cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Minca
Classicissem, istorissem e jugendstil
Vers nord, en direcziun Schwabing, han ins endrizzà la Ludwigstrasse tranter Feldherrnhalle e Siegestor. Qua sa chattan la Biblioteca statala da la Baviera, la Baselgia da Ludivic, l’Universitad da Ludivic-Maximilian sco er divers ministeris statals. Dal medem temp datescha la statua da la Bavaria davant la halla da gloria en stil doric. Ultra da quai han ins extendì marcantamain la Residenza e fatg da quella in dals pli gronds palazs sin territori da la citad.
Da las construcziuns da vaider e metal che valevan dapi la mesadad dal 19avel tschientaner sco capodovras da la tecnica, è per part sa mantegnida la Schrannenhalle en la fiera da victualias; il palaz da vaider percunter è daventà gia l’onn 1931 in’unfrenda da las flommas.
Dapi la fin dal 19avel tschientaner èn suandads numerus edifizis da pumpa da l’istorissem, uschia il teater statal, la nova chasa municipala neogotica, il palaz da la giustia neobaroc e l’academia dals arts figurativs neorenaschimentala.
Medemamain en il stil neogotic èn vegnidas erigidas da quel temp en la part orientala quatter da las pli grondas baselgias da la citad ch’han tuttas in’autezza da bundant 90 meters. En il vest da la riva da l’Isar domineschan percunter baselgias ch’èn inspiradas da la romanica resp. dal baroc.
Surtut a Schwabing èn sa mantegnidas diversas chasas ch’èn vegnidas erigidas en il jugendstil. Sper il Museum tudestg sa chatta ultra da quai il Müllerschens Volksbad en stil floreal; quel è vegnì avert il 1901 e furma il pli vegl bogn cuvert da la citad.
Moderna e postmoderna
thumb|220px|Highlicht Towers L’architectura da Minca a l’entschatta dal 20avel tschientaner è stada segnada fermamain da la planisaziun urbana e d’architects sco Theodor Fischer, Carl Hocheder, German Bestelmeyer ed Otho Orlando Kurz. In quartier d’abitar dals onns 1920 che stat sut protecziun da monuments furma la Borstei, situada en la part da la citad Moosach. L’uschenumnada Postbauschule ha furmà tranter il 1920 ed il 1934 in’impurtanta manifestaziun dal Neues Bauen cun represchentants sco Robert Poeverlein e surtut Robert Vorhoelzer.
Dals edifizis dal temp dal naziunalsocialissem èn tranter auter sa mantegnids la Chasa da l’art, l’anteriur Luftgaukommando en la Prinzregentenstrasse sco er ils edifizis da la partida a l’ur oriental dal Königsplatz. Da l’autra vart han ins spazzà da quel temp impurtants edifizis sco la baselgia da Matteus, la sinagoga principala ed il palaz da Herzog Max.
Durant la Segunda Guerra mundiala èn la gronda part dals edifizis da Minca vegnids donnegiads fermamain u schizunt destruids en rom da 66 attatgas or da l’aria. Be 2,5 % dals edifizis èn restads senza donns e bunamain la mesadad dal volumen dals edifizis è vegnida disfatga. Stads pertutgads spezialmain ferm èn il conturn da la staziun principala, la citad veglia e Schwabing. Blers edifizis istorics che marcheschan oz il maletg da la citad èn puspè vegnids reconstruids suenter la guerra, saja quai tenor plans vegls u almain parzialmain en il stil da la citad veglia. Ids dal tuttafatg a perder èn però intgins edifizis da muntada istorica sco il Palais Piosasque de Non, il Palais dals da Wittelsbach u er edifizis che segnavan antruras la siluetta da la citad sco la construcziun a cupla dal ministeri da traffic.
Dals decennis suenter la Segunda Guerra mundiala derivan impurtants exempels da l’architectura moderna ch’èn per part puspè vegnids disfatgs en il fratemp (p.ex. l’uffizi dal provediment dal pajais spectacular dals frars Luckhardt l’onn 1989 ubain il Schwabylon futuristic ch’ha be existì sis onns fin il 1979). Tar las pli impurtantas perditgas ch’èn sa mantegnidas fin oz tutgan il Kaufhof am Stachus da Theo Pabst, l’edifizi da giustia Neue Maxburg al Lenbachplatz erigì da Pabst ensemen cun Sep Ruf, ubain il nov edifizi da la baselgia da Matteus da Gustav Gsaenger. Impurtants exempels da l’architectura moderna a Minca furman surtut er implants da sport, en spezial l’Olympiapark. A partir dal 1965 è vegnida erigida l’immensa halla da la posta da pachets che sa chatta en il fratemp sut protecziun da monuments.
Dapi ils onns 1990 è la citad segnada d’in segund temp da fundaziun ch’ha dà adina dapli spazi ad architectura pli pretensiusa. Sco edifizi sacral reussì vala la Baselgia dal Cor da Jesus.
Cun excepziun da dus edifizis (Altes Technisches Rathaus dals onns 1920 e Central Tower München) sa chattan ils relativamain paucs sgrattatschiels da Minca ordaifer il center da la citad. En pli è vegnì decidì il 2004 en rom d’ina votaziun dal pievel che l’autezza da sgrattatschiels duaja esser limitada en l’avegnir sin 100 meters. Architectonicamain da muntada èn la chas’auta da BMW situada a l’Olympiapark (sper la quala ins ha avert il 2007 la BMW Welt futuristica) ed ils Highlight Towers situads en il nord da Schwabing. Il pli aut sgrattatschiel è cun 146 meters l’Uptown München. Il pli aut edifizi da la citad insumma furma l’Olympiaturm (291 meters).
Il 2006 han ins avert al St.-Jakobs-Platz en il center da la citad il nov center giudaic, in ensemble da la nova sinagoga principala, la chasa da la cuminanza giudaica da Minca ed il museum giudaic da la citad. I sa tracta dal pli grond center giudaic en l’Europa.
Parcs e curtins zoologics
Il pli vegl parc sin territori da la citad furma il Hofgarten dal temp da la renaschientscha, il qual cumpiglia er il tempel da Diana. En il nordost suondan il Finanzgarten ed il curtin englais dal 1789 che s’extenda dal center fin al cunfin settentriunal da la citad e ch’è cun 4,17 kilometers quadrat pli grond ch’il Central Park a New York. Da l’autra vart da l’Isar èn situadas las Maximiliansanlagen. En il vest da la citad veglia al Stachus sa chatta il vegl curtin botanic, en il qual steva fin sia destrucziun tras fieu il palaz da vaider. Sa mantegnì è percunter il portal d’entrada classicistic da Herigoyen cun in’inscripziun da Johann Wolfgang Goethe fatga aposta.
En il vest dal chastè Nymphenburg è sa furmà in parc da medem num en stil franzos. En il 19avel tschientaner han ins per gronda part transfurmà quel en in parc englais. Vers nord suonda il Neuer Botanischer Garten ed en il sid sa chatta il Hirschgarten ch’era antruras en possess dal prinzi electur. Al cunfin settentriunal da la citad sa chatta il parc dal chastè Schleissheim, il qual furma in dals paucs curtins barocs pli gronds ch’èn sa mantegnids en Germania.
Da muntada è er l’Olympiapark che porscha sper intgins lais ina fitg buna vista sin la citad nà da l’Olympiahügel. Qua sa chatta er l’aquarium da Sea Life München. Daspera existan anc numerus ulteriurs parcs; en intgins da quels vegnan preparadas l’enviern loipas da passlung.
Tar las Isarauen sa tracti d’ina cuntrada da parc lunghenta per lung dal flum da muntogna ch’è per part vegnida renaturalisada il 2005. Igl è pussaivel da percurrer senz’interrupziun la citad a la riva da l’Isar a pe u cun velo. Las Isarauen per propi, situadas tranter il Museum tudestg e l’insla Flaucher, furman in lieu apprezià per grillar e far bogn. En il sid dal Flaucher sa chatta il parc d’animals Hellabrunn.
Tras ils parcs numnads cuntanscha Minca ina cumpart da zonas verdas publicas e zonas da recreaziun da radund 11,7 %. La cumpart da tut las zonas verdas vi dal territori da la citad munta a 49,9 %. Igl è quai ina da las pli bassas valurs da tut las citads grondas en Germania – facticamain èn var 47 % dal territori da la citad surbajegiads, betunads u asfaltads.
center|thumb|700px|Parc dal chastè Nymphenburg
Museums d’art e galarias
La citad da Minca è enconuschenta a nivel internaziunal per sias collecziuns d’art vegl e classic che vegnan preschentadas en museums e galarias statals, da la citad e privats.
Tar las pli impurtantas galarias en tut il mund tutgan la Alte e la Neue Pinakothek, la Pinakothek der Moderne ed il Lenbachhaus. Ensemen cun ulteriurs museums (Glyptothek, Staatliche Antikensammlungen e Museum Brandhorst, Staatliches Museum Ägyptischer Kunst, Staatliche Graphische Sammlung München) furman questas collecziuns l’uschenumnà Kunstareal München.
In’ulteriura cuntrada da museums sper il Kunstareal è il Lehel cun las suandantas instituziuns: Haus der Kunst, Bayerisches Nationalmuseum, Archäologische Staatssammlung, Schackgalerie, Galerie der Künstler e Museum Fünf Kontinente (l’anteriur museum d’etnologia). Pli lunsch vers ost, a la Prinzregentenstrasse sa chatta la Villa Stuck, in edifizi unic en stil floreal, cun ina collecziun permanenta d’ovras da Franz von Stuck.
Er en il center da la citad sa chattan numerus museums d’art. Il Münchner Stadtmuseum sa chatta en l’anteriur arsenal al Sankt-Jakobs-Platz e dat suttetg ad in’entira retscha da collecziuns e museums (Sammlung für Skulpturen und angewandte Kunst, Filmmuseum München, Fotomuseum, Sammlung für Grafik, Plakat, Gemälde, Sammlung für Mode und Textilien, Musiksammlung, Sammlung für Puppentheater und Schaustellerei e Sammlungen zur Stadtkultur und Volkskunde).
Ulteriurs museums
Il chastè Nymphenburg dat suttetg al Museum Mensch und Natur. Daspera sa chattan en la citad ulteriurs museums da la natira cun diversas collecziuns statalas e privatas.
Visavi il Münchner Stadtmuseum sa chatta in ulteriur museum da la citad: Il museum gidieu che furma ensemen cun la nova sinagoga ed in center da la cuminanza gidieua il nov Jüdisches Zentrum. Il NS-Dokumentationszentrum a la Brienner Strasse serva a sa confruntar cun l’istorgia e las consequenzas dal reschim naziunalsocialistic. Ultra da quai datti en la citad plirs lieus commemorativs che regordan a las unfrendas dal naziunalsocialissem.
Il Deutsches Museum cun exponats tecnics unics en tut il mund furma cun bundant in milliun visitaders ad onn in dals museums ils pli frequentads en tut l’Europa. I sa tracta dal pli grond museum da la tecnica e da las scienzas natiralas en tut il mund.
Art figurativ
En la gotica tardiva hai dà a Minca in’emprima fluriziun culturala, cur che t.a. Erasmus Grasser e Jan Polack han lavurà en la citad. Dal temp da la renaschientscha è la citad daventada sut Hubert Gerhard e Hans Krumpper in center da la sculptura. Sco picturs artists eran activs da quel temp Barthel Beham, Hans von Aachen e Peter Candid. En il 18avel tschientaner ha la citad enconuschì in’epoca dad aur da l’art figurativ cun persunalitads sco Cosmas Damian Asam, Egid Quirin Asam, Johann Michael Fischer, François de Cuvilliés, Ignaz Günther, Johann Baptist Zimmermann e Johann Baptist Straub.
En il 19avel tschientaner è suandada ina segunda fluriziun sin il sectur da la cularia da metals sut Johann Baptist Stiglmaier e Ferdinand von Miller.
Il Blauer Reiter è vegnì fundà l’onn 1911 ed ha la finala fatg avanzar Minca ad in center da l’art modern. Commembers da quel èn stads Paul Klee, Wassily Kandinsky, Alexej von Jawlensky, Gabriele Münter, Franz Marc, August Macke ed Alfred Kubin.
Litteratura
La vita litterara da la citad cun ses center a Schwabing ha chattà in grond svilup durant ils ultims decennis dal Reginavel da la Baviera ed è stada da quel temp sut l’ensaina d’auturs sco Paul Heyse, Lena Christ, Ludwig Thoma, Thomas Mann, Rainer Maria Rilke e Frank Wedekind.
Dal temp da la Republica da Weimar han Lion Feuchtwanger, Annette Kolb, Bertolt Brecht ed Oskar Maria Graf furmà ils pli impurtants represchentants da Minca en la scena litterara.
Teater
thumb|thumb|220px|Teater naziunal Minca posseda ina ritga cultura da teater, ballet ed opera cun tschintg tribunas statalas, trais da la citad e bundant tschuncanta privatas. Las pli impurtantas èn il Nationaltheater München (Bayerische Staatsoper, Bayerisches Staatsballett), il Residenztheater (Bayerisches Staatsschauspiel), il Staatstheater am Gärtnerplatz (opera, operetta, saut e musical), il Prinzregententheater (t.a. Bayerische Theaterakademie August Everding, teaters statals, concerts), il Schauspielhaus (Münchner Kammerspiele), la Schauburg, il Münchner Volkstheater ed il Deutsches Theater.
Teater musical, opera e ballet
La vita musicala da la citad enconuscha ina lunga tradiziun. Qua han operà impurtants cumponists sco Orlando di Lasso, Carl Maria von Weber, Gustav Mahler, Richard Strauss e Carl Orff. En il Salvatortheater ha gì lieu l’onn 1775 la primaudiziun da ‹La finta giardiniera› da Wolfgang Amadeus Mozart, l’onn 1781 è suandada en il Teater da Cuvilliés la premiera mundiala da ses ‹Idomeneo›.
En il Nationaltheater ha Ludwig II ospità la primaudiziun da pliras operas da Richard Wagner. En la sparta dal teater musical èn surtut da numnar la Bayerische Staatsoper ed il Staatstheater am Gärtnerplatz che disponan mintgamai d’atgnas cumpagnias da ballet. La Münchner Biennale, fundada da Hans Werner Henze, sa deditgescha al teater musical modern.
Teater
Las pli impurtantas tribunas da teater furman il Bayerisches Staatsschauspiel, las Münchner Kammerspiele ed il Münchner Volkstheater. Dapi las premieras da Gotthold Ephraim Lessing il 1775 han blers enconuschents auturs represchentà per l’emprima giada lur tocs a Minca, uschia Christian Friedrich Hebbel, Henrik Ibsen, Hugo von Hofmannsthal ed Ingmar Bergman. Da las tribunas privatas è il Metropol-Theater gia vegnì premià repetidamain ed il Münchner Sommertheater, in teater sut tschiel avert en il Curtin englais, attira mintg’onn millis aspectaturs. Teater da boulevard porscha la Komödie im Bayerischen Hof – savens cun prominents acturs en las rollas principalas.
Cabaret e circus
Impurtantas tribunas da cabaret èn la Münchner Lach- und Schießgesellschaft, il Wirtshaus am Hart, il Theater im Fraunhofer, il Lustspielhaus ubain il Schlachthof. Impurtants cabarettists da Minca èn t.a. Karl Valentin, Dieter Hildebrandt, Ottfried Fischer u Gerhard Polt.
Cun il Circus Krone ch’è vegnì fundà l’onn 1905 ha il pli grond circus da l’Europa sia plazza d’enviern stabla en il Kronebau a Minca.
Orchesters e chors
Ils Münchner Philharmoniker, il Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks ed il Bayerisches Staatsorchester tutgan tar ils pli impurtants orchesters en Germania e lavuran regularmain ensemen cun dirigents da renum internaziunal. Ultra da quai giaudan ils Münchner Symphoniker ed il Münchener Kammerorchester in bun renum.
Impurtants chors èn t.a. il Philharmonischer Chor München, il Chor des Bayerischen Rundfunks, il Münchener Bach-Chor, l’Orpheus Chor München, MünchenKlang ed il Tölzer Knabenchor. Las pli impurtantas tribunas per orchesters e chors a Minca furman la Philharmonie im Gasteig (2387 plazs), il Prinzregententheater (1081 plazs) ubain il Herkulessaal (1270 plazs) en la Münchner Residenz. Il 2015 ha il Stadi liber da la Baviera decidì d’eriger ina nova sala da concert en il Werksviertel en vischinanza da l’Ostbahnhof.
Musica electronica
La citad da Minca ha er giugà in’impurtanta rolla en il svilup da la musica electronica, numnadamain cur che Giorgio Moroder, ch’ha inventà la musica da disco cumponida al synthesizer ed uschia la musica da saut electronica, e la chantadura da disco Donna Summer han vivì e lavurà en la citad ed han producì qua hits mundials sco ‹I Feel Love› e ‹Love To Love You Baby› en ils Musicland Studios da Moroder. La fin dals onns 1990 ha DJ Hell giugà a Minca in’impurtanta rolla en connex cun il svilup dal gener electroclash.
Occurrenzas culturalas
Da mez settember fin l’emprima dumengia d’october ha lieu sin la Theresienwiese (numnada Wiesn) l’Oktoberfest che furma la pli gronda festa populara en tut il mund.
Vita nocturna
La vita nocturna a Minca ha oz surtut lieu en il center da la citad ed en ils quartiers Maxvorstadt, Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt, Au-Haidhausen, Berg am Laim, Schwabing e Sendling. Tranter il Sendlinger Tor ed il Maximiliansplatz s’extenda l’uschenumnada Feierbanane, ina zona da parti inuffiziala d’ina lunghezza da ca. 1,3 kilometers ch’è segnada d’in’auta concentraziun da clubs, bars e restaurants e ch’è avanzada vers la mesadad dals onns 2000 al center da la vita nocturna da la citad.
Fieras e congress
Sper Hannover, Francfurt, Cologna e Düsseldorf sa chattan a Minca las fieras cun la pli gronda capacitad d’exposiziun en Germania. Tut en tut porschan bundant 500 hallas ed ulteriurs lieus d’occurrenzas spazi per congress, simposis e dietas. Sco organisaziun da coordinaziun figurescha la Messe München.
Turissem
Las attracziuns turisticas e pussaivladads da cumpra en la citad sco er las fieras e congress attiran mintg’onn in grond dumber da turists e da viagiaturs da fatschenta. Il dumber da pernottaziuns ha muntà l’onn 2009 a 9,9 milliuns. Cun stgars 5,25 milliuns visitaders da l’exteriur ha la citad figurà l’onn 2016 sin plaz 23 da las citads las pli frequentadas en tut il mund e sin l’emprim plaz en Germania. Il medem onn han ils turists generà entradas en la valur da 5,4 milliardas dollars. Areguard la spessezza da turists en relaziun tar il dumber d’abitants sa chattava Minca l’onn 2019 sin l’indeschavel plaz en tut il mund e sin l’emprim en Germania.
Industria
Cun Allianz SE, BMW, Münchener Rückversicherung, Siemens ed MTU Aero Engines han tschintg da las trenta interpresas da DAX lur sedia principala a Minca. Igl è quai davant Essen l’emprim plaz en questa statistica.
Chasas edituras e medias
thumb|thumb|160px|Olympiaturm
Chasas edituras e gasettas dal di
A Minca èn staziunadas suenter New York las pli bleras chasas edituras insumma (radund 250 en tut). Tranter quellas tutgan: Deutscher Taschenbuch Verlag, Langenscheidt Verlag, Bonnier, C.H. Beck Verlag, Carl Hanser Verlag, Droemer Knaur, Elsevier, Gräfe und Unzer Verlag, Oldenbourg Verlag, Piper Verlag, Prestel Verlag, Verlagsgruppe Random House, Verlag Antje Kunstmann.
Sper las gasettas dal di regiunalas tz, Münchner Merkur ed Abendzeitung (AZ) cumpara a Minca er la Süddeutsche Zeitung (SZ) ch’è da muntada naziunala.
Radio, televisiun e film
Minca furma la sedia dal Bayerischer Rundfunk, da la direcziun dal program da l’ARD Das Erste e dal ZDF-Landesstudio Bayern. Daspera existan a Minca u en proxima vischinanza sedias da numerus emetturs da radio e televisiun privats, tranter auter RTL II, ProSiebenSat.1 Media (ProSieben, Sat.1, kabel eins), Tele München Gruppe, Sport1, Sky Deutschland, München TV.
L’industria da film è medemamain represchentada fitg ferm en la citad e ses conturn (t.a. Constantin Film e Bavaria Film).
Aviatica
La plazza aviatica da Minca (Flughafen München) sa chatta en l’Edinger Moos, radund 29 km en il nordost dal center da la citad. Cun stgars 46 milliuns passagiers ad onn sa tracti da la segund gronda plazza aviatica en Germania e da la settavel gronda en tut l’Europa (situaziun dal 2018). Dapi che la Lufthansa ha decidì d’etablir la plazza aviatica da Minca sco segund center per sgols intercontinentals (sper Francfurt) è la muntada da quel anc s’augmentada; en il fratemp èn staziunads là dapli che 25 aviuns a lunga distanza (2019).
Viafier
Da Minca existan colliaziuns directas cun diversas citads grondas tudestgas ed europeicas. Las pli impurtantas staziuns dal tren èn Hauptbahnhof e Bahnhof München Ost (categoria 1), Bahnhof München-Pasing (categoria 2).
Colliaziuns da bus surregiunalas
Las colliaziuns da bus surregiunalas sa splegan sur il Zentraler Omnibusbahnhof München (ZOB) che sa chatta en proxima vischinanza da la staziun principala.
Traffic public
La viafier urbana (S-Bahn München) cumpiglia ina rait dad otg lingias. Tut las lingias principalas s’entaupan en la citad interna en in tunnel central.
La Münchner Verkehrsgesellschaft (MVG) gestiunescha ultra da quai otg lingias da metro, 13 lingias da tram ed ina vasta rait da bus che cumpiglia 75 lingias (situaziun dal 2018).
Traffic sin via
Malgrà che la citad sa stenta da schlargiar las alternativas (velo, traffic public), èn stads annunziads la fin 2016 a Minca 700 000 autos, quai che furma in nov record. Medemamain passentan automobilists a Minca cleramain dapli temp en colonnas ch’en mintga autra citad gronda tudestga; il 2017 èn quai stads 51 uras ad onn.
Universitads
A Minca sa chattan duas grondas universitads: La Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU) e la Technische Universität München (TUM).
La LMU è vegnida fundada l’onn 1472 ad Ingolstadt, transferida l’onn 1800 a Landshut e da là l’onn 1826 a Minca. Sper il quartier universitar en la Maxvorstadt sa chatta in auter center da l’universitad a Großhadern e Martinsried (medischina, biologia, chemia).
L’onn 1868 han ins fundà la Polytechnische Schule München; suenter pliras extensiuns (t.a. facultad medicinala) porta quella dapi l’onn 1970 il num odiern. La gronda part da las facultads sa chattan en il fratemp sin l’areal da perscrutaziun Garching.
Sport
thumb|thumb|200px|Allianz Arena
Gieus olimpics
La pli gronda occurrenza da sport ch’ha gì lieu a Minca èn stads ils gieus olimpics da stad dal 1972. Ultra da quai ha la citad candidà per ils gieus olimpics d’enviern dal 2018, ma ha stuì succumber a la citad sidcoreana Pyeongchang.
Lieus da sport
En il nord da la citad sa chatta l’Olympiapark ch’è vegnì erigì per ils gieus olimpics dal 1972. L’ensemble da stadion olimpic, halla da nataziun olimpica e halla olimpica è famusa en tut il mund, e quai surtut pervi da la construcziun temeraria dal tetg en furma da tenda che s’integrescha fitg bain en il parc circumdant.
Bain la pli famusa uniun da sport da Minca è il FC Bayern München. Quel gioga dapi il 1965 senza interrupziun en la Bundesliga ed ha victorisà en quella pli savens che mintga auter club da ballape. L’onn 2005 han ins avert en il nord da la citad l’Allianz Arena nua ch’il FC Bayern München gioga las partidas a chasa. En il stadion che porscha plaz a 75 000 aspectaturs ha er gì lieu il gieu d’avertura dal campiunadi mundial da ballape da l’onn 2006.
Tumleastga (vischnanca)
Tumleastga (tudestg Domleschg) è ina vischnanca politica svizra en il, en la Regiun Viamala.
Istorgia
thumb|220px|Clio, la musa da l’istorgia Cun il term istorgia vegnan en general designads quels aspects dal passà, dals quals ils umans sa regordan ed ils quals els interpreteschan; quai succeda cun l’intent da s’orientar davart il caracter da las midadas dal temp e las influenzas da quellas sin il temp preschent ed il futur.
En il senn il pli vast cumpiglia il term istorgia er l’istorgia da l’univers, l’istorgia da la terra e l’istorgia natirala. Ma per ordinari sa referescha ‹istorgia› al svilup da l’umanitad (e sa lascha perquai chapir implicitamain sco furma curta da ‹istorgia da l’umanitad›). Savens vegn ‹istorgia› duvrà qua sco noziun generala per il passà en sia totalitad. Ma ‹istorgia› per propi daventa il passà pir en quel mument che quel vegn ‹actualisà›, vul dir clamà en memoria, saja quai a moda individuala u collectiva (commemoraziuns, raquints, istoriografia).
Introducziun
thumb|180px|Scrivant egipzian (terz millenni a.C.) Sch’ins resguarda l’istorgia sco tut quai ch’è passà, sa laschan differenziar ils suandants secturs:
Be en quest terz e pli stretg senn daventa l’istorgia l’object da l’istoriografia cun sias metodas specificas. Pir a basa da funtaunas scrittas sa lascha numnadamain percepir, tge che l’uman resguarda sco si’istorgia e co ch’el è s’approprià da quella. En il center da l’occupaziun cun l’istorgia – da l’exploraziun (grec: ἱστορία, ‹historia›) dal passà – stattan las funtaunas, vul dir documents en furma scritta che rapportan (per ordinari da pitschna distanza) davart il passà.
En quest connex sto vegnir differenzià tranter l’istorgia en il senn dals fatgs da basa (‹quai ch’è succedì›) e la schientscha istorica, vul dir il maletg che vegn fatg dal passà. L’enconuschientscha posteriura sa basa sin funtaunas istoricas e sin la tradiziun. Ella vegn influenzada tant dal maletg che las persunas istoricas sezzas han fatg d’in eveniment u d’in svilup, sco er dal maletg che l’observatur posteriur fa cun perscrutar e preschentar ils ‹fatgs›. Quest’enconuschientscha n’è pia mai dal tuttafatg objectiva, mabain dependa da la situaziun istorica, da la perspectiva da l’observatur e da las funtaunas avant maun. L’istoriografia sto perquai vegnir chapida sco process da reconstrucziun e betg sco stenta (invana) da vulair fastizar ‹vardads›. Il medem vala er per l’intermediaziun da savida istorica (p.ex. en scola u en las medias).
Differentas modas da s’avischinar a l’istorgia e lur funcziuns
thumb|160px|Ovra istoriografica dal 16avel tschientaner L’istorgia po vegnir resguardada sco il resultat da la perscrutaziun scientifica. L’istoriograf sa stenta da preschentar al lectur a moda chapibla, transparenta e persvadenta l’andament dals eveniments sco er ils motivs ch’han manà a quels e lur consequenzas. Impurtants criteris d’orientaziun èn la cronologia e la periodisaziun.
Istorgia sco reconstrucziun
La scienza da l’istorgia discuta er la dumonda, quant enavant ch’il maletg ch’ella stgaffescha dal passà saja insumma abel da correspunder al succedì. Questa dumonda na sa tschenta betg be perquai ch’igl è nunpussaivel da vulair represchentar situaziuns e process istorics en lur totalitad, mabain er perquai che las funtaunas sezzas pon cuntegnair puntgs da vista cuntradictorics. Entant ch’ins sa spruvava en il 19avel tschientaner d’armonisar tant sco pussaivel talas posiziuns oppostas, èn ins oz plitost da l’avis ch’ellas duajan er cumparair en il tractat istoric ina sper l’autra.
In enconuschent exempel per illustrar questa midada d’opiniun furma la curunaziun da Carl il Grond sco imperatur (a Roma, da Nadal l’onn 800). En las funtaunas che derivan dal nord da las Alps vegn quella descritta a moda tut autra che en las funtaunas papalas. Oz sa stentan ins main d’eruir tgenina da questas tenutas che saja la ‹genuina› u ‹correcta›, mabain emprova plitost da concluder da las tenutas da las singulas partidas sin ils motivs ed interess divergents ch’eran colliads cun la curunaziun.
Sco maxima generalisanta areguard l’act da reconstruir l’istorgia po valair che la realitad reconstruida sa lascha considerar uschè ditg sco ‹realitad›, fin che novas enconuschientschas dumondan suenter ina correctura da quella. (Areguard l’istoriografia cf. er il chapitel d’approfundaziun a la fin da quest artitgel).
Reconstrucziun da l’istorgia cun meds linguistics
Damai che l’istorgia vegn intermediada en furma narrativa, giogan er aspects dal raquintar (structura dal text, perspectiva etc.) ina rolla centrala. En pli resulta da quai che tuttas furmas da raquintar (davart) l’istorgia cuntegnan da lur vart aspects construids: il material da l’istorgia, numnadamain la totalitad dal passà, sa lascha be tschiffar e render visibel en il medium da la lingua cun denominar, reducir, giuditgar e stgaffir in urden spiertal. En quest senn è istorgia adina er il product da l’istoriograf sco persuna che reflectescha davart il passà.
Avischinaziuns artisticas
thumb|230px|Albin Egger-Lienz: ‹Den Namenlosen 1914› (1916) Da represchentar l’istorgia po er vegnir resguardà sco ina sfida artistica. Perquai datti ina gronda variaziun d’avischinaziuns – per exempel da l’art figurativ, da la litteratura u dal film – a las pli diversas tematicas istoricas.
Cun quai na sto betg exnum esser colliada l’intenziun da vulair augmentar la savida davart l’epoca correspundenta u da represchentar quella a moda uschè objectiva sco pussaivel. Ma gist questa libertad da l’avischinaziun artistica (p.ex. en il senn da Kant che definescha l’experientscha estetica sco gieu liber tranter la sensualitad e l’intelletg) po manar tar il lectur u aspectatur ad ina confruntaziun pli directa cun ils eveniments, las persunas u las epocas che vegnan descrits.
D’intermediar ils fatgs betg be sur il chau, mabain a moda ludica e perceptibla cun tut ils senns daventa in aspect adina pli central er entaifer la pedagogia da museum. Il medem vala per occurrenzas da histotainment sco spectaculs dal temp medieval, emissiuns da televisiun che laschan reviver temps passads (living history) etc. Il privel è però quel che l’aspect dal divertiment prendia suramaun e che l’intermediaziun da savida – che serva a chapir connexs pli vasts – vegnia tras quai a la curta.
Avischinaziun politica
Tutta avischinaziun a l’istorgia è necessariamain segnada d’ina cumponenta subjectiva, d’ina valitaziun da vart da l’observatur: L’istoriografia è bain obligada – confurm a ses caracter scientific – da reconstruir il passà a moda uschè objectiva e vardaivla sco pussaivel, ma ella na represchenta nagina ‹vardad›. Ed entaifer l’avischinaziun artistica furma ina tscherta subjectivitad savens schizunt in med stilistic cun funcziun centrala.
Perquai na fai betg surstar che er la politica è gia sa servida da vegl ennà da l’istorgia e da l’istoriografia per influenzar intenziunadamain la furmaziun da l’opiniun. A moda la pli evidenta – savens cun l’intenziun da manipular l’opiniun generala – succeda quai en sistems totalitars. Ma er l’istoriografia naziunala da pajais republicans ha adina puspè enconuschì tals fenomens (cf. p.ex. en Svizra il mitus da fundaziun/da liberaziun dal 15avel/16avel tschientaner u il temp da la Segunda Guerra mundiala ch’è stà segnà da la defensiun naziunala spiertala).
Problems da l’istoriografia
D’istoriografia sa tracti adina en quel mument che eveniments istorics vegnan fixads en furma scritta (pia er tar cronicas, annalas etc.). Quai vala tuttavia er en tals cas, nua che la descripziun na correspunda en nagina furma als criteris scientifics moderns. Istoriografs elegian quai ch’als para degn da vegnir descrit e fan quai tenor princips che correspundan a lur maletg da l’istorgia. L’egliada tant sin eveniments sco er sin relaziuns e structuras istoricas è pia adina suttamessa a midadas; quai engrevgescha u renda schizunt impussibel da vulair fixar decleraziuns impegnativas. Er l’istoriografia scientifica elegia a la fin datas istoricas tenor criteris subjectivs ed ideologics, als ordinescha ed interpretescha da nov e na po en quest senn mai esser dal tuttafatg neutrala. Ovras scientificas modernas ston però satisfar a la pretensiun che tant lur metoda sco er lur cuntegn stoppia sa laschar controllar/examinar da tut temp. En quest senn èsi impurtant che la lavur scientifica ‹sa laschia guardar en las chartas›, vul dir rendia transparenta al lectur co ch’i vegn lavurà ed a basa da tge. Da la metoda scientifica fan er part la critica da las funtaunas ed il discurs scientific entaifer la direcziun respectiva.
Mintga istoriograf propona necessariamain in’interpretaziun dal passà e postulescha per quest intent causalitads e connexs. Quai vala betg il davos per las ovras d’auturs sco Herodot e Thukydides che stattan a l’origin da l’istoriografia. Ils istoriografs da l’antica consideravan numnadamain sasezs sco litterats, uschia ch’igl è necessari da reconstruir lur tendenzas sch’ins vul far diever da lur ovras entaifer l’istoriografia moderna. Ils cumenzaments d’ina istoriografia scientifica en il senn pli stretg èn pir da chattar a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Ma er suenter avair stgaffì in’istoriografia che correspunda a criteris scientifics resta quella confruntada cun la dumonda: En tge senn vegn scrit istorgia e da tgi? Er l’istorgia moderna reconstruescha datas istoricas ed attribuescha a quellas necessariamain in senn. Problematic daventa quai en quel mument che eveniments istorics vegnan glorifitgads u ch’i vegn fatg politica cun l’istorgia (cf. survart). Perquai porscha in’istoriografia scientifica ch’è metodicamain fundada adina la pussaivladad da verifitgar/controllar tant la moda da represchentaziun sco er l’argumentaziun.
Structuraziun e disciplinas da l’istoriografia
thumb|210px|Cudeschs istorics en ina libraria
Structuraziun territoriala e temporala
Areguard aspects territorials/geografics sa lascha l’istoriografia divider en l’istorgia mundiala ed en l’istorgia dals singuls continents. Entaifer quella suonda l’istorgia naziunala, regiunala e locala. Vitiers vegn l’istoriografia che tracta aspects da migraziun.
Areguard il decurs temporal vegn l’istorgia dividida en epocas. Da l’istorgia sco tala è da differenziar la pre- e protoistorgia. Quella finescha en quel mument che vegn sviluppada u introducida la scrittira e po uschia variar fitg ferm da cultura tar cultura. Ils emprims documents scrits insumma derivan da la fasa da las culturas autas a partir da ca. 4000 a.C.
Dapi Christoph Cellarius (1638–1707) vegn l’istorgia europeica e da la regiun da la Mar Mediterrana sutdivida en l’antica (fin ca. 600 s.C.), il temp medieval (ca. 500/600 fin ca. 1500) ed il temp modern (a partir da ca. 1500). Questa periodisaziun europeica è oz per part contestada e na sa lascha p.ex. betg applitgar senz’auter sin culturas autas ordaifer l’Europa (China, Giapun, India, America Centrala e dal Sid e.a.).
Singulas disciplinas
D’istorgia generala discurr’ins en quel mument ch’i na vegn betg differenzià tranter singulas disciplinas tematicas. Savens vegn però tractà in aspect specific; blers da quels èn er sa sviluppads a scienzas spezialisadas (istorgia politica, istorgia sociala, istorgia dal dretg, istorgia culturala, istorgia da las schlattainas, istorgia economica, istorgia dal mintgadi e.a.).
Tschertas disciplinas na tractan betg in sectur spezial, mabain sa laschan caracterisar tras quai ch’ellas mettan l’accent sin in catalog da dumondas specific. Quai vala per exempel per l’istorgia d’eveniments, l’istorgia da structuras, l’istorgia da mentalitads u l’istorgia da las noziuns.
Scienza da l’istorgia
La scienza da l’istorgia (per rumantsch savens er be istorgia) è la perscrutaziun metodica d’aspects dal passà da l’uman resp. da l’istorgia; ella fa quai a basa d’ina analisa ed interpretaziun critica da las funtaunas ed applitgond ina formulaziun da la dumonda specifica resp. cun denominar l’enconuschientscha ch’ella intenda da s’acquistar.
En il center da la lavur da l’istoriograf stat il perscrutar, interpretar, colliar ed approfundar l’istorgia e la savida davart l’istorgia. A moda schematica sa lascha il proceder ch’il perscrutader applitgescha descriver sco suonda:
Metodas da la scienza da l’istorgia
Sco en mintga scienza po in gudogn d’enconuschientscha er resultar en l’istoriografia da quai ch’i vegnan scuverts e curregids sbagls u represchentaziuns unilateralas da la perscrutaziun d’enfin qua. Las dumondas che vegnan tschentadas al passà sa midan adina puspè en il decurs dal temp. Savens èn quellas colliadas cun novas teorias che sa sviluppan entaifer las scienzas socialas e che tschentan las funtaunas e lur context istoric en in’autra glisch.
Funtaunas, litteratura secundara e meds auxiliars
Il fundament da tutta perscrutaziun istoriografica furman funtaunas istoricas che vegnan rimnadas ed evaluadas tenor las reglas dal fatg. Ils resultats da sia perscrutaziun publitgescha l’istoriograf en monografias u sco artitgels en revistas spezialisadas; la summa da questas publicaziuns vegn numnada litteratura secundara. Ultra da quai sa serva il perscrutader per sia lavur da meds auxiliars (bibliografias, lexicons, atlas, manuals etc.) e dals resultats da las scienzas auxiliaras (epigrafica, genealogia, eraldica, paleografia e.a.).
Martin Luther
Martin Luther (nat als 14 da november 1483 ad Eisleben, mort als 18 da favrer 1546 a listess lö) d'eira il refurmatur da Germania e - sainza vulair - il fundatur da las baselgias evangelicas e dal protestantissem. El toccaiva a l'uorden da muong dals augustiners e lavuraiva a l'università da Wittenberg sco ün professer da teologia biblica, in quist connex eir sco predichant a la baselgia da cità (Stadtkirche).
Teologia
Sia posiziun teologica es caracterisada da la concentraziun sün Gesu Crist crucifichà e resüstà. A mincha speculaziun davart l'esser da Dieu sur da Gesu Crist oura renunzcha'l. Sia vopna persunala, la rösa da Luther, declera seis impissamaints in fuorma d'ün simbol. Da grand'importanza es per Luther cha Dieu agischa na per sai svess, bleranzi per nus, quai voul dir a favur dals umans chi sun insè puchaders e dimena pers e chi vegnan güstifichats per amur da Gesu Crist.
Fraissen cumin
Pervi da l’auta qualitad dal lain vegn il fraissen attribuì als lains da feglia prezius. Suenter il fau ed il ruver furma el il pli impurtant lain da diever entaifer las plantas da feglia da l’Europa Centrala. Lain da fraissen vegn surtut duvrà là nua ch’è dumandada ina fitg auta stabilitad ed elasticitad (p.ex. monis da guaffens, urdains da sport u parts da furmas da storscher).
Dapi la mesadad dals onns 1990 vegn il fraissen smanatschà d’ina muria ch’è l’emprim cumparida en la Pologna e ch’è entant sa derasada en vastas parts da l’Europa; quella vegn chaschunada d’in bulieu da la secziun ascomicota (Chalara fraxinea).
Scorsa e lain
La scorsa da plantas giuvnas è verdenta fin grisch traglischanta e cuntegna be paucas poras da corc. La furmaziun da corc cumenza suenter ca. 15 fin 40 onns; i sa sviluppa ina scorsa da rait. La scorsa sezza è grossa e cuntegna bler sclerenchima; fibras da bast mancan percunter.
Il lain sez ha poras radundas; lain tempriv mussa savens avainas groppas da pliras retschas che sa differenzieschan cleramain dal lain tardiv. Tras quai èn ils rintgs annuals bain vesibels. Las avainas dal lain tardiv èn ordinadas a moda sparpagliada; ellas èn pitschnas ed apaina visiblas. Ils radis dal lain èn graschels. Il fraissen è ina planta da lain da cor; il center (cor) na sa differenziescha strusch da la largia part ch’al circumdescha (lain alv). Pir plantas da 70 fin 80 onns e pli veglias possedan in cor da colur brin clera; en cas ch’il lain vegn duvrà, vegn quest cor savens considerà sco sbagl da colur. Fraissens che creschan sin terrens sitgs e chaltschinus possedan rintgs pli graschels e pon sviluppar en la vegliadetgna in cor che regorda al lain da l’uliver. Ins discurra alura da fraissens d’uliva; il lain da questas plantas è – tut tenor il trend da moda – savens fitg tschertgà per la fabricaziun da mobiglias.
Ragischs
La ragisch principala crescha l’emprim engiu, mida però suenter paucs centimeters sin ina creschientscha orizontala; sinaquai sviluppa ella in tipic sistem da ragischs da sbassader cun fermas ragischs lateralas che passan datiers da la surfatscha. Da quellas e dal bist sa sviluppan fermas ragischs che creschan vertical engiu. Las ragischs finas cumparan en tscherts lieus a moda concentrada e mancan en auters lieus. Il sistem da las ragischs d’in fraissen da 90 onns sa derasa maximalmain ca. 350 cm davent da la basa dal mutagl e cuntanscha ina profunditad da ca. 140 cm.
Brumbels e feglia
thumb|180px|Brumbel d’enviern thumb|180px|Feglia Ils brumbels èn curts e cuverts cun chavels spess, nairs d’ina consistenza sco fieuter che sa sviluppan sco protecziun cunter schelira e svapuraziun. Ils brumbels finals èn cun ina lunghezza e ladezza da mintgamai in centimeter bundant pli gronds ch’ils brumbels laterals che vegnan be in mez centimeter lungs. Ils brumbels da la flur èn pli muts e pli radunds ch’ils auters. Tut ils brumbels èn furmads a fin vers la fin da fanadur. Tar ils chatschs principals èn ils brumbels d’in nuf savens spustads in visavi l’auter.
Ils fegls èn ordinads en moda opposta e stattan en crusch; be vi da chatschs cun ina creschientscha spezialmain ferma pon ins er constatar verschlas, vul dir trais fegls che cumenzan al medem nuf. Ils fegls cuntanschan, ensemen cun il moni da 5 fin 10 centimeters, ina lunghezza da 40 centimeters. Els èn per ordinari munids cun 9 fin 15 fegliets plimads (be darar cun pli paucs). Ils singuls fegliets plimads èn 4 fin 10 centimeters lungs e 1,2 fin 3,4 centimeters lads. Els han la furma da lantschettas, cun il fund en furma da cugn ed in piz lunghent, ed èn resgiads en moda manidla e gizza. La vart sura è niva e d’in verd intensiv. La vart sut è d’in verd che tendescha vers blau cler, il gnerv central e per part er ils gnervs laterals pon esser in pau pailus. Ils fegliets laterals han be in moni curt u sesan, il fegliet final ha in moni pli lung. Il fis dal fegl (pia il moni principal) ha ina fauda pailusa e munida cun poras da corc; fegls laterals mancan. Ils fegls crodan per ordinari anc verds da la planta, be en la part continentala orientala dal territori da derasaziun (cf. sutvart) vegnan ils fegls mintgatant mellens avant ch’els crodan per terra.
Flurs e fritgs
Il fraissen cuntanscha la virilitad, vul dir l’abilitad da furmar fritgs, cun 20 fin 30 onns (en posiziun solitaria) resp. cun 30 fin 35 onns (en gruppa cun autras plantas). La planta è ermafrodita, tut tenor individi po ina da las schlattainas esser reducida. Las flurs han in ovari verdent, ch’è sa furmà da dus carpels, e dus stamins. Ils satgets per la pulvra stattan sin curts fils da stamins ed èn a l’entschatta da colur purpura. Fegls da chalesch e fegls da la curuna n’èn betg avant maun. Sco suletta spezia entaifer la famiglia dals Oleaceae vegn il fraissen impollinà tras il vent. Sco portaflurs vegnan furmadas paniclas en posiziun laterala; quellas èn visiblas vi dals chatschs da l’onn precedent anc avant che la feglia verda cumpara. L’emprim stattan ellas sidretg, pli tard pendan ellas giuadora.
Tar ils fritgs che sa sviluppan sa tracti da nuschettas d’in sem ch’èn munidas cun alas e che pendan vi da pitschens monis. Quellas glischan brinent, han ina lunghezza da 19 fin 35 millimeters ed ina ladezza da 4 fin 6 millimeters. La nusch sezza ha ina lunghezza da 8 fin 15 millimeters ed ina ladezza da 2 fin 3 millimeters; a la basa è ella radunda e sisum smatgada ensemen en furma d’arvieut. L’ala ha la furma d’ina lieunga che tanscha fin vers la mesadad da la nusch. Ils fritgs madiran da l’october fin il november e crodan per terra durant l’entir enviern. I sa tracta da fritgs sgulants a struva; els cuntanschan ina distanza da radund 60 meters, en singuls cas er d’enfin 125 meters.
Schermigliaziun e creschientscha
Il fraissen cumin schermiglia sur terra. Ils sems èn retegnids en lur schermigliaziun; els ruaussan radund dus envierns avant che chatschar, pon però er restar fin sis onns en la terra e tuttina mantegnair lur abilitad scherminativa. In motiv ch’il sem schermiglia retardadamain è il fatg che l’embrio n’è anc betg sviluppà dal tuttafatg en quel mument ch’il fritg madira; da l’autra vart vegn la fasa da ruaus dal sem er promovida tras ils acids abscissics che quel cuntegna.
Ils dus cotiledons da la plantina èn graschels e cuntanschan ina lunghezza da 5 centimeters ed ina ladezza da 7 millimeters. Els sumeglian quels da l’ischi, sa differenzieschan però da lez tras lur structura da rait en furma da gnerva. Ils fegls primars n’èn betg sutdividids, ils proxims èn spartids en trais fegls. Sin surfatschas libras e sut bunas cundiziuns da glisch crescha il fraissen fitg spert (fin a 1,5 meters l’onn); la creschientscha maximala ha lieu en ina vegliadetgna tranter 2 e 15 onns. Sut bunas circumstanzas furma il fraissen rintgs annuals d’ina ladezza da fin a 9 millimeters. En ambients surcreschids spessamain cun plantas sa reducescha tendenzialmain la creschientscha per lartg e s’augmenta la creschientscha per lung.
Derasaziun e pretensiuns al lieu
thumb|200px|Derasaziun Il fraissen cumin sa lascha gia cumprovar en l’emisfera nord dal temp da crida ed en il terziar. Durant l’ultim temp da glatsch è ella vegnida chatschada enavos vers l’Europa dal Sid e dal Sidost; suenter il temp da glatsch, ca. vers. 7000 fin 6000 a.C., è ella però puspè returnada en l’Europa Centrala. Là ha ella pudì sa derasar vastamain en la gronda part dals guauds, avant ch’ella è vegnida chatschada in pau a l’ur tras il fau. Tras runcada cun agid dal fieu è il fraissen vegnì stgatschà anc pli fitg, durant l’antica ed il temp medieval surtut cun l’intent da gudagnar aradira. Sco planta da pavel e furnitura da lain l’han ins però mantegnì vinavant en saivs vivas e guauds pli pitschens. Tras l’utilisaziun intensiva e la vasta derasaziun dal tegnair chauras ha la sminuziun dals guauds cuntanschì en il 19avel tschientaner ses zenit. A partir da quel temp han ins puspè cumenzà a translocar fraissens da l’autezza als curs dals flums, quai surtut sco mesira cunter inundaziuns e per prevegnir a l’erosiun dal terren. Medemamain ha la depopulaziun da regiuns ruralas e l’abandun da terrens cultivads promovì l’ulteriura derasaziun dal fraissen.
Il fraissen è ina planta che cumpara en tut l’Europa Centrala e sur quest territori ora. Il cunfin nord dal territori da derasaziun passa da la Scozia al Trondheimfjord en la Norvegia, suonda en Svezia al sid da Norrland e cuntinuescha en la Finlanda tras Satakunta e Hämeenlinna fin al Lai da Ladoga. En il nordost da la Russia manca il fraissen, medemamain en las regiuns da steppa; il cunfin da derasaziun en l’ost vegn probablamain determinà da la setgira da las stads chaudas e sa chatta en la regiun da la Volga, da la Crim e dal Caucasus. En l’Europa dal Sid cumpiglia il territori da derasaziun il Balcan e l’Italia sco er la Peninsla Iberica fin a la lingia Galicia Centrala – Muntogna Cantabrica – Ebro.
En la Stiria, Carinzia ed Austria Bassa crescha il fraissen fin en in’autezza da ca. 1000 meters, en il Tirol fin a 1700 meters. En las muntognas da la Germania Centrala la chatt’ins fin a 800 meters ed en las Alps Bavaraisas fin a 1400 meters. En il Caucasus cuntanscha ella autezzas da fin a 1800 meters sur mar.
Per cuntanscher sia creschientscha maximala basegna il fraissen terrens minerals ch’èn profunds e frestgs fin umids; il conturn sto esser cler, plitost umid e betg memia chaud. Ins chatta la planta però er en regiuns sitgas sin terrens chaltschinus; quai ha gia fatg nascher l’idea da sutdivider la spezia en duas razzas, il ‹fraissen d’aua› ed il ‹fraissen da chaltschina›. L’existenza da diversas razzas n’ha però betg sa laschà cumprovar: ‹fraissens da chaltschina› sa sviluppan er bain en territoris umids e viceversa. Il fraissen transpira fitg bler aua, perquai è in bun provediment d’aua decisiv per la creschientscha. Per surviver bastan però er pitschnas quantitads dad aua, sut la cundiziun che las precipitaziuns dal matg e zercladur èn suffizientas. La planta evitescha terrens cun ina valur pH sut 4,2. En il decurs da la vita mida il fraissen sia pretensiun areguard las relaziuns da glisch. Sco planta giuvna è il fraissen fitg tolerant envers sumbriva; en il decurs dals onns basegna el adina dapli glisch e dovra la finala ina curuna dal tuttafatg libra per cuntanscher ina creschientscha cuntentaivla.
Socialisaziun
thumb|180px|Scherm da ca. 1 mais En la Scandinavia cumpara il fraissen en guauds da costa ensemen cun l’ogn nair sco er en guauds maschadads cun l’ulm da muntogna ed il ruver cumin. En il Balticum crescha ella en guauds maschadads ensemen cun il trembel, il badugn pendus ed il nitscholer u en regiuns umidas ensemen cun l’ogn nair. En Spagna al chatt’ins en cuminanza cun l’ischi champester ed il nitscholer.
En l’Europa Centrala vegnan distinguids quatter tips da guauds maschadads, en ils quals il fraissen cumpara:
Ultra da quai cumpara il fraissen en general en cuminanzas dominadas dal fau, surtut en guauds da fau chaltschinus.