cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cuira
Istorgia
Insaquants stgavaments archeologs mussan che Cuira è vegnida fundada var 3000 avant Cristus, ed era medemamain la pli gronda aglumeraziun urbana da la Svizra dal quel temp. Ils Romans van a conquistar la citad in 15 avant Crist.
Cuira daventa la chapitala da la regiun Raetia prima, la part da sid da la nova provinza. Il 284 è Cuira creschìi al nivel da chapitala da provintga.
La citad e daventadea 450 lieu uvestgal. L'onn 1424 brischa la citad giu totalmain. Il avdants rumantsch bandunan la citad e tudestgs la eregian puspè si. Cuira è pia germanisada ed il rumantsch ha pers sia chapitala. L'onn 1524 ha la refurmaziun lieu lieu er qua, però l'uvestg è restà en la catolic. Damai che la Baseglia s'ha rutta davent dal stadi. L'uvestgiu fascheva gia en il 9avel tschentaner diever dal tudestg sco lingua da scrittira thumb|left
Linguas
Las linguas da Cuira èn il tudestg (81%), il Rumantsch (5.4%) ed il talian (5,1%).
Attracziuns
Cuera ei cun 5000 onns historia d'urbanisaziun il pli vegl marcau dalla svizra. Aschia ei il marcau vegl ina dallas pli grondas attracziuns. A Cuera dat ei era da veser il museum retic, nua ch'ins survegn investa ella historia culturala e il museum d'art, nua ch'ei vegn presentau picturas e sculpturas d'artists grischuns. La Giger-Bar ch'ei basada sin motivs dil surrealist H.R Giger, che ei sez oriunds da Cuera, sesanfla ella via Comerciala. Per fans da baselgias ei da cussegliar ina viseta ella catedrala, ch'ei varga 800 onns veglia, ed ella Baselgia da sogn Martin.
Guerras da coaliziun
miniatura|250px|Monument dals crudads da guerra en la Carinzia (Kärnten) 1797 – 1809 – 1813, Tarvisio-Boscoverde
Guerras da coaliziun vegnan numnads ils eveniments da guerra dal 1792 fin il 1815 ch’han gì lieu tranter la Frantscha e ses rivals da pussanza europeics. Per ils eveniments a partir da la Segunda Coaliziun (1798/99) vegn savens er duvrà il term ‹Guerras napoleonicas›. Punct da partenza per quests conflicts ha furmà la Revoluziun franzosa dal 1789. Il 1814/1815 èn las Guerras da coaliziun idas a fin cun la sconfitta da Napoleun. Il Congress da Vienna ha instradà la restauraziun che dueva restabilir en l’Europa l’urden politic d’avant la Revoluziun. Cun las Guerras da coaliziun han cumenzà las uschenumnadas ‹guerras dal pievel› ch’èn succedidas a las guerras da cabinet da l’absolutissem. Sco ulteriura caracteristica è da numnar il fatg che truppas franzosas han occupà tschertas regiuns sur pli lung temp (occupaziun napoleonica, popular ‹temp dals Franzos›).
Survista
Las singulas fasas da guerra sa laschan divider sco suonda:
Emprima Coaliziun
L’Emprima Coaliziun (1792–1797) han las pussanzas europeicas furmà cun l’intenziun da franar las consequenzas da la Revoluziun franzosa u schizunt d’abatter quella dal tuttafatg. Da l’autra vart sto vegnir suttastritgà che la Frantscha sezza ha cumenzà ils acts guerrils cun la decleraziun da guerra dals 20 d’avrigl 1792. La Coaliziun è vegnida concludida cun la Decleraziun da Pillnitz dal 1791, en la quala l’Austria e la Prussia han decidì d’agir communablamain cunter la Frantscha revoluziunara. Pass per pass èn s’alliadas ulteriuras pussanzas europeicas a questa Coaliziun: sco emprim il Reginavel da Sardegna-Piemunt, pli tard (suenter l’execuziun dal retg franzos Louis XVI) la Gronda Britannia, la Spagna ed il Reginavel da Napoli. Il 1793 ha la Frantscha er declerà als Pajais Bass la guerra per avair sustegnì la Gronda Britannia. Sin las smanatschas nà da l’exteriur ha la Frantscha reagì cun ils meds da la levée en masse e dal terrur a l’intern dal pajais, ma er cun novas tecnicas e tacticas da guerra ch’èn naschidas or da las transfurmaziuns radicalas a l’intern da l’armada.
miniatura|200px|La Villa Manin nua ch’è vegnida segnada la Pasch da Campoformio Grazia a lur success da guerra e cun concluder contracts da pasch èsi reussì als Franzos d’excluder in inimi suenter l’auter da la guerra: il matg 1795 ha la Republica batava (ch’era sa furmada or dals Pajais Bass occupads) stipulà ina lia cun la Frantscha, la primavaira 1795 han la Prussia e la Spagna concludì cun la Frantscha la Pasch da Basilea ed il 1796 ha Napoleun sfurzà si en rom da la champagna en l’Italia al Reginavel da Sardegna-Piemunt la pasch. Ils 17 d’october 1797 ha la Pasch da Campoformio (Udine/Friul) terminà l’Emprima Guerra da coaliziun tranter la Frantscha e l’Austria victorisada. La Frantscha ha sinaquai annectà la riva sanestra dal Rain. La Gronda Britannia sa chattava uss sco suletta pussanza europeica en guerra cun la Frantscha. En rom dal Congress da Rastatt era previs da suttascriver la conclusiun da la pasch cun l’Imperi tudestg, ma avant che quai possia succeder, è prorutta la Segunda Guerra da coaliziun.
Segunda Coaliziun
Cun la Pasch d’Amiens (1802) è la Segunda Coaliziun er ida a fin per ils Brits. Ma gia ils 18 da matg 1803 ha il Reginavel Unì puspè cumenzà cun acziuns militaras. En il center na steva uss betg pli la finamira da restituir la monarchia franzosa, mabain il cumbat cunter Napoleun. Il medem di aveva il senat franzos proclamà la constituziun dal nov Imperi franzos che Napoleun aveva en mira. Ed ils 2 da december 1804 ha el sa laschà curunar en la Baselgia da Notre-Dame a Paris sco imperatur dals Franzos.
Terza Coaliziun
La Terza Coaliziun cunter la Frantscha (che consistiva da l’Austria, la Gronda Britannia, la Russia e la Svezia) è sa furmada a partir dal 1805. Da vart franzosa avev’ins sviluppà il plan d’occupar l’Engalterra. En vischinanza da Boulogne eran vegnidas radunadas truppas d’invasiun da 150 000 umens. Pierre de Villeneuve ha manà la flotta reunida franzos-spagnola a Cádiz ed ha cuntinuà il viadi en direcziun da Napoli. Tar la Battaglia da Trafalgar (21 d’october) è el dentant vegnì battì e mess en fermanza tras Horatio Nelson. Cun questa victoria ha la Gronda Britannia pudì segirar la pussanza maritima quasi illimitada fin la fin da las Guerras da coaliziun.
Ils 11 d’avrigl 1805 avevan la Gronda Britannia e la Russia segnà in contract per liberar ils Pajais Bass e la Svizra. Er la Svezia è s’unida a quest’allianza; ils 9 d’avust plinavant l’Austria, suenter che la citad da Genua era crudada e che Napoleun era vegnì proclamà sco retg da l’Italia. Il Reginavel da Napoli sustegneva medemamain la Coaliziun cunter Napoleun, entant che la Prussia vuleva restar neutrala.
miniatura|220px|Artillerists franzos a chaschun da la represchentaziun ‹200 onns Battaglia d’Austerlitz› dals 2 da december 2005 L’avust ha la Frantscha pretendì da l’Austria da retrair sias garnischuns dal Tirol e dal Veneto. Ils 27 d’avust ha l’imperatur a Vienna dentant refusà questa pretensiun. A medem temp ha Napoleun fatg contracts d’allianza cun la Spagna e cun las pussanzas en la Germania dal Sid (Baviera, Baden, Württemberg). Vers la fin d’avust è l’armada franzosa marschada davent da Boulogne vers la Germania ed ha traversà ils 25 da settember il Rain.
Entant eran truppas austriacas sut Karl Mack von Leiberich penetradas en la Baviera. Ellas avevan l’incumbensa da penetrar fin a l’Iller e da fortifitgar la citad dad Ulm. Ils 23 da settember ha la Frantscha declerà a l’Austria la guerra. En pliras battaglias en il conturn dad Ulm han ils Franzos battì ils 70 000 Austriacs. L’armada franzosa è sinaquai avanzada vers Vienna. La Battaglia d’Austerlitz (en la Tschechia odierna), er enconuschenta sco Battaglia dals trais imperaturs, ha manà ils 2 da december ad in’ulteriura gronda sconfitta per l’armada russa ed austriaca reunida. A las pussanzas victorisadas è vegnida sfurzada si la Pasch da Pressburg.
Quarta Coaliziun
La Quarta Coaliziun sa cumponiva a l’entschatta da la Prussia e da la Russia, pli tard er da la Gronda Britannia e da la Svezia. Ella ha existì ils onns 1806 e 1807. Suenter la fin da la Terza Coaliziun sa chattava la Frantscha vinavant en guerra cun la Gronda Britannia e cun la Russia. Per intimar ils Brits da far pasch, ha Napoleun proponì da restituir l’Electorat da Hannover ch’el aveva cedì be avant curt a la Prussia. A medem temp ha Napoleun intimà sedesch stadis tudestgs da fundar la Confederaziun dal Rain, da sortir da l’Imperi roman e da s’alliar cun la Frantscha. Suenter in ultimatum da vart da la Frantscha ha l’imperatur Franz II abditgà ed il Sontg Imperi roman è vegnì schlià ils 6 d’avust 1806. Tut quests svilups ha la Prussia resentì sco provocaziuns envers l’atgna sfera da pussanza. Per quest motiv ha la Prussia declerà a la Frantscha la guerra, e quai cumbain ch’ella na pudeva da quel temp betg quintar cun il sustegn d’ulteriurs stadis (la Russia alliada n’era anc betg sa revegnida da las davosas battaglias). Suenter l’ultimatum che la Frantscha duaja sa retrair davos il Rain, è suandada ils 9 d’october la decleraziun da guerra. Napoleun aveva previs quest svilup e rimnà ina ferma armada al cunfin tranter la Baviera e Thüringen.
Ils stadis da la Germania dal Nord e las citads da la Hansa èn sa cuntegnids a moda neutrala. Be l’Electorat Saxonia ed il Ducadi Saxonia-Weimar èn s’alliads a la Prussia. Uschia ha la Prussia quasi declerà suletta la guerra. En la Battaglia sper Jena ed Auerstadt ha la Prussia subì ils 14 d’october 1806 ina greva sconfitta. Ils 27 d’october è Napoleun entrà a Berlin, suenter ch’il retg Friedrich Wilhelm III era sa retratg en la Prussia da l’Ost. Er ils dus alliads Saxonia e Saxonia-Weimar èn sinaquai s’associads als adversaris da la Prussia.
Vers la fin da l’onn han er truppas russas puspè cumenzà a prender part dals cumbats. Suenter intginas battaglias pli pitschnas e l’entschatta andetga da l’enviern èn las truppas fruntadas ina sin l’autra en la part meridiunala da la Prussia da l’Ost. Ils territoris che la Prussia aveva incorporà a chaschun da la segunda e terza partiziun da la Pologna aveva quella puspè pers en rom da la sullevaziun polacca dal november 1806. En questas regiuns ha Napoleun incità d’eriger in nov stadi munì cun atgnas truppas; a partir dal 1807 èn quellas sa participadas sut commando franzos als cumbats cunter la Prussia.
miniatura|220px|Battaglia sper Friedland dals 14 da zercladur 1807 Suenter la battaglia indecisa sper Preussisch Eylau (7/8 da favrer 1807) han la Prussia e la Russia confermà lur sustegn vicendaivel fin la victoria sur Napoleun (Contract da Bartenstein dals 26 d’avrigl 1807). Curt suenter èn er il Reginavel Unì e la Svezia s’alliads a questa cunvegna. Ma ils 14 da zercladur è la Battaglia sper Friedland ida a fin a favur da la Frantscha; sinaquai ha la Russia instradà ils 19 da zercladur contractivas da pasch senza avair involvì la Prussia. Ils 7 da fanadur 1807 ha zar Alexander I fatg cun Napoleun la Pasch da Tilsit. Il contract da pasch che la Frantscha ha firmà dus dis pli tard cun la Prussia aveva il caracter d’ina pasch dictada. La Prussia ha bain pudì sa mantegnair sco stadi, ha dentant pers la mesadad da ses territori, ha stuì renconuscher ils pajais satellits franzos ch’èn vegnids installads là (tranter auter il Ducadi da Warschau) ed acceptar l’occupaziun da l’agen territori tras truppas franzosas. Per la Prussia ha la sconfitta muntà ina cesura ch’ha manà a l’intern a numerusas refurmas progressivas.
Cun il Decret da Berlin dals 21 da november 1806 aveva Napoleun proclamà la Bloccada continentala envers la Gronda Britannia. Cun la Pasch da Tilsit era er la Russia s’obligada da tegnair quella. La Gronda Britannia da sia vart veseva periclitada sia predominanza maritima tras in’allianza pussaivla tranter la Frantscha, la Russia ed il Danemarc. Perquai è ella penetrada cun si’armada en il Sjælland (situà en la part orientala dal Danemarc) ed ha sfurzà il pajais tras il bumbardament da Copenhagen l’entschatta da settember 1807 da surdar la flotta. Al Congress dad Erfurt da l’onn 1808 èn Napoleun e zar Alexander I sa cunvegnids che la Russia fetschia pressiun sin la Svezia, per che lezza sa participescha medemamain a la bloccada continentala. Quai ha provocà la Guerra tranter la Russia e la Svezia dal 1808–1809 e manà a la spartiziun da la Svezia sin l’autezza dal Golf da Botnia. La part orientala è daventada il gronducadi russ Finlanda.
La guerra sin la Peninsla Iberica
Cun l’expediziun franzosa en il Portugal la fin dal 1807 dueva il pajais vegnir sfurzà da sa participar a la bloccada continentala cunter la Gronda Britannia. Cun quest pass han cumenzà las confruntaziuns sin il champ da guerra iberic. Il 1808 è prorutta en Spagna ina sullevaziun cunter ils Franzos ed il fanadur dal medem onn ha Napoleun designà Joseph Bonaparte sco retg da la Spagna; silsuenter ha la gueriglia cuntinuà fin il 1813/14. A partir da l’avust 1808 ha er in corps d’expediziun britannic sut Wellington sustegnì ils Portugais e Spagnols en lur cumbat cunter las truppas d’occupaziun franzosas.
Tschintgavla Coaliziun
miniatura|220px|Insurrecziun tirolaisa sut Andreas Hofer La proxima coaliziun cunter la Frantscha han la Gronda Britannia e l’Austria furmà il 1809. Entant che la Frantscha era londervi d’abatter la sullevaziun spagnola, ha l’Austria cumenzà la guerra ils 9 d’avrigl 1809. La finamira era da terminar la predominanza napoleonica en l’Europa. L’Austria vuleva avair chapì sia guerra sco acziun da liberaziun tenor l’exempel spagnol; ella speculava sin in moviment dal pievel che dueva sfurzar la Frantscha da sa retrair da la Germania. Il champ da battaglia principal furmava la Germania dal Sid. A medem temp han gì lieu offensivas cunter il Reginavel talian ed il Ducadi da Warschau; ulteriuras acziuns militaras èn succedidas en la Dalmatia sco er en la Franconia e Saxonia. L’insurrecziun dal pievel principala ha gì lieu da la primavaira fin l’atun 1809 en il Tirol ed era drizzada cunter l’occupaziun bavarais-franzosa. Sullevaziuns pli pitschnas e cun damain influenza han er gì lieu en la Germania dal Nord.
Suenter avair pers pliras battaglias (Abensberg, Eggmühl) e cumbats disfortunads sper Regensburg, era l’armada da l’archiduca Karl sa retratga en la Boemia. Ils 13 da matg èn las truppas franzosas entradas a Vienna. En la Battaglia sper Aspern han ils Austriacs bain pudì impedir ch’ils Franzos avanzian; ma ulteriuras battaglias (Raab/Győr, Wagram) han necessità l’Austria da far il Contract d’armistizi da Znaim. Ils 14 d’october 1809 han l’Austria e la Frantscha concludì la Pasch da Schönbrunn.
Uss furmava la Gronda Britannia, cun si’armada sin la Peninsla Iberica, il davos inimi da Napoleun sin il continent europeic. Las vias maritimas vegnivan dominadas da la flotta britannica, entant che la Frantscha empruvava da realisar la bloccada economica cunter l’Engalterra tras controllar tut ils ports da la terra franca europeica.
Sisavla Coaliziun
Sco Sisavla Guerra da coaliziun (1812–1814) sa laschan denominar la Campagna militara en Russia e las guerras da liberaziun. A l’entschatta da la campagna da Napoleun cunter la Russia n’eran dentant betg anc participads tut ils partenaris da la Coaliziun da pli tard (Gronda Britannia, Russia, Prussia, Svezia, Austria e divers stadis pitschens da la Germania) sco adversaris da la Frantscha.
Campagna militara en Russia
Ils 23 da zercladur 1812 ha la Grande Armée traversà la Memel cun radund 600 000 schuldads (da quai 150 000 da la Prussia, Austria, Baviera, da la Confederaziun dal Rain e da la Svizra). Las truppas russas èn sa retratgas lunsch viaden en il pajais ed han laschà enavos terra arsa. Per Napoleun vegnivan las vias da refurniment entant pli e pli lungas; en pli eran ellas suttapostas ad attatgas da partisans. La Battaglia da Borodino (7 da settember) ha chaschunà grondas sperditas dad omaduas varts, ma n’ha betg purtà la decisiun. Er suenter ch’igl era reussì als Franzos d’occupar Moscau, ha zar Alexander I refusà da sa suttametter. En il fratemp eran grondas parts da la citad vegnidas sblundregiadas u arsas; en pli aveva la Russia pudì furmar novas truppas en vischinanza da la citad. Mez october ha Napoleun cumandà a si’armada la retratga. Da quel temp eran gia morts 275 000 da ses schuldads; ulteriurs 200 000 eran vegnids fatgs praschuniers. Las truppas restantas èn vegnidas sfurzadas da puspè sa retrair sur la ruta da Smolensk ch’era gia devastada. Adina puspè èn ils Franzos e lur alliads vegnids attatgads, uschia che l’armada dumbrava a la fin be pli radund 10 000 umens. Mez december 1812 è Napoleun returnà a Paris. center|thumb|700px|Survista schematica da la decimaziun da l'armada franzosa durant la Campagna militara en Russia (Charles Minard, 1869)
La sperdita da la Spagna
La Battaglia da Vitoria ils 21 da zercladur 1813 ha rut definitivamain la predominanza franzosa en Spagna. Ils Franzos èn stads sfurzads da sa retrair da l’autra vart da las Pireneas.
Guerras da liberaziun en l’Europa Centrala
Er l’Austria e la Prussia han puspè cumenzà cun acziuns da guerra. Il matg 1813 han las battaglias sper Grossgörschen e Bautzen purtà success a la Frantscha; silsuenter èn las truppas da la Russia e da la Prussia percunter s’unidas ad ina strategia communabla ed han pudì prevegnir il zercladur ad in’ulteriura occupaziun da Berlin tras ils Franzos (Battaglia sper Grossbeeren). Alura è suandada l’uschenumnada Battaglia dals pievels sper Lipsia (16 fin 19 d’october 1813). Radund 210 000 Franzos e 310 000 alliads (Austria, Prussia, Russia e Svezia) èn fruntads in sin l’auter; varga 110 000 schuldads èn morts u vegnids blessads. Questa battaglia ha purtà la vieuta decisiva: Napoleun è stà sfurzà da sa retrair en Frantscha. En il Contract da Chaumont dals 9 da mars 1814 han ils alliads decidì da mai far la pasch cun Napoleun e da vulair reinstituir enstagl ils Bourbons sin il tron franzos.
Ils 31 da mars èn las truppas alliadas arrivadas a Paris. Napoleun ha demissiunà ils 6 d’avrigl. En il Contract da Fontainebleau è la pussanza dals Bourbons vegnida restabilida; Napoleun è vegnì bandischà sin l’insla Elba. Suenter la fin da l’era napolenica han las pussanzas victuras convocà il Congress da Vienna per restituir l’urden europeic d’avant la revoluziun (l’uschenumnada restauraziun).
Percy Liza
Percy Liza, è in giugader ballapei peruaner da ballape, naschì ils 10 da april 2000 en la citad da Chimbote. Actualmain gioga el tar el Sporting Cristal en Lima.
Pass dal Jaun
Il Pass dal Jaun (tudestg: Jaunpass) è in pass da muntogna dal chantun Berna da la Svizra. Il pass maina da Charmey ed Jaun en il Gruyère tras a Boltigen ed Reidenbach en la Surselva bernaisa.
Il Binsaun
Il Binsaun (tenor ün vegl bivgnaint familier) es l'uniun da las plaivs evangelicas in l'Engiadin'Ota. Il böt da la comunited es d'amegldrer la collavuraziun traunter las corporaziuns refurmedas illa regiun. Il segn distinctiv dad Il Binsaun es ün logo cumünaivel chi muossa il Piz la Margna e la baselgia San Gian a Schlarigna.
Colloqui (Grischun)
Las tschantadas dals colloquis han lö duos jadas l'on, la prümavaira e l'utuon.
Tour d'Aï
La Tour d'Aï è ina montagna svizra da las alps bernaisas da 2332 m sin la Plaine du Rhone ed la citad da Aigle en il chantun Vad.
Puncts extrems da la Svizra
Quest è ina glista dals puncts extrems da la Svizra.
Baselgia da Masans
La baselgia da Masans è suenter la baselgia da Son Martin e la baselgia da Comander (Comanderkirche) il pli pitschen dals trais lieus da pregia dal cumin-baselgia refurmà da Cuira ch'è congruenta cun il colloqui IV Cuira. Ella sa chatta entamez il quartier Masans da Cuira, en la via da Masans.
Istorgia
Sin il terren da la baselgia è ina giada stada in ospital ch'è vegnì mantegnì da l'uvestgieu da Cuira. La substanza architectonica la pli veglia datescha dal 13avel tschientaner. La baselgia è deditgada a San Bastiaun, il sontg da la pesta.
Il clutger è vegnì erigì en ils temps prerefurmatorics, enturn l'onn 1500. La davosa renovaziun ha gì lieu l'onn 1998.
Funcziun
Agiuntada a la baselgia è la chasa dal plevon dal quartier. La baselgia da Masans è plinavant il lieu nua che han lieu ils servetschs en lingua rumantscha a Cuira ch'è maioritarmain da lingua tudestga.
Jhilmar Lora
Jhilmar Lora, è in giugader ballapei peruaner da ballape, naschì ils 24 da october 2000 en la citad da Callao. Actualmain gioga el tar el Sporting Cristal en Lima.
Masagn
Masagn (tudestg Masein) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Saxonia-Anhalt
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Saxonia-Anhalt thumb|200px|Saxonia-Anhalt Saxonia-Anhalt (tudestg e uffizialmain: Sachsen-Anhalt) è in pajais federativ da la Germania. Sia chapitala è Magdeburg.
Geografia
La surfatscha dal pajais cuvrescha 20.446,31 km².
Gustaf Wingren
Gustaf Wingren (* nat als 29 da november 1910 a Tryserum, Östergötland; † mort als 1 da  november  2000) d’eira ün teolog svedais i’l 20avel tschientiner. Independent da las teologias principalas, chi dominaivan da quel temp las universitats e la vita ecclesiastica in Europa centrala, sviluppaiva Wingren ün agen concept d'üna teologia sistematica.
Teologia
Seis concept teologic ha i’l center l’impissamaint cha Gesu Crist renovescha la creaziun oriunda e deliberescha il vegl Adam in seis bsögn ed in sia praschun d'egoissem in möd ch'el til cloma illa libertà e schoglia seis lioms.
Sia critica as drizzaiva impustüt vers Rudolf Bultmann e Karl Barth. L'imbüttamaint da Wingren tunaiva cha tuots duos hajan invlidà da resguardar inandret il Vegl Testamaint e qua in prüma lingia il raquint da la creaziun. Mincha teologia biblica stoja cumanzar cul prüm artichel da la credentscha apostolica causa cha Gesu Crist (dal qual il seguond artichel tratta) saja la resposta sün quel. La concentraziun sün Gesu Crist ed il principi da la teologia pro el sun per Wingren vias orbas chi mainan davent da la Bibla e chi blockeschan implü il dialog necessari culla cultura seculara.
Perdüttas principals da la teologia da Wingren d'eiran cuntinuadamaing Irenäus da Lyon e Martin Luther.
Rogeno
Rogeno (Rògen in l'idiom dal lö) es üna vschinauncha da 2682 abitants, chi as chatta in Lombardia, Provinza da Lecco.
La vschinauncha
Il territori da la vschinauncha da Rogeno, chi as chatta illa Brianz'Ota, es delimito dal lej da Pusiano a nord, da l'ovel Bevera a suot e dal flüm Lambro ad ovest.
Persunas renumnedas
A Rogeno sun naschieus ils perdavaunts d'Achille Ratti, chi dvantet papa als 6 favrer 1922 cul nom Pius XI.
Gerola Alta
Gerola Alta (lumbard: Geröla) es üna vschinauncha da 249 abitants, chi as chatta a 1050 meters d'otezza, illas Alps Orobie. Ell'es situeda in Lombardia, Provinza da Sunder.
Il lö
Gerola Alta as chatta illa Val dal Bitto da Gerola, üna val laterela da la Vuclina, chi ho cumanzamaint tar Murbegn e vo in direcziun süd.
La vschinauncha es bagneda da l'ovel Bitto, chi do nom al chaschöl prodüt in quista val, fat cun lat de vacha e da chevra masdos insembel. Illa part veglia da la vschinauncha es que la baselgia da San Bartolomeo.
Fracziuns
I'l territori da la vschinauncha da Gerola Alta as chattans bgeras fracziunz, suvenz aclas furmedas da pochs baitas abitedas pelpü vi per la sted: Valle, Nasoncio, Case di Sopra, Ravizze, Foppa, Castello, Laveggiolo, Fenile e Pescegallo.
La fracziun la pü renumneda es sainza fal Pescegallo, lö frequento vi per l'inviern dals paschiunos da ski e particulermaing da l'assa da naiv.
Festas
Gerola Alta es renumneda eir pella "Sagra del Bitto", chi es üna festa, chi vegn fatta la terza dumengia da settember. Ils producters dal chaschöl Bitto (furmagiàt in lombard) mussan lur prodots, dels quêls a vain fat adöver per fer mangiativas caracteristicas del lö scu ils pizzoccheri ed ils sciatt.
Tusaun
La muntogna da chasa è il Piz Beverin cun ses 2'998 m.s.m. Ils 24. dad october 1996 è il Crapteigtunnel tranter Tusaun e Runtgaglia vegnì avert.
Seglias
Seglias (tudestg Sils im Domleschg) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Mecklenburg-Pomerania Anteriura
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Mecklenburg-Pomerania Anteriura thumb|200px|Mecklenburg-Pomerania Anteriura Mecklenburg-Pomerania anteriura (tudestg e uffizialmain: Mecklenburg-Vorpommern) è in pajais federativ da la Germania. Sia chapitala è Schwerin.
Geografia
La surfatscha dal pajais cuvrescha 23.180,14 km².
Minca
thumb|220px|Citad vegliathumb|220px|Vista en direcziun da las Alps thumb|220px|Fotografia or da l’aria Minca (tudestg [] u []; bavarais  []) è la chapitala da la Baviera. Cun 1,5 milliuns abitants furma ella (suenter Berlin e Hamburg) la terz gronda citad da la Germania. La regiun metropolitana Minca dumbra var 6 milliuns abitants.
Sco center da cultura, politica, scienzas e medias tutga Minca tar las citads mundialas. Ultra da quai han qua divers concerns tudestgs da muntada internaziunala lur sedia (t.a. Allianz, BMW e Siemens).
La citad è documentada l’emprima giada l’onn 1158. L’onn 1255 è ella daventada sedia dal duca da la Baviera; dapi il 1314 figurescha ella sco citad residenziala roiala, dal 1328 fin il 1347 er imperiala. Il 1506 è Minca daventà la chapitala da la Baviera. Ozendi furma la citad la sedia da numerusas autoritads naziunalas ed internaziunalas e dispona d’universitads e scolas autas da renum. Entras il grond dumber da monuments architectonics e museums, congress ed exposiziuns, occurrenzas da sport internaziunalas e betg il davos la Festa d’october furma Minca in dals lieus centrals dal turissem internaziunal en Germania.
Etimologia
Avant la fundaziun da la citad sa chattava qua eventualmain ina sedia da muntgs, forsa sin il Petersbergl. A basa da chats archeologics n’ha quai però betg sa laschà cumprovar fin oz. Per part vegn er dubità, schebain il num munichen renvieschia propi ad ina sedia da muntgs.
En latin medieval sa numnava la citad Monacum, adjectiv monacensis; documentads èn er ils terms Monachia resp. Monachium.
Il num odiern da la citad variescha per part vaira ferm da lingua tar lingua: ‹Munich› (franzos ed englais, pronunzià mintgamai autramain), ‹Múnich› (spagnol), ‹Munique› (portugais), ‹Monaco› (talian; per evitar scumbigls savens ‹Monaco di Baviera), ‹Mnichov› (tschec) u ‹Monachium› (polonais).
Geologia
La regiun prealpina tranter las alps da chaltschina ed il Danubi, en la quala sa chatta er Minca, è situada sin in batschigl da sbassada che vegn emplenì dapi milliuns onns tras sedimentaziuns che derivan da las Alps (tras flums e glatschers). En il sid da la planira èn ils flums, surtut l’Isar, sa chavads profund en il terren; qua creschan guauds extendids. Il nord da la citad percunter, nua ch’il livel da l’aua sutterrana sa chatta datiers da la surfatscha, è segnà da palids bassas.
Autezza sur mar
L’autezza sur mar da la citad munta en media a 519 meters. Il punct il pli aut è situà il pli en il sid da la citad (580 m s.m.), il punct il pli bass il pli en il nord da quella (480 m s.m.). Cun ina differenza d’autezza da 100 meters è il territori da la citad ordvart planiv.
Auas
L’Isar percurra il territori da la citad sur ina lunghezza da 13,7 km dal sidvest vers il nordost. Sin in’insla en l’Isar sa chatta il Museum tudestg, gist suenter suonda l’insla Prater. Ulteriuras auas èn la Würm, che curra nà dal Lai da Starnberg en la part occidentala sin territori da la citad, il Hachinger Bach e divers bratschs da l’Isar pli pitschens che mainan tras la citad (p.ex. Eisbach ed Auer Mühlbach). Sin il territori da la citad sa chattan er divers lais pli pitschens.
Extensiun
La surfatscha da la citad da Minca cumpiglia en tut 310,7 km². Da quai sa laschan attribuir 44,1 % sin edifizis e surfatschas annexas, 17,2 % sin vias, 15,5 % sin zonas d’agricultura, 15,5 % sin surfatschas da recreaziun, 4,1 % sin guauds, 1,3 % sin auas ed ulteriurs 2,2 % sin surfatschas d’auter diever (situaziun dal 2007). Il cunfin da la citad cumpiglia 118,9 km. La pli gronda extensiun da la citad munta dal nord vers sid 20,7 km e da l’ost vers vest 26,9 km.
Structuraziun da la citad
Il territori da la citad è sutdividì en actualmain 25 districts municipals (suenter la restructuraziun dal 1992/96). En il mintgadi sa referesch’ins però plitost als quartiers creschids istoricamain.
Clima
thumb|220px|Olympiapark La citad sa chatta en la zona da transiziun tranter il clima maritim atlantic ed il clima continental sitg. I regia in clima temprà fin frestg. Ils envierns èn relativamain fraids, temperaturas sut −20 °C datti però be darar. Las stads èn percunter relativamain chaudas, cun temperaturas da 20 fin 35 °C, quai che fa da Minca la stad ina da las pli chaudas regiuns da la Germania. Ulteriurs facturs centrals ch’influenzeschan l’aura èn la vischinanza da las Alps e dal Danubi. Pervi da questa constellaziun è l’aura relativamain variabla. Durant radund diesch dis ad onn regia favugn – in vent alpin sitg che croda, il qual effectuescha ina vista talmain buna ch’ins vesa bain las Alps Bavaraisas davent dal territori da la citad.
Flearda
Flearda (tudestg Flerden) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Minca
Territoris natirals protegids e territoris sut protecziun da la cuntrada
Sin il territori da la citad ed en las regiuns vischinantas sa chattan quatter territoris natirals protegids (Allacher Lohe, Panzerwiese e Hartelholz, Schwarzhölzl, Südliche Fröttmaninger Heide) sco er 20 territoris sut protecziun da la cuntrada (p.ex. Isarauen, Aubinger Lohe e Moosschwaige, Allacher Forst, Nymphenburg, Waldfriedhof).
Svilup demografic
L’onn 1852 ha il dumber d’abitants surpassà il cunfin da 100 000, uschia che Minca è daventà ina citad gronda. Ils proxims decennis è la populaziun creschida fitg ferm ed èn vegnidas incorporadas vischnancas cunfinantas, uschia che la citad dumbrava gia l’onn 1883 250 000 abitants. Fin il 1901 è il dumber d’abitants sa dublegià sin radund 500 000, uschia che Minca era daventà suenter Berlin e Hamburg la terz gronda citad da l’Imperi tudestg. 1933 dumbrava la citad 840 000 abitants ed il 1957 è vegnida surpassada la marca d’in milliun. Suenter l’onn olimpic 1972 cun in emprim maximum da 1 338 924 abitants, è il dumber ì si e giu; il punct il pli bass han ins nudà il 1998 cun 1 188 897 abitants. Il matg 2015 è vegnida surpassada la marca da 1,5 milliuns ed actualmain (2020) mussa il trend vers 1,6 milliuns.
Cun ca. 4700 abitants per kilometer quadrat, ha Minca la pli auta spessezza da la populaziun da tut las vischnancas tudestgas.
Quota dad esters
Il 2015 dumbrava Minca ina cumpart da persunas da l’exteriur (abitants registrads senza naziunalitad tudestga) da 26,8 %. Las pli grondas gruppas da persunas da l’exteriur (situaziun dal 2018) derivan da la Croazia (38 137), Tirchia (37 876), Italia (27 821), Grezia (26 560), Austria (21 046), Bosnia ed Erzegovina (19 692), Pologna (19 101) e Rumenia (17 980).
Dialect
Il dialect da Minca tutga tar il bavarais mesaun. Pervi da las bleras persunas d’autras regiuns da la Germania ch’abiteschan a Minca e perquai che las persunas che discurran il dialect na dattan betg vinavant quel a lur uffants, è quel entant smanatschà da svanir dal tuttafatg.
Religiuns
Dapi l’onn 1817 furma la citad la sedia da l’archuvestg Minca e Freising, il qual è vegnì fundà sco successur da l’archuvestg Freising ch’è vegnì secularisà l’onn 1803.
L’onn 2018 eran tranter auter 30,9 % dals abitants catolic-romans, 11,1 % evangelics, 7–8 % muslims, 3,6 % ortodoxs, 0,3 % gidieus (che derivan surtut dals pajais da l’Europa da l’Ost). Il dumber dals catolics e protestants sa diminuescha cuntinuadamain, entant che quel da las persunas senza confessiun crescha d’in cuntin e furma en il fratemp la pli gronda gruppa insumma.
Istorgia
thumb|160px|Curt veglia
Fundaziun da la citad
Minca vegn menziunà l’emprima giada l’onn 1158 sco forum apud Munichen (Augsburger Schied), e quai suenter ch’il duca da la Baviera e Saxonia Heinrich il Liun aveva laschà realisar in passadi da la via da sal sur l’Isar (ca. en il lieu nua che sa chatta oz la Ludwigsbrücke) ed aveva fundà en vischinanza dal passadi in martgà.
Cura che la citad che vegn palpabla l’emprima giada il 1158 è propi vegnida fundada na sa lascha betg dir. La pli veglia baselgia da la citad, e da quel temp la suletta baselgia parochiala, è la baselgia da s. Peder.
Temp medieval: Sedia dal duca e residenza imperiala
Cur che l’imperatur ha proscrit l’onn 1180 Heinrich il Liun, è la Baviera vegnida attribuida als da Wittelsbach e Minca als uvestgs da Freising. L’onn 1240 è er la citad da Minca vegnida en possess dals da Wittelsbach ed è daventada gia il 1255, suenter l’emprima spartiziun dal pajais, residenza dal duca.
Dapi il 1314 è duca Ludwig IV stà retg tudestg, dapi il 1328 er imperatur dal Sontg Imperi roman; da quel temp è la citad da Minca sco sia residenza vegnida extendida decididamain tras in nov mir da tschinta. Medemamain ha Minca surpiglià da quel temp las colurs dal vegl imperi, nair ed aur, sco colurs da la citad.
Dapi la fin dal 14avel tschientaner èn proruttas repetidamain sullevaziuns da la burgaisia cunter ils ducas, ils quals han sinaquai dischlocà da la Curt veglia en la nova Residenza a l’ur da la citad. Pervi da la smanatscha tras ils hussits han ins fortifitgà la citad tras in segund mir da tschinta exteriur.
L’onn 1442 han ins stgatschà ils burgais gidieus da la citad. Fin la segunda mesadad dal 18avel tschientaner n’han sinaquai vivì nagins gidieus a Minca.
L’onn 1468 è vegnì mess il crap da fundament da la baselgia da Maria da la gotica tardiva, la Frauenkirche. Malgrà la grondezza da l’edifizi ha il temp da construcziun durà be ventg onns. Vers il 1500 na sa differenziava la citad areguard l’architectura e la grondezza anc betg fitg ferm da las autras citads dal duca entaifer la Baviera, sco Ingolstadt, Straubing u Landshut; e cun stgars 13 000 abitants sa chattava la citad anc lunsch davos Nürnberg ed Augsburg che tutgavan da quel temp però tar las tschintg pli grondas citads da l’imperi.
Chapitala dal ducadi reunì
Suenter avair enconuschì en la gotica tardiva in nov temp da fluriziun cultural, è Minca daventa il 1506 tras la reuniun dals ducadis sut Albrecht IV (1465–1508) la chapitala da l’entira Baviera Sura e Baviera Sut. En consequenza da quai è l’influenza da la burgaisia tschessada adina dapli ed ils da Wittelsbach han determinà da qua davent il svilup da la citad.
Sut la regenza da Wilhelm IV (1508–1550) ed Albrecht V (1550–1579) è Minca daventà in center da la renaschientscha e da la cuntrarefurma. L’onn 1589 ha Wilhelm V (1579–1597) fundà il Hofbräuhaus. Per ils gesuits è vegnida erigida la baselgia da s. Michael ed il collegi dals gesuits. Duas vistas temprivas da la citad èn cuntegnidas en l’ovra ‹Civitates orbis terrarum› da Georg Braun e Franz Hogenberg (1572). Cun il model da la citad che Jacob Sandtner ha fatg l’onn 1570 or da lain da tigl, dispona Minca (sper las quatter citads residenzialas subordinadas Straubing, Landshut, Ingolstadt e Burghausen) d’in dals pli vegls models da quest gener insumma.
Citad residenziala da l’electurat
L’onn 1704, en rom da la Guerra da successiun spagnola, è Minca vegnì plirs onns sut occupaziun habsburgaisa, damai ch’il prinzi electur Maximilian II Emanuel (1679–1726) era s’allià cun la Spagna. Ina sullevaziun dals burgais e purs è vegnida abattida sanguinusamain (Sendlinger Mordweihnacht). Suenter il return dal prinzi electur or da l’exil, è il baroc tardiv franzos sa fatg valair a la curt e silsuenter è sa sviluppà il rococo bavarais.
Chapitala e citad residenziala roiala
Cumbain che Minca era gia daventà l’onn 1328 citad residenziala imperiala, ha il svilup vers la citad gronda cumenzà pir 450 onns pli tard. Vers la fin dal 18avel tschientaner è Minca creschì a moda rapida, era gia il 1750 tuttina grond sco Augsburg ed aveva surpassà Nürnberg. A partir dal 1806 è quest svilup anc vegnì accelerà. Lura ha Napoleun numnadamain fatg da la Baviera il Reginavel da la Baviera e Minca è daventà la chapitala d’in pajais dubel grond che cumpigliava vastas parts da la Franconia, da la Svevia e dal Palatinat dal Rain. Uss pudevan er protestants s’acquistar il dretg da burgais da Minca. Dumbrava Minca l’onn 1700 radund 24 000 abitants, è quest dumber sa dublegià uss quasi mintga trent’onns, uschia che vivevan l’onn 1871 gia 170 000 persunas a Minca ed il 1933 840 000. Sut retg Max I Joseph (1799–1825) han ins construì il teater naziunal e mess ad ir in’extensiun sistematica da la citad. L’onn 1818 èn vegnids concedids a Minca dretgs d’autonomia cun dus burgamesters e dus cussegls.
Sut la regenza da retg Ludwig I da la Baviera (1825–1848) è Minca avanzà ad ina citad da cultura enconuschenta lunsch enturn. Ils classicists Leo von Klenze e Friedrich von Gärtner han concepì la Ludwigstrasse, il Königsplatz e l’extensiun da la Residenza da Minca.
Il figl da Ludwig, Max II (1848–1864), ha surtut promovì las scienzas umanas ed ha radunà enturn sai in circul da litterats (‹Ils crocodils›). Sco ses bab è er Max II stà activ sco patrun da construcziun. En il nov ‹stil da Maximilan›, che regorda a la gotica englaisa, han ins tranter auter erigì ils edifizis a la Maximilianstrasse che furma oz ina da las vias da cumpras las pli exclusivas e charas da l’entir continent.
Sut il retg Ludwig II (1864–1886) ha flurì la vita musicala cun plirs segiurns da Richard Wagner. En il 19avel tschientaner, cur che Minca è adina puspè stà pertutgà d’epidemias, ha Max von Pettenkofer realisà il sistem d’aua persa; gia a la fin dal tschientaner valeva la citad sco ina da las pli schubras en l’entir’Europa.
Dal temp dal prinzregent Luitpold (1886–1912) ha Minca alura enconuschì in’immensa fluriziun economica e culturala. Da quel temp derivan tranter auter la Prinzregentenstrasse ed il Prinzregententheater.
Schwabing furmava da quel temp in impurtant quartier da litterars ed artists. L’onn 1896 è cumparì a Minca il magazin da cultura ‹Jugend›, dal qual deriva il num da l’epoca d’art respectiva (jugendstil, per rumantsch er stil floreal). Il medem onn è er cumparì l’emprim numer dal magazin da satira politica ‹Simplicissimus›. L’onn 1911 è suandada la fundaziun da la gruppa d’artists Der Blaue Reiter. A l’entschatta da ses raquint ‹Gladius Dei› ha Thomas Mann descrit quest’epoca cun ils pleds daventads proverbials «München leuchtete».
L’onn 1916, durant l’Emprima Guerra mundiala, è la citad vegnida tutgada a chaschun d’in’attatga or da l’aria franzosa da bumbas, las qualas n’han però betg chaschunà gronds donns. Percunter è sa pegiurada da quel temp la situaziun da provediment da la populaziun. Quai ha manà ad adina dapli chaumas ed arrestaziuns e sveglià in’atmosfera revoluziunara.
Revoluziun, Republica da Weimar e naziunalsocialissem
thumb|220px|Hitler cun Mussolini en la Ludwigstrasse (1939) Suenter la fin da la guerra èn proruttas il 1919 a Minca sullevaziuns revoluziunaras. La Revoluziun da november dal 1918 è sa splegada a moda paschaivla ed ha manà a la dissoluziun da la monarchia. La Republica da cussegls da Minca percunter, ina sullevaziun da gruppas communisticas e socialisticas, ha l’armada abattì la primavaira 1919 a moda sanguinusa. En il decurs dals proxims onns è Minca sa sviluppà pli e pli al lieu d’origin dal naziunalsocialissem. Bain ha il marsch da Hitler sin la Feldherrnhalle fatg naufragi l’onn 1923; ma la citad è adina restada la sedia da la NSDAP (cun excepziun dal november 1923 fin il favrer 1925, cur che la partida è stada scumandada en tut il pajais).
L’onn 1935 ha Hitler concedì a Minca il titel d’onur dal temp dal naziunalsocialissem: chapitala dal moviment. Il 1938 è vegnida segnada qua la Cunvegna da Minca, la quala ha fixà l’annexiun da las Sudetas al Reich tudestg.
Sco tut las citads grondas tudestgas è er Minca stà pertutgà durant la Segunda Guerra mundiala fermamain da las attatgas or da l’aria dals Alliads. Fin la fin da la guerra eran destruids 90 % da la citad veglia istorica e var 50 % da l’entira surfatscha da la citad. Tenor stimaziuns èn mortas tras quai en tut ca. 6000 persunas, ca. 15 000 èn vegnidas blessadas.
Suenterguerra
La reconstrucziun da Minca è per gronda part s’orientada al maletg da la citad istoric. In pau a la giada è la citad sa sviluppada ad in center da hightec e da numerusas interpresas dal sectur da servetschs (medias, assicuranzas, bancas e.a.). Ils emprims onns suenter la guerra ha Minca er profità indirectamain da la spartiziun da la Germania damai che numerusas interpresas da la Republica democratica tudestga e da Berlin han fatg midada en il sid; in dals exempels ils pli enconuschents furma Siemens.
Ils Cravals da Schwabing il 1962 èn stads ina da las emprimas sullevaziuns en rom da la revolta da giuvenils europeica dals onns 1960.
L’onn 1972 han gì lieu a Minca ils XX gieus olimpics. Per quest intent è l’areal Oberwiesenfeld vegnì transfurmà en l’Olympiapark ed il traffic public schlargià fermamain. Medemamain han ins transfurmà da quel temp parts dal center da la citad en zonas da peduns. Ils gieus èn però er stads sut l’ensaina dal rapiment d’atlets israelians tras terrorists palestinais. Tut ils indesch ostagis, in policist e tschintg terrorists èn vegnids per la vita.
Surtut suenter il 2000 han ins er erigì a Minca numerus sgrattatschiels. Dapi il 2004 è però en vigur ina lescha che nagin edifizi na dastgia surpassar ils 99 meters da las turs da la Frauenkirche.
Politica ed instituziuns politicas
thumb|220px|Nova chasa municipala, sedia dal cussegl da la citad En la politica communala domineschan tradiziunalmain las partidas dal center sanester, quai che furma plitost l’excepziun entaifer la Baviera. Partidas sco CSU, Freie Wähler ed AfD èn qua pli flaivlas ch’en las ulteriuras parts dal stadi federativ, SPD, Grüne, FDP e Linke percunter pli fermas.
Il president da la citad ed il cussegl da la citad che cumpiglia otganta mandats vegnan elegids da nov mintga sis onns. Cuntrari a Berlin e Hamburg (che furman citads-stadi senza separaziun da l’activitad statala e communala) dispona Minca d’ina vasta administraziun communala.
Sco chapitala dal stadi federativ han – sper numerus uffizis – er il parlament e la regenza da la Baviera lur sedia a Minca. Plinavant èn domiciliads qua intgins uffizis e tribunals da la Republica Federala Tudestga.
Vopna
La vopna da la citad mussa sin fund grisch in muntg da colur naira che porta in cudesch d’engirament. Il cudesch, ils chalzers, la fatscha ed ils mauns èn da colur cotschna.
I sa tracta d’ina vopna che discurra, damai ch’il muntg che vegn mussà en quella renviescha al num ‹München›. Il muntg cumpara gia sin ils pli vegls sigils da la citad ch’èn enconuschents: il 1268 l’emprim sco chau cun capuza, il 1304 alura sco figura entira.
Architectura
Il Marienplatz vala sco center da la citad e sa chatta, circumdà da la veglia e da la nova chasa municipala, en il center da la citad veglia.
Romanica e gotica
Paucs pass en il sid dal Marienplatz è situada la baselgia da Son Peder, la pli veglia baselgia da la citad, da la quala l’emprim edifizi deriva anc da la romanica. Oz sa chatta là in edifizi nov gotic, il qual è pli tard vegnì barochisà a l’intern. Dal temp da la gotica existan er numerus ulteriurs edifizis, sacrals e profans, fatgs per gronda part da quadrels (damai ch’i mancan en vischinanza da la citad crapperas ch’avessan pudì furnir auter material). En il 14avel tschientaner, dal temp da Ludivic da la Baviera, ha er cumenzà a Minca in emprim grond temp da fluriziun da l’art. Da l’anteriura fortificaziun da la citad che deriva dal medem temp èn medemamain sa mantegnidas singulas parts (Isartor, Karlstor, Sendlinger Tor, Löwenturm). Culminar dueva l’epoca però a Minca en il 15avel tschientaner en las ovras da la gotica tardiva. Da quel temp datescha la veglia chasa municipala sco er l’arsenal che furma oz ina part dal museum da la citad.
Situada en vischinanza dal Marienplatz è la Frauenkirche da la gotica tardiva che furma cun sias duas turs marcantas cun las cuplas renaschimentalas ina da las ensainas da Minca. Cun la construcziun da questa baselgia han ins cumenzà l’onn 1468, suenter avair spazzà la baselgia da Nossadunna; be ventg onns pli tard è l’edifizi, che furma ina da las baselgias da quadrels las pli monumentalas da tut l’Europa, stà pli u main terminà. Dapi ch’ins ha endrizzà a Minca l’archuvestgieu serva quella sco dom. Il chastè Gründwald furma il sulet chastè medieval ch’è sa mantegnì en proxima vischinanza da la citad da Minca.
Renaschientscha e manierissem
L’architectura dal temp medieval tardiv era en emprima lingia segnada da l’art burgais. Suenter la reuniun da la Baviera l’onn 1504 ha alura la curt marcà adina pli ferm il svilup architectonic da la citad.
Impurtants edifizis da la renaschientscha èn vegnids erigids en il 16avel tschientaner per ils gesuits en rom da la cuntrarefurma, uschia per exempel la baselgia da Son Michael, che furma la pli gronda baselgia renaschimentala en il nord da las Alps, sco er la veglia academia ch’è colliada cun quella. Per la curt han ins erigì paucs onns avant las pli veglias parts da la residenza ch’èn sa mantegnidas fin oz. Il Weinstadl, situà sper la veglia curt e reconstruì durant la renaschientscha, è sa mantegnì sco ina da las pli veglias chasas burgaisas sur tut ils temps. Il Hofbräuhaus è bain vegnì fundà l’onn 1589, sa chatta oz però en in edifizi da la neorenaschientscha dal 19avel tschientaner.
Las residenzas da la famiglia von Wittelsbach che derivan da l’entschatta dal 17avel tschientaner (il chastè Schleissheim en il nord ed il chastè Laufzorn en il sid da la citad) èn omaduas influenzadas da villas talianas.
Baroc e rococo
Tar las ovras principalas dal baroc da la Germania dal Sid tutgan alura il chastè Nymphenburg en il vest da la citad sco er ils chastels Lustheim e Schleissheim en il nord da quella.
Las pli impurtantas baselgias dal rococo derivan da Johann Michael Fischer (t.a. la baselgia claustrala St. Anna im Lehel da 1727). Enconuschentas perditgas dal rococo curtais furman l’Amalienburg en il Nymphenburger Schlosspark ed il teater da Cuvilliés en la Residenza. Pervi da la situaziun finanziala tendida n’han ins alura strusch pli erigì edifizis pli gronds a partir da la mesadad dal 18avel tschientaner.
Classicissem, istorissem e jugendstil
Vers vest, en direcziun da la Nymphenburg, maina la Briennerstrasse – ch’è segnada da las destrucziuns dal temp da la Segunda Guerra mundiala – tras la Maxvorstadt, interrutta dal Karolinenplatz en furma da staila cun ses obeliscs sco er dal Königsplatz cun sia tur da pumpa dorica e la Gliptoteca (museum da sculpturas anticas) en stil ionic. Davos l’edifizi corintic dal Museum da l’antica sa chatta la claustra benedictina S. Bonifazi.