cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Faschissem
Teoretichers temprivs dal faschissem
thumb|200px|Bandiera dal faschissem talian
Reschims faschistics en l’Europa
Daspera han existì partidas faschisticas europeicas senza agen reschim tranter auter en ils suandants stadis: Austria, Belgia, Bulgaria, Danemarc, Finlanda, Frantscha, Gronda Britannia, Irlanda, Islanda, Lettonia, Liechtenstein, Luxemburg, Norvegia, Pajais Bass, Pologna, Serbia, Svezia, Svizra (Front naziunala), Tschecoslovachia ed Uniun sovietica.
Gruppaziuns faschisticas ordaifer l’Europa
thumb|160px|Placat da propaganda giapunais dal 1938 Analog a la situaziun en l’Europa (partidas faschisticas senza agen reschim) hai dà avant e durant la Segunda Guerra mundiala sin auters continents gruppaziuns faschisticas, las qualas han operà sco partidas pitschnas u ordaifer il parlament, tranter auter en ils suandants stadis: Egipta, Palestina, Siria e Libanon, Africa dal Sid, Brasilia, Chile e Stadis Unids. Ina rolla tut speziala, betg mo sco reschim etablì, mabain er sco partenari da coaliziun cun la Germania naziunalsocialistica e l’Italia faschistica (uschenumnadas Pussanzas da l’axa), ha giugà il Giapun (1926–1945) che duai perquai vegnir preschentà a fund:
L’impuls revoluziunar da divers teoretichers (sco Kita Ikki u Takabatake Motoyuki), gruppaziuns e partidas a partir dal 1920 è stà en il Giapun main exprimì che en l’Europa ed aveva plitost en mira la predominanza d’ina monarchia birocratica, nundemocratica, constituziunala a basa da valurs tradiziunalas che da stgaffir in urden cumplettamain nov. Las duas gruppaziuns las pli fermas dapi il 1936, la Tōhōkai e la partida da giuvenils stabilida tenor il model da la giuventetgna da Hitler, n’eran betg directamain moviments faschistics, ma tuttina segnads da tratgs sumegliants ad organisaziuns faschisticas. L’autoritarissem giapunais a partir dal 1940 sa lascha descriver il meglier sco in cumplex segnà da birocrats dal stadi, manaders economics conservativs e pretorians militars. Cumbain ch’è er en diever la noziun faschissem da Tennō, èsi problematic da vulair applitgar il term faschissem sin la situaziun en il Giapun. Parallelas datti bain areguard l’autoritarissem, il militarissem, il cumportament imperialistic e l’ideologia da razza. Da l’autra vart n’ha betg existì en il Giapun in moviment politic che vuleva arrivar a la pussanza; en pli è l’autoritad constituziunala restada – almain vers anora – intacta ed ha existì vinavant in tschert pluralissem. Sco elements essenzials dal faschissem han ultra da quai mancà (surtut avant il 1941/42) tendenzas vers ina partida unitara, da las massas u d’in manader. Ed areguard la successiun ‹moviment – ideologia – reschim› dal faschissem europeic fa Gregory J. Kasza valair che quella haja gì lieu qua precis en successiun cuntraria.
Perscrutaziun dal faschissem
Tar las uschenumnadas teorias dal faschissem sa tracti da teorias scientificas che sa stentan da descriver ed explitgar las raschuns ed ils tratgs caracteristics dal faschissem sco fenomen istoric. En las scienzas istoricas e socialas han ins sviluppà per quest intent diversas avischinaziuns teoreticas, las qualas sa differenzieschan surtut areguard la dumonda tge elements che sajan da considerar sco caracteristics resp. paradigmatics per moviments faschistics sco er areguard ils facturs socials ed istorics ch’hajan manà al svilup da quests moviments.
Tranterguerras e temp da la Segunda Guerra mundiala
Il pensar ch’ha furmà la basa da l’ideologia faschistica sco er dal moviment naziunalistic, collectivistic resp. corporativ che dueva purtar quella, è sa sviluppà per grond apart avant l’Emprima Guerra mundiala (prefaschissem) ed ha cumenzà a sa far valair sin champ politic a l’entschatta dal tranterguerras.
Dapi l’entschatta dals onns 1920 han ins – parallel a l’avanzament da quest moviment en l’Italia – sviluppà numerusas teorias ed interpretaziuns en connex cun l’origin ed il caracter dal faschissem. Tut tenor la perspectiva scientifica dals singuls auturs han questas teorias ubain in accent sociologic, socio-economic u sociopsicologic. Las emprimas teorias han considerà l’ideologia e la politica da la partida da Benito Mussolini sco caracteristica constitutiva er per auters moviments cumparegliabels en l’Europa. Surtut il naziunalsocialissem tudestg han ins interpretà sco furma extrema dal faschissem.
Il marxissem (tant da l’ost sco er dal vest) ha valità da quel temp il faschissem sut aspects socio-economics sco expressiun e consequenza d’ina profunda crisa dal chapitalissem da monopols. Interpretaziuns ch’èn s’orientadas a l’analisa da las classas han classifitgà ils faschists sco marionettas dals chapitalists (uschenumnada teoria d’agents), sco classa mesauna che sa radicalisescha a medem temp cunter la burgaisia ed il proletariat, sco consequenza da la dissoluziun da la structura da classas tradiziunala ubain sco nov bonapartissem che profitia dal spazi vid tranter las forzas da las classas che neutraliseschian ina l’autra.
En pliras resoluziuns ha l’Internaziunala communistica condemnà tranter il 1924 ed il 1935 il faschissem sco «dictatura terroristica dals elements ils pli reacziunars, schovinistics ed imperialistics dal chapital da finanzas» (Georgi Dimitroff).
En Germania èn gia sa fatgas valair baud tesas che s’orienteschan – vidvart Marx – a la psicanalisa da Sigmund Freud, tranter auter per explitgar l’abilitad surprendenta da moviments faschistics da mobilisar las massas. Pli tard han las lavurs da la Scola da Francfurt intercurì l’inclinaziun da la burgaisia pitschna envers ina structura da la persunalitad specifica, il «caracter autoritar», ed ensemen cun quel envers il princip dal manader. Quest caracter social, ch’è sa sviluppà en Germania surtut dal temp da l’imperi e da la Republica da Weimar, è vegnì considerà sco basa sociopsicologica essenziala da structuras da la societad faschisticas.
Cun l’avanzament dal naziunalsocialissem èn alura daventadas impurtantas teorias dal faschissem ch’accentueschan aspects da la politica economica. Hermann Heller, Rudolf Hilferding, Richard Löwenthal, Franz Borkenau ed auters han preschentà studis ch’han er analisà la «faschisaziun» da l’entir’Europa suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza e la midada da funcziun dal liberalissem ch’è stada colliada cun quest svilup. Tematisà vegn il faschissem en quest connex a moda cuntraria – ubain sco emprova da manar natiers ina modernisaziun accelerada, ubain sco revolta tradiziunalistica, drizzada cunter la moderna.
Discussiun teoretica suenter il 1945
thumb|200px|Hannah Arendt (1975) Suenter il 1945 han dominà en l’Europa dal Vest ed ils Stadis Unids las teorias dal totalitarissem che consideravan il faschissem ed il realsocialissem sco dictaturas da sumegliant caracter. Quests studis èn sa stentads da preschentar ils sistems parlamentars da l’Occident sco exemplarics e da condemnar tant dictaturas da dretga sco da sanestra sco deviaziuns da quest ideal. Cuntrari a la teoria dal faschissem tematisescha la teoria dal totalitarissem pia sumeglientschas structuralas, metodicas ed ideologicas da differents sistems da regenza dictatorics, sajan quels faschistics ubain communistics.
Expressiun pregnanta ha quest dualissem tranter faschissem e totalitarissem chattà en la Guerra fraida. D’ina vart è numnadamain il cuntramodel al totalitarissem sa sviluppà al stabilisatur d’identitad da las democrazias liberalas dal vest; da l’autra vart ha la noziun dal faschissem enconuschì da quel temp ina nova conjunctura surtut en si’interpretaziun marxistica.
Sco dus pensaders d’atgna tempra dals emprims decennis suenter la fin da la guerra sajan menziunads Hannah Arendt ed Ernst Nolte:
La tesa dal totalitarissem che Hannah Arendt ha sviluppà en si’ovra politica principala ‹Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft› (‹The Origins of Totalitarianism›) ha sulettamain considerà ils sistems politics dal naziunalsocialissem ed il stalinissem fin la mort da Stalin il 1953 sco totalitars. Cuntrari a blers auters studis da ses temp, ch’avevan surtut en mira da cumparegliar in cun l’auter ils differents sistems totalitaristics, è Arendt sa stentada sper l’analisa dals «elements» da perscrutar ils «origins» da reschims totalitars. Tenor ses avis han l’antisemitissem, l’imperialissem, il rassissem e la societad da la massa ch’era londervi da sa sviluppar furmà motivs per il svilup dal domini da terror totalitar. Il faschissem talian ed il franquissem ha Arendt exclus da questa definiziun. E la noziun faschissem n’ha ella betg duvrà per caracterisar il naziunalsocialissem.
L’istoriograf Ernst Nolte ha dà a la discussiun novs impuls cun si’ovra ‹Der Faschismus in seiner Epoche› ch’è cumparida l’onn 1963. Nolte vesa il faschissem sco tratg caracteristic da l’epoca dal 1917 fin il 1945: Sulettamain da quel temp sajan ins sa stentà da far frunt a la smanatscha tras l’Uniun sovietica ed al clom da quella suenter al revoluziun mundiala cun meds faschistics. Cunter questa teoria che vesa il faschissem sco reacziun politica sin il success dal bolschevissem è percunter, tranter auters, sa drizzà Zeev Sternhell cun intercurir tratgs prefaschistics ch’eran gia avant maun avant la Revoluziun d’october. La noziun ‹faschissem› sco che la dovra Nolte è, en furma simplifitgada e savens pauc profunda, sa derasada vastamain ed è la finala vegnida applitgada sin quasi tut las dictaturas betg communisticas en l’Europa dal 20avel tschientaner. Surtut è er il naziunalsocialissem vegnì designà tras quai sco faschistic. Per part è il svilup schizunt ì uschè lunsch che ‹faschistic› vegniva duvrà sco denominaziun polemica per anticommunists d’orientaziun autoritara.
Accents entaifer la perscrutaziun actuala
Ozendi predomineschan en la perscrutaziun dal faschissem surtut access sociologics. Menziunads spezialmain sajan dus, numnadamain per l’ina la chapientscha generica da la noziun faschissem, per l’autra la cunfinaziun da quella da l’autoritarissem.
En la perscrutaziun cumparativa vegnan constatads parairis divergents, gea per part cuntradictorics, e quai betg mo tranter ils differents pensaders e manaders faschistics, mabain magari schizunt tranter quels dal medem moviment. Da l’autra vart èn ils singuls moviments faschistics segnads da numerus princips ed ideas centralas ch’èn sumegliants u schizunt identics. Questas ideas centralas communablas e tratgs ideologics fundamentals da tut ils moviments faschistics vegnan designads en la perscrutaziun sco faschissem generic (cf. latiers survart, en il chapitel ‹Definiziun›, las expectoraziuns da Lyons, Paxton e Gentile). Tar ils critichers da la noziun generica dal faschissem tutgan surtut ils represchentants dal concept dal totalitarissem sco Friedrich Pohlmann e Wolfgang Kraushaar. thumb|220px|Manifestaziun da franquists a Salamanca (1937) Colliada stretgamain cun la noziun generica dal faschissem è il problem da la cunfinaziun da quel envers auters tips da moviments e reschims. Cuntrari als concepts d’interpretaziun classics, per gronda part marxistics, è sa sviluppada en la perscrutaziun dal faschissem pli nova ina noziun dal faschissem pli differenziada. Ina rolla decisiva en quest connex gioga surtut la cunfinaziun da quel envers l’autoritarissem. Il franquissem en Spagna e l’Estado Novo portugais sut António de Oliveira Salazar vegnan per exempel interpretads ord vista marxistica sco fenomens specifics entaifer in faschissem general europeic; perscrutaziuns pli novas han percunter elavurà sper ils tratgs cuminaivels er las differenzas tranter quests ed auters moviments resp. reschims, ils quals èn bain tuts represchentants d’in «naziunalissem autoritar», ma na ston betg exnum vegnir considerads sco faschissem.
Uschia era la Falange en ses origin bain tuttavia in moviment faschistic ed ella dueva er furmar la basa organisatorica da la partida statala franquistica. Sco partida statala è quella però gia baud vegnida stgatschada a l’ur tras autras tendenzas entaifer il sistem da regenza franquistic ed uschia er privada da la pussanza. Tut en tut han elitas tradiziunalas che derivavan dal militar, da la baselgia e dals gronds proprietaris da terren giugà ina rolla bundant pli impurtanta per il reschim en Spagna ch’il moviment faschistic dal pajais. Tant l’Estado Novo en il Portugal sco er il reschim da Franco en Spagna portan tratgs d’ina dictatura militara e d’in corporatissem autoritar. La finamira da quests reschims, uschia fan valair divers perscrutaders, saja stà da conservar l’ierarchia sociala tradiziunala, entant che gruppaziuns faschisticas sajan sa stentadas da surmuntar il status quo cun mobilisar gruppas declassadas. En il cas da la Spagna, uschia vegn tuttavia concedì, possian ins però senz’auter discurrer per la fasa tempriva dal reschim fin il 1945 da tratgs «semifaschistics».
Erizun
Grondezza e pais
thumb|200px|Anatomia da l’erizun en il tagl longitudinal In erizun creschì da dus onns cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal bist da 22 fin 30 centimeters. La cua è circa 2 centimeters lunga. Il pais variescha tut tenor vegliadetgna e stagiun. Suenter l’emprim onn da vita paisan erizuns normalmain tranter 450 e 700 grams. Erizuns che paisan la fin da stad dapli che quai, èn per ordinari pli vegls. Il pais maximal po esser da quel temp passa 1500 grams, damai ch’ils erizuns fan reservas da grass per l’enviern. La primavaira, suenter che questas reservas èn vegnidas consumadas durant il sien d’enviern, paisan er erizuns pli vegls magari be 350 grams.
Las spinas
thumb|200px|Las spinas en detagl Il segn distinctiv il pli marcant da l’erizun èn las spinas che cuvran la part sura dal chau ed il dies. Il dumber da las spinas dependa da la grondezza dal corp. Giuvens erizuns ch’èn gist abels da bandunar persuls il gnieu, disponan da bundant 3000 spinas. In erizun creschì che paisa 600 grams ha radund 5000 spinas ed in individi fitg grond fin a 7500 spinas. Tar las spinas sa tracti da chavels modifitgads ch’han ina lunghezza tranter 20 e 30 millimeters ed ina grossezza dad in fin dus millimeters. La ‹durada da vita› d’ina singula spina munta a dudesch fin deschdotg mais, alura croda ella ora ed ina nova crescha suenter. A la ragisch èn las spinas da colur alva fin bescha, en la part centrala brina e vers il piz brin stgira fin bunamain naira.
Ulteriuras caracteristicas
thumb|200px|Fastizs d’erizun sin terren lomià thumb|200px|Chavazza La membra dals erizuns è generalmain curta; las chommas davos èn in pau pli lungas che quellas davant. Ils pes fineschan mintgamai en tschintg dets-pe ch’èn munids cun griflas. Il segund, terz e quart det-pe èn pli u main tuttina lungs, l’emprim ed il tschintgavel èn pli pitschens ed han er pli pitschnas griflas. Ils erizuns tutgan – sco l’uman – tar ils animals che van sin la planta-pe; els tschentan mintgamai l’entira surfatscha dal pe giun plaun cura ch’els sa movan.
Il chau dals erizuns ha in gnif lung e movibel. Ils erizuns han 36 dents, la furmla dals dents è 3/2-1/1-3/2-3/3. Quai munta ch’els han en mintga mesadad da la missella sura trais dents da morder, in dent chanin, trais premolars e trais molars; e sutvart mintgamai dus dents da morder, in dent chanin, dus premolars e trais molars. Ils dents da morder sa chattan lunsch in ord l’auter, uschia che quels da la missella sut han plaz tranteren. Sco tar blers insectivors è sviluppada ina ferma dentadira.
Ils egls èn radunds e pitschens, las ureglias èn cun ina lunghezza dad in centimeter medemamain pitschnas e quasi zuppadas dal tuttafatg en il pail. La vesida è sviluppada be malamain, ma apparentamain gioga quella er be ina pitschna rolla tar la tschertga da vivonda: Retschertgas telemetricas, tar las qualas èn er vegnids resguardads erizuns tschorvs, han mussà che quels n’avevan strusch in dischavantatg. Erizuns tschorvs han er gia tratg si cun success pitschens. Tar la tschertga da vivonda s’orienteschan erizuns surtut tenor l’odurat; l’organ da Jacobson als gida supplementarmain da savurar preda u inimis. Er l’udida è sviluppada vaira bain.
Vusch
Cura ch’ils erizuns exploreschan il conturn, è per ordinari d’udir be in lev sgnuflim. Ultra da quai aud’ins savens a scruschir feglia e roma. Ramurs da smagliazzar e sfratgar mussan che l’erizun ha chattà insatge da magliar.
Fruntan ils erizuns, che mainan atgnamain ina vita solitaria, en vischinanza da funtaunas da pavel sin auters members da la medema spezia, averteschan els in l’auter cun sgrignir. Sa chatta in erizun en grond privel, è magari er d’udir in sbragim penetrant; ma quai be en cas excepziunals. Uschiglio auzan ils erizuns la vusch surtut durant il gieu da paregliaziun; questas ramurs regordan ad in runtgim u resgim.
Derasaziun
thumb|220px|Territori da derasaziun L’erizun dal vest viva en la gronda part da l’Europa dal Vest e Centrala, uschia sin las Inslas Britannicas, la Peninsla Iberica, la Frantscha, l’Italia ed intginas inslas da la Mar Mediterrana, la Germania, la Svizra e l’Austria; plinavant en parts dal Balticum, da la Russia dal Nord fin l’Ural, la Finlanda dal Sid e la Scandinavia dal Sid. Las observaziuns ch’èn vegnidas fatgas laschan supponer ch’il territori da derasaziun en la Scandinavia saja s’extendì en il decurs dal 20avel tschientaner. Tras la part orientala da l’Europa Centrala (da la Pologna dal Vest sur la Tschechia ed Austria fin a la costa adriatic taliana, slovena e croata) s’extenda ina sdrima d’ina ladezza da ca. 200 kilometers, en la quala il territori da derasaziun da l’erizun dal vest sa cruscha cun quel da l’erizun da l’ost (Erinaceus roumanicus). In’ulteriura regiun da surposiziun da las duas spezias s’extenda da l’Estonia dal Sid e Lettonia dal Nord sur la Russia dal Nordvest fin en la Russia Centrala (incl. Moscau).
En la Nova Zelanda è la spezia vegnida introducida vers la fin dal 19avel tschientaner ed è sa derasada vaira ferm.
Las pli impurtantas cumparts dal nutriment
thumb|220px|Cumbain che l’erizun è in insectivor, sa nutrescha el l’atun er da puma crudada Il nutriment principal da l’erizun sa cumpona surtut d’insects – tranter quels baus sco ils baus curridurs, garlogns e rasulaunas da splers – sco er da millipes e da verms da plievgia. Glimajas na tutgan betg tar ses nutriment preferì; quellas cumportan be in fin tschintg procent dal nutriment. Lindornas maglia l’erizun be darar – sia dentadira al difficultescha da rumper si las chasas da quellas. Pastgiras che vegnan nizzegiadas a moda extensiva da muvel grond e ch’èn cuvertas la damaun cun ruschè paran dad esser per erizuns in territori da chatscha spezialmain redaivel; per part fan els la notg fin ad in kilometer per pudair ir en tals territoris sin tschertga da nutriment.
L’erizun mangia er mammals sco mieurs, misarogns, mieurs-sfuigna e talpas. I sa tracta per ordinari d’animals novnaschids, anc tschorvs, che l’erizun chatta durant sias turas nocturnas. Ni la dentadira ni la spertezza da currer da l’erizun lubeschan a quel da tschiffar animals creschids da las spezias numnadas. L’erizun maglia però er capiergnas, uschia ch’ins al vesa magari a magliar restanzas dals mammals ils pli pitschens.
Ovs e pulschains d’utschels furman durant la stagiun da cuada in’impurtanta cumpart dal nutriment. Ovs da giaglina èn però per regla memia gronds per che l’erizun als vegniss da rumper. Percunter tschiffa el tuttavia pulschains da la giaglina da chasa. Er ils ovs d’utschels che cuan per terra sco muettas, randulinas da mar, lodola, pivets, fasans e pernischs maglia l’erizun. Sin intginas inslas, nua che l’erizun è vegnì introducì, po quel daventar in privel per tschertas spezias d’utschels che cuan per terra; uschiglio vegnan però destruids bundant dapli gnieus tras maschinas agriculas che tras erizuns.
L’atun mangian erizuns magari puma crudada stramadira. Dal nutriment total furma quella però be ina pitschna cumpart. E forsa s’interesseschan ils erizuns er be per ils insects che sa rimnan sin la puma crudada.
Mitus da nutriment
Medemamain en il reginavel da las legendas tutga la pretensiun che l’erizun deponia sias provisiuns sin las spinas. Bain chatt’ins magari feglia u fritgs che pendan vi da las spinas si dies, ma l’animal na sa nutrescha betg da quai. Quest ballast tschiffan ils erizuns senza vulair, per exempel en il gnieu, e na paran silsuenter betg d’avair grond ardiment da sa deliberar da quai.
Ed in’ulteriura legenda èsi che erizuns baivian latg or dals tettels da vatgas che giaschan. I n’è betg be pauc probabel che la vatga acceptass insumma quai; er la bucca da l’erizun è memia pitschna per pudair tschiffar il tettel d’in iver. Ultra da quai n’è latg betg in nutriment adattà per erizuns, mabain maina ad ina ferma diarrea che po esser mortala.
Activitad e cumportament social
thumb|220px|Mamma cun animal giuven Sco tut ils erizuns cun spinas viva er l’erizun dal vest a moda solitaria ed è activ tranter stgir e cler e da notg. Durant il di dorma l’erizun en in gnieu; da la saira fin la damaun va el en tschertga da nutriment. I sa laschan distinguer duas fasas d’activitad principalas: l’emprima tanscha da las 18 fin las 21 uras, la segunda da las 24 fin las 3 uras.
Il territori ch’in mastgel percurra regularmain po cumpigliar 1 km². Femellas percunter sa movan en reviers ch’èn be darar pli gronds che 0,3 km². Erizuns èn da princip fitg fidaivels al lieu. Els tiran a niz entaifer lur revier plirs gnieus da feglia u pastg ch’els frequentan en intervals irregulars. L’erizun dal vest maina ina vita solitaria ed evitescha ordaifer il temp da paregliament il contact cun auters animals da la medema spezia. Els n’enconuschan er nagin cumportament territorial, mabain han reviers che sa cruschan.
Durant lur tschertga da vivonda nocturna fan mastgels en media radund dus fin trais kilometers. Las femellas percurran distanzas in pau pli curtas. Retschertgas telemetricas han mussà che erizuns èn er abels da nudar tras flums; per ordinari marcheschan auas currentas però il cunfin da lur territori.
Spidar sin sasez
Magari po vegnir observà co che erizuns produceschan cun moviments mastegiants grondas quantitads d’ina spida stgimusa e spidan quella sin lur dies, e quai sa sturschend sin tuttas varts. Fin oz n’èsi betg sclerì dal tuttafatg tge ch’è la raschun per quest cumportament e tge effect che duai vegnir cuntanschì cun quel. En tutta cas sa lascha quest fenomen surtut observar cura che l’animal sa chatta en vischinanza d’ina substanza che savura spezialmain mal. I pudess perquai esser ch’il spidar sin sasez serva a schubregiar las cellas dal gust e l’odurat.
Sa rudlar en
thumb|200px|Erizun enrullà Tar las caracteristicas las pli enconuschentas da l’erizun tutgi da savair sa rudlar en sco ina culla da spinas. Per quest intent collavuran numerus musculs a moda cumplexa in cun l’auter, tranter auter il Musculus caudo-dorsalis che tanscha dals spinals da la cua fin il dies e che drizza si las spinas e la musculatura circulara (surtut il Musculus sphincter cuculli) che tegna serrà l’animal e zuppenta las parts dal corp nunprotegidas. Mintga spina è ultra da quai munida cun in agen muscul (Musculus arrector pili) che procura en cas da contracziun che las spinas restan drizzadas dretg si. Betg tar mintga privel sa rodla l’erizun en dal tuttafatg; savens sa cuntenta el a l’entschatta cun trair en il chau resp. cun drizzar si il chapitsch da spinas sin chau.
Sien d’enviern
L’erizun fa in sien d’enviern, il qual po er vegnir interrut. El tutga tar ils animals che fan in sien d’enviern per propi e passenta durant il temp cun pauc nutriment radund tschintg fin sis mais (da l’october u november fin l’avrigl) en in gnieu en furma da cula protegì; sco quartier d’enviern al servan er mantuns da dascha u da feglia. Durant il sien d’enviern èn tut ils process metabolics reducids fermamain. La temperatura dal corp croda da radund 36 grads sin in fin otg grads, la frequenza da la respiraziun munta ad ina fin duas giadas la minuta, il ritmus dal cor croda sin tschintg battidas per minuta. Durant il sien d’enviern perdan ils erizuns tranter 17 e 26 procent da lur pais. Per pudair surviver il sien d’enviern, ston ils animals pasar almain 500 grams. Tar temperaturas externas da sut 15 grads termineschan els il sien d’enviern.
Paregliaziun
thumb|250px|Trais animals giuvens, in di suenter lur naschientscha Il temp da paregliaziun da l’erizun cumenza la fin d’avrigl u il matg e s’extenda fin mez avust. En tschertga da partenarias prontas da sa paregliar, percurran erizuns masculins lungas distanzas. Frunta in mastgel sin ina femella ch’è sexualmain madira, sa mova el cun gronda perseveranza en rudè enturn quella. La femella emprova tut tenor d’al tegnair sin distanza cun sgrignir e cun al stuschar davent. L’andament dals moviments dals dus erizuns è uschè caracteristic ch’ins discurra magari d’in ‹carussel d’erizuns›. In tal ‹carussel d’erizuns› po durar pliras uras. S’avischina in ulteriur mastgel, profitescha la femella savens dal curt cumbat tranter ils dus mastgels per s’allontanar dal plaz da cumbat.
Malgrà las spinas ha la copulaziun sco tala lieu en ina posiziun sco ch’ella è usitada per mammals. Il mastgel descenda la femella da davos. Quella tegna ses corp plat per terra ed er las spinas èn en posiziun da detensiun. Interrutta da pitschnas pausas po la copulaziun durar fin in’ura. Resta il mastgel suenter la copulaziun en vischinanza da la femella, alura al chatscha quella davent avant la naschientscha dals pitschens. Per ordinari tschertga il mastgel però suenter curt temp autras partenarias ch’èn prontas da sa copular.
Animals giuvens
Suenter in temp da purtanza da radund 35 dis parturescha la femella tranter il zercladur ed il settember ses pitschens. Il mais cun las pli bleras naschientschas è l’avust. En l’Europa Centrala naschan 61 procent da tut ils erizuns durant quest mais. Sco gnieu serva in zup pulstrà cun fain setg, feglia e mistgel che la femella prepara ca. in di avant la pagliola. Per il pli sa chattan quels en plantas chavortgas, mantuns da dascha u da laina u er en foras sut remisas. Ils pitschens paisan tar la naschientscha 12 fin 25 grams ed han anc serrà ils egls e las ureglias. Vegn la mamma disturbada durant u curt suenter la naschientscha, banduna ella ses letg u maglia schizunt ils pitschens. Pir pli tard reagescha ella sin disturbis cun purtar ils pitschens en in auter gnieu.
Las mammas laschan tettar durant ca. sis emnas. L’emprim’emna prendan ils pitschens erizuns tiers radund trais grams per di, a partir da la terz’emna radund quatter grams. A la fin dal temp da tettar paisan ils giuvens erizuns radund 200 fin 250 grams. Latg-erizun ha ina fitg auta cumpart da materia sitga e da grass ed ina fitg bassa cumpart da lactosa; el sumeglia uschia il pli fitg il latg-foca. Il grass consista per gronda part d’elements d’acid da grass cun ina fitg auta cumpart d’acids da linol. Er fier e zinc cuntegna il latg en quantitads extraordinarias. Surtut l’auta cumpart da zinc è probabel necessaria per la creschientscha da las spinas; en quellas sa laschan numnadamain cumprovar grondas quantitads da quest oligoelement.
Cura che l’erizun nascha, dispona el da radund 100 spinas ; quellas èn a l’entschatta alvas e sparpagliadas sin la pel dal dies da colur rosa. Gia en il decurs da las emprimas duas emnas da vita creschan a l’erizun adina dapli ulteriuras spinas che disponan gia da la da coluraziun tipica cun la part brina amez. A partir d’ina vegliadetgna da 15 dis cumenzan ils egls a s’avrir. A partir dal 21avel di da vita cumparan ils dents da latg. Cun dus fin trais mais vegnan quels remplazzads successivamain tras la dentadira stabla. Cura ch’ils erizuns han trais emnas e mez, bandunan els l’emprima giada il gnieu e sa rendan independentamain en tschertga da nutriment. La madirezza sexuala cuntanschan els cun radund nov mais.
Dumber dals pitschens
En l’Europa Centrala partureschan ils erizuns normalmain be ina giada l’onn. Va l’emprim letg a perder, datti magari in segund che nascha vers la fin da la stad. Quests pitschens han però be ina pitschna schanza da surviver l’enviern; els disponan per ordinari betg da reservas da grass suffizientas per puspè pudair sa svegliar dal sien d’enviern. En regiuns pli chaudas dal territori da derasaziun da l’erizun dal vest èsi però tuttavia usità che las femellas partureschan duas giadas l’onn.
Il dumber dals pitschens che naschan en il medem letg po variar tranter dus e diesch – en media èn quai quatter fin tschintg. Per il pli na dispona la mamma betg da la quantitad da latg che fiss necessaria per trair si dapli che tschintg pitschens. È l’aura memia fraida u memia sitga, uschia che la mamma na chatta betg avunda pavel, è er in letg da grondezza mesauna periclità. En media tira in erizun uschia si dus fin maximal trais pitschens.
Inimis
thumb|170px|Il piv grond è in dals inimis principals da l’erizun Er cun sa rudlar en dal tuttafatg, n’è l’erizun betg protegì dal tuttafatg cunter animals da preda. Inimis natirals èn carnivors sco la fiergna u la vulp. L’evla da la pizza ed il piv grond tutgan cun lur lungas fermas griflas tar las paucas spezias d’animals ch’èn ablas da mazzar in erizun ch’è enrullà dal tuttafatg. Quai vala er per il tais. En l’Europa Centrala èn il piv grond ed il tais perquai ils pli impurtants inimis natirals da l’erizun.
Erizuns malsauns e sutnutrids na disponan savens betg pli da l’energia da s’enrullar dal tuttafatg. Erizuns fomentads van ultra da quai er da di en tschertga da nutriment. Tals erizuns flaivlentads vegnan er tschiffads da fiergnas, telpis u portgs selvadis ed attatgads da corvs e giazlas. Magari èn els er opposts a l’attatga da chauns.
Malsognas
Fitg savens èn erizuns infestads da parasits. A l’intern (endoparasits) èn quai verms plats e verms dal lom; ils ectoparasits ils pli frequents èn pileschs, raischens ed auters chariels. Pli debel ch’il stadi da sanadad da l’erizun è en general e pli tgunsch ch’el vegn infestà da parasits. En il cas che l’erizun è nutrì mal, po el daventar l’unfrenda d’ina tala infestiun.
Tar las malsognas infectusas giogan surtut salmonellas ina rolla. La frenesia sa lascha percunter observar mo fitg darar.
Aspectativa da vita
Per erizuns che vivan en libertad è cumprovada ina vegliadetgna da fin set onns. Tegnids en fermanza pon els tuttavia cuntanscher ina vegliadetgna da diesch onns e dapli. Be ina pitschna part da tut ils erizuns che naschan cuntanscha però in’auta vegliadetgna. Sco che retschertgas han mussà, è la rata da mortalitad fitg auta tar ils animals novnaschids: D’in letg cun tschintg pitschens mora in en media gia avant ch’el possia bandunar l’emprima giada il gnieu. Da diesch erizuns giuvens survivan be in u dus l’emprim onn da vita. Suenter avair terminà l’emprim onn da vita, exista ina schanza da tschuncanta procent d’er pudair cumplenir il segund onn da vita.
Periclitaziuns
Survistas cumplessivas dals effectivs che vivan en l’Europa Centrala na datti betg. Be en Germania vegnan però mazzads mintg’onn radund in mez milliun erizuns en il traffic sin via – quai lascha supponer che las populaziuns stoppian esser vaira grondas. Tuttina han – per restar tar l’exempel da la Germania – trais stadis federativs classifitgà l’erizun sco spezia periclitada.
Effectivamain furman ils privels che derivan da l’uman la pli gronda periclitaziun per l’erizun. En connex cun il traffic sin via èsi per exempel in dischavantatg da s’enrullar enstagl da fugir; l’erizun che resta sin via senza sa mover po vegnir sut las rodas, entant che l’animal ch’ha il reflex da fugir mitscha tut tenor.
Il fatg che l’uman ha rumì adina dapli bostgaglia e crappa da la prada per pudair utilisar quella a moda industriala, ha destruì ina gronda part dals habitats en ils quals l’erizun sa muveva oriundamain. A medem temp ha quai manà a inslas da populaziun ch’èn isoladas geneticamain ina da l’autra. I po per exempel esser che erizuns vivan en in bel dumber en vischinanza d’in vitg; ma sche quel è circumdà da vias cun bler traffic e da surfatschas agriculas che vegnan cultivadas a moda intensiva ed en furma da monoculturas, alura datti be in pitschen u insumma nagin stgomi cun populaziuns cunfinantas. Populaziuns ch’èn geneticamain isoladas èn en pli grond privel da vegnir eliminadas tras facturs exogens sco per exempel in’epidemia.
Sistematica
Ils erizuns appartegnan a l’urden dals insectivors (popular: maglia-insects), il qual cumpiglia ultra da quai ils misarogns (Soricidae) e las talpas (Talpidae). Ils pli vegls erizuns cun spinas ch’èn cumprovads èn sa sviluppads en l’oligocen; ils emprims erizuns cun spinas moderns dal gener Erinaceus en il miocen mesaun. Las duas spezias da l’erizun da l’ost, dals quals il territori da derasaziun furma la cuntinuaziun orientala da quel da l’erizun dal vest (resp. il qual sa cuvra per part vers nord), resguardavan ins pli baud sco sutspezias da l’erizun dal vest. Ensemen vegnivan questas spezias designadas sco ‹erizun europeic›. Quest puntg da vista na correspunda però betg al stadi actual da la scienza. En il fratemp èsi cumprovà ch’ils temps da glatsch dal pleistocen han manà a populaziuns d’erizuns separadas. In dals territoris da retratga ch’era restà liber da glatsch ha furmà la Frantscha, la Spagna e l’Italia. L’autra part da la populaziun sa chattava en l’Europa dal Sidost. Perquai che questas duas populaziuns èn stadas spartidas ina da l’autra radund 700 000 onns èn sa sviluppadas duas spezias separadas; e tenor las enconuschientschas pli novas vegn differenzià tar l’erizun da l’ost supplementarmain tranter ina spezia settentriunala (Erinaceus roumanicus) ed ina meridiunala (Erinaceus concolor).
Erizun ed uman
Pli baud vegniva l’erizun utilisà vastamain en la medischina populara. Tschendra d’erizuns duvravan ins en l’antica sco med per far crescher ils chavels. Er bleras autras utilisaziuns da parts da l’erizun (sang, sunscha, fel, gnirom, spletga e.a.) èn cumprovadas en scrittiras sco ‹De medicamentis› da Marcellus Empiricus ch’era engaschà en Gallia sco uffiziant roman. En Frantscha vegnivan las spinas er duvradas antruras per intgantar la persuna en la quala ins era s’inamurà.
En bleras regiuns da l’Europa han ins en pli tratg a niz pli baud la charn da l’erizun. Quai è per exempel cumprovà tar ils Romans en il 5avel tschientaner ed en l’Engalterra dal 15avel tschientaner. En la Spagna medievala valeva la charn da l’erizun sco spaisa da magher, vul dir ch’ella era admessa durant il temp da giginar. Quai vegniva argumentà cun l’idea sbagliada che l’erizun vivia exclusivamain dad ervas e ragischs. Che bovs e nursas che sa nutreschan per propi be a moda vegetara na dastgavan betg vegnir mangiads durant far gigina na resentiv’ins sco ch’i para betg sco cuntradicziun. En la cultura dals Roma fa l’erizun – qua cun speziala muntada simbolica – magari anc adina part dal nutriment.
En la gronda part dals pajais è l’erizun menziunà oz en la lescha davart la protecziun da la natira sco animal che stat sut protecziun speziala. El na dastga ni vegnir tschiffà, ni blessà ni mazzà.
Paraulas e superstiziun
L’erizun ha da vegl ennà er ina muntada mitica. Tut tenor interpretaziun porta quel fortuna u disfortuna. Per ils Sinti e Roma valeva el sco animal da fortuna. D’in erizun en uigl temevan ils purs percunter che quel chaschunia tar las vatgas ina malsogna da l’iver. En pli vegniva ditg che erizuns raivian sin las vignas e clegian cun lur spinas ivas. Ed en auters lieus vegniva l’erizun mess en connex cun strias.
Rinoceros nair
Il rinoceros nair (Diceros bicornis) è ina spezia da mammals or da la famiglia dals rinoceros (Rhinocerotidae). El furma sper il rinoceros alv (Ceratotherium simum) la segund gronda spezia da rinoceros dal continent african. Ils animals d’in pais da fin a 1400 kilograms èn abitants da la savanna e da cuntradas avertas ed èn da chattar oz surtut en l’Africa da l’Ost ed Africa dal Sid. Là sa nutreschan els oravant tut da parts da plantas lomas, per il pli da diversas spezias d’acazias. Ils animals vivan a moda solitaria en territoris d’ina grondezza da fin a 40 km². Ina femella parturescha, sco che quai è il cas tar tut las spezias da rinoceros, per ordinari be in animal per letg. La mamma lascha tettar ses pitschen fin dus onns. L’origin dal rinoceros nair è da chattar en l’Africa e tanscha enavos radund 17 milliuns onns; stretgs parents da questa spezia da rinoceros èn però er cumparids en il decurs da l’evoluziun en l’Asia da l’Ost. Pervi da ses corns vegn fatg intensivamain chatscha sin il rinoceros nair, uschia che quel è en privel da svanir.
Caracteristicas
thumb|220px|Rinoceros nair en il crater da Ngorongoro, Tansania thumb|220px|Rinoceros nair en il Parc naziunal d’Etosha, Namibia
En general
Il rinoceros nair cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal corp da fin a 350 cm – vitiers vegn anc ina cua d’ina lunghezza da fin a 70 cm. L’autezza da la spatla munta a var 160 cm. Il pais variescha tranter las schlattainas: vatgas cuntanschan per ordinari in pais da fin a 900 kg, entant che mastgels paisan fin a 1400 kg. Cun questas mesiras e pais furma il rinoceros nair la pitschna da las duas spezias da rinoceros africanas. En general ha questa spezia ina statura robusta, cun chommas fermas, curtas. Quellas fineschan, sco tar tut las spezias da rinoceros odiernas, en trais dets-pe; ils pes davant èn marcantamain pli gronds ch’ils pes davos. La lingia dal dies è levamain chavorgia. La caracteristica la pli marcanta dal rinoceros nair èn ses dus corns. Quel davant, pli grond, sa chatta sin il nas (corn nasal), quel davos, pli pitschen, sin il frunt (corn frontal).
La colur da la pel dal rinoceros nair è per gronda part grischa, po però er daventar brin-melnenta fin brin stgira, tut tenor l’intensitad da la radiaziun dal sulegl. Sin il venter è la pel en general in pau pli clera. La pel n’è betg faudada, cun excepziun dals cunduns e da las schanuglias sco er vi da la tatona davos las ureglias. Da las varts dal corp sa furman per part faudas che regordan a costas. En pli è il rinoceros nair quasi cumplettamain senza pail, be vi da las ureglias, ils viertgels da l’egl sura e sut e vi dal piz da la cua sa chattan basas da chavels. In segn distinctiv che differenziescha il rinoceros nair dal rinoceros alv, la spezia parentada il pli stretgamain, è il lef sura en furma da det, cun il qual il rinoceros nair stira feglia e roma da las chaglias.
Gion Cadieli
Sur Gion Cadieli (* 26-1-1876 a Sagogn, † 1-11-1952 a Sagogn) era plevon catolic, autur e poet rumantsch da la Surselva.
Rinoceros nair
Chavazza e caracteristicas da la dentadira
thumb|200px|Chavazza La chavazza dal rinoceros nair è fitg robusta, curta e lada. Quella ha ina lunghezza da 55 fin 70 cm. La cuppa dal chau è curta e plitost rectangulara, quai ch’ha per consequenza che l’animal tegna ses chau cleramain dretg si. Quai al distingua a moda caracteristica dal rinoceros alv: tar quel è la cuppa dal chau prolungada, uschia che l’animal tegna il chau fitg a bass. La posiziun dal chau orizontala fin levamain enclinada dal rinoceros nair sumeglia plitost quella dals rinoceros asiatics, ils quals han però per part ina posiziun dal chau anc pli auta. Entras la posiziun auta dal chau n’è il profil dal chau e dal dies betg sturschì uschè ferm tar il rinoceros nair; tar il rinoceros alv percunter resulta dal chau sbassà e da la goba da la tatona in profil bundant pli conturà.
Monte Ceneri
Il Monte Ceneri [], per rumantsch, oravant tut en il sursilvan era Munt Schiember, è in pass alpin en il chantun Tessin en Svizra. El collia la Planira da Magadino (200 m s. m.) cun la val dal Vedeggio.
Caracas
Caracas è la chapitala da la Venezuela. La citad dumbra 5 100 000 abitants.
Rinoceros nair
Chavazza e caracteristicas da la dentadira
En la dentadira normala dal rinoceros nair èn ils dents davant reducids, uschia ch’ils incisivs ed il dent chanin mancan u èn be sviluppads a moda rudimentara. Animals creschids possedan la suandanta furmla da dents: Igl existan però er variaziuns natiralas, tar las qualas l’emprim premolar n’è betg sviluppà, entant ch’il dumber dals molars è pli u main constant. Savens manca l’emprim premolar en la missella sut, pli darar en la missella sura ed anc pli darar en omaduas. Ils dents disponan d’ina curuna bassa fin moderada.
Corns
thumb|220px|Ils corns en detagl Il corn nasal furma normalmain il grond dals dus corns e vegn en media 50 cm, en cas excepziunals fin 1 m lung. Il pli lung corn d’in rinoceros nair ch’è insumma vegnì documentà mesirava 138 cm (mesira sur la curvatura davant). Il corn davos (corn frontal) è per ordinari pli pitschen, ma po tut tenor er cuntanscher ina lunghezza da fin a 50 cm. Femellas han en l’auta vegliadetgna savens in corn frontal pli grond. Magari è er avant maun sin il frunt la basa d’in terz corn. Ils corns consistan da ceratin ed èn furmads da millis uschenumnads filaments, ils quals dattan a quels ina fitg gronda stabilitad. Omadus corns creschan cuntinuadamain durant l’entir temp da vita da l’animal. La rata da creschientscha mensila po muntar fin a 0,7 cm. Ma la creschientscha vegn per part er gulivada tras in sfruschar cuntinuant vi dal terren, vi da plantas u grippa e munta alura en temps fitg activs be ca. 0,2 cm per mais.
Prestaziuns sensoricas e suns
Sco tut ils rinoceros ha er il rinoceros nair ina flaivla vesida che na tanscha betg pli lunsch che 30 m. Sin distanzas pli curtas vegnan moviments però percepids adina pli bain. Da l’autra vart èn percunter l’udida e l’odurat sviluppads fitg bain.
Animals alarmads u gnervus sburflan trais fin quatter giadas. D’in urlar u tschivlar vaira aut sa servan vadels per attrair l’attenziun da la mamma. Suns sumegliants dovra il taur en chalur però er envers la vatga u vegnan exprimids en cas da dolur u suffrientscha. In tun suspirant serva a la mamma a clamar il pitschen, ma po eventualmain er simplamain exprimer plaschair.
Derasaziun e spazi da viver
thumb|250px|Charta da derasaziun dal rinoceros nair Pli baud era il rinoceros nair derasà en vastas parts dal continent african al sid da la Sahara; el è uschia adina stà pli derasà ch’il rinoceros alv. Il rinoceros nair viva surtut en regiuns cun in aut dumber da bostgaglia u da vegetaziun ervusa. Ses spazi da viver na cumpiglia pia betg be guauds averts u savannas, mabain er vegetaziun bassa semideserta e pastgiras subalpinas. La spessezza da colonisaziun correlescha cun la purschida da nutriment. En regiuns cun ina ritga vegetaziun ed in’auta purschida da nutriment po quella muntar ad in animal per kilometer quadrat, entant ch’ins dumbra en semideserts sco Kunene a Namibia be in animal sin 100 kilometers quadrat.
Oz èn renconuschidas otg sutspezias dal rinoceros nair, per part però cun ina derasaziun regiunala fitg limitada; tschintg da questas sutspezias èn mortas ora. La sutspezia orientala (D. b. michaeli) viva oz a Kenia ed en la Tansania, entant che la spezia dal sidvest (D. b. occidentalis) sa restrenscha a la Namibia e las regiuns da cunfin vers l’Africa dal Sid. Il rinoceros nair da la part meridiunala da l’Africa Centrala (D. b. minor) è oz la sutspezia la pli derasada e cumpara surtut en l’Africa dal Sid, Simbabwe, Swasiland e per part er en la part meridiunala da la Tansania. Intgins animals da l’Africa dal Sid han ins puspè reintroducì a Sambia, Ruanda, Botsuana e Malawi, suenter che la spezia era gia morta ora là. La sutspezia dal rinoceros nair dal vest (D. b. longipes) era derasada en l’Africa dal Vest dal sidvest dal Tschad sur la Republica Centralafricana fin en Nigeria. Questa sutspezia cumpigliava a la fin be pli paucs individis ed è vegnida vesida l’ultima giada il 1996 en il Camerun. Tenor rapports pli novs è ella cun gronda probabilitad morta ora.
Cumportament territorial
thumb|200px|Rinoceros nair en ses ambient natiral en la Massai Mara, Kenia Sco tut ils rinoceros viva er il rinoceros nair a moda solitaria. Tranter ils taurs datti animals dominants e main dominants u subordinads; tar quests ultims sa tracti per ordinari da taurs pli giuvens ch’èn anc en tschertga d’in agen territori ubain da taurs vegls ch’èn vegnids chatschads enavos sin areals pli pitschens. En questas fasas da vita exista il pli grond privel da vegnir blessads u schizunt mazzads tar cumbats territorials cun taurs dominants. La grondezza dals reviers dependa da la purschida da nutriment e d’aua e po cumpigliar tranter 6 e 40 km²; in lieu d’aua duess esser accessibel en ina distanza da main che 10 km. Ils reviers cumpiglian però er plirs lieus da durmir. Il rinoceros nair dorma fin trais uras e mesa cun giaschair sin la vart; tar femellas è la fasa da durmir però cleramain pli curta. Reviers da taurs dominants èn spartids strictamain in da l’auter, entant ch’ils urs dals reviers da femellas pon sa cruschar. Il rinoceros nair marchescha ses revier cun squittar intenziunadamain urin vi da la bostga, quai che taurs fan bundant pli savens che vatgas. Plinavant repartan els lur excrements als urs dals reviers e stgavan quels a marcaziuns da cunfin lunghentas u produceschan mantuns d’excrements. Il mantun è tant pli grond, pli dominant ch’il taur è.
La moda da sa mover ordinaria dal rinoceros nair è il trot. Vegn el percunter tementà u disturbà, reagescha el svelt ed emprova da scuvrir il motiv, quai che sia vesida limitada renda però pli grev. Per ordinari curra l’animal en direcziun da la funtauna dal disturbi. Savens ha el alura ina posiziun smanatschanta cun chau auzà e cua sidretg. In rinoceros nair agressiv u vilà po currer fitg svelt e cuntanscha spertadads da bundant 50 km/h. L’animal è abel da midar fitg svelt la direcziun e bitta er enturn impediments sco per exempel chaglias. En questa fasa è il chau per ordinari sbassà fitg ferm, uschia ch’ils corns pon vegnir duvrads sco arma.
Multiplicaziun
thumb|240px|Mamma cun animal giuven Cun quatter fin sis onns daventan las vatgas sexualmain madiras, ils taurs probablamain in pau pli baud. Tut tenor il svilup da la vatga survegn quella l’emprim vadè cun set fin otg onns, magari er pli baud. Per ordinari partureschan vatgas mintga dus onns. Quest interval po, tut tenor la vegliadetgna u la purschida da nutriment dal singul animal, er esser pli lunga. Mastgels e femellas tschertgan in l’auter be durant paucs dis dal temp da chalur. Durant quest temp èn ils taurs ordvart agressivs envers auters taurs, ma er envers animals giuvens pli gronds, quai che maina savens a cumbats che pon tut tenor ir a finir mortalmain. La paregliaziun ha lieu tenor in tschert schema e dura fin 40 minutas; durant quest temp munta il taur pliras giadas sin la vatga. Il temp da purtanza vegn per ordinari inditgà cun 15 mais (radund 450 dis), ma po er durar fin 18 mais (540 dis). Sche la vatga aveva avant gia in vadè, vegn quel chatschà davent; magari tschertga l’animal giuven alura la cumpagnia d’autras vatgas e qua e là vegn in tal er acceptà d’in rinoceros alv. L’animal en purtanza tschertga per la naschientscha ina regiun isolada, per il pli cuverta cun chaglias.