cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Surmeir
Producziun d’electricitad
Las ovras da Turitg tiran principalmain a niz l’aua da la Gelgia. Ellas han gia cumenzà baud ad utilisar las forzas da l’aua. Il 1909 han ils Turitgais bajegià lur emprim’ovra a Seglias en Tumleastga. Els han nizzegià l’aua da l’Alvra entras la fermada da Niselas dador Casti (ozendi la fermada da Solas). Il 1917 han els bajegià la segund’ovra. Quai era l’ovra da Solas che tira a niz l’aua da l’aual da Lai. Ma Solas è be ina pitschna ovra. L’onn 1949 han las ovras da Turitg avert il stgalim Burvagn-Casti ch’era da ses temp ina da las grondas ovras idraulicas svizras. La pli grond’ovra da l’EWZ è vegnida erigida il 1954. Da quel temp è la vischnanca veglia da Murmamera vegnida inundada entras in rempar che retegna bunamain 60 miu. m³ aua. L’aua dal Lai da Murmarera vegn turbinada a Tinizong. L’onn 1971 è vegnì agiuntà il stgalim Tinizong-Casti. Las ovras surmiranas da l’EWZ produceschan en media annuala 203 GWh a Tinizong, 230 GWh a Casti, 28 GWh a Solas, 112 GWh a Seglias e 195 GWh a Giuvaulta. (Seglias e Giuvaulta na sa chattan effectivamain betg en il Surmeir, mabain en la Tumleastga. Tuttina vegnan questas ovras quintadas tar las ovras surmiranas, damai ch’ils lais artifizials e las tschiffadas d’aua sa chattan en il Surmeir.) En tut produceschan las ovras surmiranas da l’EWZ en media annuala 768 GWh energia.
Las ovras da l’ALK nizzegian dapi l’onn 1967 l’aua da l’Alvra e da la Landwasser. L’aua che vegn tschiffada a Tavau-Glaris ed a Bravuogn-Islas vegn turbinada a Filisur. L’ovra da Filisur producescha en media annuala 286 GWh. Dapi l’onn 1989 vegn l’aua da Filisur manada vinavant en la centrala da Casti. Quest’ovra producescha en media annuala 103 GWh. Cun ina producziun da bunamain 1800 GWh per onn vegn generà en il Surmeir radund in tschintgavel da l’entira producziun d’electricitad grischuna.
Nil
thumb|Nil ([[Egipta)]] Il Nil è il pli lung flum da l'Africa e dal mund. El percuora sin ses viadi da 6.650 km ils stadis: Sudan, Burundi, Ruanda, Congo, Tansania, Kenia, Uganda, Etiopia ed Egipta.
Santeri
In santeri, numnaus era plaz da sutterar, ei in liug nua ch’ins lai sutterar ils defuncts. Ina sutterada ei colligiada en biars cass cun ritus religius ni pagauns. En temps precristian vegn il cundrez dil santeri era numnaus èr da fossas ni necropolis.
Funcziun dil santeri
Santeris adempleschan impurtontas funcziuns en biaras culturas. Surtut ein els cheu per esser in liug nua ch’ils parents san seregurdar dils defuncts; normalmein ei quei liug claus dils loghens nua ils carstgauns vivan.
Cumparsa
La baselgia ed il santeri d’entuorn ei il bia circumdaus dad in mir. Sin santeri sez ha ei dapertut vias tier las fossas che stattan normalmein tuttas en ina direcziun. Per cultivar las fossas dat ei installaziuns, colligiaziuns d’aua e loghens per rumains verds. Mintga fossa ha siu monument, sil qual il num dil defunct ei screts, medemamein si’ annada ed igl onn dalla mort. Mintgaton dat ei aunc in verset ni proverbi sissu. Rehas famiglias han era fossas da famiglia, il bia vid il mir dalla baselgia, cun monuments pli maiestus. Si Riein dat ei ina fossa dalla famiglia Caspescha-Fanconi.
Amazonas
L'Amazonas è il pli lung flum da l'America dal sid. Sin ses viadi da 6.400 km curra el tras la Brasilia, il Peru, la Bolivia, la Columbia e tras l'Ecuador. L'Amazonas è il flum che transporta la pli blera aua en la mar.
thumb|right
Marxissem
thumb|220px|Karl Marx (1818–1883) thumb|220px|Friedrich Engels (1820–1895) Marxissem è il num d’ina teoria da la societad che Karl Marx e Friedrich Engels han sviluppà en il 19avel tschientaner. La finamira da quella è da transfurmar cun agid d’ina vieuta revoluziunara la societad da classas vertenta en ina societad senza classas.
Il marxissem furma in moviment che dueva avair grond’influenza betg mo sin la politica, mabain er sin la scienza e sin l’istorgia da las ideas insumma; el sa lascha attribuir tant al socialissem sco er al communissem. Sco marxists vegnan designads dapi la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ils aderents da las ideas da Marx ed Engels. En in senn pli vast furma ‹marxissem› ina noziun collectiva per la teoria economica e da la societad che Marx ed Engels han sviluppà, sco er per las ideas filosoficas e politicas ch’èn colliadas cun quella. Er persunas e modas da pensar che sa refereschan specificamain a l’ovra da Marx ed Engels vegnan attribuidas al marxissem.
Enconuschentas direcziuns marxisticas furman il marxissem ortodox da la democrazia sociala tempriva (a la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner), il leninissem, il marxissem-leninissem, il trotzkissem sco er diversas furmas dal neomarxissem occidental, tranter auter la Scola da Francfurt, il marxissem structuralistic franzos, l’operaissem talian, il titoissem jugoslav ed il postmarxissem.
Cun il temp è sa sviluppada ina filosofia marxistica specifica ed entaifer bleras disciplinas da las scienzas socialas èn sa fatgs valair moviments marxistics, sco per exempel en furma da la sociologia marxistica, da la teoria economica marxistica, da la teoria da la litteratura marxistica u en la psicologia dal freudomarxissem.
Istorgia da la noziun
thumb|190px|Karl Kautsky (1854–1938) thumb|190px|Lenin (1870–1924) Il term ‹marxissem› n’era l’emprim nagina autodenominaziun d’ina partida u gruppa, mabain vegniva duvrà d’autras gruppaziuns politicas. Gia en ils onns 1850 han ils aderents dal socialist Weitling duvrà il term ‹marxians›. Entaifer l’associaziun da lavurants internaziunala (1864–1876) èsi vegnì tar conflicts tranter anarchists (‹bacuninists›) e lur rivals ch’els han titulà ‹marxists›. Da quel temp è il term ‹marxist› er vegnì duvrà pli e pli d’aderents da Marx sez. Vers la fin dals onns 1870 è Marx sa distanzià d’ina giuvna fracziun da socialists franzos enturn Paul Lafargue e Jules Guesde che sa numnavan marxists; tenor Marx sa drizzavan quests «giuvenots» memia ferm vers l’idea dal refurmissem. En quest connex duai Marx avair ditg – tenor Engels – ch’el sez na sa resguardia betg sco marxist. Il term ‹marxissem› è cumprovà a partir dals onns 1880 (p.ex. en la scrittira dal 1882 ‹Le Marxisme et l’Internationale› da Paul Brousse).
Marx ed Engels sezs han introducì la noziun ‹socialissem scientific› sco alternativa per ‹marxissem›. Cun quella han els vulì sa distanziar d’auters models dal stadi u da la societad ch’els attribuivan al ‹socialissem utopic› u a l’anarchissem. I na dueva però betg reussir ad Engels da far valair il term ‹socialissem scientific› per lur ideas. Suenter la mort da Marx chatt’ins en la correspundenza dad Engels numerusas passaschas, en las qualas el s’exprima a moda spretschanta davart la noziun ‹marxissem› e ses represchentants. En ina brev dal 1890 a Lafargue pleda el dals giuvens academichers entaifer la SPD che «sa dattan tuts sco aderents dal marxissem», ma ch’hajan en vardad be en egl da far carriera. En connex cun talas tendenzas haja Marx ditg: «‹Tut quai che jau sai è che jau na sun nagin marxist!› E probablamain avess el ditg da quests signurs il medem sco Heine dals poets ch’al imitavan: ‹Jau hai semnà draguns e racoltà plugls.›» En in auter lieu scriva el a Lafargue: «Nus n’as avain mai numnà auter che ‹the so-called Marxists› ed jau na savess betg co ch’ins as pudess numnar autramain. Avais vus in auter num ch’è tuttina curt sch’al faschai palais e nus al vegnin a duvrar cun plaschair e senza far grondas.»
A medem temp ha Engels però stuì prender per enconuschientscha ch’il term marxissem vegnia probablamain a sa far valair: «Ma bain! Nus avain victorisà, nus avain cumprovà al mund che praticamain tut ils socialists en l’Europa èn ‹marxists› (els vegnan anc a vegnir balurds, d’ans avair dà quest num!)» Uschia ha el scrit en ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (ediziun dal 1888): «En il fratemp ha la concepziun dal mund tenor Marx chattà represchentants lunsch sur la Germania e l’Europa ora ed en tut las linguas cultivadas dal mund.» Ed agiunta pli tard en in’annotaziun: «Senza el [remartga: Marx] na fiss la teoria oz per lunschor betg là nua ch’ella è. Ella porta uschia cun raschun ses num.»
Tuttina sco il ‹socialissem scientific› han er sinonims ch’èn vegnids stgaffids pli tard betg pudì sa far valair cunter la denominaziun ‹marxissem› (sco p.ex. materialissem dialectic, materialissem istoric, filosofia da la pratica, communissem scientific u marxissem-leninissem).
A l’origin da la teoria marxistica
Marx ed Engels èn sa fatschentads cun diversas tradiziuns da pensar critic-scientificas. Lur ideas fundamentalas èn pir vegnidas sistematisadas suenter lur mort. Ina tala emprova da canonisar il marxissem ad ina ductrina unitara è da chattar en las scrittiras da Franz Mehring, Karl Kautsky, Antonio Labriola e Georgi Walentinowitsch Plechanow. Envers l’intenziun da vulair stgaffir da las ideas da Marx ed Engels ina teoria consistenta ston ins però far valair duas resalvas:
Surtut durant ils ultims onns da lur perioda d’activitad communabla èsi en emprima lingia stà Engels a manar en furma d’artitgels da gasetta la debatta publica cun ils critichers da lur teorias ed a derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants. Marx percunter lavurava – savens en in stadi da sanadad flaivlentà – vi da si’ovra economica tardiva e principala ‹Das Kapital›. A basa da lur stretga collavuraziun e da l’enconuschientscha vicendaivla da las scrittiras pon ins supponer che questa repartiziun da la lavur era intenziunada.
Surtut ils represchentants ‹ortodoxs› da la democrazia sociala classica e silsuenter il marxissem-leninissem resguardan il marxissem sco sistem teoretic ed orientà a la pratica e sco concepziun dal mund cumplessiva.
Per chapir meglier la teoria marxistica sa lascha quella sutdivider en trais secturs centrals, ils quals Marx ed Engels chapivan però sco entretschads fitg ferm in en l’auter :
Per chapir meglier las basas dal marxissem propona Lenin d’attribuir als trais champs numnads las occupaziuns teoreticas cun ils pli impurtants pensaders ch’han influenzà Marx ed Engels:
En ses enconuschent essai ‹Trais funtaunas e trais cumponentas dal marxissem› scriva Lenin: «L’entira genialitad da Marx consista gist en quai ch’el ha respundì las dumondas ch’il pensar avanzà da l’umanitad aveva tschentà. Sias ideas èn sa sviluppadas sco cuntinuaziun directa da las teorias dals gronds represchentants da la filosofia, da l’economia politica e dal socialissem.»
La dumonda schebain la democrazia sociala ed il marxissem-leninissem sajan da considerar sco cuntinuaziuns consequentas dal marxissem è contestada. Uschia han per exempel Marx ed Engels refusà tenor atgna decleraziun concepts naziunalistics. Cuntrari a la moda da pensar en stadis naziunals, sco che faschevan quai blers contemporans, han els represchentà posiziuns internaziunalisticas. Ils socialdemocrats tudestgs percunter han consentì il 1914 a la guerra cunter l’Imperi russ zaristic. Damai ch’i sa tractia tar il chapitalissem cun ses martgà mundial d’in sistem ch’ageschia a moda internaziunala – uschia han argumentà Marx ed Engels – sa laschia quel er be surventscher en in context internaziunal (revoluziun mundiala). En il decurs dals onns 1930 ha il marxissem-leninissem remplazzà resp. spustà quest’opiniun tras la teoria dal socialissem en in singul pajais (Uniun sovietica). La situaziun en l’Europa Centrala e dal Vest è vegnida giuditgada en quel senn ch’ils moviments revoluziunars hajan fatg là naufragi e che la revoluziun mundiala n’haja betg gì lieu. Entaifer l’Internaziunala communistica èn tut ils pajais sa suttamess a la nova doctrina.
Differentas direcziuns
Dapi la fundaziun dal marxissem tras Marx ed Engels èn sa sviluppadas pliras direcziuns che stattan sut l’influenza dal marxissem; quellas resguardan sasezzas sco ertavels genuins da las ideas classicas e sa distanzieschan da lur concurrents. Oz firmescha sut la denominaziun ‹marxissem› in vast spectrum da direcziuns ch’èn per part colliadas be a l’ur cun il fundament da l’ovra da Marx ed Engels. Questas differentas orientaziuns entaifer il marxissem vegnan da lur vart mintgamai represchentadas e sviluppadas vinavant tras teoretichers ch’èn s’avischinads a l’ovra cumplexa da Marx ed Engels nà da diversas tradiziuns da pensar.
Marxissem ortodox
Il marxissem ortodox da la democrazia sociala (ca. fin l’Emprima Guerra mundiala) è s’orientà stretgamain a las scrittiras da Marx ed Engels. Cun la separaziun dals socialdemocrats russ en menschevics e bolschevics e la fundaziun dal ‹center marxistic› enturn Karl Kautsky a l’entschatta dal 20avel tschientaner è il marxissem ortodox sa spartì en in’ala refurmistica ed en in’ala revoluziunara. Sco marxissem revoluziunar è quest’ultima sa concentrada sin la realisaziun dal marxissem cun agid dals meds da la revoluziun. Ina direcziun speziala dal marxissem ortodox ha furmà l’austromarxissem; quel occupava ina posiziun intermediara tranter refurma sociala e revoluziun ed ha impedì uschia la furmaziun d’ina ferma ala revoluziunara en l’Austria dal tranterguerras.
Revisiunissem/refurmissem
Cuntrari al marxissem ortodox ha il revisiunissem resp. refurmissem enturn Eduard Bernstein refusà tut ils aspects radicals e revoluziunars dal marxissem. A basa da las novas relaziuns economicas (imperialissem) era el da l’avis ch’ina via moderada vers il socialissem saja pussaivla. Il pli tard suenter la spartiziun da las partidas socialdemocraticas en partidas socialisticas e communisticas suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il revisiunissem cun sia pratica politica dal refurmissem furmà il curs principal entaifer l’Internaziunala socialistica. En la gronda part dals pajais èn las secziuns da quella sa distanziadas plaunsieu da la concepziun dal mund marxistica.
Marxissem sovietic
Il marxissem sovietic u marxissem-leninissem (a partir dal 1924) – numnà da ses critichers per il pli stalinissem – sa referiva al marxissem ortodox e pretendeva per sai d’avair adattà quel a las novas relaziuns (imperialissem e chapitalissem da monopols). Il medem ha er pretendì il trotzkissem che refusava cun sia teoria da la revoluziun permanenta la teoria dal socialissem en in singul pajais e ch’ha mantegnì ina tenuta critica envers il socialissem real. Tant il marxissem-leninissem sco er il trotzkissem vesevan sasezs en la successiun dals bolschevics sut Lenin. Al merxissem-leninissem èn er sa referids blers moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund›; da quels èn savens sa sviluppads agens sistems politics sco ils sistems ch’existan fin oz en China (maoissem), en la Corea dal Nord (ideologia da Chuch’e), da la Cuba e dal Vietnam.
Neomarxissem
Marxissem occidental e neomarxissem èn noziuns collectivas per las teorias surtut da la nova sanestra. Quellas sa distanzieschan dal realsocialissem ed emprovan d’applitgar las ideas centralas dal marxissem a las cundiziuns socialas ed economicas ch’èn sa midadas. Igl existan qua las pli differentas direcziuns sco per exempel quella da la New Left britannica (E.P. Thompson, Perry Anderson) ch’è sa furmada sco ina da las emprimas suenter la revolta en l’Ungaria, quella dal communissem da refurma e da l’eurocommunissem da partidas communisticas dal vest, l’operaissem talian u la Scola da Francfurt. Per part vegn er il titoissem attribuì al neomarxissem. Ed il postmarxissem metta en il center la critica da las valurs. Da muntada centrala per il neomarxissem èn stadas las scrittiras da Karl Korsch, Antonio Gramsci, Georg Lukács, Ernst Bloch, Ernest Mandel, Louis Althusser, Roman Rosdolsky, Leo Kofler e.a.
Filosofia
thumb|190px|G.W.F. Hegel (1770–1831) thumb|190px|Ludwig Feuerbach (1804–1872) Cumbain che Marx ed Engels han en emprima lingia pratitgà ina critica da la filosofia e da l’ideologia ch’aveva l’intent d’emancipar ils umans, vegn il marxissem per part resguardà sez sco direcziun filosofica da tempra umanista. Areguard la teoria da l’enconuschientscha e la teoria da la scienza è il marxissem vegnì influenzà da dus elements centrals: da la dialectica da Hegel e dal materialissem epistemologic da Feuerbach. Lenin numna il materialissem la filosofia dal marxissem. Gia il 1845 aveva Marx crititgà ils filosofs en sia sentenza ch’è daventada famusa: «Ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta; quai che quinta però è d’al transfurmar.»
Cuntrari a l’idealissem filosofic è il marxissem da l’avis che tut las ideas, imaginaziuns e reflexiuns naschian da la cumplexitad da la realitad sociala e da las relaziuns da pussanza che quella implitgeschia. L’origin da questas relaziuns saja da chattar en las relaziuns da producziun istoric-geograficas ed en las cundiziuns materialas da mintga epoca. Marx ed Engels han surpiglià – influenzads dals giuvens hegelians – la concepziun dal mund materialistica da Feuerbach ed han cumplettà quella or da l’ovra da Hegel cun la dialectica e l’idea d’in svilup permanent ch’è colliada cun quella.
Uschia èn Marx ed Engels stads da l’avis d’avair surmuntà la moda da vesair unilaterala dals materialists mecanics che resguardavan il mund sco nunmidabel. L’onn 1843 ha Karl Marx surpiglià da Hegel il model da reflexiun da la dialectica sco er la supposiziun che l’istorgia sa sviluppia tenor reglas fixas. Cuntrari a Hegel n’ha el però betg deducì quests teorems dal svilup cuntinuant d’in ‹spiert dal mund› supponì, mabain da las cundiziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad.
Lenin ha designà las ideas filosoficas da Marx ed Engels sco materialissem dialectic, cumbain ch’els sezs n’avevan betg duvrà quest term. Per Lenin furmava la dialectica materialistica da Marx ed Engels «la ductrina da la relativitad da la savida umana, la quala ans reflectescha la materia che sa chatta en in svilup infinit».
En la scuverta dal radium, da l’electron e da la transfurmaziun dals elements vesa Lenin ina cumprova da questas tesas che curregian la supposiziun idealistic che tut stettia airi en perpeten. Tenor la dialectica da Hegel sa lascha il mund chapir sco ina successiun cuntinuanta da cuntrasts – tesa ed antitesa – che sa sviluppan vinavant en pass da trais a sintesas. Questas sintesas fan avanzar la ‹realitad objectiva› e ‹determineschan› uschia l’avegnir fin che quel na cuntegna nagins cuntrasts pli e ‹sa schlia› en l’‹absolut›. Tar quest progress che metta ad ir il mund material en sia totalitad sa tracti per il filosof idealistic d’in product dal spiert uman, il qual daventa – enconuschend quel pli e pli sasez – identic cun il ‹spiert dal mund›.
Marx percunter ha contemplà la dialectica da Hegel or da la perspectiva dal materialissem: El l’ha ‹mess cun ils pes ensi› ed ha postulà che la realitad objectiva sa laschia explitgar or da si’existenza materiala ed il svilup da quella e na saja betg da resguardar sco accumpliment d’ina idea divina absoluta u sco product dal pensar da l’uman: «Mia metoda dialectica na sa differenziescha betg be da quella da Hegel, mabain furma precis il cuntrari da quella. Per Hegel è il process cognitiv – il qual el transfurma schizunt sut la noziun da l’‹idea› en in agen subject – il Demiurg che metta ad ir la realitad, la quala n’è nagut auter che si’apparientscha exteriura. Tar mai percunter è tut l’ideal nagut auter che cumparsa materiala ch’è vegnida transponida e translatada en il chau da l’uman.»
Tuttina sco en la filosofia da Hegel vegn l’univers chapì sco ina totalitad, vul dir sco in esser cumplessiv en il qual tut è collià a moda objectiva in cun l’auter. Ma ils cuntrasts ch’èn per l’idealissem be da natira spiertala resguarda Marx sco expressiun da cuntrasts materials reals: er quels dependian in da l’auter e sa chattian en in stadi d’ina influenza vicendaivla permanenta. Tut en tut avanzia quella, vul dir sa sviluppia dal simpel vers il cumplex e percurria divers stgalims, als quals correspundian tschertas midadas qualitativas, uschia che quels tegnian en moviment il svilup.
Ina realitad objectiva exista tenor quest puntg da vista er ordaifer ed independent da la schientscha umana, numnadamain en ils moviments materials, ils quals l’uman – che furma sez ina part da la realitad materiala – influenzescha sapientivamain. Quai na vul però betg dir ch’ils umans percepeschian lur ambient a moda objectivamain correcta; Marx ed Engels vulan precis mitschar da l’engion da sasez ideologic, da la faussa impressiun da l’ambient e perquai da la spartiziun tranter subject ed object:
Da far questa prova saja necessari, damai che la schientscha da l’uman vegnia adina determinada tras si’interacziun cun l’ambient, pia tras ses esser.
Partind da quest primat da l’esser sur la schientscha, daventi er obsolet da vulair far ponderaziuns areguard svilups da la societad futurs; en quest senn refusa il marxissem mintga furma d’utopissem. Tenor la vista dal mund materialistica sto «la producziun e reproducziun da la vita reala» daventar l’«element determinant en l’istorgia». Entaifer questa moda da pensar prevegna a la lavur ina muntada centrala tant per l’individi sez sco er per il svilup da la societad en general. Tut ils urdens socials vegnan perquai determinads a moda essenziala tras las normas che fixeschan il funcziunament da lur economia:
«En rom da lur producziun a favur da la societad entran ils umans necessariamain en tschertas relaziuns ch’èn independentas da lur voluntad, en relaziuns da producziun che correspundan al stgalim da svilup da lur forzas productivas materialas. La summa da tut questas relaziuns da producziun furma la structura economica da la societad, la basa reala sur la quala s’auza ina surstructura giuridica e politica ed a la quala correspundan tschertas furmas da schientscha da la societad. La moda da producziun da la vita materiala stat a l’entschatta da tut ils process socials, politics e spiertals insumma. Betg la schientscha dals umans determinescha lur esser, mabain l’esser da la societad determinescha lur schientscha.»
Ina da las consequenza da quest puntg da vista è ina critica cumplessiva envers religiun, dretg e morala. Marx resguarda tut quests constructs spiertals sco products da las relaziuns materialas correspundentas e suttamess sco quels a midaments cuntinuants. Religiun, dretg e morala n’hajan pia betg la valaivladad universala ch’els pretendian d’avair.
Materialissem istoric
Tar il materialissem istoric sa tracti da l’applicaziun dals princips directivs dal materialissem dialectic sin la perscrutaziun da la societad e da si’istorgia. Damai sa lascha pia er il svilup d’ina societad explitgar scientificamain: tras il cumbat da classas sa chattan las relaziuns socialas tranter las diversas classas en in moviment cuntinuant. Las forzas productivas (forzas da lavur e meds da producziun) sa sviluppan en il decurs dal temp fin che quellas stattan en cuntradicziun cun las relaziuns da producziun (repartiziun da la lavur e dal possess). Marx resguarda las relaziuns da producziun sco ‹chadainas› che furman in impediment per l’ulteriur svilup da las forzas da producziun. Las classas socialas inferiuras sa stentan tut il temp da midar las relaziuns da producziun a lur favur. Quai ha per consequenza ch’i sa furman novas classas regentas e ch’il cumbat da classas cumenza da nov.
Marx differenziescha tranter ils suandants stgalims da svilup istorics da la societad:
Suenter avair surmuntà il chapitalissem suonda necessariamain:
L’istorgia d’ina societad represchenta in svilup che suonda leschas da la natira e che maina dal simpel al cumplex, dal pli bass al pli aut. Perquai furmia il communissem in svilup futur che vegnia ad arrivar inevitablamain. Il chapitalissem maina tenor Marx a crisas adina pli grondas. La societad socialistica vegn a remplazzar la societad chapitalistica precis uschia sco che la societad chapitalistica ha remplazzà l’urden feudal. Il cumbat da classas va pir a fin en l’urden communistic, en il qual il cuntrast tranter signur e servient sa schlia.
Economia politica (analisa dal chapitalissem)
Suenter avair sviluppà en furma dal materialissem dialectic ina posiziun epistemologica ed en il materialissem istoric ina teoria generala davart l’istorgia e la societad, era Marx s’avischinà a moda decisiva a si’analisa da la societad contemporana, concreta. Il proxim pass ch’el ha resguardà sco necessari è stà da studegiar las normas da basa che determineschan l’economia entaifer societads chapitalisticas; pertge che tenor la teoria dal materialissem istoric è la moda e maniera co ch’i vegn producì da muntada fundamentala per il svilup d’ina societad. L’element central da si’ovra furma lura er la critica da l’economia politica en furma dals trais toms davart il chapital (‹Das Kapital›). Marx preschenta in’analisa detagliada, tant macro- sco microeconomica, dal mecanissem d’explotaziun entaifer il chapitalissem regent, da l’origin da la societad da classas moderna e dals process da concentraziun dal chapital. Per part sa basa Marx sin lavurs preliminaras da l’economia naziunala, p.ex. dad Adam Smith e David Ricardo. Las teorias da las valurs, da la depauperisaziun e da crisas furman impurtants elements da quest’analisa.
Istorgia
thumb|190px|Rosa Luxemburg (1871–1919) thumb|190px|Leo Trotzki (1879–1940) Il sistem teoretic che Marx ed Engels han sviluppà, ha furmà il punct da referenza per differentas modas da pensar politicas e scientificas. Applicaziun pratica ha il marxissem chattà l’emprim en il 19avel tschientaner en il moviment dals lavurants, surtut entaifer la democrazia sociala tudestga, la quala ha prendì las teorias da Marx ed Engels sco basa per lur emprims programs e per la furmaziun da lur commembers. Silsuenter ha Lenin sviluppà partind da Marx sia teoria da l’imperialissem; suenter la Revoluziun da l’october 1917 dueva quella daventar ensemen cun las ideas da Marx ed Engels la nova ideologia statala da l’Uniun sovietica. Lenin n’ha però betg resguardà sasez sco fundatur d’ina nova direcziun, mabain sco defensur dal marxissem. Suenter la mort da Lenin han ins alura discurrì en general dal leninissem che furmia in marxissem adattà a las relaziuns russas. Pli tard ha Josef Stalin transfurmà il leninissem cun agid da la teoria dal ‹socialissem en in pajais› en il construct dal marxissem-leninissem.
Quest marxissem-leninissem ha determinà suenter il 1945 l’uschenumnà socialissem realexistent en vastas parts dal mund (surtut en l’Europa Centrala e da l’Ost, ma influenzond er fermamain pajais sco la China, Cuba, Corea dal Nord u Vietnam). Schebain e quant fitg che quel sa laschia anc deducir da las ideas fundamentalas dals ‹classichers› ubain furmia in ‹svilup sbaglià› è ina da las dumondas las pli dispitadas entaifer la discussiun davart la furmaziun da la teoria marxistica. Surtut en la Corea dal Nord vegn la politica pratica dominada fin oz dal stalinissem. Oz vegn il ‹reschim da gulag› attribuì als sistems totalitars e refusà da praticamain tut ils marxists. Cunter las differentas ideologias da Stalin e Mao pretenda er il trotzkissem cun sia teoria da la ‹revoluziun permanenta› d’esser il vair ertavel da Marx resp. Lenin.
Sa distanziond dal stalinissem e faschissem èn sa sviluppadas a partir da l’entschatta dals onns 1930 las lavurs da la Scola da Francfurt. Quella ha empruvà d’applitgar las ideas da Marx sin las novas cundiziuns economicas e politicas da la moderna e per part da colliar quellas cun la psicoanalisa.
Or dal moviment da liberaziun dal ‹Terz Mund› èn savens sa furmads novs sistems politics, sco per exempel ils sistems da la China (maoissem tempriv), dal Vietnam e da la Cuba ch’existan anc oz.
En ils onns 1960 èn sa sviluppadas – surtut en connex cun il moviment da students mundial, las chaumas da lavurers en l’Europa dal Vest ed ils uschenumnads moviments da liberaziun dal ‹Terz Mund› – diversas furmas dal neomarxissem, da l’eurocommunissem (surtut l’operaissem ed il titoissem) e dal socialissem democratic.
Johannes Comander
Vita e ovra
Johannes Comander visitava la scola claustrala en Son Gagl e el s' immatriculava en semester d'enviern 1502 a l’universitad en Basilea nua el fascheva l'enconuschientscha cun Ulrich Zwingli. Suenter la finiziun dal studi 1512, Comander naschiva il vicari e 1521 il prer en Escholzmatt LU.
En 1523, el s’univa ad il moviment refurmatoric e el era numnà a la baselgia principala Son Martin en Curia. Qua, el pregiava en il senn da la reformaziun e el fascheva passar la reformaziun en Curia fin 1527.
Marxissem
Istorgia da las organisaziuns marxisticas
Las scrittiras da Karl Marx e Friedrich Engels èn restadas fin oz il fundament teoretic per diversas organisaziuns e partidas en tut las parts dal mund.
En blers stadis da l’Europa èn sa furmadas emprimas pitschnas organisaziuns e pli tard partidas, da las qualas l’istorgia mussa in svilup parallel. Dal temp dal naziunalsocialissem èn bleras da questas organisaziuns vegnidas schliadas e stuschadas en la resistenza. E suenter il 1945 èn las organisaziuns marxisticas surtut sa chattadas en in conflict cun la democrazia pluralistica dal vest e la democrazia sociala d’ina vart ed il ‹realsocialissem› e la Partida communistica da l’Uniun sovietica da l’autra vart. Suenter la fin da l’Uniun sovietica è sa sviluppà en Russia in marxissem postsovietic.
Johannes Comander
Vita e ovra
Comander tgirava ils contacts cun refurmaturs svizzers sco Ulrich Zwingli ZH u Joachim von Watt SG. Animà d’els, el redigiva sias 18 tesas reformatorics e las defendeva sin il discurs religius en Ilanz dal 7. schaner 1526. Questas tesas servivan pli tard Berchtold Haller e Franz Kolb per muster per la disputaziun en Berna.
Marxissem
Cuntraversas en connex cun il marxissem
Dapi la publicaziun da las scrittiras marxisticas è s’articulada critica envers praticamain mintga sectur parzial da la teoria ed er envers scienziads ch’applitgeschan metodas che sa basan sin il marxissem. Marx sez sa deva tuttavia er avert envers critica: «Jau benevent mintga parairi che prevegna d’ina critica scientifica.»
Danubi
thumb|320px|Intschess idrografic dal Danubi thumb|240px|En il reservat da biosfera Delta dal Danubi Il Danubi è cun ina quantitad d’aua d’en media 6855 m³/s ed ina lunghezza totala da 2857 kilometers il segund grond e segund lung flum da l’Europa (suenter la Volga). Il flum maina davent l’aua da vastas parts da l’Europa Centrala ed Europa dal Sidost. El percurra u tanghescha en tut diesch pajais (Germania, Austria, Slovachia, Ungaria, Croazia, Serbia, Bulgaria, Rumenia, Moldavia ed Ucraina) – uschè blers sco nagin auter flum en tut il mund.
Johannes Comander
Vita e ovra
Cur che Comander naschiva 1537 il parsura da la sinoda dal clerus, el construiva ensemen cun Heinrich Bullinger instituziuns sinodals. El redigiva cun ses consulents il prim catechetic grischun da la giuventetgna en rumantsch. En consequenza da la reformaziun, el stimulava en 1539 l’avertura d’ina scola latina umanistic en ina claustra dominicana e redigiva 1545 l’ordinaziun ecclesiastic da Curia. Cur che 1550 ses collavuraturs il pli vegl succumbevan a la pesta, Comander pudeva postar cun ses ami giuven Philipp Gallicius 1553 la Confessio raetica.
Marxissem
Cuntraversas en connex cun il marxissem
Per exempel èn las ponderaziuns areguard las premissas da la societad per metter ad ir ina revoluziun socialistica in pau cuntradictoricas. En ina brev da Marx a Wera Sassulitsch (1881) è Marx sa referì a la situaziun sco ch’ella sa preschentava da quel temp en Russia; quella furmava in pajais agrar sutsviluppà, en il qual i na deva betg anc in grond dumber da lavurants industrials. Tratg en consideraziun han ins la communa dal vitg russa, en la quala i deva gia ina proprietad cumina; quella ha Marx considerà, sut tschertas resalvas, sco «basa da la renaschientscha sociala da la Russia». En il cas normal dueva però il proletariat furmar l’avrapista d’ina revoluziun; da quai n’è el mai sa distanzià. Enconuschentamain ha gì lieu pli tard (1917) en Russia cun la Revoluziun d’october ina revoluziun ch’è sa drizzada cunter la societad da classas chapitalistica e ch’è vegnida manada da Lenin e dals bolschevics che sa chapivan sco avantguardia da la classa da lavurants. Da quel temp valeva la Russia però anc adina surtut sco pajais agrar. Marx aveva concludì – betg pir, ma surtut – suenter las experientschas da la Comuna da Paris (1871) ch’il proletariat duaja sa stentar da conquistar la pussanza politica e ch’i saja perquai necessari da constituir partidas politicas.
Danubi
Il num ‹Danubi› porta il flum a partir da quel mument che s’uneschan ils dus flums da funtauna Brigach e Breg che naschan omadus en la part centrala dal Guaud Nair. Il Danubi traversa trais gronds batschigls: La regiun prealpina settentriunala ed il Batschigl da Vienna (curs superiur), la Planira Pannonica (curs central) e la Planira da la Valachia (curs inferiur). Las muntognas che spartan quellas traversa il flum en chavorgias, da las qualas las pli enconuschentas èn la Ruptura dal Danubi sper Beuron, la Vachau, la Porta da Hainburg (er Porta da Pressburg) e la Porta da Fier. Il flum sbucca sur il vast Delta dal Danubi en la Mar Naira.
Marxissem
Cuntraversas en connex cun il marxissem
Medemamain or da l’experientscha da la Comuna da Paris è Marx vegnì tar l’enconuschientscha che la «classa da lavurants na po betg simplamain prender en possess la maschinaria statala tale quale e la metter en moviment per ses agens interess» e gia en ‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) aveva el scrit: «Tut las vieutas revoluziunaras han perfecziunà la maschinaria, enstagl da la rumper.» Tschertas passaschas en l’ovra da Marx n’èn pia betg dal tuttafatg cleras. Tenor l’interpretaziun da Lenin consistiva «l’idea da Marx (...) precis en quai che la classa da lavurants stoppia sfratgar, destruir ‹la maschinaria statala finida› e na dastgia betg sa restrenscher a prender possess da quella. (...)» En quests pleds: ‹rumper la maschinaria birocratic-militara› è – tenor l’interpretaziun da Lenin – «cuntegnida en furma concisa l’ideal central dal marxissem areguard la finamira ch’il proletariat sto prender en vista en rom da la revoluziun cunter il stadi.»
Danubi
Tar il Danubi sa tracti d’ina da las pli veglias ed impurtantas rutas da commerzi europeicas, la quala collia a medem temp divers tschertgels culturals. Tensiuns politicas e guerras han adina puspè impedì la via navigabla u gì per consequenza ch’ins ha serrà quella. Dapi ch’è crudada la tenda da fier ha il Danubi puspè reacquistà sia muntada economica d’antruras. Il flum collia blers spazis natirals libers da surfabricaziuns e segnads d’ina gronda ritgezza da las spezias e cumpiglia a medem temp impurtantas ovras idraulicas.
Marxissem
Cuntraversas en connex cun il marxissem
Marx n’ha fatg naginas indicaziuns concretas davart l’urden politic d’ina societad communistica. La critica envers il marxissem è sa rinforzada en il decurs dal 20avel tschientaner en vista al svilup da sistems statals che sa referivan a Marx. Crititgada vegn surtut la politica inumana e l’ineffizienza economica en il ‹realsocialissem› sco consequenza da la teoria marxistica. Critichers neomarxistics percunter applitgeschan la teoria da Marx vi da quests sistems sezs cun la finamira d’explitgar lur svilup e la disditga pratica da las finamiras da la societad presumadas.
Danubi
Muntada
Il Danubi è da grond’impurtanza geografica, istorica e culturala per l’Europa, cumparegliabel en l’Europa Centrala a la muntada dal Rain. Areguard l’intschess idrografic sa chatta il flum cun radund 796 000 km² (8 % da la surfatscha da l’Europa) davos la Volga (1 360 000 km²) e davant il Dnepr (531 817 km²) sin il segund plaz.
Num ed etimologia
thumb|180px|Fivla a rudella cun illustraziun dal dieu dal flum Dānuvius, 150–250 s.C. Tut ils nums moderns dal flum – tranter quels tudestg Donau, rumen Dunărea, bulgar, serb e croat Dunav, sloven Donava, ungarais Duna sco er tschec, slovac, polonais, ucranais e russ Dunaj – derivan dal num dal temp roman Dānuvius (cun il dieu dal flum da medem num). Da la medema furma (cun transfurmaziun dal v en b) derivan er rumantsch Danubi ed autras furmas neolatinas. Las ragischs dal term èn però pli veglias; ils nums dals flums Donau, Dnepr, Dnister, Donez e Don sa laschan eventualmain manar enavos sin in origin iranais u celtic. Ils nums pon derivar tant dals Scits e Sarmats che discurrivan iranais sco er dals Celts da l’Europa da l’Ost. In’attribuziun linguistica precisa na sa lascha strusch far, damai che omadus pievels èn penetrads fin a Don e Danubi e perquai che tant il celtic sco er l’iranais furman linguas indogermanas, uschia ch’il pled per ‹flum› sa lascha manar enavos tant en l’iranais vegl (cf. avestic dānu, ossetic don) sco er en il celtic (cf. valisic Donwy) sin la medema ragisch indogermana *dʰenh₂- ‹cular, currer›.
Pir avant radund 2000 onns, cur che l’Imperi roman era s’extendì sur l’entir curs superiur dal Danubi e ch’ins aveva eruì ils connexs cartografics, è vegnida renconuschida l’unitad da las duas parts dal flum. Anc fin la fin da l’antica è il num Ister stà in num usità per il flum, entant che Dānuvius sa referiva plitost al curs superiur.
Geografia e quantitad d’aua
L’intschess idrografic dal Danubi cumpiglia radund 817 000 kilometers quadrat. Da quai sa chattan radund 56 % a sanestra (en il nord) e 44 % a dretga (en il sid) dal flum. Tuttina derivan radund dus terzs da tut l’aua da la vart sanestra, damai che sa chattan là las pli grondas surfatschas muntagnardas, las qualas tschiffan ultra da quai la gronda part da l’umiditad che vegn manada natiers dals vents dal vest e dal sidvest. Il meglier sa mussa quai en la Planira Pannonica: da dretga sbucca qua la Save en il Danubi, il flum lateral che maina per lunschor il pli bler aua; da sanestra arriva la Tisza che na maina betg mez tant’aua, ma che furma per lunschor il pli lung flum lateral dal Danubi.
La gronda part dals flums laterals naschan en las Alps Orientalas ed en las Carpatas sco er en las muntognas situadas sin il Balcan. Las Carpatas spartan la part inferiura da la part mesauna dal Danubi, las Alps dal Nordost la part mesauna da la part superiura.
Flums laterals
thumb|250px|Curs dal flum cun ils flums laterals ed ils stadis cumpigliads Ils flums Tisza, Prut, Save, Drava, Olt, Siret ed En han tuts ina lunghezza da varga 500 kilometers. Flums che mainan dapli che 500 m³/s aua èn Save, Theiss, En e Drau.
Inslas
Il Danubi dumbra numerusas inslas pli grondas e pli pitschnas. Tar las pli enconuschentas tutgan l’Oberer ed Unterer Wöhrd a Regensburg, il Jochenstein, l’Insla dal Danubi a Vienna, l’insla Žitný Ostrov en la Slovachia, l’Insla Margreta a Budapest e la Gronda Insla da la Guerra sper Belgrad.
Stadis cunfinants
Diesch stadis cunfineschan directamain cun il Danubi, en direcziun dal flum èn quai (mintgamai cun la cumpart procentuala da l’intschess idrografic dal flum): Germania 7,3 %, Austria 9,9 %, Slovachia 5,9 %, Ungaria 11,4 %, Serbia 9,5 %, Rumenia 28,4 % (= ils stadis situads dad omaduas varts dal flum), Croazia 4,3 %, Bulgaria 5,9 %, Republica Moldavia 1,5 % ed Ucraina 4,0 % (= ils stadis situads be dad ina vart dal flum).
Tut en tut furman 1071 kilometers (37 %) dal curs dal Danubi cunfins statals.
Ils ulteriurs pajais che fan part da l’intschess idrologic èn (tenor la grondezza da lur cumpart): Bosnia ed Erzegovina 4,7 %, Tschechia 3,0 %, Slovenia 2,2 %, Montenegro 0,9 %, Cosovo 0,7 %, Svizra 0,2 % sco er, mintgamai cun ina cumpart sut 0,1 %, Italia, Macedonia, Pologna ed Albania.
Sur numerus chanals è il Danubi collià cun auters flums; ils impurtants èn il Chanal Main-Danubi sco er ils chanals che mainan tar il Dnjestr, il flum vischin situà en il nordost. Uschia che er ulteriurs pajais sco la Frantscha ed ils Stadis dal Benelux ubain la Russia, la Bielorussia ed il Balticum han indirectamain, sur la navigaziun interna, access al Danubi.
Citads situadas al Danubi
Al Danubi èn situadas las suandantas citads (* = chapitala):
Germania
thumb|200px|Confluenza da Brigach e Breg sper Donaueschingen Da la funtauna da la Breg fin al cunfin austriac maina il Danubi sur ses emprims 618 kilometers tras la Germania. Radund 75 kilometers suenter la funtauna perda il Danubi però la gronda part da si’aua en la Donauversinkung, la gronda part da l’onn schizunt tut l’aua. En la Aachquelle vegn quest’aua puspè a la glisch e cula da là sur il Lai da Constanza en il Rain. Las pli grondas citads per lung da questa part superiura dal flum èn Tuttlingen, Ulm, Neu-Ulm, Neuburg an der Donau, Ingolstadt, Regensburg, Straubing e Passau. A Passau culan l’Ilz e l’En en il Danubi.
Impurtants edifizis situads per lung dal flum èn l’abazia da Beuron, il chastè dals prinzis da Hohenzollern a Sigmaringen, il münster gotic ad Ulm cun il pli aut clutger dal mund (161,53 m), l’abazia da Weltenburg e la halla da la liberaziun sper Kelheim a la fin da la stretga da Weltenburg. I suondan la punt-crap ed il dom da s. Peder a Regensburg sco er la Walhalla sper Donaustauf. Il maletg da la citad da Passau dominescha il dom da s. Stefan, en il qual sa chatta la pli gronda orgla da catedrala dal mund.
Austria
La Val dal Danubi e sias cuntradas lateralas furman il spazi central da l’Austria: Quel cumpiglia bain be radund 15 % dal territori statal, ma radund la mesadad dals otg milliuns abitants vivan qua, da quai bundant dus milliuns en la regiun metropolitana da Vienna. En quest spazi sa concentrescha la prestaziun economica dal pajais, cun zonas principalas en l’Austria Auta ed en la regiun da Vienna. La Val dal Danubi furma cun las rutas da transit alpinas (Brenner, Tauern e Pyhrn) in’impurtanta axa da transit da l’Austria.
Dal cunfin tudestg fin al cunfin slovac percurra il Danubi l’Austria sin radund 349 kilometers. Il flum rumpa pliras giadas tras collinas da granit e gnais (Massa Boemiana) e cula tranteren per lung da l’ur settentriunal da la regiun prealpina. Intginas da questas chavorgias suondan gist suenter Passau, avant e suenter la citad da Linz. Alura passa il flum sper Melk vi cun si’immensa claustra barocca ed arriva en ina da las pli bellas cuntradas dal Danubi insumma, la Vachau. Sinaquai sa storta el enturn ils ultims bratschs al nordost da las Alps e cuntanscha il vast Batschigl da Vienna. La chapitala austriaca è stada sur tschientaners la pli impurtanta citad situada al Danubi e cun 1,8 milliuns furma ella fin oz er la pli gronda citad per lung dal flum (suandà da Budapest cun 1,7 milliuns e da Belgrad cun 1,4 milliuns; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2016). Fin curt suenter Vienna ha il Danubi plitost il caracter d’in flum da muntogna, pir da qua davent sa transfurma el in pau a la giada en in flum da la bassa. Il flum s’avischina alura al territori statal vers la Slovachia e cuntanscha il Batschigl Pannonic; qua finescha il curs superiur dal flum. Sper Bratislava banduna il Danubi l’Austria.
Quasi l’entir territori statal da l’Austria maina l’aua sur il Danubi en direcziun da la Mar Naira. Sin territori statal austriac sa chattan per lung dal Danubi indesch implants electrics; quels furman la basa dal provediment d’electricitad da l’Austria.
Slovachia
thumb|220px|Il Danubi a Bratislava En ina distanza da be stgars 45 kilometers da Vienna, gist suenter il cunfin statal, percurra il Danubi la chapitala slovaca Bratislava. Suenter la chapitala furma il flum il cunfin cun l’Ungaria. En vischinanza da Bratislava sa sparta in bratsch dal Danubi, il Pitschen Danubi, e maina en blers meanders – e cumpigliond la pli grond’insla da flum en l’Europa – en la Váh che furma il pli grond flum lateral dal Danubi en la Slovachia. Sper Komárno sbucca la Váh sezza puspè en il Danubi.
Ungaria
Gia en il sid da Bratislava, a Čunovo al cunfin ungarais, sa sparta il Danubi danovamain. Be il bratsch settentriunal furma alura il cunfin statal tranter la Slovachia e l’Ungaria, entant ch’il bratsch meridiunal percurra qua gia territori ungarais. A l’ur da la riva da quest bratsch sa chatta la citad universitara e d’industria e commerzi Győr. En l’ost da la citad maina quest bratsch lateral puspè enavos en il bratsch principal dal Danubi.
Sin l’ulteriur decurs communabel dal Danubi per lung dal cunfin slovac-ungarais furma l’anteriura chapitala Esztergom bain la citad ungaraisa ch’ha gì en l’istorgia la muntada la pli impurtanta.
Sper Szob banduna il Danubi il cunfin statal e sa chatta uss dad omaduas varts sin territori ungarais. A partir dal Schanugl dal Danubi sper Visegrád, nua ch’il flum fa ina midada da direcziun impressiunanta da quasi 90 grads, maina il flum per quasi 500 kilometers consequentamain vers sid.
Suenter radund 40 kilometers percurra il Danubi Budapest, la chapitala da l’Ungaria, che furma cun radund 1,7 milliuns abitants (situaziun dal 2016) la segund gronda citad al Danubi. Qua cuntanscha il flum ina ladezza da 400 fin 500 meters. Budapest è dal flum giu l’ultima citad situada dad omaduas varts dal Danubi. A medem temp banduna il Danubi en quest lieu las Muntognas Mesaunas Ungaraisas e marchescha da qua davent il cunfin occidental da la Gronda Planira Ungaraisa. Suenter avair passà numerusas citads pli pitschnas sco Dunaújváros, Paks, Kalocsa e Baja, banduna il flum suenter Mohács il territori statal ungarais.
Croazia
Cun 137 kilometers ha la Croazia suenter la Moldavia e l’Ucraina la pli curta cumpart al curs dal Dunav, sco ch’il flum sa cloma qua. Il flum arriva en il pajais a Batina en la regiun da cunfin tranter l’Ungaria, la Serbia e la Croazia. Il Danubi furma il cunfin natiral tranter la Croazia e la Serbia. La pli impurtanta citad croata situada a la riva dal flum è Vukovar, ma er Osijek sa chatta en vischinanza dal Danubi, be 20 kilometers davent da la sbuccada da la Drau en il Danubi.
Serbia
thumb|220px|Fortezza Golubac en Serbia A l’entschatta furma il Danubi il cunfin tranter la Croazia (riva dretga) e la Serbia (riva sanestra). En vischinanza da Batina sa sparta a sanestra il grond chanal da Batschka, il qual fa oz part dal sistem da chanals dals flums Danubi e Tisza. Sper Bačka Palanka fa il Danubi ina storta e percurra alura la Serbia en direcziun sidost, dal cunfin croat vers il cunfin rumen.
25 kilometers suenter ch’il flum ha passà il cunfin nà da l’Ungaria è situada la citad da port Apatin, l’emprima citad pli gronda al Danubi. Qua abitavan fin la fin da la Segunda Guerra mundiala quasi be uschenumnads Svabais dal Danubi.
Rumenia
Sur 1075 kilometers, pia dapli ch’in terz da sia lunghezza totala, maina il Danubi (rumen: Dunărea) tras la Rumenia. Igl è quai il pli lung tschancun da tut ils stadis che cunfineschan cun il flum. A l’entschatta furma il Danubi per la Rumenia il flum da cunfin vers la Serbia, alura vers la Bulgaria. Suenter ina midada da direcziun vers nord maina il Danubi a l’intern dal pajais tras las regiuns rumenas Bărăgan e Dobrudscha; a la fin furma il flum puspè il cunfin tar la Moldavia e l’Ucraina e sbucca la finala en la Mar Naira. Sin terren rumen è il Danubi collià a moda pli directa cun la Mar Naira sur in chanal.