cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hugo Schuchardt
En la Germania
Schuchardt è creschì si a Gotha. Dal 1859 fin al 1864 ha el studegià a Jena e Bonn cun linguists impurtants da lez temp, tranter quels August Schleicher e Kuno Fischer a Jena, sco era Friedrich Ritschl ed Otto Jahn a Bonn. Il 1864 ha Schuchardt obtegnì in doctorat cun ina dissertaziun cun il titel De sermonis Romani plebei vocalibus ("Davart ils vocals dal latin vulgar"). Sa basond sin l'examinaziun dad "ina massa incredibla da texts che nagin ha tratg en consideraziun avant el", è la dissertaziun silsuenter vegnida publitgada tranter ils 1866 ed il 1868 en trais toms en lingua tudestga cun il titel Der Vokalismus des Vulgärlateins. Il 1870 è Schuchardt sa habilità a l'Universitad da Leipzig cun la scrittira Ueber einige Fälle bedingten Lautwandels im Churwälschen ("Davart intgins cas da midada fonetica cundiziunada en il rumantsch"), ed il 1873 è el daventà professer per filologia romana a l'Universitad da Halle, ch'è lura era in center dals neogrammatichers. Durant quel temp ha Schuchardt lavurà vi da temas tradiziunals da la filologia romana cun ina ferma orientaziun istorica, ma el ha er sviluppà in interess per il contact linguistic e la maschaida da linguas (ch'exista in linguas maschadadas e linguas creolas).
A Graz en l'Austria
Il 1876 ha Schuchardt cun l'agid da Johannes Schmidt surpiglià la professura per filologia romana a l'Universitad da Graz. El ha fatg retschertgas en la Valisa (1875) e la Spagna (1879), nua ch'el ha rimnà material per ses studis celticas e basc/romanas. Schuchardt è daventà interessà en dus novs champs, linguistica creola e basca, ed è daventà in piunier respectà en omaduas sutdisciplinas linguisticas. El era plinavant l'emprim linguist che ha promulgà seriusamain l'idea che las linguas creolas n'èn en nagin cas inferiuras ad autras linguas. Il 1888 ha el publitgà il palpiri Auf Anlass des Volapük en il qual el ha promovì la creaziun d'ina nova lingua auxiliara mundiala per tut ils pievels. En la medema perioda (1885) ha el publitgà ina critica da grond'influenza da las metodas dals neogrammatichers cun il titel ''Über die Lautgesetze. Gegen die Junggrammatiker'' ("Davart las leschas foneticas. Cunter ils neogrammatichers").
Archeologia
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa
thumb|220px|Dissegn da l’exchavaziun da Cocherel l’onn 1685 En l’Europa è l’archeologia sa sviluppada vers il 1450, perquai ch’ins vuleva chattar perditgas per ils eveniments che vegnan descrits en las funtaunas da l’antica. Cyriacus d’Ancona (* ca. 1391; † ca. 1455), in commerziant ed umanist talian, vala sco in dals fundaturs da l’archeologia classica moderna.
Hugo Schuchardt
A Graz en l'Austria
Schuchardt è probabel il meglier enconuschent sco bascolog (scienzià da la lingua basca). Il 1887 ha L.L. Bonaparte arranschà per Schuchardt in viadi en il vitg Sara (Labourd, Pireneas Bassas), nua ch'el ha fatg retschertgas e probabel emprais la lingua basca. Suenter ses viadi ha el publitgà numerus (>100!) ovras davart il basc ed il romano-basc, ma n'è mai turnà en il Pajais basc. En diversas publicaziuns ha Schuchardt tractà la parentella pussaivla dal basc cun autras famiglias da linguas–ozendi vala il basc sco lingua isolada. Schuchardt è s'affilià fermamain cun il punct da vista entant antiquà da la ipotesa vasco-iberica, quai che stat en in ferm cuntrast cun ses spiert avert da pli baud.
En maniera sumeglianta ha Schuchardt defendì en la discussiun davart l'ergativitad lura actuala il parairi che la construcziun ergativa saja ina proposiziun passiva obligatorica (visavia la teoria medemamain dubitaivla che la construcziun ergativa saja ina proposiziun normalisada); cun ses punct da vista opponiva el specificamain a Nikolaus Finck a Vienna cun il qual el aveva ina debatta scientifica en ina seria d'artitgels (p.ex., N. Finck (1907), "Der angeblich passivische Charakter des transitiven Verbs", Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung 41:209-282).
Archeologia
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa
A partir da la mesadad dal 16avel tschientaner han ins alura cumenzà a descriver ed illustrar a moda acribica ils monuments antics. Da quel temp han ins publitgà numerusas enciclopedias e catalogs, vers la fin dal 16avel tschientaner savens illustrads cun gravuras ed entagls en lain. En l’Engalterra ha William Camden (1551–1632) publitgà l’onn 1586 sia Britannia, in catalog da las antiquitads visiblas.
Hugo Schuchardt
Perioda tardiva
Malgrà che Schuchardt è vegnì envidà a surpigliar prefessuras a Budapest e Leipzig (enturn il 1890), ha el refusà da bandunar Graz. Il 1900 è el dentant sa retratg a temp da sia professura. Essend lura deliberà da sias duairs da professura, ha el interprais viadis extendids en l'Italia meridiunala, l'Egipta e la Scandinavia. El ha lura bajegià ina villa enorma a Graz (en la Johann-Fux-Gasse 30) per sasez e sia biblioteca immensa, la quala el ha numnà "Villa Malvine", tenor sia mamma (Malvine von Bridel-Brideri).
Archeologia
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa
Michele Mercati (1541–1593) vala sco l’emprim scienzià europeic ch’ha classifitgà utensils da crap sco tals; si’ovra è però pir vegnida publitgada il 1717. Malgrà sia gronda popularitad n’era l’archeologia betg anc renconuschida sco scienza da quel temp; ins era da l’avis che funtaunas istoricas e la Bibla sajan adattadas per interpretar il passà. Uschia hai anc valì ditg sco fatg che – sco che James Ussher ha deducì da la Bibla – l’umanitad saja vegnida stgaffida l’october da l’onn 4004 a.C. L’onn 1655 ha Isaac de La Peyrère ristgà d’attribuir artefacts dal temp da crap ad umans ch’hajan vivì avant Adam. Suenter in’intervenziun da l’inquisiziun ha el revocà sia teoria.
Hugo Schuchardt
Perioda tardiva
Il dus davos decennis da sia vita lavurava el oravant tut vi dal basc. Dischillusiunà da la "pasch malgista" suenter l'Emprima Guerra mundiala, l'irredentissem talian ed il naziunalissem franzos ("schovinissem"), n'era el betg pli interessà al studi romanistic, rumpend en part perfin il contact cun collegas en quests pajais. En in artitgel (Bekenntnisse und Erkenntnisse 1919) da el, en furma da raquints, invistas en sia giuventetgna ed eveniments istorics da quel temp sco era ses punct da vista da la fin da l'Emprima Guerra mundiala.
Archeologia
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa
En la Scandinavia han ins perscrutà baud chats en la terra. Gia l’onn 1588 è vegnì exchavà sper Roskilde in dolmen. Il 1662 han ins endrizzà ad Uppsala ina professura per la perscrutaziun da las antiquitads. L’onn 1685 è vegnida exchavada a Houlbec-Cocherel en la Frantscha dal Nord ina chombra sepulcrala neolitica. Quai vala sco l’emprima exchavaziun archeologica, perquai ch’ins ha fatg qua il 1722 l’emprim rapport d’exchavaziun ch’è sa mantegnì. Il professer da Kiel Johann Daniel Major ha fatg vers il 1690 vastas exchavaziuns en il Jutland ed ha laschà avrir divers crests-fossa. Sia finamira era da sclerir la derivanza dals abitants da la peninsla cun metodas archeologicas.
Hugo Schuchardt
Ierta
Hugo Schuchardt è in dals linguists ils pli eminents da la tradiziun germana aifer la filologia romana. Ozendi è sia lavur sa chapescha plitost d'interess istoriografic. Per la communitad basca è el in dals scienziads esters ils pli eminents, dasper Wilhelm von Humboldt ed intgins paucs auters.
Archeologia
Cumenzaments da la perscrutaziun da l’antica en l’Europa
‹L’Antiquité expliquée› da Bernard de Montfaucon è cumparì dapi il 1719. En diesch toms ha el preschentà ovras d’art da la regiun da la Mar Mediterrana. Sia publicaziun ha furmà sur lung temp l’ovra da referenza per propi.
Hugo Schuchardt
Ierta
Sias contribuziuns las pli duraivlas a la linguistica moderna èn dentant l'elavuraziun da la teoria d'undas da la midada linguistica (ensemen cun Johannes Schmidt) e sia lavur substanziala che ha tschentà il crap da fundament per la creolistica moderna.
Archeologia
Da la mesadad dal 18avel fin la mesadad dal 19avel tschientaner
thumb|230px|Pompei ed il Vesuv vers 1900 Metodas da perscrutaziun archeologicas èn uss sa fatgas valair successivamain. Savens han singuls scienziads gia tratg conclusiuns fitg innovativas, las qualas n’han però – damai ch’ellas n’eran betg anc confurmas al temp – betg chattà la duida attenziun. In dals pioniers ha furmà l’archeolog amatur Jacques Boucher de Perthes, il qual ha attribuì sco emprim endretg artefacts preistorics, quai ch’è però pir vegnì renconuschì ventg onns pli tard, tras la conferma da Charles Lyells (1797–1875). In’impurtanta enconuschientscha è stada la scuverta dal princip stratigrafic. Gia ditg avant avev’ins discutà il connex da chats che sa chattavan en la medema stresa (p.ex. in artefact da crap en connex cun ina spezia d’animal svanida) e supponì che quels sajan tuttina vegls; ma fin qua n’aveva quest princip betg chattà l’acceptanza generala.
In model che vala en ses tratgs fin oz ha publitgà il 1836 a Copenhagen il curatur Christian Jürgensen Thomsen. El ha inventà il sistem da trais periodas che sutdivida la preistorgia da l’umanitad en trais fasas: il temp da crap, il temp da bronz ed il temp da fier. Radund 30 onns pli tard, vers il 1865, ha J. Lubbock sutdividì il temp da crap supplementarmain en las duas periodas dal crap pitgà e dal crap pulì – las noziuns paleoliticum (temp da crap tempriv) e neoliticum (temp da crap tardiv) eran naschidas. Bain èn suandadas in pau a la giada periodisaziuns pli finas, ma en ils tratgs essenzials è la sutdivisiun ch’ins aveva chattà da quel temp sa mantegnida fin oz.
Las emprimas exchavaziuns pli grondas han gì lieu en las citads anticas Pompei e Herculaneum. Omaduas eran vegnidas destruidas ils 24 d’avust 79 s.C. tras in’erupziun dal Vesuv. Pompei han ins rescuvert a la fin dal 16avel tschientaner cun construir in conduct d’aua; las exchavaziuns han cumenzà l’onn 1748. A Herculaneum han ins exchavà l’emprima giada l’onn 1709, a partir dal 1738 ha Carl III da Napoli laschà exchavar la citad intenziunadamain e l’onn 1768 han ins scuvert il teater, la basilica e la Villa dei Papiri.
Cun ses ‹Sendschreiben von den Herculanischen Entdeckungen›, l’emprima publicaziun archeologica, ha Johann Joachim Winckelmann etablì l’onn 1762 l’archeologia sco scienza; el vegn dapi lura considerà sco il bab da l’archeologia classica. Winckelmann è er stà l’emprim ch’ha empruvà da periodisar l’art grec. Damai ch’el ha però fatg quai a moda valitanta (‹stil aut›, ‹stil bel›, ‹declin da l’art› e.a.) vala quella sco antiquada. Per la derasaziun da sia perscrutaziun e la recepziun da quella en la litteratura e l’art contemporan è il professer da Göttingen Christian Gottlob Heyne stà decisiv; quel è stà en correspundenza cun Winckelmann, ha recensà e rendì enconuschentas sias scrittiras e fatg diever da quellas en sias prelecziuns. L’onn 1802 han ins installà a Kiel l’emprima professura per archeologia classica.
Ils monuments architectonics egipzians, surtut las piramidas, han gia furmà en l’antica destinaziuns ordvart popularas. En il 17avel tschientaner è sa fatga valair l’enconuschientscha ch’i sa tractia tar quellas da fossas da retgs. L’egiptologia ha cumenzà cun la campagna militara en l’Egipta sut Napoleun Bonaparte. Sper l’armada è el vegnì accumpagnà da scienziads; da muntada speziala è stà il chat dal Crap da Rosetta, cun agid dal qual igl è reussì l’onn 1822 a Jean-François Champollion da decifrar las ieroglifas.
Da grond’impurtanza per l’archeologia egipziana è stà Auguste Mariette (1821–1881), il qual ha exchavà a partir da l’onn 1858 sco directur dal servetsch d’antiquitads egipzian dapli che trenta lieus da chat. Sias metodas eran brachialas (p.ex. chargias explosivas). Da nudar las circumstanzas dals chats e d’evaluar quels a moda scientifica n’era bain betg anc etablì da quel temp; ma tuttina ha el manà a fin l’èra dals tschertgastgazis (sco Giovanni Battista Belzoni, 1778–1823) ch’avevan manà avant nundumbraivels chats en l’Europa. Mariette sez ha transferì dapi il 1850 var 7000 objects a Paris (Louvre); uss però è el s’engaschà persuenter da betg pli manar ils chats ordaifer il pajais. Per conservar quels ha el fundà l’organisaziun precursura dal Museum naziunal egipzian a Cairo. Karl Richard Lepsius (1810–1884) ha realisà tranter il 1842 ed il 1845 in inventari cumplessiv dals monuments da l’Egipta e da la Nubia. L’onn 1859 è il resultat vegnì publitgà en in’ovra da dudesch toms che cumpiglia 894 maletgs en colur. D’impurtanza per la perscrutaziun archeologica da la Grezia è surtut stà vers il 1840 Ludwig Ross, il qual ha fatg sco emprim exchavaziuns sistematicas sin l’Acropolis ad Athen.
A partir da la mesadad dal 19avel tschientaner
Pir dapi il 1859 è l’auta vegliadetgna da l’umanitad vegnida renconuschida generalmain. Il medem onn è cumparida l’ovra ‹On the Origin of Species› da Charles Darwin. Il chat da l’uman da Neandertal dal 1856 avevan Johann Carl Fuhlrott e Hermann Schaaffhausen empruvà adumbatten d’attribuir al temp da glatsch; quai dueva la finala reussir pir il 1902.
En Svezia ha Oscar Montelius (1843–1921) sviluppà in sistem da la tipologia differenziada per periodisar chats ed ha stgaffì il fundament d’ina cronologia relativa.
Il 1853/54 han ins, en consequenza d’in livel da l’aua spezialmain bass, chattà ad Obermeilen al Lai da Turitg pitgas da lain, sigirs da crap e cheramica. Ferdinand Keller ha intercurì ils chats. Sur lung temp èn ins stads da l’avis ch’i sa tractia tar questas culegnas da terren umid da palissadas sin l’aua. A partir dals onns 1920 han ins discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tractia da palissadas erigidas sin l’aua u a la riva. Oz san ins ch’i deva tant l’in sco l’auter.
L’onn 1846 han ins fatg las emprimas exchavaziuns a Hallstatt. La perscrutaziun archeologica dals Celts ha inizià l’onn 1858, cur che Friedrich Schwab ha fatg las emprimas exchavaziuns a La Tène al Lai da Neuschatel. Il 1872 han ins sutdividì per l’emprima giada il temp da fier europeic en ina fasa pli veglia (temp da Hallstatt) ed en ina fasa pli nova (temp da Latène).
Édouard Lartet (1801–1871) ha intercurì il 1860 in lieu da chat en las Pireneas (Massat) ed è er fruntà sin in piz da cornas cun engravà in chau d’in urs, l’emprim chat d’art dal paleolitic tempriv. Pli tard ha el exchavà plirs chats da cuvels en Frantscha (Gorge d’Enfer, Laugerie Haute, La Madeleine e Le Moustier). Attenziun speziala han cuntanschì las grondiusas picturas da cuvels ch’ins ha scuvert il 1879 en il cuvel d’Altamaira (Spagna).
Il svilup da l’archeologia classica en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è vegnida dominada da Heinrich Schliemann (1822–1890). L’um da fatschenta ed archeolog amatur vala sco fundatur da l’archeologia preistorica en Grezia ed en la regiun da la Mar Egeica. L’onn 1869 ha el fatg exchavaziuns ad Ithaka ed il 1871 ha el cumenzà a chavar a Hissarlik. Là ha el sminà da fruntar sin la citad da Troja tenor Homer e dueva avair raschun; areguard la perioda da construcziun sezza è el però sa sbaglià. Sias metodas d’exchavaziun eran fitg contestadas; e baininqual persuna dal fatg ha er mess en dumonda las qualificaziuns da Schliemann. Ses renum sa basa surtut sin chats custaivels (p.ex. il stgazi da Priamos). Il fatg ch’el ha chattà culturas e culegnas preistoricas (d’avant Homer) ha però manà a numerusas ulteriuras exchavaziuns en la regiun da la Mar Egeica. Sutstimà han ins er ditg ils progress metodics ch’el ha mess ad ir, per exempel l’accent sin la stratigrafia u la fotografia sco med da documentaziun archeologic.
20avel e 21avel tschientaner
thumb|160px|Howard Carter, 1924 En l’Egipta ha Sir William Matthew Flinders Petrie (1853–1942) prestà a partir dal 1880 lavur da pionier sco perscrutader ed exchavatur. In impurtant pass en la perscrutaziun archeologica han furmà sias ‹Methods and Aims in Archaeology› ch’el ha publitgà il 1904. Là ha el fixà ils suandants quatter princips:
L’onn 1913 è cumparì l’emprim tom dal ‹Handbuch der Archäologie›, edì da Heinrich Bulle (1867–1945). Sco exchavaziun exemplarica da quel temp vala quella dal champ da fossas d’Assini (Argolis, Grezia) ch’ha cumenzà l’onn 1922. L’entir material da stgavament è vegnì crivlà e l’exchavaziun è vegnida documentada a moda conscienziusa. Il pli famus chat archeologic dal 20avel tschientaner ha fatg il medem onn Howard Carter (1873–1939). Suenter avair tschertgà sis onns ha el scuvert la fossa da Tut-anch-Amun.
In piunier da l’archeologia cun agid da fotografias or da l’aria è stà suenter l’Emprima Guerra mundiala il pilot britannic Osbert G.S. Crawford ch’ha fotografà or da l’aviun lieus da chat archeologics en l’Engalterra.
Gustaf Kossinna (1858–1931) ha preschentà il 1920 sias metodas areguard l’archeologia da culegnas. Sias interpretaziuns ch’attribueschan als Germans ina muntada culturala extraordinaria han servì al naziunalsocialissem sco cumprova per la superiuradad dals Germans e da la razza arica. La discreditaziun da questa metoda en il suenterguerra ha gì per consequenza ch’igl è stà obsolet sur decennis da vulair attribuir chats archeologics a gruppas etnicas. Da l’autra vart è da numnar Gero von Merhart da Bregenz ch’è stà professer a Marburg dapi il 1927; el ha dà gronda paisa ad ina sistematisaziun e cataloghisaziun severa ed ha per gronda part desistì d’interpretaziuns istoric-culturalas. Il 1942 al han ils naziunalsocialists sfurzà da sa retrair; ma suenter la guerra ha el pudì cuntinuar cun sia lavur e la Scola da Marburg ha dominà per in temp l’archeologia en l’entir pajais.
Thor Heyerdahl è navigà il 1947 sin ina puntera da l’America dal Sid en la Polinesia e po valair sco in dals fundaturs da l’archeologia experimentala.
Dapi il 20avel sa serva l’archeologia er dapli da tecnicas d’autras scienzas. Sco exempels sajan numnadas la dataziun da materias organicas cun la metoda dal C-14 ubain l’analisa d’isotops da strontium per perscrutar ils moviments da migraziun dals umans pre- e protoistorics.
Adina dapli è l’archeologia sa sviluppada ad ina scienza che vegn realisada en furma da collavuraziuns tranter plirs instituts resp. universitads. In bun exempel persuenter furma la perscrutaziun da la bara preistorica Ötzi ch’è vegnida chattada il 1991 en las Alps da l’Ötztal. E cun agid da l’analisa ADN èsi reussì da reconstruir per l’emprima giada en tut il mund las relaziuns da parentella da 40 individis or d’in lieu da sepultura dal temp da bronz en la Lichtensteinhöhle.
Ulteriurs accents dals ultims decennis han furmà la New Archaeology (territori anglosaxon dapi ils onns 1960) resp. l’uschenumnada archeologia postprocessuala (territori german dapi ils onns 1980) che resguardan pli ferm aspects da l’antropologia resp. en general da las scienzas culturalas e socialas. E la finala èn da numnar las pussaivladads che sa porschan a basa dal svilup tecnologic pli nov (simulaziuns da model al computer, applicaziun ed evaluaziun da geodatas, lavur cun dronas e.a.).
Ensemen cun autras instituziuns furman lieus da chat e d’exchavaziun archeologics ina part spezialmain impurtanta e sensibla da la memoria culturala e savens er la basa economica (p.ex. turissem) d’in stadi u d’ina regiun. Adina puspè han lieus da chat archeologics er ina brisanza politica u vegnan prendids en mira en conflicts armads contemporans. La finamira en tals cas è da donnegiar u destruir l’ierta culturala da l’inimi ubain d’engular chats archeologics per vender quels sin il martgà nair. La coordinaziun internaziunala e naziunala areguard las structuras militaras e civilas che servan a proteger chats archeologics e lieus d’exchavaziun vegn fatga sur il Comité internaziunal dals scuts blaus (Association of the National Committees of the Blue Shield, ANCBS) ch’ha sia sedia a Den Haag. Vastas missiuns han per exempel gì lieu il 2011 en l’Egipta e Libia, il 2013 en la Siria, il 2014 a Mali resp. en l’Irac e dapi il 2015 en il Jemen.
Las singulas disciplinas archeologicas
thumb|220px|Archeologia or da l’aria (deposit galloroman) Archeologia è ina noziun collectiva per bleras disciplinas archeologicas che tractan per il pli singulas epocas u singulas regiuns. Las disciplinas na sa differenzieschan betg be areguard l’object da perscrutaziun, mabain er areguard la metoda. Daspera existan roms spezials, scienzas auxiliaras e disciplinas cunfinantas. I suondan intgins exempels:
Metodas da perscrutaziun
Las metodas da perscrutaziun archeologicas sa laschan sutdivider en talas che servan a render accessiblas las funtaunas e talas ch’attribueschan ad interpretar quellas. En la publicitad vegn – en connex cun l’archeologia sco tala – per il pli be prendì per enconuschientscha il process d’avrir las funtaunas. A quel vegn er attribuida l’evaluaziun tipologica e cronologica dals chats. Pir alura suonda l’interpretaziun istorica.
Render accessiblas las funtaunas
L’exchavaziun furma bain il pass da lavur il pli enconuschent, ma per lunschor betg il sulet entaifer la lavur archeologica. La documentaziun, conservaziun ed archivaziun dals chats furman cleramain la gronda part da la lavur archeologica. Ultra da quai sto in’exchavaziun vegnir preparada da rudent.
La gronda part da lieus da chat vegnan scuverts ozendi tras mesiras da construcziun. En rom d’uschenumnadas exchavaziuns d’urgenza sa stenta l’archeologia d’evaluar quests chats avant lur destrucziun definitiva. Pli darar han lieu exchavaziuns da perscrutaziun, en rom da las qualas lieus da chat vegnan tschernids ed evaluads surtut per intents scientifics e senza squitsch dal temp.
Tar l’exchavaziun vegnan applitgadas diversas tecnicas d’exchavaziun. In’exchavaziun moderna sa stenta da contextualisar ils chats tant en il spazi sco er areguard il temp.
Damai che mintga exchavaziun maina – almain parzialmain – a la destrucziun dal lieu da chat en ses stadi oriund, èsi fitg impurtant da documentar precisamain tut ils chats ed ils singuls pass da lavur. Sin il palpiri stuessi esser pussaivel da reconstruir fin en il detagl il stadi oriund.
Per evaluar e classifitgar il lieu d’exchavaziun ed ils singuls chats sa serva l’archeologia tranter auter da metodas da las scienzas natiralas per eruir il material (analisas chemicas, microscopia, analisas spectralas e.a.), da l’uschenumnada tipologia (classificaziun d’objects tenor furma e material), da metodas da la perscrutaziun da construcziun e – betg il davos – da metodas da determinar la vegliadetgna (C-14, dendrocronologia e.a.).
Gist l’exempel fitg popular da la mumia da glatscher Ötzi mussa che l’exchavaziun sco tala furma be ina pitschna part da la lavur archeologica: Il chat dal 1991 vegn evaluà scientificamain fin oz.
Interpretar las funtaunas
thumb|210px|Archeologia experimentala: reconstrucziun d’utensils dal mintgadi cun las tecnicas da lavur da lez temp Las metodas d’interpretar derivan per ordinari da las scienzas umanas (istorgia). Per l’archeologia preistorica furma l’analogia la pussaivladad d’interpretaziun essenziala; en l’archeologia istorica è quai la cumparegliaziun cun infurmaziuns che derivan d’autras funtaunas, sco la tradiziun scritta u figurativa.
Preschentaziun a la publicitad e protecziun
Ils resultats da la perscrutaziun archeologica vegnan per l’ina intermediads tras cudeschs u revistas spezialisadas sco er en furma da publicaziuns da caracter popular; per l’autra – er cun agid da guidas e da meds didactics – en museums u al liber.
Adina dapli sa fa valair a nivel internaziunal la protecziun da chats archeologics en vista a catastrofas u conflicts armads. Quai succeda tras cunvegnas internaziunalas e tras organisaziuns che surveglian las mesiras da protecziun (cf. survart Blue Shield International).
Lois Craffonara
Lois Craffonara (* 27 da mars 1940 a Longega, Mareo, Tirol dal Sid) è in linguist ladin dolomitan.
Vita ed ovra
Lois Craffonara represchenta l'opiniun che la vischnanca da San Martin de Tor era ina giada ina culegna romana ed emprova da cumprovar quai cun chats en la terra. Ina preschentaziun correspundenta sa chatta en il museum ladin "Ćiastel de Tor" (Schloss Thurn). Il davos temp è questa supposiziun dentant vegnida contestada cun renviaments a l'origin dal temp carolingic e pia medieval tempriv da la mesiraziun sumegliant a quadra.
Craffonara è consulent scientific dal museum ladin "Ćiastel de Tor" a San Martin de Tor.
Sour
Sour (tudestg Sur) è ina vischnanca politica en il district Alvra dal en Svizra.
Mexico
Il Mexico è in stadi da l'America. Sia chapitala è la Citad da Mexico cun ina populaziun da 22 500 000 abitants.
La surfatscha munta a 1 963 385 km² ed il pajais ha ina populaziun da 106 782 625 abitants.
La lingua uffiziala è il spagnol.
Macaé
Macaé è ina citad da la Brasilia. El ha oz 212'433 abitants.
El sa chatta a la distanza da 182 km da Rio de Janeiro.
La citad è enconuschida per sias splagias ed ils champs da petroli tge sa chattan en ses littoral.
Geografia
Sia surfatscha è da 1'215 km² e sia autezza è 2 m s.m.
Asunción
Asunción è la chapitala dal Paraguai, in pajais da l'America dal Sid. La populaziun d'Asunción e da las aglomeraziuns circumdantas dumbra var 1,9 milliuns abitants.
Paraguay
Paraguay è in pajais da l'America dal Sid. Sia chapitala è Asunción.
La surfatscha dal Paraguay munta a 406 750 km². La populaziun dumbra 6 783 272 abitants.
Torre
Torre è in lieu ed in'ex-vischnanca politica en il district Blenio dal chantun Tessin en Svizra.
Istorgia
Ils 22 d'october 2006 ha la vischnanca fusiunada cun Aquila, Campo (Blenio), Ghirone ed Olivone en la nova vischnanca Blenio.
Agentura da Novitads Rumantscha
L'Agentura da Novitads Rumantscha (ANR) ha l'incumbensa da proveder regularmain ils meds da massa rumantschs cun contribuziuns actualas.
Bolivia
thumb|right thumb|left|Uyuni La Bolivia è in pajais en l'America dal sid. Sia chapitala è Sucre. La surfatscha dal stadi munta a 1'098'581 km². La populaziun dumbra 10'800'882 abitants.
Monte Tamaro
Il Monte Tamaro è ina montagna da 1960 m al Lago Maggiore ed Indemini en il chantun Tessin. Il Monte Ceneri, il Monte Tamaro dividan il chantun Tessin en duas parts: il Sopraceneri, al nord ed il Sottoceneri al sid.
Addis Abeba
Addis Abeba è la chapitala da l'Etiopia. Illa lingua dals Oromos ha nom quista cità Finfinne o eir Shaggar. Ad Addis Abeba es eir il domicil da l'UNECA e da l'Uniun Africana.
Geografia
In Addis Abeba vivan circa 3,5 miliuns persunas sün üna surfatscha da raduond 530 km². Daspö la dombraziun dal pövel dal 1995 cun 2'209'000 abitants es creschüda la populaziun massivmaing pervi dal blers fügitivs chi rivan dals cuntuorns d'Addis Abeba. Addis Abeba es sün ün'autezza da 2'200 fin 3'000 meters sur mar pro'l Mount Entoto. Addis Abeba es la terz'auta cità pricipala dal muond.
La Paz
thumb|La Paz
La Paz (La Paz de Ayacucho, lingua aymara: Chuqiyapu) è la sedia da la regenza da la Bolivia (la chapitala è Sucre). La citad dumbra 877'363 abitants.
Faschissem
thumb|230px|Ils dictaturs Benito Mussolini ed Adolf Hitler a Minca, 1940 Faschissem è l’emprim stà l’autodenominaziun dal moviment politic ch’ha, cun eriger in sistem da regenza dictatoric, dominà sut Benito Mussolini en l’Italia ils onns 1922 fin 1943/45.
A partir dals onns 1920 è la noziun vegnida duvrada per tut ils moviments, ideologias e sistems da domini segnads d’ina orientaziun extrem naziunalistica, organisads tenor il princip dal manader sco er da tenuta antiliberala ed antimarxistica ch’han empruvà dapi l’Emprima Guerra mundiala da substituir las democrazias parlamentaras. Il fatg ch’ina autodenominaziun limitada geograficamain e temporalmain è daventada il num generic d’in’entira furma da regenza è contestà e betg nunproblematic, surtut en connex cun il stadi naziunalsocialistic en Germania. La noziun ‹neofaschissem› serva a designar moviments e partidas che sa refereschan dapi il 1945 a la tradiziun dal faschissem.
Mintg’emprova da vulair determinar caracteristicas communablas dal faschissem sto vegnir prendida cun precauziun, damai ch’igl existan tranter ils differents moviments faschistics sper tratgs cuminaivels evidents er differenzas pli u main impurtantas. Moviments faschistics èn però segnads indubitablamain d’ina retscha da caracteristicas da las qualas tut ils moviments disponan communablamain. Ils perscrutaders dal faschissem punctueschan quellas en lur definiziuns e teorias savens a moda differenta, uschia che lur lavurs divergeschan ina da l’autra en ils accents.
Noziun
La noziun ‹faschissem› deriva dal pled talian fascio per ‹fasch›. Cuntrari a blers auters ‹-issems›, sco conservatissem, liberalissem u socialissem, – uschia fa valair l’istoriografia – na di il pled nagut specific davart quai che duess esser faschistic u betg. Tar in fascio sa tracti facticamain d’ina lia, d’in’uniun; faschists fissan pia verbalmain ‹uniunists› ed il faschissem tant sco ‹uniunissem›.
Etimologicamain vegn il pled fascio per il pli deducì dal latin fasces. Quests faschs da pertgas eran simbols da pussanza dal temp da l’Imperi roman, ils quals ils licturs purtavan davant ils pli auts uffiziants romans, ils consuls, preturs e dictaturs.
En il 19avel tschientaner serviva la noziun fascio sco autodefiniziun dal moviment naziunal talian resp. dal moviment da lavurants sco forza revoluziunara. Uschia ha il fasch da pertgas designà en il moviment naziunal dal 19avel tschientaner l’unitad da la naziun, e fascio sa referiva, suenter l’uniun da l’Italia il 1870, ad organisaziuns da lavurants independentas u schizunt anarchicas.
Il term fascismo è avanzà enturn il 1900 al simbol dal moviment da lavurants revoluziunar. Suenter l’Emprima Guerra mundiala è quel però vegnì identifitgà cun ils fasci di combattimento, las lias da cumbat che Mussolini ha fundà il mars 1919.
Remartgas preliminaras
thumb|220px|Expansiun maximala dal naziunalsocialissem e faschissem en l’Europa il 1941/42 Da vulair definir la noziun ‹faschissem› è ordvart difficil, damai che la noziun sco tala na di nagut concret davart il moviment (cf. survart) e che la gronda part dals moviments dal tranterguerras che vegnan designads sco faschistics n’han sezs insumma betg duvrà quest term – cuntrari a quasi tut las partidas e reschims communistics ch’han designà sasezs sco ‹communistics›.
Tge che faschissem è u duai esser è per gronda part vegnì definì da vart dals adversaris ch’han sviluppà teorias davart quest moviment. Dapi ils onns 1920 han ins manà in’intensiva debatta areguard il faschissem sco noziun generica cumplessiva, la quala na dueva betg be explitgar il moviment e la dictatura da Mussolini, mabain er caracterisar organisaziuns e reschims sumegliants en auters stadis europeics. La perscrutaziun empirica è en quest connex surtut sa stentada d’identifitgar elements structurals centrals dal faschissem.
Da duvrar ‹faschissem› sco noziun generica che cumpiglia ils reschims en l’Italia, en Germania ed en il Giapun ch’han existì fin la fin da la Segunda Guerra mundiala è contestà en l’istoriografia. Intgins perscrutaders vulan restrenscher il diever da questa noziun sin l’Italia; auters pledeschan persuenter da restrenscher ses diever sin la fasa da moviment dals uschenumnads faschissems en l’Italia, la Germania ed il Giapun. «Sco noziun cumplessiva per las fasas da reschim n’è la noziun però betg adattada damai ch’ella na po betg tschiffar las singulas furmas da sa segirar il domini che sa differenziavan fitg ferm tranter Berlin, Roma e Tokio.» (Bernd Martin)
Auters perscrutaders dal faschissem, sco per exempel Roger Griffin, defendan il diever dal pled ‹faschissem› sco noziun generica, e quai cun focusar sin il coc ideologic da quel. Or da quest puntg da vista, vul dir cun tractar il faschissem tuttina sco autras ideologias politicas genericas (liberalissem, socialissem, conservatissem), «èsi evident da tractar in fenomen politic er lura sco faschistic, sche quel exista be en in stadi embrional en il chau d’in ideolog, senza expressiun concreta en ina partida politica, nundir en in moviment da massa».
Emprovas da definir la noziun
‹Faschissem› vegn en general duvrà sco noziun superiura istoric-politica per divers moviments u dictaturas da dretga da tenuta antidemocratica ch’èn surtut sa furmads suenter l’Emprima Guerra mundiala.
Cumbain ch’i n’exista fin oz nagin consens areguard las caracteristicas constitutivas u ils motivs ch’han manà al svilup da moviments faschistics, han ins tuttina elavurà l’ultim temp definiziuns che tschiffan elements centrals da quests moviments e da lur fundament ideologic.
L’onn 2004 ha il politolog american Matthew Lyons formulà la suandanta definiziun: «Il faschissem è ina furma d’ideologia d’extrema da dretga che glorifitgescha la naziun u razza sco cuminanza organica che surpassa tut las autras loialitads. El accentuescha in mitus d’ina renaschientscha naziunala u da razza suenter ina perioda da declin u ruina. Per quest intent cloma il faschissem suenter ina ‹revoluziun spirituala› cunter indizis da declin moral sco individualissem u materialissem e prenda en mira da purifitgar la societad organica da forzas u gruppas ‹divergentas› che smanatschan quella. Il faschissem ha la tendenza da glorifitgar virilitad, giuventetgna, in’unitad mistica e la forza regenerativa da violenza. Savens – ma betg adina – sustegna el teorias da la superiuradad da razza, da la persecuziun etnica, da l’expansiun imperialistica e dal genocid. Il faschissem po a medem temp survegnir furma d’in internaziunalissem che s’extenda, a basa da solidaritad da razza u ideologica, sur ils cunfins naziunals. Per ordinari accentuescha il faschissem la predominanza masculina, cumbain ch’el sustegna magari er la solidaritad feminina e porscha novas pussaivladads per dunnas d’ina naziun u razza privilegiada.»
En ses cudesch ‹The Anatomy of Fascism›, publitgà medemamain il 2004, circumscriva l’istoriograf american Robert O. Paxton il faschissem sco suonda: «Il faschissem sa lascha definir sco ina furma dal cumportament politic ch’è segnada d’in’occupaziun obsessiva cun declin, umiliaziun e rolla d’unfrenda d’ina cuminanza e cun cults cumpensatorics d’unitad, fermezza e purezza; per quest intent banduna ina partida che sa basa sin las massas, manada d’activists naziunalistics decidids che collavuran cunter veglia, ma a moda effectiva cun elitas tradiziunalas, libertads democraticas e suonda, a basa d’ina violenza idealisada sco purifitganta e senza limitaziuns eticas u legalas, finamiras da la purificaziun a l’intern e da l’expansiun a l’exteriur.»
Caracteristicas communablas da moviments faschistics
thumb|160px|Emilio Gentile Ils onns 1990 ha il perscrutader talian Emilio Gentile preschentà ina definiziun dal faschissem che cumpiglia diesch puncts e ch’attribuescha las caracteristicas centralas da quel ad ina dimensiun organisatorica (cumposiziun sociala, structura, stil da viver e metodas da cumbat da la partida), ad ina culturala (concepziun da l’uman, da la massa e da la politica) ed ad ina instituziunala (il cumplex da las structuras e relaziuns, da las qualas resulta il reschim faschistic):
Dimensiun organisatorica
1. Moviments faschistics èn moviments da massa che surpassan las classas. En in’emprima fasa sa recruteschan els surtut dad umens da la classa mesauna e burgaisia pitschna. Blers da quests commembers n’eran avant politicamain betg engaschads, s’organiseschan uss però en las structuras da partida organisadas tenor exempel militar. Els na defineschan lur maletg da sasez resp. lur identitad betg tenor l’ierarchia da la societad u la derivanza da classa, mabain tenor lur appartegnientscha al moviment faschistic. Els considereschan sasezs sco executurs d’ina missiun da la restauraziun naziunala, en stadi da guerra cun ils adversaris politics; els han en mira il monopol da la pussanza politica e sa servan da mesiras da terror, da tactica parlamentara e da cumpromiss cun la classa regenta per eriger in nov urden, il qual destruescha la democrazia parlamentara
Tinizong-Rona
Tinizong-Rona è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella fa part dal circul Surses en el district Alvra/Albula.
Faschissem
Dimensiun ideologica resp. culturala
Gentile renda attent che l’ideologia faschistica vegnia formulada a moda plitost estetica che teoretica, e quai a basa da mitus, rituals e simbols d’ina religiun seculara che serva a furmar las massas culturalmain e socialmain ad ina cuminanza serrada, la finamira da la quala è da stgaffir in «nov uman». Cun far renascher la societad, il stadi e la cultura duai vegnir surmuntada ina fasa da decadenza e degeneraziun. Cun quest maletg dal mund mistic-irraziunal represchenta il faschissem da princip in program antiilluministic.
Tinizong-Rona
Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca Tinizong-Rona è il rumantsch.
Faschissem
Dimensiun ideologica resp. culturala
Tar ils aspects centrals da moviments faschistics tutgan lur organisaziuns paramilitaras, la militarisaziun da l’entira vita publica e manifestaziuns da massa militaricas.
3. Moviments faschistics suondan in’ideologia segnada d’in caracter antiideologic e pragmatic che proclamescha sasezza sco antimaterialistica, antiindividualistica, antiliberala, antidemocratica ed antimarxistica (uschenumnada ‹negaziun faschistica›).
Ils manaders faschistics èn surtut sa servids da la Revoluziun d’october russa e da la tema d’in’ulteriura derasaziun dal communissem en l’Europa per far patgs cun liberals e conservativs.
4. Moviments faschistics han in maletg totalitar dal primat da la politica, la quala vegn chapida sco revoluziun permanenta. Tras il stadi totalitar vul ins cuntanscher la fusiun da l’individi e da la massa en l’unitad organic-mistica da la naziun che furma ina cuminanza etica e morala. A medem temp vegnan prendidas mesiras da discriminaziun e persecuziun cunter tut quels ch’ins considerescha sco situads ordaifer questa cuminanza, saja quai sco inimis dal reschim u sco commembers da rassas ch’èn apparentamain inferiuras u almain privlusas per l’integritad da la naziun.
Tar las caracteristicas da reschims faschistics tutga er l’unifurmaziun da tut las forzas entaifer la societad, surtut da las medias e dal sistem da furmaziun, collià cun in’exclusiun radicala fin a l’extirpaziun da quels che s’opponan a quest process d’unifurmaziun. thumb|160px|Magazin rassistic ed antisemitic talian dal 1938 Il naziunalissem ch’ils moviments faschistics represchentan ha ina tempra caracteristica, segnada da l’idea d’in origin mistic. La naziun vegn considerada sco unitad organica che sa basa sin il territori da viver tradiziunal e la derivanza unitara da l’agen pievel.
En quest connex vegn fatga valair la superiuritad da commembers da l’atgna razza, derivanza e naziunalitad envers auters. Quai po manar a furmas antisemiticas e rassisticas, las qualas resortan en il naziunalsocialissem pli ferm che en ils moviments da l’Italia e da l’Europa dal Vest.
Dapi il concept da Mussolini dal stato totalitario ha la pretensiun faschistica cumpiglià tut las parts da la vita publica ed è penetrà fin en la vita privata. La famiglia aveva d’attribuir cun schendrar uffants a la creschientscha da la cuminanza dal pievel. Democrazia, libertad, pluralissem e la spartiziun tranter stadi, economia e sfera privata considerescha il faschissem sco smanatscha da quest collectivissem organic.
5. Moviments faschistics represchentan ina morala da burgais dal stadi, la qual parta da la subordinaziun absoluta dal burgais sut il stadi, da la submissiun totala da l’individi a la naziun, da disciplina, virilitad, camaradaria e d’in spiert guerresc.
Betg mo la guerra e la violenza vegnan estetisadas, mabain er concurrenzas da sport daventan in simbol da la submissiun a la naziun; questas ultimas porschan en pli la pussaivladad da cuntanscher las parts da la populaziun ch’èn uschiglio nunpoliticas.
Dimensiun instituziunala
Suenter che moviments faschistics han conquistà la pussanza statala, sa laschan els designar sco reschims faschistics. Per lur politica ed organisaziun statala èn caracteristics:
6. In apparat polizial che surveglia, controllescha e supprima dissens ed opposiziun, er cun recurrer a furmas dal terrur organisà. Quests instruments pon er vegnir applitgads cunter vuschs criticas entaifer las atgnas retschas.
7. Ina partida unitara, la quala garantescha cun si’atgna milissa la defensiun armada dal reschim, recrutescha il cader e l’‹aristocrazia regenta›, organisescha las massas en il stadi totalitar e las mobilisescha spiertalmain ed emoziunalmain en in process educativ ed agitatoric permanent. Entaifer il reschim serva la partida sco organ da la revoluziun cuntinuanta a realisar il mitus dal stadi totalitar en las instituziuns, la societad, la mentalitad e las isanzas da quel.
8. In sistem politic che sa basa sin la simbiosa tranter partida e stadi e ch’è ordinà en furma d’ina ierarchia da funcziuns che vegn instituida da surengiu. Sisum quella sa chatta la figura dal ‹Führer›, munida cun ina sacralitad carismatica; quel maina e coordinescha las activitads da la partida, dal reschim e dal stadi. En in tal sistem politic daventa il princip da la separaziun da las pussanzas obsolet; er la giustia funcziuna la finala tenor ils princips dictads dal manader suprem.
Origin dal faschissem en l’Italia
thumb|220px|Mussolini a chaschun dal Marsch sin Roma (1922) Mussolini ha fundà il 1915, cur che l’Italia è entrada en la guerra, ils Fasci d’azione rivoluzionaria ed ha furmà il mars 1919 dals Fasci dēi lavoratōri e dals Fasci siciliani il moviment Fasci italiani di combattimento, il qual è sa servì d’in fasch da pertgas sco ses simbol. Oriundamain consistiva quest moviment per gronda part d’aderents dal sindicalissem, ina furma dal socialissem da sindicats, fin che Mussolini ha cunfinà quel il 1921 decididamain cunter socialissem e communissem. Tras quai è sia partida, che sa numnava uss Partito Nazionale Fascista (PNF), daventada elegibla er per la classa mesauna burgaisa e sustegnida da parts da la baselgia catolica, dals funcziunaris statals e da l’armada.
Cun agid da paramilitars, terrur sin via, in ferm cult da persuna, propaganda da las massas ed il ‹Marsch sin Roma› inscenà a moda effizienta, ha Mussolini conquistà il 1922 l’uffizi dal primminister talian. Pass per pass ha el sinaquai sviluppà fin il 1925 ina dictatura d’ina partida sut in Cussegl grond faschistic sut si’egida. A quest intent han servì ina lescha d’autorisaziun, il scumond da las ulteriuras partidas, la dissoluziun dals dretgs da burgais e da la libertad da pressa, l’amplificaziun da la milissa da partida ed assassins politics.
Il 1932 ha el preschentà en scrit l’ideologia da ses sistem statal (‹La dottrina del fascismo›). Las caracteristicas da quel eran in naziunalissem extrem, la posiziun – cun agid da meds militars – da l’Italia sco pussanza gronda en la Mar Mediterrana, l’accent sin la «voluntad a la pussanza» (Friedrich Nietzsche), il princip dal manader autoritar (Vilfredo Pareto), l’«acziun directa» sco «forza creativa» (Georges Sorel) e la fusiun totalitara da stadi e partida unitara sut surveglianza da la polizia secreta. La cumponenta socialrevoluziunara dal temp da partenza han ins percunter mitigià; organisaziuns unitaras cumandadas da lavurants ed interprendiders duevan impedir tuttas furmas da cumbat da classas. Per gudagnar sper la pussanza er l’egemonia en il senn dad Antonio Gramsci, ha il stadi er surpiglià il moviment da sport. Quai cun l’intenziun da glorifitgar il cult dal corp, la forza e virilitad e demonstrar la superiuradad taliana en activitads fisicas sco il campiunadi mundial da ballape u ils gieus olimpics.
Sco caracteristicas dal faschissem tenor l’exempel talian valan perquai concepts politics voluntaristics e futuristics che suttamettan las necessitads economicas a la voluntad da pussanza e prendan – sco visiun futuristica – en mira la transfurmaziun radicala da la societad sco destinaziun naziunala, en pli ina furma da regenza avertamain terroristica e dictatorica che fa finta da correspunder a la voluntad dal pievel, segnada d’in cult da persuna exprimì e d’ina ferma estetisaziun da la politica che duai surcuvrir e tegnair ensemen interess e moviments divergents.
Tras ses etatissem sa differenziava il ‹nov urden› faschistic da l’Italia cleramain dal reschim naziunalsocialistic. Mussolini è numnadamain sa stentà tras e tras da furmar ses «stadi ferm» cun integrar las veglias elitas.
Per pudair conquistar spazi da viver (spazio vitale) sa basava il sistem faschistic sin il princip da l’expansiun cun meds guerrils. Dal 1923 fin il 1934 ha gì lieu la Segunda Guerra tranter l’Italia e la Libia, a partir dal 1935 la Guerra da l’Abessinia, a partir dal 1936 è il pajais sa participà a la Guerra civila spagnola, il 1939 è suandada l’occupaziun da l’Albania, il 1940 la participaziun a la champagna dal vest da la Germania naziunalsocialistica e la Guerra tranter l’Italia e la Grezia ed il 1941 è il pajais sa participà a la campagna militar tudestga sin il Balcan – cunter la Jugoslavia – sco er als cumbats cunter l’Uniun sovietica ed en l’Africa dal Nord. La repressiun taliana en ils territoris africans occupads sa lascha cumparegliar cun il terror d’occupaziun tudestg en la Pologna avant l’attatga sin l’Uniun sovietica. Sco repressiun cunter il moviment clandestin sin il Balcan ha il militar talian applitgà ils medems meds sco pli baud en l’Africa, numnadamain la strategia da la terra arsa, da nettegiadas etnicas, d’internaziun en massa en champs da concentraziun talians, da rapiment ed execuziun d’ostagis e da la colonisaziun taliana. Per ils faschists èsi evident ch’i sa tractia tant en l’Africa da l’Ost taliana sco er sin il Balcan da razzas che sajan culturalmain, sche betg er biologicamain, inferiuras. Quest antiafricanissem ed antislavissem ha be anc fatg vegnir pir las repressiuns.
A l’entschatta n’era il faschissem betg segnà d’in’orientaziun antisemitica. Repetidamain ha Mussolini refusà en allocuziuns publicas il rassissem ed antisemitissem dals naziunalsocialists, perquai ch’el veseva en questas tendenzas il return dal «germanissem» ch’el aveva adina cumbattì da giuven. Pir dapi la mesadad dals onns 1930, pervi da la coaliziun politica da Mussolini cun il Reich tudestg, hai dà agitaziuns antisemiticas che duevan la finala er manar tar las leschas da razza talianas. Questa politica n’ha però mai gì la finamira d’exterminar ils Gidieus europeics, mabain intendeva da privar quels da lur dretgs, d’als expropriar e bandischar.