dals gieus seculars che Domitian ha laschà inscenar – l’uffizi d’in pretor e ch’el aveva gia exequì da quel temp la funcziun religiusa d’in quindecimvir sacris faciundis. Silsuenter è el stà intgins onns absent da Roma (forsa sco prefect u legat d’ina legiun) e n’era perquai er betg preschent cura che ses sir è mort l’onn 93. Tacitus na po pia betg valair sco adversari da Domitian, mabain ha fatg carriera sut quest imperatur, il qual el ha pli tard descrit sco tiran. Durant il domini da Nerva (96–98 s.C.) – evtl. gia nominà da Domitian – è Tacitus daventà l’onn 97 consul suffectus ed ha tegnì en quest uffizi il pled funeral a la fossa da Lucius Verginius Rufus. Pli u main da quel temp, il pli tard a l’entschatta dal temp da regenza da Trajan (98–117 s.C.), ha el cumenzà cun si’activitad sco scriptur.
L’onn 100 ha Tacitus accusà ensemen cun Plinius il Giuven l’anteriur prefect da la provinza Africa, Marius Priscus. Ils proxims onns fin il 104/105 para el d’esser stà temporarmain absent da Roma, eventualmain sco prefect d’ina provinza consulara. Suenter ses return ha el lavurà vi da si’emprima gronda ovra istorica, las ‹Historiae›, las qualas vegnan menziunadas en pliras brevs da Plinius. Probablamain l’onn 112/113 ha Tacitus occupà il proconsulat da la provinza Asia (en il territori da la Tirchia odierna), sco che mussa in’inscripziun ch’è vegnida chattada a Mylasa. Probablamain ha el survivì Trajan; la data precisa da sia mort n’è però betg enconuschenta.
Introducziun
Sco funtaunas han servì a Tacitus, sper rapports a bucca ed actas dal Senat, er pliras ovras istoricas che n’èn betg sa mantegnidas fin oz. Tranter auter ha el fatg diever da las ovras istoricas da Plinius il Vegl. Ultra da quai vegn el bain ad avair utilisà las ovras dad Aufidius Bassus, Servilius Nonianus, Fabius Rusticus e Cluvius Rufus. Il fatg che questas ovras èn idas a perder difficultescha considerablamain da giuditgar l’originalitad e muntada da Tacitus en congual cun ses antecessurs. En la perscrutaziun pli nova èn ins da l’avis che Tacitus haja mintgamai fatg diever da pliras funtaunas.
En la successiun cronologica supponida sa preschenta si’ovra sco suonda:
Il caracter da l’istoriografia da Tacitus
thumb|200px|La Gallia e Germania dal temp da las ‹Historiae› Tacitus era in criticher decidì da l’urden statal dal principat che Augustus aveva mess ad ir. Sco aderent da la veglia Republica (e da las libertads che la classa superiura associava cun quella) crititgescha el il reschim d’ina singula persuna, il qual el considerescha sco motiv principal per il declin da iustitia e virtus. A medem temp era el realist avunda per renconuscher l’inevitabladad factica da la monarchia. Segnà dal domini da Domitian ils onns 81–96 (ch’el caracterisescha a moda bain exagerada sco tirannia) descriva el ils eveniments che stattan en connex cun ils imperaturs julians e claudians da Tiberius fin Nero (‹Annales›) e dals flavians Vespasian, Titus e Domitian (‹Historiae›). I dat en egl che ses maletg da l’istorgia daventa pli e pli stgir: L’idea oriunda da dar perditga da la fortuna dal temp preschent (testimonium praesentium bonorum) fa plaz a l’intenziun da tegnair viva la regurdientscha a la servitid da pli baud (memoria prioris servitutis). Daventond conscient ch’ils temps en ils quals ins possia exprimer libramain si’opiniun sajan stgars, ha Tacitus precis drizzà sin quai si’attenziun principala, numnadamain cun onurar u condemnar las ovras da persunas istoricas. L’autur è però crudà en musters da pensar stereotips. Tiberius giuditgescha el per exempel tras a tras sco uman cun nauschas intenziuns, al cumparegliond d’in cuntin cun Germanicus e glorifitgond quest ultim senza fin. La descripziun dal temp dad Augustus, Nerva e Trajan – ch’el giuditgava a moda in pau pli positiva – n’ha el betg pli pudì realisar. (Tenor l’opiniun d’intgins istoriografs n’ha el betg scrit davart ses agen temp, perquai che quai al pareva memia ristgà). Bain veseva Tacitus en ch’igl era nunpussaivel da returnar a las relaziuns idealisadas da la res publica resp. ch’el avess stuì, cun vulair scriver in’istorgia contemporana, prender resguard sin Trajan.
En quest senn n’è l’istoriografia da Tacitus – cuntrari per exempel a quella da Titus Livius – betg da tempra didactica, mabain da tempra descriptiva, moralisanta e fitg pessimistica. El na crai betg che la situaziun vegnia a sa megliurar, damai ch’ils remedis cunter ils vizis dal temp na fetschian strusch effect e che la gronda part dals purtaders da la virtid sajan daventads l’unfrenda da tirans resp. ch’il rest dals burgais (civitas) sajan crudads en ina profunda letargia.
Tacitus e la sullevaziun dad Arminius
En sias ‹Annales› descriva Tacitus detagliadamain la guerra cunter ils Germans. Dals auturs contemporans sa differenziescha el en quai ch’el crititgescha massivamain il resultat da la guerra.
Davart las funtaunas ch’el ha duvrà en connex cun las campagnas militaras da Germanicus na san ins nagut precis. En dumonda vegnan diversas ovras ch’èn idas a perder sco quellas dad Aufidius Bassus u da Plinius il Vegl; quest ultim menziunescha Tacitus sez. Da vulair reconstruir a moda objectiva il decurs da las campagnas militaras da Germanicus lubescha la descripziun da Tacitus be cun resalvas. Surtut las finamiras ed intenziuns cun las qualas las differentas campagnas èn vegnidas instradadas restan per gronda part intschertas.
L’aspect cumpositoric central dals emprims dus cudeschs da las ‹Annales› da Tacitus è il cuntrast tranter l’erox Germanicus ed il tiran Tiberius (la parallela tar il sir da Tacitus Agricola e l’imperatur Domitian è evidenta). La campagna cunter la stirpa germana dals Mars – suenter avair abattì la revolta da la legiun dal Rain (l’atun da l’onn 14 s.C.) – daventa il cumenzament d’in’entira retscha d’offensivas romanas victoriusas ed ordvart gloriusas cunter ils Germans sesents da la vart dretga dal Rain. Era sveglia Tacitus l’impressiun sco sche Roma avess gia dà si dal temp dad Augustus definitivamain la suletta finamira gloriusa, numnadamain da restabilir e d’expander a moda offensiva il domini sur la Germania (fin a l’Elba). Per Tacitus – e be per el – ha ‹la› guerra germana cumenzà l’atun 14 ed è ida a fin l’atun 16. Or dals fatgs sezs na resulta si’interpretaziun tuttavia betg a moda stringenta. Tuttina al è l’istoriografia moderna per part suandada.
Tacitus davart il cristianissem tempriv
thumb|200px|Inscripziun dal cristianissem tempriv a Roma Da Tacitus deriva er ina da las paucas perditgas betg biblicas davart il cristianissem tempriv. En il 15avel cudesch da sias ‹Annales› descriva Tacitus il brischament da Roma l’onn 64 e l’emprova da Nero d’inculpar ils cristians d’avair fatg quai. En connex cun lur num scriva Tacitus: «Quest num deriva da Cristus, il qual è vegnì executà dal temp da Tiberius tras il procuratur Pontius Pilatus.»
Excurs davart ils gidieus
En il 5avel cudesch da las ‹Historiae›, en furma d’in excurs che stat en connex cun la descripziun da la guerra giudaica, porscha Tacitus ina survista dal giudaissem dal temp da l’antica. Areguard la pratica cultica dals gidieus s’exprima el a moda fitg negativa: «Per sa segirar en avegnir l’obedientscha dal pievel, al ha Moses dà novs usits da cult che stattan en cuntradicziun cun quels da tut ils ulteriurs umans. Nunsontg è là tut quai ch’è per nus sontg; e lubì è ad els tut quai che vala per nus sco infam.»
Recepziun
En l’antica ha Tacitus giudì relativamain pitschna attenziun, e quai cumbain che ses contemporans al taxavan – sco che Plinius cumprova – sco grond scriptur. Pervi dal grond success da Sueton para la furma tradiziunala da l’istoriografia d’esser sa stizzada fin l’antica tardiva en il vest latin (almain n’èn enconuschentas naginas ovras respectivas); quai vala en spezial per sia furma specifica senatorica, la quala vegniva precis represchentada da Tacitus. Cuntrari al svilup en la part orientala (greca) ha dominà da qua envi en il vest il gener da las biografias d’imperaturs. Ultra da quai vegnan blers probablamain ad avair resguardà la lingua ed il stil da Tacitus sco memia pretensius. Ammianus Marcellinus, ch’ha scrit vers la fin dal quart tschientaner in vast opus istoric, è percunter sa referì sapientivamain a Tacitus; betg paucs istoriografs, tranter quels Syme, vesan en Ammianus schizunt l’ertavel litterar da Tacitus. Sidonius Apollinaris (5avel tschientaner) ha apparentamain legì Tacitus, ed il bab da la baselgia Hieronymus ha considerà las ‹Annales› e ‹Historiae› sco in’istorgia dals imperaturs che cumpiglia 30 cudeschs.
Durant il temp medieval èn las scrittiras da Tacitus idas bunamain dal tuttafatg en emblidanza. Almain è cumprovada in’utilisaziun da la ‹Germania› en l’introducziun tar la ‹Translatio s. Alexandri› da Rudolf von Fulda; per sia descripziun dals Saxons dal 9avel tschientaner sa serva el quasi pled per pled da la caracterisaziun dals Germans tras Tacitus. A partir dal temp da l’umanissem (15avel/16avel tschientaner) èn las scrittiras da Tacitus (surtut la ‹Germania›, ma er il chapitel davart Arminius en las ‹Annales›) daventadas suenter lur rescuverta e publicaziun in impurtant fundament da la schientscha naziunala tudestga naschinta. Umanists tudestgs han recepì a moda entusiastica la caracterisaziun positiva dals Germans tras Tacitus ed han tratg natiers quella a moda vaira nuncritica e pauschalisanta sco descripziun ‹dal› caracter naziunal tudestg. Er la figura dad Arminius è sa sviluppada ad in erox naziunal tudestg ed al propugnatur da la libertad tudestga envers Roma (cf. surtut l’‹Arminius› dad Ulrich von Hutten). Dal temp da la Revoluziun franzosa al han ins celebrà sco cumbattant cunter la suppressiun, pli tard è el però vegnì tractà d’intgins auturs a moda fitg critica (p.ex. da Theodor Mommsen).
Valitaziun moderna
thumb|140px|Ediziun cumpletta da las ovras da Tacitus dal 1598 L’ovra istoriografica da Tacitus è senza dubi d’ina qualitad stilistica impressiunanta e munta il punct culminant entaifer la tradiziun istoriografica analitica da Roma. Cun vulair valitar quella ston ins però proceder a moda critica. Uschia èsi per exempel enconuschent che Tacitus ha savens integrà currellas e tschantscharias, quai che sa lascha probablamain attribuir a funtaunas correspundentas ch’el aveva consultà avant che terminar si’ovra. A moda inschignusa metta el a cor al lectur ina tscherta interpretaziun dals eveniments descrits, e quai senza mussar sez colur. Er sia moda da pensar en categorias nair-alv duess avertir d’esser precaut. Tscherts eveniments lascha el crudar davent, auters interpretescha el uschia ch’els paran da confermar sia tesa. Gugent vegnan suttamess als acturs motivs clandestins, dals quals Tacitus na po gnanc avair gì enconuschientscha. I na sa lascha pia betg pretender ch’el saja adina suandà en si’atgna ovra il princip undraivel sine ira et studio (‹senza esser partischant›). Gist en tals cas nua ch’igl è avant maun ina tradiziun parallela che lubescha d’examinar sias indicaziuns, sa mussi che l’istoriograf ha per part manipulà il material ch’al steva a disposiziun. Tut quai na minimescha però strusch la valur da sias preschentaziuns sco funtaunas – sche quellas vegnan duvradas cun la precauziun necessaria – e tuttavia betg la qualitad litterara da si’ovra. I resta er incontestà che Tacitus è stà in dals pli impurtants istoriografs romans dal cumenzament dal temp dals imperaturs.
Ediziuns bilinguas e translaziuns
Annales
Historiae
Agricola, Germania, Dialogus
Litteratura
Introducziun
Survistas generalas ed analisas
Copenhagen
125px|right|thumb|Copenhagen 300px|right|thumb|Copenhagen
Copenhagen (danais []) è la chapitala dal Danemarc e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2016 dumbrava la citad 591'481 abitants.
Toyota
Toyota è in producent d’autos giapunais ch’è vegnì fundà l’onn 1937 da Kiichiro Toyoda.
Kiichiro Toyoda, ün industrial giapunais, ha viagià üna jada l’Europa ed ils Stadis units cu el ha fat alch sur da l’industria da maschinas. Fingià bainbod ha’l cumanzà cun la producziun da l’emprim model da Toyota, il Toyota AA.
L’interpresa giapunaisa ha spert gì success en l’industria d’autos, oz sa concentrescha ella sin la producziun da differents tips da vehichels, tranter quels autos da furniziun, bus ed era roboters.
Fin l’onn 2020 è Toyota in dals gronds producents d’autos dal mund, producescha passa 200 milliuns vehichels e venda passa 10 milliuns vehichels sin l’entir mund. Tar las societads affiliadas tutgan Dahatsu e Lexus.
Republica da l'Irlanda
La Republica da l’Irlanda u simplamain Irlanda (irlandais Éire [ˈeːrʲə], englais Ireland) è in stadi europeic situà sin l’insla da medem num. En il nord cunfinescha el cun l’Irlanda dal Nord che tutga tar il Reginavel Unì. En l’ost giascha la Mar Irlandaisa, en il vest l’Atlantic. La chapitala dal pajais è Dublin. Dapi il 1973 fa l’Irlanda part da l’Uniun europeica. Ina gronda part da la populaziun appartegna a la cardientscha catolic-romana.
Geografia e populaziun
left|180px|thumb|Cliffs of Moher en il vest dal pajais L’entira insla – che vegn er numnada Insla verda – ha ina lunghezza da radund 450 km ed ina ladezza da radund 260 km. Cun ina surfatscha da 84 421 km² furma l’Irlanda la terz gronda insla da l’Europa (suenter la Gronda Britannia e l’Islanda). Topograficamain sa lascha l’insla divider en collinas e muntognas situadas a la riva ed en planiras che giaschan en il center. Il Carrauntuohill furma cun 1041 meters la muntogna la pli auta da l’insla; el giascha en il sidvest en il contadi da County Kerry. Il Shannon è il pli lung flum (370 km, da quai radund 250 km navigabel) e percurra l’insla dal nord vers il sidvest. Bundant 80 % da l’insla tutgan tar la Republica da l’Irlanda.
left|180px|thumb|Grafton Street a Dublin La chapitala Dublin è la pli gronda citad da la Republica da l’Irlanda e giascha a la costa orientala dal pajais. Entaifer ils cunfins da la citad vivan radund 500 000 persunas, en l’entira regiun radund 1,2 milliuns persunas. Cumpareglià cun las parts da l’insla situadas pli en il vest è il clima a Dublin relativamain miaivel e segnà da pli paucs dis da plievgia. Ulteriuras citads cun ina populaziun sur 50 000 èn Cork, Galway, Tallaght, Blanchardstown e Limerick.
Il dumber d’abitants dal pajais ha fatg tras ina diminuziun dramatica enturn la mesadad dal 19avel tschientaner. La culpa èn stadas nauschas racoltas, fominas e repressalias da vart dals regents englais. Bleras persunas èn emigradas en la Gronda Britannia ed en ils Stadis Unids. Il punct il pli bass è stà cuntanschì pir ils onns 1960 cun 2,82 milliuns abitants; en il fratemp ha il dumber dals abitants puspè cuntanschì il nivel da la mesadad dal 19avel tschientaner e cumpiglia radund 4,5 milliuns (resp. 6 milliuns cun l’Irlanda dal Nord ch’è populada pli spess).
In’ulteriura caracteristica da l’Irlanda è la cardientscha catolic-romana, a la quala appartegnan 86,8 % da la populaziun. Quest cuntrast confessiunal tar il Reginavel Unì anglican-protestant furma in dals elements dal Conflict da l’Irlanda dal Nord.
Istorgia
150px|thumb|Statua da Son Patric sin il Pass Mam Ean L’istorgia da l’Irlanda cumenza cun la colonisaziun enturn 7000 a.Cr. En in segund pass han colonisaturs celtics purtà vers 300 a.Cr. la lingua e cultura celtica sin l’insla. Dal temp dals Romans cumpara l’insla sut il num Hiberna.
Cun l’invasiun dals Normans l’onn 1169 ha cumenzà la dominanza cuntinuanta da l’Engalterra en l’Irlanda. Anglo-normans han confiscà il possess dals Irlandais e stgatschà ils indigens en la part occidentala (main fritgaivla) da l’insla. A partir da 1600 ha la curuna englaisa tramess colonisaturs anglicans e presbiterans, oriunds da l’Engalterra e da la Scozia, en il nordost da l’insla. Quest’uschenumnada Plantation furma l’origin dal conflict religius ed etnic ch’ha turmentà l’Irlanda dal Nord fin viaden il 21avel tschientaner.
left|180px|thumb|Monument a Dublin che regorda a las unfrendas da la fomina La politica dals proprietaris da terren englais en Irlanda e la malsogna da tartuffels han manà a la fomina dals onns 1845–1849. Var 1–1,5 milliuns umans èn morts e blers èn emigrads en l’America. Per part han las autoritads britannicas tratg sapientivamain a la lunga las mesiras per mitigiar la fomina. Questa fomina gioga ina rolla centrala en il svilup istoric dals resentiments antibritannics en l’Irlanda. Las reproschas che vegnan fatgas envers ils Englais tanschan da la passivitad fin al genocid sistematic. Er da vart da l’istoriografia vegn la dumonda discutada enfin oz a moda cuntraversa. En mintga cas èsi cumprovà ch’ils colonisaturs britannics n’han betg franà durant la fomina ils exports, quai ch’avess pudì stabilisar ils pretschs da las victualias. Medemamain valan ils Penal Laws relaschads enturn il 1700 sco punct da partenza per il svilup da la situaziun precara. Questas leschas han scumandà a la populaziun catolica da l’Irlanda d’exequir uffizis publics ed als han privà dal dretg d’eleger e da furmaziun superiura. Plinavant han ins scumandà la cumpra u l’emprest da terren e limità il dretg d’acquistar facultad.
180px|thumb|Maletg mural a Belfast Suenter l’Emprima Guerra mundiala è prorut sin l’insla in conflict sanguinus tranter Britans (loialists) ed Irlandais (republicans). Tranter auter è vegnida fundada la Irish Republican Army (IRA) sco organisaziun paramilitara che pretendeva – er cun acts violents – l’independenza cumpletta da l’entira Irlanda. Il Dominion-Status dals 6 da december 1921 ha la finala pussibilità il 1922 la fundaziun dal Stadi liber da l’Irlanda che furma il predecessur da l’Irlanda odierna. Sis ducadis entaifer la provinza Ulster cun la chapitala Belfast èn dentant restads sut domini da la Gronda Britannia. Questa divisiun politica da l’insla è er sa mantegnida suenter che l’Irlanda è sortida il 1949 dal Commonwealth. Il Conflict da l’Irlanda dal Nord per propi è prorut ils onns 1960. Tras acts violents da vart da l’IRA e da l’armada britannica èn vegnidas per la vita dapi l’escalaziun var 4000 persunas (t.a. Bloody Sunday e Bloody Friday dal 1972). Dapi l’armistizi dal 1998 è la situaziun sa calmada in pau. Partidas politicas sco Sinn Féin s’engaschan bain vinavant per in’uniun politica da l’insla – quai ch’era l’armistizi pussibilitescha da princip – ma quai po be succeder a basa d’ina decisiun da maioritad entaifer la populaziun da l’Irlanda dal Nord.
Sistem politic e divisiun administrativa
150px|thumb|Las quatter provinzas da l’Irlanda La Republica da l’Irlanda è ina democrazia represchentativa cun president, primminister e parlament. Il primminister vegn nominà dal parlament e designà dal president. Per regla è el a medem temp schef da la partida da maioritad u da la coaliziun entaifer il parlament.
Il parlament (Oireachtas) consista da duas chombras. Il senat (Seanad Éireann) sa cumpona da 60 commembers e vegn elegì tenor gruppas definidas (agricultura e lavurers, industria e commerzi, administraziun publica, universitads, cultura e furmaziun). La chombra dals represchentants (Dáil Éireann) cumpiglia 166 commembers che vegnan elegids tras elecziun dal pievel.
L’Irlanda consista da quatter provinzas (Connacht, Leinster, Munster, Ulster) ch’èn sutdivididas en ducadis u districts (Counties). L’administraziun statala è organisada a nivel dals districts; per quella na giogan las provinzas nagina rolla pli. Sis dals nov ducadis tradiziunals da la provinza Ulster tutgan tar l’Irlanda dal Nord e fan uschia part dal Reginavel Unì.
Tranter l’Irlanda e l’Irlanda dal Nord n’han lieu naginas controllas da cunfin. Per quest motiv na fa la Republica da l’Irlanda betg part dal spazi da Schengen. Cun resguard al cunfin avert sin l’insla verda pudess la Republica da l’Irlanda be far quest pass communablamain cun il Reginavel Unì.
Economia
L’Irlanda fa part dal martgà naziunal europeic e da la zona da l’euro. Fin en ils onns 1990 tutgava l’Irlanda tar ils stadis pauc sviluppads entaifer la Communitad europeica. En tschertga d’in lieu adattà per exportar en il spazi economic europeic, han alura en spezial ils Stadis Unids cumenzà ad investir fermamain en l’Irlanda. A medem temp hai dà ina vaira gronda immigraziun da lavurers, en spezial nà da l’Europa da l’Ost. Pervi da quest svilup vegniva l’Irlanda savens numnada il ‹tigher celtic›.
Ma a partir dal 2007 ha la crisa finanziala tutgà fermamain l’Irlanda. Igl è sa mussà che la bainstanza cuntanschida ils onns precedents sa basava per part sin speculaziuns e sin ina scufla immobigliara. Er la dependenza da l’economia irlandaisa d’investiturs a l’exteriur è sa fatga valair a moda negativa. Bain aveva il sectur da finanzas ch’era regulà be minimalmain attratg bleras bancas; a medem temp è l’Irlanda dentant s’indebitada massivamain a l’exteriur. Il 2010 ha il stadi stuì clamar en agid il sustegn finanzial da l’Uniun europeica.
Istorgia da l'umanitad
thumb|280px|Derasaziun da l’uman en tut il mund (cifras: millis onns avant oz) L’istorgia da l’umanitad cumpiglia il spazi da temp che tanscha da las emprimas restanzas dal gener Homo en l’Africa fin en il temp preschent. Il svilup da las furmas da la societad da l’uman n’ha betg gì lieu a moda unitara, mabain ha manà ad ina vasta graduaziun temporala e spaziala ed ad ina ritga varietad culturala.
Republica da l'Irlanda
Traffic
180px|left|thumb|Il bus da la damaun che maina da [[Doolin a Galway]] Ils differents eroports en Irlanda vegnan frequentads da las duas societads indigenas Aer Lingus e Ryanair sco er da societads d’aviatica internaziunalas. La rait da viafier n’è betg spessa, vegn dentant schlargiada cuntinuadamain. Il med da transport public il pli impurtant furman ils bus da l’interpresa naziunala Bus Éireann cun lur colliaziuns enfin en la periferia. Areguard il traffic sin via vala en l’Irlanda (tuttina sco en l’Irlanda dal Nord e sin l’insla britannica) il traffic a sanestra.