cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quechua
La scrittira e la moda da scriver
Las ortografias uffizialas dal Peru e da la Bolivia han ins adattà ina a l’autra ils onns 1980. Plinavant è vegnida substituida uffizialmain il 1985 la moda da scriver cun tschintg vocals cun quella da trais vocals, perquai che quella è pli datiers a la fonetica dal quechua. Empè dad ‹e› ed ‹o› che figuravan unicamain en vischinanza da ‹q› vegn ussa scrit ‹i› respectivamain ‹u›. L’unica differenza tranter ils dus pajais è il grafem per la valur fonologica [h] che vegn reproducida en il Peru cun ‹h› ed en la Bolivia cun ‹j›. En l’Ecuador han ins medemamain substituì la moda da scriver che s’orientava al spagnol cun ina moda da scriver che sa basa sin quella dal Peru e da la Bolivia. La fonetica dal kichwa ecuadorian sa distingua però cleramain da quella dal Peru e da la Bolivia. L’Argentina n’ha anc betg surpiglià il nov alfabet dal quechua.
Woodstock
Preistorgia
thumb|160px|Inserat che renviescha anc a Wallkill sco lieu d’occurrenza Cuntrari a quai ch’ins auda savens, è il festival da Woodstock stà tras a tras in’occurrenza commerziala. Ils giuvens managers da rock, promoturs da festivals e producents da musica Michael Lang ed Artie Kornfeld èn stads ils iniziants ed organisaturs, ed ensemen cun ils investiders da chapital da ristga Joel Rosenman e John P. Roberts las forzas decisivas ch’han mess ad ir il festival davos las culissas.
Muntogna da Schons
Igl lungaitg tradiziunal digls avdànts e igl rumàntsch sutsilvan. Oziglgi e dantànt igl tudestg lungaitg ufizial.
Woodstock
Preistorgia
Oriundamain vuleva il duo Lang/Kornfeld, ch’avevan da quel temp 24 resp. 26 onns, sulettamain manar tras in concert per render enconuschent il studio da tun ch’els vulevan eriger ensemen a Woodstock, il lieu da domicil da Michael Lang. En la regiun da Woodstock eran ids a star da quel temp numerus artists populars da la scena da folk e rock, uschia che Lang e Kornfeld han vulì far fatschenta cun furnir a quels l’infrastructura da registraziun al lieu. En la citad pitschna situada radund 160 kilometers al nord da New York City era Bob Dylan sa retratg suenter ses accident cun la moto; ad el eran suandads stars da lez temp sco Janis Joplin, Jimi Hendrix, Blood Sweat & Tears e The Band.
Muntogna da Schons
Istorgia
thumb|Lon thumb|Maton Antocen igl tains medieval tardiv viveva sen la Muntogna egn cumegn da purs libers, igls schinumnos «Libers sen la Muntogna»; anzaquànts privilegios avdavan sen igl funs da la val. Las baselgias da Lon a Maton vignan numnos igl on 831 par l'amprem'eada; igls 1204 vignan mazunos igls homines liberos de Saxammo. Agl cuntract da pasch digls 1428 trànter Clavena ad igls vaschinadis da la Val Schons cumpara igl mastral digl cumegn da la Muntogna cun egn aigen sigil.
Woodstock
Preistorgia
Per finanziar il studio da tun èn ils dus hippis Lang e Kornfeld sa scuntrads cun ils dus umens da finanzas da medema vegliadetgna Joel Rosenman e John P. Roberts. Avant avevan Rosenman e Roberts, che derivavan omadus da la classa sociala superiura a New York, fatg in inserat en il ‹Wall Street Journal›, en il qual els eran ids en tschertga da pussaivladads d’investiziun sco «young men with unlimited capital».
Muntogna da Schons
Istorgia
Perveda la dartgira bassa pudevan igls Libers sen la Muntogna dezider autonomameing davart l'utilisaziùn da gòlds, pastgiras ad alps. Igl liac da radunànza eara Maton. La dartgira òlta sutasteva agls suverans comitals an la Val Schons.
Woodstock
Preistorgia
Tras intermediaziun da l’advocat Miles Lourie èn ils quatter sa scuntrads l’emprima giada ils 6 da favrer 1969 en l’appartament communabel da Rosenman e Roberts a la 85avla via en l’ost dal Central Park a New York per discutar la finanziaziun dal studio da registraziun da Woodstock. Tenor ils plans da Lang e Kornfeld dueva vegnir dà a chaschun da l’avertura dal studio in concert per porscher als represchentants da las medias ch’ins vuleva envidar insatge attractiv da rapportar. Roberts e Rosenman na vulevan però betg pli finanziar in ulteriur studio da tun, damai ch’els sezs avevan gist investì en il cumplex da studios da registraziun Media Sound ch’era vegnì endrizzà en in’anteriura baselgia a la 57avla via.
Giancarlo Antognoni
thumb|right|Giancarlo Antognoni Giancarlo Antognoni (* Marsciano, 1. avrigl 1954) es ün ex-ballapeist taliaun, giuveder dal center dal champ. Dal 1982 ho'l guadagno il champiunedi mundiel cun la squedra naziunela da ballapè da l'Italia. El ho spais tuot sia carriera taliauna da ballapeist da professiun in l'ACF Fiorentina duraunt ils decennis Settaunta ed Ochaunta dal 20. tschientiner.
Quechua
La scrittira e la moda da scriver
Ins sto considerar che modas da scriver pli veglias che s’orienteschan a l’ortografia spagnola èn usitadas en la publicitad fin oz, cunzunt en connex cun nums geografics. Uschia vegnan per exempel nums pli renumads sco Wayna Pikchu, Saksaywaman e Qurikancha era scrits sco Huayna Picchu, Sacsayhuaman e Coricancha respectivamain Qorikancha.
Woodstock
Preistorgia
Enstagl han els proponì a Lang e Kornfeld d’extender il concert sin in festival da musica e d’art da dus dis. Il gudogn che resultia da quel possian Lang e Kornfeld alura duvrar per finanziar il studio da tun. Sco budget eran l’emprim previs 250 000 dollars – per cuvrir ils custs d’onurari per ils musicists, per l’organisaziun e per l’infrastructura da la tribuna. Tar in pretsch d’entrada da 5 dollars e 100 000 visitaders durant omadus dis faschev’ins quint cun in gudogn net tranter 250 000 e 300 000 dollars. Per maximar il gudogn han ins prolungà il festival per in di e calculà da qua davent cun 200 000 visitaders. Sco termin han ins fixà ils 15 fin il 17 d’avust 1969.
Giancarlo Antognoni
In squedras da club
Antognoni giuvaiva già a 16 ans in ün'equipa da Serie D taliauna, l'Asti Ma.Co.Bi.; düraunt sieu prüm champiunedi (1970/71) fet el 6 matschs, ma già la stagiun zieva giuvaiva'l fich suvenz dal cumanzamaint da la partida.
Quechua
La scrittira e la moda da scriver
Il linguist peruan Rodolfo Cerrón Palomino, che discurra quechua huanca sco lingua materna, propona in standard ortografic unifitgà per tut ils dialects meridiunals dal quechua (q.v.d. ils dialects quechuans che vegnan discurrids en tut il Peru dal Sid davent da Huancavelica, en la Bolivia ed en l’Argentina). Quest standard numna el quechua dal sid (quechua sureño). Bleras instituziuns peruanas acceptan entant quest standard. El cuntegna structuras oriundas dals dialects ils pli frequents: chanka (ayakuchu, quechua ayacuchano) e qusqu-qullaw (discurrì davent da Cuzco vers il sid, en la Bolivia ed en l’Argentina). Exempels:
Woodstock
Planisaziun
Ils 28 da favrer 1969 han ins fundà la firma Woodstock Ventures Inc., a la quala eran participads ils quatter protagonists cun mintgamai 25 %. Las localitads da la nova firma sa chattavan a New York a la 57avla via. Confurm a las abilitads ha Michael Lang surpiglià tut las lavurs ch’eran necessarias per la producziun sco engaschar ils artists, eriger la tribuna, l’indriz da tun e l’illuminaziun. Lang, ch’aveva realisà avant intgins mais il Miami Pop Festival e ch’aveva laschà enavos in desaster finanzial, ha engaschà per ses sustegn il schefcoordinatur Stanley Goldstein. Kornfeld ha surpiglià la lavur da publicitad ed ha clamà ils profis da PR Jane Friedman, Danny Goldberg, Mike Forman e Bert Cohen en la Woodstock Ventures. Ils strategs da reclama da Kornfeld han procurà ch’i vegnia fatg reclama per il festival sur mintga emettur da radio ed en gasettas grondas e pitschnas, e quai betg be dapertut en ils Stadis Unids, mabain er en il Canada ed en l’Europa. Quai ha contribuì a moda essenziala a la gronda fulla da visitaders che dueva arrivar. Roberts e Rosenman èn stads responsabels per la finanziaziun, l’administraziun, las assicuranzas, la producziun dals bigliets e dal program, la prevendita e la cassa da la saira. Per dumondas giuridicas da tut gener han ins tratg natiers divers advocats.
Muntogna da Schons
Istorgia
Suainter la Faida da Schons digls 1451/52 a la liberaziùn da la val digls dretgs feudals igls 1458, en igls Libers sen la Muntogna s'unids cun igl cumegn da Schons.
Woodstock
Lieu d’occurrenza
thumb|220px|Max Yasgur’s farm (foto dal 1999) Pir ils 15 da fanadur han ins chattà cun agid dad Elliot Teichberg il lieu d’occurrenza definitiv, e quai en la citad pitschna Bethel, situada en ils Catskill Mountains, radund 70 kilometers en il sid da Woodstock. Teichberg disponiva sco sulet en la vischnanca d’ina licenza per la realisaziun d’occurrenzas musicalas; quella aveva el, sco parsura da la chombra da commerzi locala, tschentà ora a sasez. El ha dà en locaziun a Lang e Kornfeld l’El Monaco Motel da ses geniturs ch’è vegnì transfurmà en il biro da producziun e d’occurrenza. Durant il festival ha il motel ultra da quai servì sco «staziun d’urgenza per nauschs trips da LSD». Il reschissur Ang Lee ha pli tard filmà l’istorgia da la participaziun da Teichberg sut il titel ‹Taking Woodstock›.
En il decurs da las trais emnas restantas ha l’inschigner Chris Langhart ch’è vegnì engaschà sco directur tecnic stuì endrizzar cun agid da 400 mastergnants in’infrastructura da festival, inclusiv novas vias, lingias d’electricitad e da telefon, lingias d’aua e bigls sco er la tribuna cun las turs da glisch e d’autpledaders. Ultra da quai hai gì num d’elavurar in concept da traffic e da segirezza. Ils musicists han stuì vegnir gudagnads per il nov lieu d’occurrenza, quai ch’ha per part manà a contractivas posteriuras vaira stentusas e charas. Ed als possessurs da cartas d’entrada ed ulteriurs visitaders èsi stà da communitgar ch’il festival n’haja betg lieu a Wallkill, mabain a White Lake/Bethel, damai ch’ins aveva gia propagà sur lung temp il festival cun il lieu d’occurrenza Wallkill. Ultra da quai ha Artie Kornfeld plazzà en la scena da hippis en radund 250 gasettas inserats da reclama per il Festival for Peace and Music che vegnia uss ad avair lieu a White Lake/Bethel.
Da la vendita da bigliets al ‹free concert›
In bigliet per l’entira durada dal festival custava en la prevendita 18 dollars. Per in bigliet dal di stueva vegnir pajà 7 dollars. En la prevendita èn ins gia vegnids da vender 186 000 bigliets, quai ch’ha manà ad entradas da 1,8 milliuns dollars. Al lieu duevan vegnir dumandads 8 dollars per di resp. 24 dollars per il bigliet da trais dis. Gia duas emnas avant il cumenzament dal festival èn arrivads ils emprims visitaders al lieu d’occurrenza ed èn s’installads qua cun tendas e rulottas. Da quel temp n’era erigida nagina saiv e na vegnivan anc fatgas naginas controllas d’access. L’affluenza da visitaders è sinaquai creschida di per di. Dus dis avant il cumenzament dal festival eran gia 100 000 persunas al lieu e campavan sper la via d’access 17B; pervi da la mancanza da forzas da polizia era quella stuppada fin a la sortida dal highway 17 a Monticello, en ina distanza da 15 kilometers. Pauc pli tard eran tut las tschintg vias d’access bloccadas ed il traffic stagnava sur ina lunghezza da fin a 27 kilometers. thumb|280px|Bigliets per la vendita al lieu Cun eriger las chasettas da cassa avev’ins spetgà fin la fin e la saiv ha stuì ceder en divers lieus a las massas; perquai è Chip Monck, l’illuminader principal che figurava er sco annunziader, sa preschentà la sonda en damaun sin la tribuna principala ed ha annunzià sut grond applaus «Da qua davent è il concert gratuit!». Sin la dumonda daco ch’ins saja sa decidì da far da Woodstock in concert gratuit ha Michael Lang respundì pli tard: «Quai n’è stà nagina decisiun. Nus avain acceptà ils fatgs. Igl ha adina num che nus hajan avert las portas da l’areal dal festival. Ma là n’eran naginas portas. Il venderdi en damaun sa chattavan gia 150 000 persunas al lieu, las chasettas da bigliets n’eran gnanc anc erigidas.» En vista a las chasettas da bigliets vidas ha il pussant manager Bill Graham smanatschà da betg laschar sunar sia band Grateful Dead, sch’i na vegnian betg pajadas ordavant las gaschas. Er The Who ha fatg la medema pretensiun. Per evitar ch’ils artists na sunian betg, ha il directur da banca local stuì vegnir clamà or da la fin d’emna per manar natiers cun helicopter schecs da banca attestads. Las gaschas totalas per tut las 32 bands muntavan a 155 000 dollars (quai che correspundess il 2018 a radund 1 milliun dollars).
Giancarlo Antognoni
In squedras da club
L'ACF Fiorentina, squedra da Serie A, cumpret Antognoni dal 1972; il giuven giuveder debütet cun sia nouva equipa als 15 october 1972 i'l matsch Hellas Verona-ACF Fiorentina, vint da la Viola da Firenza 2-1: Antognoni giuvet culla maglia numer 7. In seguit dvantet Antognoni il leader da l'equipa da Firenza, da la quêla vstit la maglia numer 10 düraunt quindesch ans e füt püssas voutas il chapitauni.
Woodstock
Finanzas e bilantschas
L’organisaziun e realisaziun dal festival da Woodstock ha la finala custà 2,7 milliuns dollars, dals quals Rosenman e Roberts han finanzià la gronda part. Rosenman e Roberts han er organisà e finanzià il provediment, per gronda part gratuit, dals stgars 400 000 visitaders. Ultra da quai han ina part da las mangiativas e dal provediment medicinal sco er ils musicists stuì vegnir manads natiers cun helicopters, perquai che tut las vias d’access eran stuppadas. Finanzialmain è il festival l’emprim sa mussà sco nunsuccess. Tenor indicaziun dals organisaturs stevan els là suenter la fin dal festival cun in minus da 1,3 milliuns dollars. La banca ha tratg en consideraziun da relaschar envers la Woodstock Ventures ina decleranza d’insolvenza; quai avess muntà che blers musicists avessan pers lur gaschas ed ils furniturs la gronda part da lur pretensiuns. Per prevegnir a quai èn ils geniturs bainstants da John Roberts sa gidads cun in credit, il qual Robert e Roseman han stuì pajar enavos sur onns.
Pauc suenter la fin dal festival è il duo Lang/Kornfeld vegnì bittà sut squitsch da la famiglia Roberts or da la Woodstock Ventures, e quai cun in’indemnisaziun da mintgamai 31 750 dollars. Suenter che lur participaziuns eran vegnidas sbursadas, n’eran Lang/Kornfeld pia betg pli participads a las entradas da dretgs e licenzas. Las tantiemas per il film da Woodstock, ch’ha gudagnà in Oscar e che vala sco in dals films documentars cun il pli grond success insumma, ha muntà per ils dus societaris restants Rosenman/Roberts be 10 %. Ils ulteriurs 90 % èn ids a Warner Bros., al producent Bob Maurice sco er al reschissur Michael Wadleigh. Per la commerzialisaziun dal soundtrack dal film han Rosenman/Roberts survegnì sulettamain 0,5 %, damai che Ahmet Ertegun, il mainafatschenta dad Atlantic Records, aveva segirà ordavant ils dretgs per 25 000 dollars.
Venderdi
thumb|260px|Swami Satchidananda (pled d’avertura)
Tenor il plan da l’organisatur Michael Lang è l’emprim di dal festival stà sut l’ensaina da la musica da folk e country. A las 17:07 uras ha Richie Havens, in musicist da folk ch’era fin qua vaira nunenconuschent, avert il festival. El ha remplazzà Sweetwater che n’eran betg anc arrivads. Havens ha survegnì grond applaus ed ha sunà intgins ulteriurs tocs fin che ses repertori è stà a fin. La finala ha el improvisà ina versiun dal spiritual ‹Motherless Child›, al qual el ha agiuntà ina strofa cun repeter cuntinuadamain il clom «Freedom». Quest toc è daventà in hit internaziunal. Che Havens haja sunà trais uras, sco che quai vegn sugerì en il film, n’è però betg correct. El ha sunà indesch tocs en ca. 45 minutas.
En il fratemp eran Sweetwater arrivads per helicopter ensemen cun Swami Satchidananda. Sweetwater eran stads da l’avis che Woodstock saja in ulteriur festival da grondezza mediocra ed èn stads stuts da las massas da glieud. Lur instruments eran gia vegnids endrizzads avant il concert da Havens, ma senza ch’igl avess gì lieu insacura in soundcheck. Suenter il pled d’avertura da Swami Satchidananda han els sunà lur set da 45 minutas, cun il qual els èn stads fitg malcuntents. Silsuenter hai cumenzà a plover e Bert Sommer ha dà ses concert ensemen cun ses ghitarrist da studio Ira Stone. Els han sunà diesch chanzuns, tranter quellas il toc ‹Jennifer›, deditgà a Jennifer Warnes, ed il cover da Simon and Garfunkel ‹America›. Enten far notg è sa preschentà Tim Hardin che viveva da quel temp a Woodstock e dal qual la carriera pareva gia dad ir vers la fin. El e sia band han sunà tocs sco ‹Misty Roses› ed ‹If I Were a Carpenter›. Tar quest ultim è la vusch da Hardin rutta pliras giadas, quai ch’è probablamain d’attribuir al consum da drogas.
Tenor il plan da John Morris avess gì da sunar silsuenter l’Incredible String Band. Quels han però refusà da sunar en la plievgia, uschia ch’ins ha spustà lur concert sin l’auter di. Enstagl è sa preschentada la chantadura da folk Melanie, ch’aveva da quel temp be 22 onns. Sco ch’ella ha ditg pli tard haja ella gì l’impressiun d’esser stada quel mument la suletta che n’era betg sut l’influenza da drogas. Ella enconuscheva bain tut ils auters artists or da las medias, ma n’era anc mai vegnida en contact per propi cun ils ‹gronds›. Betg be perquai saja ella stada fitg gnervusa durant ses concert. Melanie ha sunà sias duas chanzuns ‹Beautiful People› e ‹Birthday of the Sun›; durant sia preschentaziun muveva il public en il tact da la musica las chandailas ch’eran vegnidas repartidas enten far stgir. Quest mument ha ella pli tard retegnì en sia chanzun ‹Lay Down (Candles in the Rain)› ch’è avanzada l’onn proxim fin sin plaz quatter da la parada da hits americana.
Alura è sa preschentà l’artist Arlo Guthrie, il figl da Woody Guthrie, che derivava medemamain da la scena da folk. El ha sunà il toc da Bob Dylan ‹Walking Down the Line›, ‹Amazing Grace› e si’atgna chanzun ‹Coming into Los Angeles›, durant la quala el è vegnì interrut curt d’ina annunzia da Jerry García. Er Arlo Guthrie steva apparentamain sut influenza da drogas; sco ch’in aspectatur è sa regurdà pli tard haja ses concert er cumpiglià in monolog «davart insatge che tractava d’in farao». Ultra da quai ha Guthrie ditg cun ses statement «New York State Thruway is Closed, Man» ina da las pli famusas frasas dal festival.
Sonda
thumb|240px|Visitaders dal festival Durant ils proxims dus dis dal festival è la musica da rock stada en il center. L’emprim concert la sonda, a partir da las 12:15 uras, ha dà la band relativamain nunenconuschenta Quill. Lur preschentaziun na cumpara betg en il film, damai ch’il vial dal tun n’era betg sincronisà cun ils maletgs. Il proxim ch’è sa preschentà, John Sebastian, n’era insumma betg vegnì engaschà per il festival, mabain aveva Wavy Gravy scuvert casualmain davos la tribuna. Sebastian, vestgì en la batica caracteristica dal temp dals hippis, ha ditg pli tard ch’el saja stà talmain sut l’influenza da drogas ch’el na saja betg stà bun da refusar l’invit da sa preschentar davant il public. Vegnind sin tribuna, accumpagnà be cun ina ghitarra acustica, ha el supplitgà il public: «Charezzai simplamain tut ils umans enturn enturn e cun turnar prendai cun vus in pau rument.» Sia curta preschentaziun cun ina sort rap, il qual ha – pervi da ses stadi psicadelic – bunamain prendì la furma d’ina parodia sin ina conversaziun tranter hippis, ha il public quità a moda entusiasmada. Emblidond tuttenina passaschas dal text, ha el chalà da sunar ghitarra e clamà en la gronda fulla: «Gidai mai!» Quai ha il public fatg ed uschia è el vegnì da terminar a moda correcta ses toc.
Igl è suandada la Keef Hartley Band ch’era gist londervi da sa sviluppar vers il jazz-rock. Abstrahà da lur battarist Keef Hartley, ch’è sa preschentà sco adina en vestgadira d’Indian, èsi stà per la band britannica l’emprim concert en ils Stadis Unids. Damai che la band è d’udir ni en il film ni sin in dals albums, èsi reussì pir il 2004 a Keef Hartley da survegnir tras in fan ina registraziun dal concert. Santana, ch’èn sa preschentads sco proxims sin tribuna, avevan gist terminà da registrar lur emprim album ed eran anc vaira nunenconuschents. Lur toc ‹Soul Sacrifice› cun il solo da battaria da Michael Shrieve – cun 20 onns il pli giuven musicists da l’entir festival – vala sco in dals puncts culminants dal festival. Quai tant pli ch’ins ha collià en il film a moda reussida il cumenzament ritmic dal toc cun la massa che cloma en il chor «No Rain» e pitga sin da tuttas sorts objects. L’album Santana ch’è cumparì curt suenter il festival è avanzà, betg il davos pervi da lur concert fulminant a Woodstock, en ils top 5 da la parada dad albums dals Stadis Unids.
Giancarlo Antognoni
In squedras da club
Dal 1981 pervi d'ün accidaint da gö cul goli dal Genoa CFC Silvano Martina as rumpet Antognoni il cupigliun; sieu fled as fermet, e'l giuveder cumanzet darcho a respirer be grazcha a l'agüd da meidis e massörs da las duos squedras. Zieva trais ans vet el ün oter accidaint cun Luca Pellegrini da l'UC Sampdoria (l'otra equipa da Genua: quasi ün spass dal destin), chi provochet la fractura da l'üss dal vantrigl. Zieva sieu seguond accidaint, schabain ch'Antognoni füss guarieu, faiva il treneder da la Fiorentina Aldo Agroppi giuver suvenz Roberto Onorati impè dad el; per que ün di gnit Agroppi assaglieu dad ün pêr fans.
Antognoni abandunet Firenza a fin champiunedi 1986/87: düraunt 15 stagiuns culla Viola ho'l piglio part a 341 matschs, fat 61 gols e guadagno ün Coppa Italia (1974/75) ed üna Coppa da Liga Italo-inglais (1975/76). Zieva get el a Losanna, inua ch'el giuvet illa squedra dal lö düraunt duos ans.
Adam Smith
Economia
Monopols e cartels ch’impedeschan la concurrenza libra resguardava Smith sco spezialmain nuschaivels. «Tras lescha na sa laschan talas cunvegnientschas betg scumandar, almain betg cun talas ch’èn cumpatiblas cun libertad ed egualitad u che fissan er be exequiblas. Ma sche reuniuns da persunas dal medem mastergn na sa laschan betg evitar tras leschas, sche duain quellas almain betg vegnir simplifitgadas u schizunt rendidas necessarias tras leschas.»
Giancarlo Antognoni
In squedras da club
Als 25 avrigl 1987 glivret el da giuver. Sia "partida d'adieu" füt ün matsch da beneficenza traunter la naziunela taliauna champiun dal muond 1982 ed üna squedra internaziunela furmeda dals meglders ballapeists; a la partida, giuveda i'l stadion "Artemio Franchi" da Firenza, pigliettan part 40.000 spectatuors.
Muntogna da Schons
Turissem
Da stad e la Muntogna da Schons egna regiùn da viander populara, d'unviern â'gl egna vasta reet da veias da scursalar cun radund 12 kilometers da veias preparadas.
Adam Smith
Economia
thumb|160px|Il filosof David Hume è stà in bun ami e partenari da discussiun da Smith Tar tractativas da paja vesa Smith ils lavurants en ina posiziun bler pli flaivla ch’ils impressaris. Quai explitgescha el cun la constataziun ch’ils impressaris – damai ch’els sajan bler pli paucs – possian s’unir bler pli tgunsch ad in tschert cartel da paja ch’ils lavurants. Ultra da quai eran reuniuns da lavurants scumandadas da quel temp tenor lescha. Ma er là nua ch’ils lavurants èn tuttina s’unids e sa revoltads, è Smith da l’avis che quai haja purtà ad els pauc: «Ils lavurants han damai be darar in niz da questas colliaziuns violentas e furiusas. Pervi da l’intervenziun da las autoritads, l’insistenza dals patruns e perquai che la gronda part è sfurzada da sa suttametter per gudagnar il da viver, han quellas per ordinari nagin auter effect che da punir u far ir en malura ils agitaturs.»
Enstagl pledescha Smith per il martgà da lavur liber, en il qual dumonda ed offerta stabileschan l’autezza da la paja: «Sche la dumonda suenter quels che vivan da la paja – lavurants, giarsuns, serviturs – crescha en in pajais cuntinuadamain, sch’i dat mintg’onn ina pli gronda purschida d’occupaziun che l’onn precedent, alura n’han ils lavurants nagin motiv da sa colliar per augmentar la paja. La mancanza da mauns maina tar ils patruns ad ina concurrenza ed els chatschan ad aut las pajas per pudair obtegnair lavurants, uschia che schizunt la cunvegna natirala dals patruns da betg laschar crescher la paja perda ses effect.»
Giancarlo Antognoni
Illa squedra naziunela
Antognoni ho giuvo 73 voutas illa squedra naziunela da ballapè da l'Italia ed ho fat 7 gols. Sieu prüm matsch füt Pajais Bass-Italia 3-1 als 20 november 1974, l'ultim füt Tschecoslovachia-Italia als 16 november 1983.
El ho piglio part duos voutas al champiunedi mundiel da ballapè: dal 1978 in Argentina e dal 1982 in Spagna, inua ch'el vaindschet il turnier eir sch'el nu giuvet il finel pervi d'ün accidaint.
Carriera scu mneder
Zieva avair glivro sia carriera scu ballapeist, dvantet Antognoni ün dals mneders da la Fiorentina. Illas ultimas partidas dal champiunedi 1992/93 substituit el il treneder Aldo Agroppi insembel cun Luciano Chiarugi, ma tuottüna get la squedra Viola in Serie B.
Adam Smith
Economia
Auzaments da la paja, uschia Smith, furman ina consequenza logica da la creschientscha economica. Decisiva en quest mecanissem na saja betg l’autezza absoluta da l’entrada naziunala, mabain ina creschientscha cuntinuanta: «I n’èn perquai betg ils pajais bainstants, en ils quals il salari è il pli aut, mabain quels che sa sviluppan il pli spert u daventan il pli spert ritgs.» Smith illustrescha quai a l’exempel da l’America dal Nord che sa sviluppava da quel temp fermamain. Là eran las pajas pli autas ch’en l’Engalterra ch’era da quel temp pli ritga. Partind da sias observaziuns dals svilups da ses temp examinescha Smith la relaziun tranter l’autezza da la paja ed il svilup da la populaziun. «L’uman è dependent da pudair viver da sia lavur e sia paja sto almain esser uschè auta ch’el po exister da quella. Per ordinari sto quella schizunt anc esser pli auta, damai ch’i na fiss uschiglio betg pussaivel ad in lavurer da fundar ina famiglia; sia classa sociala muriss alura ora cun la proxima generaziun.» Cura che la paja crescha, pon ils povers proveder meglier lur uffants e consequentamain trair si pli blers dad els. «Ins na duess però betg survesair che quai è be pussaivel en quel grad che la dumonda [dals impressaris] suenter lavur crescha. [...] Restass la paja ina giada sut l’autezza basegnaivla, alura la chatschass la mancanza da forzas da lavur bainprest puspè ad aut. Fiss quella però ina giada pli auta, la smatgass la multiplicaziun surproporziunala bainprest puspè sin l’autezza basegnaivla. En l’emprim cas fiss il martgà sutdotà cun forzas da lavur, en il segund surdotà, uschia che las forzas dal martgà vegnissan a gulivar la paja sin in nivel che correspunda a las relaziuns dal pajais respectivas.» Ina fixaziun da las pajas en la lescha refusa Smith, damai ch’i na saja betg pussaivel «da fixar quella raschunaivlamain tras leschas, cumbain che quai vegn savens pretendì.»
Significativ per Smith è ses proceder empiric ed istoric. Tut sias conclusiuns vegnan savens cumprovadas cun observaziuns e sa basan per part sin in studi da funtaunas intensiv davart il svilup da pretschs da pli baud.
Ulteriuras publicaziuns dad Adam Smith èn tranter auter ‹A Dictionary of the English Language by Samuel Johnson› ch’el ha publitgà il 1755 a moda anonima e divers essais sut il titel ‹Essays on Philosophical Subjects› ch’èn vegnids publitgads postum il 1795. En preschientscha da ses amis ha Smith ars tut las notizias ed ils manuscrits. El vuleva evitar uschia da surlaschar a la posteriuritad insatge nunfinì.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
Dapi il 1985 dovra l’alfabet dal quechua uffizial a Peru en general ils suandants 18 bustabs per il stgazi da pleds ertà dal quechua sco era per ils emprests lexicals da l’aimara:
Simon Petrus
Simon Petrus [inrumantscho per puter Schimun Peider] (* in Galilea in Israel dal Nord, † intuorn l'an 67 zieva la naschentscha da Gesu Crist, prubabelmaing executo insembel cun Paulus da Tarsus) d'eira il prüm discipul cha Gesu da Nazaret ho clamo per al fer seguir.
Woodstock
Sonda
Alura è suandà il concert da l’Incredible String Band che dueva gia sa preschentar il venderdi, ma ch’aveva refusà da sunar en la plievgia pervi dals instruments amplifitgads a moda electrica. Suenter Santana spetgava il public ulteriura ‹musica dira›, ma ha enstagl stuì sa cuntentar cun psychedelic folk en la chalira dal suentermezdi. Uschia dueva quai esser il sulet concert ch’è ì a fin senza ch’il public dumondia d’anc sunar in toc. L’Incredible String Band na cumpara ni en il film ni sin l’album. Il manager da la band Joe Boyd è perquai stà da l’avis ch’ins haja manchentà ina chaschun cun spustar il concert dal venderdi sin la sonda.
Simon Petrus
Vita
Da mister d'eira Petrus pas-cheder al lej da Genezaret. Zieva la clamaziun scu scolar da Gesu dvantaiva Petrus il mneder dal circul dals discipuls. Gesu l'imprometta ch'el vöglia fabricher la baselgia "sün quist spelm" (la dumanda es, scha quist'impromischiun reguarda a Petrus svess scu persuna u a sia confessiun da crajer in Gesu - e pel cas cha Petrus es managio persunelmaing scha que pudess funder ün uffizi da successuors). Perque porta'l lura il nom hom da spelm (spelm per lingua greca = petra).
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
En qusqu-qullaw vegnan plinavant duvrads ils suandants bustabs (era per emprests lexicals da l’aimara). En tut sa tracti da 28 grafems:
Simon Petrus
Vita
Cun sieu nom as collian otezzas e chafuolezzas d'ün caracter ferm, però na stabel: la prüma confessiun cha Gesu saja il cristus, il figl da Dieu, ma eir il schnajamaint da Gesu, accumpagno d'ün sbreg da trais voutas d'ün chöd – precis uschè cu cha Gesu vaiva previs ed annunzcho.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
chh, ch', kh, k', ph, p', qh, q', th, t'.
Adam Smith
Martgads da chapital
Smith era cunter in scumond da tschains general: «Sco che l’experientscha mussa, ha in scumond da tschains be anc augmentà l’usuraria, enstagl da l’impedir.» Da fixar in tschains maximal, sco quai ch’igl era il cas da ses temp en l’Engalterra, al pareva però tuttavia nizzaivel. Tenor el dueva quest tschains maximal fixà en la lescha adina giaschair in pau sur il tschains da martgà usità (vul dir sur quel ch’ils debiturs pajan per ordinari per l’emprest da daners). Vegniss el fixà pli bass, alura fiss el tuttina u prest tuttina nuschaivel sco in scumond da tschains general.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
En la Boliva scriv’ins ‹j› empè da ‹h›.
Naziunalsocialissem
Il naziunalsocialissem è in moviment politic radical antisemitic, antimarxsistic ed antidemocratic. Il naziunalsocialissem significhescha l`ideologia totalitara da dretg ch`è vegnida politicamain activa en il 20avel tschientaner en Germania, entras la partida dals lavurers (NSDAP) cun lur manader Adolf Hitler. Lur idea principala è quella che la razza germana saja la maxima e mo ella haja il dretg da surviver. Questa idea ha manà a la Segunda Guerra mundiala ed al holocaust. Oz vegn l'idea dal naziunalsocialissem purtada enavant en gruppaziuns sco ils „Neonazis“ ed ils „extremists da dretg“ che han ideas extremamain naziunalistas. I dat auturs ed exponents rumantschs che simpatisavan avertamain surtut cun las ideas dil faschissem tudestg. Avant e durant ils temps dal naziunalsocialissem flureva era l'irredentissem en l'Italia. Tenor quest moviment avessan tut ils territoris talians stuvì vegnir unids en in stadi: L'Italia. Insaquants irredentists eran da l'avis ch'il rumantsch saja in dialect talian e ch'el duai medemamain far part da quel stadi. En Svizra hai dà in impurtant cuntermoviment a l'irredentissem. L'exponent il pli illuster era Peider Lansel. Alla fin da quest cuntermoviment stat la renconuschientscha dal rumantsch sco lingua naziunala en ina votaziun dal pievel l'onn 1938.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
En las variantas centralas e dal nord datti plinavant il ‹sh› [š] (IPA: []). En las variantas da Junín, da Cajamarca e da Lambayeque datti ultra da quai anc il ‹ĉ› (che vegn scrit inuffizialmain ‹tr›). En tut sa tracti da 20 segns.
Ils bustabs e ed o na vegnan betg duvrads per pleds ertads dal quechua, perquai ch’i sa tracta d’allofons dad ‹i› e dad ‹u› che figureschan en vischinanza da ‹q›, ‹qh›, ‹q'›.
Maria Luísa Mendonça
Maria Luísa Mendonça (* 30 da schaner 1970 a Rio de Janeiro) è in actura da teater, televisiun e film brasiliana.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
Ils suandants bustabs vegnan duvrads unicamain per emprests lexicals dal spagnol e d’autras linguas (auter che da l’aimara):
Maria Luísa Mendonça
Vita
Maria Luísa Mendonça è la figlia da l'artista figurativa Ligia Mendonça e da l'advocat Newton Mendonça. Ella aveva ina sora pli veglia da num María Fernanda ch'è morta en in accident d'auto cura che Maria Luísa aveva be otg onns.
Simon Petrus
Recepziun tres las confessiuns
La baselgia catolica romauna al considerescha scu'l prüm papa, sül quêl tuots successuors as basan.
Adam Smith
Martgads da chapital
Il tschains maximal na dueva però er betg vegnir fixà memia aut sur il tschains da martgà usità. «Vegniss el fixà en l’Engalterra per exempel tar 8 u 10 %, alura giessan ils daners ad emprest per gronda part a glieud d’affars dubiusa ed a planisaders (original englais: prodigals and projectors), damai che be quels fissan pronts da pajar in tschains uschè aut.» Qua sa mussa l’experientscha che Smith ha fatg cun la scufla dal martgà da chapital a l’entschatta dal 18avel tschientaner, l’uschenumnada South Sea Bubble. El era da l’avis ch’in tschains maximal impedeschia ch’il chapital d’in pajais vegnia retratg da la glieud da fatschenta solida, vul dir da quels ch’al applitgeschian cun gronda tschertezza cun gudogn ed avantatg. «Dapertut là nua ch’il tschains legal è fixà be pauc sur il tschains da martgà il pli bass, dattan ils emprestaders la preferenza a la glieud da fatschenta solida, damai ch’els survegnan dad els prest tuttina bler tschains sco quai ch’els ristgassan d’obtegnair da la glieud da fatschenta betg seriusa, e quai bain savend che lur daners vegnan investids uschia a moda bler pli segira.»
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
b, d, e, f, g, o.
Maria Luísa Mendonça
Vita
Il 1991 ha l'autura carioca frequentà la scola d'acturs Casa das Artes de Laranjeiras a Rio de Janeiro.
Quechua
Ils bustabs da l’alfabet uffizial dal quechua
Unicamain en nums propris ubain en expressiuns surpigliadas directamain dal spagnol figureschan ils suandants grafems:
c, v, x, z; j (en il Peru; en la Bolivia stat quel empè da ‹h›).
Simon Petrus
Recepziun tres las confessiuns
Il protestantissem onurescha a Petrus scu ün exaimpel da cretta, da tentaziun, da deblezza e d'arvschida da grazcha divina.
Maria Luísa Mendonça
Televisiun
Il 1993 ha el gì sia premiera televisiva cun ina rolla fitg particulara. Ella ha giugada l'ermafrodita Buba en la telenovela Renascer sin Rete Globo. Questa rolla l'ha fatga enconuschenta en l'entira Brasilia. I suandavan diversas rollas en autras telenovelas e serias da televisiun.
Woodstock
Sonda
Alura è suandada Janis Joplin. Er ses concert han blers valità sco betg uschè bun; l’engaschament da la band haja mancà ed uschia na saja Joplin betg stada abla da far resortir sco usità si’explosivitad. Ses concert n’è medemamain betg vegnì integrà en il film e l’album. En il fratemp è quel cumparì (en la retscha ‹The Woodstock Experience›, cf. las indicaziuns a la fin da quest artitgel) e pussibilitescha in maletg in pau pli differenzià. Durant ses concert ha Joplin fatg ina remartga davart il moviment da hippis ch’è suenter adina puspè vegnida citada: «Pli baud eran nus be paucs, oz datti massas e massas e massas da nus.»
Quechua
La grammatica
Quechua è ina lingua agglutinanta sco il tirc ed il finlandais, quai vul dir che la significaziun dal pled vegn adattada ad in tschep invariabel cun agiuntar silbas (suffixs) e betg cun flectar ils pleds (midada da l’entir pled tut tenor temp, persuna e schlattaina) sco quai ch’igl è il cas per exempel en rumantsch.
La successiun dals suffixs è reglada severamain sco l’exempel dal pled chakra (champ) illustrescha:
Sco la plipart da las linguas agglutinantas furma il quechua ina lingua dal tip SOP (subject-object-predicat), q.v.d. che la successiun dals pleds è usualmain sco en la suandanta frasa: Michiqkunaqa wayñutam takichkanku = Ils pasturs [michiqkuna] chantan [takiy] (gist) [-chka-] in Wayñu [sort da chant/saut].
Il substantiv
Il substantiv enconuscha en quechua dus numerus: il singular ed il plural. L’ultim vegn exprimì cun agiuntar il suffix -kuna. El na sto betg vegnir duvrà stringentamain e vegn savens laschà davent en cas evidents.
Il substantiv vegn ‹declinà› a maun d’ina retscha da suffixs empè da preposiziuns. Quai èn -p(a) (genitiv), -ta (accusativ), -nta (‹tras›), -man (‹tar›), -manta [quechua I: -piqta] (‹da, ord›), -paq (‹per›), -pi [Qaechua I: -ĉaw] (‹en›), -wan (‹cun›). Quests suffixs èn productivs, perquai ch’els pon per exempel era furmar adverbs (chaypi, là; kunanmanta, a partir d’ussa, …).
La funcziun da l’artitgel definit vegn per part surpigliada da l’uschenumnà topic marker -qa: runaqa = l’um.
Cun cumbinar substantivs vegnan furmads a moda simpla e fitg frequentamain pleds cumponids. L’emprim nomen è l’attribut: hatun = grond; yachay = savair, emprender; wasi = chasa; hatun yachay wasi = scol’auta, universitad.
Il quechua n’enconuscha nagin gener grammatical. En tscherts cas gioga però il gener natiral ina rolla: uschia è per exempel churi adina l’uffant d’in um e wawa l’uffant d’ina dunna. Sumegliant è quai era en connex cun relaziuns da fragliuns.
Ils pronoms
Il possess u l’appartegnientscha vegn exprimì en quechua cun suffixs possessivs:
Adam Smith
Teoria dal stadi
thumb|160px|François Quesnay Tenor Smith sa lascha la bainstanza da la societad realisar il meglier en in sistem che conceda grondas libertads. Quesnay aveva clamà suenter la libertad da commerzi per far vegnir pli char la granezza e gidar tras quai l’agricultura; tar Smith daventa or da quai l’utopia d’in commerzi liber ch’augmenta la bainstanza dal pajais.
Woodstock
Sonda
Tard viaden la notg è suandà il concert da Sly and the Family Stone. Quel vegn considerà sco in dals puncts culminants dal festival e da l’entira carriera da Sly Stone, e quai cumbain ch’era quel ha gì lieu, sco blers auters, durant ch’i pluveva.
I a fin è quest segund di, ch’è stà fitg lung pervi dals numerus temps da spetga chaschunads tras la plievgia, cun Jefferson Airplane. Els han cumenzà a sunar curt suenter ch’il sulegl era levà. La chantadura Grace Slick ha annunzià che la band vegnia a sunar in pau «Morning maniac music» («musica per ils nars da la damaun»). Tranter auter han els preschentà per l’emprima giada la chanzun ‹Volunteers› ch’è cumparida sis mais pli tard sin l’album da medem num.
Dumengia
thumb|240px|Joe Cocker L’ultim di da Woodstock ha cumenzà cun il concert da Joe Cocker. Cun il cover dals Beatles ‹With a Little Help from My Friends›, ch’era gia cumparì l’onn avant sin platta, ha Cocker gì l’emprim grond success da sia carriera. Suenter quest concert hai dà in ferm urizi. Silsuenter è sa preschentà sin tribuna il farmer Max Yasgur, sin ils champs dal qual aveva lieu il festival. El ha engrazià als aspectaturs ch’els al gidian da cumprovar al mund insatge. Ils visitaders dal festival hajan mussà tenor el ch’i saja pussaivel ch’in mez milliun umans sa radunia a moda paschaivla, be per sa divertir e tadlar musica. Yasgur ha pretendì che quai saja la pli gronda fulla da glieud che saja insumma sa radunada insacura en in lieu.
Adam Smith
Teoria dal stadi
Sia teoria dal stadi parta da quai che la spartiziun da la lavur cumplitgeschia las relaziuns da producziun talmain ch’ina planisaziun en il detagl tras il stadi na fetschia nagin senn pli. I saja perquai meglier da permetter da persequitar interess privats, pertge ch’uschia vegnia la finamira da stgaffir la ritgezza da l’entira societad cuntanschida il meglier.
Maria Luísa Mendonça
Film
Il success cinematografic da Maria Luísa Mendonça è vegnì il 1998 cun la producziun argentina Coração Iluminado dal cineast argentino-brasilian Héctor Babenco. Suenter avair giugar diversas rollas en films sco Carandiru, Jogo Subterrâneo e Querô, è ella turnada il 2013 en Argentina. En Habi, A Estrangeira giuga ella la Brasiliana Margarida che, sco la protagonista Habi, emprova da schliar ses dilemmas persunalas.
Woodstock
Dumengia
Alura è suandada la preschentaziun da Country Joe and the Fish, ils quals eran vegnids engaschads l’ultim mument per remplazzar Jethro Tull. Er sche la band aveva gia sunà il 1967 al Monterey Pop Festival, ha Woodstock muntà la culminaziun da lur carriera. Danovamain han els sunà il ‹I-Feel-Like-I’m-Fixin’-to-Die Rag›. Vers las 20:15 è suandà in ulteriur punct culminant, numnadamain il concert da Ten Years After. Damai che la plievgia aveva midà l’umiditad da l’aria, ha la band stuì interrumper l’emprima chanzun ‹Good Morning Little School Girl› suenter ca. ina minuta per accordar da nov las ghitarras. Suenter il set regular è suandà sco supplement ‹I’m Going Home›, cun in sola da bunamain diesch minutas dal chantadur e ghitarrist Alvin Lee. Igl è quai stà il sulet toc da lur concert che la crew da film ha registrà. Quella aveva cumenzà a filmar cun trais cameras, da las qualas ina è stada ord funcziun durant la segunda mesadad dal toc. Per la versiun dal film cun trais maletgs han ins perquai per part fatg diever da la versiun reflectada da la camera dretga per serrar la fora.
Adam Smith
Teoria dal stadi
La consequenza logica da quai è in stadi da dretg burgais che na suonda nagins agens interess, mabain metta be a disposiziun a la societad las cundiziuns da basa. Al stadi cumpetan tenor Smith quatter incumbensas centralas:
Da segirar la furmaziun generala tras il stadi, ha furmà per Smith in tema impurtant, damai ch’el veseva tuttavia ils privels da la spartiziun da la lavur ch’el propagava. Il stadi duaja perquai render accessibel al ‹simpel pievel› ina scolaziun da basa: «La furmaziun da las classas socialas bassas dumonda forsa en ina societad civilisada e commerzianta suenter ina pli gronda attenziun da vart dal stadi che la furmaziun dals nobels e bainstants. (...) Facilitar po il stadi l’acquist da las enconuschientschas da basa cun endrizzar en mintga plaiv u district ina pitschna scola, en la quala ins uffants vegnan instruids per in pitschen daner, il qual er il pli simpel schurnalier po pajar. (...) E la finala po il stadi endrizzar la scola populara sco indispensabla per il pievel cumin cun far passar mintgin in examen che vul s’acquistar il dretg da corporaziun u che vul cumenzar in commerzi en in vitg u ina citad.»
Tras questas purschidas da furmaziun vegnia pussibilità a l’um cumin da surmuntar tras atgna diligenza la situaziun en la quala el sa chattia tras naschientscha. En il medem senn s’exprima Smith er a favur d’ina concurrenza tranter las universitads.
Woodstock
Dumengia
Vers las 22:00 uras han sunà The Band. Lur concert davant las grondas massas da glieud a Woodstock e duas emnas pli tard a l’Isle of Wight Festival, nua ch’els han sunà ensemen cun Bob Dylan, als ha inspirà a la chanzun ‹Stage Fright› (‹avair la tremblitga›). Vers las 01:30 uras èn suandads Blood, Sweat & Tears che valevan sco in dals headliners. Tenor l’opiniun dal manager da la band n’avess lur concert betg duì cumparair en il film, damai ch’ils 7500 dollars che la band haja retschet saja stà memia pauc per conservar il concert per il futur. Als umens da camera èsi però reussì da filmar l’emprim toc, ‹More and More›, avant ch’ins als ha stgatschà da la tribuna. thumb|180px|Suenter in dals numerus uradis Cumbain ch’il proxim concert da Johnny Winter è vegnì filmà, na cumpara quel betg en il film documentar. Ses manager era vegnì en conflict cun la crew da film, la quala ha la finala refusà d’integrar quel cun l’argumentaziun che quel saja stà «memia curius». Vers las 03:00 uras èn suandads Crosby, Stills and Nash. Lur concert, durant il qual er il nov commember da la band Neil Young è sa preschentà sin tribuna, è stà pir il segund en la nova cumposiziun. La band ha sunà dus sets. Cumenzà hani cun la suite dad otg minutas ‹Judy Blue Eyes› che tracta da la fin da la relaziun tranter Stephen Stills e Judy Collins. Ultra da quai han els sunà cun ‹4 + 20› in toc che dueva pir cumparair sin lur album dal 1970 ‹Déjà Vu›.
Adam Smith
Teoria dal stadi
Ord vista odierna datti en egl che Smith n’ha betg resguardà sco incumbensa centrala dal stadi da procurar per occupaziun, e quai cuntrari a blers da ses contemporans sco per exempel James Stewart. Smith è partì da la supposiziun (sbagliada) ch’i dettia ina relaziun fixa tranter la dotaziun cun chapital d’in pajais ed il grad d’occupaziun, la quala saja nunmidabla e sa laschia be augmentar sch’i vegnia impundì chapital a moda pli bunmartgada. En cas da libertad da commerzi vegnia quai promovì tras imports favuraivels ils quals sforzian la producziun indigena en il concurs e mainian forzas da lavur e chapital vers auters roms industrials – in effect da la spartiziun da lavur internaziunala. Demobilisaziun e transferiments da chapital sforzian bain da midar plazza, ma qua sa mussian ils lavurants pli flexibels ch’ils schuldads, er perquai che las lavurs en las manufacturas na sa differenzieschian betg tant ina da l’autra.
Quechua
Ils pronoms
Il genitiv -p(a) pretenda per il nomen appartegnent ch’inditga il possess ina terminaziun possessiva: intip churin = figl dal sulegl.
Adam Smith
Teoria dal stadi
Tar Smith chattan ins pia motivs etics che pretendan che dazis vegnian be reducids precautamain, sch’in commerzi ch’era fin qua protegì da la concurrenza da l’exteriur era sa sviluppà uschè bain ch’el aveva pudì emploiar lavurants en grond dumber. Pertge ch’ina «aboliziun andetga dals auts dazis e scumonds d’import pudess manar tut surura ad in’inundaziun dal martgà intern cun martganzia bunmartgada da l’exteriur. Uschia perdessan millis da noss cumpatriots dad oz sin damaun lur plazza da lavur e tras quai lur existenza.» Er per ils impressaris tschertga el ina schliaziun gista: «L’impressari d’ina gronda manufactura vegniss senza dubi a subir grondas sperditas sch’il martgà intern vegniss andetgamain avert per concurrents da l’exteriur ed el vegniss tras quai sfurzà da dar si ses manaschi. Quella part da ses chapital ch’el aveva impundì fin qua per cumprar materias primas e per pajar ses lavurants vegniss el a pudair investir senza pli grondas difficultads en auters manaschis; ma quella part ch’el aveva investì en lavuratoris e maschinas na vegniss el strusch a pudair vender senza ina pli gronda sperdita. Per resguard da ses interess giustifitgads èsi perquai necessari da far tals midaments mai a moda andetga, mabain adina plaunsieu, en plirs pass e pir suenter als avair annunzià ditg ordavant.»
La funcziun centrala dal stadi resta da proteger il possess privat d’usurpaziuns e da garantir che contracts stabilids vegnian tegnids. Smith ha però vivì dal temp dal mercantilissem europeic, il qual sa concentrava surtut sin la controlla dal commerzi cun l’exteriur e che pratitgava uschia in intervenziunissem, cunter il qual Smith argumentava vehementamain. Malgrà quai ha Smith giuditgà il mercantilissem sco ch’el vegniva pratitgà en l’Engalterra en general sco pli liberal che quel da blers stadis vischins, sco per exempel la Frantscha.
Smith ha crititgà massivamain la politica coloniala da l’Engalterra e d’auters stadis europeics, surtut da la Spagna: «Sco ch’i para èn tuppadad ed ingiustia stads ils motivs centrals ch’han dominà ils plans d’endrizzar las colonias: la tuppadad da currer suenter ad aur ed argient e l’ingiustia da vulair posseder in pajais, dal qual ils indigens innocents na fissan mai vegnids sin l’idea da vulair offender in European.» Cuntrari als mercantilists na resguardava Smith betg sco incumbensa statala da sustegnair l’import dad aur e d’argient. Per el n’eri schizunt betg segir che las quantitads dad aur che vegnivan importadas sur la Spagna nà da l’America dal Sid sajan d’avantatg per l’Europa: Bain daventian products dad aur sco cliniez e pusada d’argient pli bunmartgads; ma da l’autra vart sa sminueschia il niz da l’aur sco med da pajament. Ins stoppia adina purtar cun sai pli grondas quantitads dad aur per disponer da la medema capacitad da cumpra.