Istorgia_da_la_Svizra
Refurmaziun e cuntrarefurmaziun dal 1519 fin il 1712
L’onn 1519 ha Huldrych Zwingli cumenzà a realisar midadas fundamentalas entaifer la baselgia. Quellas han manà a la fundaziun da la baselgia refurmada. En sia vita aveva Zwingli gia survivì la catastrofa da Marignano ed era stà malsaun da pestilenza. Per el era la Bibla il med il pli impurtant per dumondas da la religiun ed el pregiava perquai cunter la veneraziun da maletgs, da reliquias e da sontgs. Plinavant è el s’engaschà cunter il celibat e l’eucaristia. El ha empruvà da derasar sia refurmaziun en l’entira Svizra. Sco politicher crajeva el vi d’ina Confederaziun rinforzada, da cretta refurmada. In success impurtant per Zwingli è stà l’onn 1528 l’introducziun da la nova cretta en sia citad natala. Turitg sa chattava da quel temp sin la vart da la coaliziun franzos-tudestga encunter quels da Habsburg ed encunter il papa – l’introducziun da la refurmaziun ston ins er vesair or da questa perspectiva politica. Pli tard èn las citads da Basilea, Schaffusa, Son Gagl e Berna seguidas l’exempel da Turitg. En ils territoris Appenzell, Glaruna e Las Trais Lias, plinavant en la Turgovia, en la Val dal Rain ed en la prinzi-abazia da Son Gagl è la refurmaziun vegnida renconuschida parzialmain. Ils chantuns da la champagna en la Svizra Centrala ch’eran alliads cun il papa èn percunter sa defendids vehementamain encunter la refurmaziun. Quai er pervi da la politica da Zwingli che propagava ina ferma rolla directiva da las citads da Berna e Turitg en ina Confederaziun restructurada. Plinavant fascheva el propaganda per l’aboliziun dals mercenaris. Cuntrari a las citads da commerzi da la Bassa era l’elita locala da la Svizra Centrala dependenta dal mercenadi lucrativ. Las dispitas davart la derasaziun da la refurmaziun en ils dominis cuminaivels èn stadas la raschun per las duas Guerras da Kappel tranter il chantun da Turitg ed ils chantuns da la Svizra Centrala (1529/31). Cun la Segunda pasch publica da Kappel èsi reussì da chattar in cumpromiss. Ils chantuns han survegnì attribuì la suveranitad spirituala ed han tras quai pudì decider sezs tge cretta ch’haja da reger en lur domini. Uschia ha il chantun da Berna per exempel introducì sfurzadamain la nova cretta l’onn 1536 en ils territoris dal Vad ch’el aveva conquistà avant curt. Plinavant han ins franà la refurmaziun en ils dominis cuminaivels. Sco territori cun differentas confessiuns è per exempel vegnì renconuschì il Toggenburg. En las Trais Lias giascheva la tscherna da la religiun en ils mauns da las vischnancas giudizialas. Per consequenza è resultada ina situaziun confessiunala ordvart sparpagliada. Las cuntraversas tranter las confessiuns han cuntinuà qua fin en il 17avel tschientaner (Scumbigls grischuns). La citad da Genevra – che furmava dapi il 1526 in lieu allià – è stada l’ultima citad ch’ha introducì la refurmaziun (l’onn 1541, sut l’influenza da Berna). Il refurmatur local Jean Calvin ha fundà il calvinissem, in’ideologia ch’interpretescha la Bibla fitg strictamain. L’onn 1559 ha Calvin fundà l’Academia da Genevra ch’è vegnida enconuschenta en l’entira Europa sco center da la cretta refurmada. Quest fatg ha procurà che Genevra è daventà praticamain la ‹Roma protestanta›. Il calvinissem è sa derasà en Frantscha (ughenots), en l’Engalterra (puritans), en la Scozia ed en l’Ollanda e da là davent fin en l’America. Pir cun las pretensiuns extremas da Calvin è la refurmaziun daventada d’impurtanza mundiala. En collavuraziun cun Heinrich Bullinger èn ils calvinists ed ils refurmads vegnids da sa cunvegnir il 1549 en il Consensus Tigurinus areguard la dumonda da la Sontga Tschaina. Las fronts tranter ils refurmads ed ils luterans èn perencunter s’endiridas fin en il temp nov. En las classas dominantas, en las citads germanas ed en l’Europa da l’Ost è il calvinissem sa derasà vinavant fin en il 17avel tschientaner. Tenor la tesa dispitaivla da l’etica protestanta (Max Weber) è la tecnica da lavur particulara dal calvinissem responsabla essenzialmain per il success economic dals pajais refurmads. Durant il 16/17avel tschientaner èn ils lieus catolics da la Svizra Centrala daventads il punct da partenza da la cuntrarefurmaziun en la Confederaziun. Cumenzà ha quella cun il viadi dal cardinal Carlo Borromeo en la Confederaziun l’onn 1570. A Lucerna han ins inaugurà il 1574 l’emprima scola gesuita ed a Milaun è vegnì fundà il Collegium Helveticum, in’universitad per spirituals svizzers catolics confurm al concil da Trient. L’onn 1586 è il nunzi papal per la Confederaziun sa domicilià a Lucerna ed ils chaputschins èn vegnids clamads en Svizra. Pervi da la cuntrarefurmaziun èn naschids cuntinuadamain conflicts en ils chantuns cun differentas confessiuns. Per quest motiv èn tscherts chantuns sa dividids en dus mez chantuns. Pervi da la cuntrarefurmaziun èn gronds territoris da la Confederaziun puspè daventads catolics fin il 17avel tschientaner. Quai oravant tut en il nordvest da la Svizra (Uvestgieu da Basilea e Soloturn) ed en la Svizra Orientala (Fürstenland, Uznach, Gaster e Sargans). A lunga vista è la Confederaziun vegnida indeblida fermamain tras la refurmaziun. Decisiuns cuminaivlas tranter ils refurmads ed ils catolics eran numnadamain quasi nunpussaivlas durant las dietas. Lieus catolics èn per part schizunt stads la culpa che lieus refurmads da la Svizra han pers territoris a l’exteriur. Uschia ha in’allianza dals lieus catolics sfurzà Berna ed il Vallais da surlaschar ils onns 1567/69 il Chablais ed il Pays de Gex (che la Svizra aveva conquistà il 1536) a la Savoia. Ils lieus catolics èn er stads responsabels ch’i n’è betg gartegià d’integrar cumplainamain en la Confederaziun las citads alliadas refurmadas da Mülhausen, Genevra, Strassburg e Constanza. La citad da Genevra è dentant tuttina vegnida da sa defender cunter in’invasiun da la Savoia (Escalada il 1602). La fundaziun da la Lia d’aur l’onn 1586 tras ils set chantuns catolics ha sigillà definitivamain la spartiziun confessiunala e politica da la Confederaziun. Tut tenor confessiun han ils confederads prendì partida en las Guerras dals ughenots en Frantscha per differentas gruppaziuns: ils catolics sustegnevan Heinrich III e pli tard la Lia, ils refurmads percunter Heinrich da Navarra. In patg da sold tranter la Frantscha ed ils 13 chantuns (senza Turitg) ha puspè mitigià in pau la divisiun da la Confederaziun per lung ils cunfins da confessiun. La politica europeica è cun il temp sa concentrada pli fitg sin las Trais Lias, nua che la Frantscha e la Spagna cumbattevan dapi il cumenzament da la Guerra da trent’onns (1618) per la controlla sur dals pass. En questa guerra è il chantun Grischun vegnì devastà sco unic chantun da la Confederaziun. Be perquai ch’ils 13 chantuns han refusà da gidar las Trais Lias n’èn els betg vegnids cumpigliads en la guerra. Uschiglio èn succedidas be pitschnas violaziuns da cunfin per lung il cunfin dal Rain a Basilea ed a Stein am Rain. Ord vista dals Tudestgs furmava la Svizra in’insla ruassaivla, relativamain paschaivla e bainstanta entamez il stemprà da guerra. Bainstanta er perquai che las devastaziuns extendidas en la Germania ed en l’Italia han fatg crescher fermamain ils pretschs da victualias.