cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malta
Provediment d’aua
thumb|220px|Aquaduct a Gozo La disponibilitad d’aua da baiver è in grond problem a Malta. Mintg’onn vegnan duvrads radund 21 000 000 meters cubic aua da baiver; il pajais sez dispona però be da fitg pitschnas resursas d’aua dultscha. Durant las stads chaudas arriva la gronda part dals turists, uschia ch’il temp cun la pli pauc’aua è gist quel dal pli grond consum; l’enviern percunter cula l’aua da plievgia per gronda part en la mar, enstagl da pudair trair a niz ella per sauar ils prads. Guardà sur l’entir onn van 5 fin 10 % da l’aua a perder en la mar, 75 fin 80 % svapureschan e be 15 fin 20 % empleneschan ils reservuars d’aua sutterrans u las funtaunas. La quantitad d’aua da baiver che stat a disposiziun per persuna è la segund bassa da l’entira regiun (suenter la Libia); e tenor indicaziuns da las Naziuns unidas è Malta schizunt il pajais cun la pli pauc’aua en tut il mund. L’aua dultscha che po vegnir gudagnada per persuna tschessa vinavant ed è sa reducida per la mesadad tranter il 1996 ed il 2006.
Per pudair cuvrir almain ina part dal basegn d’aua, fan ins diever d’uschenumnads bigls profunds. A lunga vista n’è quai però nagina schliaziun, damai che quels vegnan ensalads cun il temp. Per quest motiv è lur furniziun vegnida reducida als basegns da l’agricultura sco er d’indrizs publics. Sco metoda parallela èn s’etablids quatter indrizs da desalar aua da mar sco er in implant da preparaziun d’aua da diever. Quests implants dovran però blers combustibels fossils; pervi dals custs creschents e per motivs da la protecziun da l’ambient ha la regenza perquai limità il quantum d’aua da baiver che dastga vegnir producì en quests manaschis.
In ulteriur provediment pussaivel porschan reservuars d’aua sutterrans a basa natirala u artifiziala. Il crap da chaltschina maltais è porus ed effectuescha che l’aua frestga noda per part sur la salamuira senza sa maschadar cun quella. A Ta Kandja en vischinanza da Siġġiewi sa chatta dapi il 1963 la Water Services Corporation’s Groundwater Pumping Station. Da questa staziun da pumpa mainan sis galarias en ina profunditad da ca. 100 meters sur ina distanza da bundant 6,2 kilometers. En questa rait da tunnels sa rimna l’aua frestga e po vegnir pumpada a la surfatscha. Er en auters lieus han ins endrizzà talas staziuns da pumpa, uschia che las galarias sutterranas a Malta mesiran ina lunghezza totala da ca. 42 kilometers.
Natira
thumb|220px|Sguard dal St. Agatha’s Tower sin il sulet territori natiral protegì da l’insla Tut las inslas maltaisas èn grippusas. L’insla principala consista d’in grip da crap da chaltschina che cuntanscha in’autezza da fin a 260 meters. Il sid ed il sidvest crodan a moda fitg stippa vers la mar, uschia che questa costa è quasi nunaccessibla. Tranter la grippa sparpagliada èn situads pitschens golfs da bellezza. En il nord e nordost da l’insla Malta sa chattan collinas e cuntradas pli planivas. Là croda la costa be plaunsieu vers la mar e cumpiglia per part rivas da sablun. Muntognas e flums na datti betg a Malta; remartgablas èn percunter las numerusas taunas. Pervi da la mancanza d’aua è la vegetaziun a Malta fitg stgarsa. Plantas cun bist datti be paucas; per part creschan fighers selvadis a l’ur da la via u sin champs crappus. Las precipitaziuns cumenzan per ordinari pir vers l’october.
Flora
Cun radund 800 plantas indigenas disponan las inslas maltaisas d’ina varietad surprendenta per in areal da questa grondezza. Quai è tant pli remartgabel sch’ins considerescha che Malta n’enconuscha praticamain nagina differenza d’autezza e be ina pitschna variaziun d’abitadis; ultra da quai è l’entir territori segnà fermamain da la preschientscha da l’uman sur plirs millis onns. Il spectrum da las spezias è tipicamain mediterran; el è parentà stretgamain cun quel da la Sicilia, è però influenzà supplementarmain nà da l’Africa dal Nord.
Gia en il temp neolitic ha l’uman cumenzà a debostgar las inslas. Oz sa preschentan quellas dal tuttafatg senza guaud, cun excepziun dals Buskett Gardens, in territori da 900 meters ladezza e 200 meters lunghezza ch’è vegnì creà aposta. Ils tips da vegetaziun che domineschan èn macchia, garrigue e steppa; regiuns spezialas furman surtut las costas planivas e stippas, en pli las paucas auas dultschas.
Per dumondas da la protecziun da la natira sa mussa la publicitad maltaisa sensibilisada pir dapi la fin dal 20avel tschientaner. Surtut tras l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004 èn vegnidas instradadas mesiras che duain manar a territoris da protecziun. Malgrà quests emprims pass empermettents valan intginas spezias da plantas maltaisas sco periclitadas fermamain. Er la planta naziunala da Malta, la planta da sandarac, è en privel da svanir. La planta parasita Cynomorium coccineum, ch’ha gì per in tschert temp ina gronda muntada sco planta medicinala, sumeglia in bulieu e vegn perquai er numnada bulieu da Malta. Ella cumpara be sin il Fungus Rock en in ambient protegì, damai ch’il Fungus Rock dastga be vegnir visità per motivs da perscrutaziun scientifica.
Chats paleontologics
Tar il Għar Dalam (maltais: tauna da la stgirezza) sa tracti d’in cuvel da carst situà sin l’insla Malta, en vischinanza da la citad Birżebbuġa e be radund 500 m davent dal St George’s Bay. Ella ha ina ladezza maximala da 18 m, è fin 8 m auta e maina 145 m en il grip che consista da crap da chaltschina. La stresa la pli bassa (d’avant ca. 180 000 onns) na cumpigliava nagins fossils; la proxima stresa deriva dal temp interglazial d’avant ca. 126 000 fin 115 000 onns. En quella han ils perscrutaders chattà divers oss da la fauna dal pleistocen, tranter auter ippopotams ed elefants, ma er durmigliets, utschels-mezmieur ed ina ritga varietad d’utschels.
Temp modern
thumb|220px|Il merl blau – l’utschè naziunal da Malta Tut en tut cumpiglia la fauna da Malta plitost paucas spezias. Sin las diversas inslas vivan mieurs, ratuns, utschels-mezmieur, cunigls, erizuns, mustailas, luschards, ghecos, cameleons e pliras populaziuns da serps che n’èn betg da tissi sco per exempel la natra da leopard. Da las famiglias d’utschels ch’èn represchentadas sin las inslas sajan numnadas surtut las lodolas, ils fringhels, las randulinas ed ils turschs; ma er la turturella, il pirol sco er intginas spezias d’utschels da preda appartegnan a la fauna da Malta. Il merl blau ch’è fitg frequent vala sco utschè naziunal dal stadi insular. En il nord da l’insla principala sa chatta la zona da protecziun d’utschels Għadira Bird Reserve.
La primavaira e l’atun furma Malta ina da las paucas staziuns dals utschels migrants sin lur viadi da l’Europa en l’Africa ed enavos. Quai è er il motiv, daco che la chatscha sin utschels è vegnida pratitgada da vegl ennà e furma anc oz in sport popular. Cun radund 18 000 licenzas da chatscha uffizialas posseda Malta la pli auta spessezza da chatschaders da tut l’Europa. Fin l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004 lubivan las determinaziuns maltaisas la chatscha schizunt sin spezias protegidas sco diversas becassinas e rivarels u er utschels da preda. Malgrà l’applicaziun dal nov dretg han lieu anc oz blers surpassaments; plinavant emprova er la regenza da far valair reglamentaziuns excepziunalas. Cunter quest mazzament d’utschels ha la Cumissiun europeica gia purtà plant avant il Tribunal europeic.
Tar las spezias d’animals endemicas tutgan tranter auter sutspezias da misarogns, da tgirallas, da crabs e da luschards.
Protecziun da l’ambient
Dapi che Malta è commember da l’Uniun europeica èn vegnids intensivads ils sforzs a favur da la protecziun da l’ambient. La bilantscha generala actuala mussa però sper intgins progress er champs nua ch’i dat anc bler da far. Las valurs d’ozon èn per exempel suenter quellas da la Grezia las segund autas en tut l’Europa.
Malta n’ha nagin implant per arder rument; tut ils ruments vegnan deponids. Cun ina rata annuala da 648 kg rument per persuna cuntanscha Malta suenter la Cipra ina valur che giascha lunsch sur quellas dals ulteriurs stadis europeics. Pervi da la pitschna surfatscha da l’insla e l’auta spessezza da la populaziun è questa situaziun spezialmain problematica.
Populaziun
Radund 4 % da las persunas che vivan a Malta n’èn betg da naziunalitad maltaisa; da quai èn 2 % Brits. Blers Maltais passentan lur vita da lavur a l’exteriur – il pli savens en il territori da lingua englaisa – e returnan a Malta sco pensiunaris.
L’aspectativa da vita tar la naschientscha munta tar umens 77,8 onns, tar dunnas tps00025&plugin=1 eurostat – Lebenserwartung bei der Geburt, nach Geschlecht] Questas valurs giaschan levamain sur la media europeica.
Il dumber da matrimonis per milli abitants muntava il 2009 a 5,69. Divorzis n’eran pli baud betg pussaivels tenor la lescha. Pir il 2011 han ils Maltais approvà en ina votaziun dal pievel in dretg da divorzi ch’è entrà en vigur anc il medem onn.
Malgrà il catolicissem exprimì da la populaziun maltaisa è la cumpart dals uffants ch’èn naschids ordaifer ina relaziun matrimoniala creschida da 2,68 % il 1996 a 27,37 % il 2009.
Religiun
thumb|160px|St. John’s Co-Cathedral a Valletta Radund 98 % da la populaziun maltaisa appartegna a la baselgia catolic-romana. Daspera datti be paucs protestants, ortodox, gidieus e muslims. En la part istorica da Valletta ha existì in pitschen quartier gidieu. La cuminanza islamica consista per gronda part da Libics che vivan a Malta.
La baselgia catolica ha ina gronda influenza sin la politica maltaisa. Uschia è per exempel l’interrupziun da la gravidanza scumandada sut paina; medemamain èsi scumandà a las dunnas da far bogn senza cuvrir ils sains. I duain exister a Malta 365 baselgias catolicas (quai ch’è bain ina cifra simbolica); per quest motiv dian ils Maltais savens ch’els hajan ina baselgia per mintga di da l’onn. Ils catolics da Malta appartegnan als dus uvestgieus da Malta e Gozo.
L’istorgia dal cristianissem a Malta cumenza cun il naufragi da l’apostel Paulus l’onn 60 s.C. sin la pitschna insla grippusa Selmunetta (Fatgs dals apostels 28,1–11). Dapi lura è sa fortifitgà il liom cun il cristianissem e las inslas èn er daventadas la destinaziun da numerus pelegrins (per part er sco fermada en viadi vers la Palestina).
Il catolicissem figurescha en la constituziun maltaisa sco religiun statala e vegn er vivì da grondas parts da la populaziun. In segn exteriur persuenter furman ils blers altars da chasa ed ils maletgs da sontgs, d’uvestgs e da plevons ch’èn stgalprads en las fatschadas d’edifizis ed ornads plain colurs.
Lingua e scrittira
Per regla è il maltais la lingua materna dals Maltais; l’englais ed il talian èn segundas linguas resalvadas a la vita publica. Pervi dal lung temp colonial britannic discurran bunamain tut ils Maltais er l’englais che gioga in’impurtanta rolla en il sistem da furmaziun dal pajais e che daventa er en vista a la globalisaziun adina pli impurtant. Enconuschientschas dal talian èn derasadas pervi da la vischinanza geografica e perquai ch’igl existan stretgs contacts economics cun l’Italia dal Sid; e betg il davos èn er ils programs da televisiun talians fitg populars. Fin il 1934 è il talian plinavant vegnì duvrà sco linguatg giuridic e d’administraziun.
Istorgia
thumb|160px|Jean Parisot de la Valette, il fundatur da Valletta Sin las inslas sa laschan fastizar relicts da la colonisaziun umana che cuvran in spazi da temp da var 6000 onns. Quels tanschan da tempels da la cultura da megalits sur fossas romanas e catacumbas fin a las imposantas fortezzas da l’urden dals maltais. Malta è stà en il decurs da si’istorgia sut l’influenza alternanta da las pli diversas culturas grondas. Per temps han ils Fenizians, Grecs e Romans dominà l’insla, suenter la crudada da Roma èn suandads ils pievels germans dals Vandals ed Ostrogots. En il 9avel tschientaner, cur che Malta appartegneva a l’Imperi bizantin, han ils Arabs conquistà la gruppa d’inslas. En il 11avel tschientaner èn las inslas idas a la Sicilia ed il 1282 ad Aragon.
L’onn 1530 ha il retg spagnol surdà las inslas sco feud a l’urden maltais. L’Urden dals chavaliers da son Gion a Jerusalem, Rhodos e Malta (che vegnivan er numnads pli baud ospitaliers) ha augmentà las fortificaziuns al port e defendì l’insla cun success cunter attatgas dals Osmans (‹Grond assedi› dal 1565). En consequenza da quai han ins fundà il 1566 la citad fortifitgada da Valletta (ch’è vegnida numnada suenter il grond maister Jean Parisot de la Valette).
L’onn 1798 ha l’urden maltais stuì far plazza a las truppas franzosas sut Napoleun; dapi lura fa l’urden però vinavant valair ina qualitad da dretg internaziunal quasi statala, però senza pretensiuns da territori envers la Republica odierna. Sin dumonda da revoltants han ils Brits bloccà ils ports da l’insla da Malta ch’era vegnida sblundregiada sut Napoleun. Cur ch’ils Franzos èn sa retratgs il 1800, è vegnì staziunà in regiment britannic e cun la Pasch da Paris dal 1814 è Malta daventà ina colonia da la Gronda Britannia.
In’impurtanta rolla ha Malta er giugà durant la Segunda Guerra mundiala, cur ch’han gì lieu cumbats vehements per il port da muntada strategica. Da quel anora ha il refurniment dal corp d’Africa tudestg pudì vegnir disturbà sensiblamain; Malta era sa fatg in num sco ‹portaviuns nunsfundrabel›. Per ses cumbat stinà cunter las truppas dal Reich tudestg ha l’entira populaziun da l’insla retschet il 1942 dal retg britannic la Crusch da George; quella figurescha anc oz sin la bandiera statala da la Republica da Malta. A partir dal 1947 han ins surdà al pajais l’administraziun autonoma en furma d’ina democrazia parlamentara. Il 1964 ha la Gronda Britannia concedì a Malta l’independenza sco commember dal Commonwealth. Ils 13 da december 1974 è la gruppa d’inslas sa declerada sco Republica ed ha uschia desistì da la Queen sco scheffa da stadi. Il prim da matg 2004 è Malta daventà commember da l’Uniun europeica ed a partir dal prim da schaner 2008 ha l’euro substituì la lira maltaisa sco valuta uffiziala.
Sistem politic
La Republica ha in parlament d’ina chombra, numnadamain la chombra dals represchentants che cumpiglia almain 65 deputads. Daspera èn er anc il president statal ed il Speaker of the House of Representatives commembers dal parlament ex officio. La perioda d’uffizi munta a tschintg onns.
L’appartegnientscha ad ina da las duas grondas partidas è a Malta ina dumonda ch’è colliada stretgamain cun la tradiziun da l’atgna famiglia. Quests lioms da partida a lunga durada vegnan anc rinforzads tras in dretg d’eleger che renda bunamain nunpussaivel che partidas pli pitschnas pon s’etablir ed entrar en il parlament. Tar las duas partidas grondas sa tracti da la Partit Nazzjonalista (PN) da caracter conservativ e da la Malta Labour Party (MLP) socialistica.
La participaziun a las elecziuns è a Malta tradiziunalmain fitg auta. Tar elecziuns dal parlament sa participeschan en media 90 % da las persunas cun dretg d’eleger ed er tar las elecziuns en il Parlament europeic èn sa participads il 2009 quasi 79 %.
Ils dus gronds sindicats dal pajais furman la General Workers’ Union (GWU) che stat datiers da la PN e la Ħaddiema Magħqudin (UĦM) ch’è colliada politicamain cun la PN.
Relaziuns cun l’exteriur
thumb|220px|Champ da fugitivs a Ħal Far La Republica da Malta è vegnida recepida en l’Uniun europeica il prim da matg 2004 ensemen cun otg ulteriurs stadis da l’Europa Centrala e da l’Ost sco er cun la Cipra. Ils 8 da mars 2003 avevan ils Maltais realisà in referendum. Ils naziunalconservativs eran s’exprimids a favur da l’adesiun, ils socialists ed ils sindicats encunter. A chaschun da la votaziun, a la quala èn sa participads 91 % da las persunas cun dretg da votar, han 53,65 % ditg gea a l’adesiun; quai è stà levet dapli che prognostitgà. Malta ha substituì il Luxemburg sco pli pitschen commember da l’UE. Dapi ils 21 da december 2007 fa Malta er part dal territori da Schengen, uschia che las controllas da cunfin correspundentas a la plazza aviatica da Malta èn crudadas davent.
A Malta vivan radund 10 000 fugitivs en bartga che derivan da la Somalia, Etiopia, Eritrea e dad auters pajais da l’Africa. La gronda part da quests fugitivs n’ha betg il dretg d’asil, mabain in status temporar per motivs umanitars (guerra civila e.a.). Pervi da l’auta spessezza da la populaziun e la pitschnezza da la surfatscha abitabla s’expriman ils gremis politics maltais cunter recepir ulteriurs fugitivs en bartga africans. La marina maltaisa refusa per ordinari a bastiments cun fugitivs ch’èn en privel da mar da sbartgar; en pli vegnan ils champs d’internament manads dal militar a moda rigida. Perquai è il pajais adina puspè confruntà cun critica da vart d’organisaziuns per la defensiun dals dretgs umans e dal Parlament europeic. La proposta da Malta da reparter ils fugitivs en bartga a moda eguala sin tut ils commembers da l’Uniun europeica vegn però refusada dals ministers da l’intern da l’UE.
Sper l’Uniun europeica è Malta tranter auter er commember da las suandantas organisaziuns internaziunalas: Naziuns unidas ed organisaziuns affiliadas (dapi il 1964), Cussegl da l’Europa (1965), Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (1972). Ultra da quai è Malta commember dal Commonwealth of Nations (dapi il 1964), la federaziun da las anteriuras colonias britannicas. Tras quai han ils Maltais tscherts privilegis areguard l’entrada e la dimora en ina part da quests pajais.
Politica da segirezza
Sper la polizia, la Police Force of Malta, che garantescha la segirezza a l’intern dal pajais, dispona il stadi d’ina pitschna armada, las Armed Forces of Malta. Ils radund 2140 schuldads adempleschan incumbensas da patruglia e da salvament e disponan perquai surtut da helicopters e bastiments. Dapi il 1983 exista in contract cun l’Italia che garantescha la protecziun da la neutralitad maltaisa. Per quest intent è staziunà a Malta in contingent da truppas talianas.
Divisiun administrativa
Dapi il 1993 è Malta dividì en 68 vischnancas:
Furmaziun
Enfin il 1946 n’ha existì a Malta nagin’obligaziun d’ir a scola. Quella è vegnida introducida pir suenter la Segunda Guerra mundiala per la scola primara resp. il 1971 per il stgalim secundar fin al 16avel onn da la vita. Las scolas statalas èn gratuitas, igl existan però a medem temp diversas instituziuns da furmaziun ecclesiasticas e scolas privatas. La gronda part da la magistraglia a las scolas catolicas retira las pajas medemamain dal stadi. La rata d’alfabetisaziun tar ils creschids munta a 92,8 %, quai che correspunda al nivel da la Columbia e che giascha be levamain sur il nivel da la Tailanda. En il fratemp ha il pajais però augmentà marcantamain sias stentas en il sectur da furmaziun; cun 6,76 % dal product naziunal brut (situaziun dal 2005) impunda la Cipra surproporziunalmain bler per la furmaziun.
Il sistem da scola maltais s’orientescha a quel da la Gronda Britannia. El cumenza cun ina scola fundamentala che dura sis onns. En la vegliadetgna dad indesch onns absolvan ils uffants in examen per entrar en la scola secundara e pon silsuenter eleger libramain tranter la scola statala ed ina da las differentas scolas privatas. A las scolas statalas suonda en la vegliadetgna da sedesch onns l’examen da finiziun da la scola obligatorica (per ordinari en ils roms englais, maltais e matematica). Tgi che sa decida da cuntinuar cun la furmaziun scolastica frequenta silsuenter in college, dal qual l’examen final pussibilitescha l’access ad ina scol’auta. La pli auta instituziun da furmaziun dal pajais è l’University of Malta a Msida. Il 2008 aveva be 27,5 % da la populaziun tranter 25 e 64 onns terminà almain la scola secundara; igl è quai la pli bassa valur en tut l’Uniun europeica.
Il sistem da furmaziun maltais tegna quint dal bilinguissem. Tant la scola fundamentala sco er la scola secundara fan diever da l’englais e dal maltais sco roms obligatorics. Las scolas privatas ed ils curs a l’universitad dovran però per gronda part l’englais. A la scola secundara elegian ils scolars in’ulteriura lingua. 51 % sa decidan per il talian, 38 % per il franzos; ulteriuras linguas che stattan a disposiziun èn tudestg, russ, spagnol ed arab.
Medias
Malta posseda ina rait da medias fitg spessa che s’orientescha a l’anteriura pussanza coloniala Gronda Britannia. La pli gronda gasetta dal di, ‹The Times of Malta›, cumpara dapi il 1935 e posseda er in’ediziun da la dumengia (‹Sunday Times›). La segund gronda gasetta dal di è ‹The Malta Independent›. Ulteriuras gasettas furman ‹Malta Today› (duas giadas l’emna), ‹The People› (gasetta da boulevard) e ‹The Malta Star› (la suletta gasetta che cumpara be en l’internet). A la bilinguitad maltaisa correspunda il fatg che radund la mesadad da las gasettas cumparan en englais e l’autra mesadad en maltais. Entaifer las medias stampadas da lingua maltaisa cuntanscha ‹It-Torċa›, che cumpara mintgamai la dumengia, il pli aut dumber da l’ediziun.
Radio e televisiun vegnan surtut emess dals ‹Public Broadcasting Services› (PBS) che furman l’emettur da dretg public. En tut existan 14 programs da radio naziunals e numerus regiunals. L’emettur da televisiun da las PBS sa numna ‹TV Malta› (TVM); daspera existan set ulteriurs programs da televisiun maltais. Fitg populars èn ultra da quai ils emetturs da la BBC e da l’Italia.
Economia
thumb|220px|La zona industriala maritima a Valletta En cumparegliaziun cun ils ulteriurs stadis ch’èn daventads commembers da l’Uniun europeica il 2004 sa sviluppescha l’economia da Malta relativamain bain. Ils dus secturs economics tradiziunals furman l’agricultura e la pestga. L’agricultura vegn surtut pratitgada sin l’insla Gozo. Las cundiziuns da l’ambient n’èn betg gist favuraivlas ad in’utilisaziun agrara (pauca plievgia, deflussiun minimala, funs chaltschinus e clima fitg chaud); malgrà quai vegnan diversas sorts da legums e da granezza cultivads cun success ed er la viticultura è rentabla. Tut en tut cuvra Malta ca 20 % da l’agen basegn da mangiativas.
Ina gronda rolla giogan il turissem (40 % dal product naziunal brut) e servetschs finanzials (11 %). La gronda part dals giasts da vacanzas derivan da la Gronda Britannia, Germania, Italia e Russia. Dal 1965 fin oz è il dumber da turists s’engrondì per diesch giadas. Oz visitan mintg’onn radund in milliun persunas las inslas, quai surtut las rivas, las citads istoricas e las cuntradas grippusas; vitiers vegnan anc radund in mez milliun turists da cruscheras. Radund 70 000 persunas ad onn vegnan a Malta per frequentar in curs d’englais. Questa sparta turistica vegn survegliada e promovida dal stadi e generescha 1,8 % dal product naziunal brut.
Il pli grond patrun da lavur da l’entir pajais èn ils Malta Drydocks, il segund grond plazzal naval en l’Europa. Ulteriurs impurtants secturs economics furman l’industria da textilias e da vestgadira. L’onn 1992 è vegnida fundada a Malta in’atgna bursa.
Il pajais posseda giaschaments da crap da chaltschina ch’èn da muntada per la branscha da construcziun indigena. En las auas territorialas da Malta sa chattan era champs da petroli e da gas natiral.
Firmas europeicas èn gia vegnidas carmaladas a partir dals onns 1970 cun privilegis fiscals. Uschia produceschan per exempel las firmas Playmobil, Lloyd (chalzers) u STMicroelectronics per l’export.
Il product naziunal brut munta a 4,24 milliardas euros (situaziun dal 2004). Il standard da capacitad da cumpra da Malta munta a 81 (EU-27:100).
Infrastructura
La rait d’electricitad da la Republica da Malta n’è betg colliada cun quella da la Sicilia. Duas ovras electricas cun ina prestaziun totala da 571 megawatt brischan ieli e gas che vegnan importads da l’Italia e da la Gronda Britannia. Actualmain sa stentan ins d’augmentar la cumpart d’energia regenerabla.
Damai che Malta na posseda nagin management da rument suffizient, exista en quest reguard dapi onns in grond problem.
Bilantscha dal stadi
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en l’autezza equivalenta a 3,7 milliardas dollars ed entradas da 4,1 milliardas dollars. Da quai resulta in avanzament dal preventiv en l’autezza da 7,7 % da product naziunal brut.
Il 2009 muntavan ils debits dal stadi a 5,2 milliardas dollars u 67,0 % dal product naziunal brut.
Il 2006 èn vegnids impundids 8,4 % dal product naziun brut per la sanadad, 5,1 % per la furmaziun e 0,7 % per il militar.
Infrastructura
thumb|220px|Bus da lingia nostalgic Sco en la Gronda Britannia vala er a Malta il traffic a sanestra. Ils ultims onns è vegnì investì bler en il meglierament da la rait da vias. Malgrà quai sa chattan bleras vias lateralas – surtut en regiuns ruralas – anc adina en in stadi relativamain nausch. Er al stil da manischar dals Maltais ston turists l’emprim s’endisar. Cun ina buna purziun autoironia din perquai blers Maltais da sasez: «Maltese people don’t drive right, they don’t drive left either, they drive in the shadows!» («Maltais na charreschan ni a dretga ni a sanestra, mabain là nua ch’igl ha sumbriva»).
A l’entschatta dal 20avel tschientaner disponiva Malta er d’ina rait da viafier. L’onn 1883 era vegnida averta ina lingia da viafier che manava da Valletta a Mdina; per mancanza da rentabilitad è quella però puspè vegnida serrada il 1931. Anc da pli curta durada è stada l’istorgia dal tram ch’è vegnì endrizzà il 1905 tranter Birkirkara, las ‹Three Cities›, Paola e Żebbuġ; gia l’onn 1929 ha la societad gestiunaria Malta Tramways Ltd. annunzià concurs. Actualmain èsi pia uschia ch’i n’exista en la Republica da Malta nagina infrastructura da viafier.
Traffic public
In traffic public a curta distanza è vegnì endrizzà il 1905. Fin l’entschatta dal 21avel tschientaner èn stads en diever bus dal temp colonial che sa chattavan mintgamai en possess dal manischunz. Quels na cursavan betg tenor in urari fix, mabain tenor intervals approximativs (che cumpigliavan tut tenor ruta tranter 10 minutas e pliras uras). Per pudair daventar commember da l’Uniun europeica ha Malta tranter auter stuì modernisar da rudent il traffic public. Il nov sistem è entrà en vigur il 2010.
Aviaziun e navigaziun
L’eroport internaziunal da Malta sa chatta a Luqa. Fin il 2006 cursavan da là helicopters a Gozo. Oz èn las inslas colliadas ina cun l’autra exclusivamain tras navettas. Navs-fera regularas curseschan er tranter Malta e la Sicilia; surtut ils mais da stad vegnan quellas anc cumplettadas tras catamarans a gronda sveltezza. Ulteriuras navs-fera curseschan da Valletta a Valencia (Spagna) e Tripolis (Libia).
En ils ports da Malta èn vegnidas transtgargiadas il 2008 radund 5,5 milliuns tonnas martganzia. Quai èn bain be ca. 0,1 % dal volumen da tut ils ports europeics; calculà tenor il dumber d’abitants è la transtgargiada però almain duas giadas uschè gronda sco en la media europeica.
Surtut cruscheras europeicas ed americanas èn savens registradas a Valletta, uschia per exempel ils bastiments da TUI Cruises.
Traffic individual motorisà
L’onn 2008 eran registrads a Malta en tut 307 500 vehichels (autos, motos, bus e camiuns). Cun ina quota da 529 autos sin 1000 persunas giascha Malta sin la quarta plazza europeica suenter il Luxemburg, l’Italia e la Germania. Malgrà il stil da manischar legendar dals Maltais, giascha il dumber statistic d’accidents da traffic mortals per in milliun autos tar 61, quai ch’è la pli bassa valur en tut l’Europa.
Malta è in paradis per amaturs d’autos. Prest la mesadad da tut ils autos èn pli vegls che diesch onns. Dapertut sin via èn da vesair oldtimers bain mantegnids da derivanza englaisa, franzosa e tudestga, ma er da l’Europa da l’Ost e da l’Asia.
Cultura
thumb|180px|Statua da s. Gieri a chaschun da la festa a Victoria, Gozo La pitschna Republica da Malta ha bundant 300 baselgias, tranter quellas duas che tutgan tar las baselgias da l’Europa cun las pli grondas cuplas: la Rotunda da Xewkija (Gozo) ch’è deditgada a son Gion Battista e la Rotunda da Mosta sin l’insla Malta cun in diameter da 39 meters.
A Malta appartegnan fin ussa trais monuments al Patrimoni mundial da l’Unesco: la chapitala da Valletta, il tempel da Ġgantija e l’Ipogeum da Ħal-Saflieni.
Malta è ina da las pli popularas culissas per producziuns da film en tut il mund e vegn er numnà il ‹mini-Hollywood mediterran›. Exempels per enconuschentas producziuns da film èn ‹U-571›, ‹Monte Cristo›, ‹Troja›, ‹Alexander›, ‹Midnight Express›, ‹Gladiator›, ‹The Da Vinci Code›, ‹München› sco er diversas episodas dad Asterix & Obelix e da Wickie. Il film davart Popeye da Robert Altmann (1980) è bain stà da sias uras in flop finanzial; la culissa dal vitg da pestgaders è però sa mantegnida fin oz sco attracziun turistica. La lingia da la costa selvadia e l’architectura tradiziunala sin l’insla han gia imità en il film ils pli divers lieus dal mund – da la Roma antica sur il Marseille dal 19avel tschientaner fin al Beirut dals onns 1960.
Ina spezialitad da las inslas maltaisas furman ils luzzus, bartgas da pestgaders construidas en lain e coluradas a moda sgiagliada. Il piz da la nav è mintgamai munì cun egls (uschenumnads egls da Horus u dad Osiris). La moda da construcziun da las bartgas sa lascha probablamain deducir dals Fenizians. Tenor la tradiziun duai l’egl proteger ils pestgaders da privels; ultra da quai portan las bartgas savens nums da sontgs cristians. Las bartgas coluradas vegnan fotografadas gugent dals turists; perquai vegn lur mantegniment sustegnì tras la regenza. Ma ellas na furman betg be ina culissa, mabain vegnan anc adina duvradas dals pestgaders sco isegl da lavur. Er intginas bartgas d’excursiun per turists imiteschan il stil dal luzzu tradiziunal.
La cuschina maltaisa fa gugent diever da capras, da cunigl e sa chapescha dal pesch naziunal, il sgomber dad aur (‹Lampuki›). Ella cumpiglia però er las enconuschentas tastginas da pastas sco ils pastizzis u las qassatas che vegnan emplenidas cun ricotta, ton, charn, spinat u arveglia. Ulteriuras spezialitads naziunalas èn aljotta (schuppa da pesch), bigilla (pasta da fava), qagħaq tal-għasel (pastizaria) e nougat (turta). La cuschina maltaisa è parentada stretgamain cun la cuschina mediterrana da l’Italia e da la Grezia.
Kinnie è il num d’ina limunada che vegn fatga a Malta, tranter auter d’oranschas amaras e spezarias (surtut assens). Questa bavronda senz’alcohol è da colur d’ambra ed ha in gust dultsch-amar. In’ulteriura enconuschenta bavronda maltaisa è la biera stagiunada ‹Cisk Lager›.
Silena cumina
La silena cumina (Silene vulgaris) è ina spezia da planta or da la famiglia da las Caryophyllaceae. Per rumantsch è questa planta er enconuschenta sut il num popular schlops.
Caracteristicas vegetativas
La silena cumina è ina planta ervusa, perenna che cuntanscha autezzas da 20 fin 50 centimeters. Las ragischs pon penetrar fin en ina profunditad da 1 meter. Mintga exemplar sa cumpona d’intgins paucs u be d’in sulet moni, il qual è sromà en la part superiura. Las parts da la planta situadas sur terra èn nivas e betg munidas cun glondas tatgusas.
Ils fegls verds èn ordinads a moda opposta; els èn glischs, da colur verd blauenta e fineschan sisum en furma dad ov u da lantschetta. Ils fegls situads a la basa han ina lunghezza da fin 4 centimeters ed ina ladezza da 1,2 centimeters. Ils fegls che sa chattan vi dal moni cuntanschan ina lunghezza da ca. 7 centimeters ed ina ladezza da 1,2 centimeters. Ils portaflurs sa sviluppan ensemen cun dus fegls opposts or d’in nuf che sa chatta vi dal moni.
Caracteristicas generativas
thumb|180px|Habitus Il temp da fluriziun tanscha dal matg fin il settember. Ils portaflurs che sa chattan a la fin dals monis e ch’èn burtgs cuntegnan pliras (3 fin 20) flurs che stattan sidretg u ch’èn levamain enclinadas. I dat en egl che tut las flurs che creschan al medem lieu guardan per ordinari en la medema direcziun.
Las flurs ermafroditas èn ordinadas en simmetria radiala e dumbran tschintg fegls. Ils tschintg fegls dal chalesch furman ina bavrola caracteristica da colur alva u rosa clera cun ina spessa gnervatura. La bavrola dal chalesch vegn 1 fin 2 centimeters lunga; cuntrari ad autras spezias da silenas n’è quella betg lunga e cilindrica, mabain scuflada. Ils tschintg fegls da la curuna èn entagliads fin in terz; cura che la flur è averta, han quels in diameter da ca. 1,5 centimeters. Ad egl paran els d’avair ina consistenza da tschaira; cun als tutgar sentan ins en pli ina fina stresa pulvrusa ch’als cuvran. I n’è avant maun nagina curuna laterala. Las flurs pon esser masculinas, femininas u ermafroditas. Mintga flur cun disposiziun feminina porta vi da l’ovari trais lungs stigmas. Ils diesch stamins ed ils stigmas vargan or da la flur.
Il fritg en furma da capsla è munì sisum cun dents (per ordinari sis); quels stattan l’emprim sidretg, sa volvan silsuenter vers anora e laschan sortir ils sems. Quests ultims han la furma da gnirunchel ed ina lunghezza da ca. 1,5 millimeters; els èn da colur grischa ed èn munids cun finas spinas.
Il dumber cardinal dals cromosoms è x = 12; igl èn vegnids eruids dumbers da cromosoms 2n = 24 u 48.
Ecologia
thumb|140px|Pollen (400x) Ils brumbels d’envernada da la silena cumina sa chattan a la surfatscha da la terra. La multiplicaziun vegetativa ha lieu en furma da diromaziun da las ragischs u tras margottas.
La fructificaziun succeda cun agid d’avieuls e tgirallas (impollinaziun tras insects). Igl è er pussaivel che las flurs ermafroditas fructifitgeschan sasezzas (autoimpollinaziun).
Derasaziun
La silena cumina è derasada en la zona temprada da l’Europa e da l’Asia dal Vest. Ella crescha fin en autezzas mesaunas, per part però er fin sur 2000 meters. Ordaifer l’Eurasia cumpara ella er en l’Africa dal Nord a moda natirala. En l’America dal Nord e l’Australia furma ella percunter ina noefita ch’è arrivada qua tras activitad umana.
La planta cumpara plitost sin prads maghers e sitgs ed en auters lieus suleglivs. Ella preferescha terrens cun umiditad variabla e che cuntegnan chaltschina e guntgescha lieus acidics e cun in’auta concentraziun da nitrogen. Sin surfatschas cultivadas la ves’ins plitost darar.
La silena cumina cumpara savens en gruppas pli grondas, sviluppa però darar tratgs da plantadi.
Sistematica
L’emprima registraziun sistematica da la planta ha fatg Conrad Moench l’onn 1794 sut il num Behen vulgaris. La recumbinaziun a la Silene vulgaris (Moench) Garcke ha Christian August Friedrich Garcke publitgà il 1869. thumb|160px|Exemplar or d’in erbari La silena cumina è fitg multifara, uschia ch’igl èn enconuschentas numerusas sutspezias. En l’Europa Centrala cumparan almain duas fin quatter sutspezias, en la zona mediterrana èn quai, tut tenor autur, fin dudesch e dapli sutspezias :
Sutspezia silena cumina ‹ordinaria›
La sutspezia silena cumina ‹ordinaria› (Silene vulgaris (Moench) Garcke subsp. vulgaris) ha in dumber da cromosoms da 2n = 24 u 48.
Questa sutspezia cumpara en ils suandants lieus: surfatschas grippusas e da glera ordaifer l’auta muntogna, terrens da chaglias e zerclim ritgs da substanzas nutritivas, tschispets da trebla mez ruderals en lieus sitgs e chauds, prads e pastgiras frestgs, pastgiras da chaglias bassas e tschispets da tschorf airi, tschispet sitg e mez sitg, rievens da chagliom sco er guauds e bostgaglia en lieus chauds e sitgs.
Sutspezia silena cumina da glera
La sutspezia silena cumina da glera (Silene vulgaris subsp. glareosa (Jord.) Marsden-Jones & Turrill) sa differenziescha da las autras sutspezias tras ils numerus monis che muntan en posiziun ruschnanta. Ils portaflurs sa cumponan d’ina fin set flurs; ils fegls situads en la part superiura dal moni han ina parita ervusa. Las flurs han savens sviluppà ina curuna laterala. Las capslas han dents sturschids, ils sems cuntanschan ina ladezza da 1,5 fin 2 mm ed han ina surfatscha variclusa.
Sin questa sutspezia fruntan ins en autezzas muntagnardas superiuras sin cultiras da pastget, da grip e da glera.
Utilisaziun
Las ragischs han ins buglì pli baud per gudagnar ina soluziun da savun.
Giuvens chatschs pon ins cleger da la flur e duvrar sco verdura u agiunscher a la salata. Cun coier ils chatschs las davosas tschintg minutas en ina spaisa survegn quella in interessant gust dultschin da lacriza ed arveglia.
Pli baud vegniva ditg da la silena cumina ch’ella stimuleschia il metabolissem. Oz n’è ella praticamain betg pli en diever sco planta medicinala. Retschertgas areguard las disas d’alimentaziun en la regiun da la Mar Mediterrana laschan però supponer che la planta po avair in effect positiv sin diabetes dal tip 2.
Vanuatu
Il Vanuatu è in stadi insular da l'Oceania. Sia chapitala dal pajais è Port Vila. Las linguas uffizialas èn il franzos, l'englais e il bislama. Il pajais consista da l'ina archipel dals 83 inslas. Ils stadis il pli manaivel èn las Inslas da Salomon en il nord, Nova Caledonia en il sid e Fischi en l'ost.
thumb|400px|Charta
Mississippi (stadi)
thumb|200px| thumb|200px|Mississippi Mississippi (uffizialmain: State of Mississippi) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Jackson. Sia populazuin munta a 2'938'618 abitants (2008).
Cugnasco-Gerra
Cugnasco-Gerra è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Navegna dal district Locarno. La vischnanca è resultada da la fusiun da las vischnancas Cugnasco e Gerra (Verzasca) l'avril 2008.
Palau
Il Palau è in stadi insular da l'Oceania occidentala. Sia chapitala dal pajais è Ngerulmud. Ils stadis il pli manaivel èn las Filipinas en il vest, la Micronesia en l'ost e l'Indonesia en il sid.
thumb|left|400px|Rock-Islands thumb|left|400px|Chasa da la regenza dal Palau thumb|400px|Charta
Lyndon B. Johnson
Lyndon Baines Johnson, (* 27 d'avust 1908 a Stonewall, Texas; † 22 da schaner 1973 a San Antonio) è stà il 36avel president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1963 enfin 1969. El era democrat, naschì a Texas. L'emprim magister. Ils onns 1937 enfin 1949 deputà al congress, ils onns 1949 enfin 1961 senatur per Texas a Washington, a partir da l'onn 1953 manader da la fracziun democrata. L'onn 1960 è el vegnì elegì cun Kennedy sco vicepresident, suenter che lez è mort Johnson entrà en la casa alva. L'onn 1964 ha el gudagnà l'elecziun cunter il concurrent republican Goldwater. Cun il chavazzin «great society» ha Johnson fatg passar la cumplettaziun da programs socials. Malgrà ses engaschi per l'egualitad giuridica da las razzas hai dà gronds tumults e protests da students. Johnson disdì cun la guerra dal Vietnam e desista l'onn 1968 da candidar danovamain.
Snæfellsjökull
Il Snæfellsjökull (rum. Glatscher da la muntogna da naiv) è in vulcan en l'Islanda da 1'446 m d'autezza.
La muntogna è enconuschenta grazia al roman da Jules Verne Viadi al Center da la Terra (1864) en il qual ils protagonists chattan in'entrada al center da la Terra.
Franc svizzer
thumb|In franc thumb|Diesch francs Franc svizzer (code ISO 4217: CHF; en tudestg: Schweizer Franken, en talian: franco svizzero, en franzos: franc suisse) è la valuta da la Svizra e dal Liechtenstein.
Commons:CHF
Minnesota
thumb|200px| thumb|200px|Minnesota Minnesota (uffizialmain: State of Minnesota) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Saint Paul. Sia populazuin munta a 5'266'214 abitants (2009).
Chablais vallesan
L'auter part dal Chablais svizzer è il Chablais vaudois.
Sagogn
Sagogn è ina vischnanca en il en Svizra; ella appartegna al circul da la Foppoa en il district Surselva. Sagogn sa chatta tranter Glion e Laax sin ina planira fritgaivla, che è sa furmada avan circa 10'000 onns entras la bova da Flem. La lingua uffiziala da Sagogn è il Rumantsch, numndadmain l'idiom Sursilvan. Proximamain vegn baghegiau ina plazza da golf naven da Sagogn entochen a Schluein.
Tratgs caracteristics
Tratgs caracteristicas dal vitg èn la baselgia da la sontga Maria sin il mut da la baselgia che vegn datada sin circa 500 suenter Christus, sco era la Ruinaulta che sa chatta en il sid dal vitg. La Ruina Crest Val-Casti (tudestg Schiedberg) dat perditga da la muntada istorica dal vitg. Sagogn era en il temp mediaval in impurtant center da la baselgia. Quai sa mussa era tras il casti d'Aspermont ch'è mantegnì fitg bain.
Abitants
populaziun 31. december 2003: 631
abitants tenor dumbraziun dal pievel 1880: 482
abitants tenor dumbraziun dal pievel 1950: 492
abitants tenor dumbraziun dal pievel 1980: 470
Bregl da Heida
Agl ur ost dalla vischnaunca, sin Bregl da Heida, steva el 7. tschentaner ina baselgia-sala carolingica dil temps medieval tempriv cun ina apsida en fuorma d'in fier-caval. Ei setracta dalla el testament dagl uestg Tello dil onn 765 s.Chr. menziunada baselgia dil Sogn Columban. Igl ei da supponer, che la baselgia da Sogn Columban era ina baselgia privata dalla famiglia retica da Cuera dils victorids, che habitavan ella vischinonza da Bregl e possesevan ina gronda curt signiurila, che ei vegnida descretta el testament detagliadamein. La curt cumpigliava speras ina scauldabla casa ed edifezi d'economia cun in conduct d'aua era vegnas, orts da fretgs e verduras. Ruinas da mir sutteranas, che sebasan alla baselgia da Sogn Columban, indicheschan las dimensiuns dalla curt signiurila. Igl areal ei en posses dil cantun Grischun e stattan sut schurmetg dalla Confederaziun Svizra.
Ad ina skizza dil architect Peter Zumthor, ei els onns 60 vegniu construiu ina stela; igl onn 2004 ei ella vegnida renovada.
Olma
Il term "olma" ha ina massa explicaziuns. Dependant dad ils meinis, psicologicas, filosoficas ni ils tradiziuns religius.
Ozildi capeschan ins sut il term olma, tut ils sentiments, e patratgs che in carstgaun sesenta.
En quel senn, savessan ins era dir, che il term olma ei equivalent cul term psica.
Dasperas dat ei era, explicaziuns filosofics, nua che la olma funcziunescha sin in prinzip immatrial.
Chablais vaudois
Il Chablais vaudois è ina regiun cha fa part dal Chablais e che sa chatta en il Chantun Vad, sin la riva dretga dal Rodan ed sin la riva nord dal Lai da Genevra. La regiun sa chatta tranter Villeneuve en il nord ed Lavey-Morcles en il sid. lls cunfins dal Chablais vallesan èn il Chablais vallesan al vest, per ils cunfins dal District d'Aigle en il ost, il Lai da Genevra en il nord ed il Chantun Vallais en il sid.
L'auter part dal Chablais svizzer è il Chablais vallesan.
Chantun Silvania
Il Chantun Silvania (tudestg: Unterwalden; franzos: Unterwald; talian: Untervaldo) è in chantun svizzer che sa chatta en il center dal pajais, al sid dal Lai dals Quatter Chantuns. El è in dals trais chantuns che, cun Uri e Sviz, en 1291 han fundà la Svizra cun il Patg federal sin la pastgira dal Grütli (chantuns primitivs u Waldstätte). Il chantun vegni divisi en ils semi-chantuns Sursilvania (tud.: Obwalden; fr.: Obwald; tal.:Obvaldo) e Sutsilvania (tud.: Nidwalden; fr.: Nidwald; tal.:Nidvaldo).
Roubaix
Ensemen cun las citads da Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq ed 86 autras cumins, Roubaix furma l'aglomeraziun urbana Metropola europeica da Lille che dumbra radund 1,1 milliuns abitants. Roubaix se plazza en il nord-ost da la Metropola europeica da Lille, tranter 17 e 52 meters dal guliv da la mar. Ses surfatcha cuvrescha 13,23 km².
Roubaix è pli enconuschida sco lieu da l'arrivada da currer ciclista Paris-Roubaix.
Giuventetgna Rumantscha
La GiuRu (Giuventetgna Rumantscha) è ina uniun rumantscha che ha per finamira da promover la lavur da giuventetgna e furmar contacts tranter giuvenils da las differentas regiuns rumantschas e dad autras minoritads internaziunalas.
La GiuRu è vegnida fundada l'onn 1991. Ella porscha sustegn finanzial, communicaziun ed agid da planisaziun e realisaziun per projects rumantschs che vegnan realisads da giuvenils u sa drizzan a giuvenils. L'entschatta da l'onn 2009 aveva la GiuRu ca. 185 commembras e commembers. A la radunanza generala 2008 èn suandantas persunas vegnidas elegidas sco suprastants: Gion-Andri Cantieni (president), Annatina Nay (vice-presidenta), Oliver Nyffeler (cassier), Luca Hasler (actuar), Sandro Buchli (assessur).
Finanzialmain vegn la GiuRu sezza sustegnida per gronda part da la Lia Rumantscha e dal Uffizi federal da cultura. Las entradas da radund 40'000 francs investescha la GiuRu bunamain cumplettamain puspè en il sponsoring da projects. Il pli grond project da quests projects e la gasetta da giuventetgna "PUNTS" che vegn sustegnida da la GiuRu cun radund 15'000 francs.
Projects
La GiuRu realisescha adina puspè projects per la giuventetgna. Plinavant lavura la GiuRu era vid projects che cuzzan sur lung temp. Intgins da quests chattas qua:
www.giuventetgna.net
La GiuRu ha ramassà tut las adressas da las uniuns da giuventetgna rumantschas dal chantun Grischun. Sin la pagina giuventetgna.net èn tut questas adressas accessiblas. Plinavant datti er in chalender d'occurrenzas sin questa pagina, uschia che mintga uniun po publitgar sias occurrenzas. Questa purschida è la successura da www.giuventetna.ch - ina pagina surmirana che aveva la medema intenziun.
La posta-rumantscha
La "posta-rumantscha" è ina glista da mail che cuntegna en quest mument circa 600 adressas dad email. Mintga persuna po sa registrar cun sia adressa dad email sin www.posta.giuru.ch ed è lura commember u commembra da la glista. Uschè sa ella trametter emails a tut tschels commembers e survegn tut ils emails che ils auters commembers scrivan a la glista. Schebain che la posta-rumantscha è in project da la GiuRu sa drizza ella betg mo a giuvenils. La finamira da la GiuRu è da cuntanscher il pli grond public pussaivel.
La GiuRu vesa en la posta-rumantscha era la pussaivladad da discutar problems da la politica linguistica cun in grond public. Mumentan vegnan dentant oravant tut annunziadas occurrenzas cun la glista da mail.
Contacts internaziunals
La GiuRu è commembra da la GCEE, la Giuventetgna da cuminanzas etnicas Europeanas. Tras quai ha ella contact cun autras minoritads ord l'entira Europa - davent da la Spagna fin en Russia, davent da Danemark fin en Italia.
L'onn 2005 ha la GiuRu er organisà il seminari d'atun da la GCEE, l'inscunter a Laax. Radund 70 giuvenils ord l'entira Europa che s'engaschan en lur minoritads han participà al seminari che ha gì lieu ils 12-16 d'october 2005. La GiuRu aveva organisà in program cun differents workshops, in excursiun el conturn dal crap da Flem ed in concert da Corin Curschellas.
Duas giadas ha la GiuRu era gia organisà il SnowExchange. Quai ils onns 2007 e 2009. Per quest occurrezna èn mintgamain var 20 giuvenils da differentas minoritads da l'Europa viagiadas en il Grischun a passentar in per gis cun ir cun skis, emprender ad enconuscher il rumantsch e barattar ora experientschas.
Viadi al Center da la Terra
thumb|right|250px| Viadi al Center da la Terra Viadi al Center da la Terra (franzos: Voyage au centre de la Terre) è in roman da scienza-ficziun, script en 1864 per Jules Verne.
Resumaziun
thumb|250px|left|Viadi al Center da la Terra : il messagi d'Arne Saknussem Axel e ses aug sia tschiffan per quest cryptogram, qu'els vegnan a decifrar ed identifar. Igl è in messagi d'in tschert Arne Saknussemm, in alchimista dal XVIavel tschientaner. Quel affirma avair scuvrir ina via ad il center da la Terra, per il vulcan Sneffels en Islanda.