cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lituania
Aspectativa da vita
L’aspectativa da vita en la Lituania è bain creschida in pau ils ultims onns; tuttina giascha quella anc adina cleramain sut la media europeica (2012: dunnas 79,45 onns, en Germania p.ex. 82,1 onns; umens 68,39 onns, Germania 76,6 onns). Surtut tar ils umens èn questas bassas valurs d’attribuir per ina buna part a l’abus d’alcohol. Tenor il rapport da la WHO èn morts en Lituania 2900 umens e 950 dunnas en consequenza dal consum d’alcohol (quai èn 30 % da tut ils mortoris). Il 2013 aveva la Lituania entaifer ils 34 stadis commembers da l’OECD il pli aut consum d’alcohol per persuna.
Tenor la WHO è la Lituania er il pajais cun la pli auta rada da suicidis en tut il mund (38,6 cas sin 100 000 persunas il 2005 resp. 35,6 cas il 2009, suandà da la Russia cun 31,7 cas il 2006). Sco motivs principals vegnan inditgads l’aut consum dad alcohol e l’aut grad da dischoccupaziun da giuvenils. Ultra da quai ha la Lituania la pli auta rata da delicts da mazzament en tut l’Uniun europeica.
Etnias
Per lunschor la gronda part da la populaziun furman ils Lituans sezs. Igl existan però er en il pajais intginas minoritads naziunalas, surtut Slavs. La minoritad polonaisa da la Lituania, che viva per gronda part en il district Vilnius, è per part sesenta là dapi plirs tschient onns.
Persunas d’origin russ èn oravant tut arrivadas durant e suenter la Segunda Guerra mundiala en la Lituania, cur ch’il pajais furmava ina part da l’Uniun sovietica. La populaziun da lingua russa en la Lituania sa concentrescha sin la chapitala Vilnius (surtut en la part da la citad Naujoji Vilnia), la citad da port Klaipėda, la regiun Mažoji Lietuva e lieus d’industria sco Elektrėnai e Visaginas.
Entant ch’il russ furma per la generaziun mesauna e veglia la lingua franca, surpiglia tar ils giuvens l’englais questa rolla.
Sper 84 % Lituans vivan en il pajais (situaziun dal 2011): 6,58 % Polonais, 5,81 % Russ, 1,19 % Bieloruss, 0,54 % Ucrainais. Ils ulteriurs procents sa repartan sin autras naziunalitads e sin minoritads naziunalas (Gidieus, Roma, Tatars e.a.).
Linguas
Lituan sco lingua materna discurran radund 2,7 milliuns persunas. Il lituan tutga tar las linguas balticas, a las qualas appartegna er il letton (ma betg l’eston che fa part da las linguas slavas). Areguard bleras atgnadads linguisticas vegn il lituan considerà sco ina lingua spezialmain arcaica che stat perquai fitg datiers da la lingua indogermana oriunda.
Sin la segunda plazza da las linguas che vegnan discurridas en la Lituania sa chatta il polonais. Questa lingua è surtut preschenta en la part orientala dal pajais, en spezial en las regiuns ruralas enturn Vilnius ed en la regiun enturn Dieveniškės. Malgrà las deportaziuns suenter la Segunda Guerra mundiala era sa mantegnida là ina gronda minoritad polonaisa. Pervi da la lunga preschientscha dal russ en la Lituania è il polonais che vegn discurrì en questas regiuns per part sa maschadà cun expressiuns russas; ins numna perquai questa varietad ‹polonais lituan›.
Religiun
En la Lituania vivan en pli ca. 21 000 muslims (0,6 %). La cumpart da la populaziun gidieua muntava avant la Segunda Guerra mundiala a 9 %. Durant l’occupaziun tudestga da la Lituania ils onns 1941 fin 1944 èn bundant 90 % dals gidieus vegnids mazzads.
Istorgia
Il num ‹Lituania› cumpara l’emprima giada l’onn 1009 sco ‹Litua› (en las ‹Annalas da Quedlinburg›).
thumb|190px|right|Midadas territorialas dal 13avel tschientaner fin oz Ils origins da la Lituania sco stadi èn da chattar en il 13avel tschientaner, suenter che stirpas balticas avevan colonisà il territori a partir dal terz millenni a.C. Cun consentiment dal papa è il prinzi Mindaugas vegnì curunà il 1253 sco retg; ad el èsi reussì da suttametter a sia suveranitad las stirpas vischinantas. Ses reginavel cumpigliava tar sia mort l’onn 1263 ca. il territori da la Lituania odierna. La furmaziun dal stadi è gist anc reussida a temp per pudair far frunt als chavaliers da l’Urden teutonic ch’avanzavan tant nà dal nord sco er nà dal sid.
Parallelamain è succedida gia en il 14avel tschientaner l’expansiun vers ost. Suenter che la veglia Rus da Kiev era ida en ruina causa l’arrivada dals Mongols, èn sa furmads plirs principadis successurs. Pervi da l’Urden teutonic n’ha la Lituania betg pudì expander vers vest, entant ch’en l’ost aveva l’arrivada dals Mongols (ch’èn vegnids numnads pli tard Tatars) manà ad in vacum da pussanza. En quel è avanzà il gronducadi da la Lituania adina dapli ed è arrivà cun la conquista da Kiev (suenter il 1462) en concurrenza directa cun il gronducadi da Moscau per la predominanza entaifer ils ducadis parzials russ. L’expansiun vers ost da la Lituania ha chattà sia culminaziun en l’emprima mesadad dal 15avel tschientaner.
L’onn 1386 ha il gronduca Jogaila surpiglià tras maridaglia e conversiun al cristianissem – suenter la mort da Mindaugas era la Lituania puspè daventada pajauna – la curuna polonaisa, fundond uschia l’uniun persunala polonais-lituana. Jogaila (polonais: Jagiello) ha fundà la dinastia dals Jagiellons. Suenter la battaglia victoriusa sper Tannenberg l’onn 1410 è la smanatscha tras l’Urden teutonic stada eliminada definitivamain. Questa battaglia avevan gudagnà las forzas armadas unidas da la Pologna e Lituania.
La stretga uniun politica da la Pologna e Lituania ha manà il 1569 a l’uniun reala da Lublin. Cun quella è ida a fin l’independenza da la Lituania, e quai suenter che l’aristocrazia lituana era gia vegnida ils decennis precedents adina pli fitg sut l’influenza da la cultura e lingua polonaisa. Uschia è la Lituania ida dal temp da la refurmaziun la via polonaisa ed è restada catolica, entant che la part nordica dal Balticum, influenzada pli ferm nà da vart tudestga, è daventada protestanta. Fin las divisiuns da la Pologna ha la Lituania furmà ina part dal stadi polonais; il 1795 è il territori lituan alura vegnì sut domini russ. Duas sullevaziuns da vart dals Polonais e Lituans ils onns 1831 e 1863 ha il zar russ supprimì a moda sanguinusa.
L’Emprima Guerra mundiala cun la Revoluziun d’october e la guerra civila sequenta han manà il favrer 1918 – sut occupaziun tudestga – a la proclamaziun da la republica independenta Lituania; suenter cumbats cunter l’Armada cotschna e truppas polonaisas èsi propi reussì da far valair quella. La chapitala na furmava da quel temp però betg la sedia istorica dal gronducadi, mabain Kaunas, damai che la regiun da Vilnius era occupada da la Pologna (dal 1920 fin il 1939, cumbain annullà da la Societad da las Naziuns il 1923). La democrazia parlamentara, introducida cun la constituziun dal 1922, è vegnida messa ord vigur cun il putsch dad Antanas Smetona il december 1926; Smetona ha silsuenter regì a moda dictatorica fin il 1940. Ins ha relaschà novas constituziuns ch’han confermà il reschim autoritar da Smetona, tranter auter las constituziuns lituanas dal 1928 e 1938. Ils 23 da mars 1939 ha la Lituania stuì ceder il Territori da la Memel al Reich tudestg. Questa regiun aveva appartegnì fin il 1919 a la Germania, era dapi lura dispitada tranter la Germania e la Lituania e steva perquai dapi il Contract da pasch da Versailles sut administraziun franzosa (per incumbensa da la Societad da las naziuns). Ils 10 da schaner 1923 avevan corps da voluntaris lituans occupà la regiun ch’era sinaquai vegnida annectada da la Lituania.
Cun l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala è creschida la pressiun da vart da l’Uniun sovietica. Il zercladur 1940 ha Smetona abditgà e suenter l’invasiun da truppas sovieticas è vegnida nominada ina regenza prosovietica, la quala ha declerà ils 3 d’avust 1940 l’adesiun a l’Uniun sovietica. Suenter l’entschatta da la Guerra tudestg-sovietica han truppas tudestgas conquistà fin il fanadur 1941 il territori statal da la Lituania. Sinaquai han ins mazzà fin il december 1941 la gronda part da la populaziun gidieua. Quai è succedì tras gruppas d’acziun da la polizia da segirezza e dal SD cun sustegn da gidanters lituans e da la polizia auxiliara collavuraziunistica. Ils survivents èn vegnids concentrads en ghettos. 90 % da la populaziun gidieua dal pajais n’han betg survivì la fin da la guerra.
En rom da si’offensiva da stad l’onn 1944 ha l’Armada cotschna puspè conquistà grondas parts da la Lituania. Sinaquai han ins reinstallà la Republica sovietica socialistica lituana. La resistenza dals uschenumnads ‹frars dal guaud› cunter l’occupaziun sovietica è stada difficila senza sustegn nà da l’exteriur ed è sa reducida a partir dal 1948 sin intginas paucas gruppas da partisans. En ina terza gronda unda da deportaziun ha Stalin fatg manar dieschmillis «inimis dal stadi» en la Sibiria, suenter ch’igl avevan gia gì lieu il 1940/41 e 1945/46 emprimas arrestaziuns e deportaziuns. Blers dals deportads èn morts en ils champs en l’ost da l’Uniun sovietica.
thumb|200px|right|Lituans a chaschun da l’inscunter da Gorbatschow a Šiauliai En rom da la perestrojka, ch’ha manà en il Balticum a la Revoluziun chantanta, è la Lituania sa declerada il 1990 – sco emprima republica da l’anteriura Uniun sovietica insumma – sco stadi suveran, renumnond il soviet superiur en assamblea constituenta. Medemamain il 1990 ha l’Islanda renconuschì sco emprim stadi l’independenza da la Lituania. La dumengia sanguinusa da Vilnius, ils 13 da schaner 1991, han forzas militaras prosovieticas empruvà adumbatten da cupitgar la giuvna democrazia cun chars armads; 14 demonstrants giuvenils èn vegnids per la vita a la tur da televisiun. Sco reacziun sin quai èn 85 % dals Lituans s’exprimids ils 8 da favrer 1991 èn rom d’ina votaziun dal pievel a favur da l’independenza dal pajais. Suenter ch’il putsch da Moscau cunter Gorbatschow ha fatg naufragi l’avust 1991, han ils pajais dal vest renconuschì l’independenza da la Lituania e da ses stadis vischins Lettonia ed Estonia. A l’entschatta è il svilup dal pajais stà segnà d’ina crisa economica e d’instabilitad politica (pervi da la privatisaziun radicala), ma alura ha la politica da refurma fitgà adina dapli pe, surtut suenter avair surmuntà la crisa da la Russia da l’onn 2000. L’onn 2004 è la Lituania daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi il december 2007 fa la Lituania part dal spazi da Schengen.
Sistem politic
La Lituania furma ina democrazia semipresidiala. La chapitala e sedia da la regenza da la Republica da la Lituania è la citad da Vilnius. Tenor la constituziun furma il pajais ina republica democratica e constituziunala cun separaziun da las pussanzas. Areguard la dumonda co che la democrazia vegn realisada, è la confidenza dals burgais però plitost pitschna: Tenor ina retschertga dal 2006 è la dumonda «Quant cuntents essas Vus cun il funcziunament da la democrazia en Voss pajais?» be vegnida respundida da 23 % a moda positiva.
Magari vegn la Lituania – tuttina sco l’Israel ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia – er descritta sco democrazia etnica, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».
President
Schef dal stadi furma il president, al qual na cumpetan betg be incumbensas represchentativas; anc avant il minister da l’exteriur è el numnadamain responsabel per la politica da l’exteriur dal pajais. Ultra da quai dispona el d’in dretg da veto ch’al lubescha da bloccar leschas ch’èn vegnidas relaschadas dal parlament. Tenor il protocol al suondan en l’ierarchia statala il parsura dal parlament ed il primminister.
Parlament
Il parlament lituan vegn numnà Seimas. Quest num deriva dal term polonais ‹Sejm› e renviescha a la lunga istorgia communabla da la Lituania e da la Pologna. Il parlament d’ina chombra consista da 141 parlamentaris che vegnan elegids per quatter onns. Cun ina maioritad da dus terzs ha il parlament la pussaivladad da midar la constituziun.
Regenza
Schef da la regenza da la Lituania è il primminister. El dispona da la cumpetenza da dar avant las lingias directivas per la politica da la regenza.
Partidas ed associaziuns d’interess
Abstrahà dals conservativs e dals socialdemocrats na dispona la gronda part da las partidas betg d’in program da partida u d’ina orientaziun ideologica fixa. La gronda part da las partidas pitschnas han ins fundà sco plattafurma per persunas singulas. Perquai ch’i dat relativamain savens crisas da la regenza e midadas areguard las maioritads en il parlament, n’è la muntada politica da questas partidas pitschnas betg da sutvalitar.
Associaziuns d’interess na giogan en il sistem politic betg ina rolla uschè centrala sco en auters pajais. Ils sindicats èn da pitschna muntada tant en la vita politica sco er sociala.
Politica da l’exteriur
La Lituania fa part da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco pli impurtantas directivas da la politica da l’exteriur pon valair ils lioms cun il vest, l’integraziun europeica e transatlantica sco er la stabilitad regiunala en l’Europa. Tut quai s’exprima en il fatg che la Lituania è daventada il 2004 commembra da la NATO.
Terms impurtants areguard la collavuraziun cun ils vischins en il vest han er furmà l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004, l’extensiun dal spazi da Schengen il 2007 e l’introducziun da l’euro il 2015. Oriundamain vulevan ins gia introducir l’euro il 2007; l’emprima giada insumma ha la Cumissiun europeica però refusà questa dumonda enfin ch’è stada reglada la problematica da l’inflaziun a l’intern dal pajais.
Militar
En rom da si’extensiun a l’ost èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads il 1999 stadis commembers da la NATO. Silsuenter è suandà l’invit als stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Slovenia, Bulgaria e Rumenia; tut quels èn s’associads il 2004 a la NATO.
A la Lituania mancan agens aviuns da chatscha moderns. Perquai è staziunada permanentamain ina squadriglia d’aviuns da chatscha dals alliads da la NATO sin la plazza aviatica Zokniai sper Šiauliai.
Divisiun administrativa
Dapi la refurma administrativa dals onns 1990 datti en Lituania be in stgalim da corporaziuns territorialas cun radunanza e president elegì. Igl èn quai las 60 corporaziuns autonomas (Savivaldybės). Il stgalim sutvart furman las radund 600 vischnancas cun incumbensas administrativas, ma senza organs d’autonomia communala. La gronda part da las citads e dals vitgs na furman betg corporaziuns territorialas, mabain be unitads statisticas.
Sur il nivel d’autonomia exista anc il nivel administrativ. Ils diesch districts administrativs dal pajais èn: thumb|220px|right|Divisiun administrativa da la Lituania
Fin il 2010 eran ils districts munids cun prefects che vegnivan installads da la regenza; quels na disponivan da nagins organs, ma eran munids cun administraziuns.
Tradiziunalmain vegn la Lituania sutdividida en quatter regiuns istoricas. Igl èn quai la Lituania Superiura (Aukštaitija), la gronda da las quatter regiuns che tanscha dal nordost fin tar la chapitala Vilnius. Questa regiun è ritga da collinas e lais; ed en il center sa chatta il parc naziunal Aukštaitija. Las ulteriuras regiuns èn la Lituania Inferiura (Žemaitija), la regiun Suvalkija u Sūduva en il sidvest, ch’è tradiziunalmain bainstantanta, e la regiun Dzūkija en il sid ch’è tradiziunalmain plitost povra. Ina tschintgavla regiun, la quala vegn per ordinari considerada en la Lituania sco part da la Lituania Inferiura, furma la Lituania Pitschna (Mažoji Lietuva); i sa tracta da la sdrima al vest dal pajais che tutgava fin il 1918 sco part da la Prussia da l’Ost a l’Imperi tudestg.
Infurmaziuns generalas
La vieuta da l’economia planisada a l’economia da martgà è stada colliada cun midadas structuralas. Quellas èn anc s’intensivadas dapi l’adesiun dal pajais a l’Uniun europeica il 2004. Dapi intgins onns sa chatta l’economia lituana en expansiun (creschientscha annuala da ca. 3 %). Il 2015 ha il product naziunal brut (PNB) dumbrà 37,2 milliardas euros, il PNB per persuna 13 282 euros. La quota da dischoccupads munta a 9,1 % (dischoccupaziun da giuvenils ca. 17 %).
Ils pli impurtants artitgels d’export da la Lituania furman maschinas, artitgels electronics, textilias e victualias.
Turissem
Il 2011 ha il pajais dumbrà 1,79 milliuns turists da l’exteriur; la pli gronda gruppa tenor pajais d’origin han furmà ils Russ.
Bilantscha dal stadi
Il 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 16,6 milliardas dollars ed entradas da 13,1 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 9,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà il 2009 a 7,6 milliardas dollars ubain 20,9 % dal product naziunal brut.
Dal product naziunal brut èn vegnids impundids il 2006 6,2 % en la sanadad, 5,0 % en la furmaziun e 1,7 % en il militar.
Energia
Ils ultims onns vegnan nizzegiadas dapli energias regenerablas, surtut a basa da biomassa. Per quai procuran surtut meds da promoziun da l’Uniun europeica sco er organisaziuns nunguvernamentalas ed associaziuns da producents d’energia.
Telecommunicaziun
La Lituania dispona da la meglra rait da fibras da vaider da l’entira Europa. Tenor in studi dal 2013 disponivan radund 32 % da las chasadas da FTTH (Fibre To The Home). Da quels han radund 31 % serrà in contract correspundent. Cun quai sa chattava la Lituania davant la Svezia cun stgars 23 %.
Per ordinari ha il proprietari da la colliaziun da pajar sez l’access a la rait fixa. Perquai datti, surtut en regiuns ruralas, savens be là ina rait fixa, nua che quella era vegnida bajegiada dal temp da l’occupaziun sovietica. Correspundentamain è la rait mobila (telefon ed internet) sviluppada fitg bain e funcziuna per ordinari er sin la champagna ed entamez il guaud.
Traffic
La Lituania è da gronda muntada sco pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord, tranter l’oblast Kaliningrad ed il coc da la Russia sco er tranter la Bielorussia e la Scandinavia. Ultra da quai gioga la Lituania in’impurtanta funcziun sco pajais da transit dad ieli. La chapitala Vilnius sa chatta fitg datiers dal cunfin exteriur da l’Uniun europeica vers la Bielorussia; perquai è la segund gronda citad Kaunas da pli gronda muntada areguard la planisaziun dal traffic.
Cun radund 220 morts en il traffic stradal sin in milliun abitants vala il traffic en la Lituania sco il pli privlus en l’entira Uniun europeica.
Vias
thumb|180px|right|La rait da vias europeica dal pajais La rait da vias da la Lituania vegn amplifitgada actualmain. Las pli impurtantas colliaziuns furman las autostradas Vilnius–Kaunas–Klaipėda e Vilnius–Panevėžys sco er la via da transit E 67 ‹Via Baltica› da Varsovia sur Kaunas e Riga fin Tallinn resp. Helsinki che duai a lunga vista vegnir transfurmada en in’autostrada.
Viafier
Fin en ils onns 1990 manavan las colliaziuns da viafier directas tranter Vilnius e Varsovia sur territori da la Bielorussia. Suenter la fin da l’Uniun sovietica han ins – per evitar las formalitads da duana – reavert la lingia che maina sur Šeštokai (LT) e Suwałki (PL).
Sco en l’entira ulteriura Uniun sovietica ed en Finlanda mesira la largezza dals binaris en Lituania 1520 mm (en l’Europa Centrala: 1435 mm). Perquai èn ils trens ch’arrivan nà da la Pologna en il Balticum munids cun indrizs per midar la distanza tranter las rodas. Quai succeda a moda automatica sin tschancuns endrizzads per quest intent.
Bus
Tant per il transport da persunas naziunal sco er internaziunal gioga er il traffic da bus in’impurtanta rolla (p.ex. Eurolines, Ecolines u Lux-Express).
Cultura
La Lituania è segnada d’influenzas culturalas fitg differentas. Da menziunar èn qua la lunga dependenza statala ed il fatg ch’ins ha mantegnì ditg ina religiun statala betg cristiana; alura la lunga istorgia communabla cun la Pologna, las relaziuns cun la Hansa en la Mar da l’Ost e l’appartegnientscha a l’imperi zaristic russ. Da qua derivan las baselgias ortodoxas che n’èn betg da survesair en las citads grondas. En il vest dal pajais èn visiblas fermas influenzas tudestgas, danaisas e svedaisas, per exempel en furma da la gotica da quadrels u en la construcziun cun travs. En l’ost, surtut a Vilnius, èn preschents blers elements culturals da la Pologna.
Tar il patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO tutgan la citad barocca da Vilnius, las exchavaziuns archeologicas Kernavė sco er las dunas sin la Peninsla Neringa.
Litteratura
Il diever dal lituan sco lingua litterara cumenza en il 16avel tschientaner. Adina puspè è la litteratura stada segnada da las occupaziuns resp. da las cundiziuns generalas imponidas da las pussanzas d’occupaziun. Impurtants represchentants da la litteratura lituana dal 20avel tschientaner èn Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Vytautas Mačernis e Justinas Marcinkevičius.
Film
Emprims films lituans èn vegnids realisads a partir dal 1909 da Lituans ch’eran emigrads en l’America. L’entschatta dals onns 1940 han ins fundà il Lietuvos kino studija; dal temp da l’Uniun sovietica steva quel sut controlla statala e furmava la suletta centrala per l’industria da film lituana. Mintg’onn vegnivan producids trais fin quatter films dramatics e trenta fin quaranta films documentars.
Suenter l’independenza l’onn 1990 è il dumber da films lituans ì fermamain enavos ed interpresas privatas han surpiglià l’industria da film. Enconuschents en rom da festivals da film internaziunals èn daventads ils cineasts Arūnas Matelis e Šarūnas Bartas.
Museums e gallarias
En l’entir pajais exista in grond dumber da museums; quai betg mo en citads pli grondas, mabain per part er en lieus isolads nua che vivevan enconuschentas persunalitads da la Lituania.
Il museum naziunal è situà a Vilnius sper la catedrala. Ulteriuras filialas èn repartidas en l’entira citad. L’exposiziun è ritga d’exponats archeologics ed etnografics.
A Kaunas sa chatta il museum dal diavel. En la mitologia lituana ed er sco simbol en la vita da mintgadi gioga il diavel in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’imaginaziun en l’Europa Centrala na vala quel betg sco persunificaziun dal nausch absolut, mabain plitost sco in rampignader, il qual po er gidar ils umans. Perquai datti er en la publicitad relativamain bleras statuas ed illustraziuns dal diavel.
En il lieu da cura Palanga a la Mar da l’Ost, en il chastè dal cont Tiškevičius, sa chattan collecziuns unicas dad ambra. In pitschen museum dad ambra exista er a Nida.
En il center da Vilnius sa chatta il museum da l’anteriur servetsch secret da l’Uniun sovietica KGB (Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti, ‹Comité per la segirtad dal stadi›). Quel è endrizzà en l’anteriura praschun dal KGB.
Simbols e sontgs
thumb|220px|right|Collina da las cruschs
Societad
Dapi l’independenza da la Lituania l’onn 1991, ch’è vegnida purtada da grondas parts da la populaziun, dispona la democrazia d’in vast sustegn. Correspundentamain èn sa sviluppadas instituziuns relativamain stabilas. Medemamain èn sa furmadas entaifer la populaziun gruppas d’interess da tut gener. La muntada dals sindicats è però – sco gia menziunà survart – plitost pitschna. En general ha la populaziun plitost ina tenuta sceptica envers las instituziuns statalas e las decisiuns dal parlament.
L’influenza da la baselgia en la Lituania è creschida fermamain dapi l’independenza dal pajais il 1991. L’omosexualitad è vegnida legalisada il 1993; facticamain vegn ella però anc adina tabuisada.
Medias
En la Lituania cumparan radund diesch gasettas dal di cun derasaziun naziunala, tranter auter la ‹Lietuvos rytas› ed er la ‹Baltische Rundschau› da lingua tudestga. L’internet è derasà vastamain, e quai a basa d’in’infrastructura fitg sviluppada (cf. survart).
Sport
Il sport naziunal da la Lituania furma il ballabasket. La squadra naziunala da ballabasket tutga tar las meglras da l’Europa ed è gia daventada trais giadas campiun europeic. Gia il 1937 e 1939 ha la Lituania gudagnà il campiunadi europeic en quest sport. Questa tradiziun ha chattà sia cuntinuaziun dal temp sovietic, cur che giugaders da la Lituania han adina puspè fatg part da la selecziun sovietica. Enconuschents nums èn Kazys Petkevičius, Modestas Paulauskas, Sergėjus Jovaiša, Arvydas Sabonis, Rimas Kurtinaitis e Šarūnas Marčiulionis. Marčiulionis ha tutgà ensemen cun Sabonis tar la generaziun dad aur dal ballabasket lituan; quella ha cuntanschì a partir da l’entschatta dals onns 1980 numerus success per l’Uniun sovietica ed a partir dal 1991 per la Lituania. Omadus giugaders èn vegnids recepids en la Hall of Fame da la NBA.
Tar ils emprims gieus olimpics suenter avair reacquistà l’independenza ha la squadra dals umens gudagnà il 1992 surprendentamain bronz; quest success ha pudì vegnir repetì ils onns 1996 e 2000. Suenter argient il 1995 è la nova generaziun enturn Jasikevičius ed Arvydas Macijauskas daventada il 2003 campiunadi europeic.
Ulteriurs sports da squadra èn percunter main populars. Il pli grond stadion da ballape dal pajais a Kaunas tschiffa be gist 20 000 aspectaturs. Tar ils sports olimpics ha la Lituania tradiziunalmain ferms bittaders sco er ciclists e rembladers.
Dis da festa
Il di da l’independenza statala vegn festivà ils 6 da fanadur; ulteriurs dis da festa che regordan a l’istorgia politica èn ils 16 da favrer (di da la reconstituziun dal stadi lituan) ed ils 11 da mars (di da la restauraziun da l’independenza statala). Daspera vegnan festivads ils dis da festa cristians ed il prim da matg sco di da la lavur.
Rosa alva
thumb|280px|Monument commemorativ davant l’Universitad da Minca Rosa alva sa numnava ina gruppa da resistenza tudestga cunter la dictatura dal naziunalsocialissem. La gruppa è stada activa a Minca e sa cumponiva surtut da students. Quels sa referivan a las valurs cristianas ed umanisticas en la tradiziun da las organisaziuns da giuvenils dal temp avant ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza. La Rosa alva è sa furmada en il ravugl d’amis enturn Hans Scholl ed Alexander Schmorell, e quai a partir dal zercladur 1942. Tranter la fin da favrer e l’avrigl 1943 è la gruppa vegnida scuverta e messa a ferm. Ils commembers principals èn vegnids executads sin fundament da sentenzias da mort proclamadas da la Curt dal pievel sut il presidi da Roland Freisler.
Tut en tut ha la gruppa scrit, stampà e derasà a moda clandestina sis fegls sgulants (cf. la versiun rumantscha). L’ediziun creschenta da fin a 9000 exemplars è l’emprim vegnida repartida en la regiun da Minca, pli tard – cun agid da curriers – er en intginas autras citads dal Reich tudestg (surtut en la Germania dal Sid). En questas publicaziuns tematisescha la Rosa alva ils crims dal reschim ed appellescha da far resistenza cunter il naziunalsocialissem. En la fasa finala da si’existenza è la gruppa sa stentada d’extender sur Falk Harnack ils contacts tar autras gruppas da resistenza fin en la chapitala dal Reich Berlin ed en circuls opposiziunals entaifer l’armada tudestga. Suenter la Battaglia da Stalingrad han commembers da la Rosa alva plinavant malegià en acziuns nocturnas sin fatschadas publicas a Minca parolas cunter Hitler ed il reschim naziunalsocialistic.
Fin en il temp preschent vala la Rosa alva sco pli enconuschent exempel per la resistenza studentica-burgaisa cunter il naziunalsocialissem. Ultra da quai è la gruppa daventada in simbol per sinceradad morala, curaschi civil e la prontadad da s’unfrir per ideals umanistics e democratics en vista ad ina dictatura totalitara.
Commembers
thumb|220px|Sala da dretgira a Minca nua ch’ha gì lieu il segund process Il circul intern da la Rosa alva sa cumponiva dals fragliuns Hans Scholl e Sophie Scholl, Alexander Schmorell, Christoph Probst, Willi Graf sco er dal professer d’universitad Kurt Huber.
Plinavant èn d’attribuir a la Rosa alva ulteriurs collavuraturs e sustegniders. Er suenter ch’ils fragliuns Scholl e lur amis èn vegnids arrestads èn intgins da quels sa participads vinavant ad acziuns da la Rosa alva u da gruppaziuns sumegliantas en autras citads universitaras. Da quest circul fan part Traute Lafrenz, Hans Conrad Leipelt, Marie-Luise Jahn, Hans Hirzel, Susanne Hirzel, Heinz Brenner, Franz J. Müller, Eugen Grimminger, Jürgen Wittenstein, Lilo Ramdohr, Gisela Schertling e Falk Harnack (ch’è pli tard vegnì enconuschent sco reschissur). Vitiers vegnan Harald Dohrn (il sir da Christoph Probst), l’architect Manfred Eickemeyer (en l’atelier dal qual la Rosa alva sa scuntrava), il pictur artist Wilhelm Geyer (che prendeva a fit l’atelier dad Eickemeyer e surlaschava a Hans Scholl la clav tar las localitads), sco er il librarist Josef Söhngen (dal qual il tschaler serviva sco zup per ils fegls sgulants).
Provegnientscha e motivs
La resistenza da tscherts commembers dal circul d’amis studentic enturn la Rosa alva mussa ferms tratgs cristians. Da la gruppa da simpatisants da la Rosa alva che dueva pli tard vegnir numnada ‹Abituriants dad Ulm› èn per exempel Hans e Susanne Hirzel creschids si en ina chasa-pravenda evangelica; lur bab appartegneva a la Baselgia confessanta.
Franz J. Müller, Heinrich Guter, Heinz Brenner e Walter Hetzel eran catolics e frequentavan in’instrucziun da religiun facultativa, suenter che l’instrucziun ordinaria en stanzas da scola era vegnida scumandada il 1941. L’instrucziun vegniva dada dad Adolf Eisele, in pader da l’Urden da missiun dals babs alvs ch’aveva ina tenuta antinaziunalsocialistica. El ha instruì p.ex. cun texts da Thomas d'Aquin ed ha discutà cun ils giuvenils texts critics sco p.ex. las pregias da l’uvestg da Münster Clemens August Graf von Galen drizzadas cunter l’eutanasia naziunalsocialistica ed in scriver da protesta da Galen a la Chanzlia imperiala. Alexander Schmorell appartegneva a la baselgia russ-ortodoxa. Hans e Sophie Scholl èn vegnids educads a moda cristiana e cun ideals sco libertad, giustia ed independenza ed èn perquai stads indignads areguard las deportaziuns e la moda co ch’ins tractava tant ils Gidieus sco er ils adversaris dal reschim. Ultra da quai eran els segnads da la pietusadad da lur mamma. Da s’occupar cun litteratura, art e musica furmava per els ina part integrala da lur uffanza. Durant lur servetsch a la front èn Hans Scholl, Alexander Schmorell e Willi Graf vegnids a savair da mazzaments en massa en Pologna ed han observà la miseria en il Ghetto da Varsovia; suenter lur return en Germania als ha quai motivà supplementarmain da far resistenza.
Acziuns
Dals 23 da fanadur fin ils 30 d’october 1942 han Scholl e Schmorell stuì ir a la front da l’ost sco schuldads da sanitad. En la medema cumpagnia da sanitad sa chattava er Willi Graf, il qual els han pudì gudagnar per lur ideas. Suenter lur return han ils students reprendì l’activitad da resistenza. A medem temp è Sophie Scholl s’associada a la gruppa.
Il tschintgavel fegl sgulant ‹Appel a tut ils Tudestgs!› (cun in’ediziun stimada da 6000 fin 9000) è vegnì repartì tranter ils 27 ed ils 29 da schaner 1943 entras curiers en pliras citads da la Germania dal Sid ed er en intginas citads austriacas. Da quel temp è il ‹moviment da resistenza› (il num ‹Rosa alva› na cumpara betg sin ils dus davos fegls sgulants) sa stentà d’influenzar la massa dal pievel, sco ch’ha ditg Sophie Scholl suenter si’arrestaziun ils 18 da favrer 1943. Questa finamira sa mussa en quai ch’il tschintgavel fegl sgulant è formulà en ina lingua clera e bain chapibla. Suenter lur experientscha a la front da l’ost eran ils students persvadids che la guerra na sa laschia betg pli gudagnar («Hitler na po betg gudagnar, mabain be pli prolungar la guerra!») Els han appellà da sa sparter per adina da «l’idea naziunalsocialistica dals sutumans», da l’imperialissem e dal militarissem prussian. Lur visiun per il futur era ina Germania federalistica en in’Europa unida suenter la guerra.
La fin da schaner è la Battaglia da Stalingrad ida a fin cun la capitulaziun da l’entira 6avla armada tudestga sut feldmarschal general Paulus. Radund 90 000 schuldads da la Wehrmacht èn vegnids en praschunia da guerra. Betg main che 150 000 eran restads morts sin il champ da battaglia, e quai be da vart tudestga; dapli che duas giadas tantas unfrendas avevi dà da vart sovietica. Stalingrad ha muntà ina vieuta decisiva en il decurs da la Segunda Guerra mundiala ed ha manà ad ina resistenza creschenta en ils pajais europeics occupads da la Germania. La gronda part da la populaziun tudestga era vegnida malsegira suenter questa novitad.
Quests eveniments han animà ils commembers da la Rosa alva da rinforzar lur activitads. Cura ch’è vegnida enconuschenta la fin dals cumbats a Stalingrad han els publitgà lur sisavel fegl sgulant ‹Commilitonas! commilitons!›. Quest appel – segnà d’in patriotissem passiunà – deriva da Kurt Huber. Hans Scholl ed Alexander Schmorell han redigì il text en quel lieu che Huber aveva appellà d’entrar en la «grondiusa Wehrmacht». Quest ultim fegl sgulant cumpareglia il cumbat actual cun la liberaziun dal giuf napoleonic il 1813 e citescha il scriptur Theodor Körner (1791–1813): «Si, si mes pievel, ils fanals èn en plaina flomma!»
Tras Helmuth James Graf von Moltke, il fundatur dal Circul da Kreisau, è quest fegl sgulant arrivà sur la Scandinavia en l’Engalterra. La fin 1943 han aviuns britannics bittà giu tschientmillis exemplars da quel sur la Germania. Sisum il fegl steva uss: ‹In fegl sgulant tudestg› ed al text introductiv suandava il ‹Manifest dals students da Minca› tenor il sisavel fegl.
En autras citads han amis da la Rosa alva lavurà en pitschnas gruppas, han repartì fegls sgulants e trategnì contacts. ‹Giu cun Hitler› e ‹Libertad› steva scrit ils 3, 8 e 15 da favrer sin ils mirs da l’universitad e da numerus edifizis a Minca. Alexander Schmorell, Hans Scholl e Willi Graf avevan scrit da notg questas parolas cun colur da té naira e colur dad ieli verda faschond diever da schablonas.
La Gestapo aveva gia instradà la stad 1942 inquisiziuns areguard ils fegls sgulants da la Rosa alva che vegnivan reguardads sco «activitads antistatalas». Questas retschertgas n’han manà a nagins resultats, uschia ch’ins las ha sistì. Pervi dals novs fegls sgulants ha la Gestapo alura installà a partir da la fin da schaner 1943 ina cumissiun speziala a Minca.
Arrestaziun e sentenzia
thumb|220px|Curt interna da l’Universitad da Minca La notg dals 15 sin ils 16 da favrer 1943 ha la gruppa repartì a Minca 800 fin 1200 fegls sgulants. La notg dals 17 sin ils 18 da favrer ha la Gestapo preschentà ils dus ultims fegls sgulants al grecist da Minca Richard Harder cun l’incumbensa d’elavurar in profil dals delinquents; curt temp pli tard al èn er vegnids surdads ils ulteriurs quatter fegls sgulants pli vegls.
Ils 18 da favrer èn Hans e Sophie Scholl passads vers las 10.45 uras tras l’entrada principala da l’Universitad da Minca (cun num entir Ludwig-Maximilians-Universität München, LMU). Els purtavan ina valisch da colur brin cotschna ed ina mappa d’actas, omaduas emplenidas cun il sisavel fegl sgulant e cun ina quantitad pli pitschna dal tschintgavel. Ils fragliuns han deponì mantuns da quels davant ils auditoris ch’eran anc serrads ed en ils sulers. Cura ch’els eran gia arrivads a la sortida da la vart da la Amalienstrasse èn els anc returnads ina giada ed èn ids en l’emprima auzada, nua ch’els han deponì ulteriurs fegls sgulants. Alura èn els currids en la segunda auzada, nua che Sophie ha bittà il rest dals fegls sgulants sur la balustrada en la curt interna da l’universitad. En quel mument èn ils dus fragliuns vegnids scuverts dal collavuratur dal servetsch tecnic da l’universitad Jakob Schmid. Cun agid d’autras persunas èn els vegnids tegnids ferm ed interrogads enfin che la Gestapo è arrivada al lieu.
Emprim process
Suenter lur arrestaziun han ins l’emprim manà Hans e Sophie Scholl en il Wittelsbacher Palais, nua che sa chattava la centrala da la Gestapo. Là èn els vegnids interrogads separadamain uras a la lunga fin ils 21 da favrer. Il mument ch’ins al ha mess a ferm purtava Hans Scholl sin sai in sboz d’in fegl sgulant da Christoph Probst, uschia ch’er quel è vegnì arrestà ed accusà. La Curt dal pievel sut il presidi da Roland Freisler – ch’era enconuschent sco ‹derschader da sang› – ha sentenzià ils fragliuns Scholl e Christoph Probst a la mort tras la guillotina. Il tribunal n’operava betg tenor il princip da la separaziun da las pussanzas, mabain era unifurmà tenor l’ideologia naziunalsocialistica. Quel ha fatg valair ch’ils sentenziads hajan «favurisà l’inimi», gidà a «dissolver la forza da defensiun» e fatg «preparativas d’auttradiment». L’execuziun ha gì lieu ils 22 da favrer; curt avant han ils fragliuns Scholl vis in’ultima giada lur geniturs.
Segund process
En in segund process, ch’ha gì lieu ils 19 d’avrigl 1943, ha la Curt dal pievel er sentenzià a la mort Kurt Huber, Willi Graf ed Alexander Schmorell. Kurt Huber ed Alexander Schmorell èn vegnids decapitads ils 13 da fanadur 1943 en la praschun München-Stadelheim. L’execuziun da Willi Graf, medemamain cun la guillotina, ha gì lieu ils 12 d’october 1943, suenter che la Gestapo aveva empruvà sur mais da vegnir a savair dad el ulteriurs nums or dal conturn da la Rosa alva.
Las ulteriuras persunas ch’eran accusadas en quest segund process èn vegnidas sentenziadas als suandants chastis d’arrest: Eugen Grimminger 10 onns, Heinrich Bollinger e Helmut Bauer set onns, Hans Hirzel e Franz J. Müller tschintg onns, Hans Guter deschdotg mais, Gisela Schertling, Katharina Schüddekopf e Traute Lafrenz in onn, Susanne Hirzel sis mais. Falk Harnack è vegnì declerà nunculpant.
Ulteriurs process
Falk Harnack han ins l’emprim laschà liber «per mancanza da cumprovas». Cura ch’el è danovamain vegnì arrestà il december 1943 e dueva vegnir manà en in champ da concentraziun al èsi reussì da fugir.
En rom d’ulteriurs process han ins er sentenzià auters gidanters e cumplizis a chastis da detenziun tranter sis mais e diesch onns.
Num
thumb|160px|Terz fegl sgulant da la Rosa alva Daco che la gruppa ha fatg diever dal num ‹Rosa alva› (u er ‹La Rosa alva›) – il qual cumpara sin ils quatter emprims fegls sgulants – n’è betg enconuschent. Magari vegn empruvà da stgaffir in connex cun il cudesch ‹Die weisse Rose› da B. Traven. Hans Scholl sez ha inditgà suenter si’arrestaziun d’avair elegì il num «casualmain»:
Revegnind a mia scrittira ‹La Rosa alva› vuless jau (...) dir il suandant: Il num ‹La Rosa alva› è vegnì elegì casualmain. (...) I po esser che jau hai elegì quest num tenor mes sentiments, perquai che jau steva da quel temp gist sut l’impressiun da la romanza spagnola da [Clemens] Brentano ‹Rosa Blanca›. Tar la ‹Rosa alva› da l’istorgia englaisa na datti però nagina connexiun.
I n’è però betg dal tut cler tge significaziun che sa lascha attribuir a quests pleds en rom da l’inquisiziun. Tut tenor vuleva Scholl tegnair secret ses motivs per proteger auters commembers da la gruppa. Sco segir po entant valair che Hans Scholl enconuscheva ed appreziava il cudesch da Traven.
En ina brev dals 27 da zercladur 1938 a sia sora Inge ha Hans Scholl en pli scrit:
En mia giaglioffa dadens port jau in brumbel d’ina rosa. Jau dovr questa pitschna planta, perquai che quai è l’autra vart, lunsch davent da tut il cunfar soldatesc e tuttina nagina cuntradicziun tar questa tenuta.
Il simbol da la rosa alva pudess er esser influenzà da la flur da tscharescha, in simbol da la dj.1.11, a la quala appartegnevan Hans e Sophie Scholl. Eventualmain deriva il num d’in dissegn d’ina rosa alva sin ina carta postala or da la chasa editura Max Baur. Quel ha intimà l’october 1941 il schuldà Fritz Rook da scriver in text davart quai ch’ina rosa alva muntia per el persunalmain. Quest text ha plaschì uschè bain ad Alexander Schmorell ch’el ha dumandà l’adressata, Lilo Ramdohr, da pudair copiar quel per al mussar a Hans Scholl.
L’istoriograf Sönke Zankel ha manà enavos il num sin ina tenuta fundamentala apparenta da la gruppa che sa cumponiva da students talentads da derivanza burgaisa:
Els pensavan a moda elitara, surtut la stad 1942, cura che lur fegls sgulants stevan anc sut il titel da la ‹Rosa alva›. Els èn sa numnads tenor ils aristocrats bandischads dal temp da la Revoluziun franzosa. Il num ‹Rosa alva› stat en quest senn precis betg per democrazia (...).
Quest’interpretaziun ch’attribuescha al circul da resistenza a l’entschatta anc ina mancanza da schientscha per valurs democraticas è vegnida crititgada per avair tractà las funtaunas a moda unilaterala.
Emprimas reacziuns en Germania ed a l’exteriur
Curt suenter l’arrestaziun dals fragliuns Scholl e da Christoph Probst han las gasettas publitgà appels d’inquisiziun per pudair arrestar Alexander Schmorell. Ils 22 da favrer 1943 han ils students da Minca stuì sa reunir e protestar uffizialmain cunter ils «traditurs or da lur retschas». Ils 23 da favrer han il ‹Völkischer Beobachter› e la ‹Münchener Neueste Nachrichten› purtà curtas notizias davart l’arrestaziun ed execuziun d’intgins «individualists degenerads». La rait d’amis e sustegniders da la Rosa alva dueva però sa mussar sco memia gronda, uschia che las instanzas n’han betg pudì evitar dal tuttafatg che lur acts da resistenza fetschian la currella. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala èsi adina puspè vegnì tar persecuziuns, e gasettas tudestgas han – per ordinari en furma d’artitgels vaira curts – rapportà davart l’arrestaziun e puniziun d’ulteriuras persunas. Ils 15 da mars 1943 ha in rapport dal servetsch da segirezza da la SS documentà che las famas en connex cun ils fegls sgulants hajan chaschunà in’«agitaziun considerabla» entaifer la populaziun. Inquietà sa mussa il rapport surtut dal fatg ch’ils fegls sgulants na vegnian betg pli consegnads a las instanzas a moda uschè consequenta sco fin qua.
Ils 18 d’avrigl 1943 ha la ‹New York Times› publitgà in artitgel sut il titel ‹Signs of strain seen in German populace› (‹Segns da tensiun entaifer la populaziun tudestga›) ed ha fatg menziun da la resistenza dals students a Minca. Ils 29 da mars e 25 d’avrigl 1943 ha la ‹New York Times› publitgà ulteriurs artitgels davart l’emprim process sut il titel ‹Nazis Execute 3 Munich Students For Writing Anti-Hitler Pamphlets› (‹Ils nazis han executà trais students da Minca per avair scrit fegls sgulants cunter Hitler›) e ‹Germans Clinging to Victory Hope in Fear of Reprisals› (‹Per tema da repressalias sa tegnan ils Tudestgs vi da la victoria›). Er sche betg tut las infurmaziuns davart la resistenza, il process e las sentenzias eran correctas, furman quests artitgels las emprimas novitads davart la Rosa alva en ils Stadis Unids.
Ils 27 da zercladur 1943 è il scriptur e titular dal Premi Nobel da litteratura Thomas Mann s’exprimì en si’emissiun mensila ‹Deutsche Hörer!›, che vegniva emessa sur BBC, cun admiraziun davart il curaschi dals students da Minca. L’Armada cotschna sovietica ha derasà davos la front tudestga in fegl sgulant propagandistic sut il titel «Sbassai las bandieras sur las fossas frestgas da cumbattants per la libertad tudestgs!»; ils students èn pli tard vegnids attribuids faussamain al Nationalkomitee Freies Deutschland.
Il text dal sisavel fegl sgulant da la Rosa alva ha l’advocat tudestg e commember dal Circul da Kreisau Helmuth James Graf von Moltke manà clandestinamain sur la Scandinavia en la Gronda Britannia. Il fanadur 1943 han aviuns dals Alliads bittà giu il text sut il titel ‹In fegl sgulant tudestg› sur la Germania. La resistenza da la Rosa alva era pia enconuschenta a vastas parts da la populaziun tudestga durant la guerra.
Lieus commemorativs a Minca
thumb|200px|Tavla commemorativa, Minca Orleansstrasse Oz portan las duas plazzas davant l’edifizi principal da l’universitad a Minca ils nums dals fragliuns Scholl e da prof. Huber. Per terra davant l’entrada cloman fegls sgulants da crap en memoria la Rosa alva. A l’intern da l’edifizi principal da l’universitad, en il chantun al sidvest da la curt interna, regordan ina rosa alva da crap, in reliev cun il maletg dals commembers da la Rosa alva ed ils nums engravads survart a la gruppa da resistenza. En il chantun al nordvest da la curt interna sa chatta dapi il 2005 ina busta da bronz da Sophie Scholl. Medemamain a la curt interna è situada la DenkStätte Weisse Rose cun l’exposiziun permanenta ‹La Rosa alva›; quella vegn manada da l’uniun Weisse Rose Stiftung e.V.
Er divers instituts e vias en autras parts da la citad portan il nums dals fragliuns Scholl u d’auters commembers da la Rosa alva.
L’emprim process cunter Sophie e Hans Scholl sco er Christoph Probst ha gì lieu ils 22 da favrer 1943 en la sala dal tribunal da giuraders en il palaz da giustia a Minca, Prielmayerstrasse 7. Il segund process cunter 14 ulteriurs accusads, tranter auter professer Huber, Alexander Schmorell e Willi Graf, ha gì lieu ils 19 d’avrigl 1943 en la sala da sesida 216 (oz 253) dal medem edifizi. En quest’ultima sala sa chatta oz in lieu commemorativ, il qual po vegnir visità ils lavurdis (cun excepziun da las emnas da primavaira e d’atun cura ch’han lieu ils examens da stadi da giurisprudenza).
Ina da las paucas fotografias enconuschentas, sin la quala èn da vesair plirs commembers da la Rosa alva (Sophie Scholl, Hans Scholl, Alexander Schmorell, Willi Graf e Hubert Furtwängler) è vegnida fatga ils 23 da fanadur 1942 a la Orleansstrasse, visavi la chasa cun il numer 63. La saiv ch’è da vesair sin la fotografia è sa mantegnida e duai vegnir conservada sco «lieu d’acziun original da muntada istorica».
Commemoraziun e canonisaziun dad Alexander Schmorell
La baselgia russ-ortodoxa a l’exteriur ha decidì il 2007 da canonisar Alexander Schmorell. L’act festiv ha gì lieu il 2012 en la catedrala a Minca, en proxima vischinanza da las fossas dals frars Scholl, da Christoph Probst ed Alexander Schmorell sin il Friedhof am Perlacher Forst. Er ad Orenburg en Russia exista in center commemorativ che regorda a la Rosa alva.
Premi dals fragliuns Scholl
thumb|180px|Busta da Sophie Scholl en la Walhalla Dapi l’onn 1980 vegn surdà il Premi dals fragliuns Scholl. Quest premi da litteratura è dotà cun 10 000 euros e vegn purtà da l’associaziun bavaraisa da l’Uniun da las librarias en Germania e da la promoziun da cultura da la chapitala bavaraisa Minca. El vegn surdà mintg’onn ad in cudesch pli nov che dat perditga d’independenza spiertala e ch’è qualifitgà a promover libertad burgaisa, curaschi moral, intellectual ed estetic ed a dar impurtants impuls al senn da responsabladad dal temp preschent.
Fundaziun da la Rosa alva
L’onn 1987 han commembers da la Rosa alva e confamigliars da commembers da quella ch’eran vegnids executads fundà a Minca la Fundaziun Rosa alva. La finamira è da tegnair viva la memoria vi da la resistenza da la Rosa alva en Germania ed a l’exteriur e da metter accents per l’avegnir. La fundaziun tgira la DenkStätte a l’Universitad da Minca e trategna pliras exposiziuns ambulantas a l’intern dal pajais ed a l’exteriur cun en tut bundant 20 staziuns ad onn.