cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monaco
Activitad da construcziun e traffic
miniatura|200px|Heliport da Monaco Il Monaco vegn per part er numnà ‹Manhattan da la Mar Mediterrana›. Questa cumparegliaziun renviescha a l’activitad da construcziun cuntinuanta, en spezial en furma da sgrattatschiels. Gia ils onns 1970 avev’ins stgaffì la nova part da la citad Fontvieille cun gudagnar terren abitabel or da la mar. En planisaziun è in ulteriur quartier da 200 hectaras sin fund artifizial. Ils pretschs d’immobiglias a Monaco tutgan tar ils pli auts dal mund.
Vesuv
Decurs da l’erupziun
En il decurs da las proximas uras è s’auzada ina pitga d’erupziun che consistiva da vapur d’aua, da carbon e da material d’erupziun vulcanic. Il magma da 700–800 °C è muntà cun sveltezza suprasonica. Sper tschendra vulcanica, craps-spungia e lapilli èn er sortids dal vulcan dolomits. Quels cumprovan ch’il chamin è vegnì svidà fin en ina profunditad da plirs kilometers. Silsuenter ha in radi da gas suflà la crappa pulverisada da las paraids dal chamin fin siadora en la stratosfera. Products vulcanics pli levs d’in volumen da radund in kilometer cubic ha il vent purtà vers sidost. En questa direcziun eran situads ils lieus Pompei, Oplontis e Stabiae sco er bleras chasas da champagna e villas; l’entira cuntrada è vegnida cuverta cun ina spessa precipitaziun da tschendra e craps-spungia. Tranter il material d’erupziun pli fin che crudava be plaun sa chattavan adina puspè er craps pli gronds che sa muvevan cun ina sveltezza da 200 km/h. Suenter ca. in’ura era il tschiel sa stgirentà e la vista fitg restrenschida. La pitga d’erupziun aveva cuntanschì en il fratemp in’autezza da ca. 20 km. Chats archeologics cumprovan ch’intgins abitants dals lieus periclitads han bandunà lur chasas durant l’erupziun. Quantas persunas ch’han pudì sa salvar n’è betg enconuschent; sche insumma, ha ina fugia be pudì reussir durant las emprimas uras suenter l’erupziun.
Monaco
Cultura
Il Monaco furma in center cultural remartgabel. L’onn 1879 ha Charles Garnier, l’architect da l’Opera da Paris, bajegià l’Opéra de Monaco. En il decurs dals onns han chantà en quest edifizi ils gronds da l’opera, dad Enrico Caruso fin Luciano Pavarotti. En pli è vegnida stgaffida in’academia per il saut classic che porta il num da l’anteriura princessa Grace. Medemamain part da las spartas d’art tradiziunalas fan ils premis da litteratura, da musica e d’art modern che vegnan surdads mintg’onn tras la famiglia dal prinzi.
Vesuv
Decurs da l’erupziun
thumb|200px|Restanzas d’unfrendas da l’erupziun a Herculaneum Il suentermezdi, radund tschintg uras suenter il cumenzament da l’erupziun, era Pompei cuvert cun ina stresa da radund 50 cm da material vulcanic ed ils tetgs da la citad han cumenzà a sfratgar. Il chamin vid dal vulcan è crudà ensemen pliras giadas ed è alura mintgamai puspè vegnì svidà en furma da fermas explosiuns; l’erupziun da tschendra è s’augmentada.
Vers mesanotg, radund 12 uras suenter il cumenzament, ha l’emprima fasa d’erupziun cuntanschì sia culminaziun. Quella è probablamain stada accumpagnada da ferms terratrembels vulcanics e la pitga d’erupziun ha uss gì in’autezza da 30 km. A medem temp ha ina plievgia d’erupziun en furma d’ina daratgada transfurmà sin la spunda vers vest grondas quantitads da tschendra en fluss da glitta.
Monaco
Cultura
Il 1929 ha gì lieu per l’emprima giada il Grand Prix da Monaco e dapi il 1955 vegn manà tras mintg’onn la cursa da furmla 1. Er la Rallye Monte Carlo, ch’exista dapi il 1911 e che vala sco ‹mamma› da las cursas d’autos da quest gener, finescha en la citad.
Vesuv
Decurs da l’erupziun
Curt suenter mesanotg è la pitga d’erupziun dada ensemen. L’emprim dals fluss piroclastics ch’èn suandads ha cuntanschì Herculaneum e mazzà glieud ch’avevan tschertgà refugi a la riva en remisas da bartgas. Il collaps da la pitga d’erupziun è succedì en pliras fasas ed ha manà en tut a sis fluss che cuntegnevan er bler material pli grev. Lur vehemenza ha destruì las chasas che vargavan anc or ils deposits ed ha purtà la mort als davos survivents a Pompei. La sisavla lavina da burnida ha terminà la damaun dals 25 d’avust la segunda fasa d’erupziun.
Monaco
Cultura
La primavaira ha mintgamai lieu in turnier da tennis da l’ATP Masters Series. Quest turnier che vegn giugà sin sablun vala sco in dals impurtants turniers dal tennis dad umens.
Vesuv
Decurs da l’erupziun
L’erupziun d’enormas massas da material piroclastic aveva svidà il chamin e la part superiura da la chombra da magma. Sinaquai è il tetg da la chombra collabà per lung da las lingias da ruttadira. Or dad ina da questas lingias da ruttadira è sortì magma fin a la surfatscha ed è sa derasà en las palids al pe nord dal Monte Somma. Tras quai che la tschima dal vulcan è dada ensemen, hai dà ina chaldera, en la quala è sa furmà silsuenter il cugn dal Vesuv odiern.
Monaco
Cultura
Il Monaco è in stadi da las Alps, ha suttascrit la Convenziun da las Alps e posseda er in agen club alpin. La senda da viandar a distanza Via Alpina che percurra tut ils otg stadis da las Alps e che maina fin a Triest è vegnida averta il 2002 a Monaco.
Vesuv
Decurs da l’erupziun
En il decurs da las 18 uras da l’erupziun ha il vulcan bittà ora dapli che 3,3 km³ material piroclastic (craps-spungia, tocs da grippa e tschendra). L’erupziun da Pompei ha uschia cuntanschì ina valur da 5 sin la scala da l’index d’explosivitad vulcanica. La plievgia da tschendra ed ils fluss piroclastics han mantunà sur ils abitadis destruids ina stresa d’ina autezza da var 20 meters. Il dumber total da las unfrendas vegn inditgà cun fin a 5000. Las restanzas da 1150 persunas èn vegnidas exchavadas be a Pompei. En il decurs dal temp è il material vulcanic s’endirì ad ina massa cumpacta da crap da tuf.
Monaco
Attracziuns turisticas
miniatura|200px|Monte Carlo La Place du Casino è situada en il center dal Principadi. Là sa chattan il renumà Casino de Monte-Carlo, l’enconuschent Hôtel de Paris sco er l’Opera pompusa. Tut quests edifizis dattan en egl grazia a lur architectura da muntada istorica.
Scalar
"Sistematica"Urden:           Cichliformes
Vesuv
Fasa postpliniana
L’erupziun da Pompei ha inizià l’ultima fasa postpliniana che dura fin oz. Il vulcan para d’esser stà activ fin la fin dal temp medieval; surtut per il temp medieval tempriv èn ils rapports però malsegirs e be fragmentars. Cassius Dio menziunescha in’erupziun l’onn 203; erupziuns pli grondas èn cumprovadas ils onns 472 e 512. Dal temp dal domini dals Ostrogots descriva ina brev dal retg Theoderich il Grond detagliadamain l’activitad da la muntogna ed er Prokopios da Caesarea la descriva en sia ‹Guerra dals Gots›. Ulteriuras erupziuns èn percunter be cumprovadas en furma da curtas menziuns en annalas. Per il 1139 rapporta ina cronica da Benevento che la muntogna haja spidà otg dis fieu e flommas. A partir dal 14avel tschientaner ha l’activitad vulcanica laschà suenter. Vers la mesadad dal 16avel tschientaner valeva il Vesuv sco stizzà. En la ‹Cosmographia› da Sebastian Münster hai num ch’el haja «vor Zeiten Feur gespeuwen». Ils lieus nua che sortivan anc vapurs chaudas vegnivan visitadas per intents terapeutics.
Monaco
Attracziuns turisticas
In segund magnet turistic furma la citad veglia da Monaco. Ella è situada sin l’uschenumnà grip dal prinzi, nua che sa chatta er il Palaz dal prinzi. Quel furma la residenza politica e privata da la famiglia dal prinzi.
Scalar
Famiglia:       Pertga giaglia
Monaco
Attracziuns turisticas
Il Jardin Exotique, in curtin exotic al liber, cumpiglia ina fitg gronda varietad da flurs e plantas las pli variadas. Situà al cunfin cun la Frantscha en direcziun da Nizza, porscha il curtin en pli in panorama spectacular sur l’entir Principadi.
Vesuv
Fasa postpliniana
thumb|240px|Illustraziun da l’erupziun dal 1631 Il 1631 è il vulcan puspè sa sveglià cun la pli ferma erupziun dapi la spariziun da Pompei. Quella era gia s’annunziada il fanadur cun in terratrembel. A partir da la fin november è il fund dal crater s’auzà ed il livel da l’aua sutterrana è sa midà. La damaun dals 16 da december ha l’activitad vulcanica cumenzà cun erupziuns explosivas da lava e cun nivels da tschendra. La damaun dals 17 da december è la tschima dal vulcan vegnida siglientada davent. In fluss da glitta è culà sur la spunda vest fin a la mar; da sfessas sin las spundas è sortì lava. L’erupziun ch’è stada accumpagnada da ferms terratrembels e d’undadas ha durà fin ils 18 da december ed ha cuntinuà fin l’entschatta 1632 cun squass da la terra pli pitschens ed erupziuns da tschendra. Lava, crudada da tschendra e fluss da glitta han chaschunà donns a Torre Annunziata, Torre del Greco, Pugliano, Portici ed auters lieus en il conturn; ed er la citad da Napoli è vegnida cuverta cun ina stresa da tschendra da 30 cm. La pulvra vulcanica han ins registrà fin ad Istanbul. Cumbain che 40 000 persunas èn fugidas or da la proxima vischinanza dal vulcan ed en sa rendidas a Napoli, ha l’erupziun chaschunà la mort a 4000 umans e 6000 animals da chasa.
Scalar
Sutfamiglia:   Cichlinae
Gener:           Pterophyllum
Spezia:          Scalars miniatura|Koi Scalar
Vesuv
Fasa postpliniana
L’avrigl 1906 – a chaschun da la pli gronda erupziun dapi il 1631 – èn mortas 105 persunas en la baselgia da San Giuseppe cura ch’il tetgom è crudà ensemen. Quest’erupziun, ch’era s’annunziada a partir dal 1904 cun la sortida da luadiras, ha durà dals 4 fin ils 22 d’avrigl ed ha culminà ils 8 d’avrigl cun tschendra ch’è muntada fin en in’autezza da 1300 m. Il piz dal cugn da la muntogna è crudà davent ed il Vesuv ha pers radund 200 m d’autezza. Il 1929 èn ils vitgs Pagano e Campitelli vegnids destruids cumplettamain.
Scalar
Num scientific: Pterophyllum scalare
Vesuv
L’ultima erupziun
thumb|200px|Erupziun dal 1944 cun bumbardaders B-25 da l’USAAF L’ultima giada ch’il Vesuv è rut ora è stà mez mars da l’onn 1944. La fasa da la pli gronda activitad ha durà dals 18 fin ils 29 da mars. Quella è stada accumpagnada da flums da lava e fermas precipitaziuns piroclasticas, ultra da quai hai dà ina funtauna siglienta da lava e fluss piroclastics pli pitschens. Malgrà l’evacuaziun da 26 000 persunas èn 26 umans vegnids per la vita; las citadinas Massa di Somma e San Sebastiano èn danovamain vegnidas sutterradas dal tuttafatg sut massas da lava. Sin la plazza aviatica Pompeii Airfield a Terzigno han las precipitaziuns piroclasticas destruì radund 80 bumbardaders B-25 da las United States Army Air Forces. Igl è quai stà la pli gronda sperdita da maschinas che la 340th BG da la 12th USAAF ch’era staziunada en l’Europa dal Sid ha insumma gì da subir durant la Segunda Guerra mundiala.
Situaziun actuala
Dapi il 1944 è il Vesuv ruassaivel; i dat be in’activitad fumarolica e levas squassadas da la terra. Il vulcan n’è però betg stiz e resta privlus. Igl existan bain plans d’evacuaziun per ils radund in milliun abitants che fissan pertutgads d’ina erupziun sco quella da l’onn 79; ma preavertiments èn grevs da far. Ils plans d’evacuaziun actuals partan d’in temp da preavertiment da duas emnas, quai ch’è fitg ambizius. Oz sa chattan lieus abitads fitg spess schizunt a las spundas dal Vesuv, uschia er en la regiun da l’antica citad da Herculaneum. Il center da la citad da Napoli ed ils novs sgrattatschiels en il quartier da la staziun sa chattan en la medema distanza dal vulcan sco Stabiae ch’è vegnì destruì da ses temp; percunter porscha il rempar dal Somma, la restanza dal vegl ur dal crater, ina tscherta protecziun. Il plan d’evacuaziun da la regenza regiunala da la Campania prevesa da reducir marcantamain la populaziun en la zona cotschna dal vulcan. En quest territori da 200 km² dal pli aut stgalim da periclitaziun vivan 600 000 persunas; 150 000 duain vegnir recolonisadas. Cun premias en l’autezza da € 30 000 per famiglia vul ins motivar ils abitants da translocar – fin uss però be cun pitschen success. Il cuntrari: Cumbain che novas enconuschientschas rendan attent al fatg che la chombra da magma dal Vesuv sa dasda puspè, han ins – tenor indicaziuns da l’organisaziun per la protecziun da l’ambient Legambiente – erigì ils ultims ventg onns en la zona cotschna 50 000 chasas illegalas.
Scalar
(Schultze: en Lichtenstein, 1823)
Il Scalar (Pterophyllum scalare) è ina pertga giaglia da la part tropica da
Birsfelden
Birsfelden (tudestg basilais: Birsfälde) è ina vischnanca politica ed ina citad svizra en il chantun Basilea-Champagna. Ella è situada en district Arlesheim.
Vesuv
Perscrutaziun scientifica dal vulcan
En l’antica vegniva la regiun d’activitad vulcanica al Golf da Neapel considerada sco colliaziun tar l’auter mund mitologic. Ils Campi Flegrei en vischinanza dal Vesuv valevan sco abitaziuns dals gigants e dal dieu da fieu Vulcanus; il Lago d’Averno vischin dueva avair furmà per Aeneas il lieu d’entrada en il reginavel dals morts. Entant ch’i deva però en l’antica er vuschs criticas sco Seneca che tschertgavan suenter explicaziuns raziunalas per ils terratrembels ed il vulcanissem, è il vulcan stà collià per ils scienziads dal temp medieval dal tuttafatg cun l’auter mund. Petrus Damiani ha raquintà en il 11avel tschientaner da demunis che fughian en il Vesuv il fieu per ils condemnads. En consequenza da quai è la muntogna da fieu e zulper daventada il mussament visibel per l’existenza dal purgiatieri, sche betg schizunt sco porta d’entrada en l’enfiern. Er per sa proteger cunter ils privels èn vegnidas clamadas en agid forzas surnatiralas. En il temp medieval vegniva surtut venerà il poet Vergil sco grond striun. Dapi l’erupziun dals 16 da december 1631 ha il sontg San Gennaro surpiglià la rolla da protectur. A la processiun dals 17 da december 1631, a chaschun da la quala ins ha duvrà las reliquias dal sontg sco arma cunter il Vesuv, duain esser sa participadas 100 000 persunas. Suenter avair survivì diversas erupziuns en il 18avel tschientaner al han ils abitants da Napoli erigì altars votivs.
Scalar
Derasaziun
Scalars èn derasads en il Río Ucayali, ed en il Solimões (Amazonas peruan), en il sistem d’Amazonas da la Brasilia, en il Rio Negro, il Rio Branco, il Rio Madeira, il Rio Tapajós, il Rio Xingu, en Guyana en il Essequibo ed Rio Araguaia ed en la Guyana Franzosa en il Oyapock. Il Scalar è in tipic abitant da flums tropics nua ch‘el populescha parts curents plauns, la riva ed era il terren alluvial.
Monaco
Attracziuns turisticas
Il Museum oceanografic sa chatta sin il grip da Monaco e porscha als visitaders ina ritgezza d’exponats impressiunanta, tranter auter er animals da la mar vivents en aquaris. Da menziunar èn er l’architectura pompusa dal 1910 e la posiziun dal Museum orasum il grip en in’autezza da 85 meters gist sur la mar.
Scalar
Ecologia
Il nutriment consista da pigns molluscs, insects, larvas d‘insects e pigns pèschs. Els na spetgan betg fin quels vegnan sperasvi mabain van a chatscha. Els vivan en colonias e per sa multiplicar furman els pèrs. Domaduas defendan lu lur revier cun ils ovs. Suenter la naschientscha stat l‘entiram famiglia enzemen per il ling temp ed ils geniturs guardan bain per ils pigns.
Vesuv
Perscrutaziun scientifica dal vulcan
thumb|200px|Erupziun dal 1774 (maletg da Jakob Philipp Hackert) En il 17avel tschientaner ha però er gia cumenzà l’exploraziun scientifica dal vulcan. Il gesuit Athanasius Kircher è muntà l’onn 1638 sin la muntogna. Sias observaziuns ed examinaziuns ha el cumpiglià il 1665 en si’ovra ‹Mundus subterraneus› ad ina teoria tenor la quala ils territoris vulcanics dal mund sajan colliads in cun l’auter tras in sistem sutterran da chanals da fieu. Cun quest’ovra ha inizià ina vasta activitad da perscrutaziun che dueva far dal Vesuv il vulcan explorà il meglier en tut il mund. La tesa da Kircher n’ha però betg pudì sa far valair: ils perscrutaders dal temp modern tempriv eran – sco lur antecessurs antics – da l’avis che la terra saja plaina da taunas emplenidas cun aria ed aua. Ils moviments e stemprads che derivavan da quellas valevan sco raschun tant per ils terratrembels sco er per il vulcanissem. Er process d’explosiun chemics èn vegnids discutads sco motiv per il vulcanissem. Anc en l’‹Universal-Lexicon› che Johann Heinrich Zedler ha edì ils onns 1732–1754 vegn il vulcanissem attribuì als vents sutterrans sco er al «schwefflichten und salpeterischen Dampf» che s’envidia a l’intern da la terra.
Er Giovanni Maria Della Torre e Giuseppe Maria Mecatti han anc defendì la posiziun che process da fermentaziun minerala mainian a l’erupziun da vulcans. Quests dus scienziads spirituals han publitgà en il 18avel tschientaner, suenter vastas examinaziuns ed experiments al Vesuv, rapports scientifics ch’han chattà in grond resun. Surtut areguard lur proceder metodic vegnan quels considerads sco lavurs fundamentalas per il svilup da la vulcanologia. In’autra tenuta ha pir cumenzà a sa metter tras cun la lavur da William Hamilton. Il diplomat britannic è stà dal 1764 fin il 1799 sco mess a la curt da Napoli. Durant quest temp ha el perscrutà ils vulcans talians; sia Villa Angelica sper Torre Annunziata, in lieu al pe dal Vesuv, al serviva sco punct da partenza per sias excursiuns scientificas ch’el fascheva regularmain sin la muntogna. Ultra da quai ha el laschà manar Padre Piaggio – in muntg erudit – in diari, en il qual èn vegnidas fixadas sur bundant 14 onns minuziusamain tuttas activitads da la muntogna. Las lavurs da Hamilton n’èn betg be stadas da muntada per il svilup d’ina nova teoria davart l’origin da la Terra; sco in dals emprims è el sa deditgà ad ina da las incumbensas che vegn considerada oz sco finamira centrala da la vulcanologia, numnadamain la predicziun d’erupziuns e la protecziun cunter catastrofas.
thumb|210px|Erupziun da l’october 1822 Per Hamilton e per tut ils ulteriurs scienziads da questa fasa tempriva èn il Vesuv e l’Etna stads en il center da la perscrutaziun dals fenomens vulcanics. Pir a l’entschatta dal 19avel tschientaner, cun las publicaziuns dad Alexander von Humboldt, han ins schlargià l’orizont ed il Vesuv è daventà in vulcan tranter blers auters. L’onn 1822 ha Humboldt observà in’erupziun ed ha descrit co ch’il cugn d’erupziun è dà ensemen e co ch’ils urs dal crater èn sa midads. A basa da quai ha el formulà la tesa che vulcans sajan colliads tras in chamin cun l’intern da la terra. En congual cun ils vulcans da l’America dal Sid ch’el aveva perscrutà ils onns precedents, era il Vesuv per el però be «ina collina pittoresca».
En ils onns 1990 han ins construì a basa da mesiraziuns seismicas in model tridimensiunal dal Vesuv e dals territoris vulcanics da la Campania che tanscha fin a 300 km en la profunditad. Las retschas da mesiraziun han tranter auter manà a la scuverta d’in champ da magma planiv che sa chatta 11–15 km sut la surfatscha da la terra e che s’extenda sut l’entir territori vulcanic da la Campania. Entant che la chombra da magma en ina profunditad da 5–6 km è responsabla per las erupziuns plinianas, mainan ils reservuars situads pli a bass a l’activitad ‹interpliniana›. Quest champ ha pudì vegnir identifitgà sco lieu d’origin da las erupziuns dals onns 1631–1944. El vegn spisgentà d’ina terza stresa magmatica che sa chatta en ina profunditad da ca. 20 km. Las datas seismicas vegnan er elavuradas a scenaris da periclitaziun; quests models mussan la probabilitad da vegnir tutgà en il conturn dal Vesuv d’in fluss piroclastic u d’erupziun vulcanica. Entant ch’ils fluss piroclastics sa derasan a moda relativamain guliva, è il privel da precipitaziuns piroclasticas bundant pli grond en l’ost, damai ch’i regian en il territori dal Vesuv vents dal vest.
Structuraziun classica
La structuraziun ‹classica› dal Vesuv ha sviluppà Alfred Rittmann ch’ha perscrutà il vulcan dapi ils onns 1930 e ch’ha mess il fundament per tut las lavurs da successiun. El ha elavurà quatter fasas da svilup: il Somma primar, il Somma vegl, il Somma giuven ed il Vesuv.
thumb|220px|Sguard en il crater l’onn 2000 Avant 8000 onns ha gì lieu ina nova erupziun e durant la fasa d’activitad sequenta ch’ha durà radund 2500 onns è sa furmà il Somma vegl, in stratovulcan d’in’autezza da radund 1000 m. Alura è il chamin crudà ensemen ed il vulcan è stà plirs tschientaners inactiv. Or en il liber han cumenzà process d’erosiun e da furmaziun da terra; a l’intern da la chombra ha l’assimilaziun dals dolomits dal trias però cuntinuà. Suenter che la concentraziun da gas era danovamain creschida, hai dà ina nova erupziun ch’ha bittà ora la part superiura da la chombra da magma – ritga da gas – en furma da craps-spungia (talian: pomici). Cun quai ha cumenzà avant ca. 500 onns l’activitad dal Somma giuven. Durant questa perioda han gì lieu duas ulteriuras erupziuns pli grondas ed a la fin ha il vulcan cuntanschì in’autezza da bundant 2000 m.
Suenter ina fasa da ruaus da plirs tschientaners è alura suandada l’onn 79 s.C. l’ultima erupziun dal Somma giuven, a chaschun da la quala èn vegnids destruids Pompei, Herculaneum e divers abitadis pli pitschens. En la chaldera da tschima dal Somma giuven è sa furmada a partir dal terz tschientaner s.C. il cugn dal Vesuv odiern.
Questa structuraziun classica n’ha betg pers sia muntada; la perscrutaziun pli nova ha però spustà la furmaziun dal Somma sin in temp bundant pli vegl ed ha ultra da quai precisà il dumber e la dataziun da las grondas erupziuns.
Viadis sin il Vesuv
Dapi l’entschatta dal temp modern tempriv ha il Vesuv attirà viagiaturs. Il pli vegl rapport da viadi deriva da l’uffizier spagnol e perscrutader da la natira Gonzalo Fernández de Oviedo, il qual è sa trategnì il 1501 a Napoli. L’interess d’in public pli vast è però pir stà sveglià suenter l’erupziun dal 1631. Las emprimas excursiuns han gia gì lieu paucs mais suenter la catastrofa. Vers il 1700 tutgava la muntogna tar il program classic da la Grand Tour ed è vegnida recepida sco attracziun en ils guids da viadi. Vers la mesadad dal 18avel tschientaner furmava l’ascensiun dal Vesuv in punct dal program fix tar mintga segiurn a Napoli. Il mars 1787 ha Johann Wolfgang Goethe visità las exchavaziuns a Pompei e Herculaneum ed ha ascendì repetidamain il Vesuv.
thumb|220px|Il traject da la funiculara dal Vesuv (ca. 1880) L’ascensiun suandava dapi la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ina ruta fixa ch’ins po considerar sco in dals emprims trutgs da massa turistics. Gia l’onn 1829 ha Wilhelm Waiblinger deplorà che la muntogna saja memia frequentada. Da Napoli fin al pe dal Vesuv gievan ils turists en charrotscha ed a partir dal 1839 cun la viafier Circumvesuviana fin a Resino, l’Ercolano odiern. Da là davent cuntinuava il viadi cun asen, mil, chaval u a pe. In’attracziun enconuschenta en tut l’Europa ha furmà l’eremitadi che sa chattava tranter il 1730 ed il 1850 sin il Colle San Salvatore a la spunda vest dal Vesuv. Tar l’eremit pudevan ils viandants sa nutrir, cumprar souvenirs e s’inscriver en in cudesch dals giasts.
A partir dal 1880 han ils visitaders pudì viagiar cun la Funicolare del Vesuvio fin bunamain sin la tschima. A chaschun da l’inauguraziun da la funiculara è vegnida cumponida la chanzun populara ‹Funiculì, Funiculà› da Peppino Turco (text) e Luigi Denza (melodia). Entant che la chanzun è oz enconuschenta en tut il mund, n’exista la funiculara betg pli. L’onn 1888 ha la firma Thomas Cook surpiglià quella, cumplettond la purschida turistica dal Vesuv cun in hotel ed ina lingia da viafier da Pugliano fin a Herculaneum a la staziun sut da la funiculara (lunghezza 7,7 km). Tar l’erupziun dal Vesuv l’onn 1906 èn las lingias da viafier vegnidas donnegiadas e suenter l’erupziun desastrusa dal 1944 han ins decidì d’eriger ina via d’autos fin sin 1000 meters e da remplazzar per motivs finanzials la funiculara destruida tras ina sutgera. Suenter avair terminà omadus projects l’onn 1955 èn las veglias lingias vegnidas serradas definitivamain; be a l’ur dal crater èn anc visiblas intginas restanzas da metal da la funiculara. Er la sutgera è stada en funcziun be fin l’onn 1984; alura han ins dà si il manaschi perquai che la capacitad na bastava betg per dar dumogn a las rotschas da turists e damai che vents traversals manavan savens ad interrupziuns. Ozendi cuntanschan ins il crater a pe davent da la fin da la via d’autos sin 1017 meters autezza.
Represchentaziuns en l’art
Pervi da sia fascinaziun ed attracziun è il Vesuv adina puspè vegnì represchentà en l’art figurativ. Exempels furman (en successiun cronologica):
center|thumb|800px|Il Vesuv il zercladur 2016, guardà dal Monte Somma
Protecziun da la cuntrada
Per la tgira ed il mantegniment dal territori dal Vesuv è vegnì fundà l’onn 1995 il Parco Nazionale del Vesuvio. Quel cumpiglia ina surfatscha da 8482 ha situadas en las 13 vischnancas Boscoreale, Boscotrecase, Ercolano, Massa di Somma, Ottaviano, Pollena Trocchia, Sant’Anastasia, San Giuseppe Vesuviano, San Sebastiano al Vesuvio, Somma Vesuviana, Terzigno, Torre del Greco e Trecase. Il parc sa cumpona da dus territoris da protecziun: il reservat da biosfera Somma-Vesuvio e Miglio d’Oro – en il qual sa chattan er las restanzas da Pompei – ed il reservat da guaud Tirone Alto Vesuvio che cumpiglia radund 1000 ha.
L’administraziun dal parc trategna ina rait da sendas da viandar e sustegna occurrenzas culturalas da las vischnancas. Sper la tgira da tradiziuns culturalas, purilas ed artisanalas ha ella la finamira da proteger la tipica cuntrada cultivada ch’è stada preservada dapi il 1944 da la forza dal vulcan.
Rumenia
La Rumenia (rumen România; [romɨˈnia]) è ina republica semipresidenziala situada al cunfin tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Sidost. Il pajais sa chatta a la Mar Naira e s’extenda vers vest sur las Carpatas fin en il Batschigl Pannonic. La Rumenia cunfinescha cun tschintg stadis: en il sid cun la Bulgaria, en il vest cun la Serbia e l’Ungaria, en il nord ed en l’ost cun l’Ucraina e la Moldavia.
Il stadi rumen modern è sa furmà l’onn 1859 tras l’uniun dals principadis da la Moldavia e da la Valachia. Suenter il 1945 ha la Rumenia fatg part durant la Guerra fraida dal Patg da Varsovia. Sco sulet pajais dal Patg da Varsovia ha la Rumenia trategnì senza interrupziun relaziuns diplomaticas cun l’Israel. Dapi il 1989 è la Rumenia s’avischinada politicamain als stadis da l’Europa dal Vest ed è daventada commembra da la NATO (2004) e da l’Uniun europeica (2007).
Cun 238 391 km² dispona la Rumenia da la novavel gronda surfatscha e cun ca. 19,9 milliuns abitants da la settavel gronda populaziun da tut ils stadis commembers da l’Uniun europeica. La chapitala rumena Bucarest è cun radund 1,84 milliuns abitants la settavel gronda citad da l’uniun europeica, be pauc davos Vienna (1,87 milliuns). Ulteriuras impurtantas citads grondas èn Cluj-Napoca, Timișoara, Iași, Constanța, Craiova e Brașov.
Etimologia
La noziun rumena România deriva da român che va enavos sin il latin romanus (Roman, roman).
En il 16avel tschientaner han viagiaturs talians rapporta ch’ils abitants dal territori da la Rumenia odierna numnian sasezs Romans. En ina brev dal commerziant Neacșu dal 1521 vegn il Principadi da la Valachia numnà ‹pajais rumen› (rumen: Țara românească). Il term correspundent modern România è en diever dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner.
Per designar ils Rumens cumparan en documents istorics las scripziuns rumân e român oriundamain a moda sinonima. En il 17avel tschientaner ha rumân survegnì la muntada serv, entant che român ha mantegnì sia rolla sco designaziun dals Rumens.
Suenter la fin da la serviladad vers la mesadad dal 18avel tschientaner è la furma rumân plaunsieu vegnida ord diever, ma è sa mantegnida sco tschep da ‹Rumenia›, ‹Rumänien› etc.
Topografia
thumb|240px|Las regiuns tradiziunalas da la Rumenia La Rumenia sa chatta en la zona da transiziun tranter l’Europa Centrala, l’Europa dal Sid e l’Europa da l’Ost.
Ils cunfins statals cumpiglian ina lunghezza da 3150 km. Da quai èn bundant la mesadad (1817 km) flums, surtut il Danubi che cunfinescha la Rumenia vers sid cunter la Bulgaria e vers sidvest cunter la Serbia. La costa rumena a la Mar Naira mesira 225 km. Il cunfin tranter la Rumenia e l’Ucraina en il nord ed ost vegn interrut tras la Moldavia. In ulteriur cunfin exteriur sa chatta en il vest vers l’Ungaria.
La cuntrada rumena sa cumpona mintgamai per circa in terz da muntognas, autas planiras e planiras. La chadaina da muntognas marcanta dal pajais furman las Carpatas che spartan ina da l’autra las trais regiuns istoricas Moldavia, Transilvania e Valachia. Il center geografic da la Rumenia furma l’Auta Planira Transilvana ch’è circumdada en il vest da las Muntognas Apuseni ed uschiglio da l’artg da las Carpatas. Las Carpatas da l’Ost furman il cunfin vers l’Auta Planira Moldava che sa chatta en il nordost da la Rumenia.
Las Carpatas dal Sid, las Subcarpatas Geticas e l’Auta Planira Getica separan la Transilvania da la Planira da la Valachia. Questa regiun sa lascha divider en la Pitschna Valachia (Oltenia) en il vest ed en la Gronda Valachia (Muntenia) che cumpiglia las parts centralas ed orientalas. Vers vest vegn la Valachia cunfinada da las Muntognas dal Banat. Quellas furman ensemen cun las Muntognas Apuseni e cun las Muntognas Poiana Ruscă las uschenumnadas Carpatas Occidentalas Rumenas. En il vest da quellas sa chatta il Batschigl Pannonic cun las regiuns istoricas Banat (sidvest), Crișana (vest) e Maramureș (nordvest). En il nord da la Rumenia sa chatta la Bucovina. En l’ost dal pajais tanscha la regiun Dobrudscha fin a la Mar Naira.
Geologia
Bunamain l’entira mesadad meridiunala da las Carpatas sa chatta sin territori statal da la Rumenia. Questa muntogna è sa furmada en il trias en rom da l’orogenesa alpidica e tutga tar in sistem da muntognas che s’extenda da las Alps fin al Himalaia.
Idrologia
Il pli impurtant flum da la Rumenia è il Danubi (rumen Dunărea) che curra dapli che milli kilometers tras la Rumania u per lung dal pajais. Il flum è er ina da las impurtantas vias da traffic dal pajais. Il Danubi furma la gronda part dal cunfin meridiunal tranter la part rumena dal Banat e la Serbia resp. tranter la Valachia e la Bulgaria. En il grond Delta dal Danubi sbucca il flum en la Mar Naira.
Ils ulteriurs impurtants flums da la Rumenia appartegnan a moda directa u indirecta a l’intschess idrografic dal Danubi e mainan davent l’aua da las Carpatas da l’Ost. La Tisa cunfinescha la Rumenia per part vers nord cunter l’Ucraina, il Prut la regiun rumena Moldavia vers nordost cunter la Republica da la Moldova. Il Siret maina tras la Moldavia, l’Olt tras la Valachia, il Mureș (flum lateral da la Tisa) tras la Transilvania.
Ils lais da la Rumenia cuvran 1,1 % da la surfatscha dal pajais. Tut en tut datti 3400 lais. Ils pli gronds èn las lagunas Razim cun 41 500 ha e Sinoie cun 17 100 ha.
Clima
La Rumenia è situada en la zona climatica temprada e l’aura è surtut influenzada dal vent dal vest. Pervi da la barriera natirala da las Carpatas sa differenzieschan las singulas parts dal pajais però climaticamain ina da l’autra. La Transilvania (al vest da l’artg da las Carpatas) è anc segnada dal clima maritim dals vents atlantics. Las Carpatas impedeschan però che quest’aria cuntanschia l’ost ed il sid dal pajais. En la Moldavia (en l’ost da las Carpatas) regia in clima continental. Questa regiun è exposta a currents d’aria fraids nà da l’Ucraina. En la Valachia (en il sid da las Carpatas) sa fan valair influenzas mediterranas; anc pli ferm vala quai per la Dobrudscha.
Las temperaturas medias annualas varieschan entaifer la Rumenia tranter 11 °C en il sid e 8 °C en il nord. Il mais il pli fraid è per ordinari il schaner, il mais il pli chaud il fanadur. L’enviern muntan las temperaturas en media 0 °C a la costa da la Mar Naira e −15 °C en l’auta muntogna. La stad creschan las temperaturas medias en las regiuns bassas dal pajais sin dapli che 25 °C. La pli bassa temperatura ch’è insumma vegnida mesirada insacura è stà −38,5 °C ils 25 da schaner 1942 a Bod, la pli auta 44,5 °C ils 10 d’avust 1951 sper Brăila.
Las pli fermas precipitaziuns datti tendenzialmain en il nordvest da la Rumenia, las pli flaivlas en il sidost. La pli auta rata da precipitaziuns annuala dumbra l’auta muntogna (1000 mm), la pli bassa la costa da la Mar Naira (300–400 mm). Quest’ultima dumbra en media 2286 uras sulegl ad onn, entant che las regiuns muntagnardas cuntanschan be 1500.
Natira
thumb|220px|Parc naziunal Rodna 27 % da la Rumenia èn cuverts cun guaud. La zona da guaud finescha sin in’autezza da 1800 meters, survart sa chattan pastgiras alpinas. Entaifer la zona dal guaud da coniferas (1400–1800 m) creschan pigns, tieus, taischs e lareschs. En il guaud da faus (400–1400 m) domineschan bain ils faus, ma daspera creschan er charpins (sco il fau alv), ulms, fraissens e badugns. La zona da guaud la pli bassa furma il guaud da ruvers (150–400 m), nua che creschan sper ruvers er ischis, platanas, saleschs, paplas e tigls.
En il Bărăgan (ina part da la Planira Bassa Valacha) ed en la Dobrudscha existan cuntradas da steppa, da las qualas la gronda part servan però a l’agricultura. Uschiglio creschan qua sper singulas plantas da feglia rosas, parmugliers e chagliastretgs. En il Delta dal Danubi sa chattan terrens da palì ch’èn segnads da channa, channatscha, squittarola tissientada da l’aua e nimfas.
La fauna da la Rumenia enconuscha en tut 3600 spezias. Per part sa tracti da talas ch’èn derasadas vastamain en l’Europa, autras però cumparan be qua. En las Carpatas vivan tranter auter chamutschs, tschess barbets, urs brins (radund 6600), lufs (radund 3100), lufs-tscherver (radund 1500) e ludras. En las regiuns superiuras da la zona da guaud èn er da chasa l’evla da pizza, il tschess dal chapitsch, il tschierv e la vulp, en regiuns pli bassas il tais, il chavriel ed il portg selvadi. Il 2012 han ins recolonisà il bison europeic, suenter che quel era vegnì extirpà en la Rumenia vers il 1800. Ils radund 50 animals (situaziun dal 2017) vivan là en cumplaina libertad.
En la Planira Bassa Valacha cumparan populaziuns pli pitschnas da droppas grondas. Il Delta dal Danubi porscha in da chasa a bleras spezias da peschs, amfibis ed utschels migrants. Igl è quai er il sulet lieu en l’Europa nua che cumpara il pelican rosa. Ultra da quai vivan qua tranter auter l’irun cotschen ed il sturiun ch’è enconuschent per ses caviar. En la Mar Naira (Dobrudscha) è da chasa il delfin cumin.
Protecziun da la natira
En la Rumenia existan radund 150 reservats d’utschels e stgars 400 territoris da protecziun da la natira. Quai correspunda a 23,4 % da la surfatscha dal pajais.
Il Delta dal Danubi appartegna al Patrimoni mundial da l’UNESCO e cumpiglia tranter auter il pli grond territori da channa en tut il mund. La Rumenia dispona da dapli regiuns biogeograficas che mintga auter pajais da l’Uniun europeica; ma las cuntradas èn influenzadas pli e pli da la modernisaziun da l’agricultura e da la creschientscha da las citads.
Il budget naziunal en il sectur da la protecziun da la biodiversitad è pitschen e savens manca la schientscha areguard il senn e las finamiras da las directivas da protecziun da la natira. La Cumissiun europeica ha er gia admonì la regenza a Bucarest da tegnair las leschas da l’Uniun europeica areguard la protecziun da la biodiversitad.
In ulteriur problem furman chauns abandunads, ils quals attatgan er umans sch’els èn fomentads. Sulettamain a Bucarest vegn lur dumber stimà sin 60 000.
Tagls da laina illegals als quals na suonda nagina replantaziun smanatschan pli e pli ils guauds. Il motiv furma la dumonda internaziunala suenter lain bunmartgà, grondas firmas d’elavuraziun da laina – surtut da l’Austria – che domineschan il martgà sco er in sistem en furma da piramida entaifer il qual tut las persunas involvidas dal selvicultur sur l’elavuratur fin al politicher profitan da las entradas illegalas.
Demografia
thumb|220px|Demonstraziun cunter la corrupziun a Bucarest, schaner 2017 Suenter la Segunda Guerra mundiala è la populaziun da la Rumenia creschida cuntinuadamain ed ha la finala surpassà il cunfin da 23 milliuns abitants. Dapi la revoluziun dal 1989 è questa cifra però sa sbassada in pau pervi dal deficit da naschientschas. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2016 vivevan en Rumenia 19,87 milliuns umans; en cumparegliaziun cun il 2002 è il dumber da la populaziun uschia sa sbassà per 8,3 % (1 809 333 persunas). Sin milli Rumens datti actualmain 11,8 mortoris ad onn, ma be 9,4 naschientschas; quai maina ad ina rata da creschientscha negativa da −0,27 %. La rata da fertilitad rumena da 1,3 uffants per dunna giascha uschia cleramain sut la rata da reproducziun netto. Quai ha er consequenzas sin la structura da vegliadetgna: be 15 % dals abitants èn pli giuvens che 15 onns – sco ch’igl è tipic per l’Europa en general – ed ulteriurs 16,1 % da la populaziun èn pli vegls che 65 onns. Medemamain attribuì a la sminuziun da la populaziun ha il fatg che la Rumenia è, pervi da ses problems economics, stà dapi il 1945 in pajais d’emigraziun; grazia a l’economia che daventa pli ferma è questa tendenza sa sminuida in pau dapi il 2002.
Il 2011 han ins registrà 727 500 persunas che vivevan gia pli ditg ch’in onn a l’exteriur. Da quels eran 46,2 % tranter 20 e 34 onns vegls e radund 24,8 % tranter 35 e 44 onns. La gronda part da questas persunas èn emigradas en l’Italia (46,9 %) ed en Spagna (23,5 %), alura suondan ils pajais Gronda Britannia (5,5 %), Germania (4,5 %), Frantscha (3,2 %) e Grezia (2,2 %).
En cumparegliaziun cun la media da tut ils stadis da l’Uniun europeica è la spessezza da la populaziun levet sut la media (84,4 abitants per km²). Las pli bassas valurs segnan las regiuns Banat (56 abitants per km²) e Dobrudscha (57,6 abitants per km²); las pli autas la Moldavia (90,5 abitants per km²) e la Gronda Valachia inclus la regiun da la chapitala (103,2 abitants per km²).
54 % da la populaziun rumena vivan en citads, quai che correspunda pli u main a la media europeica. Damai che blera glieud giuvna va a star en las citads, è la media da vegliadetgna però bundant pli auta sin la champagna. Suenter il 1990 è il dumber d’abitants en vischinanza da las citads creschì marcantamain ; per tegnair quint da quest svilup han ins endrizzà dapi il 2005 pliras regiuns metropolitanas. En connex cun l’adesiun da la Rumenia a l’Uniun europeica l’onn 2007 èn ils process da migraziun creschids marcantamain, e quai tant entaifer la Rumenia sco er vers l’exteriur e nà da l’exteriur.
Etnias e linguas
Cun 88,9 % han ils Rumens furmà il 2011 la gruppa da la populaziun cleramain la pli gronda. Daspera existan però diversas gruppas etnicas che furman per part la maioritad a nivel regiunal. Quai vala surtut per ils Ungarais cun 6,5 % (ca. 1,2 milliuns umans); quels vivan oravant tut en il sidost da la Transilvania, en il Pajais dals Siculs sco er en il territori da cunfin vers l’Ungaria. La relaziun tranter ils Rumens ed ils Ungarais è per part stada segnada da tensiuns: Omaduas varts han numnadamain fatg valair en il decurs da l’istorgia lur dretg sin ils territoris numnads. Dapi la revoluziun dal 1989 è la situaziun però sa calmada. L’Uniun democratica dals Ungarais en Rumenia ha dapi lura fatg part repetidamain da la coaliziun guvernamentala dal pajais.
La terz gronda gruppa da la populaziun en Rumenia furman ils Roma cun 3,3 % (ca. 621 000 umans). Quels n’enconuschan nagins centers regiunals, mabain sa repartan sin l’entir pajais. Socialmain ed economicamain è questa gruppa savens situada main bain che las autras.
Fin la mesadad dal 20avel tschientaner era er la cumpart da las persunas da lingua tudestga vaira auta, ma en il fratemp è quella crudada sin 0,2 % (situaziun dal 2011). I sa tracta surtut dals uschenumnads Saxons da la Transilvania; quels na furman però nagins Saxons en il senn odiern, mabain immigrants ch’èn arrivads durant il temp medieval da la regiun da la Mosel/da la Lorena sco er da Svabais dal Danubi (en il Banat ed en il nordvest da Satu Mare). Tranter il 1968 ed il 1989 èn dapli che 200 000 persunas vegnidas ‹cumpradas libras› da la regenza da la Germania dal Vest e colonisadas en la Republica Federala Tudestga. La media da vegliadetgna dals Tudestgs en Rumenia è vaira auta, uschia che lur dumber da stgars 50 000 vegn anc a crudar vinavant. Daspera existan numerusas autras minoritads sco Ucranais (0,3 %) en la Bucovina e Maramureș; Lipovans immigrads oriundamain da la Russia (0,2 %), Tircs (0,2 %) e Tatars (0,1 %) en la Dobrudscha; Serbs (0,1 %), Slovacs (0,1 %) e Tschecs (sut 0,1 %) en il Banat.
Tar las elecziuns en il parlament è reservà per 18 minoritads mintgamai in sez, e quai independentamain dal dumber da vuschs.
La repartiziun da las linguas correspunda pli u main a la grondezza da las naziunalitads respectivas. Lingua uffiziala è tenor la constituziun il rumen (limba română), ina da las linguas romanas orientalas che vegn discurrida da 91 % da la populaziun dal pajais. A nivel regiunal gioga er l’ungarais in’impurtanta rolla (cumpart totala 6,7 %). En las regiuns en las qualas ina da las linguas minoritaras vegn mintgamai discurrida da dapli che 20 % da la populaziun, furma quella la segunda lingua uffiziala en l’administraziun, davant dretgira ed en las scolas. Las linguas estras che vegnan emprendidas il pli savens en scola èn l’englais ed il franzos, en la Transilvania ed il Banat er tudestg.
Religiuns
thumb|170px|Baselgia da lain ortodoxa en il stil gotic (Transilvania) Sco pajais secular n’ha la Rumenia nagina religiun statala. 86,7 % da la populaziun decleran d’appartegnair a la baselgia rumen-ortodoxa. Igl è quai ina baselgia autonoma entaifer l’ortodoxia da l’Europa da l’Ost. La separaziun etnica e linguistica en Rumenia sa mussa er en l’appartegnientscha ecclesiastica: ils Ungarais sa decleran per gronda part sco commembers d’autras confessiuns che da la baselgia rumen-ortodoxa.
Il protestantissem cumpiglia radund 6,7 % da la populaziun. Stgars la mesadad dad els fan part da la baselgia refurmada, ils ulteriurs èn baptists, adventists e.a. 5,6 % da la populaziun èn catolics; la gronda part da quels derivan da la gruppa etnica dals Ungarais.
Tenor in’enquista represchentativa dal 2005 crain 90 % en Rumenia en in Dieu, 8 % en in’autra forza spirituala, 1 % dals interrogads èn stads indecis. La Rumenia è stada tenor questa retschertga in dals stadis da l’Uniun europeica ils pli religius.
Antica
Tenor Herodot è il territori da la Rumenia odierna vegnì colonisà il pli tard en il 5avel tschientaner a.C. dals pievels tracs dals Gets e Dacs. En il decurs dals proxims tschientaners hai adina puspè dà conflicts militars tranter ils Gets e Dacs d’ina vart ed ils pievels che vivevan mintgamai al sid dal Danubi (Odris, Macedons, Romans). Sia pli grond’extensiun ha il Reginavel dals Dacs cuntanschì sut retg Burebista (60–44 a.C.) cun unir pliras stirpas. Suenter sia mort è quest’uniun però puspè sa schliada.
Durant la migraziun dals pievels èn passads in suenter l’auter Gots, Huns, Gepids, Slavs, Avars e Bulgars tras il territori da la Rumenia odierna. Il destin da la populaziun romanisada en l’anteriura provinza Dacia e l’origin dal pievel rumen ch’è collià cun quella èn dumondas che la scienza moderna tracta a moda cuntraversa. La teoria da cuntinuitad daco-romana parta dal fatg ch’i saja er sa mantegnida suenter la retratga dals Romans a lunga vista ina populaziun daco-romana al nord dal Danubi, or da la quala saja alura sa sviluppada tranter il 6avel ed il 10avel tschientaner la Rumenia odierna. La tesa da migraziun percunter è da l’avis che l’etnogenesa dals Rumens haja gì lieu en il sid dal Danubi e che questa gruppa da la populaziun saja pir immigrada suenter l’invasiun dals Ungarais (9avel tschientaner) davent da la Bulgaria en la Transilvania.
Temp medieval
A partir dal 6avel tschientaner han vastas parts da la Rumenia odierna fatg part dal Reginavel bulgar. Er la cristianisaziun e l’introducziun da l’alfabet cirillic – il qual è stà en diever en Rumenia fin l’onn 1862 – han gì lieu da quel temp.
En la Transilvania han existì en il 12avel e 13avel tschientaner unitads politicas furmadas da Rumens, las qualas eran però dependentas dal Reginavel ungarais sut Árpád. Da l’autra vart da las Carpatas ha l’aristocrat rumen Basarab I stabilì a l’entschatta dal 14avel tschientaner il Principadi da la Valachia. A l’entschatta era Basarab be in vasal ungarais; ma cun sia victoria sur il retg dals Ungarais è el daventà l’onn 1330 facticamain independent. Sumegliantamain è sa furmà il Principadi da la Moldavia, numnadamain cur ch’igl è reussì a l’aristocrat Bogdan I da sa far valair militarmain cunter l’Ungaria. Ils dus principadis rumens èn sa cunfinads supplementarmain vers l’Ungaria catolica cun endrizzar duas metropolas ortodoxas ad Argeș (1359) resp. Suceava (1401). La Transilvania ha medemamain cuntanschì sco principadi entaifer l’Ungaria ina tscherta autonomia. Qua vegniva la pussanza però exequida dals Ungarais e dals Saxons da la Transilvania ch’eran immigrads, entant che la populaziun rumena ortodoxa sa chattava dapi il 1366 – ed anc pli ferm dapi il 1437 – giuridicamain en ina posiziun inferiura.
Temp modern tempriv
thumb|220px|Ils trais principadis spartids tras las Carpatas Vers la mesadad dal 16avel tschientaner è il Reginavel da l’Ungaria svanì sco pussanza politica independenta. Quai ha gì per consequenza ch’il Principadi da la Transilvania è facticamain daventà independent.
Per la Moldavia e la Valachia ha il declin da l’Ungaria muntà d’esser exponì anc pli ferm a la pressiun da vart da l’Imperi osmanic; la finala èn omadus principadis daventads vasals da quel. L’emprova da metter ad ir ina politica antitirca ha interprendì Mihai Viteazul (1593–1601), il qual ha manà l’onn 1600 dal matg fin il settember ils trais principadis abitads dals Rumens. Questa concentraziun da la pussanza ha però be durà quatter mais, damai ch’ella vegniva refusada tant dals stadis vischins sco er da las elitas a l’intern.
L’Imperi osmanic è la finala s’approprià d’ulteriurs territoris ch’eran per part abitads da Rumens, numnadamain da la Dobrudscha, dal Budschak (1538) e dal Banat (1551). En il 17avel e 18avel tschientaner è la monarchia habsburgaisa s’opponida al regl d’expansiun dals Tircs. Tras quai è il grad d’independenza dals principadis rumens sa pegiurà, damai ch’ils Habsburgais han prendì sut lur controlla la Transilvania (1711), il Banat (1718), l’Oltenia (1718–1739) e la Bucovina (1775).
Suenter il declin da la Pologna ha l’Imperi russ, il qual è sa fatg valair il 1812 en la Bessarabia, prendì sco terza pussanza gronda exteriura influenza sin ils principadis rumens. Er la politica interna da la Moldavia e da la Valachia è stada pertutgada da la situaziun da la politica exteriura, damai che l’Imperi osmanic ha installà fanariots da derivanza greca sco prinzis.
Independenza
Ils represchentants da la Revoluziun dal 1848 han clamà suenter in’uniun dals principadis rumens. La chaschun da far quai è sa dada suenter la Guerra da Crimea ch’aveva flaivlentà la Russia. L’onn 1859 è Alexandru Ioan Cuza (1859–1866) vegnì elegì sco prinzi tant da la Valachia sco er da la Moldavia. Ils 24 da december 1861 ha el mess en vigur in’uniun reala tras la proclamaziun dal Principadi da la Rumenia cun la chapitala Bucarest. Pervi da conflicts a l’intern han ils aristocrats, cun consentiment da las pussanzas grondas, sfurzà il 1866 Cuza d’abditgar, al remplazzond cun Carol I (1866–1914) or da la dinastia Hohenzollern-Sigmaringen. En la guerra tranter la Russia e l’Imperi osmanic dals onns 1877/78 ha la Rumenia sustegnì la Russia; sinaquai ha quella confermà en rom dal Congress da Berlin l’independenza dal pajais. Ultra da quai è vegnida attribuida a la Rumenia la Dobrudscha sco recumpensa per la part meridiunala da la Bessarabia ch’è ida a la Russia. Ils 26 da mars 1881 han ins proclamà il nov Reginavel da la Rumenia.