cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luf-tscherver
Mesiras da recolonisaziun e territori da derasaziun odiern en l’Europa
Grazia a diversas acziuns da metter en libertad lufs-tscherver, èn puspè colonisadas oz intginas regiuns da l’Europa dal Vest sco las Alps, il Giura, las Vogesas, il Harz ed il Guaud da la Boemia. En las Alps dal Nordvest han ils animals occupà fin oz quasi tut ils spazis da viver ch’èn adattads. Quests programs da recolonisaziun èn stads contestads en parts da la populaziun e n’han betg adina sa laschà realisar senza problems (cf. sutvart).
Ina rolla da pionier areguard la recolonisaziun dals lufs-tscherver ha giugà la Svizra. Il 1971 han ins mess en libertad en la regiun dad Engelberg ils emprims dus lufs-tscherver che derivavan da las Carpatas. Fin il 1976 èn suandads ulteriurs exemplars, ils quals avevan gia occupà fin il 1979 in territori da 4500 kilometers quadrat. Fin il 1991 era il luf-tscherver sa derasà en la part centrala ed en il nordvest da las Alps Svizras sur in territori da 10 000 kilometers quadrat ed en il Giura sur in territori da 5000 kilometers quadrat. Tranter il 2001 ed il 2003 han ins mess en libertad en la Svizra dal Nordost – en ils chantuns Son Gagl, Turitg, Turgovia ed Appenzell – ulteriurs nov lufs-tscherver, als quals igl è reussì d’er fundar en questa regiun ina populaziun persistenta.
Ulteriurs programs da recolonisaziun – betg tuts cun il success giavischà – han ins realisà il 1976 al cunfin tranter l’Austria e la Slovachia, il 1983 en las Vogesas franzosas sco er pli tard en la regiun da cunfin tranter la Slovenia, l’Italia e l’Austria. En Germania eran gia emigrads a partir dals onns 1950 singuls animals en la Baviera, probablamain nà da la Tschechia. En il fratemp existan er qua populaziuns en las pli diversas regiuns. Il 2018 eran cumprovads be en Germania 77 lufs-tscherver.
Vegnan observads singuls animals, na signifitga quai anc betg ch’il luf-tscherver haja recolonisà questa regiun e sa multiplitgeschia là. Per ordinari fundeschan lufs-tscherver be novs reviers, sche quests territoris disponan d’access a reviers vischins gia existents.
Spazi da viver e pretensiuns al revier
thumb|200px|Il pail da stad è in pau pli cler thumb|200px|Tar intgins lufs-tscherver mancan ils flatgs dal tuttafatg thumb|200px|Animal giuven Sco spazi da viver preferescha il luf-tscherver eurasian da princip grondas surfatschas da guaud cun in chagliom spess; da cuntradas avertas e lieus abitads da l’uman sa serva el be a l’ur e temporarmain. Premissas idealas per la chatscha al porschan guauds structurads fitg ferm (cun inslas da guaud vegl, cleragls, spundas grippusas e zonas palidusas). La spezia cumpara però er en la zona da muntogna grippusa fin en autezzas da 2500 meters, en palids bassas e sin pastgiras sco er en l’auta planira da l’Asia Centrala nua ch’è per gronda part avant maun nagin guaud. En regiuns cun in’auta spessezza da lufs cumparan lufs-tscherver be darar ed en pliras regiuns han ins constatà in augment da la populaziun da lufs-tscherver suenter che la populaziun da lufs era sa diminuida.
Retschertgas telemetricas ch’han accumpagnà ils ultims decennis divers projects da recolonisaziun han mussà ch’ils lufs-tscherver tschiffan ina gronda part da lur preda a l’ur dal guaud e ch’els entran be darar en zonas d’utilisaziun agricula. Da di sa trategnan ils lufs-tscherver en lur zups e tolereschan là tuttavia er la vischinanza da l’uman. Tant en las Vogesas sco er en il guaud bavarais han femellas tratg si pitschens en proxima vischinanza da lieus cun auta frequenza turistica.
Retschertgas davart il cumportament dals lufs-tscherver entaifer lur reviers han ins surtut fatg en il parc naziunal polonais Białowieża. Là han ils lufs-tscherver percurrì per di radund 1,7 fin 2,6 procent da lur revier. Il cumportament da sa mover tras il revier e la grondezza da quel è surtut stà d’attribuir a la moda d’ir a chatscha dal luf-tscherver. Sco chatschader da surpraisa mazza el en emprima lingia animals da preda che sa cumportan malprecaut. Sa trategna il luf-tscherver pli ditg en ina part da ses revier, daventan ils animals pli precauts ed il success da chatscha sa sbassa. Perquai sto il luf-tscherver adina puspè midar entaifer ses revier il territori da chatscha.
Spectrum d’animals da preda
Savens importan chavriels e chamutschs dapli che 80 procent dal spectrum d’animals da preda. Autras spezias d’animals èn percunter en relaziun tar lur derasaziun sutrepreschentadas. Il spectrum d’animals cumpiglia ultra da quai praticamain tut ils mammals ed utschels pitschens e mesauns che cumparan en il spazi da viver respectiv. Uschia tutgan per exempel vulps, fiergnas, cunigls, giuvens portgs selvadis, stgilats, mieurs, ratuns e muntanellas tar ils animals che vegnan mazzads da lufs-tscherver; medemamain consumescha quel peschs. Animals cun ungla pitschens e da grondezza mesauna cun in pais da 20 fin 25 kilos furman però la preda preferida. En vastas parts da l’Eurasia è il chavriel la preda principala dal luf-tscherver ed uschia sa cuvra il territori da derasaziun dal luf-tscherver er per gronda part cun quel dal chavriel. En la Finlanda, nua che na vivan nagins chavriels, sco er en Svezia e Norvegia, nua ch’ins ha introducì chavriels pir suenter il 1900, mazzan lufs-tscherver savens giuvens rens.
Cumportament da chatscha
Il luf-tscherver viva a moda solitaria e va surtut a chatscha enten far stgir e durant la notg. Da di ruaussan ils animals per ordinari en lur zups. Il temp da chalur pon ins er observar durant il di lufs-tscherver ch’èn activs. Er cura ch’els tiran si animals giuvens u sch’ils animals da preda daventan rars, van els a chatscha da di. Durant la chatscha percurran els en media in tschancun da 10 kilometers.
Tar il luf-tscherver eurasian sa tracti d’in chatschader da lajetg e da surpraisa che tschiffa sia preda surtut sin trutgs da selvaschina che vegnan frequentads regularmain. La chatscha sa splega, sco tar il giat dumesti, cun lajegiar u sa schluitar natiers e finescha cun in sigl u cun far in spurt da sut 20 meters. Tar quests sprints curts po il luf-tscherver cuntanscher ina sveltezza da bunamain 70 km/h. Las chommas davos, ch’èn pli lungas che quellas davant, gidan a far in svelt sprint en direcziun da la preda. La preda vegn stenschentada cun ina morsa en la gula. Reusseschi a la preda da mitschar tar ina tala attatga, vegn quella tut il pli persequitada sur ina curta distanza. La preda ch’el n’ha anc betg prendì dapart, zuppa il luf-tscherver magari sut roma u figlia. Per ordinari returnan lufs-tscherver pliras giadas tar lur preda. En il decurs d’ina notg consumeschan ils lufs-tscherver tranter 1 e 2,7 kilos charn. In animal che paisa 25 kilos basegna en media ca. 1,1 kilograms charn.
Paregliaziun e tgira dals animals giuvens
thumb|220px|Mamma cun animal giuven Ils pèrs sa scuntran be dal temp da paregliaziun tranter il favrer e l’avrigl. Tar las femellas è quai per ordinari il cas a partir dal segund enviern, tar ils mastgels pir a partir dal terz enviern. Ils animals che vivan uschiglio persuls marcheschan durant quest temp cun in urin che savura fitg ferm a moda spezialmain intensiva la zona centrala da lur reviers. Las marcaziuns vegnan fatgas da preferenza sin l’autezza dal nas dals lufs-tscherver vi da crappa u cuschs. Er ils cloms da paregliaziun, che sumeglian in lung ‹Ouh›, èn savens d’udir durant quest temp.
Ha in mastgel chattà ina femella ch’è pronta da sa paregliar, sa trategna el durant plirs dis en sia vischinanza. Fruntan plirs mastgels in sin l’auter, cumbattan els per il dretg da sa paregliar. Tar la copulaziun sa vischina il mastgel a la femella da davos e munta sin quella. La copulaziun sco tala, durant la quala il mastgel sa morda en il pail da la tatona da la femella, dura radund trais minutas; per di han lieu pliras copulaziuns. Da princip sa copulescha ina femella durant in temp da copulaziun mintgamai be cun in mastgel.
Suenter in temp da purtanza da ca. 73 dis naschan dus fin tschintg animals giuvens, per ordinari en in lieu protegì, per exempel en ina tauna en il grip u sut in ragischom. Ils animals, che naschan gia cun pail, paisan a l’entschatta radund 240 fin 300 grams ed èn tschorvs durant ils emprims 16 u 17 dis da vita. Da la tgira dals pitschens s’occupa be la mamma. A partir d’ina vegliadetgna da quatter emnas cumenzan quels a magliar vi dals animals da preda da la mamma. Quella als lascha tettar fin en ina vegliadetgna da maximalmain tschintg mais. Animals giuvens restan fin la proxima primavaira tar la mamma. Alura emprovan els da chattar in agen revier. Las giuvnas femellas cuntanschan lur madirezza sexuala en media cun 21, ils mastgels percunter pir cun 33 mais.
La mortalitad tar ils animals giuvens è fitg auta. Entant che lufs-tscherver creschids n’èn strusch periclitads tras auters animals da preda, vegnan animals giuvens mazzads dad urs, lufs, gulatschs e magari schizunt da vulps. En l’Asia po er il leopard mazzar giuvens lufs-tscherver. L’auta mortalitad dals animals giuvens è però d’attribuir main als inimis natirals che ad accidents da traffic e, per part, a malsognas. Tenor il stadi d’enconuschientscha actual èn lufs-tscherver suttaposts a las medemas malsognas bacterialas e viralas sco il giat dumesti. Animals giuvens han ultra da quai be ina schanza da surviver, sch’els chattan suenter sa sparter da la mamma in agen revier anc betg occupà. Quai reussescha be a mintga quart animal.
L’aspectativa da vita da lufs-tscherver als quals i reussescha da fundar in revier giascha tar 10 fin 15 onns. Animals che vegnan tegnids en fermanza (en parcs d’animals) pon er cuntanscher ina vegliadetgna da fin 25 onns.
Periclitaziun ed effectivs
La spezia sco tala vala tenor l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas sco «betg periclitada». En la gronda part dals pajais, uschia per exempel er en Svizra, Germania u Austria, è la chatscha però scumandada u regulada fermamain. Il pli grond problem per il luf-tscherver en l’Europa è il fraud. Surtut sin il Balcan ha quel manà ad ina sminuziun dramatica da la populaziun da lufs-tscherver. Dal luf-tscherver dal Balcan (sutspezia Lynx lynx balcanicus) existan be pli 20 fin 40 exemplars creschids; quels vivan en l’Albania ed en la Macedonia dal Nord.
En tut il mund vivan stgars 50 000 individis; en l’entira Europa èn quai radund 7000 exemplars. Grondas populaziuns da varga 1000 animals vivan qua surtut en Russia, en la Finlanda, en la Rumenia (Carpatas), en Svezia, en l’Estonia ed en la Bosnia-Erzegovina. En Svizra vivan radund 190 individis.
Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas
La ZHAW School of Management and Law è dapi il matg dal 2015 accreditada da l'AACSB. Dasper l'IMD, la Scola auta da Son Gagl e l'Universitad da Turitg è la ZHAW cunquai ina da be quatter scolas autas svizras che purtan quest sigil da qualitat cun renconuschientscha internaziunala.
Luf-tscherver
Periclitaziun ed effectivs
Il success da las recolonisaziuns en l’Europa Centrala e dal Vest n’è anc betg segirà; i sto anc sa mussar schebain las populaziuns etablidas èn ablas da surviver a lunga vista.
La reputaziun dal luf-tscherver
thumb|160px|Camera da surveglianza automatica Cumpareglià cun il luf u l’urs brin èn lufs-tscherver bler main preschents en mitus e paraulas europeicas. Quai sa lascha interpretar sco mussament che l’uman aveva bler damain contact cun il luf-tscherver che n’è bain betg spezialmain timid, ma strusch vesaivel.
En la medischina populara vegnivan griflas da lufs-tscherver urlads en metals prezius purtads sco amulets; quels duevan proteger cunter dischariels ed epilepsia. En diever eran però er autras parts dal corp: il grass dal luf-tscherver dueva gidar cunter la gutta ed en cas d’in’inflammaziun da las mandlas duevi esser nizzaivel da baiver or da l’oss dal chalun vaira chavortg dal luf-tscherver.
Problems tar la recolonisaziun
En il decurs dals ultims decennis èsi sa mussà ch’i daventa per lufs-tscherver adina pli grev da colonisar novs spazis da viver. Tar la furmaziun d’in revier, la quala preceda ina multiplicaziun, tschertga in luf-tscherver la colliaziun territoriala tar il revier d’auters lufs-tscherver. Ina colonisaziun natirala d’anteriurs spazis da viver basegna perquai in fitg lung spazi da temp e premetta ch’igl existia en ils spazis da viver respectivs in grond squitsch da populaziun. In return dal luf-tscherver en ses anteriurs territoris da derasaziun sa lascha uschia per ordinari be cuntanscher cun agid da l’uman.
Animals da niz sco preda
Durant ils emprims trais decennis suenter la recolonisaziun dal luf-tscherver en Svizra han quels mazzà en tut radund 1000 nursas. Vadels novnaschids èn daventads be excepziunalmain l’unfrenda da lufs-tscherver. Ins ha fatg l’experientscha che singuls individis sa spezialiseschan sin la chatscha d’animals da niz sco chauras u nursas. L’unfrenda da lufs-tscherver daventan surtut animals che restan er sur notg lunsch davent dals abitadis da l’uman e dals quals la pastgira è situada en vischinanza da guauds. Sco tar auters animals da rapina, per exempel vulp u fiergna, poi capitar en cas d’attatgas sin animals da niz ch’i vegnan mazzads u blessads bler dapli animals che quai ch’èn necessaris per sa nutrir (uschenumnà surplus killing). thumb|220px|Muntanera da nursas cun chaun da protecziun Sin scossas che pasculeschan sin las alps na datti per ordinari betg savens attatgas; sco animal da lajetg fan lufs-tscherver pli tgunsch chatscha sin chavriels e chamutschs che quai ch’els attatgan animals da niz. Sco tar auters projects da recolonisaziun, per exempel dal tschess barbet, dal luf u da l’urs brin, è er la recolonisaziun dal luf-tscherver stada accumpagnada d’ina collavuraziun intensiva cun la populaziun locala. Campagnas d’orientaziun al lieu han contribuì a moda essenziala al success dals projects da recolonisaziun. Latiers tutga er in’indemnisaziun svelta e nuncumplitgada a purs che perdan animals da niz tras il luf-tscherver. En lieus nua che vegnan recolonisads a medem temp lufs u urs brins èn ils chauns da protecziun da muntaneras er sa mussads sco protecziun effizienta cunter attatgas da lufs-tscherver.
En Svizra vegnan mesiras da prevenziun cunter attatgas da lufs-tscherver subvenziunadas. Da l’autra vart existan però er criteris clers cura ch’in luf-tscherver è da considerar sco animal problematic e po vegnir sajettà.
Influenza sin autras spezias d’animals
La preschientscha dals lufs-tscherver n’ha nagin’influenza negativa sin ils effectivs dals mammals cun unglas pèr lubids. Il dumber da chavriels e chamutschs che vegnan mazzads da lufs-tscherver è per ordinari cleramain sut quel dals animals che daventan l’unfrenda da malsognas u d’accidents e sa chattan er cleramain sut il dumber d’animals ch’ils chatschaders sajettan sin la medema surfatscha. La preschientscha dal luf-tscherver contribuescha però betg uschè ferm sco sperà a meglierar la sanadad da l’effectiv da selvaschina. Pervi da lur tecnica da far chatscha na daventan numnadamain betg be animals malsauns u fitg vegls lur unfrenda.
Per part han ins fatg valair cunter projects da recolonisaziun l’argument ch’ils lufs-tscherver pericliteschian projects da recolonisaziun da la giaglina dal pe pailus, dal cot da draussa u dal cot da taus. Igl è bain correct che questas spezias d’animals furman ina tscherta cumpart dal nutriment dals lufs-tscherver en la Scandinavia ed en las Carpatas; ma en l’Europa Centrala e dal Vest è questa resalva sa mussada sco nungiustifitgada, damai ch’ils lufs-tscherver chattan qua en lur reviers effectivs bundant pli gronds da chavriels e chamutschs.
Ruissas da selvaschina han en ils guauds in effect negativ sin la regiuvinaziun natirala da las plantas. Concentraziuns da talas ruissas datti savens perquai che blers tschiervs sa trategnan en quartiers sin pitschen spazi. La preschientscha dal luf-tscherver ha qua in effect positiv, damai che la selvaschina sa reparta uschia sin in pli grond spazi.
Success e nunsuccess dals programs da recolonisaziun
La recolonisaziun dal luf-tscherver n’ha betg pudì vegnir realisada senza problems. Ils onns 1970 èn animals vegnids mess en libertad en Svizra ed en il guaud bavarais a moda illegala, quai ch’ha mess en dumonda a lunga vista la credibilitad da tals programs da recolonisaziun. En pli èsi sa mussà che be lufs-tscherver tschernids cun quità èn abels da surviver e da s’etablir al liber. Tar las recolonisaziun ch’han gì success sa tracti per ordinari d’animals ch’eran vegnids tschiffads en il liber; ad animals ch’èn creschids si en parcs na reusseschi percunter savens betg da tschiffar avunda preda. En territoris recolonisads hai ultra da quai dà diversas schluppettadas illegalas ed acziuns da dar tissi.
Per il mument è il dumber da las populaziuns da lufs-tscherver en lieus da recolonisaziun sco la Svizra u la Germania anc memia pitschen ed ils effectivs èn per part isolads in da l’auter. Pir a partir d’in dumber da 50 fin 100 animals ch’èn abels da sa multiplitgar tranter pèr è garantida ina variabilitad genetica suffizienta. Per quai èn per part necessaris corridors da migraziun che duain promover il stgomi. En Svizra èn per exempel s’etablidas fin uss la populaziun da las Alps Centralas e dal Nord e quella dal Giura; ma il territori tranteren, la Svizra Bassa cun ina fitg auta preschientscha da l’uman, n’è betg colonisada, uschia ch’i n’ha lieu nagin stgomi genetic tranter las duas populaziuns.
Urden sistematic
thumb|300px|Derasaziun da las quatter spezias dal gener luf-tscherver: luf-tscherver eurasian (oransch), luf-tscherver iberic (cotschen), luf-tscherver cotschen (verd), luf-tscherver canadais (violet) Sur lung temp han ins discutà, schebain il luf-tscherver eurasian furmia be in sutgener dal gener Felis. Perquai chatt’ins en litteratura pli veglia il luf-tscherver eurasian per part sut la denominaziun Felis lynx. Oz èsi acceptà generalmain da manar l’agen gener Lynx ed il luf-tscherver eurasian vegn correspundentamain manà sco Lynx lynx.
Tenor retschertgas da la biologia moleculara che Stephen J. O’Brien ha manà tras ils onns 1990, sa lascha il gener dals lufs-tscherver manar enavos en l’evoluziun sin ina gruppa da giats gronds selvadis u panterins, la quala è sa dividida avant radund trais fin set milliuns onns en plirs roma laterals. L’ultima spartiziun ha gì lieu avant ca. 2,8 milliuns onns. D’in dals dus roms èn sa sviluppads ils giats gronds leopard nivlus, liun, tigher, jaguar, leopard e leopard da naiv; da l’auter rom è sa sviluppà dal luf-tscherver originar (Lynx issiodorensis), ch’era derasà en il pliocen enturn l’Arctica, il gener odiern dals lufs-tscherver sco er il giat marmorisà.
Entaifer il gener dals lufs-tscherver figurescha il luf-tscherver eurasian oz sco atgna spezia. Pli baud al reuniv’ins cun il luf-tscherver canadais ed il luf-tscherver iberic ad ina suletta spezia. A basa da chats da fossils san ins però che la lingia da svilup dal luf-tscherver iberic è gia sa separà a l’entschatta dal pleistocen. Cumpareglià cun il luf-tscherver iberic è la situaziun da fossils bundant main clera tar il luf-tscherver eurasian. Cumprovà è en tutta cas che quel è sa sviluppà en la part orientala da la Palearctica ed è sa derasà davent da là vers vest e vers ost. Il luf-tscherver cotschen ed il luf-tscherver canadais derivan sco ch’i para d’antenats dal luf-tscherver eurasian, ils quals èn arrivads en duas undas d’immigraziun sur la Punt da Bering en l’Alasca: or da l’emprima unda d’immigraziun avant 2,6 milliuns onns è resortì il luf-tscherver cotschen, or da la segunda avant ca. 200 000 onns il luf-tscherver canadais.
Sutspezias
Areguard il dumber e la cunfinaziun geografica da las sutspezias dal luf-tscherver eurasian divergeschan las opiniuns. Tut tenor funtauna differenzieschan ins quatter fin 14 sutspezias. Sunquist & Sunquist (2009) enumereschan las suandantas set sutspezias: il luf-tscherver europeic (Lynx lynx lynx) che furma la furma nominala e ch’è derasà en l’Europa dal Vest, la Scandinavia e parts da la Russia fin en Sibiria; en pli il luf-tscherver sard † ( L. l. sardiniae, l’ultim exemplar è vegnì sajettà il 1967), il luf-tscherver da las Carpatas (L. l. carpathica), il luf-tscherver dal Caucasus (L. l. dinniki), il luf-tscherver da l’Asia Centrala (L. l. isabellinus), il luf-tscherver dal Baikal (L. l. kozlovi), il luf-tscherver da la Sibiria (L. l. wrangeli) ed il luf-tscherver da l’Amur (L. l. neglectus).
Nov Testament
Il Nouv Testamaint (per rumauntsch grischun Nov Testament) es üna colliaziun da 27 scrittüras chi fuorman zieva il Vegl Testamaint la seguonda part da la Bibla cristiauna.
Alabama
thumb|200px| thumb|200px| Alabama Alabama (uffizialmain: State of Alabama) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Montgomery. Sia populaziun munta a 4'858'979 abitants (2015).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 135'765 km²
Mevina Puorger
Mevina Puorger Pestalozzi (* 1956) è ina romanista, translatura ed editura svizra.
Vita ed ovra
Mevina Puorger è creschida si a Cuira. Ses studi da romanistica a l'Universitad da Turitg ha ella concludì cun ina promoziun davart la poeta valladra Luisa Famos.
Dapi il 1985 viva ella a Turitg, nua ch'ella lavura sco docenta per lingua e litteratura rumantscha a la Scola auta populara da Turitg ed a l'Universitad da Turitg.
Puorger translatescha ovras rumantschas e talianas e lavura sco editura per la chasa editura Limmat (Turitg). Ultra da quai maina ella si'atgna chasa editura, Edition Mevina Puorger. Ella edescha principalmain ovras rumantschas en ediziuns bilinguas.
Ella è maridada ed ha trais uffants creschids.
Andorra la Vella
Andorra la Vella (pronunzia catalana []) è la chapitala dal Principadi d'Andorra ed ina da las sis parròquies u vischnancas en las qualas il pajais è dividì. Cun ina surfatscha da 12 km² ed ina populaziun da 22 546 abitants l’onn 2013 è Andorra la pli pitschna, ma a medem temp la pli populada da tut las parròquies.
Situaziun geografica
La citad è situada en las Pireneas, a la confluenza dals flums Valira dal Nord e Valira da l'Ost che s’uneschan al flum Valira sin in’autezza da 1013 meters sur mar. Perquai vegn la citad considerada sco chapitala situada il pli aut sur mar da l’Europa.
Abitadis
La vischnanca consista da trais abitadis: Santa Coloma, il vegl aclaun la Margineda ed Andorra la Vella sez.
Clima
.
Istorgia
La data da fundaziun exacta da la citad n’è betg enconuschenta; segiramain è ella dentant vegnida fundada gia en temps precristians, probablamain dals Andosins. La vischnanca vegn menziunada per l’emprima giada en l’acta da consecraziun da la catedrala da La Seu d'Urgell (Catalugna) da l’onn 839. La citad furma la chapitala da l’Andorra dapi il 1278. Lez onn èn vegnidas segnadas las Pariatges, in accord tenor il qual ils uvestgs dad Urgell ed ils conts da Foix han decidì da parter la suveranitad sur la citad; a medem temp èn vegnids attribuids ad Andorra la Vella dretgs spezialas cumpareglià cun auters lieus andorrans. Intginas vias ed edifizis en la citad veglia derivan anc da quel temp.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è il pajais per part vegnì ignorà, na faschond per exempel betg part dal Tractat da Versailles (a la fin da l’Emprima Guerra mundiala). Suenter scumbigls politics ed ina tentativa d’in culp da stadi tras retg Boris I (1934), è il pajais sa sviluppà plaunsieu vers ina democrazia.
L’onn 1978 è la vischnanca dad Escaldes-Engordany sa distatgada d’Andorra la Vella.
Il 1993 ha l’emprima constituziun dal pajais stabilì ina democrazia parlamentara, entaifer la quala las trais pussanzas (executiva, legislativa e giudicativa) han lur sedias ad Andorra la Vella.
Andorra la Vella ha candidà sco lieu d’occurrenza dals gieus olimpics d’enviern dal 2010, però senza success. Ils gieus han gì lieu a Vancouver en il Canada.
Populaziun
Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2013 dumbra Andorra la Vella 22 546 abitants. La populaziun sa cumponiva il 2007 da 43 % Spagnols, 33 % Andorrans, 11 % Portugais e 7 % Franzos, sco era d’intginas autras minoritads.
Economia
L’industria principala da la regiun è il turissem. Auters secturs impurtants furman il commerzi ed il sistem da bancas cun sias taglias bassas ch’attiran investiziuns da l’ester. Plinavant vegnan producids mobiglias, tubac e cognac.
Attracziuns turisticas
thumb|280px|La Casa de la Vall, la sedia dal Cussegl General Il bajetg il pli remartgabel d’Andorra la Vella è la Casa de la Vall ch’è vegnida erigida en il 16avel tschientaner tempriv e che serva dapi l’onn 1702 sco domicil dal Cussegl General (il parlament da l’Andorra).
La baselgia parochiala è consecrada a Son Steffan (Sant Esteve) e conserva l’apsida ed il clutger romanics dal 11avel tschientaner.
En il sid da la citad chatt’ins la baselgia romanica da Santa Coloma cun in clutger radund.
Niterói
Niterói è ina citad da Brasilia.
L'onn 2010 dumbrava la citad 487'327 abitants.
Niterói sa chatta a la distanza da 11 km da la citad da Rio de Janeiro, cun la qual è colliada per la Punt Rio-Niterói.
Geografia
Sia surfatscha è da 129 km² e sia autezza è 2 m s.m.
Vischnancas cunfinantas: São Gonçalo, Maricá e Rio de Janeiro.
Istorgia
Fundada ils 22 da november 1573, Niterói è l'anteriura chapitala dal Stadi da Rio de Janeiro.
Lavaux
Lavaux è ina regiun da viticultura svizra dal chantun Vad ch'è situada a la riva nordorientala dal Lai da Genevra.
La regiun da viticultura s'extenda tranter Losanna e Vevey sin dapli che 805 hectaras, sin las qualas en il 12avel tschientaner en vegnidas construidas terrassas stippas. La spezia da vit la pli derasada da Lavaux è il chasselas.
L'onn 2007 è la regiun daventada patrimoni mundial da l'UNESCO.
Vischnancas
Il Lavaux cumprenda 14 vischnancas che appartegnan als districts da Lavaux-Oron e da la Riviera-Pays-d'Enhaut:
Banadetg Fontana
Banadetg Fontana o Benedetg Fontana (*vers 1450 a Salouf; † 22 da matg 1499) è stà in chastellan e ministerial ed è mort en la battaglia da Chalavaina tenor la legenda sco erox.
Derivanza
Banadetg de Fontana deriva d'ina famiglia nobla da Salouf en il Surmeir. Ses bab Enric II. era ministerial episcopal en servetsch da l'uvestgieu da Cuira. Sia mumma era Magdalena de Lumerins (Lumbrein). Banadetg e ses frars Enric III., Dusch e Raduolf vegnivan en documents contemporans adina adressads cun il predicat «de». Da l'uffanza e da la giuventetgna è strusch documentà insatge, uschea è era ses di da naschientscha nunenconuschent. Ins sa dentant ch'el aveva trais frars e tschintg soras.
Vita sco chastellan e ministerial
Fontana è vegnì numnà il 1493 sco chastellan episcopal al cunfin meridiunal da las Trais Lias. A partir da l'onn 1495 ha el surpiglià il post sco ministerial che gia ses bab aveva tegnì. Sia sedia era il chastè da Riom, che sa chatta anc oz en ina posiziun marcanta sin in munt dasper il Crap Ses. Sco ministerial ha Fontana survegnì in bun renum tar la populaziun. Uschè ha el schlià il 1497 ina dispitta territoriala tranter Savognin e Tinizong cun sia spada. El ha stgadanà sia spada en la terra e clamà Cò è'l igl cunfegn! – e nagin ha ughegià da metter en dumonda il cunfin.
Istoriografia
Sia mort gloriusa è betg menziunada en las cronicas contemporanas. Pir l'istoricher Schimun Lemn ha mez dal 16avel tsch. illuminà la rolla centrala che Fontana ha giugà en la battaglia. 1771 vegn Fontana menziunà en il cudesch Erdbeschreibung da Johann Conrad Füssli. Ma anc en l'ovra pli impurtanta dal 19avel tsch. da Johann von Müller vegn la battaglia da Chalavaina avant senza menziunar Banadetg Fontana. Tar igl erox naziunal dal Grischun daventa Fontana grazia a l'Istoria Grischuna da Conradin von Moor a la fin dil 19avel tschientaner.
Pled final
Schimun Lemn era igl emprim cronist che ha scrit nà ils pleds da Fontana curt avant sia atgna mort enturn igl onn 1550, dentant per latin. Tenor Lemn duai Fontana avair ditg: Socii vos, tendite contra vallum igens telis; hodie est, aut Raetia nunquam amplius extabit, patriam defendite dextra!
En igl onn 1570 ha l'umanist Duri Champell publitgà ina cronia davart Fontana, era questa scritta per latin. Sulet ils pleds finals en la vita da Banadetg scriva Champell per ladin: Hei fraischgiamaing meis matts: cun mai ais par un huom da far; quai brichia guardad: u chia hoaz Grischuns e Ligias, u maa non plü! Che Champell scriva sulet quest citat per rumantsch mussa l'impurtanza da quests pleds. La translaziun per surmiran fiss: ''Frestgamaintg anavant, mies mats! Ia sung angal en om, betg az starmante; oz Grischuns e las Leias u mai ple!''
Pir tras la versiun rumantscha da Champell è il citat daventà in clom patriotic en il Grischun. Claudio Willi menziuna dentant en ses cudesch che l'autenticitad da quests pleds es intscherta. Cronists mussan mintgatant tendenzas da dramatisar scenas impurtantas.
Commemoraziun
En il parc da Fontana a Cuira regorda in monument stgaffì 1903 entras Richard Kissling a Banadetg Fontana.
Il num da Fontana porta betg be il parc mobain dapi il 2010 era in tren dal tip Allegra, ABe 8/12 3507, da la Viafier retica.
Vegl Testament
Il Vegl Testamaint (per rumauntsch grischun Vegl Testament) significha i'l spazi dal cristianissem daspö var l'an 180 zieva la naschentscha da Gesu Crist las scrittüras senchas dal giudaissem chi sun cumpiledas per la lingua ebraica e chi vegnan nomnedas dals Güdevs Tenach. Il Vegl Testamaint cristiaun cumpiglia impü cudeschs chi sun apocrifs e derivan da la Septuaginta, üna traducziun greca dal Tenach chi es gnieu canoniso intuorn l'an 250.
Cuntgnieu
Il Vegl Testamaint raquinta da la creaziun da tuottas chosas, dal exodus (que voul dir: la sortida) dals Israelits our da l'Egipta scu l'experienzcha da salvamaint centrela e da la lia da Dieu cun sieu pövel elet Israel chi vain renoveda adüna darcho.
Il pled ebraic Tenach as declera tres la partiziun dals cudeschs biblics:
Scienza teologica
Augustinus da Hippo ho dit üna frasa e dimena creo ün möd da dir chi'd es dvanto populer in sieu temp da l'antica tarda, ma lura eir düraunt il temp da la refurmaziun:
Pretoria
thumb|300px|Il center da da Pretoria
Pretoria è ina da las trais chapitalas da l'Africa dal Sid. La citad fa part da l'area metropolitana da Tshwane ed è situada al nord da la provinza da Gauteng. Pretoria è la chapitala administrativa da l'Africa dal Sid, Citad dal Cap è la chapitala legislativa e Bloemfontein è quella giudiziala.
In comité uffizial ha approvà ils 26 da matg 2005 la midada dal num en Tshwane che vegn gia duvrà en l'area metropolitana da la quala la citad fa part. Questa midada dal num n'è dentant anc betg vegnida approvada da part dal guvern central.
Sport
Il club da rugby a 15 da la citad, ils Bulls, è campiun dal campiunadi Super 14. A Pretoria sa chatta il Loftus Versfeld Stadium, in dals lieus d'occurrenza dal Campiunadi mundial da ballape 2010.
Irlanda
thumb|Irlanda L'Irlanda è in'insla en Europa occidentala. Ella è partida en l'Irlanda dal Nord e la Republica da l'Irlanda.
Claustra benedictina da Son Jon
right|thumb|300px|La claustra benedictina da Son Jon a Müstair La Claustra benedictina da Son Jon a Müstair è ina veglia abbazia benedictina a Müstair en il chantun Grischun. La baselgia è vegnida transfurmada l'onn 1696 en ina claustra benedictina. Dapi l'onn 1983 è la Claustra benedictina da Son Jon declerada sco ierta mundiala culturala da la carstgaunadad da l'UNESCO.
Casti
Casti (uffizialmain: Tiefencastel) è ina vischnanca politica en il chantun Grischun en la Svizra.
Geografia
Casti è situà en ina foppa ordador la Val Alvra nua che las vias vers Surses e vers la Val Alvra davains sa spartan. La vischnanca sa chatta sin in'autezza dad 851 m.s.m. (Hotel Alvra). Il punct il pli bass dal territori communal è sper la riva dal Lai da Niselas sen 825 m.s.m., il punct il pli aut sa chatta radund 200 meters al nordvest dal Piz Mitgel sin 3'100 m.s.m. A Casti conflueschan l'Alvra e la Gelgia.
Tenor la statistica cantunala or da l'onn 1997 sa cumpona il territori communal or da 302 hectaras (20%) surfatscha agricola, 736 hectaras (50%) guaud, 46 hectaras (3%) surfatscha abitada e 401 hectaras (27%) surfatscha betg productiva. La surfatscha agricola sa lascha parter si en 116 hectaras prads ed ers e 186 hectaras pastgiras ed alps.
La lingia Cuira-San Murezzan da la Viafier Retica passa a Casti.
Confessiun
80% da la populaziun è da confessiun catolic-romana e 13% da confessiun evagelic refurmada (dumbraziun 2000). 86% dals abitants èn burgais svizzers (December 2005).
Gunhild Hoyer
Gunhild Sieglinde Hoyer (* 25 d’avrigl 1956 a Cologna; † 19 da december 2020 a La Tronche) è stada ina romanista e translatura.
Vita ed ovra
Gunhild Hoyer è naschida a Cologna ils 25 d’avrigl 1956. Ella ha studegià linguistica generala e linguas e litteraturas romanas a las Universitads da Bonn, Grenoble, Turitg e Santiago de Compostela.
Hoyer ha vivì set onns en Svizra (1988–1994), da quels tschintg en il Grischun. Ella ha instruì franzos e tudestg al gimnasi da la Scola chantunala a Cuira ed ha contribuì als Dicziunari Rumantsch Grischun. Dal 1991 fin al 1994 ha ella instruì lingua e litteratura rumantscha a l’Universitad da Genevra ed ha translatà en franzos text litterars rumantsch inedits.
Dapi il 1994 è ella stada docenta per linguistica cumparativa da las linguas romanas a l’Université de Provence ad Aix-en-Provence. Ella ha publitgà artitgels scientifics davart las linguas dal Grischun e sur dal francoprovenzal. Ensemen cun Gaston Tuaillon(de) ha ella procurà l’ediziun e translaziun da las ovras cumplettas dal scriptur francoprovenzal Blanc la Goutte(fr) (François Blanc, 1690–1745).
Gunhild Hoyer è morta a La Tronche ils 19 da december 2020 en consequenza d’ina malsogna.
Antica
thumb|280px|Las ruinas da Persepolis, Iran L’antica (er: temp antic) furma in’epoca istorica che sa referescha a la regiun da la Mar Mediterrana e da l’Asia dal Vest e che tanscha da la fin da la preistorgia (mesadad dal quart millenni a.C.) fin il cumenzament dal temp medieval (entschatta dal 6avel tschientaner s.C.). ba Il cumenzament da l’antica marchescha il svilup da la scrittira e dals reginavels vegl orientals da l’Asia dal Vest – Mesopotamia (Sumer, Akkad, Babilonia, Mittani, Assiria), Planira auta iranaisa (Elam, Media, Persia), Levanta (Ugarit), Asia Minura/Anatolia (Imperi dals Hetits, Frigia, Lidia, Luvia) – e da l’Egipta.
Temp neolitic
thumb|180px|Scrittira a cugn Las emprimas civilisaziuns da l’antica èn sa sviluppadas or dal temp d’arom (calcoliticum). Questas civilisaziuns eran segnadas da l’agricultura (cultivaziun dad ers, tegnida da muvel), da societads cun spartiziun da la lavur (spezialisaziun), da tecnicas metallurgicas fundamentalas, dal commerzi surregiunal, da l’economia da provisiun e da la vita sedentara en abitadis circumdads cun mirs. Cun las culturas che suondan è collià il svilup da la scrittira. Emprims simbols èn vegnids transfurmads a partir da la mesadad dal quart millenni a.C. – eventualmain sut influenza vicendaivla – en la scrittira a cugns da la Mesopotamia ed en las ieroglifas en l’Egipta. Questas ultimas èn sa sviluppadas a partir dal terz millenni a.C. tras intermediaziun da Canaan a scrittiras alfabeticas. Las novas proceduras da registraziun han pussibilità la furmaziun da stadis cun apparats da domini, d’administraziun e da religiun permanents che marcheschan sco emprimas culturas autas il cumenzament da l’antica.
Mesopotamia
L’emprima fasa da svilup d’auta cultura a partir da la mesadad dal quart millenni a.C. è sa manifestada en il sid da la Mesopotamia en las citads-stadi sumericas, da las qualas las pli impurtantas èn stadas Uruk, Ur, Eridu, Larsa, Lagaš e Kiš. Surtut Uruk sa distingueva visavi autras citads tras la grondezza absoluta e la vegliadetgna da ses implants. Quests centers sa basavan sin in sistem da sauaziun ch’è vegnì extendì cuntinuadamain e ch’era organisà en rom d’in’economia da tempel statala. Tras stgaglias da terracotga, artefacts da bronz e sigils cilindrics sa laschan er gia cumprovar baud colliaziuns da commerzi tar l’Arabia e l’India. Impuls economics decisivs n’han betg il davos dà la roda e la rudella da vaschler. Las pretensiuns creschentas envers il commerzi e l’agricultura han promovì il svilup d’ina scrittira, la quala serviva l’emprim be a la contabilitad. La transiziun vers la scrittira sco furma d’expressiun persunala e collectiva documentescha sco ina da las pli veglias perditgas litteraras l’Epos da Gilgamesch davart in retg (bain mitologic) dad Uruk dal 26avel tschientaner a.C. Las concordanzas surprendentas cun passaschas da la Genesis e mitus da fundaziun grecs (Deucalion e Pyrrha) cumprovan il continuum cultural da l’antica.
Las citads-stadi vegnivan manadas da prinzis-sacerdots ch’univan en lur persuna la pussanza seculara e religiusa. L’expressiun architectonica da la religiusadad politeistic-cosmologica dals Sumers han furmà ils ziccurats – piramidas a stgalims d’in’autezza da fin a 50 meters; ils palazs percunter giugavan ina rolla puramain represchentativa. Las singulas citads eran bain quasi permanentamain en conflict cun lur vischins pervi da dretgs d’aua, rutas da commerzi e pajaments da tribut; la muntada da las guerras è però plitost stada limitada – ina furmaziun da reginavels sur las citads ora n’ha betg gì lieu. A partir dal terz millenni a.C. èn immigrads nomads nà dal nord en la Mesopotamia. La glista da retgs sumerica documentescha quai tras il fatg ch’i cumparan en quella nums semitics (tar il sumeric sa tracti d’ina lingua che n’ha betg anc sa laschà attribuir ad ina famiglia da linguas). En quest’epoca, ch’ha er manà a la destrucziun da tempels monumentals, è l’unitad tranter pussanza religiusa e seculara dada dapart. Ils regents da quest temp han dà expressiun a lur pretensiun da pussanza cun palazs ch’eran uss er da muntada funcziunala e cun foss, en ils quals els sa laschavan sepulir cun lur suita. A la fin da quest’uschenumnada perioda dinastica tempriva, la quala ha durà dal 25avel fin il 24avel tschientaner, è la sfera d’influenza dals Sumers s’extendida per l’emprima giada fin a la Mar Mediterrana.
Egipta
En l’Egipta ha, cuntrari a Sumer, la furmaziun politica dal pajais gia gì lieu la fin dal quart millenni. Probabel ha la protecziun geografica cunter influenzas exteriuras (tras ils deserts circumdants) promovì il svilup d’in reginavel serrà. Plirs reginavels pitschens ch’eran sa gruppads en las duas sferas d’influenza luccas da l’Egipta Superiura (cun il center a Nekhen) e da l’Egipta Inferiura (cun il center a Buto) èn vegnids unids sut domini da l’Egipta Superiura a partir dal 32avel tschientaner en rom d’in process ch’ha durà pliras generaziuns. Al cumenzament dal temp istoric ed a la vieuta da la pre- a la protodinastica cumparan en las pli veglias tradiziuns scrittas ils nums da regents Scorpiun, Narmer ed Aha, ils quals la tradiziun unescha pli tard en furma da la figura mitologica da Menes che duai avair unì il reginavel. A la fin dal temp protodinastic (vers la fin dal 28avel tschientaner a.C.) tanscheva la pussanza egipziana fin en il Sinai e las relaziuns da commerzi directas fin a Byblos en il Libanon.
Gia ils regents da las emprimas dinastias han fundà lur domini sin in stadi cun sistem d’administraziun central e sin in reginavel da dieu, en il qual els cumparevan sco manifestaziun umana da Horus, il dieu dal tschiel en furma da falcun. La religiun era en general segnada d’animals divinisads (liun, taur e vatga), ils quals vegnan accumpagnads pir a la fin da l’epoca da figuras ibridas cun chau d’animal e corp d’uman. L’idea da l’auter mund giugava ina rolla centrala. A Sakkara sper Memphis ed ad Abydos han ins erigì edifizis sacrals e fossas monumentalas or da quadrels da glitta dal Nil. L’Egipta reunida sa basava sin ina cultura ch’era gia sviluppada autamain durant l’epoca predinastica e sin l’interess a la raffinaziun civilisatorica (faienza, palettas da bellet). La scrittira d’ieroglifas è vegnida applitgada per registraziuns da cult ed administrativas (register da taglia), ma er en il chalender ed adina dapli per inscripziuns curtas cun caracter d’annalas che servivan ad explitgar maletgs.
Mesopotamia
En l’intschess cultural sumeric hai dà grondas midadas en la segunda mesadad dal terz millenni a.C. Nà dad Akkad, ina citad situada en il nord dal territori da tschep, ha Sargon erigì in imperi grond. A quest retg n’èsi betg be reussì d’extender la sfera da pussanza sin la retroterra da sia citad natala, mabain d’unir l’entira Mesopotamia sut ses domini. Quai sa lascha probablamain attribuir tant a las qualitads extraordinarias da Sargon sco manader sco er a refurmas militaras. L’armada dad Akkad era pli movibla che quellas dals stadis-citad sumerics e consequentamain superiura a quellas. Tar la mort da Sargon regiva quel sur in imperi che tanscheva dal Golf da la Persia fin a la Mar Mediterrana, nua ch’al vegn er attribuì d’avair engaschà las emprimas forzas navalas.
Da quest temp è la cultura scritta sa derasada adina dapli. Gia avant eran sa sviluppadas en il territori da cunfin da la Mesopotamia, surtut en il reginavel Elam cun la citad Susa sco center, tavlas da scrittira a cugn.
Egipta
thumb|220px|Piramida a stgalims dal farao Djoser a Sakkara En l’Egipta ha il svilup cuntinuà nundisturbadamain. Suenter avair incorporà il Delta dal Nil è il reginavel s’extendì vers sid. Las structuras da pussanza han ins perfecziunà adina dapli e la cultura ha cuntanschì ses svilup definitiv. Quai sa mussa surtut en furma da fossas monumentalas, las qualas duevan la finala chattar lur culminaziun en la terza e quarta dinastia cun las piramidas.
Cun la terza dinastia, a partir da 2707 a.C., cumenza l’istorgia dal Vegl Imperi ch’è surtut segnada d’innovaziuns architectonicas. Sper las piramidas han ins erigì palazs monumentals e sculpturas, da las qualas l’exempel il pli enconuschent è la Sfinx da Giseh. Ils pli impurtants incumbensaders da talas construcziuns èn stads Djoser, il qual ha laschà eriger l’emprima piramida a stgalims, Snofru, Cheops e Chephren. Tuttina sco l’architectura monumentala han ins er perfecziunà las furmas d’art pitschnas. La pictura e la plastica han cuntanschì in emprim zenit. Entaifer la religiun è vegnida attribuida al dieu dal sulegl Ra ina muntada adina pli gronda. Djedefra è stà l’emprim retg ch’è sa numnà «figl da Ra». Dapi la tschintgavla dinastia ha Ra er surpassà en sia muntada Horus.
Da l’arom al bronz
La dominanza che l’arom ha anc possedì fin en il segund millenni a.C. è tschessada pass per pass ed ha fatg plazza al bronz. Per producir quel duvrav’ins, sper l’arom ch’era en il fratemp – pervi da l’explotaziun sistematica – disponibel quasi dapertut, er zin, il qual vegniva probablamain importà en la Mesopotamia nà da l’Iran dal Vest u da l’Usbekistan.
En l’Egipta han ins introducì pir relativamain tard l’arom ed il bronz. L’arom n’ha betg cuntanschì qua la medema posiziun sco en la Mesopotamia, entant ch’il bronz – che n’è probablamain mai vegnì producì en l’Egipta, mabain adina be importà – ha bainbaud pudì sa far valair en l’art e tar il militar. Qua è sa mussà in grond problem per il svilup da l’Egipta: Il pajais disponiva be da paucas materias primas, uschia ch’ins ha stuì intensivar las relaziuns da commerzi vers anora. Probablamain è quai il motiv daco che omadus metals han gì pli ditg da s’etablir en l’Egipta.
Mesopotamia
thumb|180px|Part superiura da la stela cun il Codex da Hammurapi Suenter la mort da Sargon è l’Imperi dad Akkad ì bainbaud en ruina, e quai tant pervi da tumults a l’intern sco er pervi da smanatschas exteriuras. Igl è suandada la restauraziun dals stadis-citad sumerics, la quala na dueva però betg pudair sa tegnair ditg. Da dadora èn penetrads adina dapli pievels; ils Elamits ed Amurrits han furmà imperis pussants ch’han bainbaud cumenzà a s’appropriar da la Mesopotamia. La fin dal temp sumeric è arrivà pass per pass. Ils singuls prinzis sumerics han gudagnà adina dapli pussanza; il pli pussant imperi è stà quel da Larsa. Ma gia baud ha la Babilonia, fin uss nunenconuschenta, gudagnà sut Hammurapi I la supremazia. Hammurapi ha fundà il segund reginavel grond sin territori da la Mesopotamia. Bain n’ha quel betg cuntanschì dal tuttafatg l’extensiun da l’imperi grond dad Akkad ed è puspè dà dapart suenter la mort da Hammurapi. Ma las structuras da quel duevan avair sin la Mesopotamia in effect a lunga vista: ins ha perfecziunà l’administraziun ed ultra da quai han ins elavurà sut Hammurapi in codex da leschas cumplessiv. Ed er la citad da Babilon dueva la finala avair in pli lung temp da vita che Akkad; bainprest è ella daventada la pli gronda e pli impurtanta da l’entira Mesopotamia.
Florida
thumb|200px| thumb|200px|Florida Florida (uffizialmain: State of Florida) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Tallahassee. Sia populaziun munta a 18'537'969 abitants.
Antica
La Levanta
L’emprim tschientaner dal domini dals Cassits en la Mesopotamia resta en il stgir pervi da la mancanza da funtaunas. Da lez temp è l’Imperi dals Hetits s’extendì vers sid, nua ch’el è vegnì en conflict cun ils Mitanni, in stadi hurritic ch’occupava il territori che tanscheva davent da la part settentriunala da la Mesopotamia fin a la costa mediterrana da la Siria. Qua era la vita culturala s’intensivada suenter la fin da l’Imperi dad Akkad. Bain n’hai betg dà tentativas pli grondas da stgaffir in imperi, ma igl èn sa furmads abitadis pli gronds sco Ugarit, Arados, Byblos e Tyros ch’èn daventads ritgs tras commerzi.
Florida
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 170'304 km²
Antica
Egipta
Las citads numnadas èn per gronda part vegnidas incorporadas da l’Egipta, la quala era uss, suenter l’expansiun vers sid, sa vieuta vers nord, en direcziun da l’Asia dal Vest ch’era ritga da materias primas. Canaan, la Fenizia e la Levanta han ils Egipzians conquistà enturn 1500 a.C.; sut Thutmosis III (1479–1425 a.C.) dueva l’Egipta cuntanscher sia pli gronda expansiun e pussanza e schizunt cunfinar cun l’Eufrat. Ils retgs da la 18avla dinastia, uss gia represchentants dal Nov Imperi, èn pli probabel stads ils pli pussants da l’entira istorgia egipziana. Amenophis IV, pli enconuschent sut il num Echnaton, ha però introducì innovaziuns religiusas e socialas, las qualas èn surtut fruntadas entaifer la casta dals sacerdots sin gronda resistenza. El vuleva far valair ina religiun monoteistica cun il dieu dal sulegl Aton sco suletta divinitad. La chapitala han ins transferì en la nova citad Achet-Aton. Davent da qua ha il retg trategnì vastas relaziuns diplomaticas cun ils stadis vischins. Sia revoluziun ha però fatg naufragi curt suenter sia mort e l’Egipta è puspè returnada a las structuras d’antruras.