cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Murezzan
Attracziuns
Ils bogns termals da San Murezzan èn las prinzipalas attraziuns da la vischnanca. Plinavant è il museum Engiadinais en vischnanca.
Istorgia
San Murezzan fa la prima vischnanca da la Svizra sin utilisar la glisch electric en 1878.
Transport
Eroport da l'Engiadina
Lucerna
La citad da Lucerna è il center economic e cultural da la Svizra centrala.
Leontina Lergier-Caviezel
Leontina Lergier-Caviezel (* 1956 a Vrin) ei ina scriptura svizra che scriva per romontsch sursilvan.
Veta ed ovra
Leontina Lergier-Caviezel ei naschida a Vrin 1956. La scola primara e secundara ha ella frequentau en Lumnezia. In onn eis ella stada a Genevra. Cura ch'ella ei turnada en Surselva ha ella absolviu in emprendissadi mercantil. Pli tard ha ella maridau ed ei ida a New York per treis onns. Suenter il retuorn ha ella viviu a Wengen, Sedrun e naven digl onn 1987 a Puntraschigna. Dapi la fin digl onn 2003 viva ella ella vischinonza da Berna. Gia dapi ch'ella va a scola legia e scriva Leontina bugen. Duront ch'ella viandescha sefuorman ideas e construcziuns che setschentan mintgaton el computer. La dunna da 51 onns ha dus fegls.
Ormont-Dessus
Ormont-Dessus è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
Plaffeien
Plaffeien è ina vischnanca politica svizra en il chantun Friburg che appartegna al district Sense. La vischnanca da Plaffeien giaschan en il perimeter dal Parc natiral regiunal Gantrisch.
Temp modern tempriv
Sco tar tut las periodisaziuns entaifer l’istoriografia, n’èsi er qua betg pussaivel da trair cunfins d’epoca precis. Dal punct da vista da las scienzas spiertalas vegn la vieuta dal temp medieval al temp modern iniziada da l’umanissem cun sia nova concepziun da l’uman; sut si’influenza è sa sviluppà il temp da la renaschientscha ch’è tranter auter segnà d’ina rescuverta da l’antica. Da muntada centrala è plinavant stà il svilup da la stampa da cudeschs tras Johannes Gutenberg. Cesuras istoric-politicas han furmà la conquista da Constantinopel tras ils Osmans il 1453, la scuverta da l’America tras Cristof Columbus l’onn 1492, la fin da la reconquista il medem onn, l’entschatta da las Guerras talianas il 1494 sco er en Germania la refurma da l’Imperi dal 1495 e la refurmaziun a partir dal 1517.
Sco term final dal temp modern tempriv tschenta la scienza quasi unanimamain la Revoluziun franzosa (1789–1799) che concluda a medem temp l’epoca da l’illuminissem. Il 1789 è l’ancien régime ì a fin en Frantscha e silsuenter, pervi da las Guerras da coaliziun, en quasi tut l’Europa. Sut il squitsch da Napoleun è er vegnì dissolvì il 1806 il Sontg Imperi roman.
Cumenzament dal temp modern tempriv
miniatura|160px|‹David› da Michelangelo, (1501–1504) Per regla vegn il cumenzament dal temp modern tempriv collià cun trais svilups: l’umanissem e la renaschientscha che marcheschan in resvegl spiertal e cultural, ils viadis d’exploraziun dals Portugais e Spagnols dapi l’entschatta dal 15avel tschientaner ch’han midà per adina il maletg dal mund e la refurmaziun ch’ha dissolvì a partir dal 1517 l’unitad da la baselgia (dal vest).
En general valan la renaschientscha, l’umanissem e la rescuverta da l’antica sco cumenzament d’ina nova epoca. En rom da quests svilups è sa derasà en l’Europa in nov maletg da l’uman che tschenta en il center l’individi autodeterminà cun sias abilitads. En la filosofia, la litteratura, l’art figurativ, la sculptura, l’architectura ed en autras spartas culturalas ha l’uman puspè cumenzà a s’orientar a las furmas ed ils cuntegns da l’antica.
L’origin da quests moviments da resvegl è da chattar en l’Italia. Qua ha la renaschientscha gia cumenzà en il 14avel tschientaner, ha cuntanschì en il decurs dal 15avel tschientaner in’emprima culminaziun a Firenza ed è silsuenter sa derasada fin l’entschatta dal 16avel tschientaner en tut l’Europa. Sia rolla da pionier ha l’Italia d’engraziar per ina buna part al grond dumber da scienziads grecs ch’eran fugids da Constantinopel, suenter ch’ils Osmans avevan conquistà la citad l’onn 1453. Quests scienziads han manà cun els savida da l’antica che valeva gia dapi daditg sco scumparsa. Quasi a medem temp ha Johannes Gutenberg inventà la stampa da cudeschs cun letras moviblas. Quai ha pussibilità ina derasaziun da la savida a moda bler pli sperta e pli vasta ch’enfin qua. L’accumulaziun da savida è surtut s’effectuada en las citads; quellas – surtut las grondas citads imperialas e da la Hansa – avevan ultra da quai sviluppà furmas d’organisaziun e da dretg fitg differenziadas ch’han da lur vart effectuà in grond svilup civilisatoric.
L’invenziun da la stampa da cudeschs ha la finala gidà a fular via ad in ulteriur eveniment, il qual vegn surtut collià en Germania cun la fin dal temp medieval e cun il cumenzament dal temp modern tempriv: la refurmaziun. Las 95 tesas che Martin Luther ha publitgà il 1517 sa basavan sin in studi da las funtaunas da la Bibla en grec ed ebraic, il qual è be stà pussaivel grazia a las prelavurs dals umanists.
A chaschun da la Dieta imperiala a Worms l’onn 1521 ha Luther defendì sias tesas davant l’imperatur Carl V che regiva in imperi ‹en il qual il sulegl na gieva mai da rendì›. Tar quest imperi tutgavan numnadamain er las novas possessiuns en il Nov Mund, las qualas Cristof Columbus aveva scuvert l’onn 1492. L’impuls per ils viadis da scuverta era vegnì dal Portugal: sin iniziativa dal prinzi Hendri il Navigatur èn vegnidas fatgas a partir dal 1415 diversas expediziuns cun la finamira da chattar ina via maritima en l’India. Questa finamira dueva Vasco da Gama la finala cuntanscher il 1498. Ils viadis da scuverta dals Portugais e Spagnols han schlargià marcantamain il maletg dal mund dal temp medieval ed han tschentà il crap da fundament per l’expansiun europeica sur l’entir mund. Il medem onn sco Columbus ha scuvert l’America, è plinavant ida a fin la preschientscha maurica en Spagna (cun la reconquista da Granada).
Finiziun dal temp modern tempriv
miniatura|200px|Decleraziun d’independenza dals Stadis Unids (1776) La fin dal temp premodern ed il cumenzament dal temp modern marchescha incontestadamain la Revoluziun franzosa da l’onn 1789. Questa revoluziun è stada ina da las consequenzas da l’illuminissem ch’aveva gia manà a la Revoluziun americana dal 1776. Ils eveniments dal 1789 han muntà la fin da l’ancien régime, l’emprim en Frantscha ed en rom da las Guerras da coaliziun successivamain quasi en tut l’Europa. Il 1806 ha Napoleun Bonaparte sigillà la fin dal Sontg Imperi roman. Er suenter la sconfitta da Napoleun ils onns 1814/1815 e malgrà l’epoca da la restauraziun dal vegl régime sa preschentava l’Europa uss a moda dal tuttafatg autra ch’avant la revoluziun. L’istoriograf Reinhart Koselleck accentuescha ultra da quai ils process da midament ch’han gì lieu tranter il 1750 ed il 1850/70. Per questa fasa da transiziun dal temp modern tempriv al temp modern ha el creà il term ‹temp da sava›.
Epocas entaifer il temp modern tempriv
A la fin dal 15avel tschientaner han gì lieu adina dapli viadis da scuverta da navigaturs spagnols e portugais. En rom da la reconquista eri reussì fin il 1492 a la Spagna da liberar la Peninsla Iberica dal tuttafatg dals Arabs muslims. Il medem onn ha la curuna spagnola incumbensà il navigatur Cristof Columbus da tschertgar novas vias maritimas en l’India e la China per scursanir il transport da bains sco saida u spezarias. Sin ses viadi vers vest ha Columbus scuvert il Nov Mund e tschentà uschia il crap da fundament per la colonisaziun europeica da l’America.
L’entschatta dal 16avel tschientaner era la baselgia catolic-romana fitg contestada pervi da corrupziun e commerzi cun perduns; adina pli dad aut èn sa fatgas udir las vuschs che clamavan suenter refurmas. L’entschatta da la refurmaziun per propi marcheschan alura las 95 tesas dal muntg Martin Luther dal 1517. Luther è s’engaschà persuenter da prender be la Bibla sco basa da la cretta ed ha refusà la pussanza da la baselgia che prevaleva. La svelta derasaziun da las scrittiras da Luther è stada pussaivla grazia a l’invenziun da la stampa da cudeschs. En consequenza da la refurmaziun è la baselgia sa spartida en pliras confessiuns ed er ils stadis dal Sontg Imperi roman èn sa dividids en dus champs: protestants e catolics. A medem temp è prorutta la Guerra da purs tudestga. Las dispitas teologicas han ins reglà ad interim a chaschun da la Pasch da religiun dad Augsburg il 1555. Pli tard èn però puspè proruts novs conflicts da pussanza politica, ils quals han manà il 1618 a la Guerra da trent’onns. Quest temp da tensiuns religiusas vegn er numnà epoca confessiunala.
L’epoca dal baroc è stada segnada da la Guerra da trent’onns ch’ha durà dal 1618 fin il 1648. Ils umans eran stratgs vi e nà en vista a la spartiziun tranter catolicissem e protestantissem. A medem temp han commerziants, scienziads e mastergnants sviluppà ina schientscha da stan burgaisa ed èn sa preschentads a moda pli conscienta en la publicitad ed envers ils signurs feudals. Medemamain è sa sviluppada da quel temp ina cultura curtaisa exprimida (absolutissem).
La renaschientscha, l’umanissem e la refurmaziun han mess cumplettamain sin il chau l’urden medieval dal cristianissem: Scienziads ed erudits han mess en dumonda pli e pli l’influenza da la religiun sin la vita politica e sociala. En questa moda è sa fatga valair a partir dal 1700 ina vieuta spiertala e politica. Al lieu da superstiziun è uss vegnida tschentada la pretensiun suenter raschun, virtid e libertad. Il temp da l’illuminissem ha oramai stgaffì las premissas per la secularisaziun e la dissoluziun da la societad dals stans. Las novas ideas spiertalas duevan furmar il 1789 l’avrapista decisiv da la Revoluziun franzosa.
Politica en general
Politicamain è la premoderna stada segnada dal conflict tranter il protestantissem ed il catolicissem; quel dueva la finala escalar en la Guerra da trent’onns. La confessiunalisaziun ha manà ad ina vieuta fundamentala entaifer tut ils secturs da la vita, il qual sa lascha er chapir – or da la retrospectiva – sco process da modernisaziun. Ils cumbats ch’accumpognan quest svilup mainan ad ina reordinaziun da l’Europa; sper la baselgia catolic-romana vegn er la baselgia protestanta renconuschida sco cuminanza religiusa eguala. La predominanza da la Spagna catolica tschessa pli e pli.
En il Sontg Imperi roman sa sviluppa in nov tip da stadi. Entaifer il sistem politic dal temp medieval valeva il proprietari da funs sco signur feudal u sco vasal dal monarc. En il nov stadi territorial cumpara il proprietari da funs percunter sco suveran da ses territori.
miniatura|150px|Il retg franzos Louis XIV La furma statala dominanta entaifer il temp modern tempriv è l’absolutissem. En rom da quel sa mida la relaziun dal monarc envers ses subdits. Il ‹retg-sulegl› Louis XIV da la Frantscha è da l’avis: « L’État, c’est moi» («Il stadi sun jau»). Retg Friedrich II da la Prussia da l’autra vart represchenta l’‹absolutissem sclerì› e vesa sasez sco «emprim servient dal stadi».
En la premoderna (e betg forsa en il temp medieval) croda er il chapitel stgir da las persecuziuns da strias. Sco quai che perscrutaziuns pli novas mussan, eran er um e dunna colliads en il temp premodern plitost sco ‹partenaris da lavur›; pir il mund burgais ha cumenzà a svalitar las lavurs chasanas e la lavur da dunnas en general.
Vers la fin da l’epoca pon sa metter tras en la societad process da democratisaziun. Quai è sa mussà il pli eclatant en la Guerra d’independenza nordamericana ed a l’entschatta er en la Revoluziun franzosa. En Frantscha ha l’aristocrazia pers ses privilegis; en ils Stadis Unids ha ina constituziun democratica furmà la nova basa per l’urden giuridic.
Svilups economics
Ord vista da l’economia ha il temp da las revoluziuns muntà la fin dal feudalissem. Questa furma economica sa basava sin il domini feudal da possessurs da funs che figuravan sco signurs feudals u vasals dal monarc e che possedevan da lur vart purs en relaziun da servs. Plaunsieu è er ì a fin il domini da las corporaziuns da las citads medievalas.
L’expansiun sin il sectur da la navigaziun maritima e las scuvertas da novs passadis e da novs pajais han manà a las novas structuras economicas d’in commerzi mundial. Quel è stà segnà d’in colonialissem naschent, dal commerzi d’ultramar tras las pussanzas grondas Spagna, Portugal, Pajais Bass, Engalterra e Frantscha sco er dal svilup da la manufactura. Tut quai dueva pli tard furmar il fundament per l’industrialisaziun ed il chapitalissem. Er l’industria da minieras (surtut quella d’argient) è sa midada radicalmain: suenter la scuverta da giaschaments en il Nov Mund è l’explotaziun en l’Europa Centrala tschessada ladinamain.
La finala ha er l’absolutissem manà ad ina nova furma economica, il mercantilissem. Il num deriva da quai ch’il stadi absolut tgirava sias relaziuns cun l’exteriur tenor criteris mercantils; il gudogn da chapital derivava surtut dal commerzi. Il mercantilissem vala sco ina furma tempriva dal chapitalissem.
Scienza
miniatura|200px|Columbus scuvra l’America (1492) Sper ils svilups politics ed economics skizzads muntan surtut ils progress en la scienza ina differenza centrala tranter il temp premodern e las epocas precedentas; en in tschert senn èsi pia gist quai che dat a l’epoca ses profil caracteristic.
Las scuvertas dals navigaturs spagnols e portugais Cristof Columbus, Amerigo Vespucci (ch’ha dà al nov continent il num), Ferdinand Magellan, Vasco da Gama u Bartolomeu Diaz han schlargià marcantamain il maletg dal mund. En l’antica cumpigliava quel be l’Europa, l’Africa al nord da la Sahara e parts da l’Asia; e singulas scuvertas dal temp medieval (sco quella da l’America tras ils Vikings) eran strusch vegnidas recepidas. A partir dals onns 1490 han las novas scuvertas er dà in nov schlantsch a la cartografia e manà a la creaziun d’emprims globus (tr.a. tras Martin Behaim e Gerhard Mercator).
En il temp da las scuvertas crodan medemamain ils astronoms Tycho Brahe, Nicolaus Copernicus, Johannes Kepler, Galileo Galilei ed Isaac Newton. Els han remplazzà la concepziun dal mund geocentrica (tenor Ptolemeus) tras la concepziun dal mund heliocentrica. La teoria da la gravitaziun sviluppada da Newton ha gidà a consolidar quest sistem.
In grond svilup ha er gì lieu da quel temp en la medischina. Da menziunar èn surtut Paracelsus ch’è stà in precursur da la farmazia e Bartolomeo Eustachi che vala sco in dals fundaturs da l’anatomia.
Filosofia
Ils pli impurtants filosofs dal 16avel e 17avel tschientaner èn stads Spinoza, Michel de Montaigne, René Descartes, John Locke, Francis Bacon e Thomas Hobbes. Spinoza e Descartes vegnan attribuids, ensemen cun Leibniz, al raziunalissem; Locke, Hobbes e pli tard er Hume furman la scola da l’empirissem.
En il 17avel e 18avel tschientaner croda l’illuminissem. Quel po vegnir definì sco process d’emancipaziun spiertala cun la finamira da sa deliberar d’ina cretta tschorva en la maniera da pensar da las autoritads; quest spiert da scleriment sa drizza tant al singul individi sco er a l’entira societad. Tut tenor l’aspect ch’ins vul accentuar, è la culminaziun da l’illuminissem da situar en il 17avel tschientaner (raziunalissem) u en il 18avel tschientaner (enciclopedia, emancipaziun burgaisa). Questa perioda ha preparà la via vers las revoluziuns en l’America ed en Frantscha. Decisiv dueva esser il maletg da l’uman illuministic ch’ha chattà en rom da la Revoluziun franzosa si’expressiun pregnanta en la parola ‹Libertad, egualitad, fraternitad›.
miniatura|150px|Emprim tom da l’enciclopedia (1751) A l’illuminissem tempriv appartegnan ils moralists enturn Denis Diderot, Voltaire, Montesquieu, Jean Baptiste le Rond d’Alembert e Jean-Jacques Rousseau. Er l’idea dal contract social tenor Rousseau (sa basond sin la suveranitad dal pievel ed il dretg natiral) è in fritg da questa filosofia. Qua sa furma gia in’emprima critica vers l’absolutissem. Al temp da l’illuminissem appartegna er la filosofia da la raschun ch’è colliada surtut cun l’ovra dad Immanuel Kant. Ils emprims ch’han sviluppà ina filosofia da l’istorgia èn stads Johann Gottfried Herder e Friedrich Wilhelm Joseph Schelling. Sper els appartegna er Johann Gottlieb Fichte a l’idealissem tudestg. Sco Rousseau è Fichte sa fatschentà cun la dumonda d’in contract social; plinavant represchentan Schelling e Fichte ina filosofia da la natira. Tant cun dumondas da la natira, da la raschun sco er da l’istorgia è sa fatschentà Georg Wilhelm Friedrich Hegel che dueva daventar in impurtant precursur dals svilups filosofics dal 19avel tschientaner. Gia en il 17avel tschientaner era sa furmada la direcziun filosofica da l’empirissem; en il 18avel tschientaner è quella sa sviluppada (sut l’influenza da David Hume) vers in’economia naziunala, represchentada surtut tras Adam Smith.
Durant il 18avel tschientaner èn scienziads s’occupads per l’emprima giada seriusamain da l’istorgia d’art da la Grezia antica. Johann Joachim Winckelmann dueva la finala daventar il fundatur da la scienza da l’antiquitad classica insumma. Sias ideas èn er stadas fundamentalas per il maletg da l’uman da ses temp che vegn per part circumscrit cun il term ‹neoumanissem›.
En l’Asia da l’Ost è il temp modern tempriv stà segnà d’emprims contacts cun il vest (abstrahà dals viadis da Marco Polo en il 13avel tschientaner). En il medem temp croda er in tschert declin dal budissem, entant ch’il confuzianissem ha survegnì nova forza.
Art figurativ
Sper ils stils numnads è il temp segnà dal svilup d’in manaschi d’art orientà al gudogn. Lucas Cranach il Vegl manava per exempel in lavuratori en il qual èn vegnids creads var 5000 maletgs. I deva lavuratoris che lavuravan surtut sin empustaziun da pussanzas secularas u ecclesiasticas ed autras ch’eran dependentas d’incumbensaders privats.
Litteratura
miniatura|140px|Martin Luther Sco l’art figurativ exprima er la litteratura il spiert dal temp e vegn influenzada dals svilups filosofics, politics e socials da l’epoca respectiva.
Il temp da la refurmaziun e da la cuntrarefurmaziun ha medemamain enconuschì sia tipica lingua litterara. En il center stat bain la translaziun da la Bibla tras Martin Luther. Ma sper texts biblics ed ulteriura litteratura religiusa è il temp segnà da texts polemics tant refurmatorics sco antiluterans. Quels vegnivan savens distribuids en furma da fegls sgulants ed avevan uschia in caracter publicistic. Impurtants represchentants da la litteratura da quel temp èn Hans Sachs e Sebastian Brant; en il temp da la Guerra da trent’onns tutga er Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen cun ses ‹Abenteuerlicher Simplicissimus›.
Silsuenter sa laschan las singulas tendenzas entaifer la litteratura dal temp premodern attribuir sco suonda ad epocas pli grondas: baroc dal 1600 fin il 1720, illuminissem dal 1730 fin il 1800, Sturm und Drang dal 1765 fin il 1785 e classica da Weimar dal 1786 fin il 1805 (mort da Schiller) u fin l’onn 1832 (mort da Goethe).
Surtut durant il temp da l’illuminissem è la litteratura sa colliada fermamain cun la filosofia. Impurtants represchentants da la litteratura da l’illuminissem en Frantscha èn Voltaire e Denis Diderot. Entaifer la litteratura da lingua tudestga è il temp da transiziun dal 18avel al 19avel tschientaner segnà da las ovras dals suandants scripturs: Georg Christoph Lichtenberg, Gotthold Ephraim Lessing, Johann Wolfgang Goethe, Friedrich Gottlieb Klopstock, Friedrich Schiller, Christoph Martin Wieland, Heinrich von Kleist, Novalis e Johann Gottfried Herder. L’epoca tempriva da Goethe, Schiller e Herder vegn numnada Sturm und Drang. L’ovra da Goethe e Schiller da pli tard appartegna a la classica da Weimar. Sper poesias ed ovras narrativas è l’epoca surtut segnada d’ovras dramaticas ch’èn caracterisadas da lur critica sociala e lur spiert da resvegl.
Musica
Dal temp da la refurmaziun èn sa mantegnidas chanzuns da baselgia, scrittas per part da Luther sez, e las notas correspundentas. Ils pli impurtants cumponists dal baroc èn Heinrich Schütz, Johann Sebastian Bach e Georg Friedrich Händel. Ils represchentants extraordinaris da la classica viennaisa èn alura stads Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven.
Durant il temp da l’illuminissem furmava la musica in’impurtanta part da la cultura curtaisa. Da l’imperatur Leopold II e da retg Friedrich II da la Prussia è enconuschent ch’els faschevan sezs musica e cumponivan per part. Per ils sauts curtais han ins creà agens geners da musica sco il menuet.
Mentalitad
En il temp premodern era la vita dal singul uman entretschada en in collectiv cumplessiv; quel definiva ses agir e si’identitad bler pli fitg ch’ozendi. Quest collectiv sa cumponiva da la parentella directa, da la cuminanza chasana, dals vischins, da la cuminanza dal vitg, d’amis e d’associaziuns da mastergnants. Il singul individi pudeva be exister en il context da questas gruppaziuns, ses surviver en temps grevs dependeva directamain da talas colliaziuns pragmaticas. La solidaritad e la cumpagnia eran perquai princips fundamentals da las differentas furmas da viver dal temp premodern. Quests contacts vicendaivels e la convivenza en general na pudevan betg adina sa splegar a moda armonica. Perquai eran s’etablidas reglas da cumportament fitg concisas che duevan pussibilitar il funcziunament da la communitad. Cuntrafar a questas reglas manava a sancziuns ed exclusiun.
miniatura|180px|Il temp modern tempriv è stà segnà da l’avanzament social da la burgaisia L’esser integrà en la societad sco er la reputaziun e posiziun entaifer quella sa basavan sin il princip da l’onur. En strusch in’autra societad ha quest term giugà ina rolla talmain centrala sco durant il temp modern tempriv. La finamira da tut agir era da satisfar a quest ideal e da pudair manar ina vita onuraivla; possess, pussanza u be il surviver sco tal avevan da sa suttametter a quest intent. L’undraivladad era ina mesira che sa manifestava en numerusas facettas en la vita da mintgadi; ma il pli explicit s’exprimiva quest princip en situaziuns da conflict, en las qualas la cuminanza sa posiziunava ubain cun sa solidarisar ubain cun sa distanziar ed excluder. L’onur variava en dependenza dal dretg da stadi e da l’etos. Mintga stadi aveva si’atgna onur; quella segirava la posiziun dal singul ed al protegiva cunter attatgas. Ordaifer il stadi social na devi ni dretgs ni onur. Sper quest dretg da gruppa sociala devi er in’onur persunala. Quella era spezialmain sviluppada entaifer l’aristocrazia ed en las mastergnanzas. En il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner han dus svilups cumenzà a metter en dumonda la legitimitad da l’onur dal stadi. Entaifer l’onur curtaisa è la favur da la curt envers il singul aristocrat daventada adina pli impurtanta, betg pli be la posiziun ierarchica da quel. Per l’autra è s’avanzada durant l’illuminissem l’idea da l’onur interna, la virtuusadad.
L’impurtanta rolla che vegniva attribuida a l’onur ha er fatg nascher il fenomen da la dischonur. Quella n’è betg da chapir en quest connex sco categoria morala, mabain sco in dischavantagiar giuridicamain tschertas professiuns, collià cun distanziaziun sociala e spretsch. Glieud senz’onur n’era betg dal tuttafatg senza dretgs, ma aveva pussaivladads restrenschidas da pudair acquistar il dretg da burgais u da vegnir integrada en l’onur corporativ-burgaisa d’ina citad. Tschertas occupaziuns, mastergns e classas socialas eran stigmatisads sco dischonuraivels, e quai surtut cun l’intenziun da vart dals mastergnants da mantegnair ‹netta› lur corporaziun.
Sco privadas da tut’onur valevan per l’ina tut las naschientschas illegitimas. Alura er Gidieus, ‹zagrenders› e ‹vagants› sco murdieus, musicists e cumediants ambulants e chasegliaders. Questas persunas vegnivan exclusas da professiuns onuraivlas sco er da tuttas gildas e corporaziuns. Lur dumber era considerabel, surtut en il 16avel tschientaner. Plinavant èn da menziunar las persunas ch’avevan pers lur renum ed eran vegnidas exclusas tras lur agen cumportament dischonuraivel. E per finir devi in bun dumber da professiuns che valevan sco dischonestas: t.a. il barbier, il nurser, il muliner, il dazier, il survegliader da bogn, il boier ed il cutsch.
Vicques
Vicques e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Sonogno
Sonogno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Verzasca dal district Locarno.
Yvorne
Yvorne è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
Corbeyrier
Corbeyrier è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
Australia
thumb|240px|Il coala – in dals animals caracteristics dal pajais che cumparan be là L’Australia (num uffizial englais Commonwealth of Australia) è in stadi situà en l’emisfera dal sid, il qual cumpiglia l’entira surfatscha continentala australiana, l’insla Tasmania situada en il sid da quel, l’insla subantarctica Macquarie cun sias inslas lateralas e sco territoris allontanads l’Insla Norfolk, las Inslas Cocos, l’Insla da Nadal sco er las inslas Ashmore e Cartier e las inslas Heard e McDonald en l’Ocean Indic. Dapi il contract da l’Antarctica dal 1933 emprova il pajais er da far valair ses dretgs sin il territori antarctic australian. Ils stadis vischins èn la Nova Zelanda en il sidost sco er l’Indonesia, il Timor da l’Ost e la Papua Nova Guinea en il nord.
L’Australia dumbra 25,3 milliuns abitants ed è pauc colonisada. Cun ina surfatscha da bundant 7,6 milliuns km² sa tracti dal sisavel grond stadi dal mund. La chapitala furma Canberra, la pli gronda citad dal pajais è la metropola Sydney. Ulteriuras zonas d’aglomeraziun furman Melbourne, Brisbane, Perth, Adelaide, Newcastle e Gold Coast.
L’Australia appartegna als stadis bainstants dal mund. Sin l’Index dal svilup uman da las Naziuns unidas sa chattava il stadi il 2019 sin il sisavel plaz. Il pajais dispona d’in’economia da servetschs fitg sviluppada e da grondas reservas da materias primas. Sia cultura e forza economica fan dal pajais ina finamira attractiva per migrants; la politica da migraziun e d’asil da l’Australia applitgescha però areguard l’immigraziun criteris legals ordvart severs.
L’Australia è dapi il 1945 commembra da las Naziuns unidas e dapi il 1995 da l’Organisaziun mundiala da commerzi.
Noziun
Il num ‹Australia› deriva etimologicamain da la noziun latina ‹terra australis›, quai che signifitga ‹pajais meridiunal / pajais dal sid›. Gia en l’antica han ins supponì ch’igl existia in continent situà en il sid, il qual vegniva numnà ‹terra australis incognita›. La derasaziun dal num ‹Australia› va enavos sin l’exploratur Matthew Flinders (1774–1814), il qual ha, suenter esser navigà enturn il continent, integrà il num en la charta ch’el aveva designà da quel ed er en il cudesch ch’el ha publitgà l’onn 1814 davart ses viadi. A la fin dals onns 1820 era il num sa mess tras generalmain.
Ozendi vegn la noziun ‹Australia› duvrada en pliras modas. Geograficamain cumpiglia quella la part centrala dal continent, senza l’insla Tasmania situada davant il piz sidost da quel. Politicamain serva la designaziun englaisa ‹Australia› sco furma curta da la denominaziun uffiziala ‹Commonwealth of Australia› ch’enserra l’insla Tasmania sco pajais federativ ed ils territoris allontanads da l’Australia.
Geografia
thumb|240px|L’Uluṟu (Ayers Rock), situà en il Northern Territory 340 km en il sidvest dad Alice Springs en l’Outback, furma ina da las ensainas da l’Australia La surfatscha dal continent australian cumpiglia bunamain 7,7 milliuns km². Da quai èn circa 59 000 km² surfatschas d’aua. Areguard la surfatscha sa tracti dal sisavel grond stadi dal mund. La lingia da la costa mesira 25 760 kilometers. Il punct il pli bass dal continent australian è il lai da sal Lake Eyre, situà en il pajais federativ South Australia, che sa chatta 17 meters sut il livel da la mar. Il pli aut punct da la massa da terra principala furma il Mount Kosciuszko cun 2228 meters, la pli auta muntogna da l’entir territori statal da l’Australia il Big Ben (2745 m s.m.) situà sin l’insla Heard. Il territori central da l’Australia è sutdividì en trais zonas da temp. Ils territoris allontanads sa chattan per part en autras zonas da temp.
L’extensiun nord-sid da l’Australia davent da la Peninsla dal Cap York fin al Cap dal Sidost sin l’insla Tasmania munta a ca. 3860 km. L’extensiun ost-vest munta a ca. 4000 km.
Cuntradas grondas
La cuntrada gronda dal vest, il plateau da l’Australia dal Vest, cumpiglia radund 60 % da la surfatscha da l’Australia continentala. Qua sa chattan ils gronds territoris sitgs dal Grond Desert da Sablun, dal Pitschen Desert da Sablun, dal Desert da Gibson, dal Grond Desert da Victoria e da la Planira da Nullarbor. Muntognas pli pitschnas sco ils MacDonnell Ranges ed elevaziuns isoladas sco l’Uluru datti en grond dumber.
En l’ost da questa regiun suonda la cuntrada gronda mesauna, il batschigl da sediments da la foppa da l’Australia Centrala resp. da la Bassa Centrala. Qua sa chatta cun il Desert da Simpson tant la regiun la pli sitga sco er, cun la foppa da Murray Darling, er il pli grond sistem da flums dal pajais. En la cuntrada gronda mesauna hai tant lais d’aua dultschs che sientan periodicamain sco er lais da sal.
Damai che tant la cuntrada gronda dal vest sco er la cuntrada gronda centrala èn per gronda part inabitablas, viva la pluralitad da la populaziun australiana en la cuntrada gronda orientala. Questa tanscha da territoris da transiziun da muntognas fin a regiuns da costa. Davant la costa dal pajais federativ Queensland sa chattan grips da curals che furman en lur totalitad il Great Barrier Reef. La muntogna che marchescha questa part dal pajais è il Great Dividing Range che s’extenda en direcziun nord-sid sur 3200 km. En ils Snowy Mountains che tutgan tar la Great Dividing Range è situà il Mount Kosciuszko che furma cun 2229 m il pli aut punct da l’Australia continentala. Tranter la muntogna ed il toc da costa sa chatta l’ecozona da guauds da la zona temprada.
Ils territoris cun ils pli gronds deserts e mez deserts da l’Australia numnan ins Outback.
Abitadis
thumb|200px|Impressiun da Sydney La chapitala Canberra, situada tranter Sydney e Melbourne, è ina citad da l’aissa da dissegn, ina chapitala planisada. Quella è sa furmada sco cumpromiss, perquai che Sydney e Melbourne n’han betg pudì sa cunvegnir, tgenina da las duas citads che duaja esser la chapitala dal Commonwealth of Australia. Las citads cun il pli grond dumber d’abitants èn las citads da costa Sydney (5,0 milliuns abitants), Melbourne (4,7 milliuns abitants), Brisbane (2,3 milliuns abitants), Perth (2,1 milliuns abitants) ed Adelaide (1,2 milliuns abitants); la chapitala Canberra, situada a l’intern dal pajais, sa chatta cun 356 100 abitants be sin plaz otg (suenter Gold Coast e Newcastle).
Clima
Tras il stgaudament global è creschida la probabilitad ch’i dettia en l’Australia incendis da guaud e bostgaglia. Quai conferman las analisas fatgas dal servetsch da meteorologia australian e da l’organisaziun da perscrutaziun CSIRO. Gia tar in augment da la temperatura media da pli pauc ch’in grad daventa la stagiun d’incendis da guaud pli lunga. L’onn 2019 hai dà en l’Australia incendis sin ina surfatscha da radund quatter milliuns hectaras. Quai correspunda a la grondezza da la Svizra.
Flora e fauna
La flora da l’Australia è segnada d’ina fitg auta cumpart da spezias e da geners da plantas endemics, vul dir che cumparan be qua. Perquai vegn l’Australia schizunt manada entaifer la flora sco agen reginavel Australis. Quel cumpiglia la terra franca australiana e l’insla Tasmania. Tut en tut èn vegnidas descrittas radund 20 000 spezias da plantas da sem. Ils geners cun ils pli gronds dumbers da spezias èn eucaliptus ed acazias cun var 600 resp. 1000 spezias. Vastas parts da la vegetaziun da l’Australia èn segnadas da quests dus geners. En ils territoris arids domineschan ultra da quai pastgiras sitgas cun diversas spezias da fains (Triodia, Astrebla). Ils differents guauds tropics cumpiglian be ina pitschna surfatscha, èn però segnads d’ina fitg gronda varietad da las spezias ed enserran surtut er bleras spezias originaras.
Er la fauna da l’Australia enconuscha in grond dumber da spezias ch’èn derasadas mo sin quest continent. Tar betg main che 83 % dals mammals, 89 % dals reptils, 90 % dals peschs d’aua dultscha ed insects e 93 % dals amfibis sa tracti da spezias endemicas. Questas autas cumparts sa laschan manar enavos sin la lunga isolaziun geografica da l’Australia e sin la stabilitad geologica dal continent. Ina da las caracteristicas da la fauna australiana è il fatg ch’i cumparan relativamain paucs mammals superiurs (mammals cun placenta). La nischa ecologica che quests ultims occupan sin auters continents, empleneschan qua ils bursalins (t.a. kengurus, bursalins da la grifla, bursalins da rapina). L’Australia furma er il dachasa da las tschintg spezias da mammals da cloaca recents; quels na partureschan betg pitschens vivents, mabain mettan ovs (t.a. ornitorinc).
Avant l’arrivada dals Europeans
Avant bundant 4200 onns èn alura immigrads umans nà dal Subcontinent Indic ed ils Aborigins èn sa maschadads cun quels; quai sa lascha deducir da l’elavuraziun da parts da plantas ch’è sa midada andetgamain sco er da la nova moda da construir utensils da crap. A medem temp è il dingo cumparì l’emprima giada sin il continent australian.
Avant ca. 1000 onns han navigaturs melanesians colonisà las inslas da la Torres Strait ch’eran sa furmadas da nov. Sinaquai èn sa maschadadas tras l’inscunter cun la populaziun indigena da l’Australia dal Nord las duas etnias.
Er pestgaders da las inslas indonaisas situadas en vischinanza da l’Australia sco er commerziants da la China e da l’India han probablamain visità dapi plirs tschientaners las costas da l’Australia. L’influenza culturala da quels sa mussa en bleras picturas sin scorsa e grippa da las stirpas d’Aborigins che vivan en il nord dal pajais, sco p.ex. ils Yolngu sin l’insla Milingimbi.
Emprimas scuvertas tras Europeans
Gia ditg avant la scuverta da l’Australia tras navigaturs europeics en il 17avel tschientaner ha il scienzià grec Claudius Ptolemeus formulà en l’antica la tesa ch’igl existia in continent meridiunal, il qual el ha numnà ‹Terra Australis incognita›. Tenor sia teoria stueva quest continent meridiunal furmar in cuntrapais a las massas da terra situadas en l’emisfera dal nord. Questa teoria è sa mantegnida tras l’entir temp medieval fin a l’expansiun europeica en il temp modern tempriv, quai ch’ha gì per consequenza ch’ils cartografs han nudà quest continent meridiunal supponì sin lur chartas dal mund.
Damai che la cuntrada a la costa dal vest pareva sitga e nunfritgaivla, era l’interess pitschen da prender en possess questa terra. Perquai n’ha nagin dals cumandants da nav ollandais attribuì a quests chats ina pli gronda muntada. Pir l’onn 1642 è la Cumpagnia da l’India Orientala ollandaisa sa decidida d’explorar las relaziuns geograficas da quest territori tras in’expediziun fatga aposta. Tar quest’expediziun è l’Ollandais Abel Tasman navigà davent da Mauritius sin in curs pli meridiunal che ses antecessurs. El ha bain fallà dal tuttafatg il continent, ha però scuvert l’insla che sa chatta davant il piz meridiunal dal continent, a la quala el ha dà l’onn 1644 il num Nova Ollanda. Quest num han ils Brits remplazzà l’onn 1824 en onur dal scuvrider europeic Abel Tasman tras il num Tasmania ch’è en vigur fin oz.
Il navigatur englais William Dampier è fruntà l’onn 1688 datiers dal King Sound a la sbuccada dal Fitzroy River sin la costa settentriunala da l’Australia ed ha, sco gia menziunà survart, danovamain cuntanschì l’onn 1699 l’Australia a ses punct il pli occidental. Sin omadus viadis ha Dampier mintgamai fatg notizias areguard la fauna e flora, ils abitants ed il decurs da la costa.
Avant l’onn 1770 n’ha però nagin dals Europeans ch’èn arrivads fatg pretensiuns da territori.
Colonisaziun ed ulteriura exploraziun
thumb|250px|Scuvertas europeicas fin il 1812 En rom da si’emprima expediziun (1768–1771), la quala serviva primarmain ed uffizialmain ad observar a Tahiti il transit da la Venus ils 3 da zercladur 1769, ha il chapitani britannic James Cook medemamain suandà la missiun secreta da perscrutar l’Ocean enturn il 40avel grad da latituda meridiunal per chattar il «continent dal sid» postulà. Ils 28 d’avrigl 1770 ha el cuntanschì la costa orientala da l’Australia – bundant pli fritgaivla che quella occidentala – e l’ha chartografà. En quest connex ha el constatà ch’il pajais ch’il navigatur ollandais Willem Jansz aveva gia scuvert a l’entschatta dal 17avel tschientaner e per part chartografà (e che purtava dapi lura il num Nova Ollanda) e la Nova Guinea eran separads in da l’auter. Sinaquai ha el prendì il zercladur 1770 formalmain en possess la costa orientala da la Nova Ollanda per il Reginavel da la Gronda Britannia, e quai sco colonia New South Wales.
Suenter ch’ils Stadis Unids eran vegnids independents da la Gronda Britannia, ha la regenza britannica tschertgà novas pussaivladads d’endrizzar colonias penitenziaras per ses praschuniers. La finamira era d’empitschnir la classa sociala bassa, ed uschia avevan gia pitschens fallaments per consequenza ch’ils delinquents vegnivan embartgads vers las colonias penitenziaras en l’Australia. Ils 26 da schaner 1788 èn uschia arrivadas las emprimas indesch navs da la First Fleet (emprima flotta) cun colonisaturs e persunas sentenziadas sut il commando dad Arthur Phillip en il Port Jackson. La nova colonia è vegnida numnada Sydney, en onur dal minister da l’intern britannic da lezza giada Lord Sydney. Fin il 1868 èn vegnids bandischads là 160 000 praschuniers.
Dal 1801 fin il 1803 è l’exploratur Matthew Flinders navigà ensemen cun auters perscrutaders e l’Aborigin Bungaree sco emprim enturn l’entir continent.
Fundaziun da novas colonias
L’onn 1792 è in’expediziun franzosa sbartgada en la Tasmania per explorar il pajais. Sinaquai èn ils Brits sa decidids, d’endrizzar er qua uschè spert sco pussaivel ina colonia. L’onn 1803 han els fundà Risdon Cove al Derwent River, in onn pli tard Hobart Town, medemamain al Derwent, e George Town al Tamar River. L’onn 1825 è il Van-Diemen’s-Land da lezza giada vegnì declerà sco colonia autonoma.
thumb|180px|Melbourne 1839 Il 1835 han commerziants martgadà giu dals Aborigins 240 000 hectaras en la regiun da la citad da Melbourne dad oz ed han fundà Port Phillip. Cumbain che questa fatschenta valeva sco illegala, ha la direcziun da la colonia stuì dar suenter a la pressiun da la populaziun creschenta e dar liber il territori uffizialmain per la colonisaziun. L’onn 1851 è la nova colonia Victoria sa separada uffizialmain da New South Wales.
South Australia è medemamain vegnì planisà sco colonia libra da praschuniers. En rom da la colonisaziun sistematica tenor plans dad Edward Gibbon Wakefield han ins vendì terren ed ils retgavs han servì a manar colonisaturs libers en la colonia. L’onn 1836 è vegnida fundada la citad dad Adelaide e proclamà South Australia sco provinza da la Gronda Britannia. Da quel temp èn s’augmentads ils conflicts tranter ils colonisaturs ed ils Aborigins; en divers lieus hai dà mazzacras.
La via vers la naziun
En il nordost da Melbourne, en la colonia Victoria, han ins chattà ils 22 d’avust 1851 aur. Quai dueva manar sur plirs onns ad ina veritabla fevra d’aur e marcar l’istorgia da l’Australia. Miniers a Ballarat han inizià il november 1854 la sullevaziun d’Eureka-Stockade. Ils revoltants han pretendì refurmas democraticas, la sullevaziun è però vegnida abattida ils 3 da december 1854 tras schuldads britannics e forzas polizialas localas. Damai ch’adina dapli umans vegnivan uss da libra veglia en l’Australia, n’ha il pajais betg pli sa laschà utilisar bain sco colonia penitenziara e la via era libra vers in’atgna naziun.
Tranter il 1855 ed il 1890 han las singulas colonias obtegnì il privilegi dal Responsible Government ed uschia ina pli grond’independenza envers l’Empire britannic. Londra ha però mantegnì l’emprim la controlla sur la politica exteriura, la defensiun ed il commerzi cun l’exteriur.
Suenter ina pli grond chauma dals tundiders, è sa furmà l’onn 1898 ‹Waltzing Matilda›, l’imni naziunal secret da l’Australia. Las colonias han cumenzà a planisar in’uniun pli stretga ad in stadi singul.
L’Australia daventa ina federaziun
Il prim da schaner 1901 èn las colonias ch’eran oriundamain independentas ina da l’autra sa furmadas al Commonwealth of Australia. L’emprima chapitala da l’Australia è daventà Melbourne. Ils 26 da settember 1907 ha l’Australia obtegnì cun il stadi da dominion l’independenza quasi cumpletta dal pajais d’origin Gronda Britannia.
L’onn 1911 han ins stgaffì l’Australian Capital Territory per recepir la nova chapitala Canberra. Pervi da las lavurs da construcziun ch’han cuzzà fitg ditg, è Melbourne però anc restà fin l’onn 1927 la sedia da la regenza. Er il Northern Territory, ch’era vegnì fundà il 1863, han ins transferì da la controlla da la provinza South Australia en il Commonwealth.
thumb|190px|Placat commemorativ da la Battaglia da Gallipoli Ord loialitad envers la Gronda Britannia ha l’Australia tramess tant en l’Emprima Guerra mundiala sco er en la Segunda Guerra mundiala truppas en l’Europa. La sconfitta da l’ANZAC a chaschun da l’emprim engaschament militar dal pajais en la Battaglia da Gallipoli l’onn 1915 vala per blers Australians sco naschientscha da la naziun.
Cun il Statut da Westminster dal 1931 è vegnì concedì formalmain als Dominions da l’Empire l’independenza. Il parlament australian ha però approvà quai pir il 1942. L’emprova da secessiun da l’Australia dal Vest l’onn 1933 ha fatg naufragi.
Suenter la sconfitta britannica en l’Asia l’onn 1942, surtut suenter la crudada da Singapur ed il privel d’in’invasiun da vart dal Giapun, èn las activitads militaras sa spustadas a partir dal 1942 davent da l’Europa vers il continent australian. Pli e pli è l’Australia s’orientada vers ils Stadis Unids sco nov ferm allià. Quai han ins formalisà l’onn 1951 cun la cunvegna d’ANZUS (= Australia, New Zealand, United States).
Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins pratitgà ina politica d’immigraziun activa, la quala ha manà a l’immigraziun en massa nà da l’Europa, e – suenter avair bandunà la politica d’immigraziun alva – er nà da l’Asia e d’autras parts dal mund. Quai ha manà entaifer curt temp a grondas midadas demograficas, ma er a prosperitad economica.
Assimilaziun linguistica
L'assimilaziun linguistica ei igl adattar linguistic d’ina persuna ad in auter lungatg. Quei vul dir s’adattar ad in lungatg ch’ei buc il lungatg mumma. Savens ston emigrants far quei prozess. Era famiglias da lungatg tudestg svizzer che van a habitar en in territori romontsch, talian ni franzos han da far in tal process. Sche quei succeda buc, sa ei dar ina germanisaziun da quels territoris.
Walenstadt
Walenstadt è ina pitschna citad a la riva dal sid dal Lai Rivaun (Walensee). Il toponim Walenstast è ina cumbinaziun da dus pleds tudestgs vegls Wal (ester, betg da lingua tudestga = rumantsch) e Stad (Gestade = Riva). Muntada: Riva dals Rumantschs. Il territori era populà da Rumantschs avant la germanisaziun.
Australia
Populaziun
Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è s’etablida en lingua englaisa sco designaziun per ils Australians la noziun dal linguatg da mintgadi ‹Aussie› sco er la scripziun alternativa ‹Ozzie›.
En general
L’onn 2016 vivevan en l’Australia 23 401 892 persunas.
La cumposiziun da la populaziun australiana reflectescha ils musters d’immigraziun en il pajais. 2,4 % da la populaziun designeschan sasezs almain parzialmain d’origin indigen, radund 92 % èn da derivanza europeica e 7 % da derivanza asiatica. Var 85 % dals Australians cun perdavants europeans èn d’origin britannic resp. irlandais. Ulteriurs pajais d’origin europeics furman Italia (916 121), Germania (898 674), Grezia (378 270), Pologna (170 354), Croazia (126 270), Macedonia dal Nord (93 570) e Serbia (69 544). Ils immigrants asiatics derivan oravant tut da la China, India, Vietnam, Pakistan e Sri Lanka. 79 % da la populaziun discurran englais resp. englais australian. Mintgamai radund 2 % discurran ubain talian ubain ina da las linguas chinaisas.
Dapi ch’ins ha bandunà successivamain ils onns 1960 la politica d’immigraziun ‹alva›, è surtut s’augmentada l’immigraziun nà da pajais asiatics. Ils onns 1990 è la populaziun creschida tras immigraziun per 1,4 % ad onn. Dapli ch’in quart da la populaziun n’èn betg naschids en il pajais. La quota da naschientschas australiana munta a 1,8 uffants per dunna. L’aspectativa da vita sa chattava tranter il 2010 ed il 2015 tar umens tar 80,2 onns, tar dunnas tar 84,4 onns; igl è quai ina da las pli autas en tut il mund. Tar Aborigins è quella per radund 20 onns pli bassa (WHO, 1999). La mortalitad dals uffants munta a 4,7 per 1000 naschientschas. L’onn 2016 era la vegliadetgna mediana 38,6 onns, uschia che la populaziun da l’Australia è ina da las pli giuvnas dal mund occidental.
L’Australia è urbanisada fitg ferm. L’onn 2018 vivevan radund 86 % da la populaziun en citads, surtut en ils gronds centers a la costa dal sidost, sin l’insla Tasmania ed en la regiun da Perth. Il center dal pajais è quasi nunabità.
Indigens
thumb|210px|Impressiun da la cultura dals Aborigins La populaziun indigena dal continent australian sa cumpona dals Aborigins da la terra franca e dals insulars che vivan sin las inslas da la Stretga da Torres tranter Queensland e la Papua Nova Guinea. Avant l’arrivada dals Europeans muntava lur dumber tenor stimaziuns tranter 300 000 e 750 000 umans. Quels na furmavan però nagin pievel unitar, mabain appartegnevan ad in grond dumber da differentas gruppas che cumpigliavan tranter 100 e 1500 umans e che sa differenziavan mintgamai culturalmain ina da l’autra. In dals segns distinctivs culturals furmava la lingua. A l’entschatta da la colonisaziun tras ils Brits l’onn 1788 discurrivan ils pievels indigens tranter 500 e 600 differentas linguas e dialects, las qualas sa laschan attribuir linguisticamain a las linguas australianas ed al melanesian.