cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Holocaust
Champs d’exterminaziun
L’october 1941 ha il Gauleiter Arthur Greiser cuntanschì tenor cunvegnientscha cun Viktor Brack ch’ins ha pudì applitgar en il Wartheland la medema metoda da gasatura cun monoxid carbonic sco quai ch’ins aveva duvrà en rom da l’acziun T4. Per quest intent ha in commando spezial da la SS, ils commembers dal qual eran stads participads ils onns 1939/40 vi dals mazzaments da malsauns, erigì entaifer paucas emnas il Champ d’exterminaziun Kulmhof (Chelmno). Ils 8 da december han ins gasifitgà là ils emprims Gidieus da Prag.
Segunda Guerra mundiala
Guerra sin l'Atlantic e cun ils sutmarins
Ussa suonda ina seria da victorias per l'armada da sutmarins tudestga, quai che vegn nizzegià da la propaganda naziunalsocialistica e blers cumandants vegnan stilisads ad eroxs. Il 1940 perdan ils Alliads ca. 4,5 milliuns tonnascha ed il 1941 ca. 4 milliuns.
Sontg Imperi roman
L’Imperi fin la mesadad dal 18avel tschientaner
Suenter la Pasch vestfalica ha ina gruppa da prinzis ch’era sa liada en l’Uniun da prinzis pretendì refurmas radicalas en l’Imperi. Els vulevan oravant tut restrenscher la predominanza dals prinzis electurs e dar er ad auters prinzis da l’Imperi il privilegi d’eleger il retg. Sin la Dieta imperiala da 1653/54, ch’avess tenor las fixaziuns da la pasch gì d’avair lieu bler pli baud, n’ha questa minoritad dentant betg pudì sa far valair. En la conclusiun da questa Dieta imperiala – numnada la pli giuvna perquai che quai dueva esser la davosa Dieta imperiala avant la permanenza dal gremi – han ins decidì ch’ils subdits duajan pajar taglia a lur signur per che quels possian mantegnair lur truppas. Entras quai hai dà armadas permanentas en differents territoris pli gronds. Quels vegnivan numnads stans da l’Imperi armads.
Rolla da l’imperatur tenor dretg constituziunal
La terza gruppa furmava la iura reservata illimitata u simplamain mo iura reservata. Quests privilegis pudeva l’imperatur exequir en l’entir Imperi senza stuair obtegnair il consentiment dals prinzis electurs. Els eran be suttamess als dretgs da constituziun sco las capitulaziuns electoralas ed ils dretgs dals stans da l’Imperi. Il pli impurtant da quels dretgs era quel da pudair numnar cussegliers da la curt, suttametter a la Dieta imperiala in urden dal di ni auzar ina persuna d’in stan a l’auter. Ultra da quai devi insaquants auters dretgs che n’eran betg uschè impurtants per la politica da l’Imperi, sco per exempel il dretg da surdar grads academics ni legitimar uffants illegitims.
Holocaust
thumb|260px|Selecziun da Gidieus ungarais en il Champ d’exterminaziun Auschwitz-Birkenau (matg/zercladur 1944) Il holocaust (dal grec vegl ὁλόκαυστος holókaustos ‹brischà dal tuttafatg›), er schoa (da l’ebreic הַשּׁוֹאָה ha'Schoah per ‹la catastrofa›, ‹la gronda disgrazia/sventira›), è stà il genocid naziunalsocialistic ch’ha cumpiglià 5,6 fin 6,3 milliuns Gidieus europeics. Tudestgs e lur gidanters al han realisà ils onns 1941 fin 1945 a moda sistematica ed a partir dal 1942 er cun metodas industrialas. La finamira era d’exterminar tut ils Gidieus en la sfera d’influenza tudestga. Quest crim cunter l’umanitad sa basava sin l’antisemitissem che vegniva propagà da vart statala e sin la legislaziun rassistica correspundenta dal reschim naziunalsocialistic. La decisiun definitiva da vulair mazzar tut ils Gidieus è crudada en stretg connex cun la guerra d’extirpaziun cunter l’Uniun sovietica a partir da la stad 1941.
Ungaria
Immediat suenter l’attatga sin l’Uniun sovietica (a partir dals 22 da zercladur 1941), a la quala l’Ungaria è er sa participada, ha la regenza da Miklós Horthy cumenzà a dischlocar ils Gidieus or dals territoris che stevan sut occupaziun ungaraisa; ins als ha chatschà vers ost e deportà en la Galizia Orientala. Quai è stà in dals motivs che duevan manar a la Mazzacra da Kamenez-Podolsk, nua ch’eran sa radunads 14 000 Gidieus ungarais deportads. Silsuenter ha Horthy desistì da cumandar ulteriuras deportaziuns; percunter ha el stgaffì battagliuns or da lavurants sfurzads gidieus ch’han stuì batter ensemen cun las truppas ungaraisas cunter l’Armada cotschna. Da quels èn morts ca. 42 000, blers er pervi da mazzaments tras policists tudestgs.
Sontg Imperi roman
Constituziun da l’Imperi
thumb|220px|Frontispizi ‹Historische Entwickelung der heutigen Staatsverfassung des Teutschen Reichs› da Justitzrath Pütter, Göttingen 1788 La constituziun dal Sontg Imperi roman n’era betg in document formal e giuridic cumplessiv da dretg public en il senn d’ozendi. Ella consistiva plitost da normas giuridicas ch’eran sa stabilisadas tras lunga tradiziun e vegnivan gia pratitgadas daditg. Pir dapi la fin dal temp medieval e lura oravant tut en il temp modern tempriv han ins amplifitgà questas normas tras leschas da basa fixadas a scrit.
La constituziun da l’Imperi sco quai ch’ella vegniva definida dapi il 18avel tschientaner consistiva pia d’in conglomerat da princips giuridics scrits e betg scrits davart l’idea, la furma, la structura, las cumpetenzas e l’agir da l’Imperi e ses commembers. Cunquai ch’il ferm caracter federativ da l’Imperi en cumbinaziun cun ina monarchia d’elecziun na sa laschava strusch smatgar en in schema fix, ha gia il scienzià da dretg public Johann Jakob Moser circumscrit il caracter da l’Imperi a moda evasiva: «La Germania vegn regida per tudestg, numnadamain uschia che betg in pled da scola ni paucs pleds ni la moda da reger d’auters stadis èn abels da descriver nossa moda da reger.»
Holocaust
Ungaria
Perquai che Horthy n’ha betg fatg deportar ils ulteriurs Gidieus ungarais, malgrà che l’Armada cotschna s’avischinava, ha la Wehrmacht occupà il mars 1944 l’Ungaria. In commando sut Adolf Eichmann, tramess sin cumond da Hitler, ha endrizzà cun agid da funcziunaris ungarais da tenuta pro tudestga ghettos per ils Gidieus. A partir dals 15 da matg 1944 han ins deportà en tut 437 000 Gidieus ungarais, l’emprim da las provinzas al cunfin, a partir dal fanadur 1944 er da Budapest ad Auschwitz; 320 000 dad els èn vegnids gasifitgads immediat. Bleras baras èn vegnidas brischadas sut tschiel avert, perquai ch’ils crematoris na lavuravan betg spert avunda. Cunter il princip da Hitler dal 1941 da manar pli nagins Gidieus en il Reich tudestg, èn 15 000 Gidieus vegnids deportads a Strasshof an der Nordbahn en l’Austria Bassa.
Sontg Imperi roman
Temp medieval tardiv
thumb|250px|L’Imperi durant il temp da Karl IV En il temp medieval tardiv ha la pussanza centrala pers valur pervi dal declin dals Staufers e da l’interregnum fin il temp da Rudolf da Habsburg. La pussanza dals prinzis electurs è creschida, igl è dentant d’agiuntar che la pussanza centrala è adina stada plitost flaivla. L’expansiun franzosa en la zona da cunfin occidentala da l’Imperi ha gì per consequenza che la roialitad aveva pli e pli paucas pussaivladads da prender influenza en l’anteriur Reginavel da la Burgogna. Ina tendenza sumeglianta, ma main ferma, è sa mussada en l’Italia imperiala (pia oravant tut en la Lumbardia ed en la Toscana). Pir Heinrich VII ha pudì reanimar bufatgamain cun sia campagna militara (1310–1313) la politica d’Italia imperiala. Suenter Friedrich II è Heinrich er stà l’emprim retg roman-tudestg ch’ha cuntanschì la curuna imperiala. La politica d’Italia dals regents dal temp medieval tardiv è dentant restada entaifer cunfins considerablamain pli stretgs che quella da lur antecessurs dal temp autmedieval.
Holocaust
Ungaria
Suenter protests massivs da vart dals Alliads dal vest e dal Vatican ha Horthy fatg interrumper ils 6 da fanadur ils transports. Intgins transports è Eichmann anc vegnì da realisar suenter questa data.
Sontg Imperi roman
Temp medieval tardiv
En lur politica d’Italia èn ils retgs danovamain vegnids en conflict cun ils papas che residiavan dapi l’onn 1309 ad Avignon. En questas dispitas, ch’èn oravant tut stadas intensivas durant il temp da Ludivic il Bavarais, ha surtut la dumonda da la pretaisa d’approvaziun tras ils papas giugà ina gronda rolla. En quel grà hai er dà debattas teoreticas davart la politica (cf. William of Ockham e Marsilius da Padua) e la finala èn ils prinzis electurs respectivamain il retg s’emancipads pli ferm dal papa. Quest’emancipaziun è s’exprimida l’onn 1338 en la Decleraziun da Rhense.
Ils retgs dal temp medieval tardiv èn sa concentrads adina dapli sin la part tudestga da l’Imperi ed a medem temp èn els sa tegnids pli fitg ch’avant vi da lur pussanza da chasa. L’imperatur Karl IV pon ins prender sco exempel da model persuenter. Ad el èsi er reussì da s’accordar per gronda part cun il papa. Cun la Bulla d’aur (tudestg: Goldene Bulle, latin: Bulla Aurea) ha el stgaffì l’onn 1356 ina da las pli impurtantas ‹leschas da basa da l’Imperi›, en la quala ils dretgs dals prinzis electurs èn vegnids fixads definitivamain. Quests dretgs han signà la politica futura da l’Imperi a moda marcanta. La Bulla d’aur è restada en vigur fin che l’Imperi è sa schlià.
Temp autmedieval
thumb|250px|L’Imperi enturn l’onn 1000 Sut Konrad II è il Reginavel da la Burgogna vegnì vitiers sco terza part impurtanta da l’Imperi. Quest svilup ha gia cumenzà sut Heinrich II. Il retg da la Burgogna Rudolf III n’aveva betg descendents. Perquai ha el designà ses nev Heinrich sco successur ed è sa mess sut la protecziun da l’Imperi. L’onn 1018 ha el schizunt surdà sia curuna ed il scepter a Heinrich.
La Pasch vestfalica
En la part che pertutga la politica da religiun avevan ils Stans da l’Imperi quasi privà sasezs da la cumpetenza da decider davart la confessiun da lur subdits. La Pasch da religiun d’Augsburg è bain vegnida confirmada sco tala e declerada inviolabla. Las dumondas dispitaivlas han ins dentant reglà da nov e las relaziuns giuridicas èn vegnidas fixadas sin il status dal prim da schaner 1624 respectivamain messas enavos sin il status da quest di da tagl. Uschia stuevan tut ils stans da l’Imperi tolerar las duas autras confessiuns, sche quellas existivan gia l’onn 1624 sin lur territori. Tut il possess ha stuì vegnir restituì al possessur d’antruras e tut las fixaziuns cun in auter cuntegn fatgas da l’imperatur, dals Stans da l’Imperi u da las pussanzas d’occupaziun èn vegnidas decleradas nunvalaivlas e nundaventadas.
Abdicaziun da l’imperatur
Il cunfar da Napoleun è vegnì registrà minuziusamain a Vienna, la residenza da l’imperatur. Suenter che Napoleun aveva retschavì il titel d’imperatur ha el pretendì ils 7 d’avust 1804 en in’annotaziun secreta che l’Austria renconuschia el sco imperatur. Persuenter renconuschia la Frantscha Franz II sco imperatur ereditar da l’Austria. Paucs dis pli tard è daventà da la pretaisa facticamain in ultimatum. Quai muntava u ina guerra u la renconuschientscha da l’imperatur franzos. Franz ha dà suenter e surpiglià ultra da ses titel sco imperatur dal Sontg Imperi roman «per nus e noss successurs (...) il titel e la dignitad d’in imperatur ereditar da l’Austria». Apparentamain è quai capità per mantegnair la paritad da grad cun Napoleun. Facticamain aveva Franz dentant cuntrafatg al dretg da l’Imperi cun far quest pass senza infurmar ils prinzis ereditars e dumandar il consentiment da la Dieta imperiala. Er abstrahà da quai vegniva la decisiun da Franz valitada sco nunponderada e fatga bravamain a la svelta.
Segunda Guerra mundiala
Guerra d'enviern finlandais-sovietica, 1939/1940
Ina consequenza essenziala da la Guerra d'enviern è il project da Stalin da reorganisar l'Armada cotschna. Qua vegnan era reabilitads uffiziers ch'eran vegnids bandischads a chaschun da las purificaziuns dal 1936/37 en Sibiria. Questa reorganisaziun dat a l'Armada cotschna dal 1941 ina bler pli gronda forza militara che quai ch'ils Tudestgs avevan spetgà.
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
Ils 8 d'october dividan il Reich Tudestg e l'Uniun Sovietica cun ina lingia verda da demarcaziun il territori conquistà en la cunvegna da Brest-Litowsk. Quai vegn a far istorgia sco «Quarta repartiziun da la Pologna». Betg mo ils territoris cedids suenter il Contract da Versailles vegnan puspè integrads en l'imperi, ma supplementarmain er anc vastas parts da la Pologna centrala inclusivamain la citad da Łódź. Il rest da la Pologna daventa guvernament general sut la direcziun da Hans Frank.
L'emprim eveniment da guerra direct è l'attatga sin la Pologna il 1. da settember 1939 a las 4.45.
Il temp d'occupaziun suandant è marcà da repressalias extremas dals occupants visavi la populaziun civila. Deportaziuns per lavur sfurzada èn mo in dals elements vesaivels; oravant tut ils Gidieus polacs daventan victimas da la politica da razzas naziunalsocialistica. En la part da l'ost da la Pologna procedan occupants sovietics a moda sumeglianta cunter «inimis da classa».
Sontg Imperi roman
Prinzis da l’Imperi
A chaschun da la Dieta imperiala da l’onn 1582 han ins limità in auzament dal dumber dals prinzis da l’Imperi tras casualitads dinasticas. L’appartegnientscha ad in stan da l’Imperi è vegnida liada al territori dal prinzi. Scadeva ina dinastia, surpigliava il nov signur territorial quest’appartegnientscha ad in stan da l’Imperi, en il cas da partiziuns d’ierta la surpigliavan ils ertavels communablamain.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
La sperta victoria sur la Pologna marca la denominaziun «Blitzkrieg» e la moda da far guerra tactica da la Germania enfin la fin dal 1941.
La guerra dals partisans
Il cumissari dal Reich Heinrich Himmler (l'uschenumnà «Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums») stgaffescha il «Generalplan Ost» per rinforzar la naziunalitad tudestga. Quai è in concept cumplet per la politica da populaziun e da colonisaziun per germanisar ils territoris da l'ost gia occupads u ch’èn anc da conquistar. Surtut la populaziun da la Pologna, da la Serbia, da l'Ucraina, da la Bielorussia e da la Russia duai tenor quest plan vegnir supprimida. Milliuns umans spetgava la mort da la fom pervia da las sblundregiadas senza resguard. Dals planisaders vegn quai tolerà, sche betg perfin giavischà. Ins è da l'avis che l'engaschament da lavur saja la relaziun cun la populaziun economicamain la pli rentabla. A basa da quai vegnan milliuns da lavurers sfurzads, surtut da quels da l'Uniun Sovietica, e deportads en Germania.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
L’emprima reglamentaziun ch’aveva quasi il status da dretg constituziunal chatt’ins en il Concordat da Worms da l’onn 1122, cun il qual è ida a fin la Dispita d’investitura. Là han ins fixà che l’imperatur nomineschia l’uvestg en l’uffizi profan avant ch’il papa al nomineschia en l’uffizi sacral. Quai ha dà a la pussanza profana ina tscherta independenza da la pussanza sacrala ed è cunquai stà in emprim crap da mosaic en il rom da l’emancipaziun dal stadi da la baselgia.
Holocaust
Grezia
En Grezia èn ils Gidieus vegnids tractads a moda fitg differenta, tut tenor la pussanza d’occupaziun. En la part occidentala che steva sut occupaziun taliana als han autoritads protegì fin il settember 1943; en la part orientala che steva sut occupaziun tudestga e bulgara han ins manà ils Gidieus a partir dal mars 1943 nà da plirs champs da rimnada a Saloniki en 19 trens da vitgira surtut en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau per als mazzar. Suenter la capitulaziun da l’Italia envers ils Alliads dal vest (settember 1943) han ils Tudestgs tramess cun grondas stentas logisticas millis d’ulteriurs Gidieus nà da Korfu e da Rhodos en champs da concentraziun. Almain 58 885 Gidieus da la Grezia èn vegnids mazzads.
Gidieus
In cunterexempel ed in stimul per la resistenza gidieua insumma ha furmà la Sullevaziun en il Ghetto da Varsovia dals 19 d’avrigl fin ils 16 da matg 1943. Organisà quel ha l’organisaziun da cumbat gidieua ZOB en quel mument ch’ils naziunalsocialists vulevan schliar il ghetto dal tuttafatg e deportar tut ils Gidieus restants en ils champs d’exterminaziun, surtut a Treblinka. Sut privel da vita avevan curriers fatg entrar armas en il ghetto gidieu. Uschia èsi l’emprim reussì a l’organisaziun clandestina da far frunt als commandos da rumida da la SS. S’avischinond la SS cun chars armads e chanuns d’artigliaria han las gruppas da resistenza gidieuas pudì sa tegnair quatter ulteriuras emnas en il cumbat chasa per chasa. La finala han els stuì sa surdar ed èn per gronda part vegnids sajettads. Be a paucs èsi reussì da mitschar tras la chanalisaziun.
Segunda Guerra mundiala
Italia, 1943 e 1944
Suenter che l'obstachel da Monte Cassino è eliminà, cumenza l'avanzament vers Roma. Ils 25 da matg uneschan las forzas alliadas lur duas fronts e chatschan enavos las truppas tudestgas sin la «lingia verda» tranter La Spezia e Rimini.
Sontg Imperi roman
Refurma da l’Imperi
Ils imperaturs habsburgais Friedrich III, Maximilian I e Karl V han puspè gì dapli renconuschientscha en lur funcziun d’imperatur, tras quai ch’ins ha collià fermamain l’uffizi cun la nova organisaziun da l’Imperi. Maximilian ha agì en il senn dal moviment da refurma, cura ch’el ha inizià l’onn 1495 ina refurma da l’Imperi vasta che prevediva ina pasch publica eterna (ina da las intenziuns las pli impurtantas dals aderents da la refurma) ed ina taglia per l’entir Imperi, l’uschenumnà cutrin public (Gemeiner Pfennig). Bain n’èsi betg reussì dal tuttafatg da realisar questas refurmas – da las instituziuns ch’èn naschidas da quest program èn mo ils novs circuls da l’Imperi e la Dretgira da chombra da l’Imperi stads da durada. Tuttina dueva la refurma furmar la basa per l’Imperi dal temp modern. L’Imperi ha numnadamain retschet in sistem da regulaziun in bun toc pli precis ch’avant ed ina structura instituziunala. Er la concordanza fixada tranter l’imperatur ed ils Stans da l’Imperi duevan influenzar il futur. E la finala è sa sviluppada durant quel temp la Dieta imperiala che dueva restar fin il davos il forum politic central da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Giapun
Il Giapun è – sumegliant al Reich Tudestg en l'Europa – confruntà en l'Asia Occidentala cun ina situaziun da partenza daventada strategicamain pli nauscha en il decurs dals onns. Il motiv è surtut sia isolaziun en la politica dad allianzas. A la malcuntentientscha americana davart l'expansiun giapunaisa en la regiun s'accordan la China, l'Uniun Sovietica e las pussanzas colonialas, cunquai che l'expansiun va a donn dad ina da questas pussanzas. L'imperi giapunais è periclità concretamain da quatter varts : en l'ost è la flotta dal Pacific dals Stadis Unids (United States Pacific Fleet), en il nord l'Uniun Sovietica. Er ina resistenza mancanta dad autras pussanzas grondas na mida nagut vi da la smanatscha da la China en il vest sco era da l'Australia, la Nova Zelanda e las Indias Orientalas ollandaisas en il sid. Quellas sa chattan sin las rutas americanas e britannicas vers il Giapun ed èn adattadas sco basas d'operaziun.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Suenter la mort da Heinrich V l’onn 1125 è Lothar III vegnì elegì retg. Encunter quest’elecziun hai dà grond’opposiziun. Ils Staufers ch’avevan sustegnì Heinrich V avevan gì speranzas legitimas sin il titel da retg. L’opposiziun vers Lothar ed ils Guelfs che sustegnevan el ha cuzzà fin l’onn 1135. La rivalitad tranter Guelfs e Staufers è anc s’agravada, cur ch’il Staufer Konrad è daventà retg l’onn 1138. Ses giavisch d’acquistar la curuna d’imperatur na dueva dentant betg ir en vigur. Er sia participaziun a la Segunda Cruschada n’ha betg gì success; el ha gia stuì returnar en l’Asia Minura. Persuenter al è reussida in’allianza cun l’imperatur bizantin Manuel I Komnenos encunter ils Normans.
Caracter da l’Imperi
Il Sontg Imperi roman è naschì dal Reginavel ostrofrancon. L’Imperi era ina furmaziun pre- e surnaziunala, in imperi da vasalladi e stadi da communitad che n’è mai sa sviluppà ad in stadi naziunal sco per exempel la Frantscha u la Gronda Britannia. Per motivs da la filosofia e teoria politica na vuleva l’Imperi er betg esser chapì sco in tal.
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
A partir da l’onn 1641 han singuls stans da l’Imperi cumenzà a far cunvegnas da pasch separadas. En la maschaida da solidaritad confessiunala, politica d’allianzas tradiziunala e la situaziun da guerra actuala eri numnadamain strusch pli pussaivel d’organisar ina defensiun cumpletta da l’Imperi. Sco emprim stan da l’Imperi pli grond ha il prinzi electur da Brandenburg serrà ina tala cunvegna il matg 1641. El ha fatg la pasch cun la Svezia e relaschà si’armada. Quai n’era betg pussaivel tenor las fixaziuns da la Pasch da Prag, perquai che si’armada appartegneva a l’armada da l’Imperi. Tuttina èn auters stans da l’Imperi suandads l’exempel: l’electurat da la Saxonia ha fatg la pasch l’onn 1645 cun la Svezia e l’electurat da Magonza l’onn 1647 cun la Frantscha.
Segunda Guerra mundiala
La politica d'allianzas da Hitler
En l'Europa da l'Ost gudogna Hitler la Rumenia sco allià. Quai è per el da gronda valur pervia da la posiziun strategica e da sias materias primas. El lascha bain entrar l'Uniun Sovietica en ils territoris perdids suenter l'Emprima Guerra mundiala, sco quai ch'igl era prevesì en il Patg da Hitler-Stalin. Ma la stad dal 1940 garantescha Hitler la cuntinuaziun da la Rumenia che sorta lura da la Societad da las naziuns.
Sontg Imperi roman
Derivanza e dretg da disa
D’ina vart sa tractavi da leschas e disas che na vegnivan mai fixads a scrit, da l’autra vart da leschas e disas ch’effectuavan ina midada da leschas scrittas e contracts. Uschia han ins per exempel midà la Bulla d’aur en quel senn ch’ins ha adina encurunà il retg a partir da l’onn 1562 a Francfurt e betg ad Aachen sco quai ch’igl era fixà. Per ch’in tal agir daventia dretg da disa stueva quel adina puspè vegnir realisà e quai senza recurs. Las secularisaziuns dals uvestgieus da la Germania dal Nord entras ils novs prinzis protestants en la segunda mesadad dal 16avel tschientaner n’èn per exempel mai daventadas dretg valaivel, perquai che l’imperatur ha pliras giadas fatg recurs encunter. Ma er cun desister d’applitgar reglas pudevan ins abolir fixaziuns a scrit.
Holocaust
Ungaria
Da la fin 1940 fin l’october 1944 è l’Ungaria stada colliada uffizialmain cun la Germania naziunalsocialistica. Il pajais aveva occupà las Carpatas ucranaisas ed ha survegnì attribuì il 1940 da Hitler la part settentriunala da la Transilvania.
Segunda Guerra mundiala
Cumenzament
La politica d'expansiun dal Giapun cumenza ils onns 1930, cura che l'influenza da la direcziun militara sin la regenza da l'imperatur daventa pli e pli ferma. Il Giapun sa vesa sco pussanza anti-occidentala per urden e protecziun, elegida per dominar ils auters pievels da l'Orient Extrem. Las materias primas ed il reservuar da forzas da lavur ch'ils pajais vischins porschan duain servir a l'economia giapunaisa. L'interess principal è l'emprim concentrà sin la Republica da la China. Quella ha annectà l'onn 1931 la regiun Mandschuria ch'è fermamain industrialisada e l'ha declerada sco protectorat Mandschukuo. Sco reacziun sin ils protests internaziunals extrescha il Giapun l'onn 1933 da la Societad da las Naziuns. La fin dal 1936 fan la Germania ed il Giapun il patg anticomintern per sa dustar cunter l'organisaziun da las partidas communistas, la «Kommunistische Internationale» (Komintern). Amez l'onn 1937 cumenza il Giapun la Segunda Guerra giapunais-chinaisa.
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
Entras l’urden d’execuziun da l’Imperi ch’ins ha decidì sin la Dieta imperiala ad Augsburg l’onn 1555 è la pussanza imperiala sa reducida. En pli han ins francà il princip dals Stans da l’Imperi e federalisà l’intschess da l’Imperi. Ils circuls da l’Imperi ed ils stans da l’Imperi locals han survegnì ulteriurs pensums: els èn daventads responsabels per far valair las sentenzias e per metter a disposiziun ils assessurs da la Dretgira da chombra da l’Imperi. Ultra da quai han els survegnì, sper ils fatgs da munaida, ulteriurs pensums impurtants che l’imperatur aveva fin qua. Cunquai che l’imperatur n’era betg stà abel d’ademplir ina da sias pli impurtantas obligaziuns, numnadamain da mantegnair la pasch, han ils Stans da l’Imperi – ch’eran colliads en ils circuls da l’Imperi – surprendì quest pensum.
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
L’onn 1797 ha er l’Austria suttascrit la Pasch da Campo Formio e cedì differents possess entaifer ed ordaifer l’Imperi, oravant tut l’Ollanda austriaca ed il ducadi Toscana. Per cumpensar quai dueva l’Austria medemamain vegnir indemnisada cun territoris ecclesiastics ch’ins vuleva secularisar u cun autras parts da l’Imperi. Omaduas pussanzas grondas da l’Imperi n’han pia betg patì donn ed han schizunt dà in dretg da cogestiun a la Frantscha tar la furmaziun futura da l’Imperi. Oravant tut l’imperatur – ch’agiva sco retg da l’Ungaria e da la Boemia, ma ch’era tuttina obligà sco imperatur da mantegnair l’integritad da l’Imperi e da ses commembers – aveva acceptà ch’ins fetschia donn a plirs stans da l’Imperi per ‹indemnisar› in pèr paucs. Cunquai aveva el demontà ses post d’imperatur a moda irreparabla.
Leschas da basa
Sco terza lescha da basa valan ils Concordats tudestgs da l’onn 1447 tranter il papa Nicolaus V e l’imperatur Friedrich III, en ils quals ins ha reglà ils dretgs papals e las libertads da la baselgia e dals uvestgs en l’Imperi. Quai pertutgava tranter auter l’elecziun dals uvestgs, dals avats, dals prevosts e lur conferma tras il papa, ma er la surdada da dignitads ecclesiasticas e dumondas da proprietad suenter la mort d’in dignitari ecclesiastic. Ils concordats han furmà ina basa impurtanta per la rolla e la structura da la baselgia da l’Imperi durant ils proxims tschientaners.
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
La deputaziun da l’Imperi ha stuì consentir il mars 1798 sin il Congress da pasch da Rastatt ch’ins surlaschia ils territoris da la vart sanestra dal Rain e ch’ins fetschia las secularisaziuns planisadas, cun excepziun dals trais electurats ecclesiastics. La Segunda Guerra da coaliziun ha dentant fatg fin cun il martgadar per ils territoris ch’ins sperava da mantegnair. La guerra è ida a fin l’onn 1801 cun la Pasch da Lunéville. Qua ha Franz II dà sco chau da l’Imperi il consentiment da surlaschar tut ils territoris da la vart sanestra dal Rain, senza fixar dentant exactamain las ‹indemnisaziuns›. La Dieta imperiala ch’ha gì lieu silsuenter ha approvà la pasch.
Holocaust
Ungaria
Ils 15 d’october èsi reussì al moviment faschistic da la Partida da las cruschs a frizzas da far cun agid tudestg in putsch cunter Horthy. Els han mazzà radund 9000 Gidieus or dal ghetto da Budapest. A blers abitants dal ghetto èsi reussì da mitschar ad interim dal pir cun agid da pass da protecziun svedais u svizzers. Radund 78 000 dals Gidieus ungarais restants èn però vegnids tschiffads e tramess dad Eichmann sin marschs da la mort en direcziun da l’Austria. En champs al Südostwall han Gidieus stuì prestar lavur sfurzada. Il general da la Waffen-SS Hans Jüttner è stà uschè schoccà da quai ch’el ha vis sin in viadi d’inspecziun ch’el ha reclamà tar il manader da la SS e da la polizia superiur en l’Ungaria, Otto Winkelmann.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
La quarta da questas basas legalas impurtantas è la Pasch eterna da l’Imperi ch’ins ha proclamà ils 7 d’avust da l’onn 1495 a chaschun da la Dieta imperiala da Worms e che dueva vegnir garantida cun stgaffir la Dretgira da chombra da l’Imperi. Cun quella han ins scumandà il dretg aristocratic da faida ed empruvà da chatschar tras in monopol da pussanza dal stadi. Dispitas armadas ed autoagid da l’aristocrazia han ins scumandà. Uss duevan plitost las dretgiras dals territoris respectivamain da l’Imperi (sch’i pertutgava stans da l’Imperi) reglar las dispitas e decider. Quel che violava la pasch publica dueva vegnir chastià a moda dira: i deva auts chastis pecuniars ni schizunt la bandegiada da l’Imperi.
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
Las cunvegnas da pasch da Basilea cun la Prussia, da Campo Formio cun l’Austria e da Lunéville cun l’Imperi pretendevan ‹indemnisaziuns›, davart las qualas mo ina lescha da l’Imperi pudeva decider. Perquai han ins convocà ina deputaziun da l’Imperi che dueva elavurar il plan d’indemnisaziun. La fin finala ha la deputaziun dentant approvà cun pitschnas midadas il plan d’indemnisaziun franzos-russ dals 3 da zercladur 1802. Ils 24 da mars 1803 ha la Dieta imperiala acceptà definitivamain il Recess da la dicta imperiala.
Holocaust
Fasa finala
thumb|220px|Suenter lur liberaziun tras l’Armada cotschna: Anteriurs commembers da l’‹Acziun speziala 1005› sper in mulin dad ossa Gia la fin da l’onn 1941, suenter avair pers la Battaglia davant Moscau, han ils organs directivs dal Reich tudestg planisà d’eliminar ils fastizs dals mazzaments en massa avant che l’Armada cotschna possia scuvrir quels. A partir da l’atun 1942 han ins l’emprim exhumà a Kulmhof e Belzec baras e brischà quellas. Il champ è vegnì serrà. Ils edifizis e las saivs dal Champ Treblinka han ‹Gidieus da lavur› stuì spazzar; silsuenter èn els vegnids sajettads. Sin il terren han ins sinaquai tschentà plantas.
Segunda Guerra mundiala
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
Ils 5 d'avrigl ha lieu l'Operaziun Wilfried dals Alliads: las auas avant la Norvegia vegnan minadas ed ulteriuras truppas entran en il pajais. In di pli tard cumenza l'«Operaziun Weserübung» da la vart tudestga. Bunamain l'entira flotta tudestga vegn mobilisada e tramessa en direcziun da Narvik. Ils 9 d'avrigl cumenza definitivamain l'operaziun cun l'atterrada dad ina divisiun dals uschenumnads «Gebirgsjäger» (infantaria leva da las truppas da muntogna) avant Narvik.
Entras la capitulaziun da l'Italia (1943) n'era Mussolini nagin factur da pussanza pli. Suenter il suicid da Hitler suonda curt suenter la capitulaziun da l'armada tudestga. Quai ha terminà la guerra en l'Europa ils 8 da matg 1945, l'uschenumnà V-E-Day (Victory in Europe Day). Il punct final da las acziuns da guerra è stà la capitulaziun dal Giapun ils 2 da settember 1945.
Holocaust
1945
En il decurs dals proxims mais han ins manà enavos la gronda part dals survivents en lur lieus e pajais d’origin (Displaced Persons – DP-Camps). Suenter il criv enviern 1945/1946 èn intginas gruppas da DPs restadas enavos per differents motivs en Germania e n’èn betg pli vegnidas repatriadas.
Sontg Imperi roman
Temp medieval tardiv
Durant il temp che Karl IV era a la testa da l’Imperi è la pesta – la ‹mort naira› – rutta or. En il decurs da l’epidemia è la populaziun sa reducida considerablamain, latiers hai dà pogroms cunter Gidieus. Quest temp è dentant er stà ina fasa da fluriziun per la Hansa ch’è daventada ina pussanza gronda en l’Europa dal Nord.
Holocaust
Persecuziun dals Gidieus en il Reich tudestg 1933–1939
Ils 27 d’october 1938 han ins deportà cun la forza radund 15 000 Gidieus da la Germania en la Pologna. Il fatg ch’in dals pertutgads ha assassinà in diplomat tudestg, ha servì sco pretext bainvegnì per ils pogroms ch’han gì lieu il november 1938 en l’entir pajais. Durant quels èn vegnidas per la vita 400 persunas, destruidas 1400 sinagogas, auters lieus da reuniun e santeris ed internads fin a 36 000 Gidieus en champs da concentraziun. Ils 12 da november han ins decretà ina «paina dals Gidieus» ch’ha statuì che las unfrendas stoppian star bun per las destrucziuns. Ulteriuras ordinaziuns ch’han sclaus ils Gidieus da l’economia e cun las qualas ins ha disponì da la facultad gidieua han accelerà l’«arisaziun» statala. Las mesiras dal reschim naziunalsocialistic han er stgaffì senza in plan cumplessiv las premissas administrativas essenzialas che duevan pussibilitar il holocaust: tranter auter la definiziun da la noziun ‹Gidieu› en la lescha, l’expropriaziun sco er la concentraziun dals Gidieus en secturs d’abitar separads. La persecuziun naziunalsocialistica ed il mazzament dals Gidieus vegnan perquai descrits sco elements d’ina politica d’extirpaziun entretschads a moda inseparabla.
Sontg Imperi roman
Temp medieval tardiv
Suenter la mort da Karl l’onn 1378 han ils Luxemburgais prest gì pers lur pussanza en l’Imperi, perquai ch’il cumplex da pussanza da chasa che Karl aveva stgaffì è ì en decadenza. Cunquai che ses figl Wenzel n’era apparentamain betg abel da manar l’Imperi, al ha ina gruppa da prinzis electurs destituì ils 20 d’avust 1400. Enstagl han ins elegì il cont palatin Ruprecht sco nov retg. Sia basa da pussanza e sias resursas eran dentant memia limitadas per pudair reger endretg. Engrevgiant è stà per el ch’ils Luxemburgais n’han betg acceptà la sperdita da l’onur roiala. Suenter la mort da Ruprecht l’onn 1410 è la finala Sigismund – e cun el il davos Luxemburgais – vegnì sin il tron.
Holocaust
Plans da deportaziun
Questas intenziuns dattan perditga da la mancanza d’in plan cumplessiv, da chaos da cumpetenzas e da concurrenza tranter las instanzas, ma er da la pressiun cuntinuanta da chattar ina «soluziun finala». Ideas radicalas han gudagnà adina dapli terren: Per l’ina vegnivi pli e pli grev da vulair stgatschar ils Gidieus en territoris betg occupads; per l’autra sa laschavan ‹giustifitgar› schliaziuns pli extremas cun als tractar durant il temp da guerra sco adversaris a l’intern dal pajais. Tenor Dieter Pohl han però tut ils plans da deportaziun a l’engronda da quel temp muntà in genocid latent: Quels prevesevan d’exponer ils Gidieus a cundiziuns da viver pli nauschas, a lavur sfurzada ed a la sterilisaziun cumandada. Cun auters pleds: ils deportads duevan esser l’ultima generaziun da Gidieus.
Sajettadas en massa sistematicas
Tar la Mazzacra da Kamenez-Podolsk ils 29 e 30 d’avust 1941 han ins mazzà – tenor accord tranter Jeckeln e la Wehrmacht – tut ils Gidieus d’ina citad pli gronda. Tranter las 23 000 unfrendas sa chattavan 14 000 Gidieus ch’eran vegnids deportads da l’Ungaria. A partir dals 15 da settember han las gruppas d’acziun C e D sco er battagliuns da polizia cumenzà a mazzar tut ils Gidieus da citads pli grondas da l’Ucraina: l’emprim a Shitomir, alura en la chavorgia da Babyn Jar sper Kiev. A partir da l’october han gruppas d’acziun e battagliuns mazzà en l’Ucraina dal Vest tut ils Gidieus ch’els avevan laschà enavos tar l’emprima unda da mazzaments. Er en la Bielorussia han la SS, la polizia e la 707avla divisiun d’infantaria mazzà a partir da l’october ils Gidieus da citads pli grondas sco Witebsk, Polozk e Borissow ed en regiuns ruralas. En territoris russ situads pli en l’ost han blers Gidieus pudì fugir a temp; quels ch’eran restads enavos èn medemamain vegnids mazzads, uschia a Smolensk, Rostow e Kalinin. Ils 30 da november ed ils 7 ed 8 da december ha il nov commember dal cader superiur da la SS e da la polizia Friedrich Jeckeln laschà mazzar a Riga cun tut ils battagliuns da polizia che stevan a disposiziun la gronda part dals Gidieus lettons; quai cun l’intent da svidar il ghetto dal lieu per far plazza per ils transports da Gidieus nà dal Reich tudestg.
A Kaunas èn arrivads dals 25 fin ils 29 da november 1941 ils emprims transports da Gidieus ch’eran vegnids deportads da Berlin. Commandos d’acziun als han sajettà immediat suenter lur arriv; uschia er ils 30 da november a Riga. Bain aveva Himmler scumandà da sajettar ils Gidieus da Berlin ils 30 da november e Friedrich Jeckeln ha survegnì ina reprimanda per avair cuntrafatg a sia «directiva». Ma i vegn supponì che Himmler vuleva be spustar in pau ils mazzaments per evitar che las novitads correspundentas cuntanschian il Reich. Il favrer 1942 han ins danovamain deportà Gidieus tudestgs a Lublin e sajettà a Riga. Silsuenter èn ils Gidieus tudestgs vegnids transportads en ils champs d’exterminaziun, pia han fatg part dal proceder ordinari ch’era londervi da sa furmar.
Reich tudestg
thumb|140px|Passaport tudestg cun il bul dals Gidieus Ils 17 da settember 1941 ha Hitler decidì da cumenzar cun la deportaziun da tut ils Gidieus tudestgs ed europeics or da las zonas occupadas dal Reich en l’Europa da l’Ost; el ha uschia anticipà la procedura che dueva oriundamain vegnir realisada pir suenter la guerra. Uschia èn charrads ils emprims trens da transport da Berlin, Minca, Vienna e Prag a Łódź per serrar l’emprim 19 000 Gidieus en il ghetto dal lieu ch’era gia pli che surchargià. Persuenter han ins manà a partir dal schaner 1942 abitants dal ghetto da derivanza betg tudestga a Chełmno per als gasifitgar. A partir dal mars han er Gidieus en la vegliadetgna sur 65 onns ch’eran vegnids schanegiads fin qua stuì ascender ils trens da deportaziun. La pressa na dastgava rapportar nagut da quai che succediva. Il matg èn pli grondas gruppas da Gidieus tudestgs vegnidas mazzadas a Minsk e Kulmhof. A partir dal zercladur èn cumprovads emprims transports ch’han manà dal Reich directamain en champs d’extirpaziun sco Sobibor e Belzec.
Sontg Imperi roman
Abdicaziun da l’imperatur
Napoleun n’ha dentant betg pli sa laschà fermar. En la Terza Guerra da coaliziun è si’armada – rinforzada da truppas bavaraisas, dal Württemberg e da Baden – marschada vers Vienna. Ils 2 da december 1805 han questas truppas battì en la Battaglia dals trais imperaturs sper Austerlitz ils Russ ed ils Austriacs. La Pasch da Pressburg, la quala Napoleun ha dictà a Franz II ed al zar russ Alexander I, ha confermà definitivamain la fin da l’Imperi. Napoleun ha numnadamain cuntanschì che la Baviera, Württemberg e Baden survegnian la suveranitad cumplaina e vegnian uschia mess a pèr cun la Prussia e l’Austria. Quests stadis sa chattavan uss facticamain ordaifer la constituziun da l’Imperi. Quai accentueschan ils pleds che Napoleun ha drizzà a ses minister per fatgs da l’exteriur Talleyrand: «I na vegn betg pli a dar ina Dieta imperiala; pertge che Regensburg vegn ad appartegnair a la Baviera; i na vegn er betg a dar pli in Imperi tudestg.»
Prinzis electurs
L’imperatur Ferdinand II ha transferì l’onn 1632 il dretg d’elecziun dal cont palatin al ducadi da Baviera. En la Pasch vestfalica han ins reinstallà quel sco otgavel prinzi electur e l’onn 1692 ha il ducadi da Braunschweig-Lüneburg medemamain survegnì il dretg d’elecziun. Quel ha la Dieta imperiala dentant pir confermà l’onn 1708.
Holocaust
Delinquents
Sco gruppas da delinquents indirectas, ma pervi da quai betg main responsablas, vegnan considerads:
Sontg Imperi roman
Derivanza e dretg da disa
A la segunda gruppa dal dretg da disa appartegneva tranter auter la partiziun dals stans da l’Imperi en trais collegis cun differents dretgs, l’execuziun da la Dieta imperiala e l’administraziun dals archuffizis.
Holocaust
Grezia
Igl ha dà intginas acziuns d’agid sco per exempel il salvament da quasi tut ils Gidieus da l’insla Zakynthos tras la populaziun indigena u l’indicaziun u emissiun da documents persunals ed acts da naschientscha fallads tras las instanzas d’Athen.
Sontg Imperi roman
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
Suenter che la Frantscha è entrada en la guerra per evitar ina ferma pussanza imperiala-habsburgaisa, hai puspè vesì ora mender per l’imperatur. Sin il pli tard uss è il teutscher Konfessionskrieg entaifer l’Imperi daventà in cumbat egemonial europeic. La guerra è pia ida vinavant, perquai ch’ils problems da confessiun e constituziun ch’ins aveva almain schlià provisoricamain en la Pasch da Prag avevan mo prioritad secundara per la Svezia e la Frantscha che sa chattavan sin territori da l’Imperi. Ultra da quai aveva quest contract da pasch mancos considerabels, uschia ch’er ils conflicts interns da l’Imperi han cuntinuà.
Territori da l’Imperi
La furmaziun da stadis naziunals sco en Frantscha u en Engalterra ha stgaffì vers la fin dal temp medieval il basegn da posseder clers cunfins cun l’exteriur. Malgrà ch’ins crai d’enconuscher cunfins definids a moda precisa sin chartas modernas dal temp medieval, eran quai savens urs pli u main lads che sa cuvrivan. En quellas regiuns era la preschientscha dals regents dals singuls reginavels pli flaivla. Dapi il 16avel tschientaner pon ins da princip distinguer per ils territoris da l’Imperi ed ils auters stadis europeics ina surfatscha da stadi definida cleramain.
Prinzis da l’Imperi
Ils prinzis da l’Imperi furmavan en la Dieta imperiala il Cussegl dals prinzis da l’Imperi, er numnà banc dals prinzis. Tenor la structura dals prinzis era quel dividì en in banc religius ed in banc profan. Perquai ch’il stan dals prinzis da l’Imperi era collià cun il domini sur in territori, era il dumber da vuschs fixà tenor la Matricla da l’Imperi che furmava er la basa per il dretg da votar en la Dieta imperiala. Sch’in prinzi profan u religius regiva plirs territoris da l’Imperi, aveva el er il dumber correspundent da vuschs.
Segunda Guerra mundiala
La guerra dals partisans
Prest datti resistenza cunter la repressiun e l'explotaziun. En l'Ollanda p.ex. chauman la polizia ed ils lavurers da viafier. En Frantscha datti attatgas armadas. En ils stadis dal Balcan ed en l'Europa da l'Ost è la resistenza spezialmain ferma ed ella sa reparta sin pliras gruppaziuns. Partisans da l'anteriura Jugoslavia sut la direcziun da Tito pon schizunt deliberar singuls territoris serrads ed en la Grezia controlleschan pliras gruppaziuns las muntognas: partisans da l'ELAS (l'armada greca per la deliberaziun dal pievel Ethnikós Laikós Apelevtherotikós Stratós), l'EDES (gruppa da resistenza, l'associaziun naziunala republicana greca Ethnikos Dimokratikos Ellinikos Syndesmos) e l'EKKA (deliberaziun naziunala e sociala Ethniki ke Kinoniki Apelevtherosis). En l'Uniun Sovietica cumbattan gruppas communistas ed anarchisticas il reschim tudestg. La guerra da partisans en l'Uniun Sovietica è dentant gia vegnida planisada da l'Armada cotschna avant la guerra; unitads correspundentas vegnan messas si per cuntinuar la resistenza cunter ils occupants en la retroterra da la front. En general è la guerra da partisans marcada da numerus surpassaments cunter il dretg internaziunal da guerra. Per regla ni prendan ils partisans praschuniers ni sforzan els da desertar. Da vart tudestga cuntegna il camond dal cummissari l'ordra da betg tractar sco praschuniers da guerra ils cumissaris politics da l'Armada cotschna, mabain d'als sajettar senza tractativas. Uschia sa manifestescha la guerra da partisans en l'Europa da l'Ost ad ina guerra d'extirpaziun sistematica. En Grezia, Frantscha e l'Italia vegn la populaziun civila per part mazzacrada.
Sontg Imperi roman
Prinzis da l’Imperi
Ils prinzis pli gronds avevan territoris che surpassavan almain la pussanza e grondezza da quels dals prinzis electurs religius. Perquai han els pretendì a partir dal segund terz dal 17avel tschientaner ch’ins als mettia sin il medem stgalim politic e ceremonial sco ils prinzis electurs.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
Nagina decleraziun da guerra formala preceda quest'attatga.
Campagna dal Balcan, 1941
L'entschatta da l'onn 1941 emprova il Reich Tudestg dad intermediar en il conflict dal Balcan. Uschia propona Hitler a la Jugoslavia da s'alliar al Patg tripartit, quai che vegn dentant refusà. La Grezia desista medemamain da scadina emprova dad intermediaziun, cunquai che sia armada ha pudì sfurzar ils schuldads talians da sa retrair da mintga front. In'offensiva taliana dals 9 da mars daventa in desaster. Ils 27 da mars s'associescha la Jugoslavia la finala al Patg tripartit. La consequenza èn demonstraziuns cunter la Germania ed in putsch dal corp d'uffiziers serb cunter la regenza dal prinzi regent Paul. Sinaquai vegn l'adesiun puspè revocada.
Sontg Imperi roman
Territori da l’Imperi
Il Sontg Imperi roman ha dentant cumpiglià durant l’entir temp modern territoris cun in stretg liom cun l’Imperi, zonas cun preschientscha flaivla da l’Imperi ed urs che na faschevan betg part dal sistem politic da l’Imperi, malgrà ch’ins als quintava tar l’Imperi. L’appartegnientscha a l’Imperi sa definiva plitost tras ils lioms da dretg feudal cun il retg respectivamain l’imperatur dal temp medieval e las consequenzas giuridicas che quests lioms avevan. La commembranza tar la corporaziun feudala ed il grad da la colliaziun da dretg feudal cun il regent eran darar clers.
Segunda Guerra mundiala
Campagna dal Balcan, 1941
Questa midada nunspetgada grittenta Hitler ed el decida da «chastiar» la Jugoslavia. Ils 6 d'avrigl surpassan furmaziuns da l'armada tudestga ils cunfins vers la Jugoslavia e l'aviatica militara da las pussanzas da l'axa cumenza a bumbardar massivamain la citad da Belgrad. Suenter succeda l'avanzada sco en l'exercizi. Gia ils 10 d'avrigl è occupà Zagreb, la chapitala da la Croazia. Belgrad vegn mess sut squitsch dus dis pli tard dals tancs tudestgs. Ils 17 d'avrigl suttascrivan ils cumandants jugoslavs la capitulaziun senza cundiziuns.
Medemamain ils 6 d'avrigl cumenza la campagna cunter la Grezia. Cuntrari a la situaziun en Jugoslavia è la resistenza greca per part extremamain ferma. Oravant tut en las muntognas ed en il territori da la Lingia da Metaxas defendida fitg bain s'avanzan ils schuldads mo plaunsieu e cun bleras victimas tras la Grezia dal Nord muntagnarda vers l'intern dal pajais. Ils 9 d'avrigl croda la citad da Saloniki. A medem temp vegnan separadas las armadas grecas en la Macedonia da l'Ost ed i vegn fatg dapli pressiun sin la lingia da Metaxas. Ils rinforzs grecs da la front albanaisa vegnan impedids da las furmaziuns tudestgas e talianas da tancs e dad attatgas dad aviuns ch'èn sin via tras las muntognas. Ils 21 d'avrigl ston 223'000 schuldads grecs capitular.
Holocaust
Scandinavia
Il Danemarc ha la Wehrmacht occupà a partir dals 9 d’avrigl 1940. Sia regenza elegida democraticamain ha l’emprim dastgà lavurar vinavant sut l’occupaziun tudestga. Quella ha impedì cun success ch’i vegnia introducì la staila da Gidieus e leschas da razzas. Cura che la resistenza danaisa è s’augmentada la stad 1943, ha l’administraziun militara tudestga decidì da deportar ils Gidieus danais. Il termin previs, ils 1 e 2 d’october 1943, è vegnì enconuschent a temp, uschia che 7200 dad els han pudì mitschar cun bartgas da pestga en la Svezia neutrala. 483 Gidieus danais han ins deportà a Theresienstadt; cun excepziun da 50 han tuts survivì il holocaust.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Suenter che Konrad è mort l’onn 1152 è ses nev Friedrich, il duca da la Svevia, vegnì elegì retg. Friedrich, numnà ‹Barbarossa›, ha fatg ina politica resoluta ch’aveva la finamira da gudagnar enavos dretgs imperials en l’Italia. Per quest motiv ha el fatg sis campagnas militaras en il sid. L’onn 1155 è el vegnì encurunà sco imperatur. Curt suenter hai dà tensiuns cun il papa, perquai che Friedrich I n’ha betg realisà ina campagna militara encunter ils Normans en l’Italia Bassa ch’el fiss stà obligà da far tenor contract. Medemamain èn las relaziuns cun Bizanz s’agravadas. Era las citads suveranas da l’Italia dal Nord – oravant tut Milaun ch’era ina citad ritga e pussanta – han cumbattì las emprovas da Friedrich da rinforzar l’administraziun da l’Imperi en l’Italia. La finala è sa furmada l’uschenumnada Lia lumbarda ch’era tuttavia abla da tegnair pitg militarmain al Staufer. A medem temp avevi dà in’elecziun dal papa dispitaivla, en la quala papa Alexander III è vegnì elegì cun la maioritad da las vuschs. Friedrich n’ha l’emprim betg renconuschì il papa. Pir cura ch’el ha vis ch’ina acziun militara na pudeva betg avair success (l’onn 1167 aveva in’epidemia furià en l’armada imperiala avant Roma, l’onn 1176 è seguida la terrada da Friedrich en la Battaglia da Legnano) hai dà en la Pasch da Venezia l’onn 1177 ina cunvegna tranter l’imperatur ed il papa. Era las citads da l’Italia dal Nord èn s’accordadas cun l’imperatur, ma Friedrich n’ha per bler betg pudì cuntanscher tut sias finamiras.
Segunda Guerra mundiala
La zona mediterrana, 1940/1941
Las ambiziuns dad ina pussanza gronda da Mussolini eran gia drizzadas dapi ils onns 1930 sin il Balcan. Ils 28 d'october 1940 attatgan furmaziuns talianas che occupavan dapi il 1939 l'Albania davent da là la Grezia. Avant ha l'Italia pruvà da persvader la Bulgaria da daventar in pajais allià; il retg Boris III da la Bulgaria n'ha dentant betg vulì. Hitler n'è betg vegnì infurmà davart l'attatga. El n'aveva gnanca planisà operaziuns en quest territori, cunquai ch'el vuleva probablamain preparar ensemen cun l'Italia la conquista da l'Engalterra.