cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Austria
Republica
Schef da la regenza furma il chancelier federal (tudestg Bundeskanzler). Suenter las elecziun vegn per regla incumbensà il primcandidat da la partida victura da furmar la regenza. Silsuenter vegnan il chancelier, il vicechancelier ed ils ministers designads dal president federal. La regenza è dependenta da la confidenza dal Cussegl naziunal; per quest motiv datti be excepziunalmain regenzas da minoritad.
Guaud
Situaziun en Svizra
thumb|220px|Guaud da guglias en Surselva Radund in terz da la surfatscha da la Svizra è cuverta cun guaud. Quai è relativamain bler, sch’ins tira en consideraziun che grondas parts dal pajais na pon betg furmar guauds pervi da la topografia.
Geografia da l'Europa
Extensiun
Il punct situà il pli en l’ost furma il Cap Olenij cun ca. ♁76° 20′ 0″ N, 66° 58′ 0″ O en il nord da l’insla russa Nowaja Semlja. Sin la terra cuntanscha la muntogna da l’Ural en sia part settentriunala il 67avel grad da longhituda oriental.
Imperialissem
Novas utilisaziuns dal term
Ils terms ‹imperialist› ed ‹imperialissem›, ch’avevan oriundamain in senn pegiurativ, èn però bainprest er vegnids applitgads dals aderents da l’expansiun da la pussanza imperiala e duvrads sco designaziun da sasez en in senn positiv. Per sa distanziar da la connotaziun negativa tradiziunala e da la polemica da vart dals critichers da la politica d’expansiun, discurriv’ins da imperialism in its best sense u da true imperialism. Questa nova applicaziun dal term è plaunsieu er sa fatga valair en auters pajais sco muntada laterala: ins discurriva dals ‹imperialists› en il senn d’in moviment entaifer las cuntraversas politicas a l’intern da l’Engalterra.
Russia
Il 1904/05 è l’expansiun russa vegnida franada tras la guerra cunter il Giapun. Gist il fatg ch’ils champs da conflict èn sa spustads en l’Asia da l’Ost ha mess il fundament per l’escalaziun da pli tard en l’Europa Centrala (Emprima Guerra mundiala), la quala na para betg chapibla senza resguardar ils eveniments a l’ur da las sferas d’interess.
Guaud
Muntada odierna
Cun il guaud èn colliads per l’uman aspects da sanadad e psicologics: Sco che mussan divers studis stiman visitaders l’aria schubra, las savurs vegnan resentidas sco empernaivlas e la canera che po chaschunar stress vegn mitigiada. Quai po per exempel gidar a sbassar la pressiun dal sang ed er avair in effect positiv sin il stadi psichic.
Imperialissem
Giapun
Il 1941 è il Giapun entrà en la Segunda Guerra mundiala sco partenari d’allianza dal Reich tudestg. Successivamain ha il pajais conquistà ils territoris colonials da la Gronda Britannia, da la Frantscha, dals Pajais Bass e dals Stadis Unids ch’eran situads en il Pacific. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala è il Giapun restà la suletta pussanza imperiala en il territori da l’Asia da l’Ost. Suenter la sconfitta il 1945 ha il Giapun stuì dar enavos tut ils territoris occupads.
Austria
Il term Austria cumpara l’emprima giada il 996 en sia furma dal vegl tudestg Ostarrichi. Er la furma latina Austria era gia usitada da quel temp. Entaifer il Sontg Imperi roman ha l’Austria cuntanschì il 1556 l’independenza da la Baviera ed è daventada in agen ducadi. Quel cumpigliava pli u main il territori dal pajais federativ Austria Bassa dad oz.
Imperi austriac (1804–1867) e Monarchia dubla Austria-Ungaria (1867–1918)
En rom dal dualissem prussian-austriac entaifer la Confederaziun tudestga ha la Prussia sut Bismarck sfurzà tras la varianta ‹pitschna› senza l’Austria. En la Guerra tudestga il 1866 ha l’Austria stuì succumber (Guerra da Königgrätz). La Confederaziun tudestga è sa schliada; en l’ulteriur process d’unificaziun tudestga n’ha l’Austria giugà nagina rolla pli.
Planiras
Da l’entira surfatscha da l’Austria da radund 83 879 km² furma radund in quart regiuns da planiras e collinas. En pli èn radund 43 % da la surfatscha dal pajais cuverts cun guaud.
Republica
thumb|220px|Sedia dal Parlament a [[Vienna]] L’Austria enconuscha in sistem da duas chombras: il Cussegl naziunal (Nationalrat) ed il Cussegl federal (Bundesrat).
Imperialissem
Gronds imperis da l’antica
Emprimas extensiuns imperialas èn resultadas da la concentraziun da pussanza en connex cun ils gronds rempars ed indrizs da sauar en la China (Hoangho), India (Indus), Mesopotamia (Eufrat e Tigris) ed Egipta (Nil); Wittfogel discurra en quest connex da las ‹culturas idraulicas›. Bain da curta durada è stà l’imperi dad Alexander, ma tuttina impurtant areguard la derasaziun dal helenissem. Decisiva dueva alura daventar la creschientscha da Roma. Tenor il princip divide et impera (latin ‹divida e dominescha›) han ils Romans però er concedì als territoris conquistads ina tscherta cundecisiun en furma d’in dretg d’autodeterminaziun da la populaziun u d’ina atgna regenza che vegniva represchentada tras in administratur. La Pax Romana sa referiva a l’entir domini S.P.Q.R., vul dir dal senat e dal pievel roman; entaifer quel han ils Romans pacifitgà ils territoris ch’els avevan conquistà cun parter la pussanza cun las elitas localas.
Guaud
Guauds boreals
La zona da guauds da coniferas boreala, situada en la part fraida da la zona temprada, cumpiglia ina surfatscha da radund 1,4 milliardas ha (14 milliuns km²), quai che correspunda ad in terz da la surfatscha da guaud da l’entir mund. La zona climatica boreala tanscha fin al cunfin meridiunal da la tundra arctica ed ha in’extensiun nord-sid da 700 km en l’Europa ed en l’America dal Nord e da fin a 2000 km en la Sibiria. L’extensiun vest-ost cumpiglia l’entira Eurasia da la Norvegia fin Kamtschatka ed ultra da quai il Canada. I sa tracta pia dal territori da guaud serrà il pli extendì en tut il mund. Tranter las plantas domineschan qua laresch, pign, schember e tieu; dal guaud maschadà boreal fa però per exempel er part il badugn.
Natiralezza
Pli pauc che l’uman ha influenzà la cumposiziun da las spezias da plantas e pli fitg ch’in guaud correspunda a ses stadi natiral. Il medem sa lascha però er dir, independentamain da l’uman, areguard l’apport d’energia: Pli pauc ch’in guaud dependa en sia cumposiziun ed en l’organisaziun dals process da producziun biologics d’in apport supplementar d’energia (sper l’irradiaziun dal sulegl) e pli natiral che quel è.
Austria
Emprima Republica (1918–1933)
En la nova republica han ins concedì a las dunnas il dretg d’eleger. L’aristocrazia percunter è vegnida dissolvida il 1919. Commembers da la famiglia da Habsburg-Lorena pudevan be restar en l’Austria, sch’els sa decleravan sco burgais da la nova republica e desistivan en tutta furma da lur pussanza da fin qua. L’anteriur imperatur ha refusà questas cundiziuns ed era gia emigrà en Svizra per prevegnir a ses internament.
Suenter la sconfitta da l’Austria-Ungaria en l’Emprima Guerra mundiala han las pussanzas victuras impedì in’ulteriura giada che l’Austria sa collia cun la Republica tudestga. Uschia è naschida il 1918 la Republica odierna. Pervi da la predominanza naziunalsocialistica en il pajais ha l’Austria fatg part dal 1938 fin il 1945 dal Reich tudestg. Ils victurs da la Segunda Guerra mundiala han puspè restituì il status da l’Austria sco stadi independent. Suenter che l’occupaziun dal stadi è ida a fin il 1955 ha l’Austria declerà sia neutralitad permanenta ed è vegnida commembra da las Naziuns unidas.
Imperialissem
Imperi tudestg
Il 1911 ha gì lieu la Segunda Crisa dal Maroc: sin l’annunzia da la Frantscha da spedir truppas en las citads marocanas Rabat e Fès ha la Germania smanatschà da trametter la chanuniera ‹Panther› en la regiun. La Germania ha sinaquai retschet da la Frantscha territori ch’ha cumplettà las possessiuns tudestgas en il Camerun; areguard la politica da l’exteriur è la Germania però s’isolada pli e pli fitg. Surtut las leschas da flotta che Alfred von Tirpitz ha chatschà tras tranter il 1898 ed il 1912 – e ch’avevan evidentamain motivs imperialistics – han strapatschà las relaziuns tranter la Germania e la Gronda Britannia ch’eran gia avant vaira tendidas.
Austria
Imperi austriac (1804–1867) e Monarchia dubla Austria-Ungaria (1867–1918)
Il 1867 èsi reussì da rumper il boicot statal da l’aristocrazia ungaraisa; l’anteriur stadi unitar è vegnì transfurmà en la Monarchia dubla Austria-Ungaria. Questa posiziun privilegiada dals Ungarais ha dentant be anc incità ils moviments naziunals da vart dals Tschecs, Slovacs e Croats.
Guaud
Guauds economics en accord u en dischaccord cun la natira
Guauds economics en dischaccord cun la natira èn segnads da spezias da plantas estras ubain da plantas che n’èn betg adattadas al lieu (sco per exempel monoculturas da pigns u lareschs en la bassa).
Geografia da l'Europa
Cunfins
Ina definiziun dals cunfins tranter l’Europa e l’Asia che fiss incontestada e renconuschida generalmain na datti betg. Anzi vegn quest cunfin adina puspè determinà da nov, tut tenor ils criteris istorics ed ideologics che prevalan. Ozendi vegn resguardà sco ‹cunfin› la Muntogna da l’Ural, il flum Ural, la Mar Caspica, la Mar Naira, il Bosporus, la Mar da Marmara e las Dardanellas. Contestà è surtut il territori tranter la Mar Caspica e la Mar Naira. Per part vegn la chadaina dal Caucasus considerada sco cunfin, per part la Planira da Kuma-Manytsch (che colliava antruras sco via navigabla la Mar Caspica cun la Mar Naira). Betg dal tut clera è er la cunfinaziun en la Mar Egeica. Per ordinari vegn resguardà il cunfin politic tranter la Grezia e la Tirchia sco cunfin tranter l’Europa e l’Asia; en sia furma odierna exista quel dapi il 1923/1947.
Guaud
Situaziun en Svizra
Areguard la reserva da lain per surfatscha sa chatta la Svizra cun 336,6 m³/ha schizunt sin l’emprim plaz en tut l’Europa. Cumbain che stemprads sco Vivian u Lothar han fatg gronds donns, è il guaud creschì ils ultims ventg onns per 4 % (situaziun dal 2011); quel s’extenda però surtut en la muntogna ed en autras posiziuns marginalas (terrens cun utilisaziun limitada). Il tagl da laina sa laschass anc augmentar considerablamain, ma è en blers lieus savens betg lucrativ avunda.
Geografia da l'Europa
Extensiun
Il punct central geografic da l’Europa sa chatta, tenor ina mesiraziun da l’institut geografic naziunal da la Frantscha dal 1989, en il vitg Purnuškės en il nord da Vilnius en la Lituania cun las coordinatas ♁54° 54′ 0″ N, 25° 19′ 0″ O.
Austria
Agricultura e selvicultura
thumb|220px|Zona da producziun da vin en la [[Wachau (Sankt Michael)]] Radund 85 % da la surfatscha da l’Austria vegnan tratgs a niz tras l’agricultura (45 %) e la selvicultura (40 %). L’agricultura è segnada da manaschis pitschens e mesauns ch’han difficultads da star a per cun la concurrenza internaziunala. Perquai èn blers manaschis sa spezialisads sin products da qualitad. Da tut ils pajais da l’Uniun europeica ha l’Austria la pli auta procentuala da producents da bio.
Natira e clima
Areguard il clima appartegna il pajais a la zona temprada e sa lascha caracterisar sco chaud ed umid. En il vest ed il nord predominescha in clima oceanic cun vents umids nà dal vest. L’ost percunter è marcà d’in clima continental cun damain precipitaziuns, stads chaudas ed envierns fraids. La topografia alpina po dentant midar localmain questas tendenzas climaticas generalas.
Geografia da l'Europa
Descripziun topografica
Il pli aut punct dal continent sa chatta tenor la definiziun usitada dals ‹cunfins› da l’Europa en las Alps tranter la Frantscha e l’Italia (Mont Blanc, 4810 meters). Main derasà èsi da resguardar sco part da l’Europa il nord dal Caucasus situà en Russia. En quest cas fiss l’Elbrus cun 6542 meters la pli auta elevaziun dal continent. Il punct il pli bass sa chatta cun 28 meters sut il livel da la mar a la costa nord da la Mar Caspica. En l’Europa dal Vest è la vischnanca ollandaisa Nieuwerkerk aan den IJssel situada stgars 7 meters sut il livel da la mar.
Tais
Nutriment
Il nutriment vegetal è surtut d’impurtanza la stad e l’atun. Qua vegn tratg a niz la purschida stagiunala che sa cumpona da granezza, tirc e da tuttas sorts fritgs dal funs sco puma, coclas, semenzas, ragischs e bulbas. Surtut en plantaschas da tirc pon tais chaschunar donns da selvaschina. Onns da sem vegnan er glondas tratgas a niz intensivamain sco nutriment.
Cumportament
miniatura|200px|Entrada d’ina tauna da tais En il terren dal guaud chava il tais per sai ina tauna, la quala è per ordinari pli gronda che tar la vulp. Taunas da tais pon esser blers decennis veglias e cuntanscher enormas dimensiuns cun pliras etaschas. Tais chavan gugent fitg profund. En ina profunditad da ca. 5 meters sa chatta il gnieu, il qual è collià cun la surfatscha sur numerus tunnels. Quests tunnels servan a manar natiers aria e sco entrada e sortida. Cuntrari a la vulp pulstrescha il tais ses gnieu cun feglia setga, mistgel u felesch.
Ina tauna da tais po vegnir duvrada sur decennis, probablamain schizunt sur tschientaners. Mintga generaziun la schlargia vinavant ed agiunta ulteriuras chombras d’abitar. Ina tauna da tais en l’Engalterra ch’ins ha examinà pli da rudent cumpigliava 50 chombras e 178 entradas; tut en tut era quest cumplex collià cun tunnels d’ina lunghezza da 879 meters.
Da differenziar ina tauna da tais d’ina tauna da vulps è relativamain simpel, damai ch’i sa chattan en la vischinanza da taunas da tais regularmain uschenumnadas tualettas da tais. Il tais depona numnadamain ses excrements en pitschnas foras en la terra ch’el chava per quest intent. Tipicas èn er las chavas che sa furman davant las entradas e sortidas che vegnan duvradas savens. Betg darar vegnan taunas però er abitadas communablamain da vulp e tais.
Geografia da l'Europa
Muntognas e vulcans
Pervi dals spustaments da las plattas tectonicas è sa furmà en l’Europa in grond dumber da muntognas. Las pli impurtantas èn tranter auter il Caucasus, l’Ural, las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. Las pli autas muntognas èn l’Elbrus (5642 m), suandà da numerus ulteriurs pizs situads en il Caucasus. Senza il Caucasus – dal qual l’appartegnientscha a l’Europa è contestada – sa preschenta il suandant maletg: Mont Blanc (4810 m), Piz da Dufour (4634 m), Dom (4545 m), Weisshorn (4505 m), Lyskamm (4480 m) e Matterhorn (4478 m). Abstrahà dal Mont Blanc (cunfin Frantscha/Italia) sa chattan quests pizs tuts en Svizra (resp. al cunfin Svizra/Italia).
Tais
Cumportament
Ils tais èn activs da notg. En regiuns pli fraidas fan els ina sien d’enviern; tut tenor la situaziun da l’aura po quella durar, cun interrupziuns, d’intgins dis fin a plirs mais.
Austria
Emprima Republica (1918–1933)
La situaziun instabila ha provocà la furmaziun da defensiuns burgaisas, e quai tant a l’ala dretga sco er a l’ala sanestra. Il fanadur 1927 ha la polizia sajettà a Vienna 89 persunas che demonstravan cunter acts violents commess da l’ala dretga. En il parlament ha il chancelier federal defendì il proceder da la polizia. L’exempel per l’ala dretga furmava il svilup talian sut Benito Mussolini; l’austromarxissem percunter vuleva furmar ina dictatura dal proletariat e starmentava tras quai ils conservativs.
Stadi corporativ austrofaschistic (1934–1938)
Profitond da la lescha d’autorisaziun ch’era entrada en vigur il 1917 en connex cun l’economia da guerra, ha Dollfuss cumenzà a relaschar u midar leschas en furma da decisiuns da la regenza. Ils 12 da favrer 1934 èsi vegnì ad ina veritabla guerra civila tranter l’extrema dretga e l’opposiziun socialdemocrata. La regenza ha abattì ils opponents cun forzas armadas, ha sentenzià a la mort cumbattants da la sanestra, relaschà il president da la citad da Vienna e scumandà la partida socialdemocratica.
Republica
Il Cussegl federal sa cumpona da deputads ch’ils parlaments dals singuls pajais federativs pon eleger tenor lur dumber d’abitants. Tenor il princip federal dal stadi represchenta il Cussegl federal ils interess dals singuls pajais federativs. Areguard dumondas d’interess naziunal sa restrenscha ses dretg sin il veto suspensiv; èn dentant tangads dretgs dals pajais federativs, ha il Cussegl federal il dretg d’in veto absolut.
Emprima Republica (1918–1933)
Il Contract da Saint-Germain dal 1919 ha prescrit il num Republica da l’Austria ed ha refusà l’adesiun dal nov stadi a la Republica tudestga. Intgins territoris cun maioritad tudestga n’han plinavant betg pudì s’alliar a l’Austria, perquai ch’ils victurs da l’Emprima Guerra mundiala avevan qua auters interess. Quai vala en spezial per las regiuns da la Moravia dal Sid e da l’Egerland (ch’èn daventadas parts da la Tschecoslovachia) sco er dal Tirol dal Sid (ch’è vegnì attribuì a l’Italia). La Carinzia dal Sid, ch’avess subì il medem destin, ha percunter pretendì ina votaziun dal pievel ed è la finala tuttina vegnida attribuida a l’Austria (e betg a la Jugoslavia).
Tais
Descripziun
Caracteristic per il tais è surtut la coluraziun nair-alva dal chau. Survart, inclusiv ils lefs ed il mintun, è quel surtut alv. Dals anguls da la bucca sa tiran però, l’emprim vers ensi e silsuenter dad omaduas varts per lung dal gnif, sdrimas nairas che sa schlargian sur ils egls e las ureglias (las qualas han in ur alv) fin en la tatona; là daventan ellas pli cleras e cuntinueschan en il grisch argientà da la part sura e da las varts. Questas ultimas pon er esser da colur melnenta. Ils singuls chavels da la vart sura èn clers e be colurads en la part giudim. Las zaidlas cuntanschan per part ina lunghezza da 11, da las varts da fin a 12 cm. L’entira vart sut inclusiv il culiez èn brin nairs cun in tun spezialmain brin sin il venter. Sin quel ed en la regiun da las eglias creschan per part be fitg paucs chavels, uschia che la pel niva dat tras. Tais giuvens (fin la vegliadetgna dad in onn) mussan en la coluraziun ils pli gronds cuntrasts; tais pli vegls daventan pli e pli clers.
Guaud
Guauds da la zona temprada chauda e miaivla
Sco furmas da guaud spezialas en la part plitost frestga-umida da la zona temprada sa laschan considerar guauds che creschan sin terrens umids (ognas) e guauds da muntogna cun lur caracteristicas specificas. Vers regiuns pli fraids s’augmenta entaifer ils guauds maschadads successivamain la cumpart da las coniferas (plantas da guglias).
Imperialissem
Italia
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha l’Italia pers sias colonias. Il Somaliland talian è stà dal 1950 fin il 1960 sco mandat da l’UNO sut administraziun taliana.
Austria
Emprima Republica (1918–1933)
Per dar dumogn a l’iperinflaziun dal 1925 han ins introducì il schilling che vegniva er numnà ‹dollar da las Alps›. A la Crisa economica mundiala dal 1929 n’è la politica percunter betg stada buna da respunder adequatamain. Il dumber da dischoccupads è creschì massivamain.
Imperialissem
Frantscha
L’Indochina è daventada independenta il 1954 pir suenter ina guerra. La Crisa da Suez ha mussà il 1956 er a la Frantscha ils cunfins da la politica coloniala da fin qua. L’‹onn african› 1960 han 14 colonias franzosas en l’Africa cuntanschì lur independenza. L’Algeria è vegnida independenta il 1962, e quai medemamain pir suenter ina guerra.
Geografia da l'Europa
Europa da l’Ost
thumb|220px|Ruinas anticas e baselgia ortodoxa sin la Peninsla Crim La structura da la surfatscha da l’Europa da l’Ost è en vastas parts da la Planira da l’Europa Orientala planiva u ondulada. Muntagnarda è surtut la Peninsla Crim cun la Muntogna da la Crim e la Peninsla da Kola cun il Massif da Khibiny. Al cunfin vers l’Asia èn situads l’Ural ed il Caucasus.
Guaud
Svilup dals plantadis
Grond’influenza sin il svilup dal guaud ha surtut l’uman, e quai dapi l’entschatta da la civilisaziun. Surtut èn guauds vegnids runcads per gudagnar surfatschas da colonisaziun e d’agricultura. Pli tard è daventada impurtanta en l’Europa la funcziun dal guaud sco furnitur d’energia e da materia prima. La cuntrada da bostgaglia da la regiun da la Mar Mediterrana e la cuntrada segnada da la mancanza da guaud en ils pajais d’anteriuras naziuns da navigaturs dattan fin oz perditga da quest svilup. Tut en tut sa lascha l’aspect da la cuntrada ch’è usità oz en l’Europa, cun sia midada da cultira, prads, guauds ed abitadis, per ordinari manar enavos quasi dal tuttafatg sin l’activitad da l’uman. En ils pajais bainstants sa mida la cumpart dal guaud vi da l’utilisaziun dal terren oz mo pli a moda marginala.
Geografia da l'Europa
thumb|240px|Topografia da l’Europa thumb|240px|L’Europa da notg Geograficamain sa tracti tar l’Europa da la part occidentala da la platta eurasiana che tanscha fin en l’Islanda. L’Europa cumpiglia ina surfatscha da la terra da 10 532 000 km²; la lunghezza da la costa mesira radund 117 000 km. L’extensiun nord-sid cumpiglia radund 3800 kilometers tranter il 36avel grad (Tarifa, Spagna) ed il 71avel grad (Nordkinn, Norvegia) da latituda settentriunala. Da l’ost al vest s’extenda la massa da la terra da l’Europa da la muntogna da l’Ural en Russia fin a la costa da l’Atlantic en il Portugal, quai che correspunda a radund 6000 kilometers extensiun vest-ost. Il scut baltic cuntegna la pli veglia part da l’Europa.
Flums
thumb|200px|Intschess idrografics Ils pli lungs flums da l’Europa èn: Volga (3531 km), Danubi (2811 km resp. 2857 km), Ural (2428 km), Dnepr (2285 km) e Don (1870 km). Er sin ils proxims plazs sa chattan surtut flums da l’Europa da l’Ost. Sin plaz 12 suonda il Rain (1236 km), sin plaz 14 l’Elba (1094 km), sin plaz 16 la Visla (1047 km), sin plaz 18 la Loire (1020 km) e sin plaz 20 il Tajo (1007 km).
Guaud
Guauds intacts
Sco cuntrada da guaud intacta vegn designada ina zona da guaud natirala d’ina grondezza d’almain 50 000 ha e d’ina ladezza d’almain 10 km la quala è pli u main nunabitada, ecologicamain intacta e che na vegn betg tratga a niz a moda forestala e n’ha er betg servì ils ultims 30–70 onns ad auters intents industrials. Il concept da quests uschenumnads Intact Forest Landscapes, IFL vegn tgirà d’instituziuns sco Global Forest Watch e Greenpeace; las surfatschas vegnan surtut eruidas cun evaluar maletgs da satellit.
Austria
Imperi austriac (1804–1867) e Monarchia dubla Austria-Ungaria (1867–1918)
L’atun dal 1918 era la sconfitta da la Monarchia dubla inevitabla; quai ha a medem temp muntà la fin da la monarchia insumma. La fin d’october 1918 è il reginavel ungarais sa declerà liber da l’uniun cun l’Austria. Senza l’intervenziun da l’imperatur u da la regenza èn er las ulteriuras parts da la monarchia sa furmadas da nov (Tschecoslovachia) u s’associadas a stadis existents (Italia, Pologna, Rumenia, Jugoslavia e.a.).
Gia il 1859 aveva l’Austria pers suenter la Guerra da Solferino la predominanza en l’Italia dal Nord. E suenter la fin da la Guerra tudestga ha ella er stuì surdar il Veneto a l’Italia ch’era s’alliada cun la Prussia.
Imperialissem
Belgia
thumb|180px|Il retg beltg Leopold II sco serp che sa stortiglia enturn in lavurer da cautschuc congolais (illustraziun dal 1906) Suenter ch’il stadi beltg è sa constituì il 1830, ha la dumonda imperiala er cumenzà a survegnir qua dapli pais. Tranter auter è retg Leopold I sa stentà dal 1842 fin il 1855 d’acquistar territoris d’ultramar; ma tant quai sco er l’idea da far quest pass cun forza militara n’ha betg purtà il success giavischà.
Geografia da l'Europa
Extensiun
Il punct situà il pli en il nord è Kap Fligely cun ♁81° 50′ 35″ N, 59° 14′ 22″ O sin la gruppa d’inslas russa Franz-Josef-Land, la quala vegn però per part attribuida a l’Asia. Incontestadamain a l’Europa appartegna la gruppa d’inslas norvegiaisa Svalbarad, da la quala l’insla situada il pli en il nord, Rossøya, tanscha fin ♁80° 49′ 44,4″ N, 20° 20′ 32,3″ O. Sin la terra franca ha il Cap Nordkinn sin la peninsla Nordkinn en la Norvegia las coordinatas ♁71° 8′ 2″ N, 27° 39′ 0″ O.
Austria
Cuschina
Tenor il model dals Kaffeehäuser da Vienna, endrizzads a partir dal 1683, èn sa derasads cafés en tut l’Austria. Quels tgiran la cultura da café e la cumbineschan oz per regla cun la purschida dal restaurant burgais.
Imperialissem
Epoca da l’imperialissem
thumb|180px|Las pussanzas colonialas pondereschan co reparter la ‹petta chinaisa› L’epoca da l’imperialissem (er ‹imperialissem classic›) cumpiglia il temp da ca. 1870 fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Ella è segnada da l’extensiun dals dominis da las pussanzas grondas e mesaunas en l’Europa sin territoris d’ultramar, e quai en tut il mund. La motivaziun han surtut furmà interess strategics tant da natira economica sco er politica; pli tard è vegnida vitiers l’aspiraziun sin prestige e rivalitads irraziunalas tranter las pussanzas imperialas. L’imperialissem formal (colonialissem) da quel temp, surtut en l’Africa, furma be in aspect parzial da l’imperialissem che cumpigliava er furmas economicas e da politica da pussanza informalas (p.ex. en la China ed en l’Imperi osmanic).
Austria
Emprima Republica (1918–1933)
Suenter dispitas politicas ha il chancelier cristiansocial Engelbert Dollfuss declerà il mars 1933 la dissoluziun dal parlament naziunal. Ina petiziun segnada da varga 1 milliun persunas e drizzada al president dal stadi Miklas n’è betg vegnida da revocar questa decisiun, cumbain che Miklas era conscient ch’il proceder da Dollfuss cuntrafetschia a la constituziun vertenta.
Guaud
Guauds economics en accord u en dischaccord cun la natira
Sco guaud ch’è pli u main en accord cun la natira sa lascha designar in guaud economic che sa cumpona da populaziuns da plantas indigenas e sche la cumposiziun da quellas è dal tuttafatg u per gronda part natirala.
Austria
Provediment d’energia
En ils onns 1970 aveva l’Austria er fatg emprims pass en direcziun da l’energia nucleara. Ina votaziun dal pievel memorabla ha dentant impedì il 1978 che l’ovra atomara Zwentendorf, ch’era gia erigida, vegnia messa en funcziun. Il medem onn è entrada en vigur ina lescha da bloccada areguard l’energia atomara che vala fin oz.
Guaud
Guauds selvadis
In guaud maschadà cun caracteristicas da guaud selvadi sa chatta en il parc naziunal Białowieża, situà tranter la Pologna e la Bielorussia. Il fau verd – la planta caracteristica dal guaud selvadi sco ch’el era derasà en l’Europa Centrala – manca qua però, damai ch’il parc naziunal è situà ordaifer il territori da derasaziun da questa spezia. In guaud che correspunda pli u main a la societad da guaud natirala potenziala da l’Europa Centrala sa lascha percunter scuvrir a l’ur sidost dal territori da derasaziun dal fau verd, numnadamain en l’Iran en la regiun situada tranter la Muntogna da l’Elbrus e la Mar Caspica.
Imperialissem
Gronda Britannia
thumb|250px|Il British Empire l’onn 1921 En la Gronda Britannia ha la Revoluziun industriala gì lieu pli baud ch’en mintga auter stadi dal mund. Il 1805 han ils Brits victorisà Napoleun en la Battaglia da Trafalgar ed il 1806 fin il 1814 ha il Reginavel Unì fatg frunt a la bloccada continentala imponida da vart franzosa, tranter auter cun s’orientar a novs martgads da vendita (surtut l’America dal Nord).
Geografia da l'Europa
Europa da l’Ost
Gronds lais en l’Europa da l’Ost èn il Lai Ladoga, il Lai Onega, il Lai Ilmen ed il Lai Peipus ch’è situà tant en l’Estonia sco er en la Russia.
Imperialissem
Gronda Britannia
Il svilup da l’industria greva ha pussibilità progress en la construcziun da bastiments. Surtut la navigaziun a vapur ha avert al traffic ed a l’economia novas dimensiuns. Giaschaments da cotgla e da fier èn daventads impurtants facturs da pussanza. Entras l’industrialisaziun è la Gronda Britannia sa transfurmada d’in stadi agrar en in stadi industrial. L’augment da la producziun en massa ha clamà suenter novs martgads da vendita, ils quals ins sperava da chattar en las colonias. En las colonias devi er bleras surfatschas agriculas nuncultivadas e forzas da lavur bunmartgadas, quai che pussibilitava gronds gudogns.
Geografia da l'Europa
Europa da l’Ost
Gronds flums che percurran la Planira da l’Europa Orientala èn Daugava, Niemen, Bug Meridiunal, Dnepr cun ses gronds flums laterals Sozh, Beresina, Pripiat e ses flums laterals Horyn, Desna, Psel ed Inhulets; medemamain il Don cun ils gronds flums laterals Chopjor, Medwediza e Siwerskyj Donez. Tras la Planira da l’Europa Orientala curra er la Volga cun ses gronds flums laterals Sura, Wetluga, Samara, Irgiz, Oka e Kama cun ses flums laterals Belaja e Wjatka. Ulteriurs gronds flums da l’Europa da l’Ost èn Dnester, Pechora ed Ural.
Austria
Navigaziun
Il Chanal Rain-Main-Danubi, construì tranter il 1960 ed il 1992, collia la Mar dal Nord (Rotterdam) cun la Mar Naira (Constanța, Rumenia). Quest chanal ha augmentà fermamain il traffic da martganzia sin questa via d’aua la pli directa tras l’Europa. Per gronda part vegnan transportads materials sco glera, metal u charvun.
Geografia da l'Europa
Europa dal Sid
Grondas muntognas sin la Peninsla Iberica èn las Pireneas, la Sierra Nevada sco er l’auta planira da la Meseta che vegn cunfinada en il nord da la Muntogna Cantabrica ed en il sid da la Sierra Morena. En l’Italia èn situadas parts da las Alps, sin la Peninsla da las Apenninas ed en il nord da l’insla Sicilia sa chattan las Apenninas, en la Sicilia ultra da quai ils Monti Iblei, Monti Erei e Monti Sicani. L’Etna a Sicilia e las Inslas Liparicas (u Eolicas) cunfinantas èn vulcans u da derivanza vulcanica. Sin l’insla Sardegna è il Gennargentu la pli auta muntogna e sin l’insla Corsica il Massiv dal Monte Cinto. En las Pireneas datti anc intgins glatschers, per exempel sper l’Aneto, ed en las Apenninas sa chatta il glatscher situà il pli en il sid da l’Europa, il Glatscher dal Calderone.
Imperialissem
Posteriuramain èn tendenzas imperialisticas er vegnidas supponidas per intgins imperis gronds da l’antica. Il term sco tal è però vegni creà en il 16avel tschientaner e valeva da quel temp sco designaziun negativa per ina pussanza che na sa basava betg sin il stadi da dretg, mabain sin pussanza militara e despotia. Sco epoca da l’imperialissem per propi vala la fasa tardiva dal 19avel tschientaner, quai ch’è er d’attribuir a las differentas teorias marxisticas areguard l’imperialissem.
Novas utilisaziuns dal term
La moda e maniera co ch’il term ‹imperialissem› è vegnì duvrà en il decurs dal 20avel tschientaner e fin en il temp preschent sa referescha a l’unda d’expansiun europeica ch’ha gì lieu tranter il 1870 ed il 1914 sco er a las consequenzas da quella. L’aspiraziun dals stadis europeics da daventar pussanzas grondas ha manà a l’Emprima Guerra mundiala che vegn en general considerada sco punct final da l’epoca classica da l’imperialissem.
Geografia da l'Europa
Zonas da vegetaziun e climaticas
thumb|220px|Regiuns biogeograficas La gronda part da l’Europa sa chatta en la zona temprada chauda. Dal vest a l’ost sa reduceschan las influenzas maritimas successivamain e crescha l’influenza continentala sin il clima. Quai vul dir che las differenzas da temperatura tranter las stagiuns daventan pli grondas e la quantitad da precipitaziuns sa diminuescha. Il nord da l’Europa è d’attribuir a la zona temprada fraida e subpolara. En il vest da quella (Norvegia, Islanda) sa fa sentir pli ferm il Current dal Golf. En il sid dal continent regia cun il clima mediterran in clima subtropic. Las stads èn qua chaudas e sitgas, ils envierns miaivels ed umids.
Tais
Descripziun
Ils egls èn vaira pitschens e mussan in’iris brin stgira e pupillas radundas. Il nas en furma da tromba tanscha almain 1,5 cm sur il lef sut ora. Las toppas davant – ch’èn duas giadas uschè lungas sco las toppas davos – portan lungas griflas ch’èn drizzadas vers engiu e ch’èn bain adattadas per chavar. Il tais na va betg dal tuttafatg sin las plantas-pe: cun passar tutgan be las ballas da la detta e dal maun il funs, entant che las ballas da la chanvella restan en l’aria – analog als animals che van sin la detta-pe. La chavazza dal tais ha ina lunghezza da fin a 154 mm; ella è bratga e greva e munida cun in crest da la verscha da fin a 16 mm autezza. Ils dents da stgarpar èn pauc conturads; la dentadira è surtut endrizzada per far moviments tagliants e smardegliants. La furmla da dents sa cloma I 3/3 – C 1/1 – P 4/4 M 1/2. Divergenzas dal dumber usità da 38 dents na furman però nagina raritad, damai ch’ils emprims premolars n’èn savens betg avant maun.
Sco tut ils mustailids ha er il tais duas glondas analas ed ultra da quai tranter la ragisch da la cua e l’anus ina glonda subcaudala. Cun il secret che vegn furmà qua vegnan marcads ils cunfins dal territori, materialias en vischinanza da la tauna sco er auters members da la medema spezia. Probablamain vegnan transmessas uschia infurmaziuns davart l’appartegnientscha a la gruppa dals singuls animals. Las femellas possedan per ordinari traia pèra tettels, pli darar er pli paucs u pli blers.
Tegnids en fermanza pon tais cuntanscher ina vegliadetgna da fin 15 onns.
Austria
Scola e furmaziun
Il sistem da scola en l’Austria enconuscha ina scola elementara che dura quatter onns. Silsuenter – pia gia cun diesch onns – han las scolaras ed ils scolars da sa decider ubain per l’uschenumnada scola principala che dura 4 onns ubain per il gimnasi che dura 8 onns e che maina a la matura. Suenter la scola principala èn accessiblas las differentas furmaziuns professiunalas fin a la furmaziun professiunala superiura.
Musica
thumb|160px|[[Wolfgang Amadeus Mozart]] Durant il 18avel e 19avel tschientaner ha Vienna furmà il center d’ina ritga cultura musicala. Fin oz existan numerusas operas, teaters ed orchesters che tgiran questa tradiziun. Enconuschent en tut il mund è er il Concert da Bumaun dals Filarmonists da Vienna.
Renumads cumponista da l’epoca classica e romantica èn Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Joseph Haydn, Franz Schubert, Anton Bruckner, Franz Liszt e Johann Strauss. En pli è s’etablida a medem temp l’operetta che vegn tgirada sco furma artistica elevada.
En il 20avel tschientaner han Gustav Mahler ed ils cumponists da la Nova scola viennaisa (Arnold Schönberg, Alban Berg ed Anton Webern) revoluziunà la musica classica. Tranter ils numerus dirigents da renum internaziunal èn da menziunar Karl Böhm, Herbert von Karajan e Nikolaus Harnoncourt.
Geografia da l'Europa
Europa da l’Ost
Tranter las inslas russas dat surtut en egl la gronda insla dubla Nowaja Semlja ch’è situada en l’ost da la Mar da Barents.
Austria
Musica
Entaifer la musica moderna è sa sviluppà in agen gener, numnà austropop, represchentà tranter auter da Georg Danzer e Reinhard Fendrich. Bain il pli enconuschent ‹export› da la musica da rock e pop è stà Falco ch’ha gì en ils onns 1980 success internaziunals cun chanzuns sco ‹Rock Me Amadeus› u ‹Jeanny›. En l’entir intschess da lingua tudestga èn plinavant Peter Alexander ed Udo Jürgens da numnar tranter ils chansonniers ils pli populars.
Geografia da l'Europa
Europa Centrala
Il pli lung flum è il Danubi; quel percurra en l’emprima mesadad da ses curs l’Europa Centrala. Ils gronds flums laterals dal Danubi èn En, Morava, Drava, Tisza e Sava. Ulteriurs gronds flums en il Rain, l’Elba cun ses gronds flums laterals Moldau e Saale, l’Oder cun il flum lateral Warta sco er Visla e Gauja.
Svizra
210px|thumb|Il Matterhorn (VS) 210px|thumb|Sguard sur la citad da Turitg 210px|thumb|Morcote (TI) al Lai da Lugano La Svizra (tudestg: Schweiz, franzos: Suisse, talian: Svizzera, latin: Helvetia), uffizialmain Confederaziun svizra, è in stadi democratic e federalistic situà en l’Europa Centrala.
Geografia da l'Europa
Zonas da vegetaziun e climaticas
La vegetaziun natirala da l’Europa è segnada en il nord (surtut Svezia e Finlanda) d’ina vegetaziun da guauds da guglias boreala, da guauds da feglia e maschadads en las ladezzas centralas (p.ex. Germania e Reginavel Unì) e da guauds da feglia subtropic-mediterrans en il sid (surtut en Spagna, en l’Italia ed en Grezia).
Austria
Provediment d’energia
La gronda part da l’energia electrica – numnadamain radund 60 % – furneschan implants idraulics (ovras idroelectricas ad aua currenta sco er ovras d’accumulaziun). Per curclar il basegn maximal èn en pli en funcziun divers implants da turbinas da gas. Ils davos onns è er s’augmentada en l’Austria la cumpart da las novas energias. Il 2011 vegnivan per exempel producids radund 3,3 % da l’energia electrica tras implants eroelectrics. Quels sa chattan per gronda part en las planiras cun bler vent en l’ost dal pajais.
Sport
Grazia a sia situaziun geografica tutga l’Austria tar l’elita mundiala en numerusas disciplinas da sport d’enviern. En spezial il ski alpin giauda en l’Austria ina gronda stima, quai che sa mussa adina puspè er en il grond dumber d’aspectaturs che persequiteschan las transmissiuns televisivas da las cursas.
Imperialissem
Epoca da l’imperialissem
Quant ferm che l’imperialissem ha dominà temporarmain il pensar politic en l’Europa, sa lascha gia deducir dal diever parallel da la terminologia correspundenta en las diversas linguas europeicas: Charles Dilkes ha scrit il 1869 en l’Engalterra ses cudesch ‹Greater Britain›, Paul Rohrbach ha publitgà il 1915 sia scrittira ‹Das grössere Deutschland› ed en Frantscha ha ‹la Plus Grande France› furmà dapi ils onns 1880 ina moda da dir e pretensiun derasada vastamain. Enconuschenta fin oz è la poesia da Rudyard Kipling ‹The White Man’s Burden› dal 1899. Il messadi da Kipling è quel che stadis moderns e dinamics sco ils Stadis Unids stoppian chatschar enavos pussanzas colonialas stagnantas sco la Spagna u auters pajais europeics; d’eriger in imperi saja collià cun grondas obligaziuns ed unfrendas. Questa poesia vala sco ina da las perditgas centralas ed emprovas da giustificaziun moralas da l’imperialissem; ses titel è daventà proverbial.
Geografia da l'Europa
Europa Centrala
Grondas muntognas situadas en l’Europa Centrala èn las Alps, la barriera da las Muntognas Mesaunas en Germania, las Sudetas, parts da la Muntogna Dinara e las Carpatas. Medemamain da gronda dimensiun, ma betg fitg auta, è la dorsala baltica.
Tais
Multiplicaziun
Sco tar intgins auters mustailids enconuscha il tais in temp da purtanza prolungà, il qual è d’attribuir ad ina nidaziun retardada. Pervi da quai chattan ins en la litteratura per part indicaziuns divergentas areguard ils temps da paregliaziun ed il temp da purtanza. Ina giada che la cella d’ov è vegnida fructifitgada, sa sviluppa l’emprim be ina blastocista. Abstrahà d’ina pitschna creschientscha parziala ruaussa quella alura fin l’enviern. En questa fasa avant la purtanza per propi han er lieu vinavant ovulaziuns e copulaziuns. Ulteriuras blastocistas sa furman però be darar. Pir tranter l’entschatta december e mez schaner s’igniva la cella d’ov en la mucosa da la madra e sa sviluppa a moda regulara. A partir da quel mument dura il temp da purtanza 45 dis, uschia che la gronda part dals animals giuvens nascha tranter la fin da l’enviern e la fin da la primavaira. Il termin variescha tenor criteris geografics e per part er tenor autezza; en l’Europa Centrala nascha la gronda part dals pitschens l’entschatta mars.
In letg sa cumpona da fin a tschintg, per ordinari però da dus u trais pitschens. Tar la naschientscha han quels ina lunghezza da 120 fin 180 mm e paisan tranter 90 e 110 g. Els portan in pail alvent ed èn tschorvs. Gia suenter in’emna cumenza il pail a sviluppar la tipica coluraziun nair-alva da la spezia. Ils egls s’avran suenter quatter fin tschintg emnas. En la vegliadetgna da sis fin set emnas sa movan ils giuvens libramain en ils tunnels da la tauna, bandunan quella però pir suenter nov u diesch emnas. Ils pitschens vegnan tettads almain dudesch emnas; en cas d’ina purschida da nutriment restrenschida po il temp da laschar tettar er durar fin la stad. Il pais e la grondezza s’augmentan cuntinuadamain fin il december. Entaifer nov fin diesch mais cuntanschan ils giuvens il pais da stad d’animals creschids (però betg anc lur pais d’enviern). A partir dal schaner sa reducescha alura il pais, perquai ch’ils giuvens vivan da las reservas da grass.
Geografia da l'Europa
Europa Centrala
Gronds lais èn il Balaton, part dal Lai da Genevra, il Lai da Constanza, il Neusiedler See, ina part dal Lai Peipus, il Võrtsjärv ed il Lai da Neuschatel.
Imperialissem
Epoca da l’imperialissem
I sa laschan distinguer trais furmas da constituziun da la pussanza imperiala:
Austria
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806
Il 1804 ha Franz II fundà l’Imperi austriac e surpiglià il titel da Franz I imperatur da l’Austria. Quai per pudair mantegnair l’equivalenza da las pussanzas cun il nov imperatur franzos. Il 1806 ha el stuì desister sut pressiun da Napoleun Bonaparte sin il titel da l’imperatur roman-tudestg. Tras quai è l’istorgia dal Sontg Imperi roman ida a fin; la dinastia habsburgaisa percunter ha cuntinuà entaifer l’Imperi austriac.
Teater e film
Enconuschentas acturas ed acturs da teater e film oriunds da l’Austria èn: Romy Schneider, Oskar Werner, Curd Jürgens, Maria Schell, O.W. Fischer, Maximilian Schell, Senta Berger e Klaus Maria Brandauer. En pli è da menziunar Arnold Schwarzenegger ch’ha fatg carriera en ils Stadis Unids tant sco actur sco er sco guvernatur da la California.
Tais
Variaziun geografica
Sa basond sin la grondezza totala, las dimensiuns da la chavazza e las mesiras e furmaziuns dals molars e da l’oss dal penis (baculum) vegnan differenziadas numerusas sutspezias, da las qualas èn renconuschidas oz quatter. In ulteriur segn caracteristic per distinguer quellas ina da l’autra furma la coluraziun da la vart sura (ch’è pli brinenta tar intginas sutspezias) e da las varts (ch’è tar intginas populaziuns fitg melnenta). La furma orientala M. m. Heptneri è situada areguard divers segns caracteristics tranter il tais europeic ed il tais asiatic.
Austria
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806
L’onn 976 ha l’imperatur Otto II surdà la Marcha Orientalis ad in duca da la famiglia dals Babenberger. En in document dal 996 vegn il territori numnà l’emprima giada Ostarrichi. En autras funtaunas vegn discurrì da Ostland (latin Austria) u Osterland. Ils 8 da settember 1156 ha l’imperatur Fadri I (Barbarossa) declerà l’Austria sco agen ducadi, independent da la Baviera. Cun questa data cumenza pia l’istorgia da l’Austria sco territori independent entaifer il Sontg Imperi roman.
Religiun
La pli gronda cuminanza religiusa betg cristiana furman ils muslims. Tenor stimaziuns dal Fonds d’integraziun muntava lur cumpart il 2009 a 6,2 % da la populaziun. Al giudaissem appartegnan tenor atgnas indicaziuns radund 15 000 persunas en l’entir pajais. La pli gronda cuminanza gidieua (cun radund 7000 commembers) viva a Vienna.
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806
Als Babenbergers èn suandads a partir dal 1278 ils Habsburgais. Fin il 1526 han els pudì augmentar considerablamain lur territori (Stiria, Carinzia, Tirol, Krain e.a.) ed èn daventads in factur da pussanza entaifer l’Imperi. A partir dal 1438 han ils Habsburgais er occupà quasi senza interrupziun l’uffizi dal retg roman-tudestg e tras quai da l’imperatur.
Identitad
Pervi da svilups politics, linguistics, culturals ed ideologics è sa sviluppà en l’Austria dapi il temp medieval ina schientscha plitost tudestga che austriaca. Durant la lunga epoca en la quala il regent habsburgais era a medem temp imperatur dal Sontg Imperi roman è sa furmà quai che Ernst Bruckmüller numna il svilup da «duas naziuns tudestgas». Quest dilemma haja manà suenter la fin da la monarchia (1918) ad ina crisa d’identitad che saja per part stada la culpa da la fin precipitada da l’Emprima republica e da la reuniun cun il Reich tudestg il 1938.
Imperi francon e Sontg Imperi roman 700–1806
thumb|200px|Imperatura [[Maria Theresia en il ravugl da sia famiglia]] Da la fin dal 15avel tschientaner fin il 1690 èn ils territoris habsburgais er vegnids smanatschads cuntinuadamain d’attatgas nà da l’Imperi osmanic. Suenter avair rebattì l’onn 1683 il segund assedi da la citad da Vienna, han ils dus imperis definì en la Pasch da Karlowitz ed en la Pasch da Passarowitz ils cunfins che duevan valair fin il 1908.
Svizra
Partidas politicas
La Svizra enconuscha in vast spectrum da partidas organisadas a nivel regiunal, chantunal e naziunal. Las partidas cun ils pli blers electurs èn per ordinari represchentadas en la regenza. Las pli grondas partidas (situaziun dal 2015) èn: Partida populara svizra (PPS), Partida socialdemocratica da la Svizra (PS), Partida liberaldemocratica svizra (PLD), Partida cristiandemocratica svizra (PCD).
Tenor ina retschertga demoscopica dal 2016 han 19 % dals interrogads inditgà d’avair fidanza en lur politichers. En cumparegliaziun cun autras gruppas da professiun è quai bain ina valur plitost bassa, ma la confidenza è bundant pli auta ch’en la media da l’Europa dal Vest che munta a 13 %.
Emigraziun
Las crisas agraras dals onns 1840, 1870 e 1880 sco er problems structurals durant l’industrialisaziun han manà ad emigraziuns en massa sco anc mai, e quai surtut en l’America. Vers la fin dal 19avel tschientaner ha l’America dal Nord furmà il lieu da destinaziun per bunamain 90 % dals emigrants. Tranter il 1851 ed il 1860 èn radund 50 000 persunas emigradas surmar, ils onns 1860 e 1870 mintgamai 35 000 e tranter il 1881 ed il 1890 bundant 90 000. Fin il 1930 è il dumber d’emigrants per decenni sa stabilì tranter 40 000 e 50 000. En intgins chantuns han las autoritads necessità persunas basegnusas d’emigrar.
Veglia Confederaziun
A l’intern ha la spartiziun confessiunala impedì ina refurma da las allianzas cumplitgadas ed anacronisticas tranter ils Confederads. Surtut ils chantuns-citad han consolidà en il 17avel e 18avel tschientaner lur domini a l’intern en il senn absolutistic ed èn per part sa sviluppads economicamain talmain ferm ch’ins po discurrer d’ina protoindustrialisaziun. Malgrà quai è la Confederaziun restada tut en tut davos ils svilups dal temp e vegn recepida en la litteratura contemporana sco sutsviluppada, senza urden e retardada. Cun quai cuntrastescha la preschentaziun da la Svizra sco idilla alpina, arcadia u lieu d’ina democrazia originara (Rousseau), sco ch’ella dominescha en la litteratura e pictura da l’illuminissem.
Republica helvetica e restauraziun
Ils 5 da matg 1798 ha la Frantscha revoluziunara conquistà suenter curta resistenza la Veglia Confederaziun ed ha incorporà quella sut il num Republica helvetica en ses territori d’influenza. La Republica helvetica è stada l’emprim stadi modern sin territori svizzer; cuntrari a la tradiziun era quel organisà a moda fitg centralistica. Las differenzas d’enfin qua tranter territoris subdits e las citads ed ils chantuns regents han ins abolì. Tar las innovaziuns progressivas ch’èn vegnidas introducidas l’emprima giada en Svizra han tutgà l’egualitad giuridica, la creaziun d’in spazi economic e monetar unitar sco er la libertad da cretta e conscienza. Sco stadi satellit franzos è la Republica helvetica però vegnida tratga en ils scumbigls da las Guerras da coaliziun ed è daventada pliras giadas in champ da battaglia. Suenter divers culps da stadi e la suppressiun d’ina revolta armada ha Napoleun Bonaparte puspè decretà il 1803, en furma da l’Acta da mediaziun, ina constituziun federala cun chantuns autonoms. Sco num dal stadi han ins fixà ‹Confederaziun svizra›. Ils anteriurs territoris subdits ed ils chantuns alliads èn vegnids recepids en furma dals novs chantuns Son Gagl, Grischun, Argovia, Turgovia, Tessin e Vad.
Austria
Sport
Fin uss han gì lieu duas giadas gieus olimpics en l’Austria, numnadamain il 1964 ed il 1976 ils Gieus olimpics d’enviern ad Innsbruck. Il 2008 ha l’Austria realisà communablamain cun la Svizra il Campiunadi europeic da ballape. Il final ha gì lieu a Vienna.
Svizra
Republica helvetica e restauraziun
Il 1815, en rom dal Congress da Vienna, ha la communitad da stadis renconuschì ils cunfins da la Svizra. Ultra dals 19 chantuns da l’Acta da mediaziun èn anc vegnids vitiers Neuschatel, il Vallais e Genevra; ed al chantun Berna è vegnì attribuì il territori dal prinzi-uvestgieu da Basilea. En la Segunda Pasch da Paris dals 20 da november 1815 han las pussanzas grondas exprimì areguard il territori da la Svizra opiniuns divergentas ed incongruentas, uschia ch’ins è la finala sa cunvegnì a fixar la «neutralitad perpetna armada». Cun la constituziun dal medem onn è la Svizra puspè daventada in stadi federativ, uschia che l’epoca da la restauraziun ch’è suandada è stada sut l’ensaina d’in’autonomia chantunala bundant pli gronda che durant l’èra napoleonica. Il Chantun Giura dueva la finala pir sa furmar il 1979 or dal moviment separatistic d’ina part dal territori ch’era vegnì attribuì il 1815 al chantun Berna.