cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Forum economic mundial
thumb|240px|Logo dal Forum economic mundial Il Forum economic mundial u er Forum mundial d’economia (World Economic Forum, curt WEF) è ina fundaziun cun sedia a Cologny en il chantun da Genevra. Enconuschent è il num da la fundaziun surtut en connex cun la conferenza annuala ch’ha mintgamai lieu a Tavau. A chaschun da quella sa scuntran experts d’economia, politichers, intellectuals e schurnalists per discutar davart dumondas globalas actualas. Sper temas economics stattan surtut er en il center la politica da sanadad e da l’ambient.
Il Forum organisescha en pli l’Annual Meeting of the New Champions en China sco er divers inscunters regiunals ch’han lieu en il decurs da l’onn. Sper ils inscunters annuals edescha il Forum rapports da perscrutaziun. Ses commembers s’engaschan plinavant en diversas iniziativas che sa drizzan a branschas specificas.
Organisaziun
thumb|220px|Klaus Schwab, fundatur e president dal WEF Tar il Forum sa tracti d’ina organisaziun d’utilitad publica, nunpartischanta che n’è liada a nagins interess politics, da partida u naziunals. La missiun dal Forum sa cloma «da meglierar il stadi dal mund» (englais: committed to improving the state of the world). Ils commembers e directurs da la fundaziun èn deponids en il register da commerzi dal chantun da Genevra. L’organisaziun stat sut la surveglianza externa dal Departament federal da l'intern. Il Forum ha il status d’observatur en il Cussegl economic e social da las Naziuns unidas. Il 2006 ha el avert biros regiunals a Peking e New York.
Commembranza, finanziaziun
Il Forum vegn finanzià da las radund 1000 interpresas commembras. Tar quellas sa tracti per gronda part d’interpresas globalas cun ina svieuta da sur 5 milliardas dollars; quai po però variar tut tenor branscha e regiun. Ultra da quai sa tracti tar la gronda part da quellas da las pli impurtantas interpresas entaifer lur pajais, las qualas giogan en lur branscha e/u regiun ina rolla centrala areguard la concepziun dal futur. Dapi il 2005 paja mintg’interpresa commembra ina taxa da commembranza annuala da 42 500 francs ed ulteriurs 18 000 francs per la participaziun da ses president a l’inscunter annual a Tavau.
Partenaris industrials e strategics pajan mintgamai 250 000 ad onn e 500 000 per pudair sa participar a moda essenziala a las iniziativas dal Forum.
Inscunter annual a Tavau
thumb|220px|Entrada dal center da congress a Tavau L’occurrenza centrala dal Forum è l’inscunter annual da las bundant 1000 interpresas commembras or da la politica e da represchentants da la scienza, d’organisaziuns nunguvernamentalas, da las religiuns e da las medias il schaner u favrer a Tavau.
Ils giasts pon sa participar en rom da l’occurrenza da tschintg dis a las radund 220 sesidas dal program uffizial. En las discussiuns respectivas vegnan tractadas impurtantas dumondas da muntada globala (p.ex. obstachels per il martgà internaziunals, conflicts, povradad u problems da l’ambient) e soluziuns pussaivlas.
Ultra da quai han lieu blers inscunters infurmals sco er retschaviments e preschentaziuns d’interpresas e stadis. Salas, butias ed autras localitads a Tavau vegnan prendidas a fit durant l’inscunter d’interpresas u stadis per manar tras là lur occurrenzas.
Medemamain sa participeschan radund 500 schurnalists da print, radio, televisiun ed internet a l’inscunter annual. Ils represchentants da las medias han access a tut las occurrenzas dal program uffizial; quellas vegnan er emessas live en furma da webcast.
Stadi
Renconuschientscha da stadis
Ulteriurs stadis na vegnan betg renconuschids da las Naziuns Unidas, percunter d’ina part dals stadis (en parantesa mintgamai il dumber da renconuschientschas, situaziun dal 2019): Palestina (137), Cosovo (114), Republica democratica araba da la Sahara (46), Taiwan (23), Abchasia (5), Ossezia dal Sid (4), Cipra dal Nord (1).
Forum economic mundial
Inscunters regiunals
Ultra da l’inscunter annual a Tavau han lieu diversas occurrenzas regiunalas. Exempels èn (situaziun dal 2014): Moscow Meeting, India Economic Summit, Japan Meeting, World Economic Forum on East Asia, World Economic Forum on Africa, World Economic Forum on Latin America ubain il Summit on the Global Agenda a Dubai.
Stadi
Anarchissem
L’anarchissem è ina filosofia politica che considerescha il stadi sco immoral, nunnecessari e nuschaivel e che cloma enstagl suenter ina societad senza classas e senza stadi (anarchia).
Forum economic mundial
Young Global Leaders
Il 2005 ha il Forum stgaffì – sco organisaziun successura da la cuminanza dals Global Leaders of Tomorrow ch’ha existì dal 1993 fin il 2003 – la cuminanza dals Young Global Leaders (YGL). Tar quella sa tracti medemamain d’ina fundaziun svizra; manada vegn ella d’in cussegl da fundaziun da 14 commembers.
Stadi
Anarchissem
Anarchists èn da l’avis ch’il stadi saja da natira ennà in instrument da pussanza e da suppressiun, e quai independentamain da la dumonda tgi ch’exequeschia la controlla sur da quel. Las lingias che spartian la regenza dal commerzi privat sajan uschè diffusas ch’ellas sajan quasi inexistentas. En pli rendan anarchists attent ch’il stadi disponia dal monopol d’applitgar legalmain meds da violenza, uschia che quel possia teoreticamain privar l’uman da tut temp da ses dretgs natirals. Auter ch’ils marxists èn anarchists da l’avis ch’i na possia betg esser ina finamira politica da conquistar tras ina revoluziun la pussanza statala. Enstagl èn els persvas che l’apparat statal stoppia vegnir dismess dal tuttafatg e che la convivenza stoppia vegnir reglada autramain, a basa da raits socialas che na partan betg dal princip da la pussanza statala.
Entaifer in stadi, il qual dispona adina da structuras pli u main centralisadas e represchenta uschia adina ina societad da classas ierarchica – uschia vegn argumentà –, na sa laschia ina societad senza classas nunpussaivel realisar. Pertge che be gia l’existenza da daners stgaffeschia inegualitads. Perquai vulan anarchists dismetter ils stadis ed en il cas ideal er remplazzar ils daners tras la societad solidarica; uschia duaja la societad vegnir manada enavos en in stadi egalitar e vegnir restituida tant sco pussaivel l’autonomia ed autarchia da quella.
Forum economic mundial
Young Global Leaders
Ils Young Global Leaders èn giuvens commembers da caders ch’èn engaschads en diversas spartas e disciplinas e che derivan da tut las parts dal mund. La fundaziun tgira in plan d’acziun che duai servir a realisar la visiun d’in mund ideal. Ils commembers vegnan elegids per sis onns; il mument da lur elecziun na dastgan els betg avair cumplenì lur 40avel onn. L’onn 2014 dumbrava la fundaziun bundant 900 commembers. thumb|240px|Inscunter regiunal dal WEF a Mumbai il 2011
Stadi
Marxissem
thumb|180px|Antonio Gramsci En sias scrittiras temprivas ha Karl Marx purtretà il stadi sco instituziun «parasitara», construida sin la surstructura da l’economia ch’impundia la lavur cunter l’interess public. Da quai resultian er las classas entaifer la societad. Las relaziuns vertentas entaifer la societad sajan per la classa regenta in instrument d’exequir la pussanza ed il domini politic ed ellas servian en general sco med da regulaziun e da repressiun che rinforzia be anc il cumbat da classas. Marx e ses cumbattant Friedrich Engels han perquai definì sco finamira dal communissem da stgaffir ina societad senza classas, en la quala il stadi stoppia «pirir».
Forum economic mundial
Inscunter annual dals New Champions
Il 2007 ha il Forum introducì l’inscunter annual dals New Champions ch’ha lieu mintg’onn en China e che vegn er numnà ‹Sommer Davos›. I sa tracta d’in inscunter da participants ch’il Forum designescha sco represchentants d’«interpresas en svilup globalas». Igl èn quai surtut interpresas exemplaricas or da novs pajais industrials sco la China u l’India, ma er giuvnas interpresas da l’Occident ch’han cuntanschì svelt success. Tar quests inscunters èn er da la partida ils caders globals da la proxima generaziun e represchentants da regiuns e citads che creschan svelt sco er pioniers da la tecnologia.
Stadi
Marxissem
Er per ils ulteriurs teoretichers marxistics è la rolla dal stadi betg socialistic determinada entras sia funcziun entaifer l’urden dal mund chapitalistic. Antonio Gramsci (1891–1937) accentuescha en sia teoria dal stadi che quel furmia be ina da las instituziuns che gidia a mantegnair l’egemonia da la classa regenta. Daspera vegnia la pussanza statala rinforzada tras il domini ideologic da las instituziuns da la societad civila sco baselgias, scolas e meds da massa.
Ralph Miliband (1924–1994) argumentescha che la classa sa servia dal stadi sco instrument per diriger la societad e ch’ella domineschia quel a basa da las relaziuns interumanas tranter ils funcziunaris dal stadi e las elitas da l’economia. Entras quests entretschaments socials, economics e politics ed il fatg ch’ils funcziunaris derivian da la medema classa sociala chapitalistica s’orienteschia il stadi adina als interess dals possessurs dal chapital e saja adina collià cun quels.
Forum economic mundial
Global Shapers
Il 2011 ha il Forum fundà la rait internaziunala Global Shapers per umans tranter 20 e 30 onns ch’han grond potenzial da surpigliar en l’avegnir en la societad posiziuns da cader. La Global Shapers Community sa cumpona da hubs locals en citads grondas organisads autonomamain. La finamira da las activitads ed occurrenzas dals Global Shapers è d’avair in’influenza positiva sin la community locala. Il 2016 existivan bundant 450 hubs cun radund 6000 shapers. En Svizra datti hubs a Turitg, Genevra e Berna.
Interprendiders socials
Dapi l’onn 2000 promova il Forum models che vegnan sviluppads d’impurtants interprendiders socials dal mund en stretga collavuraziun cun la Schwab Foundation for Social Entrepreneurship. La fundaziun considerescha interprendiders socials e lur lavur sco impurtant element per il progress da las societads e per schliar problems socials. Interprendiders socials elegids vegnan envidads da sa participar als inscunters regiunals ed a l’inscunter annual, nua ch’els han la pussaivladad da vegnir en contact cun impurtants managers e represchentants da las regenzas.
Pioniers tecnologics
En rom d’in agen program nominescha il Forum mintg’onn 30 pioniers tecnologics, vul dir interpresas da las qualas la tecnologia è fitg innovativa. Dapi il 2003 è questa distincziun gia vegnida surdada a radund 400 interpresas.
Rapports economics
Il Forum, ch’è er activ sco thinktank, producescha ina retscha da rapports economics annuals (en parantesa onn da l’emprima publicaziun): Il Global Competitiveness Report (1979) mesira la capacitad da concurrer da pajais ed economias publicas; il Global Information Technology Report (2001) giuditgescha lur capacitad da concurrer a basa da lur prontezza da far diever da IT; il Global Gender Gap Report (2005) tracta a moda critica aspects da l’inegualitad tranter um e dunna; il Global Risk Report (2006) enumerescha impurtants ristgs globals; il Global Travel and Tourism Report (2007) mesira la cumpetitivitad da la branscha da turissem e da viadi ed il Global Enabling Trade Report (2008) porscha in’analisa internaziunala da las mesiras che faciliteschan il commerzi tranter las naziuns.
Iniziativas
thumb|200px|Metamorfosa d’ina fatschenta da sport a Tavau durant il WEF La Global Health Initiative (GHI) ha lantschà Kofi Annan a chaschun da l’inscunter annual dal 2002. La missiun da la GHI è da promover partenadis tranter interpresas privatas ch’èn activas sin ils secturs da HIV/AIDS, tuberculosa, malaria ed ils sistems da sanadad.
L’Environmental Initiative s’occupa da la midada dal clima. Tranter auter ha la regenza da la Gronda Britannia dumandà il World Economic Forum a chaschun da l’inscunter dals G8 a Gleneagles il 2005 da metter ad ir in dialog cun l’economia per sviluppar recumandaziuns per la reducziun da las emissiuns da gas da serra. Questas recumandaziuns, sustegnidas d’ina gruppa da CEOs internaziunala, èn vegnidas preschentadas als manaders politics a chaschun da l’inscunter dals G8 a Tōyako il 2008.
La Water Initiative collia divers partenaris, da vart da la Svizra per exempel la Direcziun da svilup e da collavuraziun, cun l’intent da sviluppar partenadis tranter l’economia ed ils servetschs locals sin il sectur da l’economia d’aua en l’Africa dal Sid ed en l’India.
Cun l’intent da cumbatter la corrupziun è vegnida fundada il 2004 a chaschun da l’inscunter annual a Tavau la Partnering Against Corruption Initiative (PACI). Radund 140 interpresas (surtut dals champs inschigneria, fatgs da construcziun ed energia) sa participeschan a quest’iniziativa.
European Management Symposium
Il 1971 ha Klaus Schwab, da quel temp professer per politica d’interpresas a l’Universitad da Genevra, envidà 444 manaders d’interpresas da l’Europa dal Vest a l’emprim European Management Symposium en il Center da congress a Tavau ch’era gist vegnì erigì da nov. L’intenziun da Schwab era, sut il patrunadi da la Cumissiun europeica e d’associaziuns d’industria europeicas, da render enconuschentas a las interpresas europeicas las praticas da management dals Stadis Unids. Per quest intent ha el fundà l’European Management Forum sco fundaziun cun sedia a Genevra ed ha envidà mintg’onn il schaner impurtants represchentants da l’economia europeica a Tavau a l’inscunter annual.
Per garantir il success d’in’interpresa a lunga vista ha Schwab propagà da resguardar en il management betg be il puntg da vista dals shareholder (acziunaris, clients), mabain er quel dals stakeholder (collavuraturs, vischnancas en las qualas las interpresas han lur sedia e regenzas). Divers eveniments dal 1973, tranter auter la fin dal mecanissem dals curs da stgomi fixs da Bretton Woods e la Guerra da Jom Kippur, han gì per consequenza ch’il focus dals inscunters annuals è s’extendì da dumondas da management sin dumondas economicas e socialas pli generalas e ch’ins ha envidà il schaner 1974 l’emprima giada politichers a Tavau.
World Economic Forum
thumb|210px|Frederik de Klerk e Nelson Mandela a Tavau il 1992 L’onn 1987 ha l’European Management Forum midà ses num en World Economic Forum ed è sinaquai sa stentà d’extender sia visiun e da porscher ina plattafurma che servia a schliar conflicts internaziunals. Impurtants politichers da tut il mund han profità da Tavau sco plattafurma neutrala per sa cunvegnir en cas da differenzas cun auters stadis. Uschia han per exempel la Grezia e la Tirchia segnà il 1988 l’ultim mument la Davos Declaration ch’ha impedì ch’i dettia ina guerra tranter quests dus pajais. Il 1992 èn il president sidafrican Frederik Willem de Klerk, Nelson Mandela e Mangosuthu Buthelezi sa scuntrads l’emprima giada communablamain ordaifer l’Africa. Tar l’inscunter annual da l’onn 1994 han il minister da l’exteriur da l’Israel Shimon Peres ed il manader da la PLO Jassir Arafat suttascrit il sboz d’in contract areguard il status da Gaza e Jericho. Ed il 2008 ha Bill Gates tegnì in referat davart Creative Capitalism – ina furma da chapitalissem che generescha d’ina vart gudogns e che cumbatta da l’autra vart las inegualitads dal mund profitond da las forzas dal martgà per tegnair meglier quint dals basegns dals povers.
Critica ed alternativas
Il Forum economic mundial dat savens chaschun a critica publica ed a demonstraziuns. Damai ch’i sa tracta tar il WEF d’in’organisaziun che critichers da la globalisaziun considereschan sco neoliberala, attira quel adina puspè l’attenziun da gruppaziuns da la sanestra – sumegliant a l’inscunter dals G8 u a l’Organisaziun mundiala da commerzi vegn il WEF percepì sco «simbol dal chapitalissem». Surtut vers la fin dals onns 1990 èn il Forum economic mundial, l’inscunter dals G8, la Banca mundiala, l’Organisaziun mundiala da commerzi ed il Fond monetar internaziunal vegnids crititgads massivamain da critichers da la globalisaziun ch’eran da l’avis ch’il chapitalissem e la globalisaziun augmentian la povradad e destrueschian l’ambient.
Crititgà vegn er ch’i manchia al WEF l’independenza dals interess dals impurtants represchentants da l’economia globala, ils quals furman gea ils commembers principals da l’organisaziun.
Demonstraziuns
Sper ils inscunters locals è er la sentupada annuala a Tavau adina puspè stada pertutgada da demonstraziuns cunter l’inscunter dals «bonzs en la naiv» («fat cats in the snow»), sco ch’ha exprimì il chantadur da rock Bono. Il schaner 2000 èn 1000 demonstrants marschads tras Tavau ed han t.a. sfratgà – sco act d’auta valur simbolica – la vitrina da la filiala da McDonalds locala. Durant l’inscunter dal 2012 han 45 activists dal moviment dad Occupy erigì a Tavau in champ dad iglus sut il motto «Occupy WEF».
Per gronda part han las mesiras da segirezza però gì per consequenza ch’ils demonstrants n’han gnanc cuntanschì Tavau, uschia ch’ina gronda part da las demonstraziuns han gì lieu a Turitg, Berna u Basilea. Suenter onns ch’èn stads segnads d’in ruaus relativ è vegnì demonstrà il 2018 tranter auter pervi da la preschientscha da Donald Trump.
Mesiras da segirezza e lur custs
Durant il WEF è mintgamai en acziun a Tavau in grond dumber da policists e plirs milli schuldads. Da pudair garantir la segirezza dal Forum custa a la Svizra mintg’onn plirs milliuns francs. Quests custs, che vegnan purtads communablamain dal Forum e da las instanzas federalas e chantunalas, vegnan savens crititgads en las medias u furman er l’object da debattas publicas en Svizra.
L’‹Auter Tavau›
thumb|220px|Demonstraziun cunter il WEF a Basilea, 2006 Dals protests cunter il WEF fa er part l’Auter Tavau, in Forum che vegn per gronda part organisà dad Attac Svizra, in’organisaziun che sa confrunta a moda critica cun temas da la globalisaziun. Vitiers vegnan mintg’onn en diversas parts da la Svizra demonstraziuns, sairas da film e da discussiun e concerts cunter il WEF.
Dapi il 2001 organiseschan critichers da la globalisaziun mintg’onn parallel tar il Forum economic mundial il Forum social mundial. Quel è vegnì manà tras differentas giadas en Brasilia, plinavant a Mumbai, a Nairobi ed en autras citads e stadis che n’appartegnan sapientivamain betg als centers da la politica ed economia mundiala, ila quals èn – tenor ils critichers – (sur)represchentads al Forum a Tavau.
Ultra da quai ha gì lieu tranter il 2000 ed il 2015 simultanamain al WEF a Tavau l’occurrenza Public Eye on Davos. En rom da quella è mintgamai vegnì surdà al di d’avertura dal WEF il premi negativ Public Eye Award en quatter categorias sco er il premi positiv.
Tranter il 2002 e 2004 ha er existì la fundaziun In the Spirit of Davos, finanziada da la Confederaziun, dal chantun Grischun e da la vischnanca da Tavau. Parallel al WEF dueva quella promover il dialog davart las consequenzas da la globalisaziun. L’incumbensa era però greva d’ademplir senza concurrenzar autras occurrenzas sco Public Eye of Davos; perquai han ins schlià la fundaziun il 2004.
Global Female Leaders Summit
Sco cumplettaziun dal Forum economic mundial – e perquai che l’inscunter a Tavau e fin qua stà dominà fitg ferm dals umens – sa scuntran dapi il 2014 manageras da tut il mund al Global Female Leaders Summit.
Valuta
thumb|upright=.6|Bancnotas da tut il mund Ina valuta è en il senn pli vast la constituziun e l’urden da l’entir sistem monetar d’in stadi. Ella fixescha cunzunt il sistem da munaida e da bancnotas d’ina zona monetara. La zona monetara è il territori, nua che la valuta è valaivla. La valuta pussibilitescha il transfer da martganzia e da prestaziuns da servetsch. Savens vegn la valuta duvrada sco sinonim per la sort da daners ch’è renconuschida dal stadi. La valuta è damai ina sutfurma dals daners. La gronda part da las valutas vegnan martgadadas als martgads da devisas internaziunals. Il pretsch che resulta or da quests martgads numn’ins curs da stgomi. Bunamain tut las valutas currentas sa basan sin il sistem decimal. I dat damai in’unitad principala ed in’unitad secundara. L’unitad secundara represchenta 1/100 da la valur da l’unitad principala.
En ils stadis controlla il minister da finanzas u la banca centrala la valuta e la politica monetara. Las bancas centralas èn fitg autonomas en quasi tut ils stadis dal vest. Quai vul dir ch’il stadi na po insumma betg influenzar la banca centrala ubain mo a moda fitg restrenschida respectivamain indirecta.
Ina munaida è convertibla sch’ins po vender, cumprar e stgamiar ella en tut il mund. Sch’ina valuta po vegnir depositada en aur u/ed en argient e sch’ins po stgamiar bancnotas da tut temp cun il metal correspundent, è ella medemamain convertibla.
Per il mument existan en tut il mund passa 160 valutas uffizialas, dentant mo il dollar american e pli e pli era l’euro valan sco valutas da clav. Ultra da quellas vegnan acceptadas regiunalmain valutas cumplementaras sco med da stgomi (en Svizra: WIR).
thumb|upright=.6|Giuvenils martgadeschan al martgà nair cun cigarettas. Germania dal Vest, 1948 Sch’ina populaziun perda la confidenza en ina valuta sa furman savens valutas substitutivas che servan sco med da pajament e da stgomi (per exempel la valuta da cigarettas en Germania suenter la Segunda Guerra mundiala). Era ils uschenumnads daners da stgarsezza remplazzan en temps da crisa la valuta uffiziala. Savens concurrenzeschan era valutas d’auters stadis la valuta da l’agen stadi. Uschia vegniva per exempel duvrà en la Republica Democratica Tudestga il marc tudestg empè dal marc da la Republica Democratica Tudestga. Cunzunt las bancnotas da 100 DM eran appreziadas sin il martgà nair sco med da stgomi (blaue Fliese).
Geners da valutas
I vegnan distinguids ils suandants geners da valutas :
Valutas liadas (valuta metallica)
Ina quantitad fixa d’in metal definescha la valur da l’unitad monetara. I vegnan distinguidas valutas monometallicas e bimetallicas.
Mo in singul metal serva sco metal da valuta (normalmain sa tracti d’aur).
Dus metals (aur ed argient) servan sco metals da valuta.
L’Orient antic, l’Egipta e l’Africa
Gia al cumenzament dal terz tschientaner a.C. surpigliavan metals sco arom, argient, zin ed aur las funcziuns classicas da daners (med da stgomi, med da pajament, barometer da valur e med da conservaziun da la valur/deposit da valur). Ultra da quai serviva era graun sco med da stgomi e sco barometer da valur. L’economia da palazi en cumbinaziun cun l’economia d’oikos (lavur e vita sociala sut in tetg) e l’agricultura da subsistenza ch’era colliada cun quellas, disturbavan dentant il svilup da l’economia monetara. Martganzia betg producida sez vegniva numnadamain barattada u regalada en il rom da servetschs feudals. La munaida è perquai vegnida da s’imponer pir pli tard e quai mo en intgins secturs economics.
Da quel temp existivan en l’Africa las pli diversas furmas da valutas. Tuttas avevan dentant la funcziun da depositar valur. Uschia servivan per exempel perlas, ivur, muvel e.a. sco med da pajament. Al cumenzament dal 15avel tschientaner – cura ch’il commerzi da sclavs è vegnì pli e pli en moda – vegnivan pajads ils subdits cunzunt cun manillas, vul dir cun bratschlets da bronz u d’arom.
Grezia
thumb|upright=.6|Tetradrachmon da [[Macedonia, Alexander il Grond 336–325 a.C. cun in pail da liun]] En la Grezia antica existiva in’entira classa da martganzias che represchentava mintgamai singulas funcziuns monetaras.
En il decurs dal temp èn vegnids introducids metals prezius (betg munaida) che vegnivan pasads exactamain en las poleis grecas. Ins suppona ch’ils daners eran fitg impurtants en la polis per ils pajaments publics standardisads. L’emprima munaida impurtanta datescha circa da l’onn 600 a.C. ed è vegnida battida en l’Anatolia dal Vest. Questa munaida consistiva d’ina lega natirala d’aur e d’argient. Pli probabel vegniva questa munaida duvrada mo localmain. Ins ha dentant spert cumenzà a duvrar munaida en tut la Grezia. Per regla vegniva duvrà argient per batter munaida (excepziunalmain er aur e bronz). Il bul da la polis garantiva che la munaida paisia tant sco empermess. La valuta la pli impurtanta era la drachma. Quella è era vegnida reintroducida dal 1831 fin il 2001 sco valuta da la Grezia (drachma greca). Dad in’economia monetara en il vair senn dal pled pon ins dentant discurrer pir a partir dal cumenzament dal 5avel tschientaner a.C. Il center da la monetarisaziun è stà Athen. La valuta d’Athen circulava en l’entira regiun da la Mar Mediterrana, quai pervi da la structura democratica e pervi da la pussanza commerziala d’Athen. Pir Alexander il Grond ha introducì ina nova valuta impurtanta ch’ha terminà la posiziun predominanta d’Athen.
Roma
thumb|upright=.6|Statua da marmel da Constantin I en ils Musei Capitolini a Roma Tuttina sco en Grezia devi er a Roma diversas furmas da daners. L’unificaziun sin ina valuta ch’era valaivla generalmain ha gì lieu enturn l’onn 500 a.C. Daners servivan en emprima lingia per fixar chastis. En il decurs da l’expansiun da l’Imperi roman è vegnì ramassà a Roma adina dapli aur, argient e bronz sco butin da guerra. Quai ha procurà ch’igl è vegnì battì adina dapli munaida. Al cumenzament vegniva battida munaida da bronz e d’argient. Igl ha dentant durà relativamain ditg fin ch’ils Romans han pudì concurrenzar ils Grecs. En il decurs da la Guerra punica è la cumpart da metal da la munaida vegnida reducida, perquai ch’igl eran necessarias adina pli grondas summas da daners per finanziar il militar. Da l’autra vart è sa derasada la valuta romana en l’entira Italia, uschia che bunamain tut tschellas citads talianas han smess da batter munaida. En las regiuns acquistadas da nov ordaifer l’Italia existivan nundumbraivlas valutas ch’eran dentant convertiblas cun la valuta da clav romana.
En consequenza d’ulteriuras expansiuns è adina dapli argient culà a Roma, uschia che la plipart da las expensas statalas vegnivan finanziadas cun batter munaida. Quai ha dentant svalità ils proxims tschientaners la valuta d’argient romana fin che quella è dada ensemen dal tuttafatg il terz tschientaner s.C. Ils burgais romans han pers uschia la confidenza en questas furmas monetaras che sa midavan trasora e che cuntegnevan tendenzialmain adina pli pauc argient. Perquai vegniva cunzunt la munaida pli veglia tegnida en salv, savens vegniva quella era luentada. Per consequenza han ils daners pers pli e pli lur impurtanza. La schuldada romana vegniva per exempel pajada cun graun. L’imperatur Constantin il Grond ha reagì e remplazzà la valuta d’argient cun ina valuta d’aur stabila.
Durant l’antica tardiva ha gì lieu ina reorganisaziun dal sistem monetar. Igl è vegnida battida munaida cun ina gronda cumpart d’argient e munaida da bronz. La munaida d’aur existiva anc adina. Uschia è la munaida d’argient daventada main impurtanta. Perquai è il sistem monetar da Roma, che sa basava sin munaida d’argient e da bronz, vegnì remplazzà cun in sistem d’ina valuta d’aur e d’ina valuta da bronz.
Bizanz
thumb|upright=.6|[[Solidus da Constantin I]] La basa per il sistem da valuta bizantin furmava l’uschenumnà solidus, la valuta d’aur introducida da Constantin I. Questa valuta è stada valaivla per circa 1000 onns (a partir dal 5avel tschientaner a.C. fin a l’introducziun dal dinar enturn l’onn 700 s.C.). Quai pervi da la gronda cumpart d’aur e perquai ch’ina valuta d’aur è fitg stabila. L’argient ha percunter pers adina dapli valur, era sche la munaida d’argient – dal reminent era la munaida da bronz – vegniva anc adina duvrada sco med da pajament dasper la valuta d’aur. Per la societad da Bizanz era l’aur da grond’impurtanza. El serviva sco med da pajament en tut ils secturs da l’economia, cun el vegnivan pajadas las expensas publicas ed el pussibilitava il commerzi internaziunal. Pli tard è questa valuta d’aur dentant dada ensemen bunamain en l’entir territori bizantin. Quai en spezial pervi da la malsegirtad creschenta, chaschunada tranter auter era da la pirataria sin las vias da commerzi.
Temp medieval tempriv
thumb|upright=.6|Fennic da Regensburg dal 10avel tschientaner Suenter il solidus surmenziunà è sa sviluppà sut il domini da Carl il Grond il denar d’argient pesant che vegniva era numnà fennic. La circulaziun d’aur en il rom da las instituziuns dal stadi è dentant sa sminuida. Da l’autra vart èn ils daners sa sviluppads pli a pli ad in med da stgomi ch’era d’avantatg per il commerzi e per il martgà. L’anteriura valuta d’aur è daventada main impurtanta sco med da pajament ed ins ha cumenzà a rimnar ella sco ina sort da deposit da valur. En il decurs dal 7avel ed 8avel tschientaner ha gì lieu la midada a la pura valuta d’argient. Quella aveva dentant mo pli ina relaziun matematica cun la valur da l’aur.
Introducziun dals daners da palpiri
thumb|upright=.6|Bancnota da la Svezia, 1666 L’emprim stadi ch’ha utilisà daners en furma da palpiri e stà la China. Igl è stà in lung process ch’ha durà da l’onn 618 fin circa l’onn 1279. Durant il 10avel tschientaner levgiavan daners da palpiri il commerzi dals negoziants da l’industria da sal statala, quai dentant mo sin nivel regiunal ed a moda fitg limitada. Pli tard è la producziun da bancnotas vegnida suttamessa al stadi. Las numerusas valutas regiunalas sa differenziavan dentant fermamain ina da l’autra. Pir l’invenziun da la stampa cun letras moviblas en l’indeschavel tschientaner ha pussibilità da producir bancnotas en gronda quantitad. Enturn l’onn 1250 èn vegnidas unifitgadas per l’emprima giada differentas valutas ad ina singula valuta dal stadi.
Dal 7avel fin il 12avel tschientaner è er sa sviluppada en il mund islamic ina ferma economia monetara. Quella ha profità d’ina buna svieuta commerziala e d’ina valuta dal dinar tant stabila sco d’auta valur. Da quel temp èn vegnids introducids l’emprima giada credits, schecs, scrits da debits e contos da spargn. Era las structuras da banca necessarias èn sa furmadas.
Sin plaun europeic èn bancnotas vegnidas introducidas l’emprima giada uffizialmain il 1661 en Svezia. La Svezia possedeva bain vasts giaschaments d’arom, ma cunquai che l’arom valeva mo pauc stueva vegnir battida munaida fitg gronda e fitg greva. Ils daners da palpiri han pia purtà en il vair senn dal pled in grond levgiament.
L’utilisaziun da bancnotas ha sa chapescha revelà blers avantatgs. Per exempel è vegnida simplifitgada la concessiun da credit ed era il transport d’aur e d’argient fitg ristgant è scrudà. Plinavant èsi er stà pussaivel per l’emprima giada d’emetter scrits da participaziun ad interpresas en furma da palpiri.
Perquai che la valur da las bancnotas na stueva betg pli correspunder ad ina cumpart da metal prezius definida precisamain – sco quai ch’igl era il cas per la munaida – èn er resultads tscherts dischavantatgs: teoreticamain pudevan per exempel las regenzas restampar ussa daners a moda illimitada per cuvrir lur basegns finanzials (finanziaziun da guerra simplifitgada). Or d’in tal svilup po resultar ina ferma inflaziun.
Transiziun a valutas naziunalas unitaras
En il temp autmedieval era il dretg da batter munaida in privilegi che mintga aristocrat aveva en mira. Quest privilegi era numnadamain in dretg suveran profitabel. Quai ha dentant procurà che bleras valutas na pudevan betg vegnir cumparegliadas ina cun l’autra, perquai che la purezza da la differenta munaida variava fermamain. Durant il temp medieval eran usitadas munaidas curantas, tar las qualas la valuta da la munaida era cuvrida tras la valur dal metal. La valur da martgà da munaida estra vegniva uschia eruida sin fundament da la cumpart da metal prezius e quai impediva puspè il commerzi surregiunal. Quests dus motivs – facilitaziun dal commerzi e concentraziun da la pussanza – han rinforzà la tendenza d’unifitgar las valutas sin plaun naziunal.
Sco ditg correspundeva la valur nominala dals daners curants l’emprim a la cumpart da metal da la munaida. Durant il temp modern tempriv hai dà diversas inflaziuns, perquai ch’ils signurs che battevan la munaida sa laschavan savens surmanar a diminuir la valur da la munaida per cuvrir lur basegn da daners. Uschia ha effectuà ina diminuziun da la valur da la munaida l’uschenumnà temp da Kipper und Wipper al cumenzament da la Guerra da trent’onns.
En l’Europa è la Frantscha sa mussada sco forza decisiva tar l’unificaziun da las valutas. Ella ha ramassà gia baud ils dretgs da batter munaida ed als ha suttamess al retg. L’emprima refurma monetara impurtanta è stada quella sut Louis XIII ils onns 1640–1641, cura ch’è vegnì introducì il louis d’or. Cun l’introducziun dal franc franzos il 1795 è s’etablida l’emprima valuta decimala. Durant las campagnas militaras da Napoleun è questa valuta e cunzunt il sistem decimal sa derasà en l’Europa. Uschia èn sa furmads en Frantscha ed en il conturn da la Frantscha differents sistems da munaida ch’eran construids sumegliantamain e che procuravan, grazia a l’aut grad da purezza da la munaida da curant, per curs da stgomi stabils. Uschia è vegnida fundada ils 23 da december 1865 l’Uniun monetara latina – in’uniun monetara, da la quala faschevan part la Frantscha, la Belgia, l’Italia, la Svizra e la Grezia, e la quala aveva cleras directivas areguard la producziun da munaida. Era sch’ils pajais battevan sezs lur munaida, consistiva tut la munaida da 100 (100 franc, 100 francs, 100 liras, 100 drachmas) da 32,26 g aur e scadina munaida aveva in diameter da 35 mm. Il dischavantatg da l’Uniun monetara latina era il bimetallissem, vul dir ina taxa da stgomi fixa tranter la munaida d’aur e la munaida d’argient.
Il standard d’aur
Ultra da la ferma reducziun da la valur da l’argient a la fin dal 19avel tschientaner han las valutas bimetallicas anc purtà auters problems. Perquai han blers pajais decis da depositar lur valuta sulettamain cun aur. Qua tras duevan vegnir minimads ils dischavantatgs che l’introducziun da daners da palpiri aveva chaschunà (cunzunt en connex cun ils ristgs d’inflaziun augmentads). La precursura da quest svilup è stada la Gronda Britannia ch’ha introducì gia il 1817 il standard d’aur. Suandads èn la Germania (il 1871 en consequenza da la Guerra tranter la Germania e la Frantscha) ed ils Stadis Unids da l’America (1900). I n’ha dentant dà nagina assimilaziun generala ed uschia devi anc suenter l’onn 1800 en mintga cas differentas furmas da la valuta d’aur.
Da l’introducziun dal standard d’aur è resultada l’uschenumnada obligaziun a la convertibilitad. Quai vul dir che mintga burgais pudeva teoreticamain stgamiar da tut temp tar la banca centrala ses daners contants per la quantitad d’aur correspundenta. La paritad d’aur designescha en quel cas en tge relaziun ch’ils daners contants vegnan stgamiads per aur. Quest standard d’aur stget ha dentant existì mo en la teoria. En la pratica vegniva la valuta deponida cun aur mo sco ina spezia da garanzia per cas ch’i dess in’inflaziun memia ferma dals daners contants (stabilisaziun dal pretsch).
Al cumenzament da l’Emprima Guerra mundiala han las regenzas basegnà dramaticamain dapli daners. Quest svilup è anc vegnì rinforzà supplementarmain da la crisa economica mundiala e pli tard da la Segunda Guerra mundiala. Perquai han blers pajais midà il standard d’aur stget en ina valuta d’aur (bancnotas na pudevan pia betg pli vegnir stgamiadas directamain per aur).
Bretton Woods ed il sistem dal FMI
Plinavant èn vegnids fundads il Fond monetar internaziunal (FMI) e la Banca mundiala. Il FMI aveva la mira da promover la stabilitad dal sistem monetar internaziunal e d’al curreger en cas da situaziuns criticas. De facto survegliava el pia ils curs da stgomi fixads. Per quest intent ha il FMI era introducì dretgs da retratga speziala.
Perquai ch’il dollar american aveva la posiziun centrala en il sistem da Bretton Woods, era la valur dal dollar da grond’impurtanza per il sistem monetar da tut il mund. Ils onns suenter la Segunda Guerra mundiala è la creschientscha economica vegnida generada cunzunt d’exports da chapital dals Stadis Unids. Uschia aveva il dollar ina gronda valur. Cura che la Guerra dal Vietnam ha cumenzà, han ils Stadis Unids augmentà andetgamain la quantitad da daners e per consequenza è la valur dal dollar sa sminuida. Tras quai n’han ils Stadis Unids betg pli pudì ademplir la garanzia per barattar daners cun aur. Per consequenza ha il sistem da Bretton Woods fatg naufragi.
Il sistem dals curs da stgomi flexibels
Pir cun la segunda cunvegna dal FMI è vegnì surlaschà als stadis commembers da decider sez davart il sistem dals curs da stgomi. Mintga singul stadi è dentant stà obligà da procurar per relaziuns monetaras ed economicas stabilas. Uschia ha l’aur pers definitivamain sia posiziun sco valuta da referenza. Per consequenza han ils curs da stgomi varià considerablamain ed èn schizunt sa midads permanentamain. Cunzunt ils stadis da l’Europa dal Vest, ch’eran dependents in da l’auter, han procurà da cuminanza per segirezzas cunter fluctuaziuns dals curs da stgomi ed han creà il SME (Sistem monetar europeic). Els avevan en mira curs da stgomi stabils sin basa da l’uschenumnada flexibilitad successiva.
Dals curs da stgomi flexibels ha cunzunt il commerzi internaziunal profità che creschiva surproporziunalmain en cumparegliaziun cun il svilup dals products socials bruts naziunals. Tendenzas generalas co ch’in’inflaziun sa sviluppa n’han ins dentant betg pudì constatar. Uschia divergiavan per exempel las ratas d’inflaziun en la Germania ed en ils Stadis Unids cleramain ina da l’autra.
Da la collavuraziun areguard la politica monetara en l’Europa fin a l’euro sco valuta unitara
thumb|upright=1.6|Charta da stadis europeics en relaziun cun l’euro Tenor la decisiun dals presidents dals stadis e da las regenzas (Den Haag 1969) dueva la Communitad europeica sa sviluppar pass per pass ad in’Uniun economica e monetara. L’emprim è vegnida stgaffida ina Cuminanza per ils curs da stgomi europeics (1972) e per consequenza il Sistem monetar europeic (SME 1979). Il Contract da Maastricht (1992) è stà la davos’etappa sin la via a l’integraziun monetara da l’Europa.
L’emprim era la Cuminanza per ils curs da stgomi europeics in instrument per mantegnair almain parzialmain il sistem da Bretton Woods dals curs da stgomi fixs. La convertibilitad da las singulas valutas europeicas dueva uschia esser garantida (block-floating).
Quest concept ha dentant fatg naufragi ed è vegnì remplazzà dal SME ch’aveva cunzunt la finamira da garantir ch’ils curs entaifer la Cuminanza europeica restian stabils. L’introducziun da l’ecu sco unitad da calculaziun ha furmà ina part da quest svilup. Plinavant han ins decis ch’ils curs da stgomi dastgian variar mo entaifer ina tscherta dimensiun. Questas dimensiuns èn dentant vegnids schlargiads fitg suenter las crisas monetaras dal 1992/93. En quest connex sto vegnir numnada la crisa da la glivra il settember da l’onn 1992 ch’ha procurà che la Gronda Britannia ha bandunà il sistem economic europeic. En connex direct cun la crisa da la glivra stat l’investider american George Soros ch’ha speculà massivamain cunter la glivra britannica: el barattava grondas summas glivras per marcs tudestgs e per francs franzos. Uschia ha el accelerà la scadenza da la valur da la glivra.
Per il pass decisiv ad ina valuta europeica unifitgada ha dentant procurà il contract da Maastricht ch’ha fixà la fundaziun da l’Uniun economica e monetara europeica. Il 1998 ha lura la Banca centrala europeica (BCE) cumenzà sia lavur. Cun l’introducziun da l’euro – sco daner virtual l’onn 1999 – existiva uss ina politica monetara europeica cuminaivla.
Era sch’ins po cumparegliar bain ils pretschs entaifer la zona da l’euro, divergescha la capacitad da cumpra – pia la quantitad da las martganzias e da las prestaziuns da servetsch che las burgaisas ed ils burgais pon cumprar per ina tscherta summa da daners entaifer la zona da l’euro – e quai pervi da particularitads naziunalas.
En il decurs dal temp èn ulteriurs pajais entrads en la zona da l’euro (2007: Slovenia; 2008: Malta, Cipra; 2009: Slovachia; 2011: Estonia). Plinavant han divers stadis (p.ex. la Bosnia-Erzegovina, la Bulgaria, intgins departaments franzos transatlantics ed ils stadis baltics) lià lur valuta a l’euro a maun dal currency board. L’euro serva qua sco valuta da referiment ch’ha mintgamai in curs da stgomi fix en relaziun cun la valuta da l’agen pajais.
Reglaments legals
Las valutas vegnan edidas d’in emittent. Per il solit sa tracti d’ina banca centrala incumbensada dal stadi. Usualmain ha quella l’incumbensa da producir e d’emetter la valuta. En la plipart dals stadis è ses pensum central da diriger la massa monetara uschia che la stabilitad dal pretsch po vegnir garantida. Ulteriuras incumbensas da las bancas centralas èn da fixar e d’exequir la politica monetara (ed uschia era la regulaziun da la quantitad monetara), il deposit da las reservas da devisas sco era la controlla dal martgà da finanzas.
La lescha fixescha che la valuta concepida sco med da pajament legal sto vegnir acceptada entaifer il stadi. Quai munta ch’in creditur è obligà d’acceptar l’amortisaziun d’in debit che vegn fatga cun il med da pajament legal, premess ch’i na saja vegnì fixà nagut auter a moda valaivla. Uschia è garantida la valur da la valuta uffiziala sco med da pajament. Ord vista istorica pon ins probablamain deducir questa garanzia da la cumpart da metal prezius garantida che la munaida veglia cuntegneva.
Crisas monetaras
Schebain che crisas monetaras sa splegan differentamain, pon vegnir constatads indicaturs temprivs che cumparan adina puspè. Quai èn deficits (cuntinuants) da la bilantscha da las prestaziuns e da las transacziuns, fermas affluenzas da devisas areguard la bilantscha da chapitals, in augment dals impegns a l’exteriur a curta vista, in grond augment dals credits sco era gronds augments dals pretschs en connex cun valurs da facultad (cunzunt immobiglias ed aczias).
Era suenter ch’ina crisa monetara è rutta ora pon ins constatar sintoms da crisa tipics: pli e pli curts termins en quai che pertutga l’indebitament vers l’ester, ils impegns a l’exteriur vegnan pajads pli savens cun valutas estras, tschains pli auts per debiturs en il pajais debitur, grondas perditas da valur d’aczias e d’immobiglias, inversiun da las circulaziuns da chapitals (fugia da chapital) e grondas sperditas da reservas monetaras.
Exempels da crisas monetaras suenter il sistem da Bretton Woods èn tranter auter la crisa dal dollar il 1971, la crisa da debits latinamericana dal 1982/83, la crisa da Mexico il 1994/95 (crisa da tequila), la crisa finanziala e monetara da l’Asia dal Sidost il 1997 (crisa da l’Asia) sco era la crisa da la Brasilia il 1999.
Simbols ed abreviaziuns da valutas
Per bleras valutas vegnan duvradas atgnas letras (oravant tut cun stritg dubel) u abreviaziuns. Quellas furman ils simbols monetars d’ina unitad monetara, per exempel:
Per il solit datti duas differentas abreviaziuns: ina sa cumpona d’ina u da pliras letras che n’èn betg normadas (per exempel ‹fr.› per il franc svizzer); questa abreviaziun vegn duvrada principalmain en il stadi sez. L’autra abreviaziun è normada tenor il standard ISO 4217 e sa cumpona per il solit da trais letras (per exempel ‹CHF›); questa abreviaziun vegn duvrada cunzunt en il commerzi monetar internaziunal.
Commerzi monetar internaziunal
Il commerzi monetar internaziunal descriva il cumprar ed il vender valutas (devisas) sin differentas plazzas da martgà. Pervi da l’interdependenza internaziunala creschenta è il commerzi cun valutas al martgà da devisas daventà fitg impurtant en il decurs dals ultims onns. I vegnan martgadadas devisas tant per motivs speculativs sco era per motivs da barat ch’èn giustifitgads considerond l’economia reala. En il rom d’in barat d’ina valuta en in’autra resultan custs da transacziun ch’engrevgeschan tenor tscherts economs l’integraziun economica. Perquai èn sa sviluppadas en ils ultims decennis diversas uniuns monetaras (p.ex. l’Uniun economica e monetara europeica).
Terren
thumb|240px|Profil dal terren schematic Il terren, en la lingua da mintgadi er terra u terratsch, furma la part superiura da la crusta da la terra. Per ordinari cuntegna questa part da la crusta material organic e pussibilitescha uschia il svilup da furmas da vita. Vers engiu vegn il terren cunfinà da crap cumpact u luc; ensi per ordinari d’ina cuverta da vegetaziun sco er da l’atmosfera da la terra.
Tut tenor sch’il term vegn duvrà en la lingua da mintgadi u sco part d’in dals differents vocabularis dal fatg, po ‹terren› avair differentas muntadas:
Terren ord vista da la pedologia e da la protecziun dal terren
La substanza dal terren anorganica sa cumpona da crappels e particlas da minerals primars e secundars (vul dir ch’èn resortids da la dischagregaziun chemica). La substanza dal terren organica vegn numnada humus. Las particlas mineralas e da humus èn ordinadas en ina structura tridimensiunala ch’è ultra da quai segnada da spazis vids, emplenids cun aua ed aria. En la part superiura dal terren à la consistenza da questa structura per ordinari lucca, mieulusa. La pli impurtant rolla gioga il terren sco basa da viver per las plantas ed a moda directa u indirecta er per ils animals e l’uman.
Facturs da furmaziun da terren
thumb|220px|Ils flums giogan in’impurtanta rolla en il process da sedimentaziun Ord vista geologica sa furman terrens relativamain svelt, ord vista da l’uman però relativamain plaun. Ils terrens en l’Europa Centrala odierna èn sa sviluppads en il decurs dals ultims 12 000 onns, dapi la fin da l’ultim temp da glatsch.
Er terren ch’è ‹finì› è suttamess cuntinuadamain als facturs numnads. Vitiers vegnan las creatiras dal terren, sco part da quel, e dapi ca. 8000 onns las influenzas antropogenas sco l’utilisaziun tras l’agricultura u la selvicultura e l’apport da substanzas nuschaivlas tras l’uman.