cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pologna
Martgà da lavur
Radund 12 % da las persunas occupadas lavuravan il 2013 en l’agricultura, quai ch’è ina quota fitg auta en cumparegliaziun cun la media en l’Uniun europeica (5 %). 30,3 % lavuravan en l’industria e 57,8 % en il sectur da servetschs. Radund in terz da tut las plazzas da lavur fan part dal servetsch public.
Provediment d’energia
La producziun d’electricitad brutta da tut las ovras electricas en Pologna ha muntà l’onn 2012 ca. 160 TWh. Per gronda part vegnan transfurmads charvun da crap e charvun da terra en energia (il 2012 88,6 % da tut la producziun d’electricitad). In dals motivs daco che la cumpart da la cotgla è uschè auta en Pologna, è da vesair en las stentas da la politica d’esser uschè independents sco pussaivel d’imports d’energia. Perquai sa metta la politica er cunter finamiras da protecziun dal clima memia ambiziusas, damai che quellas pudessan esser colliadas cun auts custs. Tuttina ha l’energia regenerabla pudì fitgar pe e crescha cuntinuadamain (surtut biomassa, energia da vent e forza idraulica).
Il pajais na posseda nagin’ovra atomara, mabain be in reactur d’emprova; dapi che quel aveva cuntanschì valurs criticas l’onn 1974 vegn el be manà cun dus terzs da la prestaziun. La planisaziun da novas ovras atomaras è vegnida sistida il 2013; ins ha argumentà questa renunzia cun ils custs che fissan memia auts.
Infrastructura
thumb|220px|Aviun da la societad aviatica polonaisa LOT
Traffic sin via
La rait da vias ha ina lunghezza totala da 382 000 km. Da quai èn radund 1400 km autostradas ed ulteriurs bundant 1000 km vias directas. La rait d’autostradas e da vias directas vegn schlargiada a moda rasanta.
Malgrà che la cumpart dal traffic individual crescha cuntinuadamain, ha il traffic public anc adina ina muntada extraordinaria. Quel sa splega surtut sur ina spessa rait da bus.
Viafier
Sper la rait da bus gioga er la viafier vinavant ina rolla centrala entaifer l’infrastructura da traffic da la Pologna. Cun 23 430 km trategna la societad naziunala PKP PLK ina da las pli grondas raits da viafier en tut l’Europa. Al cunfin da l’ost frunta la viafier a binari normal sin il sistem russ ch’è pli lad.
Aviatica
La Pologna dispona da 14 plazzas aviaticas (t.a. Varsovia, Cracovia, Katowice, Gdańsk, Wrocław). Ultra da quai datti 123 plazzas aviaticas naziunalas e trais basas da helicopters. Dapi che la Pologna ha avert il traffic en l’aria per societads aviaticas a pretsch bass, crescha il dumber da passagiers a moda rasanta.
Navigaziun
La Pologna dispona da 3182 kilometers flums e chanals navigabels. La flotta commerziala d’ultramar sa cumpona da bundant 100 bastiments. Ils pli impurtants ports da la Pologna èn Gdańsk, la gruppa da ports Szczecin-Świnoujście e Gdynia. A l’intern dal pajais èn surtut ils ports da Varsovia, Gliwice e Wrocław d’impurtanza.
Sistem da scola
Il sistem da furmaziun da la Pologna sa cumpona da las scolinas, scolas elementaras, scolas medias, scolas cuntinuantas e scolas autas. Da las scolas cuntinuantas fan part ils gimnasis da furmaziun generala, ils gimnasis professiunals, las scolas professiunalas superiuras e la scolaziun professiunala da basa.
En Pologna frequentan quasi dus milliuns students scolas autas. L’onn 2008 devi en l’entir pajais 130 scolas autas statalas e 315 scolas autas betg statalas. Il studi a scolas autas statalas è da princip gratuit, sche quel ha lieu a temp cumplain.
Scienza
thumb|160px|Marie Skłodowska-Curie Gia a partir da la fundaziun dals uvestgieus enturn l’onn 1000 han ins installà successivamain en las sedias episcopalas novas scolas da baselgia. Cun l’urden dals cisterziens è er la scienza occidentala arrivada en la Pologna. L’onn 1364 ha Casimir il Grond fundà l’universitad da Cracovia, la segund veglia da l’entira Europa Centrala. Ella è stada l’emprima universitad che disponiva d’ina atgna professura per matematica ed astronomia. Il rectur da quella Paweł Włodkowic – in dals pli impurtants scienziads da dretg internaziunal da quel temp – ha formulà a chaschun dal Concil da Trient (1415) la tesa che era pievels pajauns hajan il dretg da disponer d’in agen stadi e che quels na dastgian betg vegnir cristianisads cun la spada. Ch’el n’ha betg stuì subir il medem destin sco ses collega da Prag Jan Hus ha el gì d’engraziar als numerus chavaliers polonais ch’eran preschents al concil.
La scienza en Pologna ha cuntanschì sia culminaziun dal temp da l’umanissem. In dals students da Cracovia era Nicolaus Copernicus; qua ha el tranter auter s’acquistà ils fundaments matematics ed astronomics ch’al duevan pussibilitar pli tard da sviluppar la concepziun dal mund heliocentrica. Suenter las guerras dal 17avel tschientaner n’ha la scienza però betg pli cuntanschì il nivel d’antruras.
A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins organisà da nov il sistem da furmaziun. Cun crear l’emprim ministeri da furmaziun dal mund ha la Pologna schizunt prestà lavur da pionier sin quest sectur. La fundaziun da novas instituziuns a Varsovia (academia da las scienzas ed universitad) ha mess ad ir in nov svilup sin il sectur da las scienzas e da la perscrutaziun. Vers il 1850 ha Ignacy Łukasiewicz scuvert ina metoda da destillar petroli. Napoleon Cybulski e Władysław Szymonowicz han stgaffì l’endocrinologia (scienza da las glondas) moderna. A Zygmunt Wróblewski e Karol Olszewski èsi reussì l’emprima giada da condensar oxigen e nitrogen. Stefan Banach e Hugo Steinhaus èn stads ils fundaturs da l’analisis funcziunala. Il medi Casimir Funk è stà in pionier sin il champ dals vitamins. Marie Skłodowska-Curie ha perscrutà la radioactivitad ed ha scuvert il polonium ed il radium. Ella è stada l’emprima dunna ch’è vegnida onurada cun in Premi Nobel ed ultra da quai l’emprim uman insumma ch’ha retschet dus Premis Nobels (fisica e chemia).
Durant la Segunda Republica han ins puspè introducì la lingua polonaisa a las universitads dal pajais e tant l’instrucziun sco er la perscrutaziun han enconuschì in temp da fluriziun. Il giurist Roman Longchamps de Bérier ha unifitgà il dretg civil dal pajais e creà in urden da dretg exemplaric.
La Segunda Guerra mundiala è stà in temp desastrus per la scienza polonaisa, damai ch’ils naziunalsocialists han empruvà d’assassinar sistematicamain las elitas polonaisas. Gia durant las emprimas emnas da guerra èn tschients professurs polonais vegnids assassinads u deportads en champs da concentraziun (p.ex. en rom da l’‹acziun speziala› da Cracovia u da la mazzacra dals professurs da Lwiw). Er l’Uniun sovietica ha manà tras talas acziuns; tranter las unfrendas da la Mazzacra da Katyn sa chattavan 21 docents d’universitads, plirs tschients magisters, radund 300 medis sco er auters academichers. Durant la guerra èn er las bibliotecas universitaras da la Pologna vegnidas sblundregiadas ed ils effectivs destruids a moda sistematica, uschia ch’ins ha stuì cumenzar il 1945 quasi da nulla. Ultra da quai èn blers dals scienziads ch’han survivì la guerra fugids dals communists en l’exteriur occidental ed ils gidieus ch’han survivì èn emigrads en l’Israel. Da tut quai è la scienza e furmaziun en Pologna be sa revegnida plaunsieu. Entant ch’ils restauraturs dal pajais han bainprest puspè cuntanschì renum mundial, mancava a las ulteriuras scienzas il stgomi internaziunal. Quai è pir sa midà suenter il 1989.
Cultura
La cultura da la Pologna è fitg multifara, quai che resulta da l’istorgia variada dal pajais. En il temp medieval e temp modern tempriv ha la republica aristocratica multiculturala furmà in punct da cruschada da las differentas culturas e religiuns ch’han tuttas gì – ed han anc adina – lur influenza sin la ierta culturala dal pajais. Suenter las spartiziuns da la Pologna han artists polonais adina puspè empruvà da sustegnair il cumbat d’independenza sut il motto ‹Per elevar ils cors›. Sco exempels pon valair las poesias ed ils epos dad Adam Mickiewicz, la prosa dal titular dal Premi Nobel Henryk Sienkiewicz, la pictura istorica da Jan Matejko u ils mazurkas, polcas, krakowiaks e polonaisas da Frédéric Chopin.
Oz è la cultura multifara da la Pologna – sco en tut ils stadis occidentals – segnada da tendenzas da globalisaziun. Da l’autra vart la reusseschi tuttavia, surtut en la scena culturala da las grondas citads u sin la champagna, da mantegnair si’atgna identitad. Menziun speziala meritan il simbolissem polonais e la pictura da placats. Placats d’artists polonais cun lur caracteristicas distinctivas èn enconuschents en tut il mund. Er il film polonais chatta renconuschientscha mundiala, quai cun reschissurs sco Roman Polański, Andrzej Wajda, Krzysztof Kieślowski, Krzysztof Zanussi, Agnieszka Holland e Jerzy Hoffman.
Litteratura polonaisa
thumb|160px|Monument per Adam Mickiewicz a Varsovia
Temp medieval
Il pli vegl manuscrit en lingua polonaisa è il regest ‹Dagome Iudex› da l’onn 991. Sco praticamain tut las ovras polonaisas dal temp medieval è el scrit en latin. A quellas appartegnan surtut las cronicas da Gallus Anonymus, Wincenty Kadłubek, Janko z Czarnkowa, Jan Długosz e Jan Łaski sco er las annalas da Świętokrzyskie ed ils privilegis da l’aristocrazia ch’èn vegnids fixads en furma scritta; ultra da quai ils predis da la Sontga Crusch (ils pli vegls documents scrits cumplettamain en polonais), la Bibla da la regina Zofia (l’emprima translaziun da la Bibla en polonais), il psalteris da Puławy e da David, l’emprim imni naziunal polonais Bogurodzica sco er diversas uraziuns e legendas da sontgs. L’onn 1488 è sa constituida a l’universitad da Cracovia l’emprima uniun da scripturs insumma (tranter il Tudestg Conrad Celtis ed il Talian Kallimachus); al medem lieu sa chattava gia l’emprima stamparia polonaisa.
Renaschientscha
En il decurs da la renaschientscha ha la lingua polonaisa pudì sa far valair definitivamain, e quai cumbain che blers auturs publitgavan er anc en latin u en omaduas linguas. L’emprim poet ch’ha scrit be en lingua polonaisa è stà Mikołaj Rej che vala sco bab da la lingua polonaisa. Il pli impurtant scriptur polonais da la renaschientscha è stà Jan Kochanowski; cun l’emprim drama en lingua polonaisa e diversas poesias è el vegnì enconuschent lunsch sur la Pologna ora. A medem temp vala Klemens Janicki sco pli talentà poet da la renaschientscha che scriveva en lingua latina.
Baroc
Il baroc polonais è segnà – betg il davos pervi da las bleras guerras desastrusas – dal motto ‹memento mori›; cuntrari a la tschertga d’armonia da la renaschientscha polonaisa exprima el il malruaus da ses temp. Menziun speziala meritan las brevs d’amur dal prinzi-poet Jan Sobieski sco er las memorias da guerra da Jan Chryzostom Pasek.
Illuminissem
L’illuminissem è surtut segnà dals litterats politics ch’eran colliads cun las refurmas dal retg Poniatowski. Blers dad els èn s’engaschads per la constituziun dals 3 da matg 1791. Da menziunar èn tranter auter Ignacy Krasicki, Adam Naruszewicz e Wojciech Bogusławski.
Romantica
Suenter l’ultima spartiziun da la Pologna èn sa furmadas duas direcziuns poeticas concurrentas, la classica e la romantica. L’onn 1822, cur che Adam Mickiewicz ha edì ses emprim tom da poesias, vala sco victoria definitiva da la romantica. Uschia è la romantica sa sviluppada en la Pologna in quart tschientaner pli tard ch’èn l’ulteriura Europa; persuenter è quella stada fitg intensiva ed ha furmà il fundament da la lirica polonaisa ch’è spezialmain impurtanta. La romantica polonaisa ha enconuschì ses zenit tranter la sullevaziun da november dal 1830 e la sullevaziun da schaner dal 1863. Sper Mickiewicz èn surtut da menziunar Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński e Cyprian Kamil Norwid.
Positivissem
A la dischillusiun da la sconfitta dal 1864 è suandà il temp dal positivissem; la litteratura è s’orientada pli ferm a la prosa, surtut al roman realistic. Henryk Sienkiewicz, in dals pli impurtants represchentants da quest’epoca, è vegnì onurà sco emprim Polonais cun il Premi Nobel da litteratura.
Giuvna Pologna
Sco reacziun neoromantica è sa sviluppada a partir dal 1890 la Giuvna Pologna. Quest moviment è segnà d’ina mistificaziun da la realitad che s’orientescha al simbolissem. Il pli impurtant scriptur da quest temp è stà Stanisław Wyspiański.
Suenterguerra
La litteratura polonaisa dal suenterguerra ha fitg bleras fassettas. Ella tanscha dal realissem socialistic dad Jerzy Andrzejewskis fin al science fiction da Stanisław Lem. A l’entschatta ha l’elavuraziun da la Segunda Guerra mundiala furmà il tema central; pli tard èn il litterats s’orientads a la nova realitad. I pudevan er vegnir publitgadas ovras ch’eran criticas envers il sistem. Impurtant(a)s auturas ed auturs èn tranter auter Witold Gombrowicz, Sławomir Mrożek, Miron Białoszewski, Kazimierz Brandys, Ernest Bryll, Zbigniew Herbert, Leszek Kołakowski, Andrzej Stasiuk, Olga Tokarczuk e Dorota Masłowska.
Fin uss han quatter scripturs polonais retschet il Premi Nobel da litteratura: Henryk Sienkiewicz (1905), Władysław Reymont (1924), Czesław Miłosz (1980) e Wisława Szymborska (1996). Oriund da la Pologna è er l’American Isaac Bashevis Singer ch’è vegnì onurà cun il Premi Nobel l’onn 1978.
Musica
thumb|220px|Concert al liber sper il monument da Chopin a Varsovia L’emprim musicist da la Pologna ch’è enconuschent cun num è stà il dominican Wincenty z Kielczy. El ha scrit en l’emprima mesadad dal 13avel tschientaner l’imni ‹Gaude mater Polonia›. L’autur da la pli veglia chanzun polonaisa ch’è sa mantegnida, ‹Bogurodzica›, n’è percunter betg enconuschent. Sper imnis è la musica polonaisa medievala segnada da sauts. Mikołaj Radomski ha nudà quels a l’entschatta dal 15avel tschientaner. Dal temp da la renaschientscha èn blers musicists talians vegnids a la curt polonaisa. Mikołaj Gomółka è stà il pli enconuschent cumponist polonais dal 16avel tschientaner.
Verdabbio
Verdabbio è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al circul Roveredo dal district Moesa.
Pologna
Musica
En il temp dal baroc è er sa sviluppada la polonaise sco saut a las curts polonaisas, entant che la societad purila ha sviluppà sauts regiunals (mazurkas, krakowiaks e chodzony) sco er las polcas ch’eran medemamain enconuschentas en Tschechia. Il punct culminant en il svilup da cumposiziuns per sautar polonaises dueva però furmar Frédéric Chopin a l’entschatta dal 19avel tschientaner. El vegn considerà sco in dals pli gronds cumponists polonais insumma.
En il decurs dal 19avel tschientaner ha Stanisław Moniuszko sviluppà l’opera polonaisa moderna. Oskar Kolberg ha cumenzà da quel temp a rimnar ed edir la musical populara polonaisa. Impurtants cumponists dal tranterguerras èn p.ex. stads Arthur Rubinstein, Ignacy Jan Paderewski e Grażyna Bacewicz. E la musica contemporana vegn represchentada da Stanisław Skrowaczewski, Roman Palester, Andrzej Panufnik, Tadeusz Baird, Hanna Kulenty e.a.
Ils musicists da jazz da la Pologna tutgan tar ils megliers en l’Europa. Gia ils onns 1950 è il jazz sa sviluppà ad in’impurtanta direcziun musicala en il pajais. Il Jazz Jamboree ha lieu dapi il 1958 e gia dal temp da la Republica populara da la Pologna èn sa preschentads en Pologna musicists americans sco Miles Davis.
Art figurativ
Dal temp pajaun han artists dals Slavs dal vest stgaffì las figuras da crap da Światowit ed autras divinitads. Er dal temp da la cristianisaziun ha l’art mantegnì l’emprim ses caracter ritual. Impurtantas ovras temprivas da l’art sacral cristian furman las portas da bronz da las catedralas da Gniezno e Płock en il stil da la romantica. Dal temp da la gotica ha tranter auter l’entagl en lain cuntanschì sia fluriziun. L’altar grond da Cracovia da Veit Stoss, oriund dal territori tudestg, furma il pli grond entagl da la gotica insumma. Sper ulteriurs artists tudestgs ch’èn stads activs en tut il pajais è sa sviluppada a Cracovia sez in’atgna scola d’entagl en lain.
Durant la renaschientscha èn stads activs en la Pologna blers artists talians da Firenza, Padua e Milaun. Menziun speziala merita la Chapella da Sigismund sper la Catedrala da Wawel; quella furma l’exempel il pli genuin da la renaschientscha taliana ordaifer l’Italia. La predominanza taliana en Pologna è er sa mantegnida dal temp dal manierissem e dal baroc. Sper accents d’artists indigens èn alura er sa fatgas valair pli ferm influenzas saxonas ed ucranaisas. Il pli impurtant represchentant dal classicissem en Pologna è stà il danais Bertel Thorvaldsen, dal qual derivan blers monuments a Varsovia e Cracovia.
La pictura romantica è sa sviluppada en la Pologna suenter las spartiziuns; ella tracta temas politics ubain mistics. Dal temp dal positivissem dominava la pictura istorica cun ils represchentants Juliusz Kossak, ils frars Maksymilian ed Aleksander Gierymski e Jan Matejko. Józef Mehoffer e Stanisław Wyspiański han sviluppà la direcziun da la Giuvna Pologna entaifer l’art figurativ. Dals artists dal tranterguerras èn da numnar Bruno Schulz e Wojciech Weiss. Durant la Segunda Guerra mundiala han ils naziunalsocialists e soviets engulà blers stgazis d’art or dals museums polonais. In grond dumber da questas ovras, sco per exempel il ‹Purtret d’in giuven› da Raffael, èn restadas sparidas fin oz. Dal temp da la Republica populara ha dominà il realissem socialistic. Tuttina han artists sco Tadeusz Kantor, Piotr Potworowski, Władysław Hasior u Nikifor Krynicki pudì dar agens accents.
Architectura
thumb|220px|Curt d’arcadas da la renaschientscha (Wawel, Cracovia) miniatura|[[Wrocław]] Tar ils pli vegls monuments architectonics ch’èn sa mantegnids en la Pologna sa tracti da crests-fossa e da circuls da crappa cun funcziun cultica. L’architectura cristiana è arrivada en il pajais en il decurs dal 9avel tschientaner en furma da la preromanica. En quest stil han ins erigì ils chastels e las baselgias dals Polans. Dal temp da la romanica èn suandadas las emprimas catedralas (a Gniezno, Cracovia, Wrocław, Kołobrzeg e Poznań) e claustras (p.ex. a Tyniec).
Dal temp da la gotica ha dominà en il nord la gotica da quadrels ed en il sid ina cumbinaziun da quadrels e crap da chaltschina. Il pli grond edifizi da quadrels da la gotica insumma furma il chastè da Malbork; la pli gronda baselgia da quadrels dal mund è la baselgia da Nossadunna a Gdańsk.
Dal temp dal baroc è alura la nova chapitala Varsovia sa sviluppada ad in nov center architectonic. Il pli impurtant architect da quel temp è stà Tylman van Gameren, oriund dals Pajais Bass, ch’ha projectà tschients chastels en tut il pajais. Gronds palazs en il stil da Versailles han ins erigì a Varsovia, en la Masovia ed en la Pologna da l’Ost.
Il baroc tardiv ed il rococo èn segnads dal temp dals retgs saxons e da l’ultim retg polonais Stanisław Poniatowski. Gia durant ils ultims onns da regenza da Poniatowski ha cumenzà l’epoca dal classicissem. En quest stil ha Antonio Carozzi erigì il teater a Varsovia ch’era da quel temp il pli grond en tut il mund. Vitiers èn vegnids ils edifizis da la bursa da Varsovia e da la banca da la Pologna.
Ils centers da l’architectura polonaisa dal 19avel tschientaner èn stads las citads da Varsovia e Łódź, nua ch’èn vegnids erigids blers chastels en il stil da l’istorissem e pli tard da la secessiun. Er en la Pologna dal Sid han ins construì blers edifizis en quest stil; l’Emprima Guerra mundiala ha però manà qua a vastas destrucziuns. Blers edifizis èn vegnids reconstruids en il stil da l’Art déco (p.ex. l’edifizi dal Sejm u ils museums naziunals a Varsovia e Cracovia).
A la pli gronda destrucziun da substanza architectonica insumma ha però manà la Segunda Guerra mundiala. La citad da Varsovia han ins destruì sistematicamain, ils edifizis en la Pologna da l’Ost èn vegnids sut domini sovietic e tut las grondas citads da la Pologna cun excepziun da Cracovia han subì donns considerabels tras acziuns da guerra. Ils projects da reconstrucziun dal suenterguerra han ins mess ad ir a moda exemplarica – ils restauraturs polonais giaudan renum mundial – ma n’èn anc ditg betg terminads. La citad veglia e nova da Varsovia sco er il quartier da la Wisła Mariensztat èn vegnids refatgs en ils onns 1970; il chastè roial è suandà en ils onns 1980. Intgins ulteriurs palazs han ins reconstruì a partir dals onns 1990 u sa chattan anc en reconstrucziun. La substanza architectonica dal 19avel tschientaner en il center da Varsovia para però dad esser persa per adina. A ses lieu han ins erigì edifizis monumentals en il stil dal realissem socialistic (il Palaz da cultura, la Plazza da la constituziun ed il quartier MDM). En ils onns 1990 ha inizià in boom da construir sgrattatschiels, ils quals han concepì architects da renum sco Norman Foster u Daniel Libeskind. Quels sa gruppeschan surtut enturn l’Alea da Gion Paul II.
Televisiun e radio
Sper ils chanals da televisiun da dretg public (Telewizja Polska, TVP) datti dus ulteriurs emetturs privats: TVN e Polsat. Analog al svilup en auters pajais èn las purschidas vegnidas cumplettadas ils ultims onns cun chanals da novitads, da cultura, da documentaziun, da sport e da films.
Polskie Radio emetta trais programs da dretg public naziunals e maina ina spessa rait da 17 emetturs statals regiunals. A partir dals onns 1990 èn vegnids vitiers ils emetturs privats Radio Zet e RMF FM. Ina spezialitad dal mund da las medias en Pologna furma la ferma preschientscha d’emetturs d’orientaziun religiusa (TV Trwam, Radio Maryja) ch’èn derasads en circuls catolic-conservativs.
Print ed internet
Las gasettas dal di cun il pli grond dumber da l’ediziun èn las gasettas da boulevard ‹Fakt› e ‹Super Express› sco er ‹Gazeta Wyborcza› e ‹Rzeczpospolita›. Impurtants magazins emnils èn ‹Gość Niedzielny›, ‹Polityka›, ‹Newsweek Polska› e ‹Sieci›.
Ils pli enconuschents portals online en Onet.pl, Wirtualna Polska ed Interia.pl. Il 2016 faschevan ca. 28 milliuns Polonais diever da l’internet (72,4 % da la populaziun).
Usits
thumb|160px|Icona da Son Niclà (15avel tschientaner) Ils usits naziunals e regiunals vegnan surtut tgirads en las regiuns ruralas. Blers dad els èn colliads cun la confessiun catolic-romana, ina part er cun la baselgia ortodoxa. Ulteriuras tradiziuns sa refereschan a las stagiuns.
Artisanadis ch’èn colliads cun usits u tradiziuns religiusas furman l’iconografia, l’entagl en lain e las retgamadas. Enconuschents èn er ils costums tradiziunals che vegnan tgirads vinavant. In tipic element architectonic che regorda a la tradiziun religiusa èn las bleras chapellas sper via, surtut en las Beskidas ed en la Masovia.
Medemamain part da l’ierta culturala fa la musica tradiziunala (klezmer gidieu, musica da chombra, mazurkas, polonaisas, krakowiaks e polcas), en pli il saut, il teater tradiziunal e la poesia dialectala dals Gorals, Caschubs e Silesians.
Mangiar e baiver
La cuschina polonaisa è surtut colliada cun las cuschinas dals stadis vischins a l’ost da la Pologna; daspera datti er influenzas nà da l’ulteriura Europa Centrala e da la Scandinavia.
Tar las tratgas naziunalas tutgan pierogi, gołąbki, bigos e barszcz. Las bavrondas betg alcoholicas las pli derasadas èn té e café; tar las bavrondas alcoholicas èn quai vodka e biera. La producziun da vodka è cumprovada l’emprima giada l’onn 1405 a Sandomierz en il sidost dal pajais.
Temp liber, turissem e sport
Pervi dals blers lais e la lunga riva da sablun a la Mar da l’Ost èn divers sports d’aua fitg populars en la Pologna (t.a. navigar a vela, surfar, sfunsar, cajac, nudar e pestgar). Dapi ch’ins ha revitalisà las vias fluvialas, è il far vacanzas sin bartgas-chasa sa sviluppà ad in factur economic. En la muntogna è derasà il viandar, il ski alpin e snowboard. Fitg popular è il sigl cun skis, en pli vegn pratitgà il passlung ed il sport cun schlitta da chauns. Abstrahà da questas atgnadads colliadas cun la topografia dal pajais èn ballape, ballarait, ballamaun e ballabasket ils sports ils pli derasads e populars. Il 2012 han la Pologna e l’Ucraina realisà communablamain il campiunadi europeic da ballape.
Dis da festa
Sper ils dis da festa dal chalender liturgic vegnan festivads il di da la constituziun dal 1891 (3 da matg) ed il di da l’independenza da la Pologna suenter l’Emprima Guerra mundiala (11 da november).
Lai da Bienna
Il Lai da Bienna (franzos: Lac de Bienne; talian: Lago di Bienna; tudestg: Bielersee) è in lai da la Svizra (chantuns Berna e Neuchâtel).
La surfatscha dal lai è 39.3 km² gronda.
Il flum principal è l'Ara.
Dublin
thumb|100px|La bandiera dad Dublin
Región de Arica y Parinacota
200px|right|thumb|Charta dal regiun da Arica
La Región de Arica y Parinacota è la regiun la pli settentriunala dal Chile. Ella cunfina al nord cun il Peru, al sid cun la Región de Tarapacá, a l'ost cun la Bolivia ed al vest cun l'Ocean pacific.
La regiun ha ina surfatscha da 16'873,3 km² e ina populaziun stimada da bunamain 190'000 abitants (2006). Ella cumprenda las provinzas dad Arica e Parinacota. La chapitala da la regiun è la citad d'Arica. La regiun è vegnida creada l'onn 2007 entras la seperaziun da las duas provinzas da l'anteriura Región de Tarapacá.
Dublin
Dublin è la chapitala da l'Irlanda. L'onn 2016 dumbrava la citad 553'165 abitants.
Joan Miró
thumb|250px|Joan Miró (1935) Joan Miró i Ferrà (* 20 d'avrigl 1893 a Barcelona; † 25 da december 1983 a Palma de Mallorca) è stà in pictur catalan. Sias creaziuns sun savens inspiradas dal surrealissem. Sia ovra pli famosa è La masia, picturada il 1920. L'onn 1975 è stada creada la Fundaziun Joan Miró a Barcelona, in center cultural e artistic d'art modern. Plinavant, il 1978, è stà il prim catalan premià cun la Medaglia d'Or de la Generalitad de Catalugna.
Chapella Sistina
La Chapella Sistina (talian la cappella sistina) è in dals pli enconuschents stgazis culturals en il Vatican. Eregida tranter il 1475 ed il 1481 cuntegn ella plirs dals pli enconuschents maletgs dal mund (cunzunt las frescas da Michelangelo Buonarotti). La chapella è er il lieu el qual i vegn tegnì il conclave.
La chapella schai en vicinanza dal dom da s. Peder ed è collià cun quel sur la Scala Regia. Per turists e l'access dentant be pussaivel sur il museums vaticans.
Chalender Ladin
Il Chalender Ladin (CL) es ün almanac rumauntsch ladin, publicho davent da l'an 1911 per incumbenza da l'Uniun dals Grischs scu organ da publicaziun ufficiel da la quela i'ls idioms vallader e puter. El es gnieu fundo dal filolog e perscruteder linguistic Peider Lansel e'l ravarenda Otto Gaudenz.
Scu suottitul ho'l il motto da l'Uniun dals Grischs, «Rumauntschs vulains rester».
Suot Tasna (circul)
Il circul da Suot Tasna furma ensemen cun ils circuls da la Val Müstair, da Sur Tasna e da Ramosch il district da l'En dal chantun Grischun en Svizra. La sedia da l'uffici cirquital sa chatta a Scuol.
Antoni Gaudí
thumb|250px|Antoni Gaudí Antoni Plàcid Guillem Gaudí i Cornet (* 25 da zercladur 1852 a Reus u Riudoms; † 10 da zercladur 1926 a Barcelona) è stà in architect catalan.
Suot Tasna (circul)
Vischnancas
Il circul consista da las seguentas vischnancas:
FIVB
La Federaziun internaziunala da Ballarait (FIVB - Fédération Internationale de Volleyball) è ina organisaziun internaziunala che coordinescha las federaziuns da ballarait e da ballarait da riva da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Losanna. La FIVB organisescha differentas arranschaments da ballarait, sco per exempel ils campiunadis mundials da ballarait dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIVB è il giapunais Wei Jizhong.
Links
Pagina d'internet uffiziala da la FIVB
Recolonisaziun
thumb|260px|Recolonisaziun da la fiergna da peschs en il nordvest dals Stadis Unids (2015) Recolonisaziun (u reintroducziun) numnan ins las stentas da l’uman da puspè introducir en in tschert spazi vital ina spezia d’animals u da plantas ch’era morta ora en quest lieu. Per quest intent pon vegnir translocads exemplars sch’igl existan en auters territoris effectivs gronds avunda. Alternativamain sa laschan metter en libertad animals ch’èn creschids si sut surveglianza e tgira da l’uman. Quai vala tant per animals sco er per plantas.
A lunga vista pon projects da recolonisaziun be avair success, sch’ils motivs ch’han manà a ses temp a l’extirpaziun vegnan cumbattids. Per ordinari vul quai dir ch’i ston vegnir meglieradas las relaziuns che regian en il spazi da viver respectiv. Organisadas e survegliadas vegnan acziuns da recolonisaziun per regla da managers d’animals selvadis e d’ecologs d’animals selvadis.
Noziun
thumb|220px|Bison europeic La noziun ‹animals selvadis› serva en general a designar animals che n’èn betg domestics. Tenor il dretg èn animals selvadis senza patrun, vul dir che nagin n’als posseda, «uschè ditg ch’els sa chattan en libertad». Malgrà quai appartegnan er animals selvadis al champ d’applicaziun da la legislaziun davart la protecziun dals animals, vul dir ch’els na dastgan betg vegnir mulestads u torturads aposta. Animals selvadis vivan per ordinari en la cuntrada selvadia, conquistan però er pli e pli territoris colonisads.
Er la selvaschina, pia ils animals sin ils quals po vegnir fatg chatscha, appartegnan als animals selvadis. Il term dals animals selvadis è però bler pli vast che quel da la selvaschina; el cumpiglia er spezias d’animals ch’èn protegids, vul dir explicitamain exclus da la chatscha, e spezias d’animals sin las qualas l’uman na fa per ordinari betg chatscha. En la lingua da mintgadi vegn savens er discurrì sper la varianta domesticada d’ina spezia d’animals selvadia, uschia per exempel dal chaval selvadi u da l’auca selvadia.
Spazis da viver
Animals selvadis datti quasi sin l’entir mund. Per lunschor betg tuts vivan en il territori selvadi per propi, vul dir en la natira intacta, betg influenzada da l’uman. Mintga spezia d’animal tschenta a ses spazi da viver tschertas pretensiuns areguard il nutriment, las pussaivladads da sa multiplitgar, la protecziun cunter inimis e.a. Savens èn questas premissas er ademplidas en la cuntrada culturala segnada da l’uman. Intginas spezias èn schizunt sa sviluppadas a veritabels animals che suondan la cultura, uschia per exempel la cicogna alva, il randurel pitschen, il crivel u la mieur grischa. Da l’autra vart ha l’activitad umana, cun surfatschas agriculas e d’abitar creschentas, destruì u almain decimà fermamain blers spazis da viver. Surtut animals selvadis che tschentan pretensiuns specificas a lur spazis da viver e na pon perquai betg guntgir en auters territoris èn perquai periclitads.
Relaziun uman – animals selvadis
Blers animals selvadis enritgeschan be tras lur preschientscha l’ambient da l’uman, sco per exempel ils utschels chantadurs tras lur chant, e porschan a quel in’experientscha unica en la natira. Tuttina è la relaziun tranter l’uman ed ils animals selvadis savens problematica, quai tranter auter per ils suandants motivs: thumb|220px|Tschess barbet
Protecziun dals animals e protecziun da las spezias
La tegnida d’animals selvadis è savens problematica ord vista da la protecziun dals animals. Quai vala per exempel per animals selvadis che vegnan tegnids en zoos e circus. Vegnan las spezias betg tegnidas confurm a lur basegns u vegnan ils animals surstrapatschads, po quai manar a stress e chaschunar disturbis gravants.
Da la protecziun dals animals – che sa stenta a proteger il singul individi d’influenzas nuschaivlas – è da differenziar la protecziun da las spezias. Quella focusescha sin mesiras da protecziun orientadas a conservar spezias d’animals u da plantas en lur totalitad. Magari na sa laschan las duas noziuns però betg differenziar cleramain ina da l’autra, damai che lur finamiras e mesiras sa cuvran per part.
Protecziun dals animals selvadis
Ils effectivs da blers animals selvadis èn periclitads; en il territori da colonisaziun da l’uman èn bleras spezias gia mortas ora u svanidas. Damai che las surfatschas natiralas intactas èn sa sminuidas fermamain, èn spezias che dependan da quellas (mitschacultura) periclitadas a moda fundamentala.
Il World Wildlife Fund (WWF) ch’è vegnì fundà il 1961 è stada ina da las emprimas organisaziuns ch’ha rendì attent a questa smanatscha. Cun crear territoris da protecziun specifics, l’emprim senza basa giuridica, pli tard cun sustegn da la legislaziun da la protecziun da l’ambient, èsi stà pussaivel da stgaffir territoris da retratga per animals selvadis. thumb|220px|Luf-tscherver giuven En Svizra è la Lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria entrada en vigur il 1966. Areguard la protecziun da la fauna e da la flora indigena statuescha quella (art. 18):
1 Cun mantegnair spazis da viver gronds avunda (biotops) e cun prender autras mesiras adattadas èsi da prevegnir che spezias indigenas d’animals e da plantas morian or. Questas mesiras ston tegnair quint dals interess agriculs e forestals ch’èn degns da vegnir protegids.
3 En lieus adattads po la Confederaziun promover la recolonisaziun da spezias ch’èn mortas or u ch’èn periclitadas da murir or en Svizra en la natira.
Mesiras da recolonisar e da metter en libertad
Sco gia menziunà sa lascha la recolonisaziun da princip realisar en duas modas: Cun translocar animals da territoris cun effectivs gronds avunda ubain cun metter en libertad exemplars ch’èn creschids si en parcs d’animals u en spezialas staziuns da tgira che servan a quest intent. La finamira d’ina recolonisaziun po esser per l’ina da preservar tschertgas spezias da l’extincziun globala, per l’autra da restabilir en in tschert territori la varietad da las spezias da pli baud.
Il metter en libertad animals ch’èn stads en fermanza furma in process che po tut tenor cumpigliar ina lunga fasa d’endisada. Surtut mammals ed utschels dependan numnadamain da l’emprender dals geniturs u d’auters animals cun experientscha, e quai bundant pli ferm che quai ch’ins pensava anc avant paucs decennis. La finamira è quella ch’ils animals emprendian puspè da sa procurar independentamain da l’uman lur nutriment, ch’els sa multiplitgeschian en libra natira e ch’els coloniseschian uschia puspè ina regiun a lunga vista.
Per che la recolonisaziun haja success ston ils animals però er emprender ad enconuscher ils privels ed ils inimis dal territori respectiv. Damai che tschertas spezias d’animals sviluppan tradiziuns, ston er quellas vegnir mussadas als animals ch’han vivì fin qua en fermanza. In exempel furma l’emprender tschertas rutas d’utschels migrants sco che quai è il cas tar aucas u ibis nairs.
Projects actuals en differentas parts da l’Europa Centrala cumpiglian tranter auter la recolonisaziun dal tschess barbet, da la tschuetta da la mort, dal salmun e da la ringia, dal bison europeic, dal castur, da la ludra e dal luf-tscherver.
Daspera sa lascha er observar il fenomen che animals selvadis returnan da sasez, pia senza intervenziun directa da l’uman, en territoris nua ch’els eran svanids. Quai è actualmain il cas tar l’urs brin e tar il luf e funcziunescha – sco gia tematisà survart – a lunga vista medemamain be sch’ils motivs per l’extirpaziun d’antruras vegnan eliminads, vul dir sch’i reussescha da chattar ina furma da convivenza che correspunda tant als basegns da l’uman sco er a las pretensiuns che l’animal selvadi tschenta a ses spazi vital.
Management d’animals selvadis
thumb|220px|Chaun da protecziun da muntaneras (Australia) Surtut en la biologia da selvaschina ed economia da chatscha cumpiglia il management d’animals selvadis tuttas mesiras che servan a schliar ils conflicts che pon resultar en connex cun animals selvadis. Managers d’animals selvadis èn surtut dumandads tar la recolonisaziun da spezias che vegnan resentidas sco privlusas u problematicas per l’uman, ils animals da chasa, l’agricultura e la selvicultura u sco concurrents da chatscha e da pestga (urs brin, luf, luf-tscherver, ludra, castur e.a.). Entras lavur da scleriment duai vegnir stgaffì acceptanza tar la politica ed entaifer la populaziun locala. En cas da donns vegnan per part pajadas indemnisaziuns. Ils animals recolonisads stattan sut observaziun scientifica ed il spazi da viver vegn tut tenor adattà als basegns. Sco ultima mesira vegnan singuls individis manads davent u mazzads.
Surcasti
Surcasti ei in'anteriura vischnaunca politica svizra dil cantun Grischun. Ella appertegnava al circul Lumnezia dil district Surselva e fa oz part della regiun Surselva.
Historia
Il Crap la Gneida, ina scalutta che sesanfla el sid da Surcasti, dat perdetga dalla liunga existenza dil vitg. Il crap datescha dil temps precristian. Cun ina lunghezia da siat meters ed in'altezia da quater meters s'auda il Crap la Gneida tier las pli interessantas scaluttas dil Grischun. La detga raquenta ch'il giavel hagi vuliu fierer quei crap sin la caplutta Sontga Catrina sut Tersnaus. Il crapun seigi denton setschentaus sut Surcasti cunquei ch'ina dunna hagi impediu il giavel enten sgarflar ina crusch el crap. Quella ed autras detgas oriundas da Surcasti e contuorn ha Anton Derungs rimnau ed ediu 1938 el cudischet Entuorn las ruinas de Surcasti.
Ulteriura perdetga d'ina liunga historia da populaziun dattan divers utensils ord il temps da bronz ch'ins ha cattau a Surcasti. Quels relicts sesanflan oz el Museum retic a Cuera. Era a Crestaulta sper Surin han ins anflau perdetgas ord il temps da bronz. Bein pusseivel che la culegna da Crestaulta steva en relaziun cun quella dils anteriurs avdonts entuorn Surcasti.
La historia da Surcasti duront il temps medieval giuven ei per gronda part nunenconuschenta. Dils Carolings san ins denton che la Lumnezia era ina val fetg fritgeivla che purtava ton tscheins sco la Tumliasca ed il ministeri "in Planis". Pli tard el temps medieval possedeva igl uestg da Cuera grondas parts dalla Lumnezia. L'ugadia da quei possess havevan ils baruns da Belmont, suenter lur mort ils conts da Sax-Mesauc.
La Baselgia da Sogn Luregn
Vegls documents en scret dat ei cunzun en connex cun la tuor dalla baselgia da Sogn Luregn. La tuor ord il 12avel tschentaner era 1253 en possess dils signurs d'Überkastel. Da quella signaria ha Surcasti survegniu siu num. La schlatteina svanescha denton gia all'entschatta dil 15avel tschentaner, Hartwig von Überkastel ei staus il davos descendent. La tuor dil casti ei silsuenter vegnida duvrada sco tuor baselgia. Menziuns dalla baselgia da Sogn Luregn dateschan dils onns 1345, 1515 e surtut dil 1520. En quei onn ei la baselgia vegnida consecrada. Il baghetg havevan ins da gliez temps construiu en stil gotic. Ils elements barocs ch'ein aunc oz presents van anavos sin la restauraziun da 1774. Duront quella lavur han anflau ina preziusa statua da lenn da Nossadunna che sesanfla oz el museum dalla claustra da Mustér.
Yann sommer
miniatura|314x314px yann sommer è il portiere della nazionale svizzera
Sorber grond
Il sorber grond (Sorbus torminalis) è ina spezia da planta or dal gener dals sorbers (Sorbus) en il subtribus fritgs da minz (Pyrinae) entaifer la famiglia da las roseras (Rosaceae).
Cumparsa e fegl
Ils fegls verds èn ordinads vi da la roma en posiziun alternanta e sa dividan en moni e plat dal fegl. Il plat ha ina lunghezza da 2 fin 7 centimeters ed ha ina furma largia fin ovala. L’ur dal fegl è entaglià en piz e levamain resgià; il dumber da las parts munta trais fin tschintg. L’atun sa colureschan ils fegls cotschen vin.
Caracteristicas generativas
thumb|200px|Feglia e flurs thumb|200px|Singula flur thumb|200px|Fritgs Il temp da fluriziun tanscha dal matg fin il fanadur. Las flurs èn alvas e furman paniclas d’umbellas luccas che stattan dretg si. Ils fritgs èn, tar ina grondezza da ca. 1,5 centimeters, ovals fin radunds, l’emprim da colur verd-uliva, pli tard brina cun flatgs clers.
Il dumber dals cromosoms munta a 2n = 34.
Ecologia
Tar il sorber grond sa tracti d’in fanerofit, vul dir d’ina planta da la quala ils brumbels d’envernada èn situads sur il nivel da la naiv. Ina reproducziun vegetativa ha lieu tras chatschs da ragischs. La planta è segnada da ragischs profundas. Singuls exemplars cuntanschan ina vegliadetgna da fin tschient onns, excepziunalmain er dapli. Ils fritgs vegnan digerids d’animals e derasads cun lur excrements. La madirezza dals fritgs cumenza l’october.
Il sorber grond furma ina planta da pavel per diversas rasulaunas (t.a. Acronicta psi, Cosmia trapezina ed Opisthograptis luteolata).
Derasaziun
Il territori da derasaziun principal da la planta furman l’Europa dal Sid e l’Europa Centrala (fin en il Danemarc). Ultra da quai cumpara la planta en l’Asia e per part en l’Africa dal Nord. Tuttina sco il sorber dumesti tutga il sorber grond tar la flora tipica da la zona da vegetaziun da l’Europa Centrala e dal Sid.
La planta crescha per il pli en lieus pli chauds, sin spundas exponidas vers sid u collinas. Sco planta giuvna cumporta il sorber grond però vaira bain la sumbriva. Areguard la sociologia da plantas sa tracti d’ina planta caracteristica da l’urden Quercetalia pubescenti; ella cumpara però er en societads da Carpinion, Quercion roboris e Cephalanthero-Fagenion.
Sistematica
L’emprima publicaziun scientifica da la planta è cuntegnida en l’ovra ‹Species Plantarum› (1753) da Carl von Linné (sut il num Crataegus torminalis). La recumbinaziun a Sorbus torminalis (L.) Crantz ha il botanicher tudestg Heinrich Johann Nepomuk von Crantz publitgà il 1763. Il term latin torminalis signifitga ‹che mitigescha il mal il venter›. Ulteriurs sinonims per Sorbus torminalis (L.) Crantz èn Pyrus torminalis (L.) Ehrh., Sorbus orientalis Schönb.-Tem. e Sorbus torminalis var. orientalis Gabr.
Utilisaziun
Il lain dal sorber grond cuntanscha fitg auts pretschs. Pervi da la sumeglientscha cun il lain dal pairer vegn il lain dal sorber grond vendì ensemen cun quel dad autras spezias da Sorbus (sorber dumesti, fignicler, culaischen) sut la denominaziun commerziala ‹pairer svizzer›. Quel duvrav’ins pli baud per far lingeras da quint da qualitad. Il lain vegn ultra da quai duvrà per construir instruments a flad da lain. Ed il furnier vegn apprezià en scrinarias da mobiglias.
Ils fritgs pitschens, en furma da mail, èn mangiabels, han però in effect adstringent. Pir cur ch’els èn stramadirs u cotgs, è il tannin sa dissolvì. Fritgs madirs han ils utschels fitg gugent. Sch’ins als vul racoltar, ston ins perquai far quai a temp. Ils fritgs ston vegnir clegids a maun e na sa laschan betg scurlattar per terra.
En diversas regiuns, per exempel en l’Alsazia (sut il num Alisier) u en l’Austria, vegn fatg dals fritg in vinars che gusta sumegliant sco il vinars da parmuglia. Per far dus liters vinars dovri però betg main che 100 liters maischa. Per part vegn il fritg er elavurà u agiuntà a confitura ed auters products (p.ex. en la part occidentala dal Wienerwald).
Pervi da la ferma coluraziun cotschna da la feglia l’atun, vegn il sorber grond er apprezià sco planta decorativa.
Intginas caracteristicas dals sorbers en general
thumb|240px|Lain da sorber thumb|160px|Fegl d’in sorber grond, coluraziun d’atun Il gener dals sorbers cumpiglia radund 100 spezias ch’èn tuttas derasadas en la zona temprada da l’emisfera nord (surtut Eurasia ed America dal Nord). En China èn derasadas en tut 67 spezias, da las qualas 43 cumparan be là.
Ina caracteristica da la gronda part da las spezias da quest gener è lur abilitad da s’adattar a lieus extrems. Plantas e chaglias da sorbers chatt’ins per exempel sin paraids-crap exponidas, nua ch’ellas fan ragisch en pitschnas sfessas cun be pauc terratsch. En general tschentan las plantas pitschnas pretensiuns al terren ed èn ablas da crescher er en lieus cun paucas substanzas nutritivas e sin terrens acidics. Percunter reageschan bleras spezias a moda sensibla sin setgira e bittan en cas da periodas sitgas pli baud la feglia. Lieus sitgs limiteschan er la creschientscha maximala da la planta. En la muntogna cumparan spezias da Sorbus regularmain fin al cunfin dal guaud.
En general furman las spezias dals sorbers plantas da piunier che tschertgan la glisch e che creschan perquai surtut a l’ur dal guaud u en cleragls nua che la situaziun da concurrenza cun autras spezias da plantas è pli pitschna. Damai ch’il sem vegn derasà tras utschels, è quel però avant maun en grondas quantitads er a l’intern dals guauds. Sche plantas concurrentas crodan davent (p.ex. tras ina lavina, in fieu u in stemprà), vegnan las largias che sa furman serradas svelt tras spezias da sorbers.
Tuttas spezias portan l’atun fritgs che dattan en egl. Quels regordan a pitschens mails, quai che na fa betg surstar sch’ins tira en consideraziun ch’il gener vegn attribuì entaifer la famiglia da las roseras a la gruppa da las plantas cun fritg da minz.
Ils fritgs da las diversas spezias da sorbers vegnan magliads d’in grond dumber d’utschels (merlotscha, tursch, sturnel e.a.). Ils sems dals fritgs passan per ordinari senza donn tras il chanal da la beglia.
Cumpareglià cun autras plantas da fritgs da minz è la muntada economica dals sorbers pitschna. Ina tscherta relevanza han oravant tut il culaischen ed il sorber dumesti. Surtut ils fritgs dal culaischen vegnan elavurads tant en la fitomedischina (p.ex. en cas da reumatissem, constipaziuns e perditas da sang) sco er en cuschina (marmelada, cumpot, sirup e.a.).
Lai da Turitg
thumb|right|250px
Il lai da Turitg (tudestg: Zürichsee) è in lai da la Svizra (chantuns Turitg, Sviz e Son Gagl).
La surfatscha dal lai è 88,66 km² gronda.
Il flum principal è la Limmat.
Dom da s. Peder
thumb|350px|Dom da s. Peder
Il dom da s. Peder è ina baselgia catolica en il Vatican, che incurunescha la plazza da s. Peder monumentala.
Essend chapella papala, postada dasper il palazi papal Palazzo Apostolico, è la baselgia da s. Peder lieu dallas manifestaziuns principalas dal cult catolic, tranter autras las celebraziuns da Nadal, da Pasca ed ils ritus da l'emna sontga, da la proclamaziun dals novs papas e da las sepulturas dals defuncts, da l'avertura e la clusiun da giubelis e da la canonisaziun da novs sontgs.
Buseno
Buseno è ina vischnanca svizra en il en il district Moesa.
Lacuna Coil
Las Lacuna Coil è ina gruppa taliana da rock che vegn ord il Milaun.
Energia geotermica
thumb|260px|Ovra geotermica en l’Islanda Tar energia geotermica (u er be geotermica/geotermia) sa tracti da la chalur ch’è arcunada en la part da la crusta da la terra ch’è accessibla a l’uman. Igl è quai ina noziun generala per tut l’energia da la terra che vegn retratga ed utilisada, independentamain da sia furma da producziun. L’energia geotermica è in’energia regenerativa. Ella po vegnir tratga a niz a moda directa, p.ex. per stgaudar u sfradentar (sistem da pumpa a chalur), per la producziun da forza electrica u er en sistems che collian forza e chalur.
Origin da l’energia geotermica
Dal temp che la terra è sa furmada, sa cumponiva quella d’in liquid viscus ardent. Entaifer paucs milliuns onns è quel sa marventà. La chalur ch’arriva oz da l’intern da la terra vers la surfatscha sa lascha – sche insumma – be attribuir per ina fitg pitschna part a quests fenomens succedids avant bundant quatter milliardas onns. L’origin da l’energia geotermica actuala sa lascha chapir a basa dal fenomen da la convecziun dal mantè.