cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Holocaust
Plans da deportaziun
Ils 7 d’october 1939, suenter la victoria en Pologna, ha Hitler nominà Reichsführer SS Heinrich Himmler sco «Cumissari per fortifitgar la naziunalitad tudestga». Uschia è Himmler daventà responsabel per tut ils plans da translocaziun per motivs rassistics en ils territoris a l’ost ch’eran gia vegnids suttamess u che duevan anc vegnir conquistads. Himmler ha laschà elavurar il Plan general ost; en sia versiun extendida dals 24 da zercladur 1941 preveseva quel la deportaziun da fin a 31 milliuns Slavs e la mort en massa da milliuns dad els. Ils Gidieus n’èn betg vegnids menziunads en quest plan, damai che lur «spariziun» vegniva resguardada sco premissa per l’ulteriura planisaziun.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Friedrich II è viagià l’onn 1212 en Germania per far valair ses dretgs, ma il fatg ch’el è stà er suenter sia renconuschientscha mo paucs onns da ses temp da regenza en l’Imperi tudestg, ha puspè dà als prinzis dapli libertad d’agir. Friedrich ha concedì als prinzis mundans (en il ‹Statum in favorem principum›) ed als prinzis religius (en la ‹Confoederatio cum principibus ecclesiasticis›) vasts dretgs per ch’els elegian e renconuschian ses figl Heinrich sco retg tudestg-roman. Quests privilegis han furmà la basa legala, sin la quala ils prinzis han pudì schlargiar lur pussanza a suveranitads serradas. En il temp medieval tardiv duevan quests privilegis furmar la basa per il svilup da singuls stadis or dals territoris da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Guerra d'enviern finlandais-sovietica, 1939/1940
In contract da pasch, che vegn suttascrit ils 12 da mars 1940, fixescha che la Finlanda stoppia surdar a l'Uniun Sovietica parts da la Karelia e la peninsla da pestgaders Kalastajansaarento en la Mar dal Nord. Sco reacziun directa sin l'attatga sovietica sa participescha la Finlanda l'onn 1941 en la Guerra da cuntinuaziun a la campagna dals Tudestgs cunter la Russia per reconquistar ils territoris perdids.
Sontg Imperi roman
L’Imperi sut ils Ottons
Durant il temp carolingic tempriv (enturn il 750) eran ils ducas d’uffizi francons vegnids abolids tant per ils pievels ch’ils Francs avevan suttamess sco er per tals ch’eran pir sa furmads tras las midadas territorialas dals Francs. Malgrà quai hai dà tranter il 880 ed il 925 tschintg novs ducadis en l’Imperi ostrofrancon: quel dals Saxons, quel dals Bavarais, quel dals Alemans, quel dals Francs ed il ducadi nov da la Lorena (ch’era naschì tras la partiziun da l’Imperi ed al qual appartegneva er la Frisia). Quest svilup è vegnì promovì tras il privel d’ordaifer ed il dretg da schlatta ch’era anc adina valaivel. Ma gia durant il 10avel tschientaner hai dà midadas gravantas en la structura dals reginavels. La Lorena è vegnida dividida l’onn 959 en la Lorena Auta e la Lorena Bassa e la Carinzia è daventada l’onn 976 in agen ducadi.
Holocaust
Dumbers totals da las unfrendas gidieuas
Perscrutaders dal holocaust han l’emprim stimà ch’i sajan vegnids mazzads tranter il 1939 ed il 1945 pli paucs Gidieus: Gerald Reitlinger ha stimà il 1953 lur dumber sin 4,2 fin 4,7, Raul Hilberg il 1961 sin 5,1 milliuns. Martin Gilbert ha calculà il 1982 in dumber d’unfrendas da 5,7 milliuns. Il 1987 ha l’‹Enciclopedia dal holocaust›, ch’è vegnida scritta d’in collectiv d’auturs internaziunal, purtà ensemen or da blers stadis las stimaziuns las pli exactas ch’eran pussaivlas da quel temp ed è vegnida sin la cifra da ca. 5,6 milliuns.
1945
En l’ost:
Dumbers totals da las unfrendas gidieuas
Tras archivs sovietics ch’èn vegnids dads libers a partir dal 1990 han pudì vegnir controlladas las cifras d’unfrendas per la Pologna e l’Uniun sovietica ch’eran stadas fin qua intschertas. Tranter auter han ins pudì evaluar glistas da deportaziun, uraris da trens e glistas da commembers da cuminanzas gidieuas d’avant e suenter il holocaust. Igl è sa mussà ch’il dumber da las victimas dals champs da concentraziun dad Auschwitz era pli bass che supponì, ma ch’igl eran vegnids mazzads be là 1,1 milliuns umans, tranter quels almain 900 000 Gidieus.
1945
En il vest: thumb|220px|Praschuniers a Dachau beneventan lur liberaturs (29 d’avrigl 1945)
Sontg Imperi roman
Caracter da l’Imperi
La pussanza guvernativa exclusiva n’avevan ni l’imperatur ni ils prinzis electurs ni la totalitad d’ina communitad sco la Dieta imperiala. L’Imperi na sa lascha classifitgar ni sco stadi federativ ni sco federaziun da stadis. I na deva betg ina simpla aristocrazia, dentant er betg in’oligarchia. Tuttina reuniva l’Imperi en sasez tratgs caracteristics da tut questas furmas da stadi. L’istorgia da l’Imperi è stada segnada da la dispita davart ses caracter. Gist uschè pauc sco quai ch’igl è reussì da rumper il chaprizi dals singuls territoris n’è l’Imperi betg sa dividì en in stadi federativ luc.
Holocaust
Gidieus
Be paucs Gidieus han sminà las dimensiuns dal «destin» ch’era previs per els. Las infurmaziuns davart champs d’exterminaziun che cursavan enturn il 1942/43 adina dapli en ils ghettos gidieus da la Pologna, da la Lituania e da la Bielorussia han blers considerà sco puras tunas. In plan d’extincziun da tut ils Gidieus pareva als blers a l’entschatta nunvardaivel, gia en vista a las dimensiuns che quel avess stuì avair. Blers crajevan d’almain pudair surviver cun far lavur da sclav fin ch’ils Tudestgs sajan victorisads.
Procedura da decisiun
Sin dumonda da Himmler ha Hitler surdà a quel ils 16 da fanadur 1941 il cumond da SS, polizia ed SD er en l’ost. Fin la fin da l’onn ha Himmler extendì las gruppas d’acziun da 3000 sin 33 000 umens, e quai cun integrar abitants dals territoris occupads ch’eran pronts da sa gidar. Ils 31 da fanadur ha Hermann Göring incumbensà Heydrich d’elavurar in «plan cumplessiv» per la «schliaziun finala da la dumonda dals Gidieus». Il text è vegnì suttamess a Göring be per suttascripziun, vul dir ch’el dueva autorisar plans che vegnivan gia realisads. Il prim d’avust ha Hitler cumandà per funk als schefs da las gruppas d’acziun d’al rapportar cuntinuadamain davart lur resultats.
Escalaziun
Gidieus sovietics han ins sajettà il pli tard dapi ils 24 da zercladur 1941 (umens) resp. a partir dals 15 d’avust (dunnas, uffants e glieud veglia). A partir da l’october èn er vegnids deportads Gidieus tudestgs ed ha cumenzà la construcziun d’emprims champs d’exterminaziun. Davent dals 25 da november han ins er sajettà Gidieus tudestgs. Ils 8 da december han ins cumenzà ad assassinar Gidieus cun svapurs. A partir dal favrer 1942 èn er Gidieus da l’Europa dal Vest e dal Sid vegnids deportads en l’Europa da l’Ost. A partir dal mars èn stads en funcziun champs d’exterminaziun cun chombras da gas; Gidieus deportads en quests champs vegnivan mazzads immediat suenter lur arriv.
Segunda Guerra mundiala
Germania
La finamira visada da l'entschatta ennà è ina posiziun da pussanza mundiala e la «reordinaziun rassistica dal continent (europeic)». Per consolidar la «Heimatfront» e per duvrar a moda optimala las capacitads conquistadas vegn l'emprim evitada ina guerra sur duas fronts.
Holocaust
Preistorgia
Tar las premissas istoricas dal holocaust tutga surtut l’antisemitissem modern ch’è sa furmà en l’Europa a partir da ca. l’onn 1870; quel aveva ina lunga preistorgia en l’antigiudaissem cristian. Il naziunalsocialissem da sia vart è sa furmà e sa sviluppà surtut pervi da l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) e la Crisa economica mundiala dals onns 1929–1932.
Sontg Imperi roman
L’Imperi fin la mesadad dal 18avel tschientaner
Dapi l’onn 1658 regiva Leopold I il Sontg Imperi roman. Sias activitads vegnan pir retschertgadas da radent dapi ils onns 1990. Ses agir vegn descrit sco prudent e segnà d’in vast orizont. Sch’ins tira en consideraziun la situaziun da partenza suenter la guerra ed il fatg che la reputaziun imperiala sa chattava al punct il pli bass, ha Leopold er gì in success considerabel. Cun cumbinar differents instruments da pussanza al èsi reussì da puspè liar ils stans da l’Imperi pitschens – e remartgablamain er ils pli gronds – a la constituziun e l’imperatur. Accentuar ston ins en spezial sia politica da maridar, il med per auzar il stan ed il fatg che Leopold ha surdà da tuttas sorts titels melodius. Il pli impurtant per l’Imperi vegn il novavel dretg da prinzi electur per Ernst August da Hannover l’onn 1692 ad esser stà sco er la concessiun al prinzi electur da Brandenburg da dastgar manar per la Prussia che n’appartegneva betg a l’Imperi il titel ‹retg en Prussia› a partir da l’onn 1701.
Segunda Guerra mundiala
Cumenzament
Ils onns suenter il 1920 enfin la fin da la Segunda Guerra mundiala il 1945 daventa il faschissem ina direcziun politica pli e pli impurtanta en vastas parts da l'Europa. Benito Mussolini surpiglia la pussanza en l'Italia l'onn 1922 cun il Marsch sin Roma. Il 1936 attatga l'Italia, che aveva fermas relaziuns cun il Reich Tudestg, l'Etiopia; l'avrigl 1939 vegn annectada l'Albania.
Holocaust
Delinquents
thumb|220px|Accusads durant ils Process da Nürnberg (1946/47) Il holocaust n’è betg stà il project d’ina singula autoritad e n’è betg vegnì realisà be da singuls delinquents incumbensads cun l’execuziun. Anzi al han bleras instituziuns da tut ils secturs da la societad tudestga pussibilità, purtà, planisà, organisà e realisà. Dapi las perscrutaziuns da Raul Hilberg vegnan examinads ils process da decisiun birocratics, la spartiziun da la lavur, las cumpetenzas e la collavuraziun da las singulas partiziuns, ma er interess communabels, il consens ideologic e colliaziuns praticas tranter las veglias e las novas elitas, la direcziun e la populaziun.
Frantscha
thumb|220px|Arrestaziun da Gidieus a Paris (october 1944) Ils 27 da mars 1942 han ins deportà l’emprima giada er Gidieus franzos: in tren ha transportà 1112 persunas da Compiègne en il Champ da concentraziun Auschwitz. Il matg ha Heydrich visità Paris per discutar cun il Reschim da Vichy davart in grond program da deportaziun. Latiers è er vegnida introducida la staila dals Gidieus. Ils 16 e 17 da fanadur ha la polizia arrestà a Paris tar ina gronda razzia radund 13 000 Gidieus senza pass valaivel. Quels han ins manà cun trens regulars dal Champ da rimnada Drancy en il Champ da concentraziun Auschwitz e per ordinari mazzà immediat. Er or da la zona da la Frantscha che n’era betg occupada èn vegnids deportads a partir dals 17 d’avust 1942 Gidieus immigrads inclus lur uffants, e quai cumbain che quels giudevan atgnamain sco burgais franzos protecziun legala. Suenter che la Wehrmacht ha occupà ils 11 da november 1942 la part da la Frantscha che n’era betg occupada fin qua, han ils collavuraturs dad Eichmann organisà quests transports. En la zona enturn Nizza ch’era occupada dals Talians han las instanzas franzosas e talianas savens refusà fin il settember 1943 d’extrader ils Gidieus; dapli che la mesadad dals Gidieus franzos è mitschada da la deportaziun. Radund 75 000 dad els èn vegnids deportads, da quai han survivì ca. 3000.
Segunda Guerra mundiala
Guerra da posiziun a la front dal vest, 1939
La finala n'ha dentant lieu nagin'attatga il 1939, cunquai che Hitler sto stuschar l'attatga 29 giadas pervia da nauschas cundiziuns meteorologicas e pervia da bler pli grondas sperditas che planisà en Pologna (22 % perditas tar ils aviuns da guerra, 25 % tar ils tancs).
Holocaust
Persecuziun dals Gidieus en il Reich tudestg 1933–1939
La stad 1935 ha la basa da partida da la NSDAP organisà danovamain acziuns da boicot. Sinaquai ha il reschim naziunalsocialistic relaschà il settember en tutta prescha las Leschas da Nürnberg, las qualas han restrenschì massivamain ils dretgs da burgais dals Gidieus tudestgs. «Gidieus cumplains» e «mez Gidieus» han ins definì en ordinaziuns ch’èn vegnidas furnidas pli tard. Betg Gidieus che maridavan in Gidieu resp. ina Gidieua u che sa convertivan a la religiun gidieua vegnivan declerads independentamain da lur provegnientscha sco «Gidieus d’intenziun». Ils onns 1936 e 1937 n’ha Hitler strusch discurrì da Gidieus e n’ha mess ad ir naginas novas mesiras per lur expulsiun definitiva. Ma ils 30 da november 1937 duai el – tenor Goebbels – avair confermà: «Ils Gidieus ston davent or da la Germania, gea or da l’entira Europa.» Quai vegnia anc a durar in temp, ma el saja «fermamain decis» da realisar quai. Il 1938, ensemen cun l’armament e la preparaziun da la guerra, ha il reschim naziunalsocialistic danovamain rinforzà la persecuziun dals Gidieus. Uschia han els per exempel stuì surpigliar «tipics» prenums e nums da famiglia gidieus (il schaner), èn vegnids spogliads en massa suenter l’annexiun da l’Austria (mars), han stuì annunziar lur entira facultad (avrigl), n’han retschet pli naginas incumbensas ed approvaziuns statalas (settember). Percunter è vegnì introducì l’october in bul dals Gidieus; quel han ins giustifitgà cun mesiras a l’exteriur cunter emigrants gidieus. Gidieus senza nums tipics han stuì surpigliar l’avust 1938 supplementarmain tar dunnas il num ‹Sara› e tar umens il num ‹Israel›.
Dumbers totals da las unfrendas gidieuas
Il lieu commemorativ Yad Vashem a Jerusalem dumbrava il december 2010 bundant quatter milliuns unfrendas ch’eran registradas en la cartoteca da persunas, vul dir identifitgadas cun num. 2,2 milliuns da quests nums han attribuì confamigliars u amis, ils auters han ins retschertgà en archivs.
Sontg Imperi roman
La Pasch vestfalica
Fin la fin dal 20avel tschientaner eran ins da l’avis che la Pasch vestfalica haja destruì l’Imperi. Hartung ha motivà quai cun l’argument che la pasch haja prendì a l’imperatur tut las pussaivladads e dà als Stans da l’Imperi praticamain libertad d’agir illimitada. L’Imperi saja «ì en scalgias», «ì en mieulas» – i sa tractia pia d’ina «disgrazia naziunala». Sulettamain la dumonda da religiun hajan ins schlià, l’Imperi dentant saja crudà en in’immobilitad ch’haja la finala fatg ir en decadenza quel. thumb|220px|Triumphus Pacis, represchentaziun allegorica da la Pasch vestfalica. Germania maina il char che vegn tratg dal liun habsburgais e da l’evla da l’Imperi. En il char sesa in anghel da pasch. Il dieu da la guerra Mars e rentà vi dal char. Stampat dal 1649 Durant il temp curt suenter la Pasch vestfalica ed er anc durant il 18avel tschientaner han ins dentant percepì quella tut auter. Ins ha beneventà la cunvegna sco nova lescha da basa che valeva dapertut nua che l’imperatur – il simbol da l’unitad da l’Imperi – vegniva acceptà cun ses privilegis. Las fixaziuns da la pasch han tschentà ils dominis territorials e las differentas confessiuns sin in plaun giuridic unifitgà. Latiers ha il contract determinà ils mecanissems ch’ins aveva stgaffì suenter la crisa da constituziun a l’entschatta dal 16avel tschientaner e ch’eran sa cumprovads. Las fixaziuns da la Pasch da Prag ha la Pasch vestfalica sbittà. Georg Schmidt ha scrit resumond: «La pasch ha ni chaschunà la fragmentaziun dal stadi ni l’absolutissem dals prinzis. (...) La pasch ha punctuà la libertad dals stans, n’ha dentant betg fatg dals stans stadis suverans.»
Leschas da basa
Cunquai è il svilup da la constituziun da l’Imperi stà terminà en general. Ils scienziads da dretg public han dentant er quintà ils differents contracts da pasch da l’Imperi tar la constituziun da quel. Exempels èn la Pasch da Nimwegen dal 1678/79 e la Pasch da Rijswijk dal 1697, en las qualas ins ha midà ils cunfins d’insaquantas parts da l’Imperi. Quintà vitiers han ins però er ils differents relaschs da l’Imperi, oravant tut il relasch da l’Imperi il pli giuven da l’onn 1654 e la reglamentaziun davart la Dieta imperiala eterna dal 1663.
Holocaust
Emprims mazzaments en massa e deportaziuns
Ils 21 da settember 1939 avevan Adolf Hitler, Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich ed Albert Forster fixà sco finamira a curta vista da manar entaifer in onn tut ils Gidieus sin territori dal Reich en in «reservat da Gidieus» sper Lublin en Pologna e da far prestar els là lavur sfurzada. Per quest intent ha Adolf Eichmann, da quel temp manader da la «Centrala per l’emigraziun da Gidieus a Prag», elavurà il Plan Nisko. Dals 18 fin ils 28 d’october 1939 ha el fatg manar radund 5000 Gidieus da Vienna, Katowice ed Ostrava a Nisko ed als ha sfurzà da construir in champ transitoric apparent per «translocaziuns» che duevan avair lieu pli tard. Quests transports eran previs sco fasa d’emprova e da preparaziun per deportaziuns cumplessivas or da las parts occidentalas dal Reich; suenter protests locals als han ins però interrut. Ils deportads èn per gronda part fugids sur il cunfin en la Pologna da l’Ost u en morts en il champ da la fom e dal fraid.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
Istoriografs d’ozendi numnan magari il Recess da la dicta imperiala la davosa lescha da basa, perquai che quel ha stgaffì ina basa dal tuttafatg nova per la constituziun da l’Imperi. Savens vegn il recess dentant considerà sco entschatta da la fin da l’Imperi, quai che na giustifitgescha betg ch’el vegnia classifitgà sco lescha da basa. Tenor Anton Schindling duai l’analisa istorica tuttina prender serius el sco schanza per ina nova lescha che dueva furmar in imperi renovà.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
Ils 17 da settember, suenter la destrucziun da la defensiva polaca organisada da l'armada tudestga, il collaps dal stadi polac e la fugia da la regenza polaca en Rumenia cumenza l'occupaziun sovietica da la Pologna da l'Ost – quai en concordanza cun il Patg da nunagressiun tudestg-sovietic. L'Armada cotschna occupa parts da la Pologna da l'Ost (en emprima lingia l'Ucraina dal Vest, la part dal vest da la Bielorussia ed il territori enturn Vilnius) senza fruntar sin resistenza militara. Tuttina datti 3000 victimas tar l'Armada cotschna. Pir ils 18 da december 1939 ha quest'acziun per consequenza per la regenza polaca en exil da declerar in stadi da guerra cun l'Uniun Sovietica. Il Reginavel Unì e la Frantscha na decleran dentant betg la guerra a l'Uniun Sovietica.
Holocaust
Champs d’exterminaziun
thumb|180px|Foto clandestina che mussa co ch’il commando spezial sto brischar las baras dals umans ch’èn vegnids gasifitgads (Auschwitz-Birkenau, 1944) Tar la planisaziun dals champs d’exterminaziun la primavaira 1941 aveva Hitler consentì a Hans Frank ch’il Guvernament general possia daventar sco emprim «liber da Gidieus», vul dir ch’ils Gidieus che vivevan là duevan vegnir expulsads en ils territoris sovietics occupads. Sa mussond però ch’il decurs da la guerra rendeva quai adina pli difficil, han ils Gauleiter en la Pologna ch’era occupada da la Germania dumandà da pudair mazzar en massa ils Gidieus che sa chattavan en ils ghettos dal lieu. Quels eran surchargiads ed i sa derasavan epidemias. L’inabilitad da lavurar apparenta, la ristga d’infecziun e la grevezza per ils Tudestgs e la Wehrmacht che resultava da «mangiaders inutils» èn stads intgins dals pretexts per clamar suenter «schliaziuns radicalas» per ils abitants dals ghettos.
Sontg Imperi roman
La Pasch vestfalica
Ils resultats da las tractativas da pasch mussan quant absurda che questa guerra è stada. Cicely Veronica Wedgwood manegia: «Suenter ch’ins aveva sfarlattà tantas vitas d’umans per in niz uschè pitschen, avessan ils umans stuì chapir quant illusoric ch’igl è da vulair laschar decider la spada davart avis da cardientscha. (...) La guerra n’ha schlià nagins problems. Ses effects directs ed indirects èn stads u negativs u devastants. En l’istorgia da l’Europa è questa guerra in exempel remartgabel per in conflict senza senn, pertge ch’ella ha ruinà la morala e destruì l’economia, è stada socialmain degradanta, ha gì raschuns confusas, in decurs varià ed in success minim.»
Segunda Guerra mundiala
La Segunda Guerra mundiala è stada marcada dad ina ferma ideologisaziun – savens cun tratgs rassistics – che ha chaschunà numerus crims da guerra ed invasiuns violentas e per il pli sistematicas sin la populaziun civila u sin praschuniers da guerra. Pertutgads da quai èn stads ils territoris controllads da la Germania sut il naziunalsocialissem, respectivamain da l'imperi dal Giapun. Bleras da las gruppas socialas sesentas là valevan sco inferiuras. Cun la finamira naziunalsocialistica da gudagnar spazi da viver e cun il concept da Blut und Boden era medemamain colliada la destrucziun da la «razza gidieua»: quai aveva Adolf Hitler annunzià il schaner 1939 en cas dad ina guerra e la finala è questa destrucziun era vegnida persequitada sistematicamain. Durant l'uschenumnà holocaust èn morts totalmain sis milliuns Gidieus. Ca. quatter milliuns commembers dad autras gruppas exclusas ed explotadas, surtut ils Slavs, èn daventads victimas dad ina guerra da destrucziun ideologica che ha en sia fasa finala era pretendì bleras victimas tudestgas.
Questa guerra ha la Germania decidì la primavaira cleramain per ses avantatg cun l'Operaziun Weserübung en Norvegia, nua ch'ella è prevegnida ad in access britannic en Norvegia. Silsuenter ha la Germania battì la Frantscha entaifer paucas emnas en la Campagna da Frantscha; ina part da l'armada britannica ha dentant pudì sa retrair da Dünkirchen sin l'insla. La Frontscha ha collavurà parzialmain suenter sia capitulaziun, ma la Gronda Britannia è sa defendida cun success en il cumbat aviatic per l'Engalterra. Las emprovas da l'Italia dad er expander en il territori mediterran suenter avair conquistà l'Africa Orientala taliana il 1935 n'èn dentant betg reussidas. Las intervenziuns da las truppas tudestgas han manà l'onn 1941 a la Campagna da l'Africa ed a la Campagna dal Balcan. L'assagl tudestg sin l'Uniun Sovietica alliada e l'attatga dal Giapun sin ils Stadis Unids il medem onn han definitivamain dà a la Segunda Guerra mundiala sia dimensiun da politica mundiala. Ella ha cumpiglià dus terzs da tut ils stadis e trais quarts da la populaziun mundiala.
Sontg Imperi roman
Rolla da l’imperatur tenor dretg constituziunal
Scienziads dal dretg dal 18avel tschientaner categorisavan las cumpetenzas da l’imperatur savens en trais gruppas. Tar l’emprima gruppa tutgavan ils uschenumnads dretgs comitials (latin iura comitialia), ils quals la Dieta imperiala stueva approvar. A quels dretgs appartegnevan tut ils acts da regenza essenzials sco la taglia, leschas, decleraziuns da guerra e conclusiuns da pasch che pertutgavan l’entir Imperi.
La segunda gruppa cumpigliava la iura caesarea reservata limitata, ils privilegis imperials limitads. Per l’execuziun da quels stuevan ils prinzis electurs dar il consentiment u almain lur approvaziun. A quels dretgs appartegnevan la convocaziun da la Dieta imperiala e la concessiun da dretgs da batter munaida e duana.
Congress da Vienna e Confederaziun tudestga
Il Congress da Vienna è ì a fin senza avair renovà l’Imperi. Sinaquai han ins fundà ils 8 da zercladur 1815 la Confederaziun tudestga sco colliaziun lucca dals stadis tudestgs. Fin l’onn 1866 ha l’Austria manà la confederaziun sco pussanza presidiala.
Temp autmedieval
En l’Italia era Friedrich II, ch’aveva centralisà l’administraziun dal Reginavel sicilian tenor exempel bizantin, crudà en in conflict cun il papa e cun las citads situadas en il nord da l’Italia. En il decurs da la dispita è Friedrich, in um fitg cultivà, schizunt vegnì discredità sco anticrist. A la fin pareva Friedrich d’esser vegnì militarmain suren, ma lura è el mort ils 13 da december 1250. Gia l’onn 1245 aveva il papa destituì el sco imperatur.
L’Imperi sut ils Ottons
Cun pliras campagnas militaras en l’Italia èsi reussì ad Otto I da conquistar la part dal nord da la peninsla e d’integrar il reginavel dals Langobards respectivamain dals Talians en l’Imperi. I n’è dentant mai reussì d’integrar dal tuttafatg l’Italia imperiala. thumb|220px|Heinrich II e [[Imperatura Kunigunde|Kunigunde vegnan encurunads da Cristus. Maletg or dal cudesch da pericopas da Heinrich II]] Enaquella che Otto II ha numnà ses cusrin Karl duca da la Lorena Bassa, èn sa schliadas las ultimas colliaziuns cun il Reginavel francon occidental-franzos ch’existivan anc en furma da relaziuns da parentella. Karl era in descendent da la schlattaina dals Carolings ed il medem mument il frar giuven dal retg francon occidental Lothar. Cuntrari a tschertas pretensiuns da la scienza n’èsi dentant betg stà uschia ch’in ‹franzos malfidaivel› fiss daventà in vasal d’in retg ‹tudestg›. Talas categorias da pensar n’eran anc betg enconuschentas da quel temp, tant pli che la classa franco-germana a la testa dal Reginavel francon occidental discurriva anc in tschert temp suenter la separaziun vinavant ses dialect tudestg vegl. Otto II ha plitost tschertgà in avantatg per sasez enten chatschar in cugn en la famiglia dals Carolings. Lothar ha reagì a moda vehementa ed omaduas parts han chargià la dispita emoziunalmain. Las consequenzas da questa ruttadira tranter ils descendents da l’Imperi francon èn dentant sa mussadas pir pli tard. Sin fundament dal fatg che la conscienza franzosa era sa sviluppada pli e pli fitg, è la monarchia franzosa uss vegnida considerada sco independenta da l’imperatur.
Prinzis electurs
Il collegi dals prinzis electurs è sa sviluppà en il temp medieval tardiv; la Bulla d’aur da l’onn 1356 ha fixà set prinzis per il collegi. I deva ils trais prinzis electurs religius da Magonza, Cologna e Trier ed ils quatter prinzis electurs profans, il retg da la Boemia, il marches da Brandenburg, il cont palatin dal Rain ed il duca da la Saxonia.
Holocaust
1945
Quasi dapertut en ils champs èn sa furmadas organisaziuns da praschuniers, las qualas han l’emprim exequì là las pli impurtantas funcziuns socialas per garantir la survivenza e tgira dals cumpraschuniers.
Sontg Imperi roman
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
Ils 6 da mars da l’onn 1629 han ins decretà l’Edict da restituziun. Igl è stà il davos act da legislaziun d’impurtanza d’in imperatur en l’Imperi. Sco gia la bandegiada da Friedrich V è er quest document naschì da la pretensiun da pussanza da l’imperatur. L’edict pretendeva che la Pasch da l’Imperi d’Augsburg vegnia realisada tenor interpretaziun catolica. Lasuenter avevan tut ils chapitels catedrals, las claustras ed ils uvestgieus ch’ils suverans protestants avevan secularisà dapi il Contract da Passau da turnar als catolics. Quai avess per l’ina muntà la recatolisaziun da gronds territoris protestants. Per l’autra fiss la posiziun da pussanza da l’imperatur vegnida rinforzada considerablamain, perquai che dumondas da religiun vegnivan decididas fin qua communablamain da l’imperatur, dals Stans da l’Imperi e dals prinzis electurs. Cunter quest edict hai dà ina coaliziun surconfessiunala dals prinzis electurs. Els na vulevan betg acceptar che l’imperatur relaschia senza lur consentiment in edict talmain rigurus.
Caracter da l’Imperi
Sco ‹uniun tetgala› steva l’Imperi sur blers territoris e stgaffiva tenor dretg imperial cundiziuns da basa per ils differents regents territorials. Quests principadis u ducadis eran quasi independents, dentant betg suverans. Els renconuschevan l’imperatur almain sco chau da l’Imperi ideal ed eran suttamess a las leschas da l’Imperi, a sia giurisdicziun ed als conclus da la Dieta imperiala. Il medem mument eran els dentant er participads a la politica da l’Imperi, oravant tut tras l’elecziun dal retg, la capitulaziun electorala, la participaziun a la Dieta imperiala ed ad autras represchentanzas dals stans. Uschia pudevan els influenzar la politica da l’Imperi.
Cuntrari ad auters pajais n’eran ils abitants betg subdits directs da l’imperatur. Mintga commember da l’Imperi, pia mintga territori ch’era directamain collià cun l’Imperi, aveva ses agen regent territorial. En las citads da l’Imperi eran quai ils magistrats.
Segunda Guerra mundiala
Da l'attatga sin la Pologna fin a la terrada da la Frantscha, 1939–1940
En l'emprima fasa da la guerra conquista la Germania la Pologna (settember 1939) sco era grondas parts da la Scandinavia (surtut l'avrigl 1940) e da l'Europa Occidentala (matg/zercladur 1940). La svelta sconfitta da la Frantscha n'aveva nagin spetgà, era betg Stalin, l'allià da Hitler. Tuttina na cuntanscha Hitler betg sia finamira principala, numnadamain quella da tegnair davent la Gronda Britannia da la guerra, da la sfurzar da ceder u da la batter militarmain. Quai daventa evident il pli tard l'october 1940. La Gronda Britannia resta il sulet pajais ch'è davent dal cumenzament da la guerra l'unic adversari da la Germania abel dad agir permanentamain.
Holocaust
Procedura da decisiun
Ils 21 da matg aveva Himmler suttamess quests trais manaders en scrit ad in’«incumbensa speziala dal Führer», numnadamain d’exequir ses «servetschs spezials» en ils territoris che duevan vegnir occupads. Ils 17 da zercladur als ha Heydrich instruì a Berlin a bucca da metter ad ir en quests territoris ina «purificaziun» cunter Gidieus e communists. En ses cumonds d’acziun dals 29 da zercladur 1941 als ha el anc ina giada clamà en memoria questas incumbensas. Ils 2 da fanadur ha Heydrich enumerà las gruppas da persunas ch’els duevan mazzar tenor incumbensa. El ha cumplettà la glista explicitamain cun «Gidieus en posiziun statala e da partida» ed ha er uschiglio fatg diever da terms fitg nunprecis che lubivan als delinquents d’extender las gruppas da las unfrendas. En ulteriurs cumonds è la Wehrmacht vegnida instruida da surdar tut ils praschuniers da guerra gidieus a la SS. En tutta cas na paran ils adressats betg d’avair disponì d’in cumond general da vart da la Chanzlia dal Reich da mazzar tut ils Gidieus.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
Ils 28 da settember capitulescha la chapitala Varsovia, suenter ch'ella è vegnida enserrada da truppas tudestgas ils 18 da settember e stada exposta ad in bumbardament intensiv ils 27/28 da settember. In di pli tard sto la fortezza da Modlin vegnir cedida.
Guerra da posiziun a la front dal vest, 1939
Ils 3 da settember decleran la Frantscha ed il Reginavel Unì la guerra a la Germania. Ils 5 da settember cumenzan ils Franzos in'offensiva limitada e plitost simbolica cunter il territori da la Saar. Ils Tudestgs na sa defendan betg e sa retiran a la bastiun dal vest bain segirada. Suenter resti ruassaivel a la front dal vest. Quella fasa vegn numnada «Guerra faussa» (tudestg: «Sitzkrieg», franzos: «drôle de guerre», englais «phony war»). Cun l'excepziun da singulas scaramutschas d'artigliaria na datti naginas autras attatgas. Da la vart tudestga arriva ina maschina da propaganda: cun placats e parolas clom'ins sur autpledaders als Franzos: «Pertge faschais guerra?» u «Nus na vegnin betg a sajettar sco emprims».
Holocaust
Champs d’exterminaziun
Per camuflar ils mazzaments previs serviva per in circul da Gidieus privilegiads il Champ da concentraziun (numna «ghetto») Theresienstadt a Terezín sper Prag. Il 1941 han ins endrizzà quel sco champ transitoric per il transport da pli tard en ils champs d’exterminaziun. Gidieus da la Germania pudevan schizunt sa «cumprar en» là sut l’empermischun apparenta da vegnir provedids. En il champ da concentraziun vivevan dapli che 140 000 Gidieus sin pitschen spazi e cun in’«administraziun autonoma gidieua» minimala. Ad ina delegaziun da la Crusch cotschna han ins mussà il fanadur 1944 quest champ da concentraziun sco lieu nua ch’ils praschuniers mainian apparentamain ina vita relativamain «normala».
Segunda Guerra mundiala
La guerra cunter l'Uniun Sovietica fin Stalingrad, 1941–1943
En las battaglias da la primavaira dal nov onn po Charkow, la segund gronda citad da l'Ucraina, vegnir conquistada ils 28 da matg en ina guerra da destrucziun. Tranter ils 15 ed ils 21 da matg van a fin ils cumbats. Ils 2 da zercladur cumenza la vaira battaglia sin l'insla Krim per la citad da Sewastopol. Ils defensurs sa dostan vehementamain. Ils 5 da fanadur va a fin la battaglia. Ils 21 da fanadur surpassan las forzas tudestgas il Don ed inizieschan uschia ils emprims pass per l'avanzament sin Stalingrad. Dus dis pli tard pon els conquistar la citad da Rostow al Don. Las operaziuns per gudagnar nov territori en il Caucasus sa splegan entaifer paucas emnas. Ils 4 d'avust conquistan els Stawropol, ils 9 d'avust Krasnodar e surpassan il flum Kuban. Als alliads rumens reusseschi da surpigliar la defensiun sovietica a la costa da l'ost da la Mar d'Azov davent dal nord e dad avrir la peninsla da Taman da «davos». Er il massiv da l'Elbrus vegn conquistà, ils 21 d'avust sgulatscha la bandiera imperiala da guerra, l'uschenumnada «Reichkriegsflagge» sin il piz da 5633 meters autezza. In'attatga sin la citad da Tuapse cumenzada ils 26 d'avust vegn retegnida suenter dus dis. Persuenter vegnan conquistadas ils 31 d'avust, resp. ils 6 da settember suenter grevas battaglias las citads da port dad Anapa sco era da Novorossijsk, la pli impurtanta basa da la flotta da la Mar Naira. En l'auta muntogna conquistan truppas tudestgas ils pass ils pli impurtants ed ad interim passan ellas en ina largia front vers il sid; ellas s'avanzan fin en il vitg muntagnard Pßchu, 20 kilometers avant la costa da la Mar Naira dasper Gudauta. En l'ost da l'Elbrus stattan las truppas tudestgas e rumenas en las parts fluvialas dal Baksan e dal Terek fin a Naurskaja. En il nord sa sperda la front a la Kuma, en la steppa da Nogajer ed en la steppa da Kalmyken.
La guerra dals partisans
Cun l'invasiun da las truppas tudestgas vegn instradada en plirs stadis da l'Europa ina transfurmaziun tenor las ideas naziunalsocialisticas pertutgant la politica d'occupaziun, l'ideologia da rassas e la politica da populaziun. Quellas ideas emprovan ils occupants da cuntanscher cun tut ils meds da la repressiun. Quai pertutga surtut la resistenza politica e militar-politica e la minoritad gidieua che daventa en l'entir territori da pussanza l'object da persecuziun e destrucziun.
Holocaust
Italia
Suenter la cupitga da Mussolini e l’Armistizi da Cassibile han truppas da la Wehrmacht occupà il settember 1943 vastas parts da l’Italia. Radund in mais suenter l’occupaziun ha Eichmann incumbensà in’unitad mobila sut SS-Hauptsturmführer Theodor Dannecker d’arrestar e deportar ils Gidieus. L’unitad ha fatg pliras razzias, tranter auter a Roma nua ch’èn vegnids arrestads ils 16 d’october 1943 1259 Gidieus. En il fratemp era sa constituida cun agid tudestg la Republica socialistica taliana, la quala ha declerà en la Charta da Verona ils Gidieus talians sco persunas da l’exteriur ostilas. Ils 30 da november 1943 ha il minister da l’intern Guido Buffarini-Guidi ordinà che tut ils Gidieus stoppian vegnir arrestads e manads en champs da concentraziun talians. Da vart tudestga ha Friedrich Bosshammer substituì Dannecker; quel ha organisà da Verona ennà la «soluziun finala da la dumonda dals Gidieus». Champs da rimnada e transitorics sa chattavan a Borgo San Dalmazzo, Fossoli, Risiera di San Sabba e Bulsaun. Dapli che 9000 Gidieus èn vegnids deportads tranter l’october 1943 ed il december 1944, per gronda part ad Auschwitz. En la regiun da Triest era activ il persunal da l’«Acziun Reinhard» ch’aveva midà il settember 1943 da la Pologna en l’Italia. Anc ils 26 d’avrigl 1945 èn vegnids commess là mazzaments.
Sontg Imperi roman
Prinzis da l’Imperi
En cumparegliaziun cun il dumber dals prinzis religius ch’è sa reducì fin la fin da l’Imperi per in terz, è il dumber dals prinzis profans s’augmentà a passa il dubel. La Matricla da l’Imperi da Worms da 1521 dumbrava anc 24 prinzis profans da l’Imperi. A la fin dal 18avel tschientaner devi 61.
Segunda Guerra mundiala
Germania
Il genocid vegn giustifitgà cun l'apparenta inferiuradad da la «razza gidieua» sco era cun ina teoria da conspiraziun. Tenor quella hajan quasi tut ils Gidieus dal mund la finamira da dominar, respectivamain dad extirpar la «razza germana».
Holocaust
Plans da deportaziun
Il november 1940, suenter la Battaglia da l’Engalterra, è il Plan Madagascar daventà illusoric. Tuttina al menziuneschan tschertas actas tudestgas anc fin l’entschatta 1942. A partir dal 1941 hai num en ils documents ch’i vegnia tschertgada ina «soluziun finala territoriala» en in lieu che saja anc da definir. Himmler e Heydrich han tratg en consideraziun d’expulsar ils Gidieus suenter la guerra cunter l’Uniun sovietica en regiuns pauc ospitaivlas da l’autra vart da l’Ural, sco las palids da Pripjat u ils champs da la Mar Polara, e d’als laschar ir a frusta là.
Segunda Guerra mundiala
Germania
La populaziun tudestga ha sentiments da vendetga ed è indignada pervia dal Contract da Versailles e resenta surtut las pretensiuns da reparaziun sco diras e malgistas ed ins dat la culpa unilateralmain als stadis centrals. La revisiun dal Contract da Versailles ed il return dal Reich Tudestg en il circul da las pussanzas mundialas èn adina stads aspirads energicamain da la generalitad tudestga, da la burgaisia tudestga cun ideas monarchistas ed antirepublicanas e da l'elita economica. Per ils naziunalsocialists è quai percunter mo ina finamira d'etappa.
En il memorial secret per il plan da quatter onns da l'avust 1936 pretenda Hitler che la disponibilitad da l'armada tudestga e l'abilitad da l'economia da far guerra stoppian esser garantidas entaifer quatter onns. Mo uschia possi ins engrondir il spazi da viver, resp. la basa per materias primas e per l'alimentaziun per il Reich Tudestg. Per quai formulescha el dus scenaris: l'emprim duai esser cuntanschì fin il 1941/42 en cas dad in svilup politic e militar disfavuraivel, il segund fin il 1944/45 en cas da perspectivas favuraivlas. Ils 5 da november 1937 precisescha el sias finamiras da guerra davant las forzas da commando dal militar tudestgas e da la politica exteriura («Hossbach-Niederschrift»).
Holocaust
Dumbers totals da las unfrendas gidieuas
thumb|180px|Conferenza da Wannsee: Glista ch’enumerescha il dumber da Gidieus che vivan en ils singuls stadis europeics Fin ils onns 1990 sa laschavan ils dumbers da las victimas dal holocaust be stimar a moda approximativa. Durant il holocaust avevan gasettas naziunalsocialisticas savens numnà cifras realisticas areguard il dumber d’unfrendas. Uschia ha la gasetta ‹Der Danziger Vorposten› fatg menziun ils 13 da matg 1944 da «grondas sperditas» dal giudaissem en l’Europa da l’Ost. Be en la Pologna e l’Ungaria sajan vegnids «eliminads» tschintg milliuns Gidieus, ulteriurs 1½ milliuns sajan exposts a «mesiras legalas» correspundentas. En il Process da Nürnberg cunter ils delinquents da guerra principals è vegnida numnada il 1946 l’emprima giada la cifra approximativa da sis milliuns Gidieus che sajan vegnids mazzads. En ina decleranza sut engirament ha Wilhelm Höttl, ch’è stà fin il 1945 collavuratur en l’Uffizi central da la segirtad dal Reich (Reichssicherheitshauptamt, RSHA). rapportà ch’el saja vegnì a savair dad Adolf Eichmann il suandant:
Segunda Guerra mundiala
Cumenzament
Dapi il 1930 è il naziunalsocialissem creschì ad in moviment da massa en Germania. Ils 30 da schaner 1933 vegn surdada la pussanza politica ad el ed a ses alliads conservativs da dretga: Adolf Hitler vegn nominà chancelier da l'imperi dal president da l'imperi Hindenburg. Hitler furma or dals naziunalsocialists e da la Partida naziunala dal pievel tudestg (tudestg: DNVP Deutschnationale Volkspartei) il «Kabinett Hitler». La revisiun da l'urden internaziunal – gia ina finamira da regenzas tudestgas precedentas suenter il Contract da pasch da Versailles – appartegna al program dals naziunalsocialists ed a lur alliads. Las emprimas duas finamiras vegnan per gronda part cuntanschidas cun l'annexiun dal territori dal Saarland al Reich Tudestg l'onn 1935, cun l'invasiun en il Rheinland demilitarisà l'onn 1936, cun l'uschenumnà «Anschluss» da l'Austria e cun la separaziun da las Sudetas da la Tschecoslovachia en la cunvegna da Minca dal 1938. Quai tut vegn favurisà da la politica d'appeasement englaisa e franzosa, la quala visava ina communicaziun paschaivla cun la Germania naziunalsocialistica. Era suenter l'invasiun en l'uschenumnada «Rest-Tschechei» (ils territoris restants da la Tschecoslovachia che n'appartegnan ni a la Slovachia ni a las Sudetas ni a la Pologna) il mars 1939 datti mo protests da la vart franzosa e britannica. Pauc pli tard dat la Lituania enavos il Memelland a la Germania sin basa da las relaziuns oppressiunantas. La Slovachia daventa in agen stadi lià fermamain a la Germania entras in contract da protecziun. L'Engalterra e la Frantscha vulan limitar l'expansiun tudestga e fan a la Pologna ed er a la Rumenia ina decleraziun da garanzia che vegn midada curt suenter en in'allianza formala.
Gia il 1936 attatga l'Italia, che ha contacts pli stretgs cun il Reich Tudestg, l'Etiopia ed annectescha ils 7 d'avrigl 1939 l'Albania.
L'avust 1939 signeschan la Germania e l'Uniun Sovietica nunspetgadamain in patg da nunagressiun, pli tard era numnà il «Patg da Hitler-Stalin». En in protocol supplementar secret dal patg vegn decidì davart la repartiziun da l'Europa en «sferas d'interess» fixadas geograficamain, ma uschiglio betg definidas pli detagliadamain. Per l'ina vai qua per la divisiun da la Pologna tranter la Germania e l'URSS; per l'autra era per la conquista e l'occupaziun dad ulteriurs territoris (tranter auter dals stadis baltics e da la Finlanda) sco era dad ulteriuras parts da la Rumenia via l'URSS.
Sontg Imperi roman
La Pasch vestfalica
Omaduas citads en las qualas las negoziaziuns avevan lieu sco er las vias da colliaziun tranter ellas avev’ins vulì demilitarisar (quai ch’è dentant mo vegnì realisà per Osnabrück) e tut ils ambassadurs han survegnì accumpagnament liber. Per intermediar èn delegaziuns da la Republica da Venezia, dal papa e dal Danemarc sco er represchentants d’autras pussanzas europeicas idas en Vestfalia. A la fin èn tut las pussanzas europeicas danor l’Imperi osmanic, la Russia e l’Engalterra sa participadas a las negoziaziuns. Sper l’intent da contrahar tranter l’Imperi e la Svezia han las negoziaziuns ad Osnabrück survegnì il caracter d’ina reuniun da l’Imperi, tar la quala ins ha er tractà dumondas confessiunalas e constituziunalas. A Münster han ins tractà las cundiziuns generalas europeicas e las midadas dals dretgs feudals en connex cun l’Ollanda e la Svizra. Plinavant han ins tractà qua la Pasch da Münster tranter la Spagna e la Republica da l’Ollanda.
L’Imperi fin la mesadad dal 18avel tschientaner
Leopold I ha cumbattì la politica da reuniun dal retg franzos Ludivic XIV ed ha empruvà da svegliar resistenza tar ils circuls e stans da l’Imperi cunter las annexiuns franzosas da territoris da l’Imperi. Quai mussa che la politica da l’Imperi n’era anc betg daventada mo in’agiunta da la politica da pussanza gronda habsburgaisa sco che la duevan pratitgar ses successurs.
Temp medieval tardiv
Ultra da quai hai dà novs problems cun la baselgia, sco per exempel il Schisma da l’occident. Pir Sigismund ha pudì dismetter il schisma sa referind al conciliarissem. Cun la mort da Sigismund l’onn 1437 è la chasa luxemburgaisa morta ora en lingia directa. Uss hai tutgà als Habsburgais da surpigliar l’onur roiala. Quella han els pudì defender bunamain senz’interrupziun fin la fin da l’Imperi.
La Pasch vestfalica
Bain han tut ils Stans da l’Imperi survegnì tut ils dretgs da suveranitad ed il dretg d’allianza che la Pasch da Prag aveva annullà. Cun quai n’era dentant betg manegià la suveranitad cumplaina dals territoris, quai ch’ins percorscha er vi dal fatg che quest dretg vegn numnà en il text da contract tranter auters dretgs che vegnivan gia applitgads daditg. Il dretg d’allianza na dastgava betg sa drizzar vers l’imperatur e l’Imperi, vers la pasch publica u vers quest contract – er quai cuntradi ad ina suveranitad cumplaina dals territoris da l’Imperi. Tenor l’avis da giurists contemporans era il dretg d’allianza en mintga cas in vegl dretg da disa dals Stans da l’Imperi ch’è mo vegnì fixà a scrit en il contract.
Il num da l’Imperi
thumb|200px|La curuna da l’Imperi sin ina gravura da [[Johann Adam Delsenbach]] Cura che l’Imperi è sa furmà amez il 10avel tschientaner n’aveva el anc betg il predicat ‹sontg›. L’emprim imperatur Otto I e ses successurs vesevan sasezs sco represchentants da Dieu sin terra ed entras quai sco emprims protecturs da la baselgia. Uschia vegnivan els er valitads dals auters. I na fascheva pia betg basegn da punctuar la ‹sontgadad› da l’Imperi. L’imperi aveva num vinavant Regnum Francorum orientalium ni en furma curta Regnum Francorum.
En il decurs da l’uschenumnà interregnum dal 1250 fin il 1273, durant il qual i n’è betg reussì ad in dals trais retgs elegids da sa far valair cunter ils auters, è la pretaisa da vulair esser il successur da l’Imperi roman sa colliada cun il predicat sontg; igl ha dà ordlonder il num Sacrum Romanum Imperium. Il num latin Sacrum Imperium Romanum è documentà l’emprima giada l’onn 1254. En documents tudestgs cumpara el var 100 onns suenter (sut l’imperatur Karl IV). Precis durant il temp senza imperatur han ins pretendì la pussanza tant pli energicamain – schebain ch’i n’è betg sa midà bler londervi il proxim temp.
Derivanza e dretg da disa
Il scienzià da dretg public dal 18avel tschientaner Kaspar Achatius Beck ha definì ils dretgs da disa ch’eran er usitads e renconuschids en autras terras sco suonda: «Observanza da l’Imperi ni derivanza numn’ins quellas leschas che n’èn betg vegnidas introducidas tras leschas ni contracts explicits, mabain tras la disa e tras tradiziuns, sin las qualas las leschas da l’Imperi ed ils contracts sezs sa basan savens.»
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Questas dispitas èn stadas catastrofalas per l’Imperi. La Prussia na vuleva betg rinforzar l’Imperi, mabain duvrar el per ses agens intents. Ils Habsburgais eran offendids perquai che blers stans da l’Imperi avevan allianzas cun la Prussia e perquai ch’ins n’aveva betg elegì in Habsburgais sin il tron da l’imperatur. Lur politica sa concentrava uss bler dapli sin l’Austria e sia pussanza. Il titel d’imperatur vegniva quasi mo pli desiderà pervi da ses tun e ses rang pli aut visavi tut ils regents europeics. Las instituziuns da l’Imperi eran daventadas lieus d’acziun secundars da la politica da pussanza e la constituziun da l’Imperi n’aveva betg da far bler cun la realitad. Cun instrumentalisar la Dieta imperiala ha la Prussia empruvà da tutgar l’imperatur e l’Austria. Oravant tut l’imperatur Josef II è quasi sa retratg dal tuttafatg da la politica da l’Imperi. Al cumenzament aveva el anc empruvà da refurmar la Dretgira da chombra da l’Imperi. Pervi da la resistenza dals Stans da l’Imperi che vulevan sa deliberar da l’uniun da l’Imperi ha el dentant fatg naufragi. Quests stans na vulevan betg pli laschar dictar lur fatgs ‹interns› avant dretgira. Josef ha smess frustrà.
Holocaust
Tschechia
Il matg 1942 è vegnì commess sin il protectur dal Reich Reinhard Heydrich in attentat mortal. Sco mesira da retorsiun han ils naziunalsocialists mazzà tut ils abitants dals vitgs Lidice e Ležáky. Durant il temp da l’occupaziun tudestga sa chattavan sin territori tschec il Champ da concentraziun Theresienstadt sco er plirs champs exteriurs dal Champ da concentraziun Flossenbürg, tranter auter Leitmeritz (Litoměřice). Dals 118 310 Gidieus che derivavan dals pajais tschecs èn 78 000 daventads in’unfrenda dal holocaust; 26 100 èn emigrads.
Champs d’exterminaziun
Sajettadas en massa èn bainspert vegnidas consideradas sco «ineffizientas». Quai betg mo perquai ch’il tempo da mazzar era bass, mabain er pervi da problems dals delinquents cun la lavur da mazzar: quella era stentusa, in stress psichic e surtut memia pauc discreta. Metodas da mazzar anonimisadas duevan sbassar u gidar a superar dal tuttafatg las retegnientschas dals delinquents.
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
Las dispitas religiusas en l’Imperi faschevan part da la concepziun da Karl V ch’includeva in imperi habsburgais universal, ina monarchia universalis. Quella cumpigliava la Spagna, ils territoris d’ierta austriacs ed il Sontg Imperi roman. I n’è dentant ni reussì ad el d’etablir in imperi d’ierta ni da laschar midar la curuna d’imperatur tranter la lingia austriaca e la lingia spagnola dals Habsburgais.