cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra fraida
Davosa fasa da la cursa d’armament
miniatura|180px|Ronald Reagen il 1982 Sinaquai han ils Stadis Unids sut Jimmy Carter decidì da boicottar il 1980 ils Gieus olimpics da stad a Moscau. Numerus – ma betg tut ils – stadis dal vest èn s’alliads a quest boicot. En la Guerra da l’Afghanistan han ils Stadis Unids sustegnì ils mujaheddin cun armas e cun intervenziuns dal servetsch secret. Ronald Reagen, il successur da Carter, ha augmentà las expensas d’armaziun dals Stadis Unids sin in nov record. En pli ha el lantschà la Strategic Defense Initiative (SDI), er numnada Program da Star Wars. Cun agid da quest scut da protecziun duevan rachetas strategicas da l’adversari vegnir eliminadas durant il sgol. L’effect dueva esser quel da gudagnar in tal avantatg d’armament envers l’Uniun sovietica ch’il bloc da l’ost vegniva destabilisà economicamain e politicamain. Tenor l’opiniun dal vest vegnivan las capacitads da l’ost da pudair sa prestar in tal chatsch d’armament bainprest ad esser consumadas.
Novas contractivas davart in discharmament èn idas a fin il 1982 a Genevra senza success. Ins n’aveva betg pudì sa cunvegnir davart la definiziun dal term ‹equiliber› areguard las rachetas da mesa distanza en l’Europa Centrala. Suenter il naufragi da las contractivas ha il vest planisà da staziunar ulteriuras rachetas dals tips Pershing II e Cruise Missiles en la Germania dal Vest. Il 1983 ha il parlament tudestg approvà il staziunament da las rachetas da la NATO. A medem temp han dentant cumenzà moviments da protesta che faschevan pli e pli er diever da furmas da resistenza nunviolenta. Tenor retschertgas eran bun dus terzs da la populaziun da la Germania cunter las rachetas. A las bloccadas dals lieus da staziunament han er blers politichers prominents, intellectuals e schizunt generals da l’armada tudestga prendì part. Parallelamain hai dà en la Republica Democratica Tudestga demonstraziuns nunlubidas cunter ils plans da rearmament dal Patg da Varsovia.
Refurmas da Gorbatschow e pass da discharmament
Pervi da la stagnaziun economica en il bloc da l’ost è la direcziun da l’Uniun sovietica stada sfurzada d’iniziar ina midada dal curs. Il nov secretari general dal biro politic, Michail Gorbatschow, ha instradà a partir dal 1985 in program da refurma che steva sut il motto da Perestroika (vieuta en l’economia ed en l’administraziun) e Glasnost (avertadad e transparenza a l’intern e vers anora).
Svilups autonoms en ils pajais da l’Europa Centrala e da l’Ost
Suenter che Gorbatschow ha vieut explicitamain il dies a la Doctrina da Breschnew hai dà differents svilups autonoms entaifer ils pajais dal bloc da l’ost. En Pologna hai dà gia l’avrigl 1988 chaumas betg lubidas. L’avust han lura gì lieu discurs tranter il sindicat scumandà Solidarność e la regenza communista. Il december è vegnì furmà in comité da burgais sut Lech Wałęsa ch’ha fatg uffizialmain politica d’opposiziun. Ils 4 da zercladur 1989 ha il comité da burgais gudagnà las elecziuns dal parlament. In svilup cumparegliabel hai dà en l’Ungaria.
In di suenter la crudada dal Mir da Berlin (9 da november 1989) è il primminister da la Bulgaria sa retratg da tut ils uffizis ed ha fullà via a votaziuns libras. A medem temp han protests en massa manà ad ina vieuta paschaivla en la Tschecoslovachia. Václav Havel ed Alexander Dubček, dus enconuschents critichers dal vegl reschim, èn daventads il nov president resp. schef dal parlament.
A medem temp hai dà en pliras citads da la Rumenia confruntaziuns sanguinusas tranter civilists e schuldada da l’armada resp. dal servetsch secret Securitate. Quests cumbats han custà la vita a var 1000 persunas. Suenter che grondas parts dal militar eran s’associadas als demonstrants, è il dictatur Nicolae Ceaușescu vegnì cità avant in tribunal militar e fisilà.
Revoluziun paschaivla en la RDT, crudada dal mir e reunificaziun tudestga
miniatura|180px|Restanzas dal Mir da Berlin (1990) En la Republica Democratica Tudestga (RDT) è s’intensivada a partir dal fanadur 1989 l’unda da fugitivs. Ils 19 d’avust ha l’Ungaria cumenzà a laschar passar persunas da l’ost senza impediments vers l’Austria – tranter questas er blers fugitivs da la RDT. A Leipzig, e silsuenter er en autras citads da la Republica Democratica Tudestga, han las uschenumnadas demonstraziuns dal glindesdi pretendì ina democratisaziun da la societad («Nus essan il pievel»). Ils 7 d’october ha Gorbatschow visità Berlin a chaschun dal 40avel anniversari da la RDT ed intimà Erich Honecker da surprender ses curs da refurma. La finala è Honecker vegnì relaschà da ses uffizi; e suenter ch’è vegnida annunziada ina liberalisaziun da las prescripziuns da viagiar, han las massas traversà ils 9 da november 1989 ils cunfins a Berlin. La data dals 3 d’october 1990 marchescha la finala la reunificaziun tudestga.
Fin dal dualissem da las superpussanzas
La Charta da Paris dals 21 da november 1990 ha terminà formalmain la Guerra fraida. La Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa – che cumpigliava praticamain tut ils stadis da l’Europa – è s’exprimida a favur dals dretgs umans e per la democrazia sco suletta furma statala. La stad 1991 è er il Patg da Varsovia vegnì schlià.
La dissoluziun da l’Uniun sovietica
Il 1991 ha la renunzia al centralissem sovietic er tutgà l’Uniun sovietica sezza. Al clom d’independenza dals stadis baltics ha Gorbatschow empruvà da respunder cun federalissem ed autonomia parziala. Il putsch d’avust ch’era drizzà cunter las refurmas da Gorbatschow è vegnì abattì tras il pievel ed ha be anc accelerà la dissoluziun dal stadi. La finala è Gorbatschow sa retratg da ses uffizi; la fin dal 1991 è l’Uniun sovietica vegnida schliada. La fin andetga dal l’Uniun sovietica ha fatg surstar er blers observaturs dal vest.
Fögl d'Engiadina
Il Fögl d'Engiadina è stà ina gasetta da l'emna rumantscha per l'Engiadin'Ota. Ella aveva ina tenuta liberalisanta e la finamira da «tgirar la lingua e la cultura rumantscha, oravant tut quella putera».
Istorgia
Il Fögl d'Engiadina è vegnì fundà l'onn 1857 dals reverendas Nicolo Kirchen, Gian Battista Tramèr e Janett Menni e redigì da Mathias Barblan e Simon Caratsch. Johann Thürr e Peter Caprez eran responsabels per la stamparia a Zuoz. L'emprim numer è cumparì il prim da schaner dal 1858.
Ulteriurs redacturs dal Fögl èn stads tranter auter Peter Conradin, Andreas Rudolf e Florian (von) Planta, Johann Rosius à Porta, Simon Tanner, Giachen Danz, Gian Fadri Caderas, Otto Töndury, Otto Schwarz, Enrico «Rico» Tung, Andrea Vital, Jon Guidon e Robert Ganzoni
Il 1940 ha il Fögl d'Engiadina fusiunà cun la Gazetta Ladina al Fögl Ladin che ha pli tard er incorporà Il Giuven Jauer ed è daventà uschia l'emprima gasetta che provedeva l'entira Engiadina e Val Müstair.
Ediziuns digitalisadas
Il Fögl d'Engiadina è ina da las gasettas – e fin ussa l'unica gasetta rumantscha – ch'èn vegnidas digitalisadas en il project da digitalisaziun da la Biblioteca naziunala svizra. La digitalisaziun è il resultat d'ina cooperaziun tranter la Biblioteca naziunala e la Biblioteca Chantunala dal Grischun. Disponiblas èn las annadas 1887 fin 1939. Dal temp avant il 1887 n'han ins gì avunda numers, uschia che la Biblioteca naziunala ha relaschà in appel da metter a disposiziun singuls numers u entiras annadas da quel temp.
Las annadas 1859, 1860, 1861 (senza ils emprims trais numers) e forsa autras èn disponiblas sin Google Books.
Domat
Domat ha bleras baselgias. Quellas mussan ils differents stadis co la vischnanca è carschida. La pli veglia baselgia è quella da Sogn Pieder al pè da la Tuma Castè. Al possess da la vischnanca da Domat tutga era l‘Alp Ranasca sur Pigniu.
Enconuschenta lunsch enturn è la vischanca da Domat pervia da sias dudesch tumas.
Enfin l'entschatta dal 20. tschientaner discurriva la gronda part da la populaziun rumantsch. Davent da la secunda mesadad dal 20. tschientaner è vegnì discurrì adina dapli tudestg.
Ramadan
Il ramadàn (arab: رمضان, ramaḍān «il (mais) chaud») è il mais da gigina dals Muslims ed il novavel mais dal chalender lunar islamic. Tenor la cardientscha islamica è il Coran vegnì tramess giu en quest mais. Il mais precedent en il chalender lunar islamic è il scha'ban, il seguent è il schawwal.
La festa da la fin dal giginar (arab: id al-fitr, tirc: Ramazan bayramı u şeker bayramı «festa dal zutger» en la lingua dal mintgadi) a la fin dal ramadan e suenter la festa d'unfrenda il pli aut firà islamic.
Uors
Uors ha differentas muntadas:
Gion Not Spegnas
Gion Not Spegnas (Otto Spinas, * 27 da favrer 1888 a Tinizong; † 16 da fanadur 1971 a Tinizong) è stà in scriptur rumantsch (lirica, drama) e promotur da la lingua e publicistica surmirana.
Vita
Gion Not Spegnas è naschì l’onn 1888 a Tinizong sco figl da Gion Franzestg Spinas e da Helena Maria nata Augustin. Areguard la furmaziun resp. activitad da gudogn principala sa lascha il curs da vita da l’autur sutdivider en trais periodas principalas:
Vers la mesadad da la segunda perioda da vita, pia cur che Spegnas era anc ‹randulin›, ha cumenzà ses engaschament a favur da la lingua e cultura rumantscha:
Medemamain dal temp che Spegnas era anc emploià durant las stagiuns sco concierge, ha el surpiglià emprims uffizis communals. Sia carriera politica dueva alura culminar suenter ses return en patria il 1935–1943 sco president dal circul e deputà catolic-conservativ en il Cussegl grond.
Suenter ses return en patria ha Spegnas maridà l’onn 1932 Elma Luisa nata Bühlmann, oriunda da Delemunt, e fundà famiglia. Suenter la mort prematura da sia dunna (1940) ha el terminà la carriera politica ed è sa deditgà a l’educaziun da ses trais uffants.
Gion Not Spegnas è mort ils 16 da fanadur 1971 a Tinizong en la vegliadetgna da 83 onns.
En ses agens pleds
thumb|thumb|220px|Impressiun da Tinizong Sut il titel ‹In tgit enavos sin mia vita› è cumparida en la periodica ‹Noss Sulom› dal 1965 ina curta autobiografia da l’autur. Transponida en rumantsch grischun sa cloma quella sco suonda:
«Bun damai: Jau sun da Tinizong ed hai ils 27 da mars 1888 per l’emprima giada fatg sentir mia ferma vusch en quella modesta, ma veglia vischnanca romana, la quala è anc oz mia dimora.
*
Avend sursiglì durant la scola primara duas giadas ina classa, sun jau arrivà en la scola secundara cirquitala a Cunter sco il Benjamin ed hai fatg là l’examen per la davosa classa. Per ma defender da pli gronds e giagliards, aveva jau procurà per ina guardia persunala, la quala aveva d’entrar en funcziun tenor basegn.
Silsuenter hai jau absolvì en 3 onns 4 classas mercantilas al collegi s. Michel a Friburg. Avend chattà or che mes bab aveva d’emprestar raps per pajar mes studi, hai jau fatg curtas e sun ì en Engalterra per pudair tant pli spert gudagnar mez, enstagl d’engrevgiar la famiglia. Jau pens anc adina cun ina tscherta melanconia vi da l’adia tar il prefect dal collegi, il qual m’ha embratschà cun malavita schend che jau avess stuì ma confidar ad el avant che prender questa decisiun, pertge ch’el avess gugent emprestà il daner sut bunas cundiziuns.
Suenter trais mais a Ramsgate en ina scola privata, hai jau vulì gudagnar giu la scola en servetsch privat sco footman, tschertgond entant ina plazza da biro en in hotel svizzer.
Suenter esser vegnì pladì sco secretari en il Grand Hotel a San Murezzan, hai jau bandunà l’Engalterra. Il patrun na ma vuleva betg laschar ir, avend gist fatg far ina chara livrea sin mesira, e la patruna è sa vinditgada cun ma metter en mal tar la direcziun da San Murezzan, il pli spert ch’ella è vegnida sisur l’adressa tras la cuschiniera. Arrivà a chasa, hai jau chattà la communicaziun da San Murezzan che jau na dovria betg entrar.
Ma turpegiond da star a chasa senza plazza, hai jau stuì acceptar il post anc liber da portier da notg al Kulm a San Murezzan. Tras quest schabetg fatal hai jau stuì cuntinuar sin quella via e sun stà durant 20 onns concierge en grond hotels d’emprima classa en Svizra ed a l’ester (Grand Hotel Bellaggio).
Quai hai jau fatg fin che Tinizong ha duvrà il sulom patern per engrondir il santeri. Lez mument hai jau cumprà ina chasa nova cun butia. Suenter curt temp hai jau fundà ina societad da consum cun butia en mes dachasa ed hai administrà quest affar durant 27 onns, fin tar sia schliaziun.
Durant quel temp sun jau schluità vi en la politica. Uschia sun jau stà duas giadas mastral da Tinizong, 20 onns actuar dal tribunal districtual d’Alvra, commember dal cussegl da scola secundara e primara, 12 onns derschader cirquital e silsuenter 8 onns president dal circul e deputà en il Cussegl grond, nua che jau sun stà permanentamain en la cumissiun da gestiun, la quala jau hai er presidià.
Ma quests raps (ils cumins han dà en tut be 1000 frs.) n’han la finala tanschì gnanc per il tetgal, uschia che nus avain stuì ans cuntentar lez mument da francar las curunas da la miraglia e far da nov il tetg da la tur, sper cumprar insatge terren enturn quella. Ils 2000 francs ch’èn restads, avain nus alura mess per pli tard en in cudeschet da spargn e surdà quels a mes successur, cun la recumandaziun da lavurar vinavant en mes senn. Ed il comité per la represchentaziun dal drama ‹Banadetg Fontana› è oz d’accord d’applitgar tut il retgav net per la finamira surmenziunada.
Pir l’onn 1932 sun jau ma decidì da fundar famiglia. Mia buna consorta, Elma Luisa Bühlmann da Delsberg, ha gia stuì ans bandunar l’onn 1940, laschond enavos 3 uffants pitschens, ina mattatscha e dus mattatschs.
Jau hai alura stuì declerar sin Cumin grond che jau haja uss in dubel pensum da famiglia e stoppia ma distatgar dals affars publics.
L’onn 1922 sa cussegliavan inspectur Tona Sonder, president Andrea Steier ed jau areguard la naschientscha d’‹Igl Noss Sulom›, per preschentar il noss surmiran a la Lia rumantscha gist fundada sco lingua litterara aduala als auters idioms, sco er per purtar quel en mintga famiglia surmirana sco il meglier e pli adattà med cunter l’invasiun linguistica estra.
Ils dus amis pli vegls m’han surdà dalunga il pensum da represchentar la sparta poetica da l’annuari planisà. Vus pudais pensar quant perplex che jau era, essend che jau n’aveva betg anc scrit ina suletta poesia e na saveva insumma betg, sche jau dastgia acceptar in mandat sin terren anc virginal, destinà da vegnir arà, tant pli che jau era absent dapli che la mesadad dal temp. Suenter in silenzi pli lung hai jau la finala ditg: «Sche vus cartais che vus n’hajas betg d’as enriclar in di, sche vi jau far il mes d’as cuntentar.» Pover poet per forza – ch’avess andetgamain gì da sgular! – Tuttina era jau internamain entusiasmà en vista a la visiun che quest isch avert ma purscheva.
Noss idiom n’aveva da lez temp anc nagina poesia originala. Per arar enturn quest er surmiran criv, hai jau cumenzà a far sultgs cun chavadas fitg modestas, sco ch’ils emprims Suloms raquintan. Bainspert han auters cumenzà e cuntinuà d’arar – er per betg leventar antagonissems da concurrenza, hai jau pudì chalar, lavurond però vinavant per mamez, tenor gust ed impuls che sa deva.
La critica litterara lascha valair be quai ch’è artistic. Ed artistic numna ella er quai ch’è qua e là nagut auter che passiun zuppada, en tschertga d’in’expressiun giavinanta. Jau hai savens e sapientiv unfrì quest idol ad in intent educativ, evitond tut pled, patratg u maletg che pudess stgandelisar.
En vista al stupent idealissem ch’animescha ils pli giuvens, dastgain nus bain er sperar sin cuntinuaziun fritgaivla e sin novs recruts per il mantegniment e svilup da nossa clera e sonora lingua surmirana, a pèr cun ils frar dal Rain e da l’En. Damai che la lingua fa part da noss’olma immortala, ha er ella da mussar ch’ella cuzza enavant, malgrà sia debla extensiun. Perfin sch’ella avess da suttacumber sin sia via tras ils tschientaners, sto e po ella viver vinavant sco perditga culturala indestruibla, degna da noss megliers sforzs, sumegliant al latin che viva er vinavant, anc ditg suenter la mort da ses exponents, sumegliant er al grec che viva vinavant en nossas scolas autas, sulettamain en virtid da sia tradiziun litterar-culturala.»
Ovra litterara
thumb|thumb|170px|Il chastè da Riom sco ch’el sa preschentava avant il 1973 Sco resumà en ‹Rosas e Spegnas IV›, sa cumpona l’ovra da Gion Not Spegnas da las suandantas parts:
Poesia: Diversas poesias cumparidas en ils organs da l’URS: ‹Igl noss Sulom›, ‹Calender Surmiran›, ‹Pagina da Surmeir›; trais toms poesias: ‹Rosas e spegnas›, ediziuns da l’URS: tom I (1951), tom II (1954), tom III (1963); ‹En fasch speias›, poesias, ediziun da l’URS per il 80avel anniversari (1968); ‹Rosas e spegnas IV›, 1989.
Prosa: ‹An pelegrinadi a Roma›, descripziun d’in viadi a Roma a chaschun da l’onn sontg 1925 (Glion, 1926); ‹Benedetg Fontana›, drama cumparì en ‹Igl noss Sulom› (1929); varsaquants tractats ed artitgels pli curts en ‹Igl noss Sulom› ed en il ‹Calender Surmiran›; ‹En tgit enavos sen mia veta›, curta autobiografia cumparida en ‹Igl noss Sulom› (1965); autobiografia voluminusa ‹L’istorgia d’ena veta›, extract cumparì en ‹Rosas e spegnas IV›, 1989. Il 2021 èn ils texts ‹Fragments or da l’istorgia d’ina vita› ed ‹En pelegrinadi a Roma› er cumparids en rumantsch grischun (cf. qua).
En l’introducziun da l’ediziun postuma ‹Rosas e Spegnas IV›, realisada per incumbensa da l’Uniun Rumantscha da Surmeir a basa dal relasch litterar da l’autur, scriva il redactur Faust Signorell:
L’Uniun rumantscha da Surmeir ha decidì da commemorar ses premurà cunfundatur a chaschun dal tschientavel anniversari da sia naschientscha e qua tras clamar en memoria l’ovra litterara e l’operar d’in da ses fervents commembers trapassads. Ella ha incumbensà il sutsegnà da repassar il relasch litterar da Gion Not Spegnas e da far ina schelta da sias poesias nunedidas ed in extract da si’autobiografia.
Gion Not Spegnas aveva gia scrit sez in’introducziun per in eventual quart tom da sias ‹Rosas e spegnas›, en la quala el di: ‹Sche vus chattais en mias poesias in mez tozzel che pon vegnir renconuschidas sco vairamain bunas, tant en furma sco en patratg, e forsa anc in pitschen rest interessantas, vi jau esser cuntent.› E per franc ch’il lectur las chatta, dapli che mo in tozzel, cunzunt cur che Gion Not Spegnas reflectescha sur da la vita, da sias cruschs e travaglias, da sias sentupadas e da las experientschas fatgas cun ils conumans.
Legend las poesias da Gion Not Spegnas sa persvadan ins ch’el na saja betg naschì poet, di Reto R. Bezzola en sia ‹Litteratura dals Rumantschs e Ladins›, ed ins possia s’imaginar cun tge fadia ch’el metta en rima ses sentiments, sias impressiuns, sias observaziuns, ses patratgs. E che quella fadia ha purtà fritg, documentescha surtut la lingua da Spegnas, ina lingua metallica, argientada, glimada ed enritgida cun expressiuns emprestadas da las autras linguas neolatinas. Da questa lingua d’in’eloquenza genuina ha mintgin pudì sa persvader udind Gion Not Spegnas sco oratur a quella u l’autra chaschun, ina lingua che fascinava e captivava l’auditur. Ed insatge da questa lingua udin nus er en ses text autobiografic ‹Fragments d’ina vita›.
Matran
Matran è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Gion Not Spegnas
Ovra litterara
Forsa avess Spegnas stuì sa fatschentar pli intensivamain da la prosa che sa restrenscha a duas ovras pli grondas, numnadamain a ses drama ‹Benedetg Fontana› ed a la descripziun d’in viadi a Roma cun il titel ‹In pelegrinadi a Roma›, ed a varsaquants tractats ed artitgels cumparids en ils organs da l’URS. Il motiv, daco ch’el n’ha betg scrit dapli prosa numna el sez: ‹Oravant tut stoss jau respunder als amis che m’intimavan da scriver novellas e romans. Sco um d’affars aveva jau da far auter che da scursalar enturn sin lais da fantasia, e temp e vigur ma mancavan per la concentraziun prolungada, basegnaivla per lavur fritgaivla da questa natira.› (Or da l’introducziun menziunada survart).»
Poesia
Gion Deplazes caracterisescha la poesia da Spegnas sco suonda: «Gion Not Spegnas era ina persuna plitost retratga, introvertida e fitg sensibla, francada en in fund cristian. Sia lirica è creschida da quest fund ed è ina poesia plitost reflectada che spontana. En sias ‹Rosas e spegnas›, ina rimnada da poesias cumparidas en ils differents organs rumantschs, reflectescha il poet ses patir e franchescha quel en maximas da la vita religius-cristiana.»
E Reto R. Bezzola cumplettescha: «Dapli ch’el tschertga e dapli ch’il program da far ‹rimas› per sustegnair il moviment dal rumantsch en Surses fa lieu al basegn da dar expressiun a ses agens sentiments en ina furma che n’è betg be simpla communicaziun cun in auter, mabain expressiun durabla d’in discurs cun sasez. Uschia na fai betg smirvegliar che var in terz da las poesias èn deditgadas a meditaziuns, a dumondas davart ils princips morals da la vita cun ses bun e ses mal. Il fund religius dal poet na manca betg, ma el cumpara adina senza insistenza. La natira, uschè centrala en la poesia lirica rumantscha, è per il solit be il punct da partenza per la meditaziun.»
Drama
Il drama istoric ‹Benedetg Fontana› è vegnì publitgà il 1929 en la revista ‹Igl noss sulom› e represchentà per l’emprima giada ils 22 d’avust 1964 davant il chastè da Riom (resp. en ina versiun modifitgada gia il 1950 a Tinizong). I sa tracta d’in drama patriotic cun numerusas persunas istoricas enturn l’erox Benedetg Fontana, ed autras inventadas, en tut radund 70 persunas.
L’autur preschenta la situaziun politica militara dal 1498/99 ed il privel che Heinrich Hewen, in ester, cedia dretgs e pajais en l’Engiadina Bassa, Val Müstair e Vnuost als Austriacs. Perquai èn las Trais Lias s’alliadas cun ils Confederads, senza salidar l’uvestg. Sut il commando da Conradin de Marmels attatgan las truppas grischunas alura ils austriacs gia avanzads. Cur che de Marmels sa mussa sco traditur, vegn Fontana elegì cumandant da las truppas. Ils Grischuns gudognan la battaglia decisiva a la Chalavaina, Fontana, blessà mortalmain, daventa l’erox popular grischun.
Lia Naira
La Lia Naira d'eira ün comitè d'acziun cunter la construcziun dad implants idroelectrics in Engiadina Bassa i'ls ons 1950.
Organisaziun
Exponents da la Lia Naira d'eiran il magister, liriker e protectur da l'ambiaint Armon Planta da Sent (1917 - 1986), Giachen Arquint da Zernez (1905 - 1972) e Men Rauch da Scuol (1888 - 1958) sco redacter dal Fögl Ladin.
I daiva üna gruppa da passa 200 abitants da l'Engiadina Bassa chi vaiva suottascrit la proclamaziun da «l'otra vusch». Al center da l'organisaziun d'eiran però be circa 20 persunas activas chi scrivaivan artichels o recuors. Quistas persunas d'eiran rapreschantants d'ün'Engiadina Bassa academica. Üna gronda part, nempe set persunas, d'eira activa sco scripturs o almain sco traducturs.
Böts
La Lia Naira ha cumbattü cunter ils implants idroelectrics progettats da las Ouvras electricas d'Engiadina (OEE) i'ls ons 1950. Integrats i'ls progets da las OEE d'eiran l'En, il Spöl ed il territori dal Parc Naziunal Svizzer.
Ün dals argumaints da la Lia Naira d'eira chi haja cumanzà il temp da l'energia atomara e cha la devastaziun da la natüra tras la construcziun da serras ed implants idroelectrics nu saja plü acceptabla.
Bleras persunas activas our da la Lia Naira vezzaivan ün connex tanter la devastaziun da la val cun implants idroelectrics, l'immigraziun dad esters e la perdita da la lingua rumantscha. Il discuors d'eira per gronda part patetic, quia ün exaimpel our dal Fögl Ladin:
Il Fögl Ladin cun Men Rauch sco redacter d'eira l'organ da publicaziun il plü important da la Lia Naira. Oter co in Engiadina, d'eira l'incletta pels böts da Lia Naira in Grischün plütost pitschna.
Situaziun da partenza
Dal 1950 fin 1970 sun gnüdas fabrichadas 27 serras i'l chantun Grischun e 63 serras i'l rest da la Svizra: i d'eira conjunctura ota dals ouvras idroelectricas in Svizra. Quista euforia ha provochà üna discussiun intensiva a reguard l'ambiaint e sia protecziun.
Dal 1943 han duos consorzis cumanzà a planisar progets in Engiadina Bassa. Fingià in quels ons as radunaivan ils prüms cumbattants cunter las ouvras electricas, amo na suot il nom da «Lia Naira», ma sco «comitè d'acziun».
Contrat internaziunal cun l'Italia
Ils consorzis da planisaziun han fusiunà dal 1954 e fuormà l'«Engadiner Kraftwerke AG». Davo es dvantà il proget d'üna serra per il Lai da Livign plü concret:
Il Spöl cuorra tras il parc naziunal e lung da seis cunfin sün circa 6 km, da la val da Livign bod fin a Zernez. I's laiva ütilisar las auas dal Spöl dalönch innan. Adonta chi'd existivan progets dad üna serra pel Spöl cumplettamaing sül territori da la Svizra daspö il 1919, d'eira plü radschunaivel da fabrichar üna serra al Punt dal Gall illa val da Livign, dimena sül territori Talian. Perquai ha la Svizra elavurà ün contrat internaziunal cun l'Italia davart l'ütilisaziun dal Spöl. Il Cussagl naziunal ha acceptà il contrat als 27 settember 1957 cun 143 cunter 2 vuschs ed il Cussagl dals stadis ha acceptà als 18 december 1957 cun 31 cunter 0 vuschs.
Naschentscha da la Lia Naira
Il comitè ha portà il nom Lia Naira davent dals 10 favrer 1957: aderents da las ouvras electricas han fat schnöss dals activists dal comitè d'acziun ed han titulà il comitè sco «Lia Naira» perche cha'ls activists hajan fat lur radunanzas la not. Ils activists han acceptà quist surnom da lur contrahents sco lur nom ufficial duos eivnas plü tard.
Iniziativa e referendum
La Lia Naira ha chaschunà ün'«Iniziativa federala per il mantegnimaint dal Parc Naziunal Svizzer». Independentamaing da quist'iniziativa ha la Lia Naira organisà ün referendum cunter il contrat internaziunal tanter la Svizra e l'Italia. Als 24 marz 1958 ha la Lia Naira inoltrà 86949 signaturas per il referendum. La plü gronda part da las signaturas derivaiva dals chantuns da Turich (24'503) e da Berna (14'204), ils abitants dal Grischun han contribui be 646 signaturas. Sül plan naziunal collavuraiva la Lia Naira cul Comité Rheinau.
Votaziun
Illa votaziun federala dals 7. december 1958 han üna majorità da 75.2% e tuot ils 25 chantuns (amo sainza il chantun Giura) decis a favur dal contrat internaziunal dal Spöl cun l'Italia, dimena cunter ils böts da la Lia Naira. Eir ün majorità da 88.2% dals votants dal Grischun ha votà pel contrat e cunter la Lia Naira. Il sulet cumün chi ha refüsà il contrat dal Spöl d'eira Sent, ma be ün sesavel dal l'Engiadina intera ha votà tenor ils böts da la Lia Naira.
Fin
Davo la votaziun ha la Lia Naira trat inavo l'iniziativa per il mantegnimaint dal parc naziunal e s'ha schliada.
La construcziun da la serra per il lai da Livign ha cumanzà i'l 1962, l'inauguraziun da las ouvras electricas ha gnü lö dal 1971.
Litteratura
David Truttmann: ''Die andere Stimme aus dem Unterengadin. Die Lia Naira und ihr Widerstand gegen den Bau der Engadiner Kraftwerke''. Dissertaziun Turich, 2009 (riassunt rumantsch: Annalas, 122/2009, 177-217).
Yverdon-les-Bains
Yverdon-les-Bains, savens era mo Yverdon, è ina vischnanca politica svizra dal chantun Vad. Ella è la chapitala dal district Jura-Nord vaudois.
Wettingen
Wettingen è ina vischnanca svizra dal. Ella è situada en il district Baden. Wettingen è cun 20'000 abitants la vischnanca la pli gronda da l'Argovia. La vischnanca giascha al flum Limmat.
Chariels
Ils chariels (Acari) furman ina sutclassa dals arachnida entaifer il tschep dals artropods (Arthropoda). Cun radund 50 000 spezias enconuschentas en 546 famiglias furman els la pli gronda gruppa entaifer ils arachnida. Damai ch’appartegnan als chariels ils artropods ils pli pitschens, pon ins supponer che bleras spezias n’èn anc betg vegnidas scuvertas.
Caracteristicas
Entant ch’ils filiens vivan exclusivamain sco animals da preda ed han tuts pli u main la medema anatomia, sa differenzieschan ils chariels bundant pli ferm tranter pèr. Ils pli pitschens chariels han ina grondezza da 0,1 millimeters. Ils pli gronds èn ils raischens (u zeccas) dals quals las femellas pon vegnir fin 3 centimeters grondas cura ch’ellas èn tschitschadas plain sang. Sco ils filiens che fan taila disponan er ils chariels dad otg chommas, cumbain ch’els han en stadi da larva savens be sis chommas.
Chariels èn per gronda part animals relativamain plauns; perquai sa laschan els savens transportar d’auters animals – sco per exempel insects – per pudair surmuntar distanzas pli grondas. Durant far quai tschitschan tschertas spezias da chariels liquids dal corp da lur animal ospitant.
Bain datti chariels che fan diever da la vesida per far chatscha sin preda viventa; ina gronda part da las spezias èn però tschorvas. Ils egls centrals dals arachnids na cumparan en general betg tar ils chariels, ubain ch’els èn s’unids tar in sulet egl. Tut en tut chattan ins tar chariels in dumber dad egls da nulla enfin tschintg.
Derasaziun
thumb|210px|Galas da chariels sin in fegl d’ischi Chariels han colonisà ils pli differents spazis da viver. Radund la mesadad da las spezias vivan en la terra; sut cundiziuns optimalas cuntanschan ils chariels ina spessezza da colonisaziun d’intgins tschientmilli exemplars per meter quadrat. I dat però er spazis da viver fitg spezials sco per exempel il lom da schimgias, las foras-nas d’utschels u averturas da tracheas d’insects. Er la gronda part dals umans porta cun sai chariels, per exempel a las ragischs dals chavels.
Parasits en l’agricultura
Sco gia ditg viva la gronda part da las spezias en la terra, nua ch’ellas contribueschan a moda essenziala a la furmaziun da humus. Tuttina vegnan intginas spezias da chariels consideradas sco insects cun effects nuschaivels sin l’agricultura. Quels pon per exempel cumparair en magazins da granezza u da farina (chariel da farina, Acarus siro).
Cun pesticids èsi relativamain grev da cumbatter chariels, damai ch’ils animalets disponan d’ina gronda forza da resistenza. Perquai fa la perscrutaziun pli e pli diever da metodas alternativas. Uschia vegn per exempel empruvà da midar la consistenza da bacterias a l’intern dals chariels per reducir uschia la forza da resistenza da quels.
Chariels che chaschunan malsognas
thumb|220px|Chariel da varroa sin in avieul Malsognas che vegnan chaschunadas da chariels vegnan numnadas acariosas.
Las secreziuns dals chariels da pulvra pon chaschunar tar l’uman allergias da pulvra. Na sa laschan tals allergichers betg tractar, sa sviluppa tar ina gronda part dad els suenter in temp asma.
Ils chariels da gruscha (Sarcoptes) foran chanals en la pel da lur animal ospitant e deponan là lur ovs. Tar ils pertutgads chaschuna quai in ferm murdim. Las larvas che sortan dals ovs mainan tar l’uman u tar animals a la scabia (fam. gruscha u rugna).
Chariels da folliculs (gener Demodex) vivan en ils folliculs da mammals. Demodex canis viva en la pel da blers chauns; tar la tipica malsogna da la pel vegni però be tar chauns ch’han ina flaivlezza dal sistem d’immunitad. Demodex folliculorum è da chattar tar tut ils umans sco abitant nunprivlus dals folliculs e da la pel, nua ch’el sa nutrescha surtut da grass, ma er da bacterias.
Chariels da plimas vivan a moda parasitara en las plimas d’utschels.
Chariels che transmettan malsognas
Intginas spezias da chariels pon transmetter tras lur morsa tifus, tschertas sorts da la virola u autras malsognas. Ils represchentants dal suturden dals raischens pon transmetter cun tschitschar sang malsognas privlusas sco borreliosa u encefalitis (inflammaziun da las paletschas dal tscharvè).
Chariels sco animals utils
Blers chariels da preda vegnan resguardads sco animals utils, damai ch’els cumbattan en l’agricultura, la viticultura e l’orticultura insects nuschaivels. Per quest intent vegnan els cultivads en serras sut cundiziuns controllads. In’utilisaziun da chariels sco animals da niz ha lieu tar la producziun dal ‹chaschiel da chariels› (Milbenkäse), ina spezialitad dal stadi federativ tudestg Saxonia-Anhalt.
Sistematica
thumb|200px|Er ils raischens appartegnan als chariels Ils sis urdens dals chariels vegnan subsummads en dus sururdens:
Cumprovas fossilas
En l’ambra terziara (t.a. da derivanza batica e dominicana) cumparan chariels vaira savens. Cumprovas pli veglias èn percunter extremamain raras e per il mesozoicum mancavan ellas fin avant curt dal tuttafatg. Il chariel Protacarus crani or dal devon scot vala sco pli vegl fossil da quest taxon ed a medem temp sco suletta cumprova d’in chariel or dal paleozoicum. L’onn 2012 han ins chattà en ambra dal trias che deriva da las Dolomitas dus exemplars d’ina vegliadetgna da 230 milliuns onns. I sa tracta da represchentants da duas differentas spezias entaifer ils chariels da gala (Eriophyidae). Las furmas fossilas sa distinguan per ordinari be pauc da lur parents recents; perquai supponan ils palezoologs che l’evoluziun saja stagnada relativamain baud tar ils chariels.
Per approfundar: Ils chariels da pulvra
Ils chariels da pulvra (Dermatophagoides) furman in gener entaifer la famiglia Pyroglyphidae ch’appartegna a l’urden dals Sarcoptiformes. En tut il mund han fin uss pudì vegnir cumprovadas radund 50 spezias da la famiglia Pyroglyphidae, da las qualas 13 vivan en la pulvra (ma be sis u set a moda fitg frequenta). I dat però numerusas autras spezias da chariels che pon viver en chasa, spezialmain bleras en las tropas. Il spazi da viver oriund dals chariels da pulvra furmavan gnieus d’utschels. Da là èn els arrivads en ils abitadis dals umans e sa derasads en tut il mund. thumb|220px|Chariels da pulvra (Dermatophagoides pteronyssinus) Las spezias las pli frequentas en l’Europa èn Dermatophagoides pteronyssinus e Dermatophagoides farinae. In’ulteriura spezia ch’è fin uss savens vegnida scumbigliada cun farinae è Dermatophagoides microceras.
Caracteristicas
Chariels da pulvra han ina grondezza da 0,1 fin 0,5 mm ed èn da colur alva. Lur corp è surtratg cun zaidlas. D’autras spezias da chariels da l’Europa Centrala e dal Nord che vivan en chasas sa differenzieschan els tras lur mantè (Cuticula) cun finas sdrimas (tar las spezias da la famiglia Glycyphagidae è quel glisch u munì cun papillas, ils Tarsonemidae portan plattas che sa cuvran). Dal gener Euroglyphus (cun la spezia Euroglyphus maynei) che viva medemamain en chasas sa differenzieschan els tras la lunghezza da duas zaidlas vi dal corp e la mancanza d’ina platta sclerotisada sisum quel.
Survista
Il num scientific Dermatophagoides signifitga ‹magliapel›. Chariels da pulvra sa nutreschan da stgaglias da la pel, da las qualas l’uman perda mintga di tranter 0,5 ed 1 gram. A stgaglias pli veglias, vegnidas in pau bletschas, vegn dà la preferientscha envers stgaglias frestgas. Areguard la dumonda, schebain stgaglias infestadas cun bulieus da miffa dal gener Aspergillus vegnian preferidas datti indicaziuns cuntradictoricas. Tenor in studi reducescha il bulieu la durada da vita e la rata da multiplicaziun dals chariels. Quest effect sa volva però a lunga vista: populaziuns da chariels senza contact cun il bulieu na pon betg surviver sur in pli lung temp. Probablamain retiran ils chariels dal bulieu substanzas nutritivas essenzialas.
Ciclus da vita e multiplicaziun
Chariels da pulvra èn da schlattaina separada; ils mastgels èn cleramain pli pitschens che las femellas (las femellas cuntanschan in pais da 5,8 micrograms, ils mastgels da 3,5 micrograms). Suenter la copulaziun deponan las femellas ils ovs, però betg sco cuada, mabain cun deponer sur in pli lung temp singuls ovs. La durada da vita da las femellas dependa fermamain da la temperatura e da l’umiditad da l’aria, en pli sa differenziescha quella da spezia tar spezia e tanscha da 30 fin 100 dis. Durant quest temp deponan ellas tranter 40 ed 80 ovs. Dals ovs sorta in’uschenumnada deutonimfa (er numnada larva); quella sa transfurma en ina tritonimfa, da la quala sa sviluppa l’animal creschì. Ils chariels percurran pia dus stadis da larva. Mintga transfurmaziun è colliada cun ina perioda da ruaus da differenta lunghezza, durant la quala l’animal è bundant pli resistent cunter influenzas da l’ambient. La durada da l’entira perioda da vita da l’ov fin a l’animal ch’è sexualmain madir po variar fitg ferm; sut bunas cundiziuns dura quest svilup 30 fin 50 dis, tar temperaturas pli bassas po el però er s’extender sur var 120 dis. Animals ch’èn pronts da sa paregliar chattan in l’auter cun agid da feromons.
Moda da viver e spazi da viver
thumb|200px|‹Chariel da pulvra american› Chariels da pulvra cumparan praticamain be en abitaziuns d’umans; or en il liber na pon els per ordinari betg surviver. Per la vita al liber datti be paucas indicaziuns e cumprovas, p.ex. la derasaziun en gnieus d’utschels. Abitaziuns vegnan recolonisadas tras chariels che sa chattan en la vestgadira. La pli gronda cumpart da chariels da pulvra sa chatta en ils letgs, e quai tant en la matratscha sco er en il tarpet e plimatsch. In ulteriur lieu cun in’auta spessezza da chariels furman mobiglias pulstradas. En tarpuns sa chattan percunter normalmain be paucs chariels. Er en auters substrats sco per exempel en vegls cudeschs poi dar autas spessezzas da la populaziun. La pli auta concentraziun insumma è da chattar en matratschas e plimatschs, perquai ch’igl ha là bleras stgaglias da la pel sco nutriment ed avunda umiditad: In uman che dorma evapurescha per ura radund 40 g aua en furma da flad e da suaditsch; da la pel sin la matratscha arrivan mintga notg 180–220 g, sin il plimatsch 15–20 g.
Effect da l’umiditad da l’aria sin la survivenza
Las cundiziuns optimalas da las duas spezias las pli frequentas Dermatophagoides pteronyssinus e Dermatophagoides farinae èn in pau differentas. D. farinae preferescha lieus in pau pli chauds e supporta pli gronda sitgira (l’optimum giascha tar 25–30 °C e 70–75 % umiditad relativa, envers 15–20 °C e 75–80 % umiditad relativa tar D. pteronyssinus). Questa spezia è perquai pli frequenta en blers lieus dals Stadis Unids – e porta uschia magari il num ‹chariel da pulvra american› – entant che la spezia-sora dominescha per exempel en l’Engalterra pli frestga ed umida. Dentant cumparan savens tuttas duas spezias e tut tenor il spazi da viver po dominar quasi dapertut tant l’ina sco er l’autra spezia.
Omaduas spezias basegnan per viver in’umiditad da l’aria relativa da 73 % u dapli. Alura pon ellas numnadamain prender si or da l’ambient aua da contact u vapur d’aua. Pervi da la gronda surfatscha perdan ellas però er bler aua. Sut 50 % umiditad da l’aria relativa na pon ellas betg surviver ditg ed er valurs levamain pli autas reduceschan marcantamain tant la reproducziun sco er la vitalitad. Dapi daditg parevi perquai plausibel da reducir la spessezza da chariels cun sbassar l’umiditad da l’aria. Da l’autra vart èn avant maun numerusas cumprovas ch’i basta als animalets gia d’avair ina perioda relativamain curta da trais uras a di cun in’umiditad da l’aria pli auta.
Effect allergen
Substanzas che pon manar ad allergias èn cuntegnidas en ils excrements, ils ovs e las restanzas da chariels. Quellas sa repartan sco pulvra fitg fina (grondezza da las particlas ca. 35 µm), vegnan respiradas e pon manar ad allergias. Sco chariels che pon chaschunar allergias èn enconuschentas quatter spezias, surtut D. pteronyssinus, ma er D. farinae, D. microceras e D. siboney. Radund 10 % da la populaziun e 90 % dals asmatichers èn allergics sin chariels da pulvra u sin autras spezias da chariels che vivan en chasa.
Schleswig-Holstein
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Schleswig-Holstein thumb|200px|Schleswig-Holstein Schleswig-Holstein è in pajais federativ da la Germania. Sia chapitala è Kiel.
Geografia
La surfatscha dal pajais cuvrescha 15.799,38 km².
Cottens (FR)
Cottens ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
See/Lac (district)
Il District dal See/Lac (tudestg: Seebezirk, franzos: District du Lac) è in district dal chantun Friburg.
Geografia
Il district dal Lai sa chatta en il Pajais dals Trais Lais. In da quels trais lais è il Lai da Murten, che dat il num al district.
Istorgia
Dapi la construcziun da la strada sur Courtepin (1814–35) e quella sur Gurmels (1859–68) è il territori dal district collià cun Friburg.
Il 1876 è vegnida inaugurada la viafier da la Broye ed il 1897 la lingia Murten–Friburg.
Lètg per pèrs da la medema schlattaina
La lètg per pèrs da la medema schlattaina, u "lètg pur tuts", avra la lètg er per pèrs omosexuals. La lètg per pèrs da la medema schlattaina exista oz en 33 pajais. In oters pajais (Cipra, Croazia, Estonia, Grezia, Italia, Liechtenstein, Monaco, Montenegro, San Marino, Tschechia, Ungaria), ellas ed els han sulettamain la pussaivladad da laschar registrar lur partenadi
Oz na pon duas dunnas u dus umens betg maridar in oters pajais.
Andorra, Chile, Cuba e Svizra vulan avrir la lètg perpèrs da la medema schlattaina.
Dapi l’avrigl 2001 èn admessas en ils Pajais Bass lètgs da medema schlattaina. Cun quai èn ils Pajais Bass stads l’emprim stadi en tut il mund ch’ha surpassà il status dal partenadi registrà da pèrs omosexuals stgaffind in urden da dretg per relaziuns omosexualas. [[Image:Same-sex marriage map Europe detailed.svg|thumb|right|upright=1.25|Lètg per pèrs da la medema schlattaina en pajais europeics.
]]
Patg federal
thumb|upright=2.0|Il Patg federal dal 1291.
Il Patg federal, datà da l'entschatta d'avust 1291, è il pli enconuschent da pliras patgs federals e vala en l'istoriografia tradiziunala e populara sco in u schizunt sco il document da fundaziun da la Confederaziun svizra.
Text
La translaziun uffiziala per sursilvan:
Otto Largiadèr
Otto Largiadèr (* 3 da schaner 1926 a Puntraschigna; † 6 da november 2012 a Puntraschigna) è stà in politicher svizzer.
Vita e carriera
Otto Largiadèr è naschì ils 3 da schaner 1926 a Puntraschigna, nua ch'el è creschì si ed ha frequentà la scola primara. Suenter la matura a la Scola chantunala a Cuira ha el cumenzà il studi da l'economia publica a l'Universitad da Turitg ed a l'Institut per il turissem da l'Universitad da Berna. Il 1948 ha el chalà il studi suenter ch'el è vegnì elegì sco directur da cura a Puntraschigna, in post ch'el ha occupà fin il 1974.
Carriera politica
La carriera politica dad Otto Largiadèr ha entschet il 1961 sco president communal a Puntraschigna. Il 1961 è el vegnì elegì en Cussegl grond sco represchentant democratic (dapi il 1971 PPS) dal circul da l'Engadin'Ota. Il 1973/74 è el stà president dal Cussegl grond. Questa posiziun ha el occupà fin il 1974.
Dal 1975 fin il 1986 è Largiadèr stà cusseglier guvernativ. Durant ses temp en la regenza el stà a la testa dal departament d'educaziun e sanitad. En il rom da l'uschenumnada concepziun da museum e planisaziun da sanadad ha el realisà numerus projects da construcziun en il champ dals museums chantunals, dals ospitals, sco er da chasas d'attempads e da tgira. Uschè ha el per exempel gidà ad adattar la clinica psichiatrica Waldhaus a Cuira a las exigenzas dal temp. Il 1979 ed il 1984 è el stà president da la regenza. Tranteren è el stà responsabel per l'Uffizi da chatscha e pestga.
Suenter ch'el è sa retratg da la regenza chantunala, è el turna enavos a Puntraschigna, nua ch'el ha fatg danovamain il president communal. Ultra da quai è el s'engaschà per en maniera decisiva en pliras instituziuns d'Engiadin'Ota.
Vita privata e mort
Otto Largiadèr era in bun chatschader. El era maridà ed aveva dus uffants. El è mort ils 6 da november 2012 en la vegliadetgna dad 86 onns.
Scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel
La scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel (suottitel agiunt ufficielmaing scoula ota per baselgia e diaconia) es üna scoul’ota scientifica a Wuppertal ed a Bethel sper Bielefeld in Germania dal vest. Ella es in possess da las baselgias evangelicas in terra renana ed in Vestfalia. Il pajais federel tudas-ch Rain dal Nord-Vestfalia arcugnuoscha ils examens da stüdis da l’instituziun chi’d es independenta.
Instituziun
La scoula as cumpuona da duos instituziuns parcielas: d'üna vart dal center teologic a Wuppertal, da l'otra vart dal lö a Bethel chi'd es specialiso in cumpetenzas da diaconia.
Pussibiliteds da fer stüdis
La scoula spordscha divers stüdis da teologia e da diaconia (düraunt cha la pedagogica religiusa mauncha). La scoula cooperescha lotiers cun las universiteds da Wuppertal e da Bielefeld. La scoula ho il dret da surder las degniteds da promoziun e da habilitaziun.
Istorgia
La vöglia e la decisiun da funder la scoula ota i'l spazi da la baselgia vaiva da chefer cun la pratscha dal stadi naziunelsocialist da dominer viepü las faculteds teologicas e da guadagner influenza sün la scolaziun da ravarendas. Ultra da que pruvaiva la gruppa dals uschedits cristiauns tudas-chs da refurmer la baselgia seguond las ideas da l'ideologia dominanta da quel temp e dimena tenor il principi da mneder.
Impustüt il center teologic a Wuppertal s'inclegia in la tradiziun da la teologia da Karl Barth e cultivescha sia ierta spiertela.
Funtaunas
Las Funtaunas (suttitel Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel) èn ina retscha scritta da Gion Deplazes davart l'istorgia e da la litteratura rumantscha. La retscha consista da quater toms.
Washington
Washington sa referescha il pli savens a:
Strada
Strada ha differentas muntadas:
Autigny
Autigny è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina. Autigny sa chatta al cunfin da la Sarina, sur 684 meters sur il nivel da la mar.
Turinga
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Thüringen thumb|200px|Thüringen Il Stadi liber da la Turinga (tudestg Freistaat Thüringen) è in pajais federativ (Land) da la Germania. Sia chapitala è Erfurt.
Geografia
La Turinga ha ina surfatscha da 16.172,10 km².
Musica populara
thumb|240px|Musica galiziana tradiziunala Tar la musica populara sa tracti da la musica tradiziunala ch’è mintgamai caracteristica per ina regiun culturala. Quella cumpiglia chanzuns popularas, tocs instrumentals e musica per sauts populars. Oriundamain è questa ierta musicala savens vegnida dada vinavant a bucca.
En la lingua da mintgadi cumpiglia la musica populara magari er il schlagher popular, pia la musica da divertiment moderna che cuntegna elements da la musica populara tradiziunala.