cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estonia
Religiun
thumb|220px|Il Dom da Tartu La gronda part dals Estons n’appartegna oz a nagina confessiun. Instituziuns religiusas giogan be anc ina rolla per ina minoritad da la populaziun. Religiun tradiziunala dals Estons furma la cretta cristiana en furma dal luteranissem sco ch’el è derasà vastamain en la Scandinavia. La baselgia evangelic-luterana da l’Estonia è ina baselgia quasi uffiziala (usità èsi per exempel da far messa avant l’avertura dal parlament) e l’archuvestg da quella è la figura centrala da la religiun publica estona.
Tut en tut appartegnan però main che 30 % da la populaziun ad ina baselgia resp. cuminanza da cretta. Da quai èn 13,6 % evangelic-luterans, 12,8 % ortodoxs, 0,5 % baptists e 0,5 % catolic-romans.
A la cretta gidieua appartegnan be pli ca. 0,1 % da la populaziun estona. Er la cuminanza islamica è plitost pitschna.
Sistem da furmaziun
Suenter l’independenza è il russ vegnì remplazzà sco emprima lingua estra tras l’englais. Per part cumenza l’instrucziun d’englais gia en scolina. Emissiuns da televisiun englaisas che na vegnan betg sincronisadas faciliteschan decididamain l’emprender englais.
En l’Estonia existan dudesch universitads renconuschidas, da quai set statalas e tschintg privatas, sco er 26 ulteriuras scolas autas.
Gia la fin dals onns 1990 disponiva mintga scola d’in access a l’internet. Bleras scolas a Tallinn sa servan ultra da quai da cudeschs da classa electronics. Quai pussibilitescha als geniturs da prender invista davent da chasa da las endataziuns che pertutgan lur uffants.
Tenor la retschertga PISA dal 2015 sa chattan ils scolars da l’Estonia sin il 9avel plaz da 72 pajais en matematica, sin il terz plaz en scienzas natiralas e sin il 6avel plaz en chapientscha da leger. Ils scolars da l’Estonia tutgan uschia – ensemen cun la Finlanda – tar ils megliers da tut ils stadis participants.
Fatgs da sanadad
L’aspectativa da vita en l’Estonia ha muntà dal 2010 fin il 2015 76,8 onns (umens 71,9 onns, dunnas 81,2 onns). La differenza tranter l’aspectativa da vita da las dunnas e quella dals umens è ina da las pli grondas en tut il mund.
Sutdivisiun administrativa
Il territori da la Republica da l’Estonia sa cumpona da 15 circuls. Quels èn da lur varts sutdividids en vischnancas (da las qualas 34 furman citads). Per pudair cumparegliar las datas entaifer l’Uniun europeica è l’Estonia er vegnida dividida en tschintg regiuns statisticas (nord, vest, central, nordost e sidost).
Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2017): Tallinn (426 538), Tartu 93 124), Narva (57 130), Pärnu (39 620) e Kohtla-Järve (35 187).
Economia
Suenter avair recuperà l’independenza ha l’Estonia reorganisà dal tuttafatg l’urden statal tenor l’exempel scandinav: paucas ierarchias, gronda transparenza dals organs statals, tecnica da communicaziun moderna. Cuntrari als vischins scandinavs, segnads da l’economia da martgà sociala, mussa l’economia publica en l’Estonia però tratgs neoliberals.
Entaifer il Global Competitiveness Index, che mesira la capacitad da concurrer d’in pajais, sa chatta l’Estonia sin plaz 29 da 137 (situaziun dal 2017/18). Areguard la libertad economica sa chatta l’Estonia schizunt sin plaz 6 da 180 pajais.
Product naziunal brut
Suenter avair surmuntà la Crisa da la Russia (a partir da l’onn 2000) è l’economia da tut ils trais stadis baltics segnada d’ina gronda creschientscha (partind però d’in bass nivel suenter la crisa). En l’Estonia ha l’augment dal product naziunal brut muntà mintg’onn almain 5 %. L’onn 2006 ha l’Estonia gì cun 10,8 % la pli auta quota da creschientscha economica da l’entira Uniun europeica.
Suenter la crisa da finanzas dal 2008, ch’ha er pertutgà ils stadis baltics, è la situaziun puspè sa stabilisada. En il fratemp sa chattan las ratas da creschientscha però sin in nivel in pau pli bass che a l’entschatta. Pervi da l’auta creschientscha economica suenter l’independenza èn ils stadis baltics per part er vegnids numnads ils ‹tighers baltics›.
Martgà da lavur
Il 2017 lavuravan 2,7 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 20,5 % en l’industria e 76,8 % en il sectur da servetschs. La quota da dischoccupads sa chatta per ordinari cleramain sut la media da l’Uniun europeica. Pervi da l’inveteraziun da la populaziun e l’emigraziun regia adina dapli in manco da forzas da lavur.
Repartiziun geografica
thumb|180px|Impressiuns da Tallinn La gronda part da las activitads economicas dal pajais sa concentreschan sin la regiun enturn la chapitala Tallinn, en la quala vivan stgars 40 % da la populaziun dal pajais. Qua vegnan generads bundant 60 % dal product naziunal brut, en il commerzi schizunt sur 70 %. Centers da l’agricultura furman la part centrala ed il sidost dal pajais: Cun ina cumpart da 35 % da la populaziun vegnan generadas en questas regiuns betg main che 63 % da tut ils products agriculs (incl. selvicultura). En il nordost dal pajais (giaschaments da plattamorta d’ieli) dominescha percunter l’economia d’energia (30 % da la producziun naziunala en questa branscha tar ina cumpart da la populaziun da 13 %).
Turissem
Il 2016 han 3,2 milliuns persunas da l’exteriur visità l’Estonia, quai ch’ha purtà al pajais entradas da 1,5 milliardas dollars. La gronda part dals turists derivan da la Finlanda (40,1 %), da la Russia (11,3 %) e da la Germania (6,3 %). En il pajais sa chattan dus lieus dal patrimoni mundial da l’UNESCO.
Commerzi cun l’exteriur
Ils pli impurtants partenaris da commerzi da l’Estonia èn ils stadis vischins Svezia, Finlanda, Lettonia e Lituania, en pli la Germania e la Russia.
Impurtants products d’export èn maschinas e parts da maschinas (27 %), lain e products da lain/mobiglias (13 %), textilias (9 %), metals e products da metal (8 %) sco er mangiativas (7 %).
Infrastructura
Il traffic sa splega surtut sin via e sin la Mar da l'Ost; entaifer il traffic da rauba gioga er la viafier ina tscherta rolla.
Vias
Enturn Tallinn s’extenda ina rait da vias spertas en furma da staila vers las citads da Pärnu (Via Baltica), Tartu e Narva.
La rait da vias cumpiglia radund 60 000 km, da las qualas bleras – da muntada locala – n’èn betg asfaltadas. Las chartas geograficas ch’ins po cumprar en il pajais mussan precis tge vias ch’èn asfaltadas e tgeninas betg. La cumpart da las vias asfaltadas crescha però cuntinuadamain.
Sco emprim pajais en tut il mund ha l’Estonia endrizzà ina rait naziunala da staziuns da chargiar autos electrics. Quellas èn repartidas en l’entir pajais en ina distanza maximala da 40–60 km.
Viafier
Il traffic da viafier en l’Estonia vegn gestiunà dad Operail (traffic da martganzia), Elron (traffic da persunas a l’intern dal pajais) sco er Eesti Raudtee ed Edelaraudtee (omadus infrastructura). Il traffic da persunas internaziunal sa restrenscha a colliaziuns vers Moscau e Son Petersburg; pervi da problems da manaschi – ch’èn oravant tut d’attribuir a las tensiuns cuntinuantas cun la Russia – n’è quest traject però betg fitg rentabel.
A l’intern dal pajais sa splega il traffic da persunas interregiunal surtut cun bus. Ils ultims onns ha la viafier però pudì gudagnar in pau terren, tranter auter grazia a la modernisaziun cumpletta da la flotta sco er pervi d’ina politica da pretschs attractiva.
Ina gronda midada areguard il traffic da viafier empermetta il project grond Rail Baltica che duai manar davent da Tallinn sur Pärnu en las chapitalas vischinas Riga, Vilnius e Varsovia. Uschia fiss er garantida la colliaziun da viafier vers Berlin. Il project vegn sustegnì finanzialmain da l’Uniun europeica.
Navigaziun
Ports d’auta mar sa chattan a Tallinn, Muuga, Pärnu, Paldiski e Sillamäe.
Ils 28 da settember 1994 è sfundrada la nav-fera Estonia davant la costa da la Finlanda en viadi vers Stockholm. Tar questa disgrazia èn vegnidas per la vita 852 persunas.
Traffic aviatic
Il pli impurtant eroport eston furma la plazza aviatica internaziunala da Tallinn. Daspera exista in ulteriur eroport internaziunal a Tartu sco er plazzas aviaticas pli pitschnas a Pärnu, Kuressaare, Kärdla e sin las inslas Kihnu e Ruhnu.
Digitalisaziun
En l’Estonia garantescha il stadi dapi l’onn 2000 a basa d’ina lescha correspundenta a mintga burgais l’access a l’internet. En l’entir pajais existan puncts d’access da WLAN gratuits che cuvran il territori abità e radund 99 % da l’entira surfatscha dal pajais. Tgi che na dispona da nagin agen computer, po far diever d’in dals 700 terminals gratuits che sa chattan en uffizis postals, bibliotecas e butias dal vitg. Tut las scolas èn online. L’Estonia dispona dal pli aut dumber d’access a l’internet per abitants en tut il mund.
Il pajais fa valair da lavurar cun il sistem d’administraziun tecnologicamain il pli modern en tut il mund. Mintga burgais dispona d’in numer d’identitad digital. Dapi il 2007 pon ils Estons sa participar sur internet a las elecziuns, inoltrar la taglia e retschaiver recepts dal medi.
Ils 26 d’avrigl 2007 ha cumenzà in’attatga digitala massiva sin raits da computers da las autoritads statalas, las medias e las bancas en il pajais, quai ch’ha la finala fatg collabar blers servers. Perquai ch’il pajais è – pervi da sia rolla da pionier sin quest sectur – spezialmain vulnerabel, ha l’Estonia endrizzà sinaquai servers da backup en il Luxemburg che duain proteger il pajais cunter cyberattatgas. L’attatga digitala sin l’Estonia ha gì per consequenza ch’ins ha installà centers da perscrutaziun cunter la guerra digitala, als quals è er participada la NATO.
Cultura
thumb|220px|Saut tradiziunal eston Pervi da ses svilup politic e si’istorgia da colonisaziun è l’Estonia stà da vegl ennà in pajais intercultural. La supremazia statala ha l’emprim exequì il Danemarc, ils onns 1252–1561 l’Urden teutonic, alura la Svezia ed en il 18avel e 19avel tschientaner la Russia. La cultura ed architectura estona è vegnida influenzada sur in spazi da temp da radund 800 onns fitg ferm tras la classa sociala superiura da lingua tudestga. Las citads grondas, oravant tut Tallinn (sut il num vegl Reval), èn segnadas fermamain da la cultura da la Hansa. Dal temp medieval fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner han commerziants tudestgs furmà a Tallinn la classa sociala dominanta. A partir dal 1850 ha cumenzà in’unda da russificaziun. In cuntramoviment naziunal è alura sa sviluppà a partir dals onns 1870 en furma da las uniuns da students (surtut a l’universitad da Tartu).
Oz s’orientescha la cultura estona – pervi da la vischinanza da l’eston tar il finlandais – fitg ferm vers il vischin settentriunal Finlanda. En general è la cultura e scienza puspè orientada vers l’Occident, quai che sa mussa en diversas cooperaziuns (p.ex. cun las universitads tudestgas da Göttingen, Greifswald, Kiel, Constanza, Minca e Münster).
La litteratura estona resplenda questas influenzas multifaras – en l’Estonia è vegnì scrit sper il tudestg ed eston er en letton, svedais da l’ost e finlandais, russ, latin e grec. Il project da perscrutaziun litterara EEVA da l’universitad da Tartu e dal Museum da litteratura eston sa stenta da documentar il spazi cultural baltic en sias fassettas multiculturalas a partir dal 13avel tschientaner, e quai a moda digitala. L’epos naziunal da l’Estonia è il Kalevipoeg.
Medias
En la rangaziun da la libertad da pressa, che vegn edida da l’organisaziun Reporters senza cunfins, ha l’Estonia cuntanschì il 2017 il 12avel plaz da 180 pajais. L’Estonia dispona uschia d’ina da las pli libras pressas dal mund e da la pressa la pli independenta da tut l’Europa da l’Ost.
Sper ils quatter emetturs da televisiun en lingua estona ETV Eesti Televisioon, ETV2 (omadus da dretg public), Kanal 2 e TV3 Eesti (emetturs privats), pon ins recepir en l’Estonia numerus emetturs d’autras linguas. Uschia èsi usità da consumar er emetturs finlandais, svedais, russ, englais e tudestgs. Sper l’emettur eston en lingua russa emetta er la televisiun statala russa in program specific per l’Estonia.
Sco en la Scandinavia èsi er usità en il Balticum da betg sincronisar producziuns da televisiun d’autras linguas, mabain d’emetter quellas cun suttitels estons.
Igl existan tschintg programs da radio da dretg public. Vikerraadio furma il program principal, orientà a l’infurmaziun; Raadio 2 sa drizza ad in public pli giuven; Raadio 4 emetta en russ; Klassikaraadio porta classica, folclora, jazz e musica mundiala; Raadio Tallinn emetta durant il di senza interrupziun musica e surpiglia l’ulteriur temp programs d’emetturs da l’exteriur.
Cun in’ediziun totala da 523 gasettas dal di per 1000 abitants ha l’Estonia ina da las pli autas ratas da lecturs da gasettas dal mund.
Musica
Famus en tut il mund è Arvo Pärt, in cumponist contemporan da la classica moderna. Rudolf Tobias, ch’è stà a la fin dal 19avel tschientaner in dals emprims cumponists estons, è enconuschent tras sias motettas ad amaturs da la musica chorala er ordaifer il pajais. Eduard Tubin è daventà impurtant en il 20avel tschientaner tras sias sinfonias romanticas fin atonalas. Neeme Järvi è enconuschent sco dirigent, medemamain ses figl Paavo Järvi (t.a. Cincinnati Symphony Orchestra e hr-Sinfonieorchester Frankfurt).
Entaifer la musica populara ha il pianist Olav Ehala ina gronda muntada; el ha scrit diversas musicas da film e fatg part da producziuns da teater. Ester Mägi transcriva, sumegliant a Veljo Tormis, bleras cumposiziuns e chanzuns popularas per chor; i sa tracta da melodias che smanatschavan d’ir en emblidanza durant il temp d’occupaziun sovietic e ch’èn daventadas fitg popularas dapi l’independenza. Menziun speziala merita la festa da chantadurs ch’ha lieu mintga tschintg onns, en rom da la quala dieschmillis chantan, unids ad in chor, chanzuns naziunalas.
En la cultura da pop europeica è l’Estonia integrada cun interprets e bands sco Eda-Ines Etti, J.M.K.E., Tanel Padar, Malcolm Lincoln, Vaiko Eplik, Kerli e Vanilla Ninja.
Il 2001 han Dave Benton e Tanel Padar gudagnà per l’Estonia l’Eurovision Song Contest. Il 2002 ha l’occurrenza sinaquai gì lieu a Tallinn.
Architectura
Las citads estonas èn anc adina segnadas da las chasas da lain, er sche edifizis da plattas dal temp sovietic s’auzan tranteren. Il pli aut edifizi en il pajais è la tur da televisiun a Tallinn (313 meters); quella è vegnida erigida ils onns 1975–1980 en vista als gieus olimpics a Moscau. Durant il Putsch a Moscau l’avust 1991 han truppas russas empruvà d’occupar la tur da televisiun, quai che la polizia estona e demonstrants han percunter impedì.
Sport
thumb|160px|Paul Keres, 1969 Er il sport ha en l’Estonia ina gronda muntada. Gia il 1920 è il pajais sa participà l’emprima giada als gieus olimpics ed ha cuntinuà cun questa participaziun sco agen stadi fin l’occupaziun sovietica l’onn 1940. Suenter ch’il pajais ha reacquistà l’independenza, èn las federaziuns da sport naziunalas sa furmadas da nov. Medaglias olimpicas ha il pajais surtut pudì acquistar en las disciplinas auzar pais, lutgar e sport da skis. Er il grond maister da schah sovietic Paul Keres deriva da l’Estonia.
Il ballape furmava avant la Segunda Guerra mundiala in dals sports ils pli populars en l’Estonia. Quai è sa midà durant il temp d’occupaziun sovietica. Da qua davent è vegnì fatg maldiever dal ballape sco instrument da pussanza: ins ha schlià l’associaziun da ballape naziunala, ha renumnà las uniuns ed integrà la squadra naziunala en il team sovietic. Discredità sco sport russ, è il ballape daventà da quel temp adina main popular. Dapi l’independenza dueva quai puspè sa midar da rudent: il 2011 eran activs 20 000 giugaders da ballape en las numerusas uniuns ed il sport da ballape è puspè daventà in dals pli populars.
2001
L'onn 2001 era in onn dal 21avel tschientaner.
Immanuel Kant
thumb|250px|Immanuel Kant l’onn 1791, maletg da Gottlieb Doebler Immanuel Kant (* 22 d’avrigl 1724 a Königsberg, Prussia; † 12 da favrer 1804 a Königsberg) è stà in filosof da l’illuminissem. El vala sco in dals impurtants represchentants da la filosofia da l’occident. Si’ovra Kritik der reinen Vernunft (1781) marchescha ina vieuta en l’istorgia da la filosofia ed il cumenzament da la filosofia moderna.
Kant ha stgaffì ina nova perspectiva cumplessiva en la filosofia che dueva influenzar a moda decisiva la discussiun fin en il 21avel tschientaner. Latiers na tutga betg mo si’influenza sin la teoria da l’enconuschientscha cun la Kritik der reinen Vernunft (1781), mabain er sin l’etica cun la Kritik der praktischen Vernunft (1788) e sin l’estetica cun la Kritik der Urteilskraft (1790). Ultra da quai ha Kant scrit impurtantas ovras davart la filosofia da la religiun, dal dretg e da l’istorgia e contribuziuns davart l’astronomia e las geoscienzas.
Vita
thumb|200px|Lieu d’abitar da Kant a Königsberg Immanuel (en il register da batten: Emanuel; il di da naschientscha da Kant era tenor il chalender prussian il da da s. Emanuel) Kant è naschì sco quart uffant dal cuntschapels e seller Johann Georg Kant e da sia dunna Anna Regina, nata Reuter. La mamma era oriunda d’ina famiglia da cuntschapels da Königsberg, ils perdavants dal bab derivavan da la Lettonia. Dals otg fragliuns da Kant han be quatter cuntanschì la vegliadetgna da creschì.
La famiglia da Kant manava ina vita orientada fermamain a las valurs pietisticas e la mamma era fitg averta per dumondas da furmaziun. Il 1732 è Kant vegnì al Collegium Fridericianum, nua ch’ins deva en spezial paisa a las linguas classicas. Gia il 1740 ha el cumenzà cun il studi a l’Universitad d’Albertus a Königsberg.
Schebain Kant era l’emprim s’inscrit per teologia, sco che quai vegn pretendì d’in da ses emprims biografs, na sa lascha betg pli reconstruir da las actas da l’universitad. En mintga cas è Kant s’interessà fermamain per las scienzas natiralas ed è tranter auter sa fatschentà cun la filosofia – ses rom da studi per propi – sco er cun filosofia da la natira e matematica elementara.
Il 1746 ha el publitgà sia scrittira Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte. Pervia da la mort da ses bab il 1746 e perquai che ses professer n’ha betg acceptà si’ovra sco lavur da finiziun, ha Kant interrut ses studi. El ha bandunà Königsberg ed ha gudagnà ses da viver sco scolast privat en trais differentas famiglias en il conturn da la citad.
Il 1754 è Kant returnà a Königsberg ed ha reprendì il studi (ses anteriur professer era mort en il fratemp). Gia il 1755 ha el publitgà cun Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels si’emprima scrittira d’impurtanza. Anc il medem onn è suandada si’abilitaziun Die ersten Grundsätze der metaphysischen Erkenntnis (Nova dilucidatio); tras quest’ovra è el daventà docent privat a Königsberg ed ha cumenzà sia vasta activitad d’instrucziun. Tar ses roms d’instrucziun tutgavan la logica, la metafisica, la filosofia da la morala, la teologia natirala, la matematica, la fisica, la mecanica, la geografia, l’antropologia, la pedagogia ed il dretg natiral. Sias prelecziuns èn fruntadas sin grond interess. Johann Gottfried Herder, ch’ha visità ils onns 1762–64 prelecziuns tar Kant, ha scrit pli tard: «Cun plaschair ed engraziaivladad ma regord jau da mes onns da giuventetgna d’avair fatg l’enconuschientscha e d’avair suandà las prelecziuns d’in filosof che m’è stà in vair magister da l’umanitad (...). Sia filosofia svegliava l’agen pensar e per quest intent na poss jau strusch m’imaginar insatge pli elegì ed effizient che sia moda da referir.»
L’onn 1759 ha Kant candidà senza success per la professura da logica e metafisica a Königsberg. Ina professura per poetica ch’al è vegnida offerta il 1764 ha Kant refusà. Ils onns 1766 fin 1772 ha Kant lavurà sco sutbibliotecari da la biblioteca roiala. L’onn 1769 avess el gì chaschun da daventar docent ad Erlangen ed il 1770 a Jena, ma omaduas giadas ha el decidì da betg dar suatientscha al clom. L’onn 1770, cun 46 onns, ha Kant lura pudì surpigliar la professura da logica e metafisica a Königsberg, a la quala el aspirava. Il medem onn ha el preschentà in’ulteriura dissertaziun en furma dal studi Formen und Gründe der Sinnes- und Verstandeswelt. Questa professura ha Kant occupà fin ch’el ha terminà sia carriera academica per motivs da vegliadetgna (l’onn 1796, cun 72 onns). Er il clom a l’Universitad da Halle l’onn 1778 – che fiss stà collià cun ina paja bundant pli auta e cun bler prestige – ha Kant refusà. Ils onns 1786 e 1788 è Kant stà rectur da l’Universitad da Königsberg. Il 1787 è el en pli vegnì recepì en l’Academia da las scienzas da Berlin.
Ils davos 15 onns da sia vita èn stads segnads d’in conflict adina pli spinus cun l’autoritad da censura. Suenter la mort dal retg Friedrich II aveva ses successur Friedrich Wilhelm II surdà la direcziun da quella al nov minister da cultus Johann Christoph von Woellner. En ses edict dal 1794 aveva quel inculpà Kant d’avair degradà tschertas ductrinas fundamentalas da la sontga scrittira e dal cristianissem. Kant ha instruì vinavant fin il 1796, era dentant suttamess a la directiva da betg publitgar scrittiras religiusas, damai che quellas cuntegnian ideas deisticas che na sajan betg cumpatiblas cun la Bibla.
Kant vegn savens descrit sco persuna professurala in pau steria ch’era s’obligada ad in curs dal di sever e ch’era concentrada rigurusamain sin sia lavur. Quest maletg è dentant sursegnà. Sco student era el in bun giugader da chartas e gudagnava schizunt ina part da ses custs da viver cun sa participar a turniers da bigliard. Medemamain fascheva el gugent part da societads e valeva là sco persuna galanta e vestgida a la moda ch’era buna da raquintar senza fin anecdotas divertentas.
Kant ha quasi passentà si’entira vita en la citad da Königsberg ch’era enconuschenta da quel temp sco ordvart liberala e cosmopolitica. E là è Kant er mort il 1804 en la vegliadetgna da bunamain 80 onns. Ses davos pleds duain esser stads: «Igl è bun.» Il monument da fossa da Kant sa chatta a l’exteriur dal dom da Königsberg, en l’uschenumnada Stoa Kantiana.
Filosofia
Cun sia moda da pensar critica («Sapere aude – hajas il curaschi da far diever da tes agen intelletg!») vala Kant sco il pli impurtant pensader da l’illuminissem tudestg. Per regla part’ins si’ovra en ina fasa precritica ed en ina fasa critica, perquai che sia posiziun è sa midada marcantamain il pli tard cun la publicaziun da la Kritik der reinen Vernunft (1781). Anc fin ils onns 1760 sa lascha Kant attribuir al raziunalissem en successiun da Leibniz e Wolff. Kant sez ha caracterisà questa fasa sco «sien dogmatic».
En sia (segunda) dissertaziun da l’onn 1770 sa lascha gia fastizar ina ruptura marcanta. Sper la raschun è uss er la contemplaziun ina funtauna d’enconuschientscha ch’è da resguardar. Da vulair declerar enconuschientschas da la raschun sco enconuschientschas contemplativas scuvra el sco rampign. La dissertaziun e ses clom a l’universitad mainan a la famusa fasa da taschair, durant la quala Kant ha elavurà sia nova teoria da l’enconuschientscha che dueva vegnir enconuschenta sut il num criticissem e che vegn discutada intensivamain fin oz. Pir suenter indesch onns da lavur intensiva è quella vegnida publitgada en furma da la Kritik der reinen Vernunft. En quest’ovra ha Kant respundì la dumonda tge premissas che pussibiliteschan insumma l’enconuschientscha. A basa da questa lavur ‹preparatorica› ha Kant alura pudì sa deditgar en la vegliadetgna da 60 onns als temas ch’al parevan ils impurtants per propi, numnadamain a la filosofia pratica ed a l’estetica.
Perioda precritica
thumb|160px|Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels, frontispizi da l’emprima ediziun dal 1755 Fin a sia promoziun l’onn 1755 ha Kant lavurà sco magister privat ed ha elavurà sias emprimas scrittiras che tractavan dumondas da la filosofia da la natira. Uschia il 1749 Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte (AA I, 1–181) ed il 1755 la Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (AA I, 215–368), en la quala el ha preschentà ina teoria davart l’origin dal sistem planetar tenor ils princips da Newton (uschenumnada Teoria da Kant-Laplace che vala fin oz sco cumprovada en ses fundaments). Il medem onn è el vegnì promovì cun ina lavur davart il fieu (De igne, AA I, 369–384) ed è sa habilità cun ina lavur davart ils emprims princips da l’enconuschientscha metafisica (Nova dilucidatio, AA I, 385–416), omaduas scrittas en latin.
Suenter intginas scrittiras pli pitschnas è cumparì il 1762 il tractat Der einzige mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes, en il qual Kant ha empruvà da cumprovar che tut ils mussaments per l’existenza da Dieu preschentads fin alura na sajan betg valabels. Kant ha sinaquai preschentà in’atgna versiun d’in mussament da Dieu ontologic che dueva remediar ils sbagls da las emprovas precedentas.
Ils proxims onns èn segnads d’ina schientscha creschenta envers la metoda da la metafisica tradiziunala. Questa tenuta sa mussa oravant tut en la scrittira da Kant ch’è bain la pli divertenta en il senn litterar, Träume der Metaphysik (1766), che furma ina critica dad Emanuel Swedenborg.
En sia scrittira cumparida il 1770 De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis differenziescha Kant per l’emprima giada cleramain tranter l’enconuschientscha sensitiva da las apparientschas dals objects (Phaenomena) e l’enconuschientscha dals objects sco ch’els èn per propi cun agid da la raschun (Noumena). Spazi e temp considerescha el sco ‹contemplaziuns puras› appartegnentas al subject che sajan necessarias per pudair ordinar las apparientschas tranter pèr. Cun quai ha Kant anticipà dus elements centrals da sia filosofia critica da pli tard, cumbain che sia metoda è anc dogmatica e ch’el è da l’avis ch’ina enconuschientscha intellectuala dals objects sco ch’els èn per propi saja pussaivla. Ma tgi che decleria enconuschientschas da la raschun sco enconuschientschas da la contemplaziun commettia il vitium subreptionis, il sbagl dal rampign. Ils proxims diesch onns ch’èn segnads da la vieuta a la filosofia critica duevan restar senza pli grondas publicaziuns (ils ‹onns mits›).
Tenor il sistem filosofic cumplessiv che Kant ha sviluppà en il decurs dals decennis vegnints ha quella da respunder trais dumondas, las qualas fineschan en ina quarta:
2. Tge duai jau far?
3. Tge poss jau sperar?
4. Tge è l’uman?
Las dumondas vegnan mintgamai elavuradas da la teoria da l’enconuschientscha, da l’etica e da la filosofia da la religiun. Kant sez ha preschentà en sia perioda critica in text fundamental tar mintgin da quests champs. En lur summa respundan els la dumonda ‹Tge è l’uman?› ord vista filosofica. Ina resposta empirica ord vista pragmatica ha Kant empruvà da dar en si’antropologia.
La ‹Kritik der reinen Vernunft› en survista
thumb|220px|Kritik der reinen Vernunft, frontispizi da l’emprima ediziun dal 1781 Cura che Kant ha publitgà il 1781 la Kritik der reinen Vernunft era sia filosofia sa midada a moda fundamentala. Avant che tractar singulas dumondas metafisicas vul Kant respunder la dumonda, co che metafisica sa laschia insumma realisar tenor criteris scientifics. Ina tala metafisica, uschia argumentescha Kant, sto ademplir la pretensiun da cuntegnair enconuschientschas fundamentalas che valan a priori. La Kritik der reinen Vernunft tracta questas cundiziuns da l’enconuschientscha genuinas – vul dir ch’èn pussaivlas independentamain da mintga furma d’experientscha empirica – en trais parts: 1) l’estetica transcendentala sco teoria da la pussaivladad da la contemplaziun; 2) l’analitica da las noziuns e 3) l’analitica dals princips che prestan mintgamai il medem per noziuns e conclusiuns. Quests ultims tutgan tar la logica transcendentala; els na sa laschan dentant betg definir ord vista transcendentala sco fundamentals, damai che l’unitad da l’experientscha ch’els stgaffeschan è l’emprim be subjectiva ed ha objectivamain be ina funcziun regulativa. Enstagl dad els cuntegna la logica transcendentala ina dialectica transcendentala, la quala Kant vesa sco ina logica dad errurs inevitabels da la raschun. En quest rom ha er lieu la discussiun da posiziuns metafisicas classicas che Kant demascrescha sco successiun da talas errurs. Questas quatter parts da la Kritik der reinen Vernunft furman la scienza elementara transcendentala. Silsuenter tracta Kant en la scienza metodica transcendentala ils proceders didactics ed argumentativs che duain valair empè da la metafisica pli veglia e dogmatica. Pervia da las refutaziuns da las cumprovas da Dieu cuntegnidas en il cudesch, ha il Vatican mess il 1827 la Kritik der reinen Vernunft sin l’index dals cudeschs scumandads.
L’estetica transcendentala preschenta las furmas da la sensualitad ch’existan a priori. Igl èn quai las duas contemplaziuns puras spazi e temp. Cun definir spazi e temp sco las furmas da la cumpart sensuala da l’enconuschientscha, daventan ellas il fundament da la matematica sco scienza apriora, ma er da las scienzas natiralas e da l’enconuschientscha da mintgadi. I n’è pia betg necessari da differenziar – sco en il wolffianissem – tranter in spazi ideal da la matematica ed in spazi real dal interacziuns fisicas u – sco tar Newton – tranter in spazi real da la fisica ed in spazi fenomenal da l’experientscha. Tut las contemplaziuns èn experientschas sensitivas entaifer in urden spazial e temporal che furma la basa da las relaziuns tranter ils objects sco che nus als percepin.
En l’emprima part da la logica transcendentala, l’analitica transcendentala, postulescha Kant ch’i dovria per l’enconuschientscha tschertas noziuns puras, las categorias. Pir cun lur agid possian impressiuns sensualas daventar objects da l’experientscha. Questas noziuns chatta Kant cun sa far via tras tut las cumbinaziuns logicas pussaivlas che sa dattan or da l’imaginaziun. Cun applitgar las categorias sin spazi e temp sa furma in sistem da princips che valan a priori e che furman las cundiziuns fundamentalas en la percepziun d’objects, sco per exempel la colliaziun causala da tut las apparientschas. Tras quai è dada la pussaivladad d’ina matematica pura e d’ina scienza natirala pura. Ma cun definir las categorias sco indispensablas per cuntanscher l’unitad da las apparientschas, resulta che questas noziuns n’èn betg applitgablas directamain sin las chaussas sezzas (‹objects en sai›, noumenon), mabain mo indirect cun stimular la sensualitad e cun crear uschia en la schientscha individuala imaginaziuns en l’urden da spazi e temp.
La raschun umana sa stentia da surpassar l’enconuschientscha sensuala e d’enconuscher l’absolut. Faschond quai sa scumbiglia ella dentant en deposiziuns cuntradictoricas (las uschenumnadas antinomias), damai ch’ils criteris davart la vardaivladad na sajan betg applitgabels sin champs nua ch’ins saja necessità da desister da l’experientscha. Tuttina saja il basegn da la raschun da far quest’emprova indispensabel, pertge che be uschia sa laschia crear ina cumbinaziun utila tranter champ d’experientscha e subject. Questas errurs e cuntradicziuns necessarias analisescha Kant en la segunda part da la logica transcendentala, la dialectica transcendentala. Las cumprovas metafisicas (per exempel per l’immortalitad da l’olma, l’immensitad da l’univers u l’existenza da Dieu) mainian ad antinomias indissolviblas; las ideas da la raschun sa laschian numnadamain be applitgar cun senn sco noziuns regulativas en il process d’enconuscher las experientschas. Kant vegn a la conclusiun che l’existenza da Dieu, l’immortalitad da l’olma e l’eternitad dal mund na possian betg daventar l’object d’ina enconuschientscha pussaivla. En spezial per la libertad – chapida a moda transcendentala – demussa el dentant che quella na possia mai vegnir refutada, ni tras pura raschun ni tras experientscha. Situaziuns pon dentant er nascher a moda spontana, entant che la raschun las po be chapir sco cas da regularitad empirica (casualitad); perquai pon ins er attribuir mintga apparientscha ad ina causa transcendentala, per exempel a la libra voluntad da l’uman u a Dieu.
Teoria da l’enconuschientscha
‹Tge poss jau savair?› En sia fasa precritica represchentava Kant in raziunalissem revisionistic tenor la scola da Wolff. Tras si’emprova da cumbinar la metafisica da la monadologia cun la filosofia da la natira dad Isaac Newton e tras il studi da Hume è Kant vegnì sveglià – sco ch’el di sez – da ses «sien dogmatic». El renconuscha la critica da David Hume envers il raziunalissem sco metodicamain correcta, vul dir: deducir l’enconuschientscha be da la raschun, senza contemplaziun sensuala, n’è per el betg pli pussaivel. Da l’autra vart maina l’empirissem da Hume a la conclusiun ch’ina enconuschientscha segira na saja insumma betg pli pussaivla, pia al scepticissem. Quel resguarda Kant dentant sco fauss, damai che tschertas conclusiuns sinteticas a priori èn evidentas – surtut en la matematica (p.ex. la tschertezza a priori da l’equaziun 7+5=12) ed en la fisica classica. Tuttina attestescha el al scepticissem da Hume d’avair «incità la sbrinzla [metodica] vi da la quala sa lascha envidar la glisch [da la teoria da l’enconuschientscha]». Uschia arriva Kant a la dumonda, co che enconuschientscha saja insumma pussaivla (ed en spezial a priori); che enconuschientscha saja pussaivla, demussian las prestaziuns da la matematica e da la fisica cleramain. Sut tge circumstanzas – uschia la dumonda da Kant – è enconuschientscha pia insumma pussaivla?
La Kritik der reinen Vernunft, en la quala Kant formulescha sia teoria da l’enconuschientscha sco basa per ina metafisica scientifica, è pia ina confruntaziun tant cun la filosofia raziunalistica sco er cun la filosofia empiristica dal 18avel tschientaner. A medem temp daventa la Kritik der reinen Vernunft ina confruntaziun cun la metafisica tradiziunala, uschè lunsch sco quella represchenta concepts e models per declerar il mund ordaifer nossa experientscha. Cunter il dogmatissem dals raziunalists (p.ex. Christian Wolff u Alexander Gottlieb Baumgarten) ha Kant fatg valair ch’enconuschientscha na saja betg pussaivla senza contemplaziun sensuala, vul dir senza percepziun. Envers l’empirissem ha el argumentà che la percepziun sensuala restia nunstructurada senza che la raschun agiunta noziuns e la collia tras sentenzias e conclusiuns, vul dir tras reglas, cun la percepziun.
Tenor Kant succeda tutta enconuschientscha en furma da sentenzias. En questas sentenzias vegnan las contemplaziuns, che derivan da la sensualitad, colliadas cun las noziuns da la raschun (Synthesis). Sensualitad e raschun èn las duas sulettas funtaunas da l’enconuschientscha; ellas èn egualas ed independentas ina da l’autra. «Patratgs senza cuntegn èn vids, contemplaziuns senza noziuns èn tschorvas.»
Co vegni pia a l’experientscha, a l’enconuschientscha dal mund? Kant discutescha questa dumonda en l’analitica transcendentala che furma la segunda part da sia Kritik der reinen Vernunft. Avant determinescha el dentant en l’estetica transcendentala ils fundaments sensuals da la percepziun. Tras las percepziuns puras spazi e temp differenziain nus tenor Kant in senn exteriur, en il qual imaginaziuns en il spazi èn dadas ina sper l’autra, ed in senn interiur, cun il qual nus percepin imaginaziuns en ina successiun cronologica. Las percepziuns puras spazi e temp èn uschia las furmas da tuttas imaginaziuns sensualas dals objects insumma, perquai che nus na pudain betg imaginar quels senza spazi e temp. Ils senns èn dentant receptivs, vul dir ch’els cuntegnan imaginaziuns be sch’els vegnan stimulads d’in mund exteriur (l’object en sai) che n’è betg perceptibel cun agid da noziuns.
Ma Kant na represchenta betg ina simpla teoria da reproducziun. Tenor sia famusa vieuta copernicana n’enconuschain nus betg ils objects en sai, mabain be lur apparientscha. L’apparientscha è quai ch’il subject da l’enconuschientscha percepescha sco object tras contemplaziun sensuala. Las reglas fundamentalas che determineschan quai che nus enconuschain vi dals objects èn pia las atgnas structuras da la sensualitad e da la raschun e betg forsa princips ontologics che fissan cuntegnids en l’esser sez. L’uman enconuscha pia a basa da si’atgna abilitad d’enconuscher persunala e na sa betg sche quest’enconuschientscha ha propi ina correspundenza en il mund exteriur. Questa «vieuta en la moda da pensar» dilucidescha Kant en l’introducziun da la segunda ediziun da la Kritik der reinen Vernunft. El sa referescha a Copernicus ch’explitgescha il moviment vesaivel dals planets e da las stailas tras il moviment dal mund enturn l’atgna axa ed enturn il sulegl. L’aspectatur è quel che sa mova, betg il tschiel stailì. Uschia sco che nus ans imaginain il mund, datti objects dals quals l’impressiun vegn recepida dals senns – la sensualitad vegn incitada. Nus percurschain dentant be il resultat da questa stimulaziun, las contemplaziuns sensualas. Las apparientschas ans vegnan be dadas en furma d’objects en il spazi. Lur esser en il spazi è schizunt ina cundiziun per lur existenza. Il mund exteriur chapì sco summa da tut las apparientschas è en quel mument gia in’imaginaziun subjectiva. Talas contemplaziuns empiricas furmadas da singuls elements numna Kant sensaziuns. Spazi e temp vegnan dentant agiuntads a las sensaziuns (da la materia) sco furmas puras da la contemplaziun sensuala. Quests dus elements èn las furmas puras da la contemplaziun umana e na valan betg per ils objects sezs. Quai munta che mintga furma d’enconuschientscha è adina dependenta dal subject. Nossa realitad èn las apparientschas, vul dir tut quai che sa manifestescha en spazi e temp. Che nus n’essan betg abels d’ans imaginar objects senza spazi e temp è d’attribuir tenor Kant a nossas limitaziuns e betg als objects sezs. Sche spazi e temp existan er en ils objects en sai na pudain nus betg savair.
Las apparientschas sezzas na mainan dentant anc betg a noziuns, nundir a sentenzias. Ellas èn l’emprim dal tuttafatg nundeterminadas. Las ponderaziuns da Kant davart questa tematica èn cuntegnidas en la part davart la logica transcendentala. Quella tracta la cumpart da la raschun vi da l’enconuschientscha ed è dividida en ina teoria da las noziuns ed en ina teoria da las sentenzias. Las noziuns derivan da la raschun; quella las furma a moda spontana, ma tenor reglas, cun agid da l’imaginaziun productiva. Per pudair far quai dovri la conscienza da sasez productiva sco fundament da tut il pensar. Il punct central da la teoria da l’enconuschientscha kantiana furma la conscienza pura (vul dir abstrahada da tutta contemplaziun sensuala) dal ‹jau pens›; quella sa lascha er definir sco autoattribuziun dal mental. Questa conscienza da sasez furma l’origin da las noziuns da la raschun puras, las uschenumnadas categorias. Categorias vegnan furmadas da la raschun tenor las quatter funcziuns quantitad, qualitad, relaziun e modalitad.
A basa da las categorias e cun agid dal giudizi (l’abilitad da subsummar sut reglas) furma la raschun las sensaziuns tenor uschenumnads schemas. In schema è il proceder general da l’imaginaziun d’attribuir ad ina noziun ses maletg. Per exempel ves jau sin via insatge cun quatter chommas; jau enconusch: quai è in terrier. Jau sai: in terrier è in chaun, è in mammal, è ina creatira. Schemas èn pia noziuns generalas structurantas (tut tenor da plirs stgalims) che na pon betg vegnir gudagnadas da la contemplaziun empirica. Ellas derivan da la raschun ma sa refereschan a la percepziun.
Suenter avair descrit co che enconuschientscha funcziuna, arriva Kant a la dumonda fundamentala, numnadamain sche metafisica scientifica saja insumma pussaivla. Èsi pussaivel d’arrivar da puras ponderaziuns da la raschun a constataziuns ch’èn ablas d’augmentar noss’enconuschientscha? U en la formulaziun da Kant: Èn enconuschientschas sinteticas pussaivlas a priori?
Kant vegn a la conclusiun che quai saja pussaivel grazia a las categorias. La noziun da la relaziun cumpiglia per exempel las categorias substanza, causalitad e reciprocadad. A l’exempel da la causalitad sa lascha mussar: en nossa percepziun sensuala distinguain nus dus fenomens che succedan in l’auter. Lur colliaziun en furma da causa ed effect po dentant esser invisibla per nossa percepziun. Da quai resulta che la causalitad vegn pensada. U formulà autramain: La casualitad ans cumpara be sco princip fundamental da la natira perquai che nus ans figurain la casualitad en la natira percepida tras ils senns. Tuttina sa distanziescha Kant cleramain da la rolla predominanta u schizunt exclusiva ch’ils raziunalists attribueschan a la raschun. Categorias senza contemplaziun sensuala, uschia Kant, en be furmas e perquai vidas; per las activar basegni sensaziuns empiricas. Quai definescha er il cunfin da nossa enconuschientscha.
Ma co sa sviluppan teorias metafisicas? Quai è ina dumonda da la raschun che furma tenor Kant quella part da l’abilitad da pensar umana, cun la quala nus train conclusiuns a basa da noziuns e sentenzias. Igl è in tratg caracteristic da la raschun d’aspirar enconuschientschas adina pli vastas e da vulair enconuscher a la fin l’infinit ed absolut. Ma en quel mument perda la raschun il terren sut ils pes e passa da l’enconuschientscha fundada a moda sensuala a puras speculaziuns. Faschond quai producescha ella necessariamain las trais ideas transcendentalas immortalitad (olma), libertad (cosmos) ed immensitad (Dieu). En la dialectica che furma la scienza da la parita mussa Kant che l’existenza da quests princips regulativs na sa lascha ni cumprovar ni refutar.
Per Kant èsi in stgandel che la filosofia n’è betg stada abla fin qua da decider las cuntraversas tradiziunalas entaifer la metafisica. Sia finamira èsi da dar a la metafisica – sco Thales a la matematica u Galilei a las scienzas natiralas – ina metoda che lubescha d’arrivar a constataziuns plausiblas. La via per cuntanscher questa finamira è da definir ils cunfins da quai che sa lascha enconuscher e da refutar pretensiuns d’enconuschientscha transcendentas. Kant resumescha quest proceder en la formulaziun – che pudess tgunsch vegnir malchapida ordaifer ses context – ch’ins stoppia «dissolver [en la metafisica] la savida per insumma avair spazi per la cretta». Sco objects da questa ‹cretta› definescha el ils trais postulats da la raschun pratica.
L’emprima ediziun da la Kritik der reinen Vernunft è vegnida recepida be a moda targlinanta ed en las recensiuns èn sa manifestadas malchapientschas considerablas. Perquai ha Kant publitgà il 1783 las Prolegomena che duain introducir a moda enclegentaivla en la filosofia critica. Er dumondas da la filosofia da la natira reprenda Kant puspè en sias Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft (1786). En quest’ovra emprova el da fundar la fisica da Newton sin ses princips critics. La finala sviluppa el dentant ina teoria da las forzas che maina sur Newton ora e che furma il punct da partenza per la filosofia da la natira da l’idealissem tudestg.
Fundaments da la filosofia da la morala
thumb|220px|Kant prelegia davant uffiziers russ La dumonda ‹Tge duai jau far?› furma la basa da l’etica kantiana. Ma ina resposta a questa dumonda è pir stada pussaivla suenter avair publitgà las retschertgas davart la teoria da l’enconuschientscha en furma da la Kritik der reinen Vernunft; quellas furman numnadamain er il fundament critic per la filosofia pratica.
A las dumondas areguard il fundament da la filosofia da la morala aveva Kant be fatg allusiun en ils chapitels finals da la Kritik der reinen Vernunft. Il 1785 ha el approfundà questa tematica en l’ovra Grundlegung zur Metaphysik der Sitten. Qua vegn sviluppà l’imperativ categoric sco princip fundamental da l’etica. Plinavant vegn l’idea da la libertad (ch’era sa mussada sco betg cumprovabla en la Kritik der reinen Vernunft) giustifitgada sco postulat fundamental e necessari da la raschun pratica. Suenter avair repassà intginas parts da la Kritik der reinen Vernunft per la segunda ediziun il 1787 è cumparida il 1788 la Kritik der praktischen Vernunft. Qua reveda Kant per part l’access argumentativ ch’el aveva elegì en la Grundlegung zur Metaphysik der Sitten, entant che las ponderaziuns orientadas a l’agir survegnan dapli spazi.
Senza libertad na fiss l’imperativ categoric betg pussaivel, da l’autra vart sa lascha la libertad pir deducir da la lescha morala, pertge che be teoreticamain na sa lascha ella betg segirar. Sche l’uman agescha tenor la lescha morala è el independent d’influenzas sensualas e d’impuls da l’instinct; el è uschia liber d’influenzas d’ordaifer ed agescha a moda autonoma. Sco creatira autonoma posseda el tenor Kant dignitad umana. Premissa per la dignitad umana n’è tenor Kant dentant betg che l’uman agescha a moda morala, mabain ch’el è insumma abel d’agir moral.
Isenthal
Isenthal  è ina vischnanca politica en il chantun Uri en Svizra. La vischnanca sa chatta sin in'alp sur il Lai d'Uri, ina part dal Lai dals Quatter Chantuns,
Immanuel Kant
Fundaments da la filosofia da la morala
thumb|160px|Kant cun vasch da mustarda. Caricatura da Friedrich Hagermann (1801) Sia chapientscha da libertad ha Kant sviluppà s’occupond da las differentas opiniuns areguard la libertad da la voluntad ch’eran derasadas da ses temp. Hume per exempel pretendeva che l’uman saja ina creatira dal tuttafatg natirala che saja suttamessa be a la causalitad che valia er per l’ulteriura natira. Kant emprova percunter da schliar la cuntradicziun che sa dat tranter il pensar tenor causalitads natiralas d’ina vart e la necessitad da la libra voluntad per la morala da l’autra vart. Per far quai contempla el l’uman da duas differentas perspectivas: Per l’ina tracta el l’uman sco creatira empirica ch’è suttamessa – sco tar Hume – a las leschas da la natira. A medem temp è l’uman dentant er ina creatira ch’è abla da far diever da ses intelletg. Tras quai po el s’orientar a princips morals e suandar leschas che la raschun sezza sa dat e fa uschia a medem temp part dal ‹reginavel da la libertad›.
Libra è la voluntad tenor Kant pia be sch’ella sa suttametta a leschas moralas. En sia filosofia da la religiun tardiva sviluppa Kant dentant er ina teoria, co che la decisiun da far dal mal sa lascha accordar cun sia chapientscha da la libertad.
Damai ch’ella s’orientescha al caracter obligant dal cumond moral, ha l’etica da Kant in caracter impegnativ. Ella sa differenziescha pia cleramain da models precedents sco per exempel da l’etica dad Aristoteles che sa basa sin virtids. Bain è er Kant da l’avis che mintga uman sa stentia inevitablamain da cuntanscher ventira. Ma la diversitad da las opiniuns subjectivas areguard la ventira umana na lubeschia betg da deducir leschas objectivas che pudessan furmar la basa per in’etica eudaimonistica. Al lieu da la ventira tschenta Kant perquai la ‹meritaivladad a la fortuna› che resultia dal cumportament moral. Be sche l’uman fa ses duer, è el degn da daventar ventiraivel. Kant na snega pia betg la brama suenter la ventira e na la crititgescha er betg. Ma tenor el na dastga quella betg giugar ina rolla cura ch’i va per decider la dumonda, tge che saja moralmain necessari.