cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uniun sovietica
Segunda Guerra mundiala e suenterguerra
Ils 22 da zercladur 1941 ha la Germania attatgà nunspetgadamain l’Uniun sovietica violond uschia il patg e la collavuraziun ch’aveva durà radund in onn e mez. En il decurs da paucs mais èsi reussì a la Germania da conquistar vastas parts da la Russia europeica. Sin via vers ost han ils Tudestgs commess gronds crims da guerra. La finamira dals naziunalsocialists era clera: mazzar numerus abitants da l’Uniun sovietica e metter en sclavitid ils survivents; da las ruinas da l’Uniun sovietica dueva nascher nov territori per colonisaturs tudestgs.
Svizra
Radio e televisiun
Emetturs da radio privats datti en Svizra dapi il 1983. Emetturs da televisiun privats èn surtut activs a nivel regiunal. Daspera giogan – sper las purschidas da dretg public – ils emetturs privats da la Germania, da la Frantscha e da l’Italia mintgamai in’impurtanta rolla en la regiun linguistica respectiva.
Uniun sovietica
Minister da defensiun
Ils politichers ch’han occupà l’impurtant post dal minister da defensiun (numnà fin il mars 1946 ‹Cumissari dal pievel›) èn stads: Trotzki, Frunse, Woroschilow, Timoschenko, Stalin, Bulganin (2 giadas), Wassilewski, Schukow, Malinowski, Gretschko, Ustinow, Sokolow, Jasow e Schaposchnikow.
Divisiun administrativa
Formalmain era l’Uniun sovietica organisada sco federaziun. Dal 1956 fin il 1991 sa cumponiva quella da 15 republicas socialisticas sovieticas (che vegnivan er numnadas republicas d’uniun):
Architectura
Suenter la Revoluziun d’october èn l’art e l’architectura da la Russia resp. da l’Uniun sovietica stads segnads d’in spiert ordvart avantgardistic. Il nov stil aveva gia cumenzà a sa far valair a l’entschatta dal 20avel tschientaner en l’interacziun cun auters stils en Russia ed en tut l’Europa. Al nov stil dal constructivissem u raziunalissem – segnà ferm dal stil dal Bauhaus – appartegnan architects sco Kasimir Malewitsch, Wladimir Tatlin, Alexander Rodschenko, El Lissitzky, Alexander Wesnin, Ilja Golosow, Konstantin Melnikow u Moisej Ginzburg. Tranter ils onns 1920 e 1933 è però vegnì sviluppà bler sin il palpiri e mess enturn pauc en la realitad. Dals edifizis realisads meritan speziala menziun l’edifizi da l’Iswestija a Moscau da G. Grigori Barchin (1927), ina cuschina gronda a Moscau da A. Meskow (1929), la Chasa da l’instrucziun tecnica a Leningrad dad Alexander Gegello e D. Krischewski (1932), il Mausoleum da Lenin a Moscau da A. Schtschussew, la chasa da club ‹Putilows cotschens› a Leningrad dad A. Nikolski (1926), ina banca da W. Wesnin (1927) ed in implant electric da S. Grusenberg, tuts dus ad Iwanowo-Wosnessensk sco er bleras chasas d’abitar da quel temp.
Svizra
Dretg da burgais svizzer
Il dretg da burgais svizzer sa lascha be acquistar ensemen cun il dretg da burgais d’ina vischnanca e dal chantun. Cumpareglià cun auters pajais ha la Svizra in dretg da burgais restrictiv ed en ils singuls chantuns existan regulaziuns che divergeschan per part ina da l’autra. Tar persunas da l’exteriur che vivan en il pajais na daventan ils uffants che naschan en Svizra betg automaticamain burgais svizzers.
Uniun sovietica
Divisiun administrativa
Tenor l’artitgel 73 da la constituziun avevan las republicas socialisticas sovieticas il dretg da puspè sortir da l’uniun. Mintga republica d’uniun aveva si’atgna chapitala; sco chapitala da l’Uniun sovietica aveva Moscau però in status spezial. Sper la constituziun da l’entira uniun aveva mintga republica si’atgna constituziun. Tut questas constituziuns duevan garantir la separaziun da las pussanzas tant orizontala (legislativa, executiva, giudicativa) sco er verticala (dretgs da la federaziun e dretgs da las singulas republicas). En la pratica aveva la regenza centrala però surpiglià praticamain tut las cumpetenzas da decisiun; las instanzas da las singulas republicas pudevan be pli exequir quellas.
Svizra
Il stadi federal modern
Il 1923 han la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein segnà il contract da duana ch’è en vigur fin oz.
Uniun sovietica
Dal 1985 al 1991: refurmas e dissoluziun da l’Uniun sovietica
thumb|200px|Reagan e Gorbatschow il 1985 Dapi l’entschatta dals onns 1980 è il svilup economic da l’Uniun sovietica stà segnà da ratas da creschientscha ch’èn sa sminuidas cuntinuadamain. A partir dal 1985 ha il nov secretari general Michail Gorbatschow instradà emprimas refurmas. Tras Perestrojka (transfurmaziun) e Glasnost (avertezza) dueva vegnir refurmà il socialissem real e creà in nov pensar critic. Tras quai èn ils problems dal sistem vegnids a la glisch per propi; la discussiun publica davart quels ha flaivlentà la posiziun da la regenza centrala. Il moviment da refurma è sa fatg pli e pli independent; la partida ha pers plaunsieu la controlla e n’ha betg pudì reagir, damai ch’i mancava al process da democratisaziun il rom instituziunal. Areguard la politica da l’exteriur è vegnida instradada ina politica da detensiun e da discharmament cumplessiva. Las refurmas iniziadas da Gorbatschow n’han betg manà a la creschientscha giavischada. I n’è betg reussì da sviluppar vinavant l’industria cun promover gronds cumbinats (reuniuns da manaschis); ed er l’augment d’investiziuns en il sectur agrar n’è betg vegnì da mitigiar la mancanza da mangiativas. Ultra da quai ha la corrupziun creschenta gì per consequenza che resursas centralas èn sfugidas pli e pli or da maun al stadi.
Svizra
Preistorgia
Il territori da la Svizra odierna è populà dapi il temp paleolitic. Fastizs da la Cultura magdaleniana èn per exempel vegnids a la glisch en il Kesslerloch sper Thayngen. Pir suenter l’ultim temp da glatsch, l’uschenumnada glazialisaziun da Würm, è la Svizra Bassa – surtut ils territoris enturn ils lais – vegnida colonisada pli spess tras palissaders. Cun il cumenzament dal temp da fier è suandada la colonisaziun celtica da la Bassa. Chats sper La Tène en il chantun Neuschatel han dà a l’entira perioda dal temp da fier pli nov ses num. Ils Celts han tgirà relaziuns commerzialas fin en l’intschess cultural grec.
Enclavas ed exclavas
La vischnanca da Samnaun è stada sur lung temp in’exclava funcziunala, damai che la via d’access manava fin il 1912 sur territori statal da l’Austria. Oz furma la vischnanca in’exclava da duana.
Materias primas e producziun d’energia
La Svizra è povra da materias primas; explotads vegnan glera, chaltschina, arschiglia, granit e sal.
Uniun sovietica
Medias
thumb|200px|Frontispizi da la Prawda, ca. 1950 Entaifer las medias ch’eran dominadas da la lingia unifurma statala merita la gasetta Prawda (‹Vardad›) menziun speziala. La gasetta è cumparida l’emprima giada il 1912 sco instrument socialistic drizzà cunter la Russia zaristica. Entaifer l’Uniun sovietica è la Prawda lura daventada l’organ da partida ch’ha gidà a moda decisiva a derasar la doctrina statala. Ma er suenter la fin da l’Uniun sovietica – ed ina crisa durant ils onns 1990 – ha la Prawda pudì sa posiziunar da nov e cumpara fin oz.
Industria
L’industria da l’Uniun sovietica n’era betg centralisada dal tuttafatg, mabain sutdividida en cumplex da producziun territorials. La finamira era che quels vegnian da proveder sasez senza esser dependents da resursas d’ordaifer.
Economia d’energia
Avant il 1956 consistiva la rait electrica da l’Uniun sovietica da pliras raits parzialas ch’eran independentas ina da l’autra. Silsuenter èn quellas vegnidas colliadas successivamain ina cun l’autra ad indesch rintgs electrics. Il 1991 muntava la prestaziun da tut ils implants electrics cun la quala vegniva alimentada la rait electrica radund 325 GW.
Valuta
thumb|120px|Rubel russ La valuta uffiziala da l’Uniun sovietica furmava il rubel ch’era dividì en 100 copecas. Confurm al program da partida ha Lenin manà natiers l’onn 1922 in’iperinflaziun. Cun quest pass ha el vulì realisar la finamira tenor la doctrina communistica da dismetter successivamain ils daners u almain da reducir la muntada da quels. Damai ch’i na fiss betg stà pussaivel d’enchaminar questa via per decret, ha el svalità tut il chapital da finanzas ch’era en circulaziun. Suenter plirs onns segnads da conflicts militars e da crisas economicas è il traffic monetar vegnì reducì a l’intschess naziunal. Quai vul dir che betg ina suletta copeca pudeva bandunar il pajais (cun excepziun dal martgà nair e da cas da fugia dal pajais).
Constituziun
Formalmain era l’Uniun sovietica in stadi federativ che vegniva furmà da las republicas d’uniun. Facticamain vegniva il stadi però manà a moda centralistica e dominà da la Republica sovietica russa. Nominalmain vegniva l’URSS regida democraticamain tras cussegls (russ Совет/Sowjet) resp. tras il parlament. Ma en realitad è la pussanza adina stada en ils mauns dals manaders da la Partida communistica da l’Uniun sovietica. Sut Stalin ha quella manà il pajais a moda totalitara, pli tard plitost a moda autoritar-dictatorica. Vers la fin da l’Uniun sovietica è Michail Gorbatschow sa stentà sut ils chavazzins Glasnost e Perestroika da stgaffir instituziuns democraticas per propi.
Svizra
Mastergnanza ed industria
Da las 1 035 000 persunas occupadas en l’industria e la mastergnanza lavuravan il 2013 31,7 % en il sectur da construcziun, 10,4 % en l’industria d’uras e d’instruments da precisiun, 9,6 % en l’elavuraziun da metal, 9,5 % en la construcziun da maschinas e vehichels, 6,8 % en la chemia, 6,4 % en l’alimentaziun, 1,4 % en l’industria da textilias e 24,2 % en l’ulteriura industria.
Uniun sovietica
Economia
Ultra da quai han las expensas militaras surdimensiunadas engrevgià il budget statal. Per motivs ideologics e politica da pussanza ha l’Uniun sovietica stgaffì e mantegnì forzas armadas a gronda dimensiun. Per pudair garantir la paritad militara e strategica cun ils Stadis Unids duvrava l’Uniun sovietica 18 % da l’entrada naziunala per il militar, entant ch’i vegnivan impundids per la producziun da bains da consum be 6 %.
Svizra
Il stadi federal modern
Sco emprima dunna è Elisabeth Kopp vegnida elegida il 1984 en il Cussegl federal.
Uniun sovietica
Scienza
Malgrà la guerra civila, catastrofas da la natira, intervenziuns militaras (en ils onns 1920) resp. il stalinissem (en ils onns 1930) ha l’Uniun sovietica cuntanschì entaifer paucs onns sin il champ da las scienzas natiralas e da la tecnica il nivel da stadis sco la Germania u ils Stadis Unids. Er durant e suenter la Segunda Guerra mundiala èn las prestaziuns da l’Uniun sovietica sin il champ tecnic e scientific restadas cumparegliablas cun quellas dals Stadis Unids, da la Frantscha, da l’Engalterra, da la Germania e dal Giapun.
Svizra
Economia
Il 2013 ha la Svizra dumbrà 4,3 milliuns persunas occupadas. 3,7 % lavuravan en l’agricultura (sectur primar), 23,9 % en l’industria ed il mastergn (sectur secundar) e 72,4 % en il sectur da servetschs (sectur terziar). La quota da dischoccupads ha muntà ils 31 da december 2015 a 3,7 %.
Uniun sovietica
Architectura
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala è la populaziun creschida fermamain, uschia che la classa dals lavurants è bainprest stada pertutgada d’ina gronda mancanza d’abitaziuns. Cun l’entschatta da l’èra Chruschtschow il settember 1953 èn vegnidas proclamadas en l’entir pajais mesiras da spargn. Il december 1954 ha Chruschtschow radunà ils schefarchitects e funcziunaris da construcziun ad ina gronda conferenza ed ha fatg proclamar publicamain la destalinisaziun da la cultura da construcziun e la fin dal «conservatissem en l’architectura». Sut il motto ‹construir meglier, pli bunmartgà e pli spert› èn vegnidas instradadas midadas radicalas dal concept d’abitar. Il nov stil da bajegiar ha chattà si’expressiun en blocs d’abitaziuns che vegnivan numnads ‹Chruschtschowki› e ch’eran ordinads en abitadis d’edifizis a plattas, ils uschenumnads ‹Chruschtschoby›.
Austria
Provinza romana e migraziun dals pievels 15 a.C. fin 700 s.C.
La gronda part da l’Austria ha l’Imperi roman conquistà l’onn 15 a.C. L’imperatur roman Claudius ha stgaffì enturn 50 s.C. la provinza Regnum Noricum che cumpigliava ina gronda part da l’Austria dad oz. La pli gronda citad romana da questa provinza, Carnuntum, era situada a l’ost da Vindobona che correspunda a la citad da Vienna. Ulteriuras impurtantas citads eran Virunum (al nord da Klagenfurt) e Teurnia (en la vischinanza da Spittal an der Drau).
Uniun sovietica
Geografia
Il territori da l’URSS cumpigliava en tut 22,4 milliuns kilometers quadrat e cun quai radund in sisavel da tut la terra franca dal mund. Dal vest a l’ost s’extendeva il territori da la Mar Naira e da la Mar da l’Ost fin a l’Ocean Pacific sur bunamain 10 000 kilometers. L’extensiun maximala dal nord al sid muntava radund 5000 kilometer. L’Uniun sovietica tangava 11 da las 24 zonas da temp dal mund.
Svizra
Armada svizra
Dapi sia fundaziun l’onn 1848 n’è la Svizra odierna anc mai stada confruntada cun attatgas da forzas terrestras ostilas. Durant la Segunda Guerra mundiala hai però dà repetidamain violaziuns dal spazi d’aria tras aviuns da cumbat tudestgs ed alliads. Tar la pli greva attatga èn morts il prim d’avrigl 1944 a Schaffusa 40 persunas e 270 èn vegnidas blessadas per part grevamain.
Sutdivisiun en spazis natirals
Il Giura svizzer sa lascha cunfinar approximativamain en l’ost e sidost tras la Svizra Bassa, en il nord tras il Rain ed en il nordvest tras l’uschenumnada Porta burgognaisa. Geologicamain furma il Giura ina muntogna faudada relativamain giuvna che s’extenda sur radund 300 kilometers en furma d’ina mesaglina ch’è averta vers il sidost. Sin la lingia Besançon–Yverdon cumpiglia la pli gronda ladezza da la muntogna radund 70 kilometers. Sper Bienna midan las chadainas lur direcziun adina dapli vers ost, il sistem da muntognas daventa pli graschel ed il dumber da las chadainas situadas ina sper l’auter daventa pli pitschen. La chadaina dal Giura la pli orientala, la chadaina dal Lägern, s’extenda precisamain en direcziun vest-ost e finescha en vischinanza da Dielsdorf, nua che las stresas che furman la muntogna sfundran sut la molassa da la Svizra Bassa.
Demografia
En Svizra vegn fatg la differenza tranter esters (populaziun senza dretg da burgais svizzer) e persunas cun biografia da migraziun (populaziun cun ragischs estras). Il term secondo è usità per esters da la segunda generaziun.
Imperialissem
Imperi mundial mongolic
L’ Imperi mundial mongolic è sa furmà tras las conquistas da Dschingis Khan. Ses biadi Kublai Khan ha collià quel pli tard cun l’Imperi chinais (dinastia da Yuan) che cumpigliava vers il 1260 prest l’entira Asia Centrala.
Svizra
Fatgs da sanadad
Per custs da tractament en cas d’accident è mintga emploià assicurà obligatoricamain sur la Lescha federala davart l’assicuranza d’accidents. Er cunter perdita da paja è la gronda part dals emploiads assicurada. Persunas betg emploiadas ston sezzas s’assicurar cunter custs da tractament en cas d’accident.
Imperialissem
Expansiun islamica
Entaifer l’islam, ch’è sa furmà en il decurs dal 7avel tschientaner, ha l’expansiun furmà da l’entschatta ennà ina da las pitgas centralas. Quai ha manà ad in imperialissem per motivs religius. Suenter la mort dal profet Mohammed han las dinastias da califs dals Umayyads ed Abbasids conquistà vastas parts da l’Africa dal Nord sco er l’Asia Anteriura, stgaffind uschia in imperi arab-islamic ch’è sa mantegnì parzialmain fin en il 13avel tschientaner.
Uniun sovietica
Architectura
La fin da la nova architectura è sa manifestada il 1932 a chaschun da la concurrenza per il Palaz dals soviets (ch’è la finala betg vegnì realisà): sa fatgas valair eran las furmas da construcziun tradiziunalas, entant che constructivissem e funcziunalissem vegnan numnads ‹architectura chapitalistica›. In’«architectura idealistica ed utopica» – uschia avevi num uss – «vul sursiglir las etappas ch’èn anc necessarias sin via vers il socialissem ed ha perquai ord vista da la politica in effect cunterrevoluziunar.» Da qua davent han ins favurisà l’architectura tradiziunala e realisà palazs pumpus ed edifizis opulents. Quest stil ch’è stà tipic per l’Uniun sovietica e ses stadis satellits fin vers il 1955 vegn numnà classisicissem socialistic u er ‹stil dals pastiziers›.
Svizra
Fauna
Vaira frequenta è la vulp che sa senta er da chasa en las citads svizras. Ils tais abitan savens ensemen cun las vulps en las medemas taunas ed han perquai er gì da patir antruras da la persecuziun da quellas. Sco ulteriur animal che viva en taunas cumpara en tschertas regiuns alpinas la muntanella. Sper il luf-tscherver datti en Svizra anc singulas populaziuns da giats selvadis (en il Giura). Be fitg plaun returna la ludra puspè en tschertas regiuns. D’entupar vaira savens en lieus abitads è la fiergna alva; la fiergna melna percunter è plitost rara e tegna distanza da l’uman.
Uniun sovietica
Divisiun administrativa
Entaifer las republicas devi circuls e territoris pli vasts als quals ins aveva concedì ina tscherta autonomia e schizunt sutrepublicas autonomas (p.ex. Nachitschewan). Teoreticamain possedevan tut questas entitads caracter statal. Suenter la fin da l’era sovietica han interpretaziuns divergentas da la constituziun sovietica dal 1977 manà en questas regiuns a divers conflicts pli gronds (p.ex. Abchasia u la regiun armena Aut Karabah entaifer l’Aserbaidschan).
Svizra
Divers temas culturals
Il dar jass vala en Svizra sco gieu naziunal. Cun chartas ‹franzosas› vegn giugà en il vest da la lingia Brünig-Napf-Reuss, cun chartas ‹tudestgas› en l’ost da quella.
Il stadi federal modern
Il 1937 èn las organisaziuns da patruns e da lavurants en l’industria da metal e dad uras sa cunvegnidas a la pasch sociala ed a contracts collectivs da lavur. Dapi lura datti be darar chaumas en Svizra.
Origin dal num
Il num latin da la Svizra, ‹Confoederatio Helvetica›, sa referescha a la stirpa celtica antica dals Helvets, ils quals vivevan en la Svizra Bassa ed en parts da la Germania dal Sid dad oz.
Uniun sovietica
Constituziun
La regenza da l’Uniun sovietica n’era betg mo responsabla per la legislaziun, administraziun e giurisdicziun dal stadi, mabain administrava er l’economia. Las decisiuns politicas fundamentalas vegnivan tratgas da la pli impurtanta instituziun politica en il pajais, numnadamain da la Partida communistica da l’Uniun sovietica (PCUS).
Svizra
Istorgia tempriva
thumb|220px|Amfiteater roman ad Avenches (VD) Avant la conquista tras ils Romans vivevan tenor Julius Caesar (‹De bello Gallico›) en il territori da la Svizra odierna divers pievels e sterpas da Celts: ils Helvets (en la Bassa), ils Leponts (en il Tessin), ils Seduns (en il Vallais ed al Lai da Genevra) ed ils Rets (en la Svizra Orientala). En rom da l’expansiun da l’Imperi roman sur las Alps è il territori da la Svizra odierna vegnì integrà fin l’emprim tschientaner a.C. en l’Imperi roman e la populaziun è vegnida romanisada. Las pli impurtantas citads romanas da la Svizra eran Aventicum (Avenches), Augusta Raurica, Vindonissa (Windisch), Colonia Iulia Equestris (Nyon) e Forum Claudii Vallensium (Martigny). En l’antica tardiva è la Svizra vegnida cristianisada nà da las citads. Emprimas sedias episcopalas han ins endrizzà a Genevra, Augusta Raurica/Basilea, Martigny/Sion, Avenches/Losanna e Cuira.
Materias primas e producziun d’energia
En Svizra vegnan elavurads mintg’onn radund tschintg milliuns meters cubic laina. Quai correspunda a ca. dus terzs dal lain utilisabel che crescha suenter mintg’onn. La Svizra importescha dapli laina e products da laina che quai ch’ella exportescha. Mintg’onn vegnan radund sis milliuns meters cubic laina tratgs a niz energeticamain, elavurads a chartun u palpiri e duvrads per far mobiglias u per la construcziun.
Uniun sovietica
Furmas da proprietad
L’Uniun sovietica enconuscheva duas furmas fundamentalas da proprietad: proprietad individuala e proprietad collectiva (proprietad cuminaivla, en la pratica proprietad da societads cooperativas u dal stadi). Questas furmas sa differenziavan fermamain areguard lur cuntegn ed il status giuridic. Tenor la teoria communistica na pudeva il chapital (en il senn da meds da producziun) betg esser en possess individual. Suenter la fin d’ina fasa pli liberala en furma da la Nova politica economica è tut il possess industrial ed il terren da bajegiar daventà proprietad dal pievel resp. dal stadi. Proprietad individuala pudeva be esser la proprietad privata; tut il chapital (meds da producziun) è stà a partir da quel mument automaticamain proprietad statala u da societads.
Svizra
Materias primas e producziun d’energia
In’impurtanta materia prima en Svizra furma la forza idraulica. Las bundant 500 ovras d’accumulaziun ed implants electrics da flums cuvran radund dus terzs dal basegn d’electricitad dal pajais.
Fauna
Da las giaglinas dal pe pailus vivan la giaglina da guaud, l’urblauna, la giaglina da draussa e la giaglina selvadia en las Alps svizras e per part en l’artg dal Giura. Ils effectivs da la giaglina selvadia èn però periclitads fitg ferm pervi dal turissem e l’intensivaziun da la selvicultura. Uschia è la giaglina selvadia gia svanida or da bleras parts da las Prealps e dal Giura dal Nord. Organisaziuns per la protecziun da la natira sa stentan da mantegnair la spezia. La pernisch da gonda colonisescha il cunfin dal guaud. Periclitads fitg ferm èn la pernisch, la quaglia ed il fliaun grond.
Divers temas culturals
Cumbats da vatgas, per ordinari vatgas d’Hérens, han lieu mintga primavaira e stad en la part franzosa dal Vallais.
Politica sociala
L’assicuranza da rentas statalas (AVS), la prevenziun professiunala (cassa da pensiun) e la prevenziun privata furman ensemen il princip da las trais pitgas. Per persunas cun activitad da gudogn è ina prevenziun professiunala obligatorica. La prevenziun privata è voluntaria, vegn però promovida fin ina tscherta summa cun in tractament fiscal privilegià.
Uniun sovietica
Geografia
Sin ses territori disponiva l’Uniun sovietica da cotgla e fier sco materia prima minerala, da ieli e gas sco funtaunas d’energia e sco materias primas da l’industria petrochemica, da metals senza fier e metals prezius, da forza idraulica e da vasts territoris da cultivaziun agricula (surtut ils terrens fritgaivels en l’Ucraina). Cun quai possedeva il pajais tut las resursas natiralas ch’eran necessarias per ina economia publica industrialisada.
Svizra
Demografia
L’aspectativa da vita ha muntà il 2019 85,6 onns tar las dunnas e 81,9 onns tar ils umens. Tenor las Naziuns unidas ha la Svizra enconuschì tranter il 2015 ed il 2020 la segund auta aspectativa da vita en tut il mund.
Sistem da scola
Il sistem da scola svizzer ha ina structura vaira cumplexa. Pervi dal federalissem n’èn ils fatgs da scola per gronda part betg en ils mauns da la Confederaziun, mabain dals chantuns. Il 2015 aveva la populaziun sur 25 onns frequentà en media 13,4 onns la scola, quai ch’è la pli lunga durada en tut il mund.
Agricultura
En las regiuns muntagnardas domineschan l’allevament da muvel e l’economia da latgiras. En la Bassa percunter prevala la cultivaziun da granezza (ierdi, avaina, seghel e furment), tartuffels, tirc, ravas e ravun. Tut tenor las relaziuns climaticas al lieu vegnan vitiers la pumicultura e la viticultura.
Uniun sovietica
Scienza
Terms impurtants da la tecnica militara en il suenterguerra han furmà la concurrenza d’armament cun ils Stadis Unids, il svilup da la bumba atomara e da sutmarins atomars, la bumba idrogenica sco er armas chemicas e biologicas.
Svizra
Politica exteriura
La Svizra è ni commembra da l’Uniun europeica ni dal Spazi economic europeic; percunter existan impurtants contracts bilaterals tranter la Svizra e l’Uniun europeica. In’adesiun a la NATO na fiss betg cumpatibla cun la neutralitad svizra.
Geologia
La structura geologica da la Svizra è surtut segnada da la collisiun tranter las duas plattas tectonicas da l’Africa e da l’Europa durant ils ultims milliuns onns. Las Alps consistan oravant tut da granit, il Giura da crap da chaltschina.
La topografia da la Svizra odierna è marcada da las immensas massas da glatsch ch’èn penetradas ils ultims dus milliuns onns – durant ils differents temps da glatsch – fin lunsch en la Bassa.
Demografia
La spessezza da la populaziun è en la Bassa cun ca. 450 persunas per kilometer quadrat sin 30 % dal territori statal vaira auta (per las relaziuns svizras). En las Alps ed en il Giura percunter vegnan cuntanschidas valurs fitg bassas; il chantun Grischun dumbra be ca. 27 persunas per kilometer quadrat.
Populaziun cun biografia da migraziun
Tar la populaziun cun biografia da migraziun tutgan las persunas ch’èn immigradas en Svizra sco migrants e da las qualas ils geniturs èn naschids a l’exteriur. Ultra da quai tutgan tiers lur descendenza directa ch’è naschida en Svizra (e che po esser estra ubain natiralisada). Ina persuna cun biografia da migraziun po oramai esser tant burgais svizzer sco er burgais d’in auter stadi. Betg part da la populaziun cun biografia da migraziun fan pia las persunas estras da la terza generaziun sco er Svizzers ch’han almain in genitur ch’è naschì en Svizra. Per la fin da l’onn 2013 ha l’Uffizi federal da statistica eruì entaifer la populaziun residenta a partir da 15 onns ina cumpart da persunas cun biografia da migraziun da 24,8 % (2 374 000 abitants).
Uniun sovietica
Geografia
15 – RSS usbeca ]] Sia pli gronda extensiun ha l’Uniun sovietica cuntanschì en il decurs da la Segunda Guerra mundiala cun annectar ils stadis baltics (Estonia, Lettonia e Lituania), la Bessarabia, Tuwa, la part settentriunala da la Prussia da l’Ost sco er regiuns finlandaisas, polacas, tschecoslovacas e giapunaisas. Questa extensiun territoriala è sa mantegnida fin ils onns 1990. L’Uniun sovietica furmava uschia il stadi cun la pli gronda extensiun territoriala coerenta en l’istorgia da l’umanitad pli nova (abstrahà da l’Imperi russ d’avant il 1917, al qual appartegnevan er la Finlanda, parts da la Pologna, la Tirchia dal Nord ed enfin il 1867 l’Alasca). Ed er resguardond tut las epocas istoricas, figurescha l’Uniun sovietica sco in dals pli gronds dominis territorials insumma.
Svizra
Economia
Sin il Global Innovation Index che mesira l’abilitad d’innovaziun da singuls pajais figurescha la Svizra sin l’emprim plaz.
Materias primas e producziun d’energia
Las duas raffinarias d’ieli mineral (Cressier e Collombey) èn colliadas cun la rait da conducts d’ieli europeica.
Esters
Il 2017 dumbrava la Svizra 2 126 400 esters u 25 % da la populaziun. Dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner è la cumpart d’esters adina stada pli auta en Svizra ch’en ils auters pajais europeics. Motivs furman tranter auter las bleras regiuns da cunfin, la posiziun centrala da la Svizra e la pitschna extensiun territoriala dal pajais.
Politica exteriura
Areguard la politica exteriura considerescha la Svizra sasezza sco neutrala, vul dir ch’ella na sa participescha betg a guerras tranter stadis. La neutralitad svizra è vegnida renconuschida il 1815 en rom dal Congress da Vienna. Ella è permanenta ed armada ed è er oz anc renconuschida explicitamain a nivel internaziunal.
Economia
Tenor in studi da la Credit Suisse han ils abitants da la Svizra cun 561 854 dollars la pli auta facultad per persuna en tut il mund (situaziun dal 2016). Mintga dieschavla persuna creschida dispona d’ina facultad en la valur da sur in milliun dollars.
Relaziuns tranter la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein
Las relaziuns tranter la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein vegnan regladas dapi il 1923 en in contract da duana.
Ils buns servetschs da la Svizra
En la politica exteriura da la Svizra han ils buns servetschs ina lunga tradiziun. Sper ils mandats da protecziun giogan quels ina rolla centrala en la politica da pasch da la Svizra. Ils buns servetschs na sa limiteschan ozendi betg a metter a disposiziun a las partidas da conflict il territori statal per las contractivas, mabain muntan adina puspè che la Svizra surpiglia la rolla da mediatura en il conflict.
Imperialissem
Colonialissem portugais e spagnol
Gia dus onns suenter la scuverta da l’America tras Cristof Columbus (1492) ha la cursa tranter las duas pussanzas maritimas Portugal e Spagna culminà en la spartiziun dal mund tras il Contract da Tordesillas. Silsuenter ha cumenzà la colonisaziun da l’America Centrala e dal Sid. Aventuriers sco Hernán Cortés e Francisco Pizarro han accelerà l’explotaziun dals pievels indigens (Aztecs ed Incas) a favur da la Spagna. La finamira era quella da surventscher la populaziun indigena che vegniva resguardada sco ‹nuncivilisada›, vul dir sutsviluppada. Ils Spagnols sut Cortés e Pizarro han mess en sclavitid ils Aztecs ed Incas. Els han agì tenor il princip conquistar (il pajais), destruir (la cultura) ed eriger (agens stadis); ins discurra perquai dal sistem da conquistadores dals Spagnols.
Svizra
Veglia Confederaziun
La refurmaziun che Ulrich Zwingli ha mess ad ir il 1519 a Turitg è sa derasada en la Svizra Bassa ed ha manà a grondas tensiuns tranter ils differents chantuns. Suenter l’Emprima e la Segunda Guerra da Kappel ha la Segunda pasch publica da Kappel dal 1531 manà natiers in cumpromiss: Turitg, Berna, Basilea, Schaffusa e parts dal Grischun èn restads refurmads; ils chantuns originars, Lucerna, Zug, Soloturn e Friburg èn restads catolics. Il 1541, sut Johannes Calvin, è la refurmaziun sa messa tras a Genevra che dueva daventar tras ses operar la ‹Ruma refurmada›. Malgrà quai hai anc dà il 1656 e 1712 en rom da las Guerras da Villmergen conflicts militars tranter las duas gruppas confessiunalas. Ils zwinglians e calvinists èn s’unids il 1536 al confess helvetic, furmond uschia la baselgia refurmada. Quella dueva sa derasar sur l’Engalterra, la Scozia ed ils Pajais Bass en tut il mund.
Fauna
Tranter ils reptils èn da numnar diversas spezias da serps che sa sentan surtut da chasa en las valladas suleglivas al sid da las Alps (sco la vipra dal Giura); en las Alps ed en il Giura è er da chasa la vipra berus u vipra cruschada. Bler pli frequentas èn però serps betg da tissi sco la natra grischa e la natra quadrigliada. Derasadas vastamain èn diversas spezias da luschards. Sco suletta spezia da tartarugas cumpara en Svizra la tartaruga da palì europeica.
Uniun sovietica
Economia
thumb|180px|Miniers a Soligorsk, Bielorussia (1968) Las decisiuns strategicas areguard l’economia (finamiras, meds) vegnivan prendidas da l’Organ central da la partida statala communistica. La finamira a lunga perspectiva era d’eriger ina societad che funcziunava cumplettamain a basa dals princips communistics.
Svizra
Muntognas
Bain la pli enconuschenta muntogna da las Alps svizras è il Matterhorn (4478 m). En la Part Sura Bernaisa furman Eiger (3967 m), Mönch (4107 m) e Jungfrau (4158 m) ina gruppa famusa ch’è er visibla nà da la Bassa. In punct marcant en l’ost dal pajais furma il Piz Bernina (4049 m) ch’è a medem temp il sulet piz sur 4000 m da las Alps Orientalas.
Agricultura
A nivel internaziunal è l’agricultura pauc cumpetitiva, quai tranter auter per ils suandants motivs: las structuras pitschnas (blers manaschis pitschens e mesauns), il terren ch’è per part difficil da cultivar, l’aut nivel da pajas e las perscripziuns severas areguard la tegnida d’animals e la protecziun da la cuntrada. Pli fitg ch’il martgà agrar s’avra (Organisaziun mundiala da commerzi) e pli fitg che l’agricultura en Svizra vegn sut pressiun. La midada da structura da blers manaschis pitschens en las Alps e Prealps vers manaschis gronds en la Bassa perdura dapi decennis. Be tranter il 2000 ed il 2011 è il dumber da las persunas occupadas a temp cumplain en l’agricultura sa sminuì per 23 280 sin 72 715. Il dumber da manaschis è medemamain ì enavos marcantamain, entant che la surfatscha utilisada n’è strusch sa reducida. La Confederaziun sustegna l’agricultura cun meds considerabels (subvenziuns resp. pajaments directs liads a cundiziuns).
Origin dal num
Suenter la fin da la Veglia Confederaziun l’onn 1798 ha la Frantscha numnà il stadi satellit confurm a la pratica ‹Republica helvetica›. Cur che la Svizra è sa constituida da nova il 1803 sco stadi federal han ins recurrì a la denominaziun Confederaziun svizra (‹Schweizerische Eidgenossenschaft›) per sa cunfinar da la Republica helvetica centralistica e politicamain instabila. L’expressiun ‹Confoederatio Helvetica› è vegnida introducida il 1848 a chaschun da la fundaziun dal stadi federal. Quella vegn applitgada dapi il 1879 sin las munaidas svizras e sa chatta dapi il 1948 sin il sigil da la Confederaziun; medemamain furma el la basa da l’abreviaziun u sigla ‹CH›. Sco num uffizial dal pajais han ins fixà en la Constituziun federala dal 1848 ‹Confederaziun svizra›.
Asil
L’onn 2014 han 23 765 persunas dumandà asil en Svizra. La gronda part derivan da l’Eritrea, da la Siria, da l’Afghanistan e da Sri Lanka.
Veglia Confederaziun
Las victorias en las Guerras da la Burgogna ed en la Guerra svabaisa e lur tactica d’infantaria moderna han manà al bun renum dals guerriers svizzers ed han fatg flurir ils servetschs da mercenaris. En regiuns ruralas da la Svizra Centrala è il mercenariat sa mantegnì fin en il 19avel tschientaner sco impurtant factur economic.
Economia
Las marcas ed interpresas las pli custaivlas en Svizra èn (tenor Interbrand): Nescafé (Nestlé), Credit Suisse, UBS e Zurich Insurance Group. Economiesuisse è la pli gronda federaziun tetgala da l’economia svizra; l’Uniun sindicala svizra represchenta ils interess dals sindicats.
Uniun sovietica
Geografia
8 – RSS lettona
Svizra
Traffic da viafier
Dapi ils onns 1990 han ins endrizzà pliras viafiers urbanas. Quellas cuvran en il fratemp la gronda part dal traffic a curta distanza che sa splega sin binaris.
Uniun sovietica
Art figurativ
Ma damai che Lenin era da l’avis che l’art sa laschia be giustifitgar politicamain sch’el vegnia er chapì ed acceptà da la vasta populaziun, è il constructivissem vegnì remplazzà a partir dals onns 1930 tras il realissem socialistic. Quel è vegnì legitimà ideologicamain e dueva segnar l’art e la cultura da l’Uniun sovietica e dals ulteriurs stadis dal bloc da l’ost fin en ils onns 1990 (cun in accent spezial fin la mort da Stalin l’onn 1953). En il realissem social manca tutta abstracziun ed estetisaziun; el dueva tematisar a moda optimistica la vita dals lavurers e la tecnica en il mintgadi socialistic. Artists ch’eran orientads als stils da la moderna han resentì questa vieuta sco art bunmartgà per la massa ed èn ids en l’emigraziun interna.
Svizra
Materias primas e producziun d’energia
L’energia atomara contribuescha en media 39 % da la producziun d’electricitad svizra, l’enviern fin 45 %. Las tschintg ovras atomaras en Svizra han ina prestaziun totala da 3,2 gigawatt; lur disponibilitad annuala munta a radund 90 %.
Uniun sovietica
Dal 1939 al 1945: Segunda Guerra mundiala
Sut il pseudonim ‹Interpresa Barbarossa› ha l’armada tudestga cumenzà ils 22 da zercladur 1941 la guerra cunter l’Uniun sovietica. En la schientscha istorica russa è questa guerra enconuschenta sut il num ‹Gronda guerra patriotica›. Ils 24 d’avust 1941 ha l’Uniun sovietica occupà ensemen cun la Gronda Britannia la Persia ch’era stada fin qua neutrala. Malgrà disfidanza vicendaivla han las Conferenzas da Teheran e da Jalta manà ad ina coaliziun tranter l’Uniun sovietica, la Gronda Britannia ed ils Stadis Unids cunter la Germania.
Sport
Il sport, tant quel da massa sco er il sport d’elita, èn vegnids sustegnids e promovids fermamain tras il stadi. Entaifer l’administraziun statala existiva in’organisaziun speziala ch’aveva l’incumbensa da promover la generaziun giuvna e da chattar talents empermettents che vegnivan alura furmads en scolas da sport.
Constituziun
L’incumbensa principala da l’executiva, dal Cussegl dals ministers, era d’administrar l’economia. Durant ses entir temp d’existenza è il Cussegl dals ministers stà occupà cun politichers ch’eran loials envers la Partida communistica. Il parsura dal Cussegl dals ministers era adina er commember dal Biro politic che furmava l’instanza da decisiun centrala da la PCUS. Savens ha er il secretari general da la partida sez occupà quest mandat. Entaifer il Cussegl dals ministers aveva il parsura ina posiziun dominanta envers ils auters ministers.
Dapi la constituziun dal 1978 furmava il Congress dals deputads dal pievel il gremi legislativ il pli aut da l’Uniun sovietica. L’incumbensa la pli impurtanta dal Congress furmava l’elecziun d’ina radunanza legislativa pli pitschna e permanenta, numnadamain dal Soviet superiur cun ses parsura ch’era a medem temp schef da stadi. Teoreticamain aveva il Congress dals deputads dal pievel il dretg da decider autonomamain davart novas leschas; facticamain sa reuniva el però mo darar, e quai be per approvar sbozs da lescha dal Cussegl dals ministers u dal Soviet superiur. Il Soviet superiur aveva il dretg d’interpretar las leschas e da relaschar ensemen cun il Cussegl dals ministers decrets en ils cas nua ch’i deva intschertezzas en la legislaziun vertenta.
Svizra
Fauna
En Svizra viva in grond dumber da spezias d’utschels. Ils lais e flums svizzers furman impurtants territoris da paus e d’envernada per utschels da l’aua (diversas spezias dad andas, pernischs da l’aua, marels, sfunsellas e.a.). Dals utschels da prada èn surtut frequents il crivel ed il girun da mieurs; ma er milans cotschens e milans stgirs cumparan regularmain. L’evla da la pizza colonisescha en il fratemp puspè l’entir artg alpin. Er ils effectivs da sprers gronds e da sprers pitschens èn sa revegnids e puspè stabils. Il tschess barbet ch’era vegnì extirpà è puspè vegnì recolonisà.
Veglia Confederaziun
En vista als scumbigls e las devastaziuns da la Guerra da trent’onns è la Confederaziun sa decidida il 1647, en rom dal Defensiunal da Wil, per la «neutralitad armada perpetna» ed è sa cuntegnida en las guerras dal 17avel e 18avel tschientaner a moda pli u main neutrala. Ils 24 d’october 1648 han ils chantuns svizzers cuntanschì en la Pasch vestfalica lur independenza dal Sontg Imperi roman, uschia che la Svizra è daventada definitivamain in stadi suveran.
Uniun sovietica
Geografia
Suenter il 1945 cunfinava l’Uniun sovietica en il vest cun la Rumenia (1208 kilometers), l’Ungaria (103 kilometers), la Tschecoslovachia (97 kilometers), la Pologna (1258 kilometers), la Mar da l’Ost, la Finlanda (1340 kilometers) e la Norvegia (196 kilometers); en il nord cun la Mar da Barents, la Mar da Kara, la Mar da Laptew, la Mar da la Sibiria da l’Ost e la Mar da Tschuktschen; en l’ost cun la Mar da Bering, l’Ocean Pacific, la Mar d’Okhotsk e la Mar dal Giapun; en il sid cun la Corea dal Nord (19 kilometers), la Republica Populara da la China (6513 kilometers), la Mongolia (3485 kilometers), l’Afganistan (2264 kilometers), l’Iran (2013 kilometers), la Tirchia (529 kilometers) e la Mar Naira. Il cunfin dal pajais aveva en tut ina lunghezza da 19 025 kilometers.
Svizra
Mastergnanza ed industria
Il 2008 ha la cumpart da l’industria a la creaziun da valur cuntanschì en Svizra il nivel da la Germania e surpassà quel dal Giapun. Il motiv è quel che l’industria svizra producescha bains da fitg auta qualitad sco products medicinals, farmaceutica, instruments da precisiun ed uras da luxus. En cifras absolutas è la producziun industriala en Svizra cun radund 100 milliardas dollars bundant pli gronda che quella da la Belgia, da la Norvegia u da la Svezia e sa chatta pli u main sin l’autezza da quella dal Taiwan e dals Pajais Bass. Midà en ina valur per persuna sa chatta la Svizra schizunt sin l’emprim plaz en tut il mund cun radund 12 400 dollars, avant il Giapun cun 8600 dollars e la Germania cun 7700 dollars.
Uniun sovietica
Constituziun
En la pratica vegnivan però bleras da las incumbensas enumeradas survart exequidas da la suletta partida lubida, la Partida communistica da l’Uniun sovietica. Facticamain prendeva la partida las decisiuns fundamentalas che vegnivan alura surpigliadas da la regenza; en quest senn aveva la regenza plitost ina rolla da ratificaziun che da decisiun. In’entira retscha da mecanissems procurava che la regenza portia las decisiuns da la partida. Bain pudevan ils burgais da l’Uniun sovietica decider tar tut las elecziuns, a tge candidats ch’els vulevan dar la vusch. Ma tut ils candidats stuevan appartegnair a la Partida communistica e vegnivan nominads da quella; uschia pudeva la PCUS occupar tut las impurtantas posiziuns en la regenza cun persunas ch’eran loialas envers la direcziun da la partida. Las persunas ch’exequivan tals uffizis vegnivan survegliads strictamain tras la PCUS per evitar ch’els svieschian da la lingia uffiziala.
Svizra
Traffic da viafier
La gronda part da las lingias da viafier (3007 km) vegnan gestiunadas da las Viafiers federalas svizras (VFS). Quellas persulas transportan mintg’onn bundant 300 milliuns passagiers. La segund lunga rait da viafier maina l’anteriura Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn, oz BLS, (440 km), la terz lunga la Viafier retica (384 km). Daspera datti en Svizra ulteriuras 47 societads da viafier privatas; ils acziunaris principals da quellas èn per ordinari il maun public. Il 2007 è vegnì avert il Tunnel da basa dal Lötschberg ed il 2016 il Tunnel da basa dal Son Gottard che furma il pli lung tunnel dal mund.
Uniun sovietica
Dal 1939 al 1945: Segunda Guerra mundiala
A partir dals 30 da november 1939 ha l’Uniun sovietica fatg guerra cunter la Finlanda. Parts da quella èn vegnidas transfurmadas en la Republica socialistica sovietica carelo-finlandaisa. Sinaquai è l’Uniun sovietica vegnida exclusa da la Societad da las naziuns. Il 1940 ha l’Uniun sovietica annectà ils trais stadis baltics Estonia, Lettonia e Lituania sco er la Bessarabia rumena (la Moldavia da pli tard) e la Bucovina.
Svizra
Festas federalas
Oz furman las festas federalas ch’han lieu en intervals regulars in impurtant inscunter per sportists e musicists ed in dals puncts culminants entaifer l’activitad da bleras uniuns.
Geografia
23,9 % da la surfatscha da la Svizra furman terren agricul, 13 % servan a l’economia alpestra, 6,8% cumpiglia il territori abità, 30,8 % èn cuverts da guaud e radund 25,5% – surtut en las Alps ed en il Giura – valan sco surfatscha natirala nunproductiva.
Traffic regiunal
La spessa rait da viafier vegn cumplettada tras bus e trams. En bleras regiuns ruralas e muntagnardas furma l’interpresa Auto da Posta la pitga principala dal traffic public. Trams curseschan en sis citads: Basilea, Berna, Genevra, Losanna, Neuschatel e Turitg. Abstrahà da la Skymetro a la plazza aviatica da Turitg dispona Losanna da la suletta metro en Svizra (Métro Lausanne).
Muntognas
En las Prealps èn las elevaziuns bain pli bassas, ma pervi da lur dominanza n’èn ellas qua betg main imposantas. Exempels furman en la Svizra Centrala Pilatus (2132 m), Mythen (1898 m) e Rigi (1797 m) ed en la Svizra Orientala il Säntis (2502 m).
Mandats da protecziun
Il 2015 han la Cuba ed ils Stadis Unids puspè reprendì relaziuns diplomaticas directas, uschia ch’il mandat da protecziun da la Svizra è ì a fin suenter 54 onns.
Uniun sovietica
Geografia
14 – RSS ucraina
Svizra
Taunas
Il Hölloch en il chantun Sviz furma il segund lung sistem da taunas en l’Europa ed il Lac Souterrain de Saint-Léonard en il chantun Vallais è il pli grond lac sutterran natiral da l’Europa.
Politica sociala
La Svizra furma in stadi social cun ina vasta purschida d’assicuranzas socialas obligatoricas. Igl èn quai l’Assicuranza per vegls e survivents (AVS), l’assicuranza da malsauns, l’assicuranza da maternitad, l’assicuranza d’accidents e l’Assicuranza d’invaliditad (AI).
Uniun sovietica
Geografia
9 – RSS lituana
10 – RSS moldava
Imni naziunal
Dal 1922 fin il 1944 ha l’Internaziunala furma l’imni naziunal da l’Uniun sovietica. Il 1943 ha Alexander Wassiljewitsch Alexandrow cumponì in imni destinà specificamain a l’Uniun sovietica, cun text da Sergei Wladimirowitsch Michalkow. Il 1944 è questa cumposiziun daventada l’imni naziunal uffizial.
Geografia
11 – RSS russa
Svizra
Armada svizra
L’armada svizra consista da las forzas terrestras e da l’aviatica militara. Il budget annual cumpiglia radund 4,874 milliardas francs (situaziun dal 2011).
Uniun sovietica
Geografia
12 – RSS tadschikistana
Svizra
Origin dal num
En tschertas linguas vegnan duvradas sco num dal pajais per la Svizra noziuns che na derivan betg da ‹Schweiz›, mabain da ‹Helvetia›. Uschia per exempel en irlandais (an Eilvéis), grec (Ελβετία, Elvetia) e rumen (Elveția).
Mitus
Tar ils mitus naziunals da la Svizra sa tracti d’ina retscha da mitus politics e da legendas ch’han marcà la schientscha naziunala svizra e ch’han, grazia a lur funcziun d’identificaziun, contribuì a moda decisiva a furmar la coesiun naziunala, surtut suenter la fundaziun dal stadi federal l’onn 1848. Als mitus naziunals appartegnan tranter auter las suandantas persunas ed eveniments:
Uniun sovietica
Constituziun
Il sistem giuridic sa differenziava da quel che vegniva cultivà en ils stadis dal vest. Enstagl d’avair in defensur ed in procuratur public ch’argumentavan per resp. encunter l’accusà, lavurava il derschader ensemen cun il defensur ed il procuratur. Tenor l’enclegientscha da l’Uniun sovietica dueva quai garantir ch’ils process portian a la glisch la vardad. Ma a medem temp avriva quai tut las portas a l’abus dal dretg.
Geografia
Quasi la mesadad dal territori sa cumponiva da terrens da schelira permanenta che sdregliava be durant curtas fasas da stad e be en las stresas superiuras. En quests territoris èsi relativamain pretensius d’eriger chasas, d’installar il provediment d’aua ed in’infrastructura adattada a las pretensiuns climaticas. Da l’entir territori statal pudevan vegnir tratgs a niz radund 27 %; quai era bundant pli pauc ch’en ils Stadis Unids, nua ch’il terren agricul cuntanscheva ina quota da 45 %. La cumpart dad ers muntava a 10 % (Stadis Unids: 20 %).
Partidas
Il 1918, suenter la Revoluziun d’october, era la Partida da lavurers socialdemocratica da la Russia vegnida renumnada en Partida communistica da la Russia. Il 1925 ha quella survegnì il num Partida communistica d’uniun universala. Il 1952 è alura suandà il num Partida communistica da l’Uniun sovietica.
Organisaziun
Svizra
Agricultura
En Svizra dominescha en l’agricultura la producziun integrada. La cultivaziun biologica cumpiglia radund 14,5 % da la surfatscha agricula (situaziun dal 2019) e crescha fitg ferm. Spezias da plantas modifitgadas geneticamain vegnan cultivadas en Svizra be per intents da perscrutaziun.
Muntognas
La pli auta muntogna en il Giura svizzer furma il Mont Tendre cun 1679 m. Ulteriuras impurtantas elevaziuns èn La Dôle (1677 m), Chasseral (1607 m), Chasseron (1607 m) e Suchet (1588 m).
Traffic sin via
La gronda part da la populaziun en la Bassa abita main che 10 km davent da la proxima autostrada. Bleras regiuns da la Svizra ch’èn abitadas main spess èn accessiblas sur vias principalas, ed ultra da quai existan numerusas vias da pass ch’èn per part serradas l’enviern. Tut en tut cumpiglia la rait da vias 71 298 km, da quai èn 1758 autostradas (situaziun dal 2006).
Glatschers
L’auta muntogna svizra è segnada fitg ferm dals numerus glatschers. Il pli grond e pli lung glatscher da las Alps insumma furma il Glatscher grond d’Aletsch, suandà – areguard la surfatscha – dal Glatscher dal Gorner. L’ultima extensiun maximala han ils glatschers svizzers cuntanschì durant l’uschenumnà temp da glatsch pitschen ch’ha durà da l’entschatta dal 15avel tschientaner fin la mesadad dal 19avel tschientaner. Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner sa fa er valair en Svizra, sco quasi dapertut en il mund, ina regressiun cuntinuanta dals glatschers. Ils ultims decennis è la diminuziun da la massa da glatsch anc s’accelerada: tranter il 1973 ed il 2010 ha la surfatscha da tut ils glatschers da las Alps svizras pers radund 28 % da sia surfatscha.
Esters
Tar las vischnancas cun la pli auta procentuala d’esters tutgan per exempel Losanna (42 %), Genevra, Täsch (mintgamai 49 %) Spreitenbach, Pregny-Chambésy (mintgamai 52 %), Kreuzlingen (53 %), Paradiso (54 %), Randogne (60 %) e Leysin (61 %).
Sistem da scola
Da princip partan la Confederaziun ed ils chantuns la responsabladad per ils fatgs da scola. Surtut en connex cun la scola populara disponan quests ultims d’ina vasta autonomia. Pli e pli sa stentan però er ils chantuns da coordinar lur sistems e purschidas; da quai dattan perditga ils plans d’instrucziun unitars ch’èn en elavuraziun u en diever (p.ex. Plan d’instrucziun 21 per la Svizra tudestga ed il Grischun).