cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Camuns
Historia
All'entschatta dil 16avel tschentaner renunzia Camuns alla pleiv Sogn Vintschegn. Pér egl onn 1691 denton reussescha ei als da Camuns da constituir in'atgna pleiv. Ina grond'influenza sin la historia confessiunala ha la missiun da caputschins retica "de propaganda fide" giu. El num dalla cunterreformaziun ein ils missiunaris stai activs egl entir Grischun. Lur pensum fuva ei da batter encunter ideas reformatoricas che havevan gia contonschiu numerusas regiuns alpinas. Ch'ils missiunaris ein da gliez temps gest vegni a Camuns sco era a Cumbel ei buca stau casualitad: Ils vitgs vischinonts Luven e Duvin eran gia vegni reformai. Ils caputschins ein stai a Camuns entochen 1921, pér 1934 han spirituals seculars saviu s'occupar dalla baslgia parochiala dedicada a Sogn Antoni avat e Sogn Gion evangelist. La baselgia ei dil reminent datada digl onn 1597. Da quella construciun ein denton mo il chor aunc semantenius. 1696 ei ina nova baselgia vegnida baghegiada.
Belgrad
thumb|Belgrad en l'Europe thumb|100px|La bandiera da Belgrad
Camuns
Historia
La vischnaunca politica da Camuns secumponeva avon la fusiun cun Tersnaus, Uors-Peiden e Surcasti ord las fracziuns Masauns, Sutscheins, Camuns e Runs. La fracziun da Runs, en vegls documents era "Rungs", s'udeva ensemen cun Crestas e Caglia entochen 1903 ad Uors.
Belgrad
Belgrad è la chapitala da la Serbia. L'onn 2011 dumbrava la citad 1'166'763 abitants.
Camuns
Historia
Dalla Pala da Tgiern vegn mintg'onn la primavera ina lavina giu encunter il vitg da Camuns. In eveniment tragic ha giu liug igl emprem da mars 1730. La lavina ha satrau ina mumma cun siu affon, ina casa ed in clavau. Tenor la detga hagien ils indigens erigiu ina caplutta cun la crappa dalla casa destruida.
Detga da Sasolas
Las uldaunas da Sasolas
Sin las aclas da Sasolas sur Luven, devi dialas che gidavan als purs da far lur lavurs sil funs. Ins atgeva denton buca mulestar ni far nausch cun ellas. Mintga notg da mesanotg fagievan las dialas in sault e mintgin che haveva marveglias ed observava ellas vegneva strufegiaus. Ina stad haveva in pur in fumegl da Trin. El era in ballezia giuven e tuttas giuvnas havevan plascher dad el. El carteva denton buca la detg dallas uldaunas da Sasolas ed aschia ha el decidiu da observar ellas da mesanotg. Da mesanotg ein ellas propi vegnidas ed han saltau entochen ch'ina diala ha sentiu ch'il giuven observava ellas. Las dialas han decidiu dad ir tier el ed han tratg ora ad el ils calzers, ils caltscheuls e las caultschas. Duront far quei han ellas cantau ina canzun da beffas. Il proxim gi ha il giuven da Trin alura stuiu ir anavos el vitg senza caultschas. Ei era ina dumengia e tuts mavan a baselgia. Ina dunna dil vitg ha viu el ed ha clamaun ch'il giavel seigi el vitg. Sil suenter leva negin pli ir en baselgia. Il plevon ha lu clamau ensemen la glieud, ed era il giuven da Trin cun vestgadira da dumengia, era leu. Aschia ha negin sentiu ch'ei era el e tuts ein i a baselgia.
Lai da Lugano
Il Lai da Lugano u il Lai da Ligiaun istoricamain (talian: Lago di Lugano u Ceresio; lumbard: Laach de Lugann u Ceresi; franzos: Lac de Lugano; tudestg: Luganersee) è in lai en il sid dal chantun Tessin en Svizra ed en l'Italia settentriunala, numnà tenor la citad da Lugano. Sia surfatscha giascha 271 m s.m. e mesira 48,7 km², dals quals appartegnan 18 km² a l'Italia e 30,7 km² a la Svizra. Il punct il pli profund è a 288 m ed il volumen dal lai amunta a 6,5 km³.
Geografia
La surfatscha dal lai è 50.1 km² gronda.
Il flum principal è la Tresa
Auters flums èn il Cassarate, il Cuccio e il Vedeggio
Il livel dal lai è a 270 m.s.m ed il punct il pli bass dal lai è a -288 m. thumb|left| thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px
La cocla tranter Paradiso ed Castagnola sa numa il Golfo di Lugano, la cocla tranter Lavena Ponte Tresa ed Ponte Tresa sa numa il Golfo di Ponte Tresa, la cocla tranter Agno ed Agnuzzo sa numa il Golfo d'Agno, la mesinsla tranter Caslano sa numma Monte Caslano, la peninsla tranter Melide sa numma Punta da Melide, la extenziun tranter Agno e Muzzano sa numma il Lago di Muzzano, ed la extenziun al nord ost sper da Porlezza sa numma il Lago di Piano.
La lunghezza maximala dal lai è radund 40 km ed la largezza maximala è ca. 5 km.
Num
Ceresio l'auter num da lai vegn dal num latin da Ceresium e datescha dal temp roman. Il num deriva dal pled latin ceresium, q. v. d. tscharescha.
Navigaziun
La principala cumpagnia da navigaziun è la cumpagnia svizra Società Navegazionale dal Lago di Lugano (CNL).
Lago Maggiore
Il lago Maggiore è in lai da la Svizra (chantun Tessin) e da l'Italia. thumb|left|250px|La claustra Santa Caterina del Sasso sin il Lago Maggiore thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px
Geografia
La surfatscha dal lai è 215 km² gronda.
Il flum principal è il Ticino
Auters flums èn la Verzasca, la Maggia e la Tresa
Il livel dal lai è a 193 m.s.m ed il punct il pli bass dal lai è a -372 m.
La cocla tranter Stresa ed Palanza sa numa il Golfo di Anghera, la peninsula tranter Ascona e Locarno sa numma il Delta dal Maggia, ed las zonas da palì al nord dal lai che van vers Bellinzona sa numan Bolle di Magadino ed Piano di Magadino.
La lunghezza maximala dal lai è radund 70 km ed la largezza maximala è ca. 15 km.
Inslas
Il lai ha pliras inslas : l'Isole di Brissago (Isola Grande, Isolino) en Brissago, l'Isole di Magadino en Magadino e Locarno, l'Isole Borromee, l'Isolino Partegora ed il Castello di Cannero.
Num
L'emprim num è stà il num latin da Lacus Verbaus e datescha dal temp roman. Il segund num latin era Lacus Maior. Oz sa numna il lai surtut Lago Maggiore mains dovra er las expressiuns Lago Verbano u Lago di Locarno.
En rumantsch, il num è Lai Maioren, ma quai num è pauc duvrà.
Henry Sanfourche
Henry Sanfourche (frz * 1775 ad Sarlat † 1841 a Sarlat), è stà in colonel ..
Suveranitad
thumb|260px|L’evla sco simbol da la pussanza statala (Reichstag, Berlin) Il term suveranitad (franzos souveraineté, dal latin mesaun superanus ‹situà sisura›, ‹superiur›) designescha en la scienza dal dretg l’abilitad d’ina persuna natirala u giuridica da sa preschentar giuridicamain a moda dal tuttafatg autonoma. Quest’abilitad d’autodeterminaziun è segnada da l’independenza dal subject da dretg e sa differenziescha dal stadi da determinaziun externa. En la scienza politica designescha il term l’abilitad d’ina instituziun da furmar entaifer in urden politic il sulet punct da partenza da l’entira pussanza dal stadi. Il term è surtut sa furmà en il 16avel tschientaner en rom da la teoria da l’absolutissem dal filosof dal stadi franzos Jean Bodin.
Istorgia da la noziun
thumb|160px|Pagina da l’ediziun originala da ‹Les Six Livres de la République› (1576) En si’ovra ‹Les Six Livres de la République› definescha Jean Bodin (1529/1530–1596) il term ‹suveranitad› sco cumpetenza da decisiun finala entaifer il stadi. Tenor la concepziun da la pussanza absoluta da Bodin dueva questa cumpetenza adina cumpeter be al retg, esser indivisibla e pussibilitar al regent da legiferir a moda lianta er cunter la voluntad dals subdits.
La pretensiun da Bodin ch’il stadi basegnia ina pussanza absoluta e munida cun responsabladad finala è da vesair en connex cun las guerras burgaisas confessiunalas en Frantscha. Pervi da quellas considerava Bodin sco periclitada l’abilitad dal stadi da schliar conflicts a moda paschaivla. Sulettamain la concentraziun illimitada da tut la pussanza legala e fisica en ils mauns dal retg pudeva garantir tenor Bodin segirezza e pasch en il pajais. Bodin po uschia vegnir chapì sco precursur dal monopol da pussanza dal stadi.
En quest senn ha la noziun da la suveranitad giugà en l’epoca da la renaschientscha ina rolla centrala tar la furmaziun dal sistem da stadis europeic. Quella ha furmà in postulat dal dretg statal cun agid dal qual prinzis e citads pudevan rebatter revendicaziuns da pussanza ‹estras› da vart d’acturs or da la politica, l’economia u la religiun sin lur territori cun als retrair la basa da lur legitimitad. Il regent legitim è il suveran.
Tgi dastga exequir en il stadi la suveranitad, tgi sa participar vi da quella? Il dretg statal dal Sontg Imperi roman dal temp modern tempriv era segnà dal dualissem tranter l’imperatur tudestg ed ils stans imperials. Ils scienziads discurrivan perquai per part, adattond la tesa da Bodin, d’ina suveranitad dubla u duala. A la secularisaziun da la noziun da la suveranitad è suandada la centralisaziun en l’absolutissem. Perdend l’aristocrazia, ils stans e las citads privilegiadas pli e pli lur pussanza e cumpetenza politica, economica e religiusa, è il term sa concentrà sin quel ch’exequiva quella sco sulet, numnadamain sin il monarc. En la fasa da las revoluziuns burgaisas è la revendicaziun da pussanza territoriala – vul dir il dretg sin il territori che surpassa la pura dominanza da quel – vegnì cumplettà cun l’idea da la naziun. La suveranitad è dapi lura naziunala ed il stadi naziunal furma il suveran.
Suveranitad en il dretg internaziunal
Entaifer il dretg internaziunal signifitga suveranitad l’independenza d’in stadi d’auters stadis (suveranitad vers anora) e l’autodeterminaziun da quel en dumondas da l’atgna concepziun statala (suveranitad vers anen). La suveranitad exteriura d’in stadi consista pia en quai che quel è suttamess directamain al dretg internaziunal (suveranitad statala), entant che sia suveranitad interna è segnada da l’abilitad d’organisar l’agen urden statal a moda autonoma (en il senn modern: suveranitad dal pievel). En in senn strictamain monistic vegn percunter partì d’ina unitad per princip da la suveranitad statala, pia senza differenziar tranter suveranitad interna ed exteriura.
La revendicaziun da suveranitad (exteriura) d’in stadi concurra cun la voluntad suverana d’auters stadis, la quala è – dal puntg da vista formal – mintgamai equivalenta. Il dretg internaziunal che sa basa sin il princip da l’egualitad da stadis suverans metta terms a la pretensiun da suveranitad. Istoricamain sa basavan ils cunfins per ordinari surtut sin la politica da pussanza; en la chapientscha moderna èn stadis acturs, als quals vegn mess terms en l’exercizi da lur voluntad betg be tras las relaziuns da la politica da pussanza, mabain er tras il dretg internaziunal.
Critica envers la noziun da la suveranitad
thumb|220px|Darar è la suveranitad dal pievel perceptibla a moda uschè directa sco tar la tschentada da cumin (Glaruna) L’idea oriunda da Jean Bodin da l’independenza absoluta dal stadi areguard sias fatschentas internas ed exteriuras frunta ozendi pli e pli sin ses cunfins. La suveranitad exteriura dals stadis en il senn classic è s’indeblida entras l’influenza creschenta dal sistem internaziunal d’organisaziuns interguvernamentalas e supranaziunalas; a medem temp è s’augmentada l’interdependenza politica ed economica tranter ils stadis. Da l’autra vart han ils stadis retschet adina dapli la pussaivladad da furmar la politica internaziunala ensemen cun auters stadis da medema posiziun. En quest connex han els delegà parts da lur pussanza ad organisaziuns supranaziunalas sco l’Uniun europeica u EURATOM. Per part èn els er s’obligads ad ina metoda da cuminanza, tenor la quala els sviluppan lur politica sin tscherts champs be a moda communabla. Lur suveranitad è bain vegnida limitada tras quai, ma tuttavia betg messa ord vigur. Questa limitaziun da la suveranitad s’extenda schizunt sin stadis ordaifer l’Uniun europeica: La Svizra che n’è betg commembra da l’Uniun europeica dispona anc adina da la pussaivladad da formular ses dretg independentamain da l’Uniun europeica; en la pratica è il legislatur svizzer però savens sfurzà d’adattar sia legislaziun a quella da l’Uniun europeica. En quest connex vegn discurrì en Svizra dal l’‹adattaziun autonoma dal dretg da l’UE›.
La suveranitad statala dals centers da l’emisfera nord è er reducida tras quai che quels èn entretschads economicamain en tut il mund. En stadis pli flaivels percunter è la suveranitad bain avant maun tenor dretg e formalmain, ma facticamain è quella restrenschida pervi da la dependenza d’autras pussanzas.
La suveranitad a l’intern d’in stadi è er limitada tras ils dretgs fundamentals dal singul, cumbain betg en mintga cas en furma obliganta en tut il mund tenor dretg internaziunal. En il discurs internaziunal areguard ina Responsibility to Protect vegn perquai empruvà dapi in temp da definir da nov la noziun da la suveranitad, numnadamain sco obligaziun da mintga stadi da procurar per la protecziun dals dretgs fundamentals da ses burgais. N’al reusseschi betg d’ademplir quest’obligaziun – uschia vegn argumentà – passass la responsabladad correspundenta directamain a la communitad internaziunala da stadis.
Suveranitad en il dretg statal
En il dretg naziunal sco er en la teoria politica vegn la noziun da la suveranitad er duvrada per designar la cumpetenza superiura quai che concerna l’execuziun da la pussanza a l’intern d’in stadi. Chapì en quest senn munta suveranitad ‹disponer da la pussanza dal stadi›.
En stadis en ils quals questa cumpetenza giascha be en ils mauns d’in singul regent vegn discurrì dal suveran sco persuna, entant che furmas statalas democraticas èn segnadas da la suveranitad dal pievel. Quest’ultima sa referescha en emprima lingia a la cumpetenza dal pievel sco pussanza constituenta, cun agid da la quala il pievel decida davart la furma statala ed ils princips fundamentals dal stadi. La pussanza statala tenor il princip da la suveranitad dal pievel sto ultra da quai vegnir legitimada tras il pievel sez en elecziuns e votaziuns; tutta pussanza dal stadi sto sa basar sin il pievel.
Suveranitad e federalissem
thumb|200px|Pajais federativs da la Brasilia Be ina suletta communitad po mintgamai exequir la suveranitad sur in territori e pievel specific. Perquai serva la noziun da la suveranitad er a differenziar tranter stadis federativs e stadis federals. Tar stadis federativs è la suveranitad statala anc adina situada tar ils singuls stadis. Tar la fundaziun d’in stadi federal percunter surdattan las parts da quel ina part da lur suveranitad a la confederaziun (p.ex. Germania/Bundesländer, Svizra/chantuns, Stadis Unids/states).
Il stadi federal na dispona però betg necessariamain da la cumpetenza da la cumpetenza, vul dir dal dretg d’attribuir e da midar cumpetenzas. Nagin plaun statal po disponer da quella senza il consentiment dals auters plauns. En stadis federativs decidan ils singuls stadis, sch’els vulan surlaschar al nivel surordinà cumpetenzas.
Ord vista da la teoria statala (istorica) è la relaziun tranter ils terms da la suveranitad e dal federalissem en tutta cas segnada d’ina tscherta tensiun: La suveranitad sco cumpetenza da decisiun finala da la pussanza statala ha Jean Bodin concepì per in stadi organisà a moda dal tuttafatg centrala; en quest senn pudess quel cuntradir al dualissem dals centers da decisiun, dal qual è segnà il federalissem.
Noziun e funcziun da la pussanza dal stadi
La pussanza dal stadi, il stadi territorial ed il pievel statal furman ils trais elements d’in stadi. Gia per Jean Bodin èsi ina da las caracteristicas essenzialas d’in stadi che quel exequescha ina pussanza independenta tant a l’intern sco er envers l’exteriur.
Tenor Thomas Hobbes giascha ina da las legitimaziuns essenzialas da la pussanza statala en quai d’evitar in bellum omnium contra omnes (ina guerra da tuts cunter tuts), da garantir segirezza dal dretg e pussibilitar ina convivenza paschaivla ed ordinada. Surtut sia funcziun sco stadi da dretg, uschia Hobbes, saja ina cuminanza be abla d’exequir, sch’i stat a disposiziun e vegn fatg diever da la pussanza dal stadi per metter tras dretg. Per quest intent sto ella far valair cunter violenzas il monopol da pussanza fisica legitima, e quai a moda energica ed effizienta. Sche la concepziun u l’execuziun da las cumpetenzas statalas na vegn betg da satisfar a questa pretensiun, na vegn in dals basegns fundamentals da la cuminanza da dretg betg ademplì. Alura perda la pussanza dal stadi sia credibilitad e cun la mancanza da reliabilitad da l’urden statal vegn er la cuntinuaziun da quel messa en dumonda.
Pussanza constituziunala e separaziun da las pussanzas
thumb|170px|Statua da Montesquieu a Bordeaux È la pussanza dal stadi liada ad ina constituziun, vegn er discurrì d’in pouvoir constitué, d’ina pussanza constituziunala. Ina constituziun nascha or da l’autoritad constituenta, a basa dal pouvoir constituant da quella. En il stadi constituziunal democratic furma l’autoritad constituenta in dretg inalienabel dal pievel. La constituziun e la pussanza dal stadi sa legitimeschan tras il princip da la suveranitad dal pievel.
Questas trais pussanzas statals controlleschan e frainan ina l’autra entras quai ch’ellas èn entretschadas stretgamain e tareschan tranter pèr lur posiziun da pussanza. Uschia duai vegnir evità che la pussanza statala sa concentreschia en ils mauns d’in singul.
Baron de Montesquieu, sin il qual va enavos la separaziun da las pussanzas, discurra en l’original franzosa da «la distribution des trois pouvoirs», pia da la distribuziun/repartiziun da las trais pussanzas. La finamira saja quella da prevegnir ad in maldiever da la pussanza cun limitar quella. Pussanza stat uschia cunter pussanza:
«Pour qu’on ne puisse abuser du pouvoir, il faut que, par la disposition des choses, le pouvoir arrête le pouvoir.»
(«Per ch’ins na possia betg far maldiever da la pussanza, èsi necessari d’endrizzar las chaussas uschia che la pussanza metta frain a la pussanza.»)
«Tout serait perdu si le même homme, ou le même corps des principaux, ou des nobles, ou du peuple, exerçaient ces trois pouvoirs: celui de faire des lois, celui d’exécuter les résolutions publiques, et celui de juger les crimes ou les différends des particuliers.»
(«Tut fiss pers sche la medema persuna resp. corporaziun dals pussants, aristocrats u dal pievel pratitgass las suandants trais pussanzas: quella da relaschar leschas, d’executar conclus publics e da sentenziar en cas da crim u da dispitas privatas.»)
Sper questa separaziun da las pussanzas ‹orizontala› exista en stadis federals ina separaziun da las pussanzas ‹verticala›. Ils stadis commembers disponan da secturs da cumpetenza independents ed han il dretg da cundecider tar la legislaziun federala (cf. survart).
Pussanza dal stadi e monopol da far diever da la forza
La noziun ‹pussanza› ch’è cuntegnida en il term ‹pussanza dal stadi› ha duas significaziuns:
Misarogns
Ils misarogns (Soricidae) èn ina famiglia da mammals che cumpiglia in grond dumber da spezias. Malgrà lur sumeglientscha cun las mieurs n’appartegnan ils misarogns betg als ruiders, mabain a l’urden dals insectivors (pop.: maglia-insects). En tut il mund vegnan distinguidas dapli che 350 spezias; radund 10 da quellas vivan er en l’Europa Centrala.
En general
miniatura|220px|Il gnif lunghent – ina da las caracteristicas dals misarogns Misarogns sumeglian en lur cumparsa las mieurs; lur gnif è però pli lunghent. Las extremitads èn curtas, ils pes fineschan mintgamai en tschintg dets ed èn per ordinari nunspezialisads. Tar intginas spezias che vivan en l’aua è la detta percunter munida cun in ur da zaidlas ch’ha in effect sumegliant a pels da nudar.
Misarogns èn mammals relativamain pitschens, els cuntanschan ina lunghezza dal corp e dal chau da 3 fin 18, per ordinari da 6 fin 10 centimeters. La lunghezza da la cua è variabla, surtut intginas spezias che chavan sut terra han ina cua fitg curta.
Il pais variescha tranter 3 e 18 grams e tanscha en cas excepziunals fin a 65 grams. Il misarogn etrusc (Suncus etruscus) tutga cun ina lunghezza dal corp da 3,5 fin 5 centimeters ed in pais da stgars 1,8 grams tar ils pli pitschens mammals insumma. Bleras spezias disponan da glondas d’odur, cun las qualas ellas marcheschan lur territori.
Il pail è per ordinari spess e curt, la coluraziun da quel variescha tranter brin melnent e divers tuns grischs e brins fin a nair. La vart sut è per il pli clera, tar intginas spezias sa lascha observar in cunfin marcant tranter la vart sura stgira e la vart sut pli clera. Il cor d’in misarogn batta 800 fin 1000 giadas la minuta.
Chau e dentadira
La chavazza è lunghenta e bassa, il nas lung è movibel. Ils egls èn pitschens e magari zuppads en il pail. Ina conchiglia da l’ureglia è avant maun, ma quella è per ordinari pitschna e na varga strusch u insumma betg or dal pail.
Sco tar tut ils insectivors èn ils dents caracterisads da conturas gizzas e tagliantas. Misarogns han 26 fin 32 dents, pia pli paucs ch’ils ulteriurs insectivors. Ils incisivs davant èn drizzads enavant, alura suonda fin a l’ultim premolar ina retscha da dents d’in piz. Intercalaziuns da fier en la zona d’emagl procuran tar la sutfamiglia dals misarogns cun dents cotschens per ina coluraziun cotschnenta fin melnenta. Ils dents da latg vegnan gia remplazzads avant la naschientscha, uschia che misarogns naschan cun dentadira stabla.
Ensemen cun ils sulnoduns ed ils loris plauns tutgan ils misarogns tar las paucas spezias da mammals ch’èn da tissi. D’intginas spezias (p.ex. il misarogn da l’aua e misarogns cun la cua curta americans) è enconuschent ch’els produceschan en la glonda da spida da la missella sut il tissi BLTX, il qual als lubescha da surventscher gronds animals da preda sco raunas e mieurs-sfuigna. Er per l’uman pon perquai morsas da misarogns esser ordvart dolurusas.
Ils senns
La vesida è sviluppada fitg mal tar ils misarogns. En tschertga da preda sa fidan els dapli da l’udida e surtut da l’odurat. Ina spezialitad dals misarogns è il fatg ch’els tutgan sper ils utschels-mezmieur e las balenas cun dents tar ils paucs mammals, tar ils quals è enconuschenta la capacitad d’ecolocaziun. Els emettan ina successiun da tuns givlants fitg auts, cun agid dals quals els èn abels d’explorar lur spazi da viver. Betg cler è schebain l’ecolocaziun serva er a fastizar la preda.
Derasaziun e spazi da viver
miniatura|200px|Spezia derasada en ils Stadis Unids (Blarina carolinensis) Misarogns èn quasi derasads en tut il mund e cumparan en l’Eurasia, l’Africa sco er l’America dal Nord ed America Centrala. Els mancan però en l’America dal Sid, en l’Australia ed Oceania, en las regiuns polaras e sin inslas isoladas.
Ils animalets vivan en habitats fitg differents, prefereschan però spazis da viver plitost umids. La gronda part da las spezias viva en guauds spess, intginas cumparan er sin pastgiras. Singulas spezias abiteschan però er en regiuns extrem sitgas (misarogns dal desert).
Moda da viver
Ils misarogns vivan per gronda part sin terra. Els na san betg raiver fitg bain, spezias che vivessan be sin las plantas na datti betg. Intgins geners èn s’adattads ad ina vita aquatica. Daspera èn er avant maun spezias che vivan sut terra, las qualas disponan da tschattas davant pli grondas, adattadas per chavar, e da lungas griflas.
Per ordinari vivan misarogns a moda solitaria ed eviteschan ordaifer il temp da paregliaziun il contact cun members da la medema spezia. Sulettamain dals misarogns cun ureglias pitschnas è enconuschent in cumportament social. Tar bleras spezias vegn supponì in cumportament territorial e ch’ellas marcheschian lur revier cun secrets da glondas.
Intginas spezias èn activas da di e da notg, autras percunter sa rendan surtut durant la notg sin la tschertga da nutriment. Sco lieus da repaus chavan ils misarogns atgnas taunas u surpiglian quellas dad auters animals ubain sa servan dad auters plazs protegids sco sfessas, foras e.a. Savens fan els là in gnieu da feglia sitga e da fain. Intginas spezias che suondan la cultura èn er da chattar en edifizis. Ils misarogns èn per ordinari activs durant l’entir onn; tar intginas spezias datti però curtas periodas cun leva marvezza d’enviern.
Misarogns èn segnads d’ina fitg auta rata dal metabolissem. Sch’els tschiffan tema, po lur cor batter fin 1200 giadas la minuta, savens datti er mortoris tras in schoc. Pervi da quest metabolissem extrem intensiv dovran misarogns fitg bler nutriment; intginas spezias dals misarogns cun dents cotschens basegna mintga di ina quantitad da nutriment che correspunda a lur agen pais.
Nutriment
Misarogns èn carnivors che sa nutreschan surtut d’insects e da lur larvas, da verms da plievgia e d’auters invertebrats. Mintgatant mangian els pitschens vertebrats, en quest cas als serva lur spida da tissi da surventscher er ina preda pli gronda. Sch’i sa porscha la chaschun, tschiffan els tuttavia er animals da preda ch’èn duas giadas uschè gronds, sco per exempel mieurs-sfuigna, rustgs u pitschnas serps. Correspundentamain fan misarogns da l’aua, sper lur nutriment principal che consista da larvas da baus e da lindornas da l’aua, chatscha sin pitschens peschs.
En pitschnas quantitads consumeschan misarogns er material vegetativ sco sems u nuschs.
Multiplicaziun
miniatura|220px|Giuvens misarogns en vischinanza da lur gnieu Ina u pliras giadas ad onn, suenter in temp da purtanza da trais fin quatter emnas, partureschan misarogns fin a diesch pitschens. Quels èn l’emprim nivs e tschorvs, creschan però svelt ed avran ils egls suenter 7 fin 24 dis. Tar la sutfamiglia dals misarogns cun dents alvs datti magari ‹caravanas da midar chasa›, tar las qualas ils singuls individis sa mordan tar l’animal davant en il pail situà sper la ragisch da la qua. La sdisada ha per ordinari lieu suenter duas fin quatter emnas. La madirezza sexuala cuntanschan ils misarogns gia suenter dus fin trais mais. L’aspectativa da vita munta en media in fin dus onns.
Misarogns ed uman
Per ordinari na considerescha l’uman il misarogn ni sco animal nizzaivel ni sco animal nuschaivel u sco privel. Perquai na fa el praticamain mai (e n’ha er mai fatg) chatscha sin quel. Er en la tratga d’animals da cumpagnia na giogan misarogns nagina rolla. Las smanatschas odiernas derivan uschia en emprima lingia da la destrucziun dal spazi da viver ubain da neozons che vegnan manads en lur spazi da viver. Smanatschadas èn, sco tar autras spezias da mammals er, surtut spezias che vivan a moda endemica sin pitschnas inslas. Ils misarogns dal gener Nesiotites che vivevan sin pliras inslas da la Mar Mediterrana èn morts ora avant intgins milli onns. Oz classifitgescha l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) 14 spezias ‹en privel da svanir› (critically endangered), ulteriuras 71 spezias valan sco ‹periclitadas fermamain› u ‹periclitadas›; savens mancan però datas precisas. Da l’autra vart han intginas spezias sco il misarogn-mustgat pudì extender grazia a l’uman lur territori da derasaziun.
En intgins lieus han ils misarogns cuntanschì ina tscherta muntada entaifer l’istorgia culturala. En la Veglia Egipta, surtut durant las dinastias tardivas, valevan els sco manifestaziuns dal dieu Horus; per part als han ins mumifitgà. En China fan lur givels endament la pronunzia dal pled per daners; i vegn perquai ditg che la preschientscha d’in misarogn mainia daners en chasa. En tschertas regiuns da l’Africa attribuesch’ins forzas magicas al misarogn da cuirass cun sia spina dorsala segnada d’ina construcziun tut speziala, extrem resistenta.
Sistematica e denominaziun
miniatura|230px|Furma fossila (Lusorex taishanensis)
Denominaziun
Il num rumantsch ‹misarogn› deriva dal latin mus araneus (mus = ‹mieur›, araneus = ‹filien›, cf. er ‹arogn›) che renda attent al fatg che questas ‹mieurs› sa nutreschan d’animals e betg a moda vegetara. Malgrà quest num latin e la denominaziun tudestga ‹Spitzmaus› n’èn ils misarogns betg parentads pli stretg cun las mieurs.
Sistematica exteriura
Ils misarogns vegnan attribuids a l’urden dals insectivors. Ord vista da la taxonomia ha quest urden in’istorgia fermamain contestada. Adina puspè èn singulas gruppas d’animals vegnidas integradas u excludidas da quest urden. Er las examinaziuns pli novas a basa da la genetica moleculara na portan nagins resultats propi clers, uschia che las relaziuns da parentella entaifer quest urden restan contestadas. Sco gruppa parentada pussaivla dals misarogns vegnan resguardadas las talpas (Talpidae); ina parentella in pau pli lontana exista cun ils sulnoduns (Solenodontidae).
Sistematica interna
La famiglia dals misarogns vegn sutdividida en trais sutfamiglias cun radund 25 geners e bundant 350 spezias.
Ils commembers da la sutfamiglia dals misarogns cun dents alvs u misarogns cun tschegls (Crocidurinae) èn segnads da dents alvs e da tschegls vi da la cua e vi da la part davos dal corp. Quests misarogns han damain dents (26 fin 28) ch’ils misarogns cun dents cotschens. Misarogns cun dents alvs datti be en il Vegl Mund (Europa, Asia, Africa); la pli gronda varietad da spezias exista en l’Africa Centrala.
Ils geners da la sutfamiglia dals Myosoricinae vegnivan attribuids pli baud als Crocidurinae. Quests misarogns sa differenzieschan tras in terz premolar en la missella sut ed ulteriurs detagls en la construcziun da la chavazza. Ils members da questa sutfamiglia vivan be en l’Africa Centrala ed Africa dal Sid.
Las spezias ch’appartegnan a la sutfamiglia dals misarogns cun dents cotschens (Soricinae) èn segnads da pizs dals dents da colur cotschna u melnenta. En pli disponan els da dapli dents (30 u 32) che las autras sutfamiglias ed ils tschegls vi da la cua e la part davos dal corp mancan. Misarogns cun dents cotschens vivan en l’Eurasia sco er en l’America dal Nord ed America Centrala. En l’Africa mancan els percunter.
Evoluziun
Ils pli vegls chats da fossils da misarogns derivan da l’eocen superiur ed èn vegnids a la glisch en l’America dal Nord. En l’oligocen èn els emigrads en l’Asia ed en l’Africa; da quel temp èn er enconuschentas las sutfamiglias extinctas Crocidosoricinae e Heterosoricinae. Il pli vegl chat da l’Africa deriva dal miocen; en il nordvest da l’America dal Sid èn ils misarogns pir cumprovads dapi il pleistocen.
Per approfundar: Duas spezias indigenas
I suonda la descripziun da duas da las spezias da misarogns ch’èn derasads vastamain en l’Europa Centrala: Il misarogn da guaud – ch’è qua la spezia da misarogn la pli frequenta insumma – appartegna als misarogns cun dents cotschens, entant ch’il misarogn da chasa è in represchentant dals misarogns cun dents alvs.
Misarogn da guaud
miniatura|230px|Misarogn da guaud Il misarogn da guaud (Sorex araneus) ha ina lunghezza dal corp e dal chau da 65 fin 85 mm, la cua mesira 35 fin 47 mm ed il pais tanscha da 6,5 fin 14,3 g. La vart sura è brin naira, las varts brin cleras e la vart sut è grischa. Tar animals giuvens è la vart sura pli clera.
Parentà stretgamain cun il misarogn da guaud è il misarogn da la curuna (Sorex coronatus). Quel è medemamain derasà vastamain en la part occidentala da l’Europa Centrala, ma è en media in pau pli pitschen. Er il misarogn vallesan (Sorex antinorii) sa lascha praticamain be distinguer dal misarogn da guaud a basa d’examinaziuns geneticas. Il misarogn pitschen (Sorex minutus) è pli pitschen, la coluraziun da la vart sura è plitost brin grischa e la cua è relativamain lunga e grossa. Il misarogn alpin (Sorex alpinus), il misarogn da l’aua (Neomys fodiens) ed il misarogn da palì (Neomys anomalus) han in pail nair u nair grischent, las duas ultimas spezias èn er cleramain pli grondas e da statura pli ferma. Las ulteriuras spezias indigenas – il misarogn da chasa (Crocidura russula), il misarogn d’iert (Crocidura suaveolens) ed il misarogn da prada (Crocidura leucodon) – appartegnan als misarogns cun dents alvs e sa distinguan ultra da quai dal misarogn da guaud tras lur conchiglias da l’ureglia che n’èn betg cuvertas cun pail e tras singuls chavels pli lungs vi da la cua.
Il territori da derasaziun dal misarogn da guaud cumpiglia l’Europa Centrala, l’Europa dal Nord e l’Europa da l’Ost sco er parts da l’Asia e tanscha vers ost fin al Lai Baikal ed il Himalaia. En Frantscha e sin la Peninsla Iberica datti be effectivs isolads en il Massiv Central ed en las Pireneas; uschiglio vegn la spezia remplazzada là tras il misarogn da la curuna. Ultra da quai manca il misarogn da guaud en l’Irlanda ed en vastas parts da la regiun da la Mar Mediterrana; là sco er en l’Europa dal Sidost è questa spezia quasi be da chattar en regiuns muntagnardas.
Las pli grondas spessezzas cuntanscha il misarogn da guaud en guauds umids e sin pastgiras umidas. El populescha però er quasi tut ils auters spazis da viver fin a sfessas da grippa e dunas da sablun.
Ils animalets èn activs da di e da notg. Il nutriment consista surtut da verms da plievgia, d’insects e da lur larvas, da glimajas, darar er da vertebrats pitschens. La multiplicaziun ha lieu da l’avrigl fin l’october, la gronda part da las tratgas naschan la primavaira e l’entschatta da la stad. Ina femella ha en media duas fin quatter tratgas ad onn, las qualas cumpiglian mintgamai tranter 1 ed 11, per ordinari però 4 fin 7 pitschens. Ils pitschens èn anc fitg malmadirs cura ch’els naschan e paisan be 0,4 grams. Lur egls avran els suenter 20 fin 22 dis, suenter 30 dis èn ils animals giuvens independents. En libra natira cuntanschan ils animals ina vegliadetgna maximala da 16 mais.
Publicaziuns dal zoolog polonais August Dehnel dal 1949 han mussà ch’il corp da quest insectivor sa reducescha vers l’enviern (ca. a partir da l’avust) per 20 % (en la lunghezza) e crescha puspè la primavaira per ca. 15 %. Er ils organs, il tscharvè e la chavazza percurran il medem process. Retschertgas tenor ina nova metoda, ch’il biolog tudestg Moritz Hertel e ses team han preschentà il 2017, mussan che la chavazza sa reducescha en tut per 15,3 % e crescha puspè la primavaira per 9,3 %. La massa dal corp sa reducescha l’atun per 17,6 % e s’augmenta la primavaira a moda dramatica per 83,4 %. Cun cumparegliar individis che vivan al liber e tals che vivan en il labor han ins pudì mussar che la diminuziun na deriva betg dal giginar, mabain vegn messa ad ir tras in program genetic.
Misarogn da chasa
miniatura|200px|Misarogns da chasa Il misarogn da chasa (Crocidura russula) ha ina lunghezza dal corp e dal chau da 63 fin 83 mm; la cua mesira 32 fin 45 mm. Ils animals creschids paisan tranter 7 e 15 g. La vart sura è da colur brin grischa, las varts e la vart sut èn d’in grisch melnent fin grisch brin.
Il territori da derasaziun dal misarogn da chasa è relativamain pitschen e s’extenda en il sidvest da l’Africa dal Nord (Maroc, Algeria e Tunesia) sur l’entira Europa dal Sidvest e vers nordost fin en Germania (però senza l’artg alpin). En vischinanza da Dresden finescha il territori da derasaziun vers ost.
En l’Europa Centrala colonisescha il misarogn da chasa spazis da viver averts, pia senza guaud, che vegnan cultivads a moda extensiva sco er prads, saivs vivas, mantuns da crappa ed ierts fin en in’autezza da 300–400 meters, per part er fin 700 m. Tuttina sco il misarogn d’iert viva er il misarogn da chasa fitg savens en u en vischinanza dals abitadis dals umans. L’atun entran ils animalets stedi en edifizis per envernar là. En la regiun da la Mar Mediterrana è il spazi da viver main specific; qua viva il misarogn da chasa savens sin pastgiras, en la bostgaglia, a l’ur dal guaud e surtut sin champs terrassads cun mirs sitgs.
La spezia è per gronda part activa da notg. Il nutriment consista surtut d’insects e da lur larvas, d’arlogns, da filiens e da glimajas, magari er da parts da plantas. La multiplicaziun ha lieu tranter il favrer e l’october. Ina femella ha dus fin quatter tratgas ad onn; quellas cumpiglian fin ad 11, per regla però 4 fin 5 pitschens. Ils animalets gist naschids paisan 0,7–1,5 g. Ils egls s’avran tranter il quart ed il 14avel di. Las mammas laschan tettar radund 3 emnas. Tar lur excursiuns furman ils pitschens a partir d’ina vegliadetgna da set dis las tipicas caravanas (cun sa ruier en il pail da l’animalet davant). Animalets che naschan l’entschatta da l’onn èn gia sexualmain madirs durant la stad da l’onn da naschientscha. L’aspectativa da vita en il liber munta a maximalmain 30 mais.
Rudolf Bultmann
Rudolf Karl Bultmann (* 20 d'avuost 1884 a Wiefelstede; † 30 da lügl 1976 a Marburg) d'eira ün teolog evangelic chi dvantaiva renomno in connex da sieu programm da la dischmitologisaziun (tudas-ch Entmythologisierung). Bgers da sieus scolars fundavain üna scoula da Bultmann chi vaiva grand'influenza i'l protestantissem da Germania zieva la seguonda guerra mundiela. Insembel cun Karl Barth faiva'l al principi dals ans da vainch la müdeda davent da la teologia liberela no a la teologia dialectica.
Dal 1921 fin a sieu pensiun faiva Bultmann da professur per il ram academic Nouv Testamaint a la faculted teologica a Marburg in Hessen.
Teologia
Bultmann chatta our cha'ls evangelis dal Nouv Testamaint consistan da bgeras funtaunas. Cotres fuonda'l la critica da fuorma scu üna disciplina fundamentela da la scienzcha dal Nouv Testamaint.
Gesu es per Bultmann da grand'importanza, ma sulettamaing scu il predgio e'l cret, na scu üna persuna istorica.
Arthur Conan Doyle
miniatura|220px|Arthur Conan Doyle (1914) [[Datoteca:Arthur_Conan_Doyle_Signature.svg|frameless|right|Signatura da Doyle]] Sir Arthur Ignatius Conan Doyle (* 22 da matg 1859 ad Edinburgh, Scozia; † 7 da fanadur 1930 a Crowborough, Sussex, Engalterra) è stà in medi e scriptur da la Gronda Britannia. El ha publitgà las aventuras da Sherlock Holmes e da ses ami Dr. Watson (er cumparidas per part en versiun rumantscha). Enconuschenta è plinavant la figura dal professer Challenger or dal roman ‹The Lost world›, dal qual èn vegnidas realisadas pliras versiuns cinematograficas ed ina seria televisiva.
Vita
Arthur Conan Doyle è naschì ils 22 da matg 1859 en la citad scotta Edinburgh. Sia mamma aveva num Mary, nata Foley, ed era Irlandaisa. Ses bab Charles Altamont Doyle, in uffiziant englais medemamain da derivanza irlandaisa e cun ragischs aristocraticas, al ha laschà studegiar medischina a l’Universitad dad Edinburgh. Avant aveva el frequentà las scolas da gesuits a Stonyhurst e Stella Matutina a Feldkirch (Vorarlberg).
miniatura|160px|Statua da Sherlock Holmes ad Edinburgh Il 1880 è Doyle viagià sco medi da navigaziun en l’arctica (sin il chatschader da balenas ‹Hope›) ed in onn pli tard en l’Africa dal Vest (sin la ‹Mayumba›). Dal 1882 fin il 1890 ha el manà ina pratica da medi a Southsea sper Portsmouth, ha però er gia scrit en ses temp liber sias emprimas ovras litteraras. Il 1882, en la vegliadetgna da be 23 onns, ha Doyle scrit a Portsmouth ses emprim roman, ‹The Narrative of John Smith›; quel è però restà nunfinì ed è pir vegnì publitgà il 2011. L’onn 1887, cun 28 onns, ha Doyle publitgà l’emprima istorgia dal detectiv Sherlock Holmes e da ses ami Dr. Watson: ‹A Study in Scarlet›.
La metoda deductiva ed analitica è tipica per las figuras da Doyle. El ch’era sez medi veseva sasez en la rolla dal Dr. Watson. Sherlock Holmes sez ha el munì cun las caracteristicas da ses magister a l’Universitad dad Edinburgh Joseph Bell. Las metodas da la criminalistica che Doyle descriva en ses romans, per exempel la dactiloscopia (metoda d’improntas da dets), eran ordavant a las metodas polizialas da ses temp. Quai vala surtut per sia metodica da sclerir crims ch’era orientada fermamain a criteris scientifics.
Il 1890 è Doyle ì a star a Londra. A partir dal 1891 al èsi stà pussaivel da viver da la lavur da scriptur, suenter che l’emprim raquint da detectiv ‹A Scandal in Bohemia› è cumparì en il ‹Strand-Magazin›.
Il 1893 ha Conan Doyle decidì da terminar la vita da ses protagonist Holmes. D’adina puspè scriver novas istorgias da Holmes al duvrava memia bler temp, il qual el vuleva pli gugent impunder per autras ovras litteraras. La mamma dal scriptur, ch’era ina lectura intgantada da sias istorgias, ha empruvà adumbatten da far midar ses figl l’intenziun. En il raquint ‹The Final Problem› croda Sherlock en il cumbat cun ses adversari professer Moriarty en la profunditad da la cascada dal Reichenbach sper Meiringen (Part Sura Bernaisa) e Watson al declera per mort.
Il medem onn è Doyle daventà maister en la loscha da framassuns ‹Phoenix No. 257› a Portsmouth.
L’enviern 1894 ha Doyle traversà sin skis la Maienfelder Furgga da Tavau fin ad Arosa. Sin questa interpresa, ristgada da ses temp, è el vegnì accumpagnà da dus indigens. Bundant 100 onns pli tard è l’eveniment vegnì reconstruì en in film da televisiun.
Pervi dal grond success dal roman ch’è cumparì il 1903 (‹The Hound of the Baskervilles›) è Doyle sa decidì da reveder litterarmain la mort da Sherlock Holmes en l’istorgia curta ‹The Empty House› dal 1905.
A partir dal 1906 è el s’engaschà en plirs artitgels da gasetta per George Edalji ch’era vegnì accusà nungiustifitgadamain d’avair mutilà plirs animals.
Il proxim temp ha Conan Doyle stgaffì sia segunda figura fitg populara, professer Challenger. ‹The Lost World›, nua che la figura cumpara l’emprima giada, è vegnì publitgà il 1912 e vala sco ses pli enconuschent roman sper la retscha da Sherlock Holmes.
Doyle è sa deditgà pli e pli a romans futuristics en la tradiziun da Jules Verne sco er al spiritissem e misticissem ed ha er fatg en quest connex viadis da referats.
Tranter auter ha el rendì enconuschentas las dialas da Cottingley, fotografias da dialas sfalsifitgadas, da las qualas el era però ferm persvas ch’ellas sajan vardaivlas. Per lingias grossas ha procurà sia cuntraversa publica cun il striun Harry Houdini. L’amicizia tranter Doyle e Houdini è rutta pervi d’opiniuns divergentas areguard il spiritissem – Doyle acceptava divers mediums sco vardaivels ed era schizunt da l’avis che Houdini sez disponia d’abilitads surnatiralas, entant che Houdini ha declerà da mai avair passentà ina séance, da la quala ils effects na sa laschian betg explitgar cun trics magics.
Il 1927 è cumparida l’ultima collecziun da raquints avant la mort da Doyle – ‹The Casebook Of Sherlock Holmes›.
Ils 7 da fanadur 1930 è Doyle mort en consequenza d’in infarct dal cor a Windlesham, ses bain sin il territori da Crowborough, Sussex. El è stà maridà duas giadas, dal 1885 fin la mort da quella cun Louisa (Louise) ‹Touie› Hawkins e dal 1907 fin si’atgna mort cun Jean Leckie. Da si’emprima lètg derivan ses uffants Kingsley e Mary, da sia segunda ils figls Denis ed Adrian e la figlia Jean, numnada ‹Billie›. Doyle è vegnì sepulì sin il santeri da l’All Saints Church dal pitschen lieu Minstead; la fossa è sa mantegnida là fin oz. Sper el è vegnida sepulida il 1940 sia dunna Jean.
Carriera sco sportist
miniatura|200px|Dorando Pietri cun l’arbiter Jack Andrew (a sanestra) ed il medi Michael Bulger (a dretga) Doyle ha giugà ballape sco goli en il club d’amaturs Portsmouth Association Football Club. Ultra da quai è el stà in giugader da crichet passiunà (Marylebone Cricket Club) ed in fitg bun giugader da golf (Crowborough Beacon Golf Club, East Sussex).
Per ils gieus olimpics dal 1908 a Londra ha Arthur Conan Doyle, ch’era en general in grond amatur dal sport, rapportà per la gasetta ‹Daily Mail› davart il maraton. Il Talian Dorando Pietri aveva cuntanschì sco emprim il final, ma damai ch’in arbiter ed in medi al avevan gidà sur la lingia d’arriv, è el vegnì disqualifitgà. Doyle ha scrit en la ‹Daily Mail› dals 25 da fanadur 1908 in rapport detaglià ed emoziunal davart l’arriv dal Talian flaivlentà e publitgà en il medem numer da la gasetta ina brev da lectur, en la quala el ha fatg appel da collectar daners per Pietri. Il grond engaschament da Doyle ha manà ad in dals pli enconuschents mitus dals gieus olimpics moderns: Igl è sa derasada la legenda nunvardaivla che Dolye sez haja gidà Pietri sur la lingia d’arriv. Michael Bulger ch’è da vesair sin ina fotografia sco gidanter, è savens vegnì tegnì per Doyle.
Ulteriuras ovras
The narrative of John Smith, (Ed. and with an introduction by Jon Lellenberg, Daniel Stashower and Rachel Foss), 1. publ., British Library, Londra 2011, ISBN 978-0-7123-5841-5.
Pologna
La Pologna (polonais Polska [ˈpɔlska]), uffizial Republica da la Pologna (polonais Rzeczpospolita Polska [ʐɛʈ͡ʂpɔsˈpɔlita ˈpɔlska]) è ina republica parlamentara situada en l’Europa Centrala. Chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Varsovia (polonais Warszawa); la pli gronda aglomeraziun furma la regiun metropola enturn Katowice. La Pologna è in stadi unitar ch’è dividì en 16 voivodias. Cun ina grondezza da 312 679 kilometers quadrat è la Pologna il sisavel grond pajais da l’Uniun europeica e cun 38,5 milliuns abitants medemamain il stadi cun la sisavel gronda populaziun. En il nord e vest dal pajais regia surtut in clima oceanic, en il sid ed ost in clima continental.
En il temp medieval tempriv èn sa domiciliads en rom da la migraziun dals pievels stirpas dals Polans dal vest en parts dal territori dal stadi odiern. L’emprima menziun documentada deriva dal 966; da quel temp ha l’emprim duca polonais ch’è cumprovà istoricamain, Mieszko I, avert il pajais al cristianissem. L’onn 1025 han ins fundà il Reginavel da la Pologna. Quel è s’unì il 1569 tras l’Uniun da Lublin cun il gronducadi da la Lituania a la Republica roiala Pologna-Lituania ch’è sa sviluppada ad in dals pli gronds e pussants stadis da l’Europa. Da quel temp è naschida l’emprima constituziun moderna da l’Europa (1791).
Tras las trais spartiziuns dal territori statal la fin dal 18avel tschientaner han ils stadis vischins privà la Pologna da sia suveranitad. Pir il 1918, en rom dal Contract da Versailles, ha la Pologna puspè cuntanschì si’independenza statala. L’occupaziun dal pajais tras truppas tudestgas e sovieticas durant la Segunda Guerra mundiala ha custà la vita a milliuns burgais da la Pologna, oravant tut a gidieus polonais. Dapi il 1952 è la Republica da la Pologna stada sut l’influenza da l’Uniun sovietica. Il 1989, surtut sut l’influenza dal moviment da Solidarność, ha gì lieu ina midada da sistem politica ed economica. Dapi il 2005 è la Pologna commembra da l’Uniun europeica e furma in’impurtanta forza economica en l’Europa Centrala.