cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Economia publica
Svilup istoric da la teoria da l’economia publica a l’exempel dal ‹maun invisibel›
Cun la renaschientscha da l’economia neoclassica en ils Stadis Unids suenter il 1930 – avant ha dominà là l’economia instituziunalistica (cumparegliabla cun la scola istorica) – èsi daventà impurtant da cumprovar che l’economia da martgà saja superiura a l’economia planisada sovietica. Be l’economia da martgà possia manar ad in equiliber general, en il qual nagin na po meglierar sia situaziun senza che quella dad auters sa pegiureschia. Quai ha gì per consequenza ch’ins ha bandunà la noeclassica britannica ch’era segnada da Marshall e che tractava be equilibers parzials, perquai che las tecnologias e las curvas da custs sa spostian en il decurs dal temp e ch’in equiliber general static che partia da datas constantas saja perquai pauc util.
Uss han ins rescuvert il maun invisibel da Smith sco protoversiun da la nova finamira: l’equiliber general. L’ovra ‹Economics› da Samuelson menziunescha il maun invisibel be ina giada; en las ediziuns 12 fin 15 vegn quel menziunà mintgamai almain 6 giadas e cità almain ina giada.
Quest’orientaziun americana da l’economia publica ha er manà a la rescuverta da l’ovra ‹Éléments d’économie politique pure› da Walras, cumparida il 1874, ma translatada en englais pir il 1854. Tenor Samuelson sa basa oz l’entira scienza d’economia publica moderna sin Walras.
Il messadi central dad Adam Smith n’ha segiramain betg furmà il maun invisibel micro-economic, mabain las emprimas lingias da ‹Wealth of Nations› che preschentan ina teoria da creschientscha macro-economica. La ritgezza da las naziuns furma l’apport da chapital che generescha ils bains dal proxim circul economic, pia output che daventa puspè input. Quest apport eterogen mesira Smith en unitads da lavur. Lavur ch’è be subjectivamain nizzaivla, ma che na daventa nagin input da la proxima perioda, sminuescha l’apport da chapital ed è lavur nunproductiva. In circul economic engrondì percunter approfundescha la spartiziun da la lavur e maina sur la concurrenza a pretschs pli bass. L’entrada reala pli auta augmenta la dumonda, quai ch’approfundescha puspè la spartiziun da la lavur ed uschia vinavant. Pretschs sbassants d’in output munta custs sbassants da l’input, sbassan pia l’entir nivel da pretschs ed augmentan tut las entradas realas. Quai vala però be per «lavur productiva», vul dir per lavur che daventa input.
Daventassan tut ils outputs puspè input, fiss garantida ina reproducziun libra da disturbis. Exista però lavur nunproductiva u vegn spargnà pervi da marschas u stgaffeschan bancas sur credits ina dumonda, a la quala manca il pendant en furma da products, sche pon fluctuaziuns da la dumonda effectiva disturbar il circul.
Lavur nunproductiva sminuescha la creschientscha. En la depressiun po ina dumonda creschenta suenter lavur nunproductiva però promover la dumonda suenter lavur productiva e trair a niz capacitads che na vegnan betg duvradas. Quest concept a curta vista ha Keynes sviluppà il 1936 en la crisa economica mundiala per gronda part independentamain da la teoria classica.
Entant che la micro-economia moderna sa basa sin la noziun d’in equiliber general e dal maun invisibel, è la macro-economia moderna colliada cun Keynes, il qual ha snegà in maun invisibel ed è da l’avis ch’in dischequiliber stabil saja pussaivel.
L’economia publica sco part da la scienza d’economia
thumb|220px|Interpresas da servetschs (telefonia mobila, segirezza d’IT) a Bratislava Entaifer la scienza d’economia contemporana furma l’economia publica in dals dus roms principals (sper la scienza d’economia da manaschi). La scienza d’economia publica s’occupa da las relaziuns e dals connexs tranter l’elavuraziun e repartiziun da bains e da facturs da producziun. En pli tracta ella l’agir da l’uman sut cundiziuns economicas, vul dir la dumonda co che l’agir da l’uman po vegnir motivà economicamain e tge agir che porscha il pli grond niz per il singuls. La scienza d’economia publica emprova pia d’eruir las reglas generalas tenor las qualas l’economia funcziunescha e tschertga recumandaziuns d’agir per la politica economica. Ultra da quai vegnan process economics examinads ord vista da la micro-economia (vul dir dal singul subject economic) e da la macro-economia (en rom da l’economia generala).
D’autras scienzas socialas sa differenziescha la scienza d’economia publica surtut tras ils suandants trais facturs:
Il fatg ch’i vegnan accentuadas consequentamain las egualitads resulta da la stretga colliaziun tranter la scienza d’economia publica e la teoria dals gieus. Quest’ultima cloma per gronda part suenter decisiuns raziunalas en il senn dal Homo oeconomicus e vegn perquai attribuida da tscherts auturs betg a la matematica, mabain a l’economia.
Resumond pudess ins pia dir: La micro-economia s’occupa surtut da singuls martgads, pia da martgads da bains specifics e lur analisa. La macro-economia percunter tracta ils singuls martgads a moda agregada – sco il martgà dals bains u il martgà da finanzas – ed analisescha ils connexs da l’economia generala che resultan da quai. Per pudair far quai sa basa la macro-economia sin las decisiuns singulas dals subjects economics, ils quals la micro-economia ha eruì.
Citad dal Vatican
Il Stadi da la Citad dal Vatican (talian Stato della Città del Vaticano, latin Status Civitatis Vaticanæ), era numnà Stadi vatican, Citad dal Vatican u simplamain Vatican, è il pli pitschen stadi dal mund ch’è renconuschì universalmain. El è situà a l’intern dal territori da la citad da Roma, ha ina surfatscha da 0,44 kilometers quadrats e stgars 1000 abitants, dals quals bundant la mesadad èn burgais vaticans.
Al territori dal Vatican appartegnan tranter auter il Dom da S. Peder, la Plazza da S. Peder, la Chapella sixtina sco er ils differents palazs e parcs situads a l’intern dal mir dal Vatican.
Politicamain furma il Vatican ina monarchia d’elecziun absoluta cun il papa sco schef da stadi. Quel vegn elegì dals cardinals per vita duranta e po be demissiunar or d’atgna voluntad. A nivel internaziunal vegn il stadi represchentà tras la sedia apostolica. Quella vala sco subject nunstatal dal dretg internaziunal, damai ch’ella na represchenta betg be ils interess dal Vatican, mabain da l’entira baselgia catolica.
Geografia
Il territori statal cumpiglia la Collina dal Vatican ch’è circumdada d’in mir e da la Plazza da S. Peder. Dals numerus edifizis che sa chattan en la Citad dal Vatican vegnan descrits qua ils pli impurtants:
Dom da S. Peder: L’emprima baselgia en quest lieu aveva Constantin il Grond laschà construir enturn il 324. Questa baselgia sepulcrala era vegnida erigida gist sur la fossa supponida da l’apostel Simon Peder, al qual ella era consecrada. La nova baselgia, sco ch’ella sa preschenta oz, è vegnida bajegiada ils onns 1506–1626. Da Bramante ch’ha fatg la planisaziun da basa fin a Bernini e Borromini ch’han fatg las lavurs finalas, han lavurà bundant in tozzel architects e sculpturs vi da quest’ovra monumentala, tranter auter er Raffael e Michelangelo. Il Dom da S. Peder po tschiffar 20 000 persunas; cun ina surfatscha surbajegiada da 15 160 m² furma ella in dals pli gronds edifizis sacrals dal mund.
Plazza da S. Peder: Ella è vegnida concepida da Bernini che vala sco in dals impurtants sculpturs ed architects da la renaschientscha. La Plazza ha ina ladezza da 240 m, è da furma ovala e cuntinuescha vers il Dom en furma da trapez. Quai reducescha in pau l’impressiun dominanta da la fatschada dal Dom e gida ad accentuar sia cupla. Entamez la Plazza sa chatta in obelisc d’origin egipzian. Quel era pli baud situà en il circus da Caligula e Nero che cumpigliava la vart sanestra da la Plazza e dal Dom dad oz. Tenor la ditga è s. Peder vegnì executà e sepulì en quest lieu. Per eriger l’obelisc en ses lieu odiern hai duvrà il 1586 900 lavurers e 75 chavals. En il pe da l’obelisc duai sa chattar tschendra da Caesar, en ses piz in toc da la crusch da Cristus.
Chapella sixtina: La Chapella sixtina è ina da pliras chapellas dal Palaz apostolic. Ella cumpiglia picturas muralas che tutgan tar las pli famusas da tut il mund, tranter auter da Michelangelo ‹Il giuvenessendi› sco maletg d’altar ed ils frescos sin il palantschieu sura (cun l’enconuschent retagl ‹La creaziun dad Adam›). En quest lieu vegn mintgamai tegnì il conclave, en rom dal qual ils cardinals elegian il nov papa. La Chapella è situada da vart dretga (en il nord) dal Dom da S. Peder ed è accessibla per turists en rom d’ina visita dals Museums dal Vatican.
Museums dal Vatican: Ils Museums dal Vatican cumpiglian la collecziun d’art papala. La collecziun che vala sco ina da las pli grondas ed impurtantas dal mund sa divida en las partiziuns antiquitads orientalas (Egipta ed Assiria), antica classica (art grec e roman), antiquitads etruscas ed italicas (l’Italia odierna avant il temp roman), art vegl cristian e medieval (terz fin 14avel tschientaner), art da la renaschientscha (15avel tschientaner) fin il 19avel tschientaner, art contemporan sco er ina partiziun etnologica.
miniatura|200px|A l’intern da la Chapella sixtina
Biblioteca dal Vatican: La ‹Bibliotheca Apostolica Vaticana› cumpiglia bundant dus milliuns cudeschs. Sper ovras stampadas dumbra la biblioteca radund 150 000 ovras manuscrittas. L’effectiv da la Biblioteca dal Vatican vala sco in dals pli custaivels dal mund.
Palaz apostolic: Il Palaz apostolic (er: Palaz papal, Palaz dal Vatican) è la residenza uffiziala dal papa. Sper ils appartaments papals cumpiglia el chapellas e biros da la curia sco er ina part dals Museums dal Vatican.
Curtins dal Vatican: Quels cuvran bundant la mesadad da las 44 ha dal territori statal. Els sa chattan en il vest dal Vatican e cumpiglian er plirs edifizis (claustras, palazs e.a.). Al public n’èn ils curtins per regla betg accessibels.
Sper las parts descrittas ed ils ulteriurs edifizis che sa chattan sin il territori dal Vatican, posseda la sedia apostolica differents bains extraterritorials (che na fan betg part dal territori statal dal Vatican). Igl èn quai il Castel Gandolfo, la basilica patriarcala Santa Maria Maggiore, la baselgia episcopala dal papa sco uvestg da Roma San Giovanni in Laterano sco er ulteriuras basilicas e palazs.
Il mir da la Citad dal Vatican na sa cuvra betg dal tuttafatg cun il territori statal dal Vatican. La halla d’audienza papala, il Palazzo del Sant’Uffizio, il Campo Santo Teutonico ed ina chapella tutgan bain tar la Citad dal Vatican, ma sa chattan sin territori dal stadi talian. Il cunfin dal stadi va permez la halla d’audienza: entant ch’il tron papal sa chatta sin territori dal Stadi dal Vatican, guardan ils visitaders da l’audienza tiers nà da l’exteriur talian.
Dapi il 1984 è l’entir territori da la Citad dal Vatican renconuschì tras l’Unesco sco Patrimoni cultural mundial. Il Vatican furma uschia il sulet stadi dal mund, dal qual l’entir territori è protegì tras l’Unesco.
Populaziun
Da las 993 persunas che vivevan il 2011 en il Vatican, possedevan 572 il certificat da naziunalitad dal Vatican. Questa naziunalitad vegn adina mo surdada temporarmain ed en colliaziun cun ina funcziun. Ella na remplazza mai in’autra naziunalitad. Er dunnas ed uffants dals burgais dal Vatican pon retschaiver la naziunalitad vaticana.
En il Vatican vivan il papa cun ses cardinals, prelats, gardists svizzers e commembers dal corp da schandarmaria. Dals radund 3000 emploiads viva be la pitschna part en il Vatican sez. La gronda part dals emploiads sa lascha attribuir ad ina da las suandantas tschintg gruppas: persunal da chasa (persunal da cuschina e da nettegiar, chombrers e.a.), spirituals (che surpiglian ina gronda part da las lavurs administrativas e d’istorgia d’art), segirezza (guardia svizra, schandarmaria e persunal da surveglianza per museums e baselgias), medias (L’Osservatore Romano, Radio Vaticana e Centro Televisivo Vaticano), persunal d’instrucziun (a las universitads e professuras dal Vatican). Tut ils emploiads èn obligads ad absoluta discreziun. Tgi che vul lavurar per la curia, sto l’emprim engirar cun il maun sin la Bibla da taschair.
En il Vatican na datti nagin possess funsil; las abitaziuns vegnan consegnadas als burgais per la durada da lur uffizi. Las pajas èn ordvart modestas e tanschan da 1300 euros fin al cardinal che gudogna bundant il dubel da quai. Persuenter na dovran ils burgais a pajar ni per l’electricitad ni per il telefon. Ed ils tschains da locaziun muntan be a radund quatter procent da las entradas. Il papa sez na retira nagina paja.
Istorgia
Fin en il 14avel tschientaner na furmava betg il Vatican il sez uffizial dals papas, mabain il Palaz dal Lateran. Il term ‹Vatican› designava da quel temp be la collina situada al lieu dal stadi odiern (mons vaticanus). En l’antica sa chattava là il circus da l’imperatur Nero, en il qual numerus cristians e gidieus duain esser vegnids marterisads ed executads. En il nord dal circus era situà in pitschen santeri; qua duai er s. Peder esser vegnì sepulì. Gia curt suenter il martiri era vegnì erigì en quest lieu in pitschen monument. En il quart tschientaner ha l’imperatur Constantin alura laschà construir sur la fossa ina gronda baselgia sepulcrala – l’emprima baselgia da S. Peder. Il Vatican è uschia daventà il lieu da pelegrinadi central per la veneraziun da l’apostel ed emprim uvestg da Roma. En il decurs dals proxims tschientaners han ins erigì sin la collina ulteriurs edifizis da pelegrinadi. En la mesadad dal 9avel tschientaner ha Leo IV laschà circumdar l’entir lieu da pelegrinadi cun grondas fortificaziuns (l’uschenumnada citad da Leo).
En il decurs da l’antica tardiva èsi reussì a l’uvestg da Roma da far valair sia predominanza entaifer il cristianissem. Il pli tard a partir da Gregori il Grond (enturn 600) vegn quel numnà ‹papa›. Suenter il declin da l’Imperi roman han ils papas pretendì la pussanza sur il territori enturn Roma. Els sa referivan a la Donaziun da Constantin, tenor la quala l’imperatur haja surdà enturn il 315/317 al papa la pussanza en l’Italia suenter avair transferì sia sedia a Constantinopel. En il 15avel tschientaner è questa donaziun vegnida scuvrida sco sfalsificaziun. L’onn 751 ha la Donaziun da Pippin garantì definitivamain quest territori statal. Gia dapi in temp avevan ils papas refusà da renconuscher la pussanza suprema da l’imperatur bizantin. Per il mument residiavan ils papas vinavant en il Palaz dal Lateran; la basilica dal Lateran furma fin oz la catedrala dal papa sco uvestg da Roma e sa chatta pia ordaifer il Vatican.
miniatura|200px|La Pietà da Michelangelo en il Dom da S. Peder
Il Vatican sez è daventà pir vers la fin dal 14avel tschientaner la sedia residenziala dal papa. Suenter il return da l’exil ad Avignon (1377) e la fin dal schisma (1417) dueva l’unitad da la baselgia restabilida s’exprimer en novs gronds projects da construcziun. La collina dal Vatican, situada davant las portas da Roma, s’imponiva pervi da la fossa da l’‹emprim papa› e furniva avunda spazi betg surbajegià. Surtut Nicolaus V ha sviluppà vers la mesadad dal 15avel tschientaner immens plans da construcziun ch’èn dentant vegnids realisads be per part. Pass per pass èn suandads ils proxims tschientaners baselgias, chapellas, edifizis d’administraziun, fortezzas, residenzas ed auters edifizis – sco part d’ina planisaziun cumplessiva u er be tenor criteris pragmatics. Il 1506 han cumenzà las lavurs vi dal Dom da S. Peder. Il 1589 ha Sixtus V dà l’incumbensa d’eriger il Palaz apostolic che cumpiglia fin oz l’abitaziun dal papa e che dat suttetg ad impurtants organs administrativs. L’onn 1626 ha il Dom da S. Peder pudì vegnir consecrà; las lavurs finalas han cuzzà fin il 1650. Silsuenter ha la Plazza da S. Peder survegnì sia furma odierna.
Cun il cumenzament da la grond’activitad da construcziun en il Vatican ha er il stadi pontifical cuntanschì si’extensiun maximala (sut papa Julius II 1503–1513). Abstrahà da pitschnas interrupziuns en il 16avel tschientaner e durant las Guerras da coaliziun (1796–1814) tanscheva il stadi pontifical sur l’entira Italia Centrala dad oz (da Roma fin Bologna) e cumpigliava las regiuns Latium, Marche, Umbria e Romagna.
Dretg
La lescha fundamentala vertenta dal Vatican è entrada en vigur il 2001 sut papa Gion Paul II. Ella ha remplazzà la lescha dal 1929 che papa Pius XI aveva relaschà a basa dal Tractat dal Lateran. La lescha fundamentala unescha legislativa, executiva e giudicativa en ils mauns dal papa sco suveran dal Stadi dal Vatican. La politica exteriura vegn delegada al secretariat dal stadi da la curia; legislativa ed executiva vegnan exequidas en num dal papa tras ina cumissiuns da cardinals. Ils artitgels davart la giudicativa cumpiglian er in dretg da revisiun.
Politica
Il papa è ex officio schef da stadi. Damai che sia pussanza cumpiglia l’entira cumpetenza legislativa, executiva e giudicativa, furma il Vatican la davosa monarchia absoluta en l’Europa. Dapi il 1984 vegnan las fatschentas dal stadi exequidas d’in gremi da cardinals che furma il secretariat dal stadi.
Il Stadi dal Vatican na tgira naginas relaziuns diplomaticas cun auters stadis. Questa domena surlascha el a la sedia apostolica. Il Vatican è oramai nagin commember da las Naziuns unidas (entant che la sedia apostolica posseda il status d’observatur permanent). Il Vatican n’ha betg segnà la Convenziun europeica dals dretgs umans e na po perquai betg daventar commember dal Cussegl da l’Europa.
Durant la sedisvacanza – pia il temp tranter la mort u la renunzia d’uffizi dal papa e l’elecziun da ses successur – è tut la pussanza statala en ils mauns dal collegi dals cardinals. En cas urgents po quest gremi exequir funcziuns d’uffizi e relaschar decrets. Quels perdan dentant lur vigur uschespert ch’il nov papa è elegì.
Segirezza
miniatura|200px|Guardia svizra papala
Hinduissem
thumb|260px|Preparativas per la festa Rath Yatra a Puri (2007) thumb|160px|Il segn om (en la scrittira devangari); questa silba è sontga per ils hindus Il hinduissem è cun radund ina milliarda cartents u ca. 15 % da la populaziun mundiala la terz gronda religiun dal mund (suenter il cristianissem cun ca. 31 % e l’islam cun ca. 23 %). L’origin da la religiun è da chattar en l’India. Ils aderents dal hinduissem vegnan numnads hindus. La gronda part dals cartents è da l’avis che la vita e la mort furmian in ciclus che sa repeta permanentamain (samsara) e crain en la reincarnaziun.
Citad dal Vatican
Segirezza
La guardia svizra ch’exista dapi il 1506 furma la pli veglia e la pli pitschna armada dal mund. Per garantir la segirezza interna datti plinavant in’atgna polizia, il Corpo della Gendarmeria. La segirezza externa è reglada en ina cunvegna bilaterala e vegn garantida tras l’Italia. Er la segirezza publica sin la Plazza da S. Peder vegn exequida tras la polizia taliana.
Hinduissem
Effectivamain sa tracti tar il hinduissem da pliras religiuns. Quellas sa cuvran ed influenzeschan per part ina l’autra en furma da tradiziuns communablas; ma areguard las scrittiras sontgas, ils rituals, la cumposiziun dal mund dals dieus ed en dumondas dogmaticas sa differenzieschan ellas tuttavia ina da l’autra.
Derasaziun
thumb|240px|Derasaziun dal hinduissem En tut il mund datti radund ina milliarda hindus (situaziun dal 2010); da quels vivan radund 92 % en l’India, nua ch’els furman cun radund 80 % la maioritad da la populaziun. Il medem vala per il Nepal (81 %) e Bali (90 %, Indonesia en tut 1,8 %). Pajais cun ina relativamain auta cumpart da hindus furman plinavant Mauritius (49 %), Fiji (30 %), Gujana (30 %), Bhutan (25 %), Sri Lanka (13 %), Bangladesch (9–12 %) e Malaisia (7 %). Ils radund trais milliuns hindus a Sri Lanka èn pli u main tuts Tamils. En il Pakistan èsi vegnì suenter la spartiziun da l’India l’onn 1947 tar in stgomi da la populaziun, en rom dal qual praticamain tut ils hindus èn fugids en l’India. Oz munta lur cumpart en il Pakistan a radund 1,5 %.
Sin il Subcontinent Indic è il hinduissem sa mess tras en il prim millenni s.C. cunter il budissem ed è daventà en il 12avel tschientaner la religiun dominanta. A Nepal è il hinduissem vegnì promovì a partir dal 14avel tschientaner ed ha furmà fin la fin da la monarchia la religiun da la famiglia roiala.
Citad dal Vatican
Economia
Las entradas principalas dal Vatican vegnan generadas tras ils tschains da las numerusas immobiglias che sa chattan en ed ordaifer il Vatican sco er tras ils affars (da souvenirs e.a.) che sa chattan sin il territori dal Vatican. Plinavant obtegna il Vatican mintg’onn donaziuns en l’autezza da radund 85 milliuns euros.
Hinduissem
Derasaziun
Ordaifer il Subcontinent Indic è il hinduissem sa derasà en pliras fasas. Dal prim fin il 6avel tschientaner è la religiun avanzada per lung las vias da commerzi en l’Asia dal Sidost, surtut a Burma, Cambodscha, en l’Indonesia e sin la Peninsla Malaica. Dal temp dal domini britannic en l’India è in grond dumber dad Inds arrivà sco forzas da lavur u commerziants en autras parts dal reginavel colonial britannic. La communitad hinduistica en la Gronda Britannia è surtut sa furmada tras l’immigraziun suenter il 1945.
Citad dal Vatican
Economia
Las taglias da baselgia na fan explicitamain betg part da la bilantscha dal stadi. Quellas van directamain a las diocesas e claustras en tut il mund. Ina part vegn dentant dada vinavant da las baselgias naziunalas al Vatican per las lavurs surordinadas che la sedia papala exequescha a favur da la baselgia mundiala.
Hinduissem
Derasaziun
En il decurs dals ultims decennis è s’augmentada l’immigraziun da lavurers esters indics en ils stadis arabs al Golf da la Persia ed en ils Stadis Unids. Blers commerziants indics ch’èn vegnids stgatschads il 1972 da l’Uganda èn sa chasads en il Canada u en la Gronda Britannia. Dapi il 1873 èn uschenumnads hindustans arrivads sco lavurers da contract a Surinam. Suenter l’independenza da Surinam l’onn 1975 èn blers hindus surinamais ids – per tema da discriminaziun politica – a star en ils Pajais Bass.
Er la maioritad dals hindus che vivan en l’Europa Centrala furman fugitivs, surtut Tamils ch’èn vegnids en l’Europa pervi da la guerra civila a Sri Lanka. Ils pli gronds tempels hinduistics en l’Europa sa chattan a Londra ed en la citad Hamm en Germania (Rain dal Nord-Vestfalia).
Istorgia da la noziun
thumb|200px|L’Indus dal qual deriva il term ‹hindu› Il hinduissem na furma nagina religiun unitara. Indologs e scienziads da las religiuns dovran savens ils terms ‹tradiziuns hinduisticas› u ‹religiuns hinduisticas›. Il term ‹hinduissem› cumpiglia in cumplex da tradiziuns religiusas e da fenomens da la societad ch’èn per part sa sviluppads sut cundiziuns socio-economicas, istoricas e geograficas fitg differentas.
Citad dal Vatican
Economia
Cumbain ch’il Vatican n’è betg commember da l’Uniun europeica, è l’euro definì tras contracts bilaterals sco med da pajament uffizial. La vendita da munaidas e da marcas postalas dal Vatican furma in’ulteriura entrada statala da muntada.
Hinduissem
Istorgia da la noziun
Il term ‹hindu› deriva dal persian e designescha en il singular il flum Indus (il qual sa numna en sanscrit ‹Sindhu›). Sco designaziun geografica cumpara il pled gia en inscripziuns vegl persianas dals Achamenids. Cur ch’ils Grecs sut Alexander il Grond èn penetrads l’onn 326 a.C. en il Subcontinent Indic, han els numnà il flum ‹Indos› ed ils abitants dal pajais ‹Indoi›; da qua deriva la designaziun ‹Ind›.
Dal temp ch’ils muslims èn avanzads a partir da 711/712 s.C. en il Sindh, èn la populaziun indigena ed il pajais vegnids numnads ‹Al Hind›. Quai aveva er motivs economics, damai che persunas betg muslimas avevan da pajar ina taglia supplementara, l’uschenumnada taglia persunala. Uschia èn sa sviluppadas a partir dal 8avel tschientaner en la part occidentala da l’India duas categorias da taglia: ils muslims ed ils hindus. Questa denominaziun che deriva da l’administraziun da taglia è vegnida manada vinavant da tut las dinastias da regents ch’èn suandadas, il davos dals Englais ch’han surpiglià las structuras da l’administraziun dals moguls. Sco facit pon ins dir che l’identitad dals hindus sa constituescha surtut en lur caracterisaziun sco betg muslims envers lur regents da cretta islamica.
Citad dal Vatican
Traffic
Dapi il 1933 posseda il Vatican in’atgna staziun dal tren e binaris d’ina lunghezza da radund 200 meters. La viafier vegn duvrada per il transport da rauba; persunas vegnan be transportadas a chaschun d’occurrenzas spezialas u da viadis papals.
Hinduissem
Istorgia da la noziun
Dal temp colonial englais è naschida la differenziaziun artifiziala tranter ‹Inds› en il senn secular e ‹hindus› en il senn religius. Da qua deriva er il term ‹hinduissem› sco noziun collectiva per religiuns indas. A l’entschatta n’han ins betg realisà ch’i sa tractava da pliras religiuns cun ideas fitg differentas, damai ch’ils aderents da questas religiuns vivevan in sper l’auter a moda dal tuttafatg natirala e paschaivla.
Entaifer il hinduissem existan direcziuns monoteisticas, dualisticas e politeisticas e las divinitads èn da caracter persunal u nunpersunal. Las religiuns hinduisticas disponan ni d’ina confessiun da cretta communabla ni d’in’instituziun centrala ch’avess autoritad per tut ils hindus. Be singulas direcziuns sa laschan manar enavos sin in fundatur concret. La filosofia inda ha chattà fitg differenta expressiun entaifer las singulas direcziuns ed er las ideas areguard la vita, la mort ed il salvament (moksha) na correspundan betg ina cun l’autra. Ils sacerdots pon derivar tant dal brahmanissem sco er da castas pli bassas; per part sa tracti tar els er d’uschenumnads nuntutgabels. Per la cretta persunala èn savens magisters religius (gurus) da muntada speziala. Malgrà tut las differenzas pon hindus da las differentas direcziuns pli u main celebrar ed urar communablamain. ‹Unitad en la pluralitad› è ina moda da dir che vegn savens duvrada en connex cun il hinduissem odiern.
Citad dal Vatican
Traffic
Meds da traffic public a curta distanza na curseschan nagins en il Vatican. Percunter sa chattan differentas fermadas da la metro e dal bus da Roma en vischinanza dal Vatican. Sin il territori statal sa chatta en pli in heliport che garantescha l’accessibladad dal stadi or da l’aria.
Hinduissem
Istorgia da la noziun
thumb|200px|Il primminister da l’India Narendra Modi renda onur a Vinayak D. Savarkar (2014) Per pudair schliar ils conflicts religius – surtut tranter hindus e muslims – aveva Mahatma Gandhi propagà in model da stadi secular. Sco cuntramoviment a quel mussa il naziunalissem hinduistic tendenzas d’ideologisar il term, surtut per sa cunfinar dals muslims. Las ragischs ideologicas da quest ‹hinduissem politisà› èn da chattar en il moviment neohinduistic dal temp dal cumbat per l’independenza. Quel è vegnì collià cun il term ‹hindutva›, l’adattaziun indica da la noziun ‹hinduissem›. In dals impurtants ideologs dal moviment da hindutva è stà Vinayak Damodar Savarkar, in cumbattant per la libertad radical ch’era vegnì mess a ferm il 1910 dals Brits. La finamira dal moviment è da (puspè) stgaffir ina suletta naziun hinduistica. Per quest intent ha Savarkar recurrì ad in passà construì che cumpigliava tut ils hindus.
L’artitgel 25 da la constituziun da l’India tracta la libertad da cretta ed ils dretgs dal stadi che defineschan ils terms da quella. En il paragraf 2b vegn precisà ch’il hinduissem cumpiglia er il jainissem, il budissem ed il sikhissem. Cun quai tegna la constituziun tuttavia quint da la pretensiun da Savarkar da subsummar sut il term ‹hindutva› tut las religiuns e concepziuns dal mund che sajan naschidas sin terren indic e che resguardan l’India sco lur Terra sontga. Dal temp dal cumbat per l’independenza intendeva questa vastadad dal term da cuntanscher – en rom da la repartiziun da la pussanza tranter hindus e muslims – ina maioritad da hindus uschè gronda sco pussaivel. Cunter questas tentativas da vegnir instrumentalisads sco ‹hindus› èn ils sikhs sa dustads cun success davant il tribunal constiziunal.
Er a chaschun da la segunda conferenza hinduistica mundiala l’onn 1979 n’èsi betg reussì als represchentants da las differentas gruppaziuns, castas e direcziuns religiusas da chattar ina definiziun communabla. Almain han ins pudì sa cunvegnir ad in codex da sis puncts per tut ils hindus: ‹Hindu› dastga numnar sasez tgi che fa las oraziuns (suryapranama e prarthana), legia il Bhagavad Gita, venerescha ina divinitad persunala tenor giavisch (murti), dovra la sontga silba om e cultivescha la sontga erva tulsi (ina sort basilic indic). Ma questa definiziun resta pauc profunda ed ha ultra da quai, pervi da l’erva tulsi, in colorit vishnuitic.
Religiuns prevedicas (fin ca. 1750 a.C.)
thumb|160px|Bul dal terz millenni a.C. che sa lascha evtl. interpretar sco Proto-Shiva Davart la vita religiusa dals colonisaturs dal temp da crap n’è strusch enconuschent insatge. Probablamain vegnivan veneradas divinitads ch’eran colliadas cun l’aspect maternal e plantas. Las culturas da quel temp eran segnadas da la chatscha ed a partir da ca. 3000 a.C. er da l’agricultura.
La cultura da l’Indus dal temp da bronz (ca. 2500–1500 a.C.) è sa sviluppada per lung da l’Indus en il nordvest dal Subcontinent Indic. Là han existì citads che dumbravan fin a 40 000 abitants, sistems da sauar e raits da vias en furma rectangulara. Las chasas e las turs vegnivan fabritgadas da quadrels brischads.
Sco emprim ha John Marshall, il qual ha exchavà Mohenjo-Daro e Harappa, empruvà d’explitgar la religiun da l’Indus. El è vegnì a la conclusiun che blers elements dal hinduissem da pli tard sajan gia da chattar en la religiun da l’Indus. El numna surtut trais aspects centrals:
L’interpretaziun dal ‹grond dieu masculin› è però contestada. Er l’identificaziun da represchentaziuns da dunnas (ch’èn eventualmain en speranza) u da figuras da ton femininas sco divinitads maternalas resta speculativa. Ins po supponer che la religiusadad vegniva dominada da l’animissem, il cult da demunis, rituals da fritgaivladad, la veneraziun da las forzas da la natira e da divinitads maternalas; la cumpart da quests elements è però vegnida cuverta pli tard da las religiuns hinduisticas e sa lascha perquai eruir be a moda indirecta.
Fasa vedica tempriva (1750–1200 a.C.)
thumb|190px|Rigveda en sanscrit (19avel tschientaner) A partir dal segund millenni a.C. èn penetradas diversas gruppas da nomads indoiranics da l’Asia Centrala u dal Proxim Orient en la part settentriunala dal Punjab. Cumbain che la tesa da l’immigraziun vegn per part messa en dumonda, na sa lascha betg survesair – per motivs linguistics ed archeologics – ch’ina nova cultura è sa derasada a partir da ca. 1750 a.C. nà dal nordvest. Pervi da ses texts vegn quella numnada ‹vedica›. Tge midadas istoric-culturalas ch’èn però propi stadas colliadas cun quests ‹invasurs› è grev da dir. La religiun vedica furma ina da las emprimas funtaunas dal hinduissem. Areguard lur cuntegn n’èn las Vedas bain betg da grond’impurtanza entaifer il hinduissem odiern; ma ellas valan sco sinonim per vardads absolutas e nunattatgablas.
‹Arians› era in’autodenominaziun dals immigrants; quest term deriva dal vedic árya e signifitga ‹ospitaivel›. Probablamain na designava il term betg be in cunfin da razza, mabain surtut in cultural e linguistic; el furmava in confess envers tschertas normas moralas (sco l’observaziun da contracts, ospitaivladad e vardaivladad) e l’urden etablì dals dieus. L’ulteriur avanzament en il nordvest da l’India e la midada da la vita nomada a la vita sedentara ha gì lieu en pliras fasas.
La savida davart quest temp sa basa surtut sin ils cudeschs I fin IX dal Rigveda e sin funtaunas vegl iranaisas; ils Aryas sezs han numnadamain laschà enavos surprendentamain pauc per l’archeologia. Ils texts èn l’emprim vegnids tradids oralmain. Entaifer lur vita nomada u seminomada giugava la memoria culturala ina rolla centrala. Quella cumpigliava legendas d’eroxs, la mitologia e chanzuns spiritualas.
Il maletg dal mund politeistic da quel temp mussa parallelas evidentas tar ils vegls Iranais e Grecs. Il bab dals dieus celestials furmava il tschiel Dyaus Pita (cf. Zeus Pater / Jupiter) e la mamma la terra Aditi. Lur uffants numnavan ils Arians Aditas (figls da l’Aditi) u Devas (ils celestials). La pli impurtanta lezia per ils umans era da rinforzar ils dieus tras unfrendas da spaisas, sinaquai che quels possian proteger l’urden cosmic e moral. La pratica d’unfrir è restada fin oz in’atgnadad culturala da l’India. En quella ha er la communicaziun verbala e rituala tranter l’uman e la divinitad ses origin. Il servetsch d’unfrenda aveva lieu sut tschiel avert u en simplas chamonas d’unfrir. In’impurtanta rolla giugava er la preparaziun da la bavronda d’extasa Soma.
Heinrich von Stietencron suppona ch’ins haja cumenzà ca. a partir dal 10avel tschientaner a.C. a rimnar las differentas tradiziuns. Igl èn l’emprim resultadas trais collecziuns da savida vedica (Veda = savida), il Rigveda, il Samaveda ed il Yajurveda, ils quals furman la ‹savida tripla› (trayi vidya). Pli tard è l’Atharvaveda vegnì renconuschì sco quart Veda.
Fasa vedica mesauna (1200–850 a.C.)
La fasa vedica mesauna è surtut documentada en Rigveda X, en ils Mantras dal Yajurveda ed en ils Brahmanas pli vegls. Da quel temp èn ils Arians gia avanzads fin en la part superiura da la Val dal Ganges. I sa laschan enconuscher emprimas furmas statalas cun manaders seculars e sacerdots concurrents che domineschan il pievel cumin. Las unfrendas religiusas èn daventadas adina pli impurtantas. En la fasa vedica tempriva vegnivan ils dieus surmanads tras l’oraziun u l’unfrenda; uss però sfurzavan ils sacerdots ils dieus d’obedir a las leschas a las qualas èn suttamessas las unfrendas e l’urden dal mund. Tras lur savida davart l’art d’unfrir han ils sacerdots cuntanschì ina pussanza sco anc mai. Els numnavan sasezs brahmans e sa decleravan sco persunificaziun dal brahman.
Fasa vedica tardiva (850–500 a.C.)
Sco cumpart dal Veda èn vegnidas vitiers las Brahmanas. Quellas furman commentaris, instrucziuns detagliadas areguard ils rituals sco er argumentaziuns teologicas ubain allusiuns speculativas tar mintga act d’unfrenda. A las Brahmanas suondan las Aranyakas (‹texts dal guaud›); quellas furman texts da rituals per ils brahmans ortodoxs ch’eran sa retratgs en la solitariadad dal guaud. Ellas duevan a medem temp fullar via a las Upanishadas. Tar quellas sa tracti d’interpretaziuns filosoficas ch’eran medemamain destinadas be per in circul da scolars restrenschì che ‹sesan da stretg› (upa-ni-shad), uschia che nagin auter n’als auda. A l’interpretaziun mitic-allegorica da l’unfrenda vegn attribuida entaifer ils circuls ascetics ina pli gronda muntada ch’a la realisaziun dal ritual sco tal. Sch’ins discurra oz en l’India da Veda, sche èn surtut manegiadas las Upanishadas che vegnan er consideradas sco la ‹fin dal Veda› (Vedanta). Alura suonda ina nova epoca entaifer l’istorgia da la religiun, la quala sa manifestescha surtut en dus novs elements centrals: en la ductrina da brahman ed atman ed en l’idea da la reincarnaziun.
Brahman represchenta il princip da la creaziun. I sa tracta da l’origin e da l’unitad ch’enserra tut e dal qual tut è resortì. Daspera designescha il term Atman l’esser individual, l’essenza indestruibla e perpetna dal spiert. Quella saja semper existenta, na sa midia mai e na saja mai spartida da la forza cosmica, dal brahman. La finamira da la vita è d’enconuscher l’unitad dad atman e brahman. Quai succeda sin la via da la meditaziun, dal yoga e da l’enconuschientscha existenziala. Ord vista da l’istorgia da la religiun ha gì lieu ina midada da sistem: al lieu dal politeissem sa preschenta qua in monissem. Ils dieus privads da la pussanza èn vegnids subordinads al brahman sco princip che dominescha tut.
Ulteriurs temas central da las Unpanishadas èn l’idea da la reincarnaziun (sanscrit: punarbhava = naschientscha cuntinuanta) sco er la ductrina da l’effect da l’agen agir (karma). L’atman, l’olma immortala, sa persunifitgescha puspè suenter la mort dal corp. Tenor la ductrina dal karma è la qualitad dal corp futur e da las experientschas vegnintas predestinà tras las ovras da pli baud. Sco pli impurtanta novaziun è uschia vegnì schlià il problem da la theodizee (‹giustia da dieu›): L’ingiustia en il mund na deriva betg d’in dieu malgist, mabain mintgin ha sez effectuà ses destin.
Sco cuntrast al pensar monistic èn er s’etablidas emprimas furmas d’in pensar monoteistic. Quai per stgaffir in’alternativa al Brahman ch’ha nagina furma (arūpa), naginas caracteristicas (nirguna) e che na sa lascha betg enconuscher (acintya) en la persuna d’in dieu cun caracteristicas (saguna). Linguisticamain è la persunificaziun da questa pussanza betg perceptibla succedida sulettamain cun spustar l’accent da l’emprima (bráhman) sin la segunda silba (brahmán) e tras la midada dal genus ch’è stà collià cun quai. Areguard il cuntegn è stà decisiv il giavisch d’avair in dieu creatur che disponiva d’ina schientscha cleramain denominabla e d’ina furma exteriura definida. Damai ch’il Veda na cuntegneva però nagut davart ina divinitad cun il num Brahmā, ha quel stuì vegnir identifitgà cun ina divinitad gia existenta e documentada en il Veda. A quest intent ha servì in dieu ch’era fin qua senza num cun il titel ‹signur da las creatiras› (Prajāpati), il qual è vegnì attribuì da qua davent a Brahmā. Ulteriura legitimaziun ha la creaziun da la divinitad Brahmā survegnì tras l’associaziun cun l’imaginaziun gia existenta d’in embrio dad aur immortal (hiranyagarbha), il qual regia tant sur la vita sco er sur la mort e che po dar instrucziuns als auters dieus. En pli valeva questa divinitad sco creatur dal tschiel e da la terra. En il Rigveda cumpara quest dieu creatur persunifitgà surtut sut ils nums Prajāpati e Purusha; pli tard sut ils nums Bhagavān u Īshvara.
Refurmissem ascetic (500–200 a.C.)
thumb|160px|Buda sco ascet (figura dal segund/terz tschientaner) Dapi il 5avel tschientaner a.C., il temp dal svilup da las citads e da la roialitad ed aristocrazia citadina, han divers moviments tratg a niz il fatg che las religiuns d’unfrenda vedicas han pers in pau lur muntada. Bain han ils brahmans pudì mantegnair lur monopol areguard l’unfrenda sco via dal salid; ma surtut pervi dal commerzi han gì lieu midadas economicas e socialas ch’han pussibilità dapli individualissem. La critica envers ils rituals d’unfrenda tradiziunals è creschida. Moviments da refurma ascetics han tschertgà ina pussaivladad da mitschar dal circul perpeten da las naschientschas. Ins ha concepì furmas monasticas, en las qualas vegniva pratitgada ina vita pura, nunviolenta, senza basegns e segnada da meditaziun. Da sa distatgar dal mund valeva sco premissa per pudair liberar sasez.
Dus da quests moviments da muntgs han pudì sa far valair a lunga vista: il jainissem ed il budissem. Tar omadus sa tractavi da moviments da refurma ch’èn resortids da la classa da guerriers en la part orientala da la Val dal Ganges (Bihar), nua ch’ils prinzis eran per gronda part da derivanza betg arica. Da las ductrinas da las Upanishadas èn quellas da la renaschientscha e dal karma stadas las sulettas ch’ins ha surpiglià. Sur lung temp ha il budissem furmà da l’India fin en l’Asia Centrala la religiun ch’è vegnida favurisada (almain politicamain). Il brahmanissem ed il hinduissem popular han però existì vinavant.
Suenter che Alexander il Grond era penetrà l’onn 327 fin en la Val da l’Indus, han ils numerus reginavels da l’India dal Nord gì da renconuscher la supremazia greca u scitica. Igl èn sa furmadas culturas sincretisticas ed er l’abilitad generala da las religiuns hinduisticas da s’adattar e d’integrar influenzas religiusas estras vegn ad esser sa sviluppada da quel temp en il contact cun questas diversas culturas exteriuras.
Hinduissem preclassic (200 a.C.–300 s.C.)
Il hinduissem preclassic cumenza cun la fin dal Reginavel Maurya e tanscha fin l’entschatta dal Reginavel Gupta. En quest temp da vieuta èn blers elements da la religiun vedica ids a perder. Ch’igl è reussì da hinduisar autras religiuns senza far diever da meds guerrils, po vegnir considerà sco prestaziun istorica da l’India.
Il hinduissem tempriv na sa fundescha però betg mo sin l’acculturaziun u sin refurmas da moviment ascetics, mabain er sin la restauraziun. Eventualmain pervi da sperditas d’orientaziun religiusa èn ins revegnids a veglias tradiziuns ed ha cumenzà a rimnar l’ierta brahmanica. Da mantegnair l’atgnadad religiusa è er reussì grazia al sanscrit ch’ins ha fatg reviver a las curts.
Sacerdots brahmanics han declerà divinitads localas sco apparientschas dal dieu principal respectiv, als recepind uschia en il panteon hinduistic. Daspera han ils dieus vedics pers lur muntada, entant che novs dieus èn daventads impurtants, ils quals n’èn betg u strusch menziunads en il Veda, surtut Shiva e Vishnu, resp. lur apparientschas.
Culminaziun da l’epoca classica (300–650)
Il cumenzament dal Reginavel Gupta maina ad ina culminaziun dal hinduissem classic, la quala dueva pir ir a fin cun il Reginavel da Harsha.
Ils brahmans han gudagnà adina dapli pussanza e bainstanza, entant che shudras (commembers da la classa sociala inferiura) e dunnas èn vegnids svalitads. Igl è daventà isanza da maridar uffants, da brischar vaivas e da scumandar remaridaglias. Er il scumond da mazzar bovs è sa mess tras da quel temp. Sco expressiun dal sistem feudal èn vegnids erigids emprims tempels hinduistics, per exempel il tempel da Durga ad Aihole. Quels eran segnads da turs a piz sco centers cultics, en ils quals in dieu principal vegniva venerà en il sanctuari ed autras divinitads en las entgarnas, en ils ischs u en edifizis annexs pli pitschens. En consequenza da quai èn vegnids en moda pelegrinadis, pertge ch’ils edifizis monumentals attiravan la glieud. En pli è sa sviluppà da quel temp il servetsch dals dieus (puja) che collia furmas da la veglia India d’ospitalisar giasts impurtants cun ceremonial curtais.
Fasa tardiva (650–1100)
thumb|160px|Shankara cun discipels (maletg dal 1904) Cun la fin da l’imperi da Harsha è sa furmà in ambient politic che sa laschava cumparegliar cun il feudalissem europeic. Reginavels pli pitschens che sa cumbattevan u ch’eran colliads in cun l’auter a moda lucca eran dependents da la protecziun da reginavels pli gronds. Il fatg che reginavels gronds èn dads dapart ha er manà en dumondas religiusas ad ina regiunalisaziun e rivalitad. Cults locals e linguas regiunalas èn vegnids revalitads; il hinduissem brahmanic-ritualistic ha ina giada dapli sentì in vent cuntrari. Preferids vegnivan surtut dieus locals, ils quals vegnivan chapids sco apparientschas da Vishnu e Shiva. Daspera èn er dieus-eroxs sco Parashurama e Krishna Vasudeva vegnids declerads sco apparientschas da Vishnu. En questa fasa tardiva dal hinduissem classic madiran tipicas direcziuns hinduisticas sco il shivanissem, vishnuissem, bhakti ed il tantrissem. Vitiers èn vegnids moviments rurals, devoziunals e per part gia religiuns da fundaturs betg brahmanicas u antibrahmanicas.
Grond’influenza ha surtut gì l’ascet migrant Shankara (ca. 788–820). Quel ha sviluppà vinavant la filosofia da l’Advaita Vedanta, in sistem monistic che maina enavos il mund sin in sulet princip ed ha uschia pregià cunter il ritualissem brahmanic ed il budissem. El ha fundà diversas gruppaziuns asceticas. Ils urdens da Shankaracharya ch’existan fin oz van enavos sin ils quatter pli impurtants scolars da Shankara.
Derasaziun da l’islam e hinduissem da secta (1100–1850)
Quest’epoca stat sut l’influenza da l’islam e pli tard dal cristianissem. Cuntrari a religiuns a l’intern da l’India èn questas religiuns monoteisticas vegnidas absorbadas main ferm da las religiuns hinduisticas. Bain hai dà numerusas maschaidas, ma las religiuns d’ordaifer èn restadas religiuns estras. Probablamain è quai d’attribuir al fatg che quellas na toleravan betg il sistem da castas e che quellas han pudì far valair – pervi da lur superiuritad politica ed economica – meglier las atgnas structuras religiusas.
Dapi che armadas muslimas han conquistà l’onn 711 il Sindh datti ina preschientscha da l’islam sin il Subcontinent Indic. Territorialmain ha quella l’emprim stagnà, ma sut la dinastia dals Ghaznavids è ella s’extendida la fin dal 11avel tschientaner fin en il Punjab. Sut l’influenza dals Ghurids e dal sultanat da Delhi tempriv han ils muslims alura dominà grondas parts da l’India dal Nord. I maina però en èr da vulair discurrer en quest connex d’ina ‹invasiun› dal Subcontinent Indic. Tar questa denominaziun sa tracti d’in construct a basa dal territori dal domini colonial englais en il 19avel tschientaner che na sa lascha betg applitgar sin il temp precolonial. Dapi tschientaners existivan numnadamain contacts etablids da la Val da l’Indus e da la Planira dal Ganges cun las regiuns da l’Afganistan (che furmava in center tempriv dal budissem) e cun l’Asia Centrala.
Ultra da quai sto vegnir resguardada l’unilateralitad da las ovras istoricas predominantas da quel temp (muslimas resp. hinduisticas) ch’eran obligadas als interess da pussanza dals divers regents ed en las qualas è per ordinari documentada in’ostilitad profunda tranter muslims e hindus. Facticamain passavan las rivalitads betg be per lung da lingias religiusas; ils differents regents hinduistics dal temp avant la conquista islamica eran per part inimis e faschevan guerra in cunter l’auter. E las spogliaziuns d’armadas islamicas en l’India dal Nord sa drizzavan per part er cunter muslims sezs che vegnivan resguardads sco eretics (p.ex. schiits). Ma er il fatg che regents muslims han sblundregià tempels hinduistics n’è betg da vesair en emprima lingia sco act da suppressiun religiusa, mabain plitost sco mesira politica cun l’intent da destruir il lieu central dal cult dal regent respectiv e da privar uschia la pussanza roiala hinduistica da ses fundament ideologic. Tut quai na sminuescha betg la brutalitad e mancanza da respect da las acziuns respectivas; ma i gida ad evitar ch’ils eveniments istorics vegnian sfalsifitgads cun als metter a pèr al conflict odiern ch’è explicitamain da caracter religius.