cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pel
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
La percepziun sensitiva ch’ha lieu sur ils recepturs menziunads sa lascha subsummar sut il term da la sensibilitad u dal palp (er sentiment/sentir), la quala furma in dals tschintg senns da l’uman. Dals ulteriurs senns sa differenziescha la sensibilitad tras quai che la percepziun na succeda betg sur in organ sensitiv spezialisà (sco l’egl, l’ureglia, la pel mutschignusa da l’odurat u la lieunga), mabain sur sensurs sco finiziuns da gnerva libras ch’èn repartids en differenta spessezza sur l’entir corp.
Las singulas stresas da la pel
La pel exteriura sa divida en trais stresas principalas: Epidermis, pel-tgirom ed ipodermis. Epidermis e pel-tgirom furman ensemen la cutis.
Las funcziuns da singulas parts da la pel
Las singulas parts da la pel adempleschan funcziuns specificas.
Pel pailusa
La pel pailusa cuvra las ulteriuras surfatschas da la pel. Qua è la surfatscha surtratga da champs en furma rombica (areolae cutaneae) che vegnan cunfinads da finas chavas. Las chavas sa furman en las parts da l’epidermis ch’èn libras da papillas e svaneschan sche la pel vegn stendida pli ferm. Ellas servan sco faudas da reserva, damai che l’epidermis è main elastica che la pel-tgirom. La grondezza dals champs da la pel variescha tut tenor regiun. La pel pailusa cuntegna ils appendixs da la pel ed ha ina grossezza da main che 0,1 mm. Spezialmain satiglia è ella en la regiun dals egls e dals organs sexuals.
Epidermis
La stresa spinusa e la stresa basala furman ensemen la stresa schermiglianta.
Funcziuns da la pel
La pel protegia tranter auter da la perdita da chalur e d’influenzas exteriuras e serva a la percepziun da stimuls sensitivs.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
En il process da percepziun aptic èn cumpigliads ils pli divers recepturs (cf. l’enumeraziun survart). Sper las infurmaziuns dals mecanorecepturs da la pel vegnan er integradas las infurmaziuns dals recepturs d’elastificaziun, da pressiun e da vibraziun che sa chattan en las giugadiras, en las tarscholas ed en la musculatura. Vitiers vegnan las finiziuns da gnerva libras en l’epidermis che registreschan sper stimuls mecanics surtut er stimulaziuns da temperatura e da dolur.
La pel sco reservuar da cellas da basa
La pel cuntegna cellas da basa (cellas-tschep) adultas che sa laschan transfurmar tras quatter gens supplementars che vegnan introducids tras retrovirus en cellas da basa plenipotentas. Tras quai pudess la pel servir sco funtauna per terapias da la medischina regenerativa.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
Tut las infurmaziuns dals mecano- e propriorecepturs dals musculs, da la giugadira e da la pel vegnan manadas sur la gnerva sensorica afferenta dal magugl dal dies sur il talamus en la scorsa dal tscharvè grond (cortex). Sin stgalims d’elavuraziun inferiurs vegnan dirigids process sco la controlla motorica; a la fin da la chadaina d’elavuraziun stattan ils process cognitivs che sa basan sin la percepziun sensitiva.
Malsognas da la pel e tgira da la pel
I dat numerusas malsognas da la pel (dermatosas) che derivan d’in donn direct da la pel, ma er talas che vegnan chaschunadas tras malsognas generalas u d’organs. Fitg darar datti er malsognas da la pel innatas.
Amfibis
Tar ils dischavantatgs tutgan:
Bilantscha da chalur
Sur la pel po il corp regular sia bilantscha da chalur. Ad ina surstgaudada prevegna la pel cun agid da las glondas da suaditsch. Tras la producziun da suaditsch e la svapurisaziun da quel vegn chalur manada davent da las avainas capillaras che sa chattan gist sut la pel; per quest intent èn quellas avertas il pli fitg pussaivel. Cun agid dal tessì da l’ipodermis e per part er cun ils chavels po chalur er vegnir tegnida enavos. Sch’i fa fraid circulescha be pli pauc sang tras la pel ed il tessì da l’ipodermis; omaduas parts servan uschia sco stresa d’isolaziun. Damai ch’il pail è sa reducì fermamain tar l’uman, pon ils chavels be pli surpigliar ina pitschna funcziun d’isolaziun. Tuttina sa lascha il princip d’in vestgì da pail anc observar bain: Tar la pel-giaglina che sa furma cura ch’ins ha fraid drizza il Musculus arrector pili sidretg ils chavels. In pail spess pussibilitescha en quest cas ina protecziun bundant pli efficazia cunter ina sfradentada.
Ipodermis
L’ipodermis furma il fundament per las stresas da pel situadas survart e cuntegna las avainas pli grondas ed ils gnervs per la pel sura sco er il grass subcutan e tessì colliant luc. En l’ipodermis sa chattan cellas sensitivas che reageschan sin ferms stimuls da pressiun, per exempel ils corps da lamellas.
Epidermis
Da dadora vers anen vegnan differenziadas las suandantas stresas (ils bustabs renvieschan a l’illustraziun):
thumb|160px|Structura da l’epidermis L’epidermis tutga tar ils tessids d’epitel. I sa tracta d’in epitel a plattas da pliras stresas che po vegnir cornus e ch’ha normalmain ina grossezza da 0,03 fin 0,05 millimeters. Las palmas-maun e las solas-pe pon avair ina stresa cornusa da plirs millimeters che vegn numnada en la lingua da mintgadi pel dira.
La pel sco organ da cunfin
La pel protegia l’organissem cunter scherms infectus che pudessan entrar, sco er cunter substanzas estras – en furma da gas, liquida u ferma – en il vast senn dal pled. En pli vegn il corp protegì cunter blessuras mecanicas, donns da radiaziun, ma er cunter la perdita da liquid, d’electrolits e da proteins (la quala po cuntanscher en cas da grevas arsentadas dimensiuns mortalas). La pel vegn colonisada da l’uschenumnada flora da la pel residenta che sa cumpona da bacterias e bulieus, ma er da pitschens insects. Sco cellas ch’identifitgeschan e preschentan antigens èn en funcziun en la pel las cellas da Langerhans. thumb|180px|Secziun da l’epidermis cun cellas da Langerhans Parts da l’epidermis setgan vi en furma da squamas, vegnan muladas giu a moda mecanica u van a perder tras corrusiun chemica (p.ex. tras fermas soluziuns alcalicas). Pel nova crescha suenter al cunfin inferiur da la pel sura. È la pel sura isada giu quasi dal tuttafatg, reageschan las cellas da la gnerva en la pel a moda extremamain sensibla. Vegn la pel duvrada isada en in lieu sur lung temp a moda vaira intensiva, vegn quella rinforzada localmain tras diritschas. È la pel blessada localmain, emprova il corp da surcollar la plaja cun agid da fibrin. Crustas sin la pel sian en, sa tiran ensemen e tras quai er ils urs da las plajas. En cas che la pel vegn stendida fitg ferm tras deposits da grass dal corp u en cas d’ina gravidanza, po il tessì colliant stgarpar repetidamain a travers; suenter ch’il volumen dal corp è sa reducì, po quai restar visibel en furma da sdrimas da gravidanza.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
Entaifer il palp sa lascha differenziar la percepziun tactila (il vegnir tutgà a moda passiva) da la percepziun aptica (il tutgar a moda activa). Tar l’exploraziun d’in object, per exempel cun il maun, vegnan applitgadas las suandantas proceduras: stritgar cun il maun sur la surfatscha, smatgar, tschiffar e suandar las conturas. Caracteristicas che pon vegnir tschiffadas u stimadas en questa moda èn tranter auter la grondezza, il pais, las conturas, las caracteristicas da la surfatscha e dal material, la consistenza e la temperatura.
Mammals
La pel da l’urs da glatsch è al gnif e sut il pail fitg stgir fin nair. Ensemen cun ils chavels alvs reusseschi uschia d’absorbar fitg bain la radiaziun dal sulegl e da reducir il pli fitg pussaivel la sperdita termica tras vent e convecziun.
La pel da las balenas, surtut dals delfins che nodan spert, mussa in fin reliev. Ins suppona che quel reduceschia – ensemen cun la stresa da grass sut la pel e cun reacziuns dals musculs supponidas – la resistenza dal current e pussibilitescha uschia a nudar pli spert.
Etimologia
Il term ‹pel› deriva dal latin pellis (sper cutis in segund term per pel), cf. er talian pelle u franzos peau. Il term tudestg Haut deriva dal german vegl hūt e va enavos sin la ragisch indogermana [s]keu- (‹cuvrir, enzugliar›) cumplettada cun in t (cf. er englais skin).
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
La sensibilitad en il vast senn sa lascha sutdivider en la sensibilitad viscerala ed en la sensibilitad somatica. La sensibilitad viscerala percepescha process che reguardan il dadens (la beglia, las avainas e.a.), per exempel la valur da ph u la pressiun parziala da O2 e CO2. La sensibilitad somatica cumpiglia la sensibilitad profunda (ossa, musculs e tarscholas) e la sensibilitad da la surfatscha. Entant ch’i sa tracta tar la sensibilitad viscerala e tar la sensibilitad profunda da process vegetativs che na sa laschan betg influenzar directamain, furma la sensibilitad da la surfatscha il tschintgavel senn per propi (numnada sensibilitad u palp). Quel sa cumpona dal sentir sur la pel, inclusiv la termocepziun e la nocicepziun (dolur).
La pel sco organ da represchentaziun
Damai che la pel marchescha fermamain la parita da l’uman, è ella l’object principal da la cosmetica. Apparientschas natiralas furman lentinas (er: tachels da primavaira), flatgs epatics (er: nodas da naschientscha) e flatgs da vegliadetgna. A moda artifiziala vegn l’aspect da la pel midà tras radiaziun ultravioletta en il solarium resp. tras sclerir la pel. Ultra da quai po la pel vegnir tetovada e purtar da tuttas sorts cliniez (piercing e.a).
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
Tar la percepziun aptica è la part dal cortex cumpigliada adina activa, quai che n’è betg il cas tar la percepziun tactila, pia passiva. Correspundentamain sa differenziescha er il punct d’irritaziun marcantamain d’ina furma da percepziun a l’autra: Sco che experiments han mussà, percepescha l’uman ch’explorescha ina surfatscha a moda activa gia singulas malgulivezzas da radund 1 µm (1 mm = 1000 µm). Tar la percepziun tactila sa chatta quest cunfin percunter tar 1 mm, e quai er en ils lieus dal corp ils pli sensibels (ils pizs dals dets ed ils lefs).
Mammals
Tar la gronda part dals mammals èn vastas parts da la pel surtratgas cun pail, uschia che quella po esser vaira satiglia. Tar bleras razzas da chauns è ella quasi alva.
Las schimgias da la spezia mandrill han vi dal chau e vi dal davos pel da colur blau clera e cotschna; quella furma in dals tratgs caracteristics da la spezia.
Pel-tgirom
La pel-tgirom vegn sutdividida en ina stresa papillara ed en ina stresa recticulada.
Amfibis
Da temp en temp midan ils amfibis l’epidermis (spaletschada). La pel veglia croda davent toc per toc u er enina (surtut tar piutschas). Intginas partidas da la pel d’amfibis èn spezialmain elasticas e lubeschan da furmar vaschias da tun.
Stgomi da substanzas
Sur la surfatscha dal corp recepeschan ed absorbeschan las differentas spezias d’animals substanzas da l’ambient. Tut tenor la spezia d’animal succeda quai pli fitg u pli pauc, pon vegnir absorbadas substanzas en furma da gas, liquida u cumpacta ed ha quest stgomi lieu a moda activa (cun impunder energia) u passiva (en direcziun d’ina differenza osmotica).
Structura da la surfatscha da la pel
Observ’ins la pel pli precis u sut ina marella, vegn visibel in fin reliev. Tenor la structura da quel vegnan distinguids dus tips da pel:
Las funcziuns da singulas parts da la pel
Recepturs sensitivs:
Appendixs da la pel
Ils appendixs da la pel naschan en la pel-tgirom. Da quels fan part ils chavels cun lur glondas da grass ed il muscul dal follicul, las unglas, ils corns sco er glondas da grass e da suaditsch; questas ultimas vegnan sutdivididas en glondas da suaditsch ecrinas ed apocrinas. Er tar la glonda da latg sa tracti d’ina glonda da la pel modifitgada. Las glondas da grass e da suaditsch sa chattan en la pel-tgirom inferiura.
Pel-tgirom
La pel-tgirom consista per gronda part da fibras dal tessì colliant e serva a nutrir e francar l’epidermis. Qua proveda il sistem d’avainas capillar la zona da cunfin vers l’epidermis. La pel-tgirom inferiura cuntegna la musculatura glischa ch’è impurtanta per regular la temperatura sco er avainas.
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
Gia il dumber da recepturs che sa chattan en las differentas stresas da la pel vegn stimà sin 300 fin 600 milliuns. En pli è er mintgin dals radund 5 milliuns chavels dal corp da l’uman munì cun ca. 50 sensurs da contact che registreschan mintga defurmaziun dal chavel respectiv. Cuntrari a las ulteriuras percepziuns sensitivas èsi pia necessari tar la percepziun aptica d’integrar infurmaziuns multiplas che derivan da diversas regiuns dal corp e da differents sistems da recepturs.
Las funcziuns da singulas parts da la pel
Appendixs da la pel e stresas: thumb|160px|Suaditsch Ulteriuras cumponentas:
Temp da bronz
Mesopotamia
miniatura|160px|Scrittira a cugn da 2041/2040 a.C. Sco en l’Egipta era er gia sa sviluppada en la Mesopotamia ina cultura auta – dapi ca. 3500 a.C. – cun agricultura, scrittira, construcziun urbana ed organisaziun statala anc avant che l’arom – ch’era gia fitg derasà – è vegnì cumplettà tras il bronz. Il zin ch’era necessari per pudair elavurar bronz vegniva probablamain importà da las regiuns vischinas en il vest da l’Iran ed en l’Usbekistan. En il decurs dal segund millenni a.C. è la producziun da bronz sa derasada vastamain. Fin il pli tard enturn 1000 a.C. è lura il bronz vegnì substituì en l’entir Orient Anteriur tras il fier.
Pel
Protecziun cunter radis ultraviolets
thumb|280px|En il decurs da l’evoluziun è la colur da la pel da l’uman s’adattada al territori da derasaziun respectiv La fermezza da la radiaziun ultravioletta sin la surfatscha da la terra dependa da las uras, da la posiziun geografica, da la stagiun, da l’autezza sur mar, da la grossezza da la stresa d’ozon, da la spessezza dals nivels e da blers ulteriurs parameters locals. Cunter in effect nuschaivel dals radis ultraviolets sin la pel ed il tessì situà sut quella existan ils suandants mecanissems da protecziun:
Malsognas da la pel e tgira da la pel
Per la tgira exteriura da la pel ston las substanzas activas penetrar la pel dira morta per pudair avanzar en las stresas da la pel viventas. Igl existan trais vias da transport tras la pel dira: La diffusiun tras averturas da glondas e follichels da chavels, la via transcellulara tras las corneocitas e la via intercellulara tras la matrix da lipids che sa chattan tranter las corneocitas. Quest’ultima è la via da transport per lunschor la pli impurtanta per pitschens moleculs da caracter lipofil.
Protecziun cunter radis ultraviolets
Ils emprims ominids avevan eventualmain ina pel pigmentada be levamain ch’era cuverta da chavels stgirs, sco che quai è il cas oz tar ils schimpans. Relativamain baud entaifer l’evoluziun dals ominids pudess alura esser sa sviluppada ina pel niva, pigmentada a moda stgira che serviva sco protecziun cunter ils radis ultraviolets. Cun la derasaziun vers nord en regiuns cun damain sulegl ha la pigmentaziun pudì sa reducir, probablamain per pudair generar meglier vitamin D. Surtut durant il temp da gravidanza e da tezzar pudessan esser resultats da quai avantatgs da surviver.
Structura da la pel
La grossezza da la pel umana tanscha da 1,5 fin 4 mm. La surfatscha da la pel d’in uman creschì mesira en media 1,73 m². Ella paisa tranter 10 e 14 kg.
La pel d’animals
thumb|210px|Serp cun pel spaletschada
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
thumb|180px|Contact uman Il palp, en furma da reacziuns nunspecificas sin vegnir tutgà, è l’emprim senn che sa sviluppa tar il fetus: gia 6 emnas suenter la fructificaziun reagescha quel sin contact.
Mammals
La pel dal portg, ch’è da colur rosa, cuntegna sper ils chavels er in dumber (bundant pli pitschen) da zaidlas. Las poras che quellas furman èn in tratg caracteristic da la pel dal portg (er en furma da tgirom).
Peschs
Sco tar auters animals, cuntegna er il tessì dals peschs sal en furma dissolvida. Peschs che vivan en aua dultscha absorbeschan sur lur pel semipermeabla aua ch’els ston puspè secretar sur auters organs per mantegnair stabil il cuntegn da sal en lur corp e prevegnir a surpressiun osmotica. Tar peschs che vivan en aua da sal capita precis il cuntrari: Qua perdan ils peschs permanentamain moleculs d’aua ch’èn pli movibels, uschia ch’il cuntegn da sal a l’intern dal corp pudess daventar memia aut. Perquai ston els, cun impunder energia, gudagnar aua dultscha e secretar activamain sal. Salmuns vivan per pli lung temp en aua da sal e van alura a fregar en aua dultscha; perquai ston els disponer dad omadus mecanissems da stabilisar il cuntegn da sal da lur corp.
Stgomi da substanzas
Tar ils gas poi sa tractar da l’absorpziun dad oxigen e da la diffusiun da dioxid carbonic (respiraziun sur la pel), ma er da nitrogen u da gas inerts. Aua po vegnir prendida si u dada giu per regular la cumpart d’aua en il corp u sco med da transport da substanzas cumpactas u schliadas en furma da gas. Tar substanzas schliadas poi sa tractar da sals, nutriment, products da secreziun, ma er da substanzas toxicas or da l’ambient.
Malsognas da la pel e tgira da la pel
La valur da ph che la pel da l’uman supporta il meglier è 5,5; quella è relevanta en connex cun la tgira da la pel, surtut en cas d’allergias.
Aviez
Muntada da la planta sco pavel
L’aviez furma in’impurtanta planta da pavel per las rasulaunas da diversas spezias da tgirallas sco Bupalus piniaria, Dendrolimus pini, Lymantria monacha e Panolis Flammea.
Socialisaziun
En territoris da derasaziun natirals chatt’ins guauds che consistan be d’aviezs sulettamain là, nua ch’il fau verd na po betg pli concurrer pervi da cundiziuns da l’ambient extremas e ch’il pign ha difficultads da schermigliar.
Malsognas e parasits
Daspera han ins gia descrit a partir da la fin dal 19avel tschientaner la muria d’aviezs. Tar quella sa tracti d’ina malsogna cumplexa ch’è l’emprim cumparida en la part settentriunala dal territori da derasaziun, ma ch’è oz er derasada en la part centrala da quel. I sa tracta d’ina malsogna, da la quala surtut plantas veglias èn pertutgadas; ils sintoms èn sumegliants a quels d’in disturbi dal provediment d’aua: la curuna sa sclerescha e sviluppa gia baud la furma da gnieu da cicogna, l’abilitad da regeneraziun dal sistem da ragischs finas sa reducescha e la micoriza sa mida. Ins suppona che la muria d’aviezs vegnia chaschunada dad in u plirs facturs da stress.
Sistematica
L’aviez ha Philip Miller descrit l’onn 1768 l’emprima giada sco Abies alba. Sinonims per la spezia èn Abies nobilis A. Dietr., Abies pectinata (Lam.) DC. e Pinus picea L. La spezia è diploida, il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Ulteriura utilisaziun
Er en la fitomedischina èn ins sa servì da vegl ennà da l’aviez (guglias, chatschs, puschas, sems e rascha). La rascha vegniva duvrada cunter reumatissem e per accelerar la guariziun da plajas. Da las puschas vegniva gudagnà l’ieli che dueva gidar cunter barbagiat e stratgas dals musculs. Ed il té da giuvens chatschs cusseglia Sebastian Kneipp en cas da tuss e catars.
Malsognas e parasits
Medemamain vegn l’aviez infestà d’in grond dumber da bulieus nuschaivels, e quai surtut en effectivs spess u che creschan en foppas umidas. Derasà vastamain è per exempel il dratguir da mel, il qual po chaschunar vi da las ragischs smarschim alv.
Partenaris da micoriza
L’aviez furma cun diversas spezias da bulieus (t.a. chantarels, chavaliers, glimatschs, latgers, ruschlas) in’ectomicoriza. La cumposiziun da las spezias sa differenziescha tut tenor sche la planta crescha sin terren da humus u mineral.
Malsognas e parasits
Tranter ils insects nuschaivels èn da menziunar ils baus scorsa ch’attatgan plantas flaivlentadas tras immissiuns, sitgiras u facturs da stress. Diversas spezias da plugls sa nutreschan da la scorsa fina da chatschs giuvens e da guglias gist furmadas.
Scorsa
Plantas giuvnas disponan d’ina scorsa glischa grisch clera cun vaschias da rascha per il pli pitschnas (da las qualas ins gudagnava antruras ina sort terpentin). A partir d’ina vegliadetgna da 40 fin 60 onns sa furma ina scorsa squamusa da colur grisch alva fin grisch stgira cun sfessas orizontalas.
Lain
thumb|180px|Lain d’aviez Il lain d’aviez vegn surtut duvrà per la construcziun da plattas da fibras, furnier, chistas, pitgas, mobiglias, palettas, lain cruschà e plattas cumprimidas sco er en l’industria da cellulosa e da palpiri. Il lain è tschertgà per far fanestras, palantschieus, ischs e tavladiras.
Malsognas e parasits
In mez parasit che dat en egl furma la vistga d’aviez (Viscum album subsp. abietis) che vegn surtut derasada tras utschels. Quella penetrescha cun sias ragischs en la planta e retira da quella substanzas nutritivas ed aua. Donns per l’aviez resultan surtut en furma da disturbis en la bilantscha d’aua e da deficits areguard la vitalitad da la planta ospitanta.
Sistematica
Cumbain ch’ins na sutdivida l’aviez betg en sutspezias u varietads, datti differenzas areguard la derivanza da la planta. Exemplars da l’Europa dal Sidost creschan pli ferm e pon s’adattar meglier a differentas cundiziuns ecologicas. Motivs per questas differenzas pudessan furmar ina selecziun primara en ils refugis dal temp da glatsch, ina selecziun secundara tras la durada da la remigraziun e plantas concurrentas ubain l’ibridisaziun cun autras spezias dal gener Abies en Grezia ed en l’Italia dal Sid.
Brumbels e guglias
thumb|200px|Frastga cun guglias thumb|200px|Puscha e sems thumb|200px|Scorsa Ils brumbels ovals, muts, èn da colur brin clera e libers da rascha. Mintga chatsch è munì al piz cun in brumbel terminal e gist sutvart cun dus fin tschintg brumbels laterals. Brumbels da flurs feminins vegnan furmads sin la vart sura dal chatsch; brumbels da flurs masculins èn da chattar sin la vart sut dals chatschs en las axas da las guglias.
Tranter tut las spezias da plantas indigenas reagescha l’aviez il pli sensibel sin immissiuns da substanzas nuschaivlas (surtut sin dioxid sulfuric) e vegn ultra da quai infizada d’in grond dumber d’insects nuschaivels. Daspera han donns da ruier sco er la selvicultura (tagl cumplet, surexplotaziun, favurisaziun dal pign en plantadis) manà ils ultims 200 onns ad ina ferma sminuziun dals effectivs d’aviezs.
Flurs, puschas e sems
L’aviez è ina planta monochasana cun flurs masculinas e femininas separadas (monezia). Plantas che creschan sulettas daventan sexualmain madiras cun 25 fin 35 onns, en effectivs en ina vegliadetgna tranter 60 e 70 onns. Tut tenor il lieu flurescha la spezia da l’avrigl fin il zercladur, curt avant che cumparan ils novs chatschs. Las puschas da flurs masculinas han ina lunghezza da 2 fin 3 centimeters ed èn da colur melna. Ins las chatta surtut sin la vart sut dals chatschs da l’onn precedent. Las puschas da flurs femininas da 3 fin 5 centimeters èn d’in verd fustg e cumparan in pau main savens che las masculinas. Ins las chatta sin la vart sura da chatschs ferms da l’onn avant, surtut en la part superiura da la curuna. Quellas consistan da squamas a piz, ordinadas en posiziun orizontala. Puschas da flurs masculinas e femininas èn da chattar be darar sin il medem rom. Il pollen mesira 106,9 fin 139,3 µm, ha la furma da pugnals ed è munì da la vart cun dus satgs cun aria en furma da mesa cula. L’impollinaziun succeda sur l’aria. Quatter fin tschintg emnas suenter l’impollinaziun ha lieu la fructificaziun.
Socialisaziun
La furma da socialisaziun usitada da l’aviez en la part da l’artg alpin segnà d’in clima oceanic furma il guaud da faus ed aviezs. A partir dal stgalim d’autezza montan fin subalpin remplazzan adina dapli pigns ils faus, uschia ch’ins discurra qua da guauds da pigns ed aviezs. Medemamain part da quest guaud muntagnard fan l’ischi da muntogna, il laresch ed il tieu da muntogna.
Migraziuns
Durant l’ultima perioda dal temp da glatsch (Würm) sa restrenscheva la derasaziun da l’aviez ad intgins refugis sin la Peninsla dal Balcan, en las Pireneas ed en las Apenninas. Sco che cumprovan analisas da pollen, è la spezia migrada suenter la fin dal temp da glatsch sur trais vias principalas nà da l’Italia dal Nord e da la Peninsla dal Balcan u da las Alps dal Sid enavos en l’Europa Centrala: Vers 7500 a.C. è ella arrivada en la Svizra dal Sid odierna e vers 5000 a.C. vinavant sur la Leventina ed il Pass dal Lucmagn en la Surselva e vinavant fin en la regiun dal Lai da Constanza; vers 4000 fin 3500 a.C. è ella arrivada en il vest davent da las Apenninas sur la Val dal Rodan en las Alps Bernaisas ed il Giura Svizzer e da là tranter 3000 e 2500 a.C. en l’Auvergne, las Vogesas ed il Guaud Nair; e la ruta orientala ha manà vers 6500 a.C. dal Balcan resp. da las Alps dal Sid en l’Austria Bassa, Baviera, Boemia e fin en las Sudetas.
Flurs, puschas e sems
Ils sems brins han ina furma triangulara irregulara e cuntanschan ina lunghezza da 7 fin 14 millimeters. La vart sut dals sems è glischanta. La paletscha dal sem è ritga da rascha e creschida ensemen cun in’ala. Ils sems vegnan derasads cun il vent; be 30 fin 60 % èn abels da schermigliar.
Dumber da cromosoms
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Flurs, puschas e sems
Las puschas en furma cilindrica stattan sidretg sin la roma; ellas cuntanschan ina lunghezza da fin 16 centimeters ed ina grossezza da 3 fin 5 centimeters. La madirezza ha lieu il settember u october da l’onn da fluriziun; las puschas èn alura da colur brin verda. Mintga squama cuntegna dus sems; suenter che quels èn madirads il settember fin october da l’onn da fluriziun, crodan els ora. La puscha sezza po lura anc restar plirs onns vi da la planta, fin ch’ella croda per terra.
Malsognas e parasits
Ultra da quai reagescha l’aviez vaira sensibel sin facturs nuschaivels abiotics. Tar il dioxid sulfuric resultan donns gia a partir d’ina contaminaziun da 0,05 mg/m³ aria. Tar plantas che pateschan da tals donns sa colureschan guglias giuvnas en las parts periferas da la curuna e da la tschima brin cotschen; ultra da quai è la resistenza da la planta cunter schelira d’enviern reducida. In’auta contaminaziun cun dioxid sulfuric è surtut stà in tema ils onns 1960 fin 1990; en il fratemp han sistems da filtrar vi da gronds implants da combustiun gidà a reducir quest problem.
Derasaziun ed abitadis
L’aviez è ina planta dal clima oceanic e dal clima continental temprà. En l’Europa Centrala ed Europa dal Sid cumpara ella surtut en la muntogna. En il nordost dal territori da derasaziun la chatt’ins er en la bassa ed en regiuns collinusas. Il cunfin superiur da la derasaziun verticala munta da nord vers sid: A Minsk chatt’ins la planta a partir d’in’autezza da radund 130 meters, en Germania munta ella fin radund 800 meters, en las Alps fin 2100 meters ed en la part meridiunala dal territori da derasaziun fin 2900 meters.
Lain
Tant il lain da cor sco er il lain alv da l’aviez èn clers e na sa laschan betg distinguer in da l’auter areguard la colur. Ils rintgs annuals èn bain visibels pervi dal lain tempriv bunamain alv e dal lain tardiv cotschen stgir. La cumpart dal lain tardiv è per ordinari fitg gronda.
Ulteriura utilisaziun
Fitg derasada è – sper il pign – l’utilisaziun da giuvens aviezs sco pignols da Nadal. Omaduas spezias indigenas èn però vegnidas stgatschadas pli e pli a l’ur en quest reguard tras il pign da Nordmann.
Habitus
L’aviez cuntanscha in’autezza da 30 fin 50 meters, en singuls cas schizunt da bundant 65 meters. Il diameter a l’autezza dal pèz munta fin a 2 meters, en cas extrems fin 3,8 meters; quai correspunda ad ina circumferenza dal bist da 6 fin 12 meters. La furma da la curuna po variar fitg ferm e dependa surtut dal lieu geografic e da las relaziuns da glisch. Plantas giuvnas che creschan sut relaziuns da glisch idealas furman ina curuna a piz. Tar plantas pli veglias sa reducescha la creschientscha tar ils chatschs da la tschima, entant ch’ils chatschs laterals creschan anc vinavant; tras quai po sa furmar in’uschenumnada curuna da gnieu da cicogna. Il bist è guliv ed ha ina furma cilindrica.
Lain
Il lain è pauc durabel e strusch resistent cunter infestiun d’insects e da bulieus. Percunter resista el meglier a l’aura che quel dal pign. Betg tractà survegn il lain a la glisch ina coluraziun grischa. Quel sa lascha elavurar bain, impregnar, sfender e collar.
L’aviez (Abies alba) è ina planta da guglias europeica or dal gener Abies entaifer la famiglia Pinaceae. La spezia cuntanscha ina vegliadetgna maximala da 500 fin 600 onns. La scorsa da l’aviez è grisch clera. Il lain sumeglia quel dal pign, è però pli resistent cunter umiditad e vegn perquai savens duvrà per construcziuns che vegnan francadas en la terra u en l’aua.
Imperialissem
thumb|260px|Proclamaziun da l’annexiun dal sidvest da l’insla Nova Guinea tras Queensland (Australia) il 1883 Il term imperialissem (dal latin imperare ‹herrschen›; imperium ‹imperi mundial›; p.ex. tar Imperium Romanum) designescha l’intenziun d’in stadi resp. d’ina regenza da cuntanscher influenza economica e politica en auters stadis u tar auters pievels. Quai po tanscher fin a lur sutmissiun ed a l’annexiun en l’atgna sfera da pussanza. Tipic per l’imperialissem è ch’i vegn stabilì e mantegnì ina relaziun ineguala, saja quai sin il champ economic, cultural u territorial.
Imperi tudestg
Suenter la sconfitta da las Pussanzas centralas en l’Emprima Guerra mundiala (1918) han las pussanzas victuras fixà il destin da las colonias tudestgas en rom dals Contracts da pasch da Versailles. Las colonias èn vegnidas suttamessas a la Societad da las naziuns, la quala las ha surdà sco territori sut mandat a pussanzas victuras interessadas.
Dal temp dal naziunalsocialissem (a partir dal 1933) hai dà en il Reich tudestg tentativas divergentas da reconquistar las veglias colonias. Pli ferm è però sa fatg valair il concept da stgaffir spazi da viver en l’ost; er quel sa basava a la fin sin teorias imperialisticas. Suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica han ins empruvà da metter en la pratica quest plan.
Il term ‹imperialissem› cumpiglia dapli che ‹colonialissem› e duess surtut vegnir differenzià da ‹colonisaziun›. Edward Said accentuescha tar l’imperialissem «la pratica, la teoria e las reglas da cumportament d’in center citadin dominant envers in territori che vegn regì en il lontan». Tenor el na designescha ‹colonisaziun› betg dapli che da sa stabilir en pajais lontans. Robert J.C. Young sustegna questa definiziun en quel senn che l’imperialissem opereschia nà dal center, or da la perspectiva da la politica statala, entant ch’il term ‹colonisaziun› sa refereschia simplamain al svilup colonisatoric u economic al lieu.
Gronda Britannia
Ils imperis europeics èn vegnids schliads d’in temp che l’inegualitad militara tranter las colonias e las pussanzas europeicas Frantscha e Gronda Britannia era gronda sco anc mai.
Frantscha
thumb|250px|L’Imperi franzos napoleonic (verd stgir) cun ses territoris occupads (verd cler) dal temp da sia pli gronda extensiun (1812) Las ambiziuns imperialisticas da vart da la Frantscha han savens concurrenzà quellas dal British Empire che furmava dapi la Guerra da Trafalgar (1805) la pussanza maritima dominanta. Blers Franzos resguardavan l’Engalterra sco inimi mortal; da restabilir l’agen status sco pussanza mundiala aveva in’auta prioritad. La sconfitta en la Guerra franzos-tudestga dal 1870/71 ha però fatg ir ad interim ad aua quests plans. Ina situaziun da concurrenza tranter la Frantscha e la Gronda Britannia hai er dà en connex cun tschertas colonias (cf. p.ex. la Crisa da Faschoda). En il 18avel tschientaner possedeva la Frantscha anc numerusas colonias en l’America ed en l’India; suenter la Guerra da set onns en l’America dal Nord (1754–1762) ha ella però pers quellas a la Gronda Britannia.
Russia
thumb|250px|Svilup territorial da la Russia 1613–1914 L’imperialissem da la Russia sa differenziava en sia furma cleramain dals imperialissems da las autras pussanzas grondas. El serviva surtut ad engrondir l’agen territori statal e cumpigliava la Sibiria (fin a l’insla Sachalin), en il sid ils territoris dal Caucasus ch’eran fin qua per gronda part anc betg chartografads (e nua che la Russia è vegnida en conflict cun l’Imperi osmanic), la Persia dal Nord, l’Afganistan, Samarkand, Taschkent e la Mongolia dal Nord. Ina raschun centrala per quest’extensiun territoriala ha furmà l’intenziun russa da cuntanscher in port da mar liber da glatsch per pudair staziunar ina flotta che steva a disposiziun durant l’entir onn. En quest connex stattan surtut l’extensiun vers ost cun la fundaziun da la citad Wladiwostok (per rumantsch ‹dominatura da l’ost›) sco er la politica en connex cun las stretgas da mar al Bosporus (ch’ha manà ad in ulteriur conflict cun l’Imperi osmanic). La relaziun tranter la Gronda Britannia e l’imperi zaristic è stada segnada en il 19avel tschientaner sur lung temp d’ina rivalitad areguard la predominanza en l’Asia Centrala (The Great Game). Il 1876 han ils Russ conquistà ils territoris dal Kirgistan, Kasachstan e Turkmenistan dad oz.
Stadis Unids
Suenter la victoria en la Guerra spagnol-americana l’onn 1898 han er ils Stadis Unids fatg part da las pussanzas mundialas imperialisticas. Igl èn suandads l’acquist da las Filippinas e da Puerto Rico, l’occupaziun da Cuba e la construcziun dal Chanal da Panama – pass ch’ins ha er resguardà en la discussiun politica a l’intern dal pajais sco emprova da concurrer cun las pussanzas colonialas europeicas.
Russia
L’imperialissem russ è stà accumpagnà d’ina politica da russificaziun intenziunada dals territoris conquistads. La russificaziun ha servì sco instrument per stabilisar il domini ed era perquai drizzada cunter l’independenza culturala dals pievels dominads.
Da l’autra vart è ‹imperialissem›, en il senn da l’extensiun da la pussanza guvernativa sin differents territoris, da cunfinar dal term pli vast da l’imperialissem cultural e medemamain da l’egemonia culturala en il senn dad Antonio Gramsci.
Guaud
thumb|210px|Taiga boreala thumb|210px|Guaud maschadà thumb|210px|Guaud da feglia thumb|210px|Guaud d’arbaja subtropic thumb|210px|Guaud sitg tropic thumb|210px|Guaud tropic Tar in guaud (u ina selva ) sa tracti d’ina part da la surfatscha da la terra ch’è cuverta cun plantas e che surpassa, tut tenor definiziun, ina cuvrida e grondezza minimala, uschia ch’i po sa sviluppar in clima da guaud specific.
Noziun
Definiziuns da muntada internaziunala èn per exempel quella da l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO). Tenor quella cumpiglia la noziun ‹guaud› tant guauds natirals sco er plantaziuns cun ina cumpart minimala da la surfatscha da las curunas da las plantas da 10 % sin ina surfatscha d’almain 0,5 ha. Las plantas ston pudair cuntanscher (actualmain u en il futur) in’autezza minimala da 5 m. La noziun cumpiglia er surfatschas che servan a la protecziun da la natira (parcs natirals, territoris natirals protegids e.a.) e guauds cun intent agrar (p.ex. plantaziuns da protecziun cunter il vent, plantaschas da cautschuc u ruvers da corc). Da vart d’organisaziuns nunguvernamentalas vegn crititgà che la definiziun da la FAO cumpiglia er plantaschas sco per exempel d’eucaliptus ch’hajan ord vista ecologica quasi nagina valur.
Derasaziun dals guauds
thumb|280px|Derasaziun da las cuntradas da guaud intactas Tenor ina stimaziun fatga da la Scola politecnica federala Turitg datti en tut il mund radund 3040 milliardas plantas.
Imperialissem
Novas utilisaziuns dal term
Suenter l’Emprima Guerra mundiala è il term vegnì duvrà en general per tuttas ambiziuns, saja quai da cuntanscher – per motivs ideologics-missiunars – il domini dal mund u almain sur da vasts territoris situads ordaifer l’agen stadi. Uschia han ins surtut discurrì (e discurra) da l’‹imperialissem sovietic› e da l’‹imperialissem american›. Per cunfinar l’epoca da l’imperialissem classica da quest neo-imperialissem, vegn discurrì oz da quest’emprima sut la noziun da l’‹imperialissem istoric›.
Ina cuntratesa a l’imperialissem ch’è gia vegnida formulada il 1902/12 è la pussaivladad d’in ultra-imperialissem paschaivel. Quella implitgescha che l’imperialissem cun sias cuntradicziuns, las qualas mettian savens ad ir acziuns da guerra, possia vegnir surmuntà – e quai entaifer il sistem dal chapitalissem sez. En questa muntada economica vegn er discurrì oz d’ina ‹globalisaziun›, la quala po – per exempel tenor Thomas L. Friedman – er sezza avair in effect pacifitgant.
Critica
Ils istoriografs John Andrew Gallagher e Ronald Robinson han refusà l’idea d’ina controlla legala formala d’ina regenza sur d’in’autra sco fundament da l’imperialissem. La gronda part dals istoriografs sa laschian engianar da chartas geograficas da differenta colur (verbalmain «chartas coluradas cotschen» en il senn da Cecil Rhodes). Facticamain haja la gronda part da l’emigraziun britannica, dal commerzi e da las investiziuns gì lieu ordaifer ils cunfins formals dal British Empire.
Novas utilisaziuns dal term
Entaifer il marxissem èsi stà Karl Kautsky a furnir ina definiziun che dueva dominar l’emprima fasa da discussiun. Partind dal dialog da Platon ‹Politeia› ha el circumscrit l’imperialissem sco ina politica specifica che servia a suttametter in territori agrar situà ordaifer il stadi. A quai ha cuntraditg la teoria da l’economia marxistica, entaifer la quala l’imperialissem è vegnì descrit sco stadi da svilup specific dal chapitalissem. En ina versiun oriunda, formulada da Rosa Luxemburg, è la teoria respectiva partida a moda analitica da martgads interns saziads, da la conquista dal martgà mundial e da la concurrenza per quel tras ils chapitals naziunals. La teoria imperialistica da Lenin da pli tard ha percunter prendì a moda empirica tscherts svilups sco punct da partenza (sco per exempel la fusiun dal chapital industrial e bancar al chapital da finanzas). Ultra da quai ha Lenin resguardà la fasa monopolistica dal chapitalissem, la quala el ha considerà sco significativa per l’imperialissem, sco stadi il pli avanzà ed a medem temp final da quel. Cuntrari a si’opiniun oriunda ha Lenin discurrì vers la fin da sia vita en sia brev ‹Davart la dumonda da las naziunalitads› da la pussaivladad da relaziuns imperialisticas tranter l’Uniun sovietica ed auters stadis. Entant che Lenin, Luxemburg e Kautsky han refusà decididamain l’imperialissem ed il colonialissem sco elements d’in sistem cumplessiv da suppressiun chapitalistica, èn er sa fatgas udir cuntravuschs ch’han defendì conquistas colonialas da regiuns ordaifer l’Europa en il senn d’ina «politica da civilisaziun» (uschia il socialdemocrat ollandais Henri van Kol). Talas opiniuns han però furmà ina pitschna minoritad entaifer il marxissem; tant en la teoria sco er en la politica han dominà las analisas criticas da l’imperialissem.
Critica
Tar il svilup da differents imperis ha la forza militara furmà ina rolla centrala; auter è quai percunter stà en il cas da l’Empire britannic ch’è sa basà sin la collavuraziun da las elitas economicas ed administrativas al lieu. Il domini indirect sur l’India è stà d’attribuir fitg ferm a la flaivlezza politica dals stadis da moguls ch’ils Brits han inscuntrà.
Gronda Britannia
In’ierta dal temp imperial furman ils 14 territoris britannics d’ultramar, ils 15 Commonwealth Realms (stadis dals quals la monarca britannica è la scheffa da stadi) sco er la cuminanza da stadis da las anteriuras colonias britannicas, il Commonwealth of Nations.
Critica
Painter e Jeffrey van schizunt uschè lunsch da pretender che la segunda expansiun europeica sa basia pli ferm sin in’interacziun casuala tranter las pussanzas europeicas e lur politica da l’intern che sin in imperialissem intenziunà. Nagin imperi europeic haja persequità ina finamira definibla, ni economicamain ni politicamain. Ils imperis represchentian be ina fasa da l’interacziun cumplexa da l’Europa cun il rest dal mund.
Imperialissem avant il 19avel tschientaner
thumb|250px|La spartiziun dal mund tranter la Spagna ed il Portugal en il 15avel e 16avel tschientaner
Austria
thumb|220px|Vista da [[Heiligenblut sin il Grossglockner, la pli auta muntogna da l’Austria]] thumb|220px|Il [[Neusiedler See fa part dal Patrimoni natiral mundial da l’Unesco]] thumb|220px|Vista sur la citad da [[Vienna]] L’Austria (tudestg Österreich) è in stadi da l’Europa Centrala cun 8,7 milliuns abitants. Ils pajais vischins èn la Germania e la Tschechia en il nord, la Slovenia e l’Italia en il sid, la Slovachia e l’Ungaria en l’ost sco er la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein en il vest. Sco ses vischins Svizra, Tschechia, Slovachia ed Ungaria na cunfinescha er l’Austria betg cun la mar.
Zona muntagnarda
Radund 60 % dal territori dal stadi èn d’attribuir a la zona muntagnarda. Be 32 % da la surfatscha è situada sut 500 meters. Las pli autas muntognas da l’Austria èn pizs da passa 3000 m s.m. che sa chattan en las Alps da l’Ost. Il pli aut piz è cun 3798 meters il Grossglockner en las Hohe Tauern. En tut datti en l’Austria var 1000 pizs da passa 3000 m s.m.
L’Austria è in stadi federativ democratic ch’è naschì en la furma odierna suenter l’Emprima Guerra mundiala. Ils nov pajais federativs èn: Vorarlberg, Tirol, Salzburg (en la part occidentala dal pajais); Kärnten, Steiermark [rumantsch er Stiria], Burgenland (en il sidost), Oberösterreich [Austria Auta], Niederösterreich [Austria Bassa] e Vienna (en il nordost). Vienna furma a medem temp la chapitala dal pajais. L’Austria è stà in commember fundatur da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic (OECD) il 1961 ed è dapi il 1995 commember da l’Uniun europeica.
Ils cunfins topografics dal pajais furman il Massiv Boemian ed il flum Thaya vers nord, las Caravancas e las Collinas da la Stiria en il sid, la Planira Pannonica en l’ost sco er il Rain ed il Lai da Constanza vers vest. Bundant 62 % da l’Austria èn situads en las Alps.
Stadi corporativ austrofaschistic (1934–1938)
Il prim da matg 1934 ha Dollfuss relaschà ina constituziun autoritara ch’ha transfurmà l’Austria en in stadi corporativ. Per circumscriver questa dictatura vegniva gia utilisà dals contemporans il term ‹austrofaschissem›. Paucas emnas pli tard han adherents da la NSDAP, ch’era scumandada en l’Austria dapi il 1933, fatg in putsch. Dollfuss è vegnì blessà grevamain ed è mort suenter curt temp. Ses successur è daventà Kurt Schuschnigg.
Flums e lais
Sper il turissem alpin furman ils lais in’impurtanta pitga dal turissem austriac. Tar ils pli enconuschents tutgan il Kärntner See ed il Wörthersee.
Imperialissem
Russia
Suenter la Revoluziun russa dal 1917 èn intgins pajais vegnids relaschads en l’independenza, uschia la Finlanda, la Pologna ed ils pajais baltics. Auters han cuntanschì durant e suenter la guerra civila ina tscherta autonomia en furma da republicas sovieticas, uschia l’Ucraina, la Bielorussia, ils territoris en il Caucasus ed en l’Asia Centrala.
Guaud
Guauds da la zona temprada chauda e miaivla
En la zona chauda creschan plantas e chaglias cun feglia dira; quella furma in’adattaziun a periodas da sitgira e resta l’entir onn vi da la planta (p.ex. macchia en la regiun da la Mar Mediterrana). En la medema zona creschan però er guauds da feglia da climas chaud-umids.
Austria
Stadi corporativ austrofaschistic (1934–1938)
La politica dal stadi corporativ sa stentava da posiziunar l’Austria sco ‹meglier stadi tudestg› che la Germania. E propi sa preschentava l’Austria da quel temp sco dictatura bler pli moderada. Numerusas persunas che vegnivan persequitadas en Germania tras ils naziunalsocialists, en spezial acturs e scripturs, èn emigrads il 1934–1938 en l’Austria. Vers anora copiava il reschim elements dal faschissem talian e dal naziunalsocialissem tudestg: paradas pompusas, l’organisaziun unitara Vaterländische Front, il princip dal manader carismatic, il scumond da partidas concurrentas.
Art figurativ
Impurtants picturs u grafichers furman Ferdinand Georg Waldmüller, Gustav Klimt, Koloman Moser, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Alfred Kubin, Raoul Hausmann, Arnulf Rainer, Gottfried Helnwein e Franz West. Tranter ils impurtants sculpturs èn da menziunar Niclas Gerhaert van Leyden, Franz Xaver Messerschmidt, Fritz Wotruba, Alfred Hrdlicka e Bruno Gironcoli.
Imperialissem
Frantscha
In’ierta dal temp imperialistic furman ils territoris d’ultramar franzos, la rolla speziala da la Frantscha en l’Africa (Francafrique) sco er la cuminanza da stadis che sa cumpona surtut da las anteriuras colonias franzosas, la Francophonie.
Austria
Part dal Reich tudestg (1938–1945)
A partir da l’avrigl 1939 è l’Austria vegnida transfurmada territorialmain cun l’idea da far svanir il num Österreich. Quel è vegnì transfurmà en Ostmark ed a partir dal 1942 en Alpen- e Donau-Reichsgau. Er al nivel dals pajais federativs hai dà diversas midadas, tranter auter han ins stgaffì Gross-Wien cun ina surfatscha trais giadas uschè gronda sco avant.
Pli tard han ins transferì il num Austria sin la Monarchia da Habsburg resp. il 1804 sin l’Imperi austriac. Pervi da la terrada en la Battaglia da Königgrätz il 1866 n’ha l’Austria betg fatg part, suenter la dissoluziun da la Confederaziun tudestga, da la restructuraziun da la Germania.
Geografia da l'Europa
Descripziun topografica
La sutdivisiun topografica da l’Europa che vegn preschentada qua correspunda ad ina proposta da la Cumissiun permanenta per nums geografics. Autras sutdivisiuns derivan per exempel da l’UNSD, in’autoritad da las Naziuns unidas, la quala parta l’Europa en l’Europa dal Nord, dal Vest, da l’Ost e dal Sid.
Imperialissem
Stadis Unids
thumb|180px|Caricatura en connex cun la debatta davart l’imperialissem en ils Stadis Unids Cun la conquista dals territoris dal vest, la suppressiun dals Indians e l’acquist da Texas e d’auters territoris dal Mexico (1848) ha la politica dals Stadis Unids, segnada da l’atgna persvasiun da la missiun (Manifest Destiny), sviluppà gia baud tratgs imperialistics. La dumonda schebain er ils Stadis Unids duain sa stentar da posseder atgnas colonias è però vegnida retardada tras la debatta areguard la sclavaria che dueva vegnir decidida en la Guerra da secessiun (1861–1865).
Russia
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica annectà territoris al cunfin occidental, ha furmà en l’Europa da l’Ost in sistem da stadis da satellit (Patg da Varsovia) ed empruvà da gidar il communissem a vegnir en ulteriurs pajais a la pussanza. Questa politica vegn savens numnada ‹imperialissem sovietic›.
Guaud
Plantaziuns
Las plantas derivan per ordinari da cultivaziuns e vegnan meglieradas cuntinuadamain. Plantaziuns èn segnadas d’ina rentabilitad relativamain auta da savens 15–20 %. En l’Europa Centrala datti be paucas plantaziuns; surtut en l’emisfera dal sid ha la selvicultura percunter savens lieu surtut u exclusivamain en furma da plantaziuns (resp. plantaschas). Da vart d’organisaziuns nunguvernamentalas vegnan talas plantaschas crititgadas fermamain: quellas n’hajan praticamain nagina muntada ecologica, fetschian donn a l’aua sutterrana e mainian a conflicts socials. Er a l’FAO vegn appellà d’adattar en quest senn sia definiziun da la noziun ‹guaud›.
Austria
Flums e lais
Il pli grond lai sin territori austriac è il Neusiedler See en il Burgenland (al cunfin cun l’Ungaria). I suondan l’Attersee ed il Traunsee en l’Austria Bassa. Il Lai da Constanza giascha en la regiun da cunfin dals trais pajais Svizra, Germania ed Austria. Be la pitschna part da quest lai tutga tar l’Austria.
Guaud
Funcziuns dal guaud
Las funcziuns ch’il guaud ademplescha sa laschan da princip classifitgar en trais gruppas: las funcziuns economicas (niz economic), las funcziuns ecologicas (protecziun dal spazi da viver e da las basas d’existenza) e las funcziuns socialas (recreaziun/temp liber). Vegnan tut questas funcziuns ademplidas a medem temp, a moda suffizienta e senza sperdita da lur basa ed abilitad da regeneraziun, alura discurr’ins d’ina selvicultura persistenta.
Austria
Part dal Reich tudestg (1938–1945)
Sper Adolf Hitler, ch’era naschì a Braunau am Inn (Austria Auta), èn er blers auters Austriacs sa participads a la politica ed als crims dal naziunalsocialissem. En l’Austria sezza han ins endrizzà ina spessa rait da champs da concentraziun cun Mauthausen/Gusen sco center. Be a Mauthausen èn vegnids per la vita radund 100 000 praschuniers.