cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evangelis
Dataziun mesauna vers 60 s.C.
Plirs enconuschiders dal Nov Testament d’ina tenuta plitost conservativa èn da l’avis che Lucas haja scrit si’ovra vers 60 s.C. Tenor questa dataziun fiss l’Evangeli pia vegnì formulà avant la destrucziun da Jerusalem e dal tempel. Las profezias areguard la destrucziun na correspundan betg fitg precis a quai ch’è effectivamain capità 70 s.C.; i na fa damai betg exnum l’impressiun sco sche l’autur avess mess quests pleds posteriuramain en bucca a Jesus. I vegnan er fatg valair indizis, tenor ils quals la gronda part tant da l’Evangeli tenor Lucas sco er dals Fatgs dals apostels sajan vegnidas scrittas dal temp da la praschunia da Paulus a Caesarea, pia vers 60 s.C. Ultra da quai cuntegnan ils Fatgs dals apostels naginas infurmaziuns areguard il mazzament da Jacobus l’onn 62 sco er da Petrus e Paulus en rom da la persecuziun dals cristians tras Nero vers 64–67 s.C.; la mort da questas trais pli impurtantas persunalitads da l’istorgia tempriva da la cuminanza cristiana fiss atgnamain stada da muntada centrala per in’ovra davart ils apostels. Percunter vegn il martiri da Stephanus, ch’è stà bundant main enconuschent ed impurtant, descrit detagliadamain. Per tals motivs pledescha ina part dals teologs persuenter da datar ils Fatgs dals apostels vers 62 s.C. e da l’Evangeli – sco emprima part da l’ovra dubla da Lucas – vers 60 s.C.
Text
Ils manuscrits ils pli vegls èn ils papiris 75 e 4. Il manuscrit 75 cuntegna Lucas 3–18;22–24 e cun quai radund 80 % da l’entir text; el deriva probablamain dal temp tranter 175 e 225. Medemamain da la fin dal segund u da l’entschatta dal terz tschientaner provegna il papirus 4 che cuntegna be ils chapitels 1–6. Ils pli vegls manuscrits che cuntegnan l’entir text èn ils dus gronds Codices Sinaiticus e Vaticanus che vegnan datads en l’emprima mesadad dal quart tschientaner.
Atgnadads da l’Evangeli tenor Lucas
Martin Dibelius numna l’evangelist Lucas cun ina tscherta raschun «l’emprim istoriograf cristian». La vischinanza da l’Evangeli tenor Lucas a las atgnadads da l’istoriografia hellenistica è enconuschenta dapi daditg e sa mussa gia en ils tratgs caracteristics da la prefaziun:
– Lucas 1,1–4
L’Evangeli tenor Lucas è l’emprim che resguarda il return da Cristus retardà. La devisa «Il temp è accumplì, il reginavel da Dieu è datiers», sco ch’i tunava anc tar Marcus, è vegnida stritgada; sut 21,8 admonescha Lucas schizunt da quels che pretendian che la fin saja datiers. Il cuntegn central dal messadi da Jesus, numnadamain la vegnida dal reginavel da Dieu, vegn bain mantegnì; ma quel vegn distatgà da la dumonda dal termin. Finamira centrala daventa da chapir l’essenza da quest reginavel e betg la spetga che quel arrivia proximamain.
A quai correspunda l’emprova da Lucas da structurar en si’ovra dubla l’istorgia dal salit en trais fasas:
Funtaunas da l’Evangeli tenor Lucas
Gia en l’emprima frasa da la prefaziun (cf. survart) sa referescha l’autur ad auters texts davart l’operar e la passiun da Jesus. Probablamain aveva Lucas enconuschientscha da l’Evangeli tenor Marcus ed ha surpiglià da quel grondas parts. I dat però en egl ch’il text da Marcus che cumpara tar Lucas sa differenziescha essenzialmain da l’Evangeli tenor Marcus sco che nus al enconuschain oz. Lucas lascha per exempel davent Marcus 6,45– 8,26 e surpiglia en general be darar la medema successiun dals pleds sco Marcus. Sch’ins cumpareglia il text da Lucas cun quel da Marcus han ins l’impressiun che Lucas fetschia diever a moda fitg libra da sias funtaunas. Ins pudess er vegnir a la conclusiun ch’il cuntegn da l’Evangeli tenor Marcus n’haja persvadì Lucas ni areguard la lingua ni areguard il cuntegn. Cuntrari a Marcus, però en concordanza cun l’Evangeli tenor Matteus, scriva Lucas pli detagliadamain davart il temp avant il batten da Jesus en il Jordan sco er davart il temp suenter sia mort. Ma er quels chapitels n’ha l’autur segiramain betg scrit senza avair a disposiziun funtaunas. Ins suppona che Lucas haja pudì sa basar qua surtut sin legendas e ditgas da ses temp. Ultra da quai èsi da supponer che las chanzuns ch’èn cuntegnidas en ils chapitels 1 e 2 (Nunc Dimittis – Magnificat – Benedictus) na derivan betg da la plima da l’evangelist sez, mabain plitost dal moviment dals baptists u dal stgazi d’uraziuns da la baselgia primara, vul dir da tradiziuns cristianas ch’han existì avant l’Evangeli.
Cuntegn
L’Evangeli sa lascha sutdivider sco suonda:
Accents principals che dattan spezialmain en egl furman l’istorgia da Nadal, la Passiun ed ils trais chants da laud che sa drizzan a Maria (Magnificat), Simeon (Nunc dimittis) e Zacharias (Benedictus).
Evangeli tenor Gion
thumb|260px|Il cumenzament da l’Evangeli tenor Gion en la versiun greca L’Evangeli tenor Gion furma il quart cudesch dal Nov Testament. Sco in dals quatter evangelis canonics è el da muntada centrala per la cretta cristiana. En cumparegliaziun cun ils ulteriurs trais evangelis, ils uschenumnads ‹evangelis sinoptics›, dat en egl la preschentaziun e teologia fitg autonoma da l’Evangeli tenor Gion.
Dapi il temp medieval vegn quest Evangeli dividì en 21 chapitels.
Prolog e structura
L’Evangeli tenor Gion na cumenza betg cun la naschientscha, l’uffanza u il batten da Jesus, mabain cun in prolog poetic en furma d’ina chanzun en quatter strofas (1,1–18):
«Al cumenzament (ἀρχή) era il pled (λόγος),
ed il pled era tar Dieu,
''e Dieu era il pled. ''
Quel era al cumenzament tar Dieu.
e senza il pled n’è daventà nagut da tut quai ch’è daventà.»
ed ha abità tranter nus,
e nus avain vis sia gloria,
la gloria ch’el ha da ses bab sco unic figl,
plain da grazia e vardad.»
Il prolog è segnà d’in ferm ritmus da la lingua che deriva dal fatg che mintga term central vegn reprendì e manà vinavant en la proxima frasa e che mintga strofa expona ina nova reflexiun. Ils terms e la furma dal prolog sa refereschan a l’emprima istorgia da la creaziun dal mund sco ch’ella è cuntegnida en la Tora (Genesis 1). Er lez text cumenza cun ils pleds «Al cumenzament» e descriva l’operar da Dieu sco in act d’ordinar resp. da sparter elements opposts (glisch e stgiradetgna, di e notg etc.). Ed en medema moda sco la stgaffiziun maina la finala a la creaziun da l’uman – sco sumeglia da Dieu –, uschia culminescha er il prolog en il fatg ch’il pled tras il qual Dieu ha stgaffì tut daventa charn. Il prolog interpretescha pia la vegnida da Jesus Cristus sco incarnaziun dal pled perpeten, il qual ha furmà da l’entschatta ennà la voluntad da Dieu e ch’accumplescha sia stgaffiziun.
Il prolog remplazza las glistas genealogicas e legendas da naschientschas che cumparan en ils Evangelis tenor Lucas e Matteus. Sco in’uvertura anticipescha el las tematicas che vegnan alura explitgadas tras l’entir Evangeli: il pled è daventà charn, ha vivì tranter nus e nus avain vis sia gloria. Questa tripartiziun po er valair sco instrucziun da lectura per las trais parts principalas da l’ovra:
Cuntegn
thumb|200px|La levada da Lazarus (ca. 13avel tschientaner) Il fil narrativ tanscha da la perditga da Gion Battista (1,19) sur l’operar public da Jesus (2–12) e sia revelaziun envers ils giuvnals (14–17) fin a la crucificaziun (18–19) e l’apparientscha dal resuscità davant perditgas (20).
En il center da l’Evangeli tenor Gion stat il messadi che Jesus saja il figl da Dieu. Quel culminescha en constataziuns sco «Jau e mes Bab, nus essan in esser.» (10,30). Quest’auta conscienza da sasez ha per consequenza ch’intgins gidieus dian che Jesus saja in blasfemader ed emprovan d’al encrappar (10,31–33).
Cunter questas reproschas fa il Jesus da Gion valair ch’el saja vegnì en il mund per intermediar als umans la vischinanza da Dieu. Tgi che craja en Jesus ed en si’ovra divina, quel craja er en Dieu. En el sa persunifitgeschia la charezza da Dieu che saja ella suletta abla da spendrar ils umans:
Per finir implorescha Jesus l’experientscha d’unitad per tut quels che crajan en el:
''«Ma jau na rog betg sulettamain per els, mabain er per quels che crain en mai tras lur pled, per che tuts sajan unids, sco che ti, Bab, es en mai ed jau en tai e per ch’els sajan er unids en nus, uschia ch’il mund craja che ti m’has tramess. La gloria che ti has dà a mai hai jau dà ad els, per ch’els sajan unids, sco che nus essan unids: Jau en els e ti en mai.»'' (17,20–23)
Dal punct da vista da l’Evangeli tenor Gion effectuescha l’experientscha d’esser unì cun Dieu che l’uman vegn liberà da ses desideri insaziabel suenter la vita:
''«Quel che baiva da quest’aua, quel ha adina puspè said. Ma quel che baiva da quell’aua che jau dun, quel na vegn mai pli ad avair said. Jau al dun aua che daventa ina funtauna en el, ina che regala vita eterna.»'' (4,13–14)
A questa enconuschientscha mainan surtut er ils ‹segns› da Jesus (grec σημεῖα). Igl èn quai set ovras da Jesus ch’èn designadas u da chapir explicitamain en quest senn:
La muntada da quests ‹segns› per chapir il messadi da l’Evangeli tenor Gion vegn suttastritgà en 20, 31: «Quests ‹segns› èn vegnids nudads per che vus crajas che Jesus è il Cristus, il Figl da Dieu, e per che vus cun crair hajas la vita en ses num.»
Structura dal text e critica litterara
A basa da metodas istoric-criticas èn vegnidas elavuradas en il decurs dal 20avel tschientaner teorias differenziadas areguard la cumposiziun, las funtaunas litteraras pussaivlas e las repassadas redacziunalas da l’Evangeli. Ils ultims onns è però puspè vegnida accentuada pli ferm l’unitad litterara da l’Evangeli tenor Gion.
En ulteriurs lieus entaifer l’Evangeli ha l’exegesa istoric-critica fastizà problems da coerenza. Uschia pari per exempel en 4–7 che la successiun dals segiurns da Jesus a Jerusalem ed en Galilea sajan vegnids mess sutsura. Quest dischurden sa laschass schliar a moda nunproblematica cun remplazzar in cun l’auter ils dus chapitels 5 e 6. En pli fai l’impressiun sco sche 18,1 stuess suandar a 14, 31, perquai ch’i na suonda en 15,1 nagin’acziun immediata a l’appel da Jesus dad ir davent. Sch’i sa tracta qua betg be d’in dischurden nunintenziunà, sche concludan aderents da l’ipotesa da redacziun ch’il text avant maun saja vegnì surlavurà e cumplettà d’in redactur, e quai senza render nunenconuschaivels ils puncts da colliaziun. Auters scienziads èn però da l’avis che las rupturas sa laschian explitgar or dal cuntegn u ch’i sa tractia schizunt da renviaments dramaturgics intenziunads e che l’entira cumposiziun da l’Evangeli derivia be dad in maun.
Anc in pau pli lunsch tanschan las teorias, tenor las qualas i sajan vegnidas integradas en l’Evangeli funtaunas primaras. Sco ina tala funtauna pussaivla vegn surtut resguardada ina rimnada da raquints da miraculs che vegn perquai numnada ‹funtaua da semeia› (dal grec σημεῖον ‹segn›). Per part vegn er supponì ch’il rapport da la passiun (18–19) haja gia preexistì en ina tscherta furma e saja vegnì integrà en l’Evangeli.
Relaziun tar ils evangelis sinoptics
thumb|160px|Rudolf Bultmann (1884–1976), exeget tudestg ch’ha propagà da demitologisar l’access als Evangelis La dumonda da l’interdependenza u independenza da l’Evangeli tenor Gion dals trais evangelis sinoptics (Matteus, Marcus e Lucas) è adina puspè vegnida discutada a moda cuntraversa. Er en la perscrutaziun actuala resta questa dumonda averta e contestada ; en il fratemp datti però blers exegets che supponan ina tscherta enconuschientscha almain da l’Evangeli tenor Marcus. La relaziun tar ils evangelis sinoptics è grev da tschiffar, perquai che l’Evangeli tenor Gion sa differenziescha d’ina vart considerablamain areguard la construcziun, la lingua, il stil e la materia che vegn tractada, ma da l’autra vart porschan diversas passaschas er il medem cuntegn u laschan almain percorscher structuras sumegliantas.
Tematicas e passaschas che l’Evangeli tenor Gion parta cun in u plirs dals sinoptichers èn:
Sch’ins emprova da l’autra vart da tschiffar las differenzas da l’Evangeli tenor Gion envers ils trais evangelis sinoptics, sche dattan en egl ils suandants puncts:
Sco ulteriuras atgnadads da l’Evangeli tenor Gion sa laschan numnar:
Las differenzas tranter Gion ed ils sinoptichers han gia furnì a l’entschatta da l’istorgia dal cristianissem arguments als adversaris per metter en dumonda la vardaivladad dals evangelis (cf. p.ex. la scrittira ‹Contra Christianos› da Porphyrios). Ma er entaifer la baselgia e la discussiun exegetica furman las cuntradicziuns ina sfida permanenta ch’è sa mantegnida fin oz.
Resumond las perscrutaziuns fin il di dad oz, sa lascha trair la suandanta conclusiun: l’Evangeli tenor Gion na vul betg vegnir chapì sco cumplettaziun u correctura dals evangelis sinoptics, mabain surtut sco atgna ovra independenta.
Autur
thumb|160px|L’evangelist Gion (maletg da ca. 1260) Il titel ‹Evangeli tenor Gion› cumpara gia en ils pli vegls manuscrits (che dateschan da la fin dal segund tschientaner) e numna pia in tschert ‹Gion› sco autur. I na vegn però strusch a sa tractar tar il titel d’ina part originara da l’Evangeli, damai che quel fa allusiun cun la formulaziun ‹tenor› al gener dals evangelis e premetta l’existenza parallela da plirs evangelis en furma d’ina collecziun. Tar ils dus manuscrits ils pli vegls (P66 e P75) sa tracti lura er effectivamain da collecziuns; manuscrits originars che cuntegnessan be l’Evangeli tenor Gion n’èn betg enconuschents.
Il giuvnal preferì
En il text sez na numna l’Evangeli betg il num da l’autur. I vegn però fatg resortir repetidamain in giuvnal da Jesus sco quel «giuvnal che Jesus amava» (19,26 e 21,20–24 ). Da quel vegn er ditg en 19,25–27 ch’el saja stà preschent tar la crucificaziun; ed a medem temp vegn attribuì a las persunas ch’èn stadas directamain preschentas ina muntada particulara en funcziun da perditgas (19,35). A la fin da l’Evangeli (21,24) di il text explicitamain ch’i sa tractia tar quest giuvnal preferì da l’autur da l’Evangeli: «Quai è il giuvnal che dat perditga da questas chaussas e che las ha scrit e nus savain che sia perditga è vaira.»
L’apostel Gion
La tradiziun cristiana ha identifitgà il ‹giuvnal preferì senza num› sco apostel Gion. Dals trais giuvnals che stevan spezialmain datiers da Jesus – Petrus, Jacobus e Gion – è Jacobus numnadamain gia vegnì mazzà l’onn 44 (cf. Fatgs dals apostels 12,2), entant che Petrus vegn differenzià explicitamain dal giuvnal preferì (cf. Gion 13, 15s.; 21,20).
Questa tradiziun po er sa referir al fatg che l’autur n’aveva betg be bunas enconuschientschas dals temps da gigina, da las isanzas e dals usits dals gidieus, mabain ch’el relata er detagls davart la situaziun a Jerusalem (5,2) avant sia destrucziun l’onn 70 ch’han pudì vegnir cumprovads tras exchavaziuns archeologicas.
Er la tradiziun cristiana ch’è sa sviluppada sper e suenter la bibla raquinta da Gion sco autur dal quart evangeli. Ireneus da Lyon (120–202) è stà en sia giuventetgna in scolar da Polykarp da Smyrna (69–155), il qual saja stà da ses temp – uschia scriva Ireneus – in scolar da l’apostel Gion. Quel haja vivì fin en il temp da Trajan (98–117) ad Ephesus ed haja scrit là suenter Matteus, Marcus e Lucas in agen evangeli: «Sco davos ha Gion, il giuvnal dal Segner ch’è sa pusà vi da ses pèz, dà or l’evangeli dal temp ch’el sa trategneva ad Ephesus en l’Asia.»
Per quests motivs ha la tradiziun cristiana resguardà l’apostel Gion sco autur da l’Evangeli. Questa posiziun vegn fatga valair oz da blers auturs, surtut da tempra biblicistica ed evangelicala. Uschia sa laschass almain in dals quatter Evangelis manar enavos sin ina perditga directa da l’operar da Jesus e sia descripziun fiss da resguardar sco vaira autentica. Vegn anc vitiers che er las Brevs da Gion e la Palentada da Gion vegnan attribuidas al medem autur (il qual è pia preschent en il Nov Testament cun trais scrittiras che furman l’uschenumnà ‹Corpus Johanneum›).
Il presbit Gion
Tenor in’autra opiniun furma il presbit (‹patriarc›) Gion l’autur probabel dal ‹Corpus Johanneum›. Tenor ina perditga da l’uvestg Papias da Hierapolis (ca. 130 s.C.) è quel da differenziar sco ‹giuvnal dal Segner› cleramain da l’apostel Gion, il Zebede; quest ‹segund› u ‹auter› Gion saja menziunà explicitamain sco autur a l’entschatta da la segunda e da la terza brev da Gion. Resguardond il cuntegn, il linguatg ed il stil da las brevs èsi probabel che l’autur da las Brevs da Gion ha er scrit l’Evangeli tenor Gion. Il titel ὁ πρεσβύτερος (ho presbyteros) è tradì per quest’‹autra› persuna a moda pli segira ch’il num ‹Gion›.
Tenor questa teoria na fiss l’apostel Gion ni l’autur da l’Evangeli tenor Gion ni il ‹giuvnal preferì›. Cun raschun vegn rendì attent dals aderents da quest’interpretaziun dals fatgs che l’apostel Gion na vegn mai menziunà en l’Evangeli per num u sco autur e ‹giuvnal preferì›. Las scenas en las qualas cumpara il ‹giuvnal preferì› na correspundian er betg als raquints che resguardan l’apostel Gion sco ch’ellas èn cuntegnidas en ils sinoptichers. Ed ultra da quai excludian las caracteristicas linguisticas e stilisticas elevadas in pestgader da la Galilea sco autur.
Ins ha er gia fatg l’emprova d’identifitgar il presbit Gion sco autur da l’Evangeli cun al identifitgar cun la persuna che sa zuppa davos il num ‹Lazarus›, damai che lez vegn numnà en l’Evangeli quatter giadas quel che Jesus «amava» (11,3.5.11.36). Entaifer la perscrutaziun è quai però restà ina tesa da muntada secundara.
Redacziun e scola da Gion
L’onn 1820 ha Karl Gottlieb Bretschneider publitgà ses arguments cunter l’apostel Gion sco autur, quai ch’ha provocà ina dispita animada. L’exegesa actuala da tempra istoric-critica è da l’avis che constataziuns segiras areguard l’autur sajan ni pussaivlas a basa da l’Evangeli sez ni sa fundond sin l’istorgia dal cristianissem tempriv; i saja però pauc probabel che l’apostel Gion saja stà l’autur. Quai che pertutga la figura dal ‹giuven preferì› cumpara quella be en l’Evangeli sez, uschia che la dumonda schebain i sa tractia d’ina persuna istorica resta contestada.
L’Evangeli tenor Gion cuntegna vasts monologs da Jesus en ina lingua elavurada sco er reflexiuns teologicas cumplexas ed avanzadas. Pervi da quai sco er perquai che l’Evangeli divergescha en blers puncts da la tradiziun sinoptica vegnì savens snegà ch’i possia sa tractar da las descripziuns d’ina perditga oculara. Ultra da quai èn blers scienziads da l’avis ch’i na sa tractia betg be d’in autur, mabain d’almain in segund ch’haja agiuntà il chapitel 21 e pir lantschà uschia la tradiziun d’identifitgar il ‹giuvnal preferì› sco autur.
En quest connex vegn identifitgada mintgatant ina cuminanza u scola da Gion che sa basava sin in commember extraordinari, il qual steva bun tras sia vischinanza tar Jesus per l’autenticitad dal text. Ch’igl haja dà ina tala scola da Gion sa lascha supponer or da las davosas Brevs da Gion: quellas fan numnadamain diever d’ina terminologia sumeglianta a quella da l’Evangeli.
Cun il ‹giuvnal preferì› – uschia vegn interpretada la muntada da questa scola – vegnia tschentada en il text ina figura apostolica sper u schizunt sur l’autoritad da Petrus (13,23–28, 21,7.20–23) cun la finamira da fundar ina tradiziun alternativa. Quella na stettia betg en concurrenza cun il cumenzament da la baselgia structurada sut l’egida da Petrus (21,15–18), mabain cumpletteschia quella tras ina tradiziun main liada vi da persunas e lieus (numnadamain en furma da las dimensiuns da l’amur e dal spiert ch’èn caracteristicas per il cristianissem en la tradiziun da Gion).
Sa referind a questa autoritad saja il text vegnì tradì ed adattà entaifer la cuminanza da Gion. A favur d’ina tala perspectiva da gruppa pledan er las indicaziuns a la fin da l’Evangeli: «Nus savain che sia perditga è vaira» (21,24). Damai ch’il text sa preschenta en sia furma finala a moda fitg serrada e concisa, tant linguisticamain sco teologicamain, vegn quest process d’appropriaziun e confruntaziun cun il text per part er designà oz cun il term ‹relectura› (en il senn da leger da nov, releger u leger vinavant). Las elavuraziuns cumparan en questa glisch main sco concurrenza u correctura da models pli vegls, mabain sco process da reflexiun che resulta d’ina lectura communabla. Istoricamain sa laschassan en quest cas be fastizar las lingias da quest process da lectura, betg però las persunas che stattan davostiers u schizunt ils auturs.
Papirus 52
thumb|180px|L’Evangeli tenor Gion, papirus 75 da ca. la fin dal segund tschientaner La perditga en scrit la pli veglia ch’ins ha chattà fin oz per l’Evangeli tenor Gion e per il Nov Testament insumma è il fragment da papirus 52. Il document è vegnì acquistà il 1920 sin in martgà egipzian e deriva probablamain er da l’Egipta. El ha be ina grondezza da paucs centimeters quadrat e cuntegna sin la vart davant ils vers 31–33 e sin la vart davos fragments dals vers 37–38 dal 18avel chapitel. Il papirus vegn conservà en la John Rylands Library a Manchester. A basa da la scrittira ha l’editur C.H. Roberts datà il document sin ca. l’onn 125. Igl ha er dà perscrutaders ch’han datà il document pli baud, ca. vers l’onn 100, ma en general èn ins oz da l’avis ch’i saja ristgà da datar il document be a basa da la scrittira. Per ordinari partan ins oz d’in temp d’origin tranter 130 e 150; singulas vuschs èn da l’avis ch’el tutgia en la segunda mesadad dal 2. tschientaner. Saja sco ch’i veglia: per pudair datar l’Evangeli tenor Gion furma quest fragment en mintga cas il pli impurtant indizi exteriur. Resguardond il fatg ch’il text haja duvrà in temp per arrivar fin en l’Egipta, pon ins supponer ch’el derivia d’avant l’onn 130. Teorias davart ina redacziun tardiva da l’Evangeli en la segunda mesadad dal segund tschientaner – sco che pretendeva la Scola da Tübingen en il 19avel tschientaner – n’èn en quest cas betg fundadas.
Dataziun vers 90–100 s.C.
Ozendi dateschan surtut represchentants da la scola istoric-critica l’Evangeli tenor Gion sin la fin da l’emprim tschientaner, e quai per motivs che resultan dal cuntegn. Sco data la pli tempriva vegn per blers exegets en dumonda l’onn 80, damai ch’i resortia da l’Evangeli in’alienaziun creschenta envers il giudaissem sco ch’el vegniva intermedià en las sinagogas; sin l’exclusiun d’apostats correspundenta guardia il text gia enavos or d’ina perspectiva istorica. Tenor Udo Schnelle è er 11,48 d’interpretar uschia ch’il text guarda gia enavos sin la destrucziun dal Tempel da Jerusalem da l’onn 70.
Lieu d’origin
Tenor la perditga tempriva dad Ireneus da Lyon è l’Evangeli vegnì scrit ad Ephesus. Quest’indicaziun ha chattà fin oz blers aderents. I dat però er vuschs che la cuntradin cun renviar a las suandantas observaziuns en il text che laschan plitost sminar ina localisaziun en il spazi palestinais:
Da l’autra vart sa mussa tras l’entir Evangeli ina tenuta cuntraversa visavi ‹ils gidieus› – vul dir vers lur manaders –, quai che lascha percorscher che la cuminanza da Gion aveva tuttavia contacts tendids cun la cuminanza giudaica. Ina tala situaziun n’è strusch probabla per il temp da Jesus, ma correspunda tuttavia a la situaziun suenter l’onn 70: suenter ch’ils Romans han rebattì la sullevaziun dals gidieus e destruì il tempel èsi numnadamain vegnì entaifer il giudaissem ad ina reorganisaziun per esser pronts cunter smanatschas ed irritaziuns d’ordaifer. Ma ina situaziun da conflict sco ch’ella vegn descritta en l’Evangeli è stada pussaivla dapertut là nua ch’ina cuminanza cristiana è fruntada sin sinagogas – e quai vala gist er per Ephesus, nua ch’igl è cumprovà che cuminanzas cristianas e gidieuas existivan ina sper l’autra. La dumonda areguard il lieu d’origin da l’Evangeli na sa lascha pia betg respunder cun tutta segirtad.
‹Ils gidieus›
La relaziun da l’Evangeli tenor Gion tar ils gidieus resp. tar ils abitants da la Judea (Ιουδαίοι) è ordvart ambivalent. D’ina vart vegn Jesus descrit explicitamain sco gidieu (4,9) e constatà: «Il salit vegn dals gidieus» (4,22). Da l’autra vart vegnan descrittas situaziuns da conflict massivas tranter Jesus ed ‹ils gidieus› che fan l’impressiun d’ina ostilitad fundamentala. Quest spectrum da confruntaziun cun il giudaissem tanscha bundant pli lunsch che las descripziuns en ils ulteriurs evangelis (che descrivan be intginas debattas tranter Jesus e – surtut – ils farisers). Percunter inditgeschan tut ils quatter Evangelis unanimamain ch’ils manaders dals gidieus hajan extradì Jesus als Romans per al crucifitgar (18).
La descripziun critica dals ‹gidieus› en l’Evangeli tenor Gion ha savens stuì star bun en l’istorgia dal cristianissem per tenutas ed acziuns antisemiticas. Per quest intent èn ils aspects positivs en la descripziun vegnids supprimids ed ils negativs èn vegnids accentuads e malduvrads per condemnar a moda pauschala tut ils gidieus.
Il motiv per il conflict tranter Jesus ed ‹ils gidieus› vesa l’Evangeli tenor Gion surtut en la nunchapientscha gidieua per la dimensiun spirituala da Jesus, il qual intermediescha sco «pled da Dieu» (1,1) in access direct a Dieu. Questa tendenza sa mussa gia en la descripziun da l’inscunter nocturn tranter Jesus ed il fariser Nicodemus (3,1–21). Nicodemus vegn preschentà sco in represchentant dals manaders religius che sa refereschan a realitads e tradiziuns materialas e che na mussan nagina chapientscha per relaziuns spiertalas («Vus stuais nascher da nov» 3,7). Entant che Nicodemus è almain pront d’entrar sin in dialog e sa sviluppa la finala ad in aderent da Jesus (19,38–40), mainan autras debattas da Jesus cun ‹ils gidieus› – davart la sanctificaziun dal sabat (5,16–18) u l’origin genealogic dals gidieus (8,39–59) – a conflicts che mainan a l’emprova d’encrappar Jesus e che fineschan en sia extradiziun als Romans. Formulaziuns problematicas sco per exempel ch’ils adversaris gidieus da Jesus hajan «il diavel per bab» (8,44) èn naschidas or da talas situaziuns da conflict e na dastgan betg vegnir interpretadas sco parairis generals areguard il giudaissem.
Lingua tudestga
La lingua tudestga (tudestg: deutsch, deutsche Sprache) è la lingua uffiziala da la Germania, da l'Austria, dal Principadi da Liechtenstein ed è ina da las linguas uffizialas da la Svizra, dal Luxemburg, da la Belgia e dal Tirol dal Sid (Italia).
Il tudestg vegn discurrì da passa 100 milliuns persunas.
Divina Commedia
thumb|240px|Dante guarda vers la muntogna da la purificaziun (maletg dal 1530) La Commedia, pli tard er Divina Commedia, è la capodovra dal poet talian Dante Alighieri (1265–1321). Dante ha scrit quest’ovra durant ses onns d’exil; el l’ha probablamain cumenzà vers il 1307 e terminà pir curt avant sia mort il 1321. La ‹Divina Commedia› vala sco ovra poetica la pli impurtanta entaifer la litteratura taliana; a medem temp ha quest’ovra mess il crap da fundament per il talian sco lingua scritta. Ma er al nivel da la litteratura mundiala vegn la ‹Divina Commedia› considerada sco ina da las ovras las pli grondas ed impurtantas.
Politicamain è la genesa da l’ovra stada colliada cun il conflict da lunga durada tranter ils ghibellins ed ils guelfs (aderents da l’imperatur resp. dal papa) ch’ha dominà l’Italia dal temp medieval. Dante sez sa posiziunava da la vart dals guelfs sco ch’i resorta tranter auter er dal text da la ‹Divina Commedia›.
Ils trais reginavels da l’auter mund
200px|thumb|right|Ils circuls da l’enfiern illustrads da Botticelli Sa referind al gener da visiuns medievalas da l’auter mund descriva la ‹Divina Commedia› in viadi tras ils trais reginavels da l’auter mund; quai succeda or da la perspectiva d’in narratur che discurra al jau. Il viadi maina l’emprim tras l’enfiern (inferno). Quel vegn imaginà sco in immens dratguir sutterran che tanscha fin al punct central da la terra (che vegn imaginada sco culla, ma abitada be en la part settentriunala). L’enfiern è sutdividì en nov circuls; quels furman las regiuns d’arrest da quels ch’èn vegnids condemnads per lur putgads a la perdiziun perpetna. Alura suonda il purgiatieri (purgatorio) che vegn imaginà sco muntogna che sorta al pol dal sid da l’ocean. Quel maina tras set secturs da penetienza e vegn descendì da las olmas da quels ch’han anc pudì cuntanscher la remischun da lur putgads. Sisum la muntogna sa chatta il paradis terrester, il curtin dad Eden. Da quel munta il viandant la finala en il paradis celestial (paradiso) che cumpiglia nov sferas. Sur quellas sa chatta l’empireum, en il qual las olmas dals spendrads giaudan en fatscha da Dieu ils plaschairs da la beadientscha perpetna.
Ils guids tras l’auter mund
Sin ses viadi tras l’auter mund vegn il viagiatur manà da divers guids. En l’enfiern ed en il purgiatieri è quai il poet latin Vergil. A partir dal tschintgavel sectur da penetienza sin la muntogna da la purificaziun vegn anc vitiers il poet Statius; quel ha vivì dal temp da Cristus e duai anc esser – tenor ina legenda che Dante recepescha – sa convertì tard al cristianissem. Vergil sez è, sco pajaun dal temp precristian, exclus dal spendrament (per mancanza dal sacrament dal batten). Ma en consequenza da sia vita virtuusa e da sia rolla sco poet dal temp da l’imperi mundial e sco profet ch’aveva prevesì la vegnida da Cristus (en sia quarta ecloga) resta el preservà da las painas infernalas. Ensemen cun auters gists pajauns e da l’islam dastga el passentar il temp fin il giuvenessendi en il limbus che sa chatta davant l’enfiern sco tal. Be en sia rolla sco guid cun incumbensa divina po el bandunar temporarmain il limbus ed accumpagnar il visitader tras l’enfiern ed il territori da penetienza. Sco represchentant da la raschun natirala, la quala era almain dal temp da Vergil anc betg illuminada tras la palentada biblica, explitgescha el a Dante ils princips da sutdivisiun dals singuls circuls da paina e da penetienza en l’enfiern ed en il purgiatieri. Vergil n’accumpogna Dante però betg mo sco magister filosofic-etic ch’instruescha ed admonescha ses protegì, mabain er sco model litterar, numnadamain sco autur dal viadi en l’enfiern dad Aeneas (en il sisavel cudesch da l’‹Aeneis›).
La rolla da Vergil va a fin a la sava dal paradis terrester. Là vegn Dante beneventà da Matelda, ina figura feminina che na sa lascha betg definir istoricamain cun tutta segirezza. Quella al maina vinavant tar Beatrice, sia amanta trapassada, la quala era gia stada en il center da si’ovra giuvenila ‹Vita Nova›. L’emprim datti in revair festiv cun Beatrice che sgola giuadora en in nivel da flurs. Alura suonda ina pregia da penetienza da l’amanta davart anteriurs surpassaments da Dante. Per incumbensa da Beatrice lava Matelda Dante en il flum paradisic Lethe; quest bogn duaja stizzar la regurdientscha a sias nauschas ovras. Suenter ina visiun allegorica al pe da la planta da l’enconuschientscha suonda in segund bogn ritual, questa giada en il flum Eunoë, che duaja renovar la regurdientscha a las bunas ovras. La persuna da Matelda è colliada cun il paradis terrester, resta dentant senza ina fisionomia fitg clera; ins la po metter en relaziun cun l’Eva biblica, cun persunas mitologicas sco Proserpina ubain cun persunas contemporanas da Dante sco la marchesa Matilda da la Toscana.
thumb|200px|Dante e Beatrice (maletg dal 1889) Approfundà en la contemplaziun da si’amanta Beatrice vegn Dante manà ensemen cun quella en las sferas dal tschiel. Là explitgescha Beatrice sco manadra e magistra l’urden da l’univers, schlia ligns astronomics e problems teologics ed al guida vers las olmas da glisch dals sontgs. Sco gia la relaziun tar Vergil è er la relaziun tranter Dante e Beatrice segnà d’affecziun ed admiraziun; ultra da quai vegn Dante adina puspè surprais d’entusiassem e legria areguard la bellezza da l’urden divin che sa reflectescha en la cumparsa da si’amanta e surtut en ils egls da quella. La figura da Beatrice sumeglia la Donna filosofia or da l’ovra ‹Convivio› da Dante; ella tanscha però sur quella e sur la rolla etic-filosofica da Vergil ora e represchenta la teologia e la baselgia ed ha schizunt attributs ch’èn tipics per Cristus.
La funcziun da Beatrice va a fin en l’empireum che s’extenda sur las sferas dal tschiel. Là sa metta ella en retscha cun ils sontgs ch’èn ordinads sco ils fegls d’ina rosa. Ensemen cun la Rahel biblica sa chattà ella sin la terza plazza sutvart la mamma primara Eva als pes da la mamma da Dieu Maria. En in davos pled en furma d’oraziun prenda Dante cumià da si’amanta. Al lieu da Beatrice cumpara per l’episoda finala dal cudesch in um vegl respectabel, numnadamain son Bernard da Clairvaux. Sco autur da l’ovra ‹De consideratione› ha el eventualmain furmà ina da las funtaunas da Dante per sia teologica contemplativa. Concret vegn son Bernard però onurà en connex cun sia muntada per la veneraziun da Maria medievala. El preschenta a Dante la rosa dal tschiel dals sontgs e drizza en num da quel in’oraziun a Maria. Il paradiso finescha cun in’egliada da Dante en ils egls da Maria, la quala guarda da sia vart sco tut ils sontgs sin Dieu; animà da son Bernard auza Dante ils agens egls vers ina visiun imminenta da la trinitad.
Las persunas da la Commedia
En ils singuls secturs da l’auter mund entaupa il visitader in grond dumber da persunas istoricas e mitologicas, a l’exempel dals quals sa reflecta il chasti, la penetienza u la beadientscha tenor il princip da la retorsiun (contrappasso) areguard quai ch’els han vulì, cret u agì pli baud. Persunas enconuschentas e main enconuschentas da l’istorgia e mitologia antica, biblica e surtut dal temp medieval vegnan represchentadas sco individis cun lur agens desideris, regurdientschas u surpassaments; ultra da quai represchentan questas persunas il sistem etic e teologic che furma la basa dal sectur da l’auter mund correspundent. La preschentaziun da questas persunas succeda cun inschign narrativ e faschond diever da variaziuns multifaras. Per part vegnan ellas be menziunadas curtamain u enumeradas a moda tabellara; per part cumpiglia l’ovra però er scenas d’inscunter pli lungas, en las qualas las olmas dals morts converseschan cun Dante e ses manader. Ellas relatan regurdientschas da lur vita terrestra, surdattan al visitader messadis a persunas viventas u reveleschan profezias davart chaussas futuras.
Furma e titel da l’ovra
thumb|150px|Codex altonensis dal 14avel tschientaner Il titel ‹Commedia› renviescha bain al gener dramatic da la cumedia; quel n’è però betg da chapir en il senn classic-antic da la poetica. Dante al motivescha en ina brev a Cangrande tras la tematica, la lingua ed il stil da l’ovra: tematicamain duaja el caracterisar in’ovra che cumenza cun chaussas difficultusas (las sgarschurs da l’enfiern), ma che maina ad ina fin allegraivla (ils plaschairs dal paradis). Areguard la lingua duaja il titel tegnair quint dal fatg che l’ovra n’è betg scritta en latin, mabain en la lingua populara taliana, «en la quala er las femnas baterlan» (in qua et muliercule comunicant). Ed il stil è ‹cumediant› en quest senn che l’ovra n’è – tenor Dante – betg formulada a moda elevada, mabain scritta en in stil «luc e bass» (remissus est modus et humilis). En realitad reunescha la Commedia però tut ils registers stilistics da grobulan-obscen sur calm-didactic fin ad imnic-estatic.
L’agiunta al titel ‹Divina› na deriva betg da Dante. El titulescha bain la Commedia en il paradiso «sacrato poema»; sco agiunta al titel da l’ovra sa tracti però d’ina expressiun che Boccaccio ha creà posteriuramain per exprimer sia admiraziun envers l’inspiraziun surumana e la qualitad poetica da quest’ovra. A partir dal 16avel tschientaner è quest pled er vegnì agiuntà sco part fixa al titel da las ediziuns stampadas, entant che ediziuns criticas pli novas al eviteschan puspè sco agiunta posteriura.
Simbolica da cifras
La tripartiziun da l’ovra e dals reginavels da l’auter mund sco er il schema formal da las terzinas che sa cumponan da trais vers vegn per regla attribuì a la cifra trais sco simbol da la trinitad. La cifra dals 34, 33 e 33 chants (dals quals l’emprim vegn savens resguardà en ina posiziun speziala sco episoda cun caracter da prolog) sa lascha medemamain deducir da la cifra trais (3 × 33 chants), ma er als onns da vita da Jesus (33, tenor l’opiniun usitada durant il temp medieval).
Questa simbolica da cifras cuntinuescha er en la sutdivisiun da l’auter mund en singulas regiuns: ils nov circuls da l’enfiern (per part cun ulteriuras sutdivisiuns), ils set secturs da penetienza (ensemen cun l’antipurgatorio ed il curtin Eden medemamain nov) ed ils nov tschiels dal paradis (senza l’empireum). Als secturs da penetienza sa lascha plinavant attribuir il catalog dals set putgads mortals ed il laud da las beadientschas tenor il predi sin il culm; a las nov sferas dal tschiel correspundan ils trais giadas trais cors dals anghels.
Er tematicamain datti correspundenzas a l’intern da l’ovra. Incontestà entaifer la scienza è surtut il fatg che mintgamai il sisavel chant da mintga cantica tracta intenziunadamain in tema da l’istorgia politica. La successiun da quels (istorgia da Firenza, istorgia da l’Italia, istorgia dal Sontg Imperi roman) correspunda ad in princip che Dante applitgescha er en autra furma en la Commedia, numnadamain quel d’ina augmentaziun graduala.
Talas simmetrias e princips d’ordinaziun sa repetan er entaifer singuls chants u episodas; lur interpretaziun sco er la dumonda, schebain la structura dal dumber da vers sa refereschia a relaziuns numericas pli cumplexas u a calculaziuns matematicas da vart da Dante èn però temas che vegnan discutads entaifer la scienza a moda cuntraversa.
Origins da l’ovra
Dal temp che Dante ha scrit la Commedia sa trategneva el dapi il 1302 sco exilià da sia citad paterna Firenza en divers lieus da l’Italia dal Nord, surtut a Verona, Padua e Ravenna. El era dependent dal sustegn da benefacturs nobels, ma ins sa en general pauc davart sias circumstanzas da viver; sper sia lavur poetica sto Dante en mintga cas er avair gì la pussaivladad da s’approfundar en vasts studis preparatorics. Als eveniments politics da ses temp ha Dante prendì part vivamain er suenter si’exiliaziun. Uss però betg sco politicher activ, mabain en furma da brevs, scrittiras e poesias, cun las qualas el empruvava d’influenzar l’andament dals eveniments.
Quest engaschament sa reflectescha er en la Commedia sezza, però betg en furma da commentaris areguard la politica actuala, mabain – sco en tut las ovras da Dante – cun empruvar da descriver princips constitutivs per la convivenza umana en general. Per Dante ha quella da s’orientar al plan dal salit biblic ed a la raziunalitad filosofica.
Il cumenzament dal viadi en l’auter mund
160px|thumb|right|Dante en il guaud stgir Il narratur che discurra al jau raquinta da ses viadi tras ils trais reginavels dals morts. Quest viadi duaja avair cumenzà il venderdi sontg da l’onn 1300. Il protagonist Dante era sa pers en in guaud stgir, perquai ch’el era vegnì giu da la dretg via. Ussa sa stenta l’um da 35 onns da descender la muntogna da la virtid; ma el vegn chatschà da trais creatiras en ina val stgira: d’in panter (il simbol da la voluptad), d’in liun (il simbol da la luschezza) e d’ina luffa (sco simbol da l’engurdientscha). En questa val scuntra el il poet roman Vergil, dal qual el è in grond admiratur, ed al supplitgescha da gidar. En fatscha a la luffa che guarda cun nauscha egliada sin Dante respunda Vergil sco suonda: «Ti stos prender in’autra via [...], sche ti vuls mitschar da questa cuntrada selvadia.» Dante vegn sinaquai manà da Vergil tras l’enfiern e sin la muntogna da la purificaziun. Cun il viadi tras l’auter mund dad Aeneas ha Vergil furnì en l’‹Aeneis› il model litterar, al qual la Commedia referescha adina puspè. Damai che Vergil deriva dal temp precristian e n’è betg battegià, na po el betg entrar en il paradis, e quai malgrà sia integritad. Là vegn Dante perquai manà da si’amur da giuventetgna Beatrice ch’è morta baud e che vegn idealisada qua sco exempel da virtid. Ma er quella vegn pli tard substituida tras son Bernard da Clairvaux.
1. Inferno/l’enfiern
L’enfiern è in dratguir che regorda ad in amfiteater antic. Las stippas terrassas che mainan vers il center dal mund èn sa furmadas cun la crudada da Lucifer; tras quai è vegnida chatschada da l’autra vart dal mund la muntogna da la purificaziun or da la mar. Ils diesch ‹circuls› da l’enfiern (il sectur che sa chatta davant l’enfiern ed ils nov circuls) èn ils lieus, puntgs da vista, orizonts u caracters en e tras ils quals vegn realisada la puniziun e purificaziun dals putgants.
En la part superiura da l’enfiern suffreschan ils putgants per intempranza (2.–4. circul), en la part mesauna ils putgants per nauschezza (5.–7. circul) ed en ils dus circuls giufuns ils putgants per tradiment. L’aut grad da putgà ch’è collià cun il tradiment sa declera or dal destin da l’autur da la Commedia. L’emprim èn ils singuls chants congruents cun singuls circuls, alura cumparan circuls cun sutcirculs che cumpiglian ina part d’in chant, in entir chant u che vegnan er descrits sur plirs chants. Adina puspè fan surstar ils ferms maletgs che Dante dovra e che duevan vegnir recepids a moda multifara en la litteratura ed en l’art, ils simbols da pussanza ed ils prinzis da la baselgia ch’ins na spetgass betg d’entupar qua.
La sequenza da l’enfiern è a medem temp cudesch d’istorgia, avertiment sco er act da vendetga envers ils inimis da Dante, ma cundì adina puspè cun avis critics areguard la politica da l’atgna partida. Ils gests che domineschan la moda da raquintar furman tant la reflexiun da l’atgna situaziun miserabla sco er il fatg che Dante vegn pli tard a triumfar sur da ses adversaris. Ils morts en il purgiatieri speran che Dante possia derasar la vardad tranter ils vivents u admonir ils confamigliars da far instantamain oraziun per lur povras olmas.
La tortura e la paina perpetna en l’enfiern e lur furmas limitadas en il purgiatieri han lieu en num da la giustia divina. Il princip da la puniziun è quel dal contrappasso, vul dir d’attribuir a mintga putgant la cuntrapart da ses agens falliments: engurds che tatgavan vi da las chaussas stauschan en perpeten crappuns davant sai; violents ston chattar refugi da las frizzas dals centaurs en in current da sang buglient; flattaders sesan en la cloaca; divinaders portan lur fatscha si dies, orientada en perpeten vers il passà; ipocrits portan rassas da plum ch’èn doradas ordadora; persunas ch’han semnà discordia vegnan adina puspè manizzads da diavels; ils traditurs ch’han adina speculà sin ina vieuta andetga da l’istorgia giaschan uss schelentads en il lai da glatsch Cocytus che furma il circul il pli profund da l’enfiern.
Emprim enfin tschintgavel chant
Tenor il maletg dal mund da Dante è l’enfiern situà a l’intern da l’emisfera nord. El furma la sedia da Lucifer e consista da circuls che vegnan adina pli stretgs vers il center dal mund.
160px|thumb|right|Illustraziun da l’enfiern da ca. 1430 Davos la porta da l’enfiern giascha l’avantcurt da l’enfiern, il lieu per las olmas tievias ch’èn stadas ni bunas ni nauschas. Quellas giran enturn senza paus e vegnan mulestadas d’insects. A l’emprim flum, l’Acheron, sa rimnan las nauschas olmas che vegnan manadas da Charon a l’autra riva che maina vers l’enfiern. Charon refusa al poet il passagi, faschond allusiun a moda diffusa a ses destin perpeten. Co che Dante vegn la finala da traversar l’Acheron resta intschert.
Sa sveglià da l’autra vart da l’Acheron d’in profund svaniment, vegn encunter a Dante or da la profunditad dal dratguir da l’enfiern tut il plirim da l’umanitad. Accumpagnà da Vergil passa el en il ruaus da l’emprim circul da l’enfiern che vegn be disturbà da suspirs. Qua, en il limbus, sa chattan quels ch’èn daventads culpants senza culpa, vul dir ch’èn senza putgà, ma che n’appartegnan betg a la cretta cristiana (resp. che n’èn betg battegiads). Els vegnan sulettamain turmentads cun ina brama perpetna. Ins chatta qua uffants betg battegiads, ma er poets e pensaders da l’antica e dal mund pajaun. Sper ils poets antics sco Homer, filosofs sco Aristoteles, ils eroxs trojans e romans, ma er figuras medievalas sco Averroes, Avicenna u il sultan Saladin tutga er Vergil tar quels ch’han vivì sut dieus fallads, engianants. Suenter avair scuntrà en cumpagnia da Homer, Horaz, Ovid e Lukan ils eroxs antics, descendan Dante e Vergil vers il proxim circul.
Suenter l’emprim circul vegnan ils putgants retschavids da Minos, il derschader antic dal hades ch’è sfigurà qua ad in demuni. Davant quel ston els confessar tut lur putgads. L’enconuschider da tut ils putgads fixescha alura cun agid da sia cua en tge circul ch’il pertutgà ha da descender. Sco gia Charon sto er Minos l’emprim vegnir pacifitgà tras Dante. En il segund circul suffreschan quels ch’èn sa fatgs culpants da voluptad; els vegnan chatschads dal stemprà da l’enfiern. Là scuntra Dante Semiramis, Kleopatra, Dido, Achilles, Helena, Paris e divers chavaliers. En il tschintgavel chant scuntra Dante il pèr d’amur adulter Paolo e Francesca da Rimini ch’ha inspirà numerusas ovras da la musica e da l’art figurativ: betg satisfatg da ses consort e da sia lètg era Francesca sa surdada a Paolo, il frar pli giuven da quel; traplada cun ses amant era ella vegnida mazzada da ses um. Ord cumpassiun cun sia sort terrestra e perpetna va Dante en svaniment.
Sisavel enfin indeschavel chant
En il terz circul da l’enfiern scuntra Dante las olmas dals engurds. Quels giaschan per terra, exposts a la plievgia d’in fraid murdent e vegnan survegliads e mudregiads da Kerberos, il chaun da l’enfiern che simbolisescha qua l’engurdientscha. Ad ina da las olmas, il Florentin Ciacco, predi Dante eveniments futurs che vegnan a pertutgar Firenza.
En il quart circul da l’enfiern sa chattan ils sfarlattaders ed ils ranvers e vegnan survegliads da Plutos. Ils putgants han da rudlar chargias cun la forza da la spatla ch’els stauschan ina encunter l’autra. Il tschintgavel circul è la palì dals ravgiads. Colerichers sa cumbattan qua senza paus en las undas dal flum Styx, entant che ignorants e flegmatichers restan sfunsads per adina en las auas dal Styx. D’ina tur che sa chatta al flum vegn emess in signal da fieu a l’autra riva; sinaquai cumpara il bartgariel Phlegyas e maina ils dus poets da l’autra vart dal flum. En rom da l’inscunter cun il colericher Filipo Argenti renunzia Dante per l’emprima giada explicitamain al nausch.