cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Migraziun dals utschels
Sgols da notg e da di
La gronda part dals sgols da migraziun vegnan fatgs durant la notg. Cun agid d’instruments da localisaziun (radar) ha pudì vegnir descrit il 2007 il cumportament dals utschels migrants durant la traversada da la Sahara en la regiun da la Mauretania. Ils utschels ch’arrivan l’atun nà da l’Europa e che tiran la primavaira puspè vers nord sa trategnan durant il di per il pli per terra. Cun la rendida dal sulegl s’auzan els en l’aria ed atterreschan puspè uschè spert ch’il sulegl leva. Avant eran ins stà da l’avis ch’els sgolian senza paus durant 40 uras sur il chaud territori desert da la Sahara.
Observaziuns d’ina gruppa da lavur da la Staziun ornitologica svizra da Sempach laschan supponer ch’i saja spezialmain per utschels levs sco il fegliarel musicant, il sgnappamustgas nair e la fustgetta da feglia d’avantatg da sgular da notg: cun ruassar per terra las uras chaudas – cura che las massas d’aria èn turbulentas – sa laschian schanegiar las forzas.
Ulteriuras strategias da sgular
La gronda part da las spezias d’utschels sgolan en furmaziuns ladas, uschè ditg che naginas barrieras (sco muntognas u mars) dattan avant la ruta. Èn utschels migrants però liads sin lur ruta vi da tschertas plazzas da pussar, sa movan els per lung da vias da migraziun (migraziun a furmaziun stretga).
Tar intginas spezias e populaziuns sa differenzieschan las rutas dad ir e da vegnir.
Motivs per la migraziun dals utschels
thumb|200px|Il fringhel dal nord u d’enviern cua surtut en la Scandinavia; l’enviern sa trategna el en l’Europa Centrala thumb|200px|Il territori da cuar da la filomela cumpiglia l’Europa dal Nordost e vastas parts da la Russia; l’enviern migrescha ella en la zona mediterrana thumb|200px|La cicogna alva passenta l’enviern en l’Africa Centrala e dal Sid Ils motivs da basa biologics per la migraziun dals utschels sa laschan dilucidar tant ord optica ecologica sco er genetica e fisiologica. Tar l’evoluziun da la migraziun dals utschels han quests aspects lavurà ensemen.
Motivs ecologics
Il motiv ecologic central per la migraziun dals utschels furma il fatg che la purschida da nutriment en ils territoris da cuar sa differenziescha extremamain da stagiun tar stagiun. Durant la primavaira e la stad chattan per exempel maglia-insects vivonda en abundanza en la regiun da la Mar da l’Ost; l’enviern èsi là però talmain fraid che populaziuns d’utschels pli grondas stuessan ir a frusta. Ma er en ils quartiers d’enviern situads pli al sid sa rimnan uschè blers utschels che la purschida da nutriment na bastass betg per uvar là e nutrir pli tard ils utschels giuvens.
Cun migrar la stad vers nord sa prolunghescha er la durada dal cler dal di. Tras quai pon ils utschels tschertgar pli ditg nutriment, quai che favurisescha il svilup dals utschels giuvens.
Tar la migraziun dals utschels – che consumescha bler energia – sa tracti en quest senn d’ina adattaziun da quellas spezias d’utschels che pon da princip surviver be en in clima relativamain chaud, ma ch’han chattà en il decurs da l’evoluziun ina soluziun per pudair popular territoris pauc ospitaivels.
Motivs genetics
Schebain in utschè migrescha, nua e cura ch’el migrescha è determinà geneticamain: tant la direcziun sco la durada dal sgol èn fixads da naschientscha ennà, sco che scienziads han pudì cumprovar a moda experimentala. Uschia datti spezias d’utschels, da las qualas singulas populaziuns sgolan l’atun en direcziun sidost enturn las Alps, autras en direcziun sidvest. Laschan ins sa reproducir individis da las duas populaziuns parzialas, elegian ils descendents ina via d’amez – en singuls cas curiusamain schizunt vers nord enstagl vers sid, en direcziun da las Inslas Britannicas. In cumportament intermediar resulta er sch’ins lascha sa reproducir utschels migrants cun sgola a curta distanza cun tals cun sgol a lunga distanza.
Motivs fisiologics
Ils motivs fisiologics concrets, surtut ils mecanissems ormonals che mettan la finala ad ir la migraziun dals utschels, vegnan actualmain perscrutads a fund.
Migraziun dals utschels ed evoluziun
La migraziun d’utschels vegn pia er oz stabilisada cuntinuadamain tras selecziun dals individis ch’èn s’adattads il meglier.
Orientaziun
Malgrà che l’abilitad da s’orientar dals utschels migrants è ordvart buna, na cuntanschan els betg adina la destinaziun. I po per exempel esser ch’influenzas da l’aura (vents ferms) laschan sgular ils utschels memia lunsch. Vegnan utschels giud via durant il viadi u al lieu d’arriv, discurran ins da giasts nunusitads.
Senn magnetic
Il ‹cumpass intern› è probablamain la consequenza d’in senn magnetic u pli exact da recepturs da champs magnetics, cun agid dals quals ils utschels percepeschan l’angul d’inclinaziun dal champ geomagnetic. Tar puppencotschens sa chatta quest receptur evidentamain en l’egl dretg: cuvran ils l’egl, perdan els lur abilitad da s’orientar entaifer il champ geomagnetic. Tar columbas han ins pudì mussar ch’in sensur magnetic sa chatta en la part superiura dal pichel; quel serva probabel a mesirar la fermezza dal champ magnetic.
Tenor ina retschertga ch’è vegnida fatga en Germania po electrosmog en il champ da frequenza tranter dus kilohertz e tschintg megahertz influenzar il cumpass magnetic dals utschels migrants. Questas frequenzas relativamain bassas èn gia da chattar en simpels apparats electrics. Uschespert ch’ils utschels èn s’allontanads dal champ d’electrosmog, s’orienteschan els puspè senza problems tenor il champ magnetic da la terra.
Tschiel stailì
Intgins utschels pon s’orientar da notg suenter il tschiel stailì. Gia ils onns 1970 han ins pudì cumprovar quai en in planetari a l’exempel da fustgettas. I para ch’ils utschels observian surtut la rotaziun cumplessiva dal firmament e main midadas da singulas stailas. Fringhels ch’èn vegnids tratgs si en fermanza e che n’avevan mai vis il tschiel stailì n’èn silsuenter betg stads buns da s’orientar durant il sgol da migraziun a medema moda sco ils members da la medema spezia che vivevan en libertad. Quai vegn interpretà sco indizi che la navigaziun astronomica ‹cumpass da stailas› stoppia vegnir emprendida. Auter èsi però sch’i vegn preschentà en il planetari in tschiel stailì che gira enturn la staila polara; sch’ins fa quai cuntinuadamain tranter il mument ch’ils utschels èn abels da sgular e lur emprim sgol vers sid, mussan els in cumportament da migraziun tut normal.
Posiziun dal sulegl
Er la posiziun dal sulegl, per exempel tar la levada e la rendida dal sulegl, pon intgins utschels trair a niz per s’orientar. Lur abilitad da percepir glisch ultravioletta pudess levgiar l’orientaziun en cas ch’il tschiel è cuvert. Tenor auters studis paran tschertas spezias d’utschels da percepir ils musters da polarisaziun dal tschiel, ils quals sa midan durant il di tut tenor la posiziun dal sulegl. Quant derasada che questa abilitad è e sch’ella vegn propi tratga a niz durant la migraziun n’è però betg anc sclerì.
Topografia
Intginas lavurs da perscrutaziun mussan ch’ils utschels s’orienteschan er a structuras topograficas marcantas e schizunt ad intervenziuns en la natira fatgas da l’uman (autostradas, illuminaziun da metropolas etc.)
Migraziun dals utschels e metabolissem
Tar sgnappamustgas grischs han ins pudì mussar ils onn 1980 che la durada da las pausas en las oasas da la Sahara dependa da las reservas da grass. Animals bain nutrids sa trategnevan là main ditg ch’ils auters. A resultats cumparegliabels han er manà divers studis ch’èn vegnids fatgs en labors: animals nutrids main bain han mussà in regl da migrar (activitad motorica) bundant main grond che animals ch’avevan maglià bler grass.
Registraziun da las rutas da sgol
thumb|240px|Punct d’observaziun al Jadebusen thumb|190px|Eco d’utschels sin in radar
Observaziun visuala
In exempel per l’observaziun visuala furma il parc naziunal mar dal watt en la Saxonia Inferiura. Qua vegnan realisads ‹dis da la migraziun dals utschels› che porschan in vast program. Sin ina tur che vegn installada aposta al Jadebusen sa lascha observar cun spievels lungs in vast territori da migraziun.
Registraziun cun agid da radars
Sgols nocturns ston vegnir registrads autramain; il medem vala per la migraziun en grondas autezzas u sur ils nivels. A registrar tals moviments servan meds tecnics. Gia dapi ils onns 1960 fan ils servetschs dal traffic aviatic diever da questa pussaivladad per prevegnir a collisiuns tranter aviuns e rotschas d’utschels.
Ulteriuras metodas
Ad observar il cumportament da migraziun servan er rintgs che vegnan fermads vi da las chommas d’utschels. Entant che quels pussibiliteschan be da registrar singuls lieus nua che l’utschè sa trategna, sa laschan tschiffar cun agid d’emetturs da satellit entiras rutas. Cun tals sa laschan munir utschels pli gronds; tar utschels pli pitschen sa servan ins d’uschenumnads geolocaturs da cler e stgir.
Midament dal cumportament da migraziun
Intgins scienziads vesan en quests svilups ina consequenzas dal stgaudament global. In’ulteriura explicaziun è quella dals midaments dal current da la mar: lur sviament cuntinuant è collià cun la tectonica da plattas ed effectuescha che la purschida da nutriment sa mida. Sur in temp pli lung pudess il sistem da migraziun tranter l’Africa e l’Eurasia svanir dal tuttafatg.
Cunfinaziun
Sche utschels bandunan lur territori da populaziun pervi da mancanza da nutriment e coloniseschan regiuns lontanas, discurran ins d’in cumportament d’invasiun. Damai ch’i na sa tracta en quest cas betg d’in sgular vi e nà en ciclus regulars, n’ha quest fenomen nagut da far cun la migraziun dals utschels.
Medemamain da differenziar da la migraziun dals utschels è l’uschenumnada dismigraziun. Tar quella sa tracti da sgols da derasaziun, surtut d’utschels giuvens, che servan ad extender il spazi da viver. Las distanzas che vegnan percurridas èn bler pli pitschnas che tar la migraziun dals utschels – savens be intgins kilometers, tut il pli intgins tschient kilometers.
Portal:Rumantsch
<div style="background-color: #fff; text-align: center; border-bottom: 1px solid #4A708B; border-top: 1px solid #ffffff; border-left: 1px solid #ffffff;"> <p style="font-size: 140%;">Bainvegni en il Portal:Rumantsch
Quest portal avess da dar ina survista da tut las tematicas che la Vichipedia rumantscha porscha davart la lingua rumantscha.
Be svutra in zichel en ils artitgels. E da tias cumplettaziuns viva la Vichipedia.
Champ da concentraziun Bergen-Belsen
thumb|220px|Ina da las numerusas fossas communablas thumb|220px|Vagun da vitgira istoric a la rampa da chargiar thumb|220px|Center da documentaziun Il Champ da concentraziun Bergen-Belsen è stà in champ da concentraziun dal temp dal naziunalsocialissem en la fracziun Belsen da la vischnanca Bergen en il circul Celle (provinza Hannover, oz Saxonia Inferiura).
Istorgia
thumb|180px|Posiziun dal circul Celle en la Saxonia Inferiura Il champ è sa furmà or da las baraccas ch’avevan dà alloschi fin il 1939 als lavurants occupads cun construir la plazza d’exercizi da truppa a Bergen. Dapi l’entschatta da la guerra ha l’armada tudestga transfurmà questas baraccas en in champ per praschuniers da guerra beltgs, franzos e pli tard er sovietics.
Il 1943 ha la SS surpiglià ina part dal champ ed ha fatg diever da quel sco ‹Champ da dimora› per «Gidieus da stgomi». Quai eran praschuniers gidieus che duevan vegnir barattads cunter internads civils tudestgs a l’exteriur. Pli tard è vegnì vitiers in champ dad umens ed in champ da dunnas per praschuniers d’auters champs da concentraziun ch’eran malsauns e betg abels da lavurar. A partir dal mars 1944 han ins transferì a Bergen-Belsen ulteriurs dieschmillis praschuniers or da champs da concentraziun che sa chattavan datiers da la front.
Fin la liberaziun dal champ tras truppas britannicas ils 15 d’avrigl 1945 èn morts en il champ da concentraziun almain 52 000 praschuniers pervi da las cundiziuns d’arrest. Per millis ha Bergen-Belsen er furmà ina staziun da transit sin via en ils champs d’extirpaziun.
Champ da praschuniers da guerra e santeri
Per la construcziun da la plazza d’exercizi da truppa a Bergen avev’ins erigì l’onn 1935 en il guaud vischinant in champ da baraccas per ils lavurers da construcziun (‹Heeresneubaulager Bergen-Belsen›). L’onn 1940 ha l’armada tudestga internà en quel 600 praschuniers da guerra franzos e beltgs. Il matg/zercladur 1941 è il lieu vegnì schlargià ad in champ da caserna e lazaret per praschuniers da guerra sovietics ed ha survegnì il num ‹Kriegsgefangenen-Mannschafts-Stammlager XI C, 311›, curt ‹Stalag XI C, 311›. Fin l’atun 1941 han ins internà là dapli che 21 000 praschuniers da guerra sovietics. Baraccas d’alloschi n’eran strusch avant maun; perquai stuevan ils praschuniers viver sut tschiel avert, en taunas e chamonas da feglia. Fin la primavaira 1942 èn radund 14 000 dals praschuniers morts da la fom, da la fradaglia e da malsognas. Els èn vegnids sepulids, per ordinari en fossas communablas, sin in santeri ch’è situà radund 600 meters davent dal champ (‹Sowjetische Kriegsgräberstätte Bergen-Lohheide, Hörsten›). Tranter il 1941 ed il 1945 han ins sutterrà qua las baras da 19 580 praschuniers da guerra sovietics e 142 internads militars talians. En diesch ulteriuras fossas singulas èn vegnids sepulids militars d’auters stadis; trais da quels han pudì vegnir identifitgads sco praschuniers da guerra polonais.
L’avrigl 1943 ha l’armada surlaschà la part meridiunala da l’areal a la SS. Quella ha erigì qua il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. La part dal champ ch’era restada sut ses commando ha la Wehrmacht nizzegià vinavant sco lazaret per praschuniers da guerra sovietics (sut il num ‹Stalag XI B Fallingbostel Zweiglager Bergen-Belsen›). Tranter il fanadur 1944 e mez schaner 1945 èn er vegnids tractads là radund 800 internads militars talians. Ultra da quai han ins alloschà tranter l’october/november 1944 e mez schaner 1945 ca. 1000 schuldads da l’armada polonaisa. Mez schaner è il lazaret vegnì schlià e l’areal è vegnì surpiglià da la SS.
Champ da dimora Bergen-Belsen
thumb|220px|Plan da survista Sco Champ da dimora ha figurà tranter la fin zercladur 1943 ed il december 1944 quella part dal champ ch’era vegnida transferida a l’administraziun economica da la SS. Quest champ avev’ins l’emprim fundà sco ‹Zivilinterniertenlager Bergen-Belsen› ch'era reservà surtut per Gidieus che pudevan servir sco stgomi per civilists tudestgs («Gidieus da stgomi»). Bainspert ha la SS però midà il num; tenor la Convenziun da Genevra stuevan champs d’internads civils numnadamain esser accessibels a cumissiuns internaziunalas, e quai vulev’ins evitar.
Planisaziun
Gia il december 1941 e puspè il november 1942 aveva il Reichsführer SS Heinrich Himmler laschà barattar internads civils tudestgs (che derivavan oriundamain da la Palestina e ch’eran vegnids internads dals Brits en l’Australia) cunter Gidieus cun pass britannic. Ils uffizis tudestgs responsabels avevan l’intenziun d’excluder 30 000 Gidieus da la deportaziun en l’ost, numnadamain tals cun pass da stadis inimis u cun relaziuns da parentella, politicas u commerzialas en tals pajais. Quels vulev'ins concentrar en in champ nua ch’els stevan a disposiziun per il stgomi cunter Tudestgs internads. Himmler è revegnì a quest plan ed ha ordinà per la primavaira 1943 d’eriger in champ per 10 000 Gidieus che vegnivan en dumonda sco persunas da stgomi u sco med da pressiun per acquistar devisas e materias primas. Ulteriurs internads eran burgais da stadis neutrals u alliads e duevan servir sco pegn per garantir in bun depurtament da quests stadis.
Per endrizzar quest champ spezial han ins separà ina part dal champ da praschuniers da guerra ‹Stalag XI C, 311›; quest ultim serviva uss be pli sco lazaret per praschuniers da guerra sovietics da la regiun ed ha mantegnì questa funcziun fin il 1945.
A partir da mez fanadur 1943 èn arrivads en il Champ da dimora ils emprims Gidieus polonais. La gronda part dad els avevan pass u certificats da naziunalitad da stadis latinamericans resp. permissiuns d’entrada per la Palestina. En questas duas regiuns eran internads dapi l’entschatta da la guerra burgais tudestgs; ed en l’entir intschess che steva sut domini dals Tudestgs na devi or da questas regiuns strusch persunas da derivanza betg gidieua.
Sutdivisiun dal Champ da dimora
thumb|220px|Sin l’areal dal champ da Bergen-Belsen sa chattan oz numerus monuments commemorativs In commando da construcziun da 600 praschuniers è vegnì alloschà en in ‹Champ da praschuniers› separà ch’ha existì fin l’entschatta favrer 1944. Il Champ da dimora sez era sutdividì en quatter partiziuns ch’eran separadas ina da l’autra tras saivs. Las gruppas ch’eran empraschunadas là eran isoladas ina da l’autra e vegnivan tractadas differentamain. Manader dal champ è stà fin il december 1944 SS-Hauptsturmführer Adolf Haas.
‹Champ da staila›
En il ‹Champ da staila› eran internads fin la fin fanadur 1944 radund 4100 «Gidieus da stgomi», tranter quels Gidieus da Saloniki, set transports da Westerbork, Gidieus da l’Africa dal Nord, pitschnas gruppas da Gidieus franzos sco er Gidieus jugoslavs ed albanais da Zagreb. Qua – sco en autras parts dal champ – devi er famiglias cun uffants. Ils internads purtavan vestgadira civila cun cusì si la staila dals Gidieus, perquai il num ‹Champ da staila›. Quests Gidieus vegnivan nutrids insuffizientamain ed eran obligads da prestar lavur; savens avevan els da prender dapart chalzers vegls.
Da quests Gidieus da stgomi è be ina pitschna part vegnida libra tras barat. La fin d'avrigl 1944 èn 222 persunas emigradas en rom d’in stgomi cun la Palestina. 136 persunas cun pass da stadis latinamericans han pudì emigrar il schaner 1945 sur la Svizra; auters han ins retegnì en il champ d’internament da Biberach, damai ch’i na stevan betg a disposiziun avunda internads tudestgs per il stgomi.
‹Champ dals neutrals›
En il ‹Champ dals neutrals› per Gidieus or da stadis neutrals vivevan tranter 250 e 360 persunas; sper Portugais ed Argentins eran quai surtut Spagnols e Tircs. Las cundiziuns da viver eran marcantamain meglras ch’en il ‹Champ da staila›. Ils 4 da mars 1945 han 105 Gidieus da naziunalitad tirca pudì emigrar sur la Svezia.
‹Champ spezial›
thumb|180px|L’emprima tschavera suenter la liberaziun dal 1945 En il ‹Champ spezial› sa chattavan radund 350 Gidieus da differenta naziunalitad ch’eran vegnids deportads or da la Pologna. Apparentamain eran quels spartids dal ‹Champ da staila› per evitar contacts tranter ils Gidieus da la Pologna ed ils Gidieus da l’Europa dal Vest. Quests ultims avevan numnadamain be paucas enconuschientschas davart ils champs d’extirpaziun en l’ost da la Pologna. Per quest motiv na vegnivan ils praschuniers en il ‹Champ spezial› er betg engaschads en ils commandos da lavur.
‹Champ dals Ungarais›
En il ‹Champ dals Ungarais› eran mess en arrest dapi ils 8 da fanadur 1944 1683 Gidieus ungarais. Questa «gruppa da Kasztner» han ins relaschà en Svizra cunter devisas e rauba sco café criv (ils 20 d’avust 1944 resp. ils 25 da schaner 1945). Ils 7 da december 1944 èn arrivads 2200 Gidieus ungarais or dal Champ da lavur Strasshof sper Vienna; pervi da lur «posiziun privilegiada» na duevan quels betg vegnir transportads ad Auschwitz.
Il destin dals praschuniers da stgomi gidieus
Tut en tut han ins manà ils onns 1943/1944 stgars 14 700 praschuniers gidieus en il Champ da dimora Bergen-Belsen. Da quels èn radund 2560 vegnids libers tras barat. Per ina gruppa ca. tuttina gronda ha Bergen-Belsen be furmà ina staziun intermediara sin via en ils champs d’extirpaziun, perquai che lur certificats da naziunalitad u permissiuns d’entrada en il pajais n’èn betg vegnids renconuschids. La gronda part dals Gidieus ch’eran internads en il Champ da dimora han ins tegnì vinavant a ferm en il champ sco preziusa «massa da tractativas», e quai fin ils ultims dis da guerra. Ils ultims mais da guerra na pon ins però betg pli discurrer d’in tractament privilegià.
Tranter ils 6 ed ils 11 d’avrigl 1945 èn radund 7000 Gidieus – ils «praschuniers da stgomi» restants – vegnids transportads cun trais trens en direcziun da Theresienstadt; ins sperava che quels possian esser nizzaivels tar eventualas tractativas cun ils Brits ed Americans. Be in dals trens ha cuntanschì ses lieu da destinaziun. L’ultim dals trais trens è errà duas emnas tras l’entira Germania ed è la finala sa fermà en vischinanza da la vischnanca Tröbitz (Brandenburg). Là en ils praschuniers vegnids liberads ils 23 d’avrigl 1945 da truppas da l’Armada cotschna. 550 passagiers da quest «tren pers» n’han betg survivì il viadi.
Champ da concentraziun Bergen-Belsen
thumb|220px|Champ da concentraziun (a sanestra) e lazaret (a dretga) A partir dal mars 1944 han ins recepì a Bergen-Belsen praschuniers ch’eran vegnids zavrads en auters champs sco «betg pli abels da lavurar»; ils «Gidieus da stgomi» èn vegnids redistribuids sin autras baraccas. Questa part da l’anteriur Champ da praschuniers ch'ins ha schlargià cuntinuadamain sa numnava uss en il jargon eufemistic da la SS «Champ da restabiliment». En vardad mancavan però il sustegn medicinal necessari ed in nutriment suffizient per pudair restabilir ils pazients. Blers praschuniers èn vegnids assassinads cun injectar substanzas da tissi u èn daventads l’unfrenda da praschuniers-funcziunaris criminals, il terror dals quals vegniva tolerà da la SS.
A partir dal december 1944 èn arrivads adina dapli transports d’evacuaziun or da champs da concentraziun che sa chattavan datiers da la front. Perquai han ins er integrà en il champ il lazaret da praschuniers da guerra che vegniva administrà da la Wehrmacht; a partir dal schaner 1945 è quel vegnì manà sco ‹Grond champ da dunnas›.
Tranter il december 1944 ed il mars 1945 èn arrivads praschuniers masculins malsauns e spussads or da divers auters champs da concentraziun: 6000 fin 7000 da Sachsenhausen, 5000 fin 6000 da champs exteriurs da Buchenwald ed ulteriurs dal Champ da concentraziun Dora-Mittelbau resp. dals champs exteriurs dals champs da concentraziun Natzweiler e Flossenbürg. En intginas baraccas dal ‹Champ da praschuniers II› sa chattavan 1500 persunas; igl eran avant maun ni lingias d’aua ni pussaivladads da sa lavar.
Il december 1944 aveva il champ, che steva uss sut il commando da SS-Hauptsturmführer Josef Kramer, 15 257 cussedents e vegniva manà da l’administraziun economica da la SS uffizialmain sco ‹Champ da concentraziun Bergen-Belsen›. Ulteriurs «trens d’evacuaziun» or da champs che sa chattavan datiers da la front èn arrivads in suenter l’auter. Las pussaivladads da dimora, ils indrizs sanitars e l’alimentaziun eran dal tuttafatg insuffizients. Igl èn proruttas epidemias ed a la fin na devi nagut da mangiar pli.
thumb|180px|Dunnas ed uffants en ina da las baraccas dal temp da la liberaziun Co ch’il champ è stà occupà ils ultims mais sa lascha reconstruir be a moda approximativa. Il prim da schaner 1945 sa chattavan 18 465 praschuniers en il champ, ils 15 da schaner 22 286, il prim da mars 41 520, ils 15 da mars 45 117. Be il mars 1945 han ins dumbrà a Bergen-Belsen 18 168 morts. La mort en massa ha er cuntinuà suenter la liberaziun dal champ.
Fin ils onns 1990 cursavan en publicaziuns anglofonas indicaziuns memia autas areguard il dumber da praschuniers e da mortoris a Bergen-Belsen. Da l’autra vart han snegaders dal holocaust polemisà cunter «exageraziuns ed engions sapientivs» ed han inditgà, senza numnar funtaunas, il dumber da 7000 mortoris fin la liberaziun. En il fratemp han retschertgas minuziusas manà a cifras fundadas. Las truppas britannicas èn fruntadas sin radund 60 0000 praschuniers. Radund 14 000 dad els èn morts pir suenter la liberaziun. Il dumber total dals mortoris a Bergen-Belsen (incl. quests 14 000) vegn calculà cun 50 000. Il dumber total da tut ils praschuniers a Bergen-Belsen vegn stimà sin 110 000 fin 120 000. Questa cifra cumpiglia er ils praschuniers, per ils quals il champ ha be furmà ina staziun transitorica.
Champs exteriurs
Tar il Champ da concentraziun Bergen-Belsen tutgavan temporarmain trais champs exteriurs. En il Champ exteriur Benefeld lavuravan il settember/october 1944 ca. 600 Gidieuas da la Pologna per la fabrica da material explosiv Eibia. En il Champ exteriur Hambühren (er numnà Hambühren-Ovelgönne ubain Waldeslust) han radund 400 dunnas gidieuas lavurà da l’avust 1944 fin l’entschatta favrer 1945 en la construcziun sut terra d’ina salina, en la montascha da binaris e tar la construcziun da baraccas. En il Champ exteriur Unterlüss (er numnà Tannenberg) han lavurà tranter la fin avust 1944 e mez avrigl 1945 fin a 900 dunnas en la construcziun da vias e da binaris sco er per part en ina fabrica da muniziun.
Armistizi local / surdada dal champ als Brits
En in’acziun sco ch’ella n’aveva betg anc gì lieu fin qua è vegnì negozià la notg dals 12 sin ils 13 d’avrigl 1945 in armistizi local tranter la Wehrmacht e las truppas britannicas ch’avanzavan. Pervi da l’epidemia da tifus che furiava en il champ n’eri betg pussaivel d’evacuar quel e Himmler aveva dà ses consentiment da surdar il champ senza cumbat. Als schuldads da la Wehrmacht che duevan segirar il champ e las casernas da la plazza d’exercizi da truppa fin la surdada, han ins empermess ch’els possian sa retrair libramain; areguard il persunal da guardia da la SS n’era questa empermischun betg formulada a moda evidenta.
thumb|180px|Anteriuras guardias dal champ da concentraziun ston gidar a sepulir ils morts Ils 15 d’avrigl ha gì lieu la surdada dal territori neutralisà, sin il qual sa chattavan anc radund 60 000 praschuniers spussads. Ils liberaturs han chattà in grond dumber da morts betg sepulids e d’umans grev malsauns smagrids fin sin l’ossa. Bergen-Belsen è perquai daventà in simbol per las terriblas orrurs e la barbaria inumana dal sistem dals champs da concentraziun naziunalsocialistics; quai vala surtut per la Gronda Britannia, damai che truppas britannicas han liberà il champ e mess ad ir las mesiras da salvament per ils survivents.
Il medi militar britannic Hugh Llewelyn Glyn Hughes ch’ha pli tard manà las mesiras da salvament e da reabilitaziun, ha scrit: «Nagin rapport e nagina fotografia èn abels d’illustrar suffizientamain il snuaivel aspect ch’è sa preschentà sin il territori dal champ. (...) En divers lieus eran las baras mantunadas a plunas da differenta autezza. (...) Dapertut en il champ giaschevan corps umans en decumposiziun. (...) [Las baraccas] eran fullanadas cun praschuniers en tut ils stadis da spussada e malsogna.»
Tar la surdada dal champ hai dà divers incaps: Commembers ungarais da la Wehrmacht incaricads cun il servetsch da guardia han sajettà sin praschuniers fomentads ch’empruvavan da sblundregiar ils magazins. Da l’autra vart èn praschuniers-funcziunaris vegnids bastunads e sturnids. Ils 17 d’avrigl è in’unitad da sanitad pli gronda arrivada en il champ. Il medem di è il persunal dal champ vegnì mess a ferm ed alloschà en tendas sper il champ da concentraziun. La finala han ils umens da la SS ed ils commembers feminins dals servetschs auxiliars da la SS stuì gidar a sepulir en fossas communablas las millis baras che sa chattavan sin l’entir champ. Las baraccas impestadas èn vegnidas rumidas successivamain fin mez matg e silsuenter brischadas.
Commemoraziun, lazaret d’urgenza, champ da Displaced Person (DP) per ils survivents
En rom d’in servetsch divin ecumenic han survivents dal Champ da concentraziun Bergen-Belsen erigì ils 16 d’avrigl 1945, in di suenter lur liberaziun, ina simpla crusch da badugn ed han commemorà ils uffants, las dunnas ed ils umens ch’èn vegnids mazzads.
Al medem lieu sco l’avrigl han survivents polonais – che vivevan uss en las anteriuras casernas da Bergen-Hohne – remplazzà ils 2 da november 1945 l’anteriura crusch da badugn tras ina pli gronda crusch da lain. Quella è bain vegnida remplazzada pliras giadas en il decurs dals onns, ma uschiglio è ella sa mantegnida fin oz en la medema furma e grondezza.
Ils survivents dal Champ da concentraziun Bergen-Belsen han ins alloschà en casernas da la Wehrmacht vischinantas. Quellas han ins endrizzà sco lazarets d’urgenza per pudair porscher la tgira ed il sustegn medicinal necessari. Da quai è sa sviluppà pli tard in ospital regular per ils anteriurs praschuniers/Displaced Persons (DP). Malgrà tutta premura èn anc morts radund 14 000 dals anteriurs praschuniers. Il champ polonais è vegnì schlià la stad 1946. Suenter la fundaziun dal stadi Israel l’onn 1948 han ils Gidieus pudì emigrar en pitschens contingents. Il champ da Gidieus han ins serrà il 1951.
Process da Bergen-Belsen
Encunter 45 commembers da l’anteriura squadra dal champ ha in tribunal britannic fatg tranter ils 17 da settember ed ils 17 da november 1945 a Lüneburg l’uschenumnà process da Bergen-Belsen. Quel è ì a fin cun 11 sentenzias da mort, in chasti d’arrest a vita duranta, 18 chastis d’arrest e 15 decleraziuns d’innocenza.
Enconuschents praschuniers
Per ils omosexuals ch’èn stads internads u ch’èn morts a Bergen-Belsen è pir vegnì installà il 1999 ina tavla al pe da la paraid commemorativa. In’exposiziun permanenta al lieu regorda al destin da las unfrendas omosexualas dal naziunalsocialissem.
Hetty Werkendam ha survivì cun ses dus frars Jacky e Max en la chasa d’uffants da Bergen-Belsen grazia a l’agid da la sora Luba Frederick; pli tard ha el descrit sias experientschas en il cudesch ‹Wir Kinder von Bergen-Belsen›. Sora Luba ha spendrà la vita a bundant 40 uffants ch’eran internads en la chasa d’uffants a Bergen-Belsen. Ella è vegnida enconuschenta sco l’‹anghel da Bergen-Belsen›; per ses servetschs umanitars l’ha regina Beatrix da l’Ollanda onurà il 1995.
Persunal
Al persunal dal champ da la SS han tranter auter appartegnì:
Chasa dal silenzi
thumb|150px|Chasa dal silenzi A l’ur dal territori dal champ istoric sa chatta la Chasa dal silenzi (‹Haus der Stille›). I sa tracta d’ina «sculptura transibla» ch’è vegnida stgaffida tenor plans dad Ingema Reuter e Gerd Winner ed inaugurada il 2000.
Pli baud avevan visitaders adina puspè rendì attent ch’i duvrass ina pussaivladad da meditaziun suenter esser passà tras il champ. Sin il territori dal champ sez na devi naginas restanzas d’edifizis da l’anteriur champ da concentraziun ch’ins avess pudì trair a niz. En pli derivan la paraid cun las inscripziuns, l’obelisc, la crusch da lain polonaisa ed il crap commemorativ gidieu dal temp gist suenter la guerra. Perquai han ins vulì stgaffir in edifizi modern che correspunda a la moda da commemorar d’ozendi. I sa tracta ch’ina chasa da fier, vaider e granit che regorda ad ina chapella. Ina glisch moderada e tuttina clera croda sin ina maisa che sa chatta en la part davant. Ins ha desistì sapientivamain d’ina simbolica religiusa u confessiunala. Sin la maisa sa chattan blers craps, cedels, chandailas ed auters objects da commemoraziun che vegnan deponids dals visitaders.
Center da documentaziun
Il 2007 han ins avert in center da documentaziun davart il Champ da concentraziun da Bergen-Belsen cun ina surfatscha d’exposiziun da 1500 m². En l’exposiziun permanenta vegnan mussads documents e fotos or dals differents champs da Bergen-Belsen. Ultra da quai rapportan survivents en scenas da video davart lur uffanza e giuventetgna, la famiglia e lur patria sco er la vita durant e suenter la deportaziun resp. praschunia. Mussadas vegnan er las datas da vita e fotos d’umans che n’han betg survivì il champ. Plinavant rapportan abitants dals vitgs vischinants davart il temp dal naziunalsocialissem. Il palantschieu dal center da documentaziun cuntegna vitrinas che mussan objects da diever ch’ins ha chattà en las baraccas u sin l’areal dal champ. Suenter la liberaziun dal Champ da concentraziun Bergen-Belsen ha l’Army Film and Photographic Unit (AFPU) da la Gronda Britannia documentà la situaziun al lieu sin 33 rollas da film e fatg 200 fotografias; ina part da quest material vegn medemamain mussà en l’exposiziun.
Litteratura
Publicaziuns dal lieu commemorativ davart il champ da concentraziun
Ulteriuras publicaziuns
Blues
miniatura|Ina tipica gruppa da blues dals onns 1920: Ils Cannon’s Jug Stompers Blues è ina furma musicala vocala ed instrumentala. Ella s‘ha sviluppa en la societad afroamericana da l’USA a l‘entschatta d‘il 20avel tschientaner. Il blues furma las ragischs d‘ina gronda part da la musica populara nordamericana. Jazz, rock, rock'n'roll e soul han in stretga parantella cun il blues. Schizunt en la direcziun da stil dil hip-hop san ins udir restanzas dal blues. Il pled blues vegn da la illustrativa descripziun englaisa I‘ve got the blues respectivamain I feel blue („Jau sun trist“).
Ragischs, istorgia, evoluziun
miniatura|Sclavs afroamericans sautan en il onn 1780 cun in accumpagnament da banjo e percussiun. Las emprimas furmas dal blues cummenzavan en il tardiv 19avel ed tempriv 20avel tschientaner. Il Blues è ina autonoma furma d‘ina folclora naira US-americana. El cuntegn elements da musica africana, europeica ed caribica.
En la fasa tardiva era il blues mo in pitschna part dal repetori dals musicists afroamericans. El e vegni cumplettà cun schlagher, ragtime e songs da country. Blues era la musica da divertiment dals colurads.
Pir cun l´entschatta da la commerzialisaziun tras labels da plattas en ils onns 1920 cummenzava ina spezialisaziun per songs da blues.
Texts
Texts da blues èn normalmain scrit en la furma da jau. Quai munta che lˋautur ni cantadur raquinta da vairas ni fictivas atgnas aventuras. Ma quellas èn il bia vegnidas generalisadas uschè ferm, chˋil auditur na sa betg identifitgar il auter. Savens sa tractan quels davart discriminaziun, tradiment, crim, resignaziun, amur nunreplicada, dischoccupaziun, fom, privels finanzials, encreschadetgna, solitariadad e malfidaivladad.
Slovachia
thumb|240px|Il lai Štrbské pleso en la Tatra Auta thumb|240px|Spišské Podhradie en la regiun Prešov La Slovachia (slovac Slovensko, uffizialmain Slovenská republika, rumantsch Republica Slovaca) è in pajais intern situà en l’Europa Centrala. Il stadi cunfinescha cun l’Austria, la Tschechia, la Pologna e l’Ucraina. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Bratislava.
Il territori da la Slovachia odierna è vegnì populà dals Slavs a la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner. En il 7avel tschientaner è sa furmà il Reginavel da Samo e pli tard sa chattava en la Slovachia in dals centers dal Reginavel da la Moravia. En il 11avel tschientaner è la Slovachia vegnida incorporada en il Reginavel da l’Ungaria; quel ha furmà a partir dal 1526 ina part da la monarchia da Habsburg ed a partir da l’onn 1867 da l’Austria-Ungaria. Suenter avair schlià la monarchia dubla il 1918, ha la Slovachia fatg part dal nov stadi Tschecoslovachia, cun excepziun dals onns 1939 fin 1945 cur ch’ha existì il Stadi slovac. Cun la fin da la Segunda Guerra mundiala è il stadi tschecoslovac sa restabilì. Il prim da schaner 1993, suenter ina partiziun paschaivla da quest stadi, è sa furmada la Republica Slovaca independenta sco stadi dals Slovacs.
Dapi il 2004 è la Slovachia commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. L’onn 2007 han ins dismess las controllas da cunfin tenor la Cunvegna da Schengen e dapi il 2009 fa la Slovachia part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica. Cun la Pologna, la Tschechia e l’Ungaria furma la Slovachia la Gruppa da Visegrád.
En la rangaziun tenor l’Index da svilup uman sa chattava la Slovachia l’onn 2014 cun ina valur da 0,844 sin il 35avel plaz da 188 stadis ch’èn vegnids evaluads; il pajais fa uschia part da la gruppa cun in ‹fitg aut svilup uman›.
Num dal stadi ed etnonim
thumb|250px|Charta fisica La denominaziun odierna ‹Slovachia›, ch’è en diever en la gronda part da las linguas, è relativamain nova; en la versiun tudestga (Slowakei) cumpara quella l’emprima giada en ina petiziun da l’onn 1849 drizzada a l’imperatur austriac. L’autodenominaziun slovaca Slovensko è cumprovada l’emprima giada en il 15avel tschientaner e deriva dal slav vegl Sloveni, la denominaziun per tut ils Slavs. En il 14avel tschientaner vegniva il territori da la Slovachia dal Vest e Centrala dad oz savens numnada ‹pajais da Matúš› (slovac: Matúšová zem), tenor il pussant prinzi magyar Matúš Čák. Dapi il 16avel tschientaner è en diever per il territori da la Slovachia odierna la denominaziun ‹Ungaria superiura› (slovac: Horné Uhorsko), suenter che la gronda part da l’Ungaria – cun excepziun da la Slovachia odierna – era vegnida sut domini tirc.
Sumeglientschas tranter Slovachia e Slovenia
L’autodenominaziun odierna tant dals Slovacs (ch’appartegnan als Slavs dal vest) sco er dals Slovens (ch’appartegnan als Slavs dal sid) deriva da la denominaziun oriunda da tut ils Slavs, dals Sloveni. Ils Slovacs numnan lur pajais Slovensko, ils Slovens il lur Slovenija. La lingua slovaca ha num per slovac slovenčina, la lingua slovena per sloven slovenščina. Il pled per ‹Slovaca› e ‹Slovena› è en omaduas linguas tuttina: Slovenka (furma masculina: Slovák e Slovenec).
Spazi natiral
La Slovachia s’extenda per lung dal 48avel e 49avel grad da latituda settentriunal ed ha in’extensiun maximala tranter ost e vest da 429 kilometers (da Záhorská Ves a Nová Sedlica) e tranter nord e sid da 197 kilometers (dad Obid a Skalité). En il nord ed en il center ha la Slovachia il caracter d’in pajais muntagnard; en il sid tanscha el percunter fin en la Pitschna e Gronda Planira Ungaraisa. Il stadi cumpiglia stgars in terz da l’entir artg da las Carpatas, surtut da las Carpatas dal Vest. La pli auta elevaziun furma il Gerlachovský štít en la Tatra Auta; cun 2655 m è quel a medem temp la pli auta muntogna da las Carpatas insumma. Tut en tut dumbra la Slovachia radund 100 pizs che cuntanschan in’autezza da duamilli meters. Il punct il pli bass sa chatta sper il flum Bodrog sper Streda nad Bodrogom, nua ch’il flum banduna la Slovachia (94 m). Il center geografic dal pajais sa chatta a la muntogna Hrb sper Ľubietová; in dals puncts centrals da l’Europa – tut tenor la definiziun dal cunfin oriental da quella – è situà sper Kremnické Bane. Ils cunfins da la Slovachia cun ils stadis vischins han la suandanta lunghezza: Austria 127 km, Tschechia 265 km, Pologna 597 km, Ucraina 98 km ed Ungaria 679 km.
Dus terzs da la surfatscha da la Slovachia appartegnan a la Carpatas, il rest sa chatta a l’ur dal Batschigl Pannonic ed ina pitschna part a l’ur dal Batschigl da Vienna.
thumb|220px|La muntogna Drieňok en la Gronda Fatra sper Mošovce En il vest sper Bratislava cumenzan las Carpatas cun las Carpatas Pitschnas (autezza fin a 770 m) che furman ina chadaina da muntogna plitost graschla. En il nordost suondan las Carpatas Alvas (Biele Karpaty, fin 1000 m), Strážovské vrchy, Javorníky sco er intginas muntognas da las Beschidas che tanschan per lung dal cunfin tschec e pli tard polonais. En l’ost da Žilina daventan las muntognas pli autas cun la Pitschna e la Gronda Fatra (Malá/Veľká Fatra, fin a 1700 m), la Tatra Bassa (Nízke Tatry, fin a 2040 m) e la Tatra (Tatry, ils pli auts pizs 2400–2655 m) al cunfin polonais. En l’ulteriur decurs da las Carpatas Exteriuras sa sbassan las autezzas maximalas puspè, davent da las Muntognas da Levoča e la Spišská Magura sur las Beschidas Bassas fin al cunfin ungarais (autezzas da 500–1200 m); sper Bardejov sa chatta il cunfin tranter las Carpatas dal Vest e las Carpatas da l’Ost.
Vers l’intern dal pajais cumenzan las elevaziuns cun il Tribetz ed il Vtáčnik sper Nitra resp. Topoľčany (fin a 1340 m). La regiun en il vest ed en il sid da Banská Bystrica è cuverta da diversas chadainas da muntogna da las Muntognas mesaunas slovacas (fin a 1300 m), tranter auter da las Muntognas da Štiavnica, las Muntognas da Kremnica e da la Poľana. Sur l’entira surfatscha tranter Detva (en l’ost da Zvolen) e Košice s’extendan las muntognas da minerals slovacas (Slovenské rudohorie, fin stgars 1500 m). Impurtantas muntognas en l’ost da Košice èn la Slanské Vrchy sco er il Vihorlat (fin stgars 1100 m). En general sa diminueschan las autezzas mintgamai dal nord vers il sid.
La populaziun en las regiuns muntagnardas dal pajais sa concentrescha sin ils numerus fops da las vals; ils pli impurtants èn (dal vest vers l’ost): Považské podolie, Hornonitrianska kotlina, Žilinská kotlina, Turčianska kotlina, Zvolenská kotlina, Podtatranská kotlina, Juhoslovenská kotlina e Košická kotlina.
Planiras pli grondas èn surtut situadas en il vest ed en il sid dal pajais. Tranter la Morava e las Carpatas Pitschnas sa chatta la Záhorská nížina che sa cuvra cun la cuntrada Záhorie. Ord vista geomorfologica furma quella ina part dal Batschigl da Vienna. Tranter las Carpatas Pitschnas e la Muntogna mesauna slovaca s’extenda la Planira dal Danubi (Podunajská nížina). Pervi da sia grondezza e las cuntradas variadas sa divida quella en la Planira dal Danubi situada en il sidvest tranter Bratislava e Nové Zámky/Komárno (Podunajská rovina) ed en la Cuntrada da collinas dal Danubi (Podunajská pahorkatina) situada pli vers nord e vers ost. L’autezza variescha tranter 100 m en il sid e 200 m en il nord. Enturn las citads da Trebišov e Michalovce s’extenda la Planira da la Slovachia da l’Ost, la quala sa divida medemamain en ina part planiva ed en ina part collinusa.
Auas
Lais natirals datti praticamain be en la Tatra Auta. Pervi da la glazialisaziun durant il temp da glatsch èn sa furmads là numerus lais alpins. Il pli grond da quels è il Veľké Hincovo pleso. En auters lieus datti be fitg paucs lais natirals, percunter numerus lais da serra per lung dals flums (surtut Váh e Danubi).
Fauna e flora
Il spazi natiral da la Slovachia appartegna a la zona temprada. En las muntognas mesaunas ed en l’auta muntogna vivan anc lufs ed urs brins. En ils guauds da feglia cumparan vulps, selvaschina, giats selvadis e portgs selvadis; en guauds da guglias èn represchentads urs brins, lufs-tscherver e stgilats. Sur il cunfin da guaud vivan il chamutsch da la Tatra, muntanellas e mieurs-sfuigna blatgas. Dapi il 2004 datti er puspè bisons europeics che vivan en libertad (en las Beschidas en il nordost dal pajais). Entaifer la flora dattan surtut en egl ils guauds extendids che cuvran radund 44 % da la surfatscha dal pajais.
Il clima che prevala localmain sparta il pajais en plirs stgalims da vegetaziun. Las planiras èn per gronda part vegnidas transfurmadas en cuntrada culturala; qua han be pudì sa mantegnair pitschnas restanzas dals guauds oriunds. Alura suondan ils stgalims d’autezza cun lur vegetaziun specifica fin al stgalim alpin (che sa restrenscha als pizs il pli auts da la Tatra).
Clima
thumb|210px|Staziun meteorologica al Lomnický štít Il clima en la Slovachia correspunda a la zona continentala temprada; l’influenza dal clima oceanic sa diminuescha vers ost. A nivel regiunal poi però dar differenzas, surtut tranter il nord muntagnard e las planiras al sid. Las regiuns las pli chaudas e sitgas èn situadas en il sid dal pajais (temperatura media annuala tranter 9 °C e 11 °C), alura suondan las foppas a l’intern da las Carpatas (temperatura media annuala tranter 6 °C e 8 °C) e las regiuns muntagnardas en il nord cun lur clima alpin.
Las precipitaziuns crodan surtut durant la stad (radund 40 %), suandà da la primavaira e l’atun (25 % resp. 20 %) e da l’enviern (15 %). En la muntogna poi però dar l’enviern blera naiv. En la Tatra pon ils pizs ils pli auts esser cuverts durant 200 dis ad onn cun naiv.
Protecziun da l’ambient e da la natira
La Slovachia dispona da bundant 20 territoris natirals protegids e da tschients cuntradas protegidas pli pitschnas. A l’emprima categoria appartegnan nov parcs naziunals. Il pli vegl e pli grond furma il Parc naziunal da la Tatra cun 73 800 ha. Sper ulteriurs parcs en zonas muntagnardas existan er territoris sut protecziun da la cuntrada en las planiras.
Etnias
A chaschun da las dumbraziuns dal pievel en la Slovachia vegn dumandà suenter l’appartegnientscha etnica. La structura etnica effectiva pudess però divergiar in pau dals resultats uffizials. Surtut la cumpart dals Roma vegn stimada bundant pli auta (tranter 7,5 e 17 % da la populaziun).
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 4 352 775 persunas (80,7 %) sa decleradas sco slovacas, 458 476 (8,5 %) sco magyaras (ungaraisas), 105 738 (2,0 %) sco romani, 33 428 (0,6 %) sco rutenas, 30 367 (0,6 %) sco tschecas. Ulteriuras naziunalitads sco ucranais, tudestg, morav, polonais, russ, bulgar, croat e.a. cuntanschan valurs da max. 0,1 %.
Tuttina sco l’Israel ed intgins ulteriurs stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia vegn er la Slovachia descritta sco democrazia etnica cun in ‹naziunalissem constituziunal›, en il qual «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada». Quai resorta dal preambel da la constituziun ch’accentuescha ina suveranitad betg a basa dals burgais, mabain da la naziun slovaca. Bain vegn scumandada en la constituziun tutta furma da discriminaziun da minoritads e garantì a quellas il dretg da s’organisar e la pussaivladad d’autonomia culturala; a medem temp serva la constituziun però sco instrument per legitimar la pussanza da la maioritad.
Linguas minoritaras
Sco lieus cun minoritads valan tenor lescha ils abitadis en ils quals ina gruppa da la populaziun betg slovaca ha cuntanschì tar almain duas dumbraziuns dal pievel ina cumpart da 15 % (avant il 2011 da 20 %). En quests lieus vegn la lingua minoritara duvrada sco segunda lingua uffiziala ed er inscripziuns sin edifizis publics vegnan fatgas en omaduas linguas. Uschia vala per exempel tudestg sco segunda lingua en las duas vischnancas da la Slovachia Centrala Krahule (tudestg Blaufuss) e Kunešov (Kuneschhau).