cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Budissem
Derasaziun en l’Asia dal Sid e da l’Ost
Ashoka ha tramess deputads en numerus reginavels da ses temp. Uschia è il budissem sa derasà pass per pass sur la regiun ora, en la quala Buda aveva vivì ed instruì. Vers vest èn ils mess dad Ashoka viagiads fin en il Proxim Orient, en l’Egipta, tar las inslas grecas ed en la Macedonia. Sur Sri Lanka è la ductrina da Buda arrivada successivamain en l’archipel malaisic (Indonesia, Borobudur) ed en l’Asia dal Sidost, numnadamain a Cambodscha (Funan, Angkor), en la Tailanda, a Myanmar (Pegu) e Laos. En il nord e nordost è il budissem daventà enconuschent en l’Auta planira dal Himalaja (Tibet) sco er en China, Corea ed en il Giapun.
Regress en l’India
Entant ch’il budissem è uschia penetrà en adina dapli pajais e reginavels, è el tschessentà en l’India sezza a partir dal 10avel tschientaner. Per l’ina èn blers umans s’orientads vers il hinduissem, per l’autra eri relativamain simpel da flaivlentar ils aderents dal dharma cun mazzar ils muntgs ed islamisar sfurzadamain ils commembers da la cuminanza budistica. Perquai han las davosas bastiuns dal budissem sin il subcontinent indic (Sindh, Bengala) er fatg part relativamain spert da las zonas islamisadas. Er en l’archipel malaisic (Malaisia, Indonesia) regordan oz (cun excepziun da Bali) be pli ruinas a l’anteriura cultura budistica.
Ulteriur svilup
miniatura|160px|Il Grond Buda da Kamakura, Giapun L’ulteriur svilup multifar dal budissem è stà predestinà tras ils pleds da Buda sez: sco ductrina che po explicitamain vegnir messa en dumonda, è el sa maschadà quasi a moda natirala cun autras religiuns, per part er preservond l’idea da divinitads u observond main sever ils cumonds da la tempranza.
Il theravada (‹ductrina dals vegls›) sa tegna vi da la ductrina da Buda sco ch’ella è vegnida fixada en rom dal Concil da Patna. Questa furma dal budissem è derasada fermamain en ils pajais da l’Asia dal Sid e dal Sidost (Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha). Il mahayana (‹grond vehichel›) è sa maschadà pli ferm cun las religiuns e filosofias da las culturas en las qualas il budissem è entrà. En China èn per exempel vegnids vitiers elements dal daoissem, quai ch’ha manà al budissem da chan e pli tard en il Giapun al zen.
Il colonialissem dal 19avel tschientaner ha manà en blers pajais asiatics ad ina renaschientscha dal budissem. Expressiun simbolica ha quest svilup chattà il 1885 en furma da la bandiera budistica. Sin iniziativa surtut da la Tailanda e da Sri Lanka è vegnida fundada il 1950 la World Fellowship of Buddhists (WFB).
Derasaziun odierna en l’Asia
Oz vivan en tut il mund radund 500 milliuns budists. Questa cifra (maximala) n’è però betg lianta, damai che las singulas statisticas divergeschan fermamain ina da l’autra. Ils pajais cun la pli gronda derasaziun dal budissem èn: China, Bhutan, Giapun, Cambodscha, Laos, Mongolia, Myanmar, Sri Lanka, Corea dal Sid, Taiwan, Tailanda, Tibet e Vietnam.
En l’India declera main ch’in procent da la populaziun d’appartegnair al budissem. Ultimamain è però puspè sa fatg valair en tschertgels scolads in interess intellectual areguard la ductrina budistica. Er entaifer ils dalit (ils nuntutgabels) datti in moviment che vesa en la conversiun al budissem ina via da mitschar da la suppressiun ch’è colliada cun il sistem da castas. Quest’idea è vegnida iniziada il 1956 da Bhimrao Ramji Ambedkar, il ‹bab da la constituziun indica›.
Situaziun en autras parts dal mund
Dapi il 19avel tschientaner ed en spezial en il decurs dal 20avel tschientaner è creschida en ils stadis industrialisads da l’Europa, en ils Stadis Unids ed en l’Australia la tendenza da sa volver al budissem. Cuntrari a la situaziun en ils pajais asiatics cumparan las differentas furmas e ductrinas dal budissem en il vest savens ina sper l’autra.
Organisaziuns sco l’Uniun europeica budistica (ch’è vegnida fundada il 1975) sa stentan da colliar questas gruppas ina cun l’autra. A lunga vista vul ins promover uschia in process d’inculturaziun che duai favurisar la furmaziun d’in budissem europeic. In’ulteriura finamira è l’integraziun en la societad europeica per che las organisaziuns budisticas possian viver lur engaschament spiritual, umanitar, cultural e social senza nagins impediments.
En blers pajais da l’Europa è il budissem vegnì renconuschì vers la fin dal 20avel tschientaner sco religiun publica e statala. L’emprim stadi ch’ha fatg quest pass è stà l’Austria (1983). En Germania ed en Svizra n’ha il budissem percunter betg anc retschet la renconuschientscha statala.
Il fundament dal budissem
Buda sez na sa resentiva ni sco Dieu ni sco purtader d’ina ductrina da Dieu. El di cleramain ch’el n’haja betg retschet la ductrina, dhamma (pali) resp. dharma (sanscrit) tras revelaziun divina, mabain ch’el saja arrivà tras contemplaziun meditativa a sia chapientscha dal spiert uman e da la natira. Questas enconuschientschas sajan accessiblas a mintgin che suondia sia ductrina e sia metodica. Quella na saja dentant betg d’applitgar a moda dogmatica. Il cuntrari avertescha el da suandar autoritads a moda tschorva ed appellescha a l’atgna responsabladad da l’uman. Medemamain ha el declerà ch’i saja invan da vulair chapir il mund cun agid da noziuns e da la lingua. Envers il pled scrit e ductrinas prefixadas ha el recumandà ina sceptica radicala sco ch’ella è strusch da chattar en autras religiuns.
Da las religiuns monoteisticas (giudaissem, cristianissem, islam) sa differenziescha il budissem a moda fundamentala. Il budissem n’enconuscha ni in Dieu tutpussant ni in’olma eterna. Quai, sco er la nunobservaziun dal sistem da castas, al differenziescha er dal hinduissem e dal brahmanissem; percunter enconuschan tant il budissem sco er questas duas religiuns la ductrina dal karma. Naschì en l’ambient da questa ductrina, vegn il budissem per part er vesì sco in cuntramoviment als sistems da cretta vedics ch’eran derasads en l’India.
La ductrina: dharma
Dharma (sanscrit) resp. dhamma (pali) designescha entaifer il budissem duas chaussas:
Las Quatter noblas vardads e la Senda octupla
miniatura|190px|Buda instruescha las Quatter noblas vardads (manuscrit indic) En il center da la ductrina da Buda stattan las Quatter noblas vardads ch’el sez ha denominà. Da la quarta da questas vardads resulta la Senda octupla sco via da sortir dal ciclus da suffrientscha. L’element central da las Quatter noblas vardads furma la suffrientscha (dukkha), sias causas e la via da la far spirar. La Senda octupla è partida en trais parts: la chapientscha da la ductrina, ses fundaments etics ed il trenament spiertal (meditaziun/attenziun).
Origin en dependenza
L’Origin en dependenza, er numnà nexus cundiziunà (pali: Paticcasamuppada, sanscrit: Pratityasamutpada) è in dals concepts centrals dal budissem. El descriva l’esser da tut ils fenomens, lur genesa e svilup en furma d’ina chadaina da 12 elements entretschads in en l’auter. L’essenza da questa ductrina sa lascha resumar en la sentenza: «Quai è perquai che l’auter è.»
Causa ed effect: karma
Kamma (pali) resp. karma (sanscrit) munta ‹ovra, acziun› e designescha il garegiament sensual e l’esser orientà a las apparientschas dal mund (engurdientscha, gritta, egocentrissem) sco er las ovras ed ils effects morals che resultan d’acziuns e da pensaments correspundents, en spezial areguard lur repercussiuns sin l’actur sez. Il karma correspunda pli u main al princip da causa ed effect e sa referescha a tut las furmas d’agir sco er a tut ils livels dal pensar e sentir. Tut quai schendra bun u nausch karma u po esser neutral areguard il karma.
Tant il bun sco il nausch karma effectueschan la successiun da las renaschientschas, il samsara. La finamira absoluta dal budissem è da mitschar da questa circulaziun tras schendrar nagin karma – acziuns na laschan alura enavos nagins fastizs pli en il mund. En il budissem vala quai sco entrada en il nirvana.
En il decurs da l’istorgia dal budissem hai adina puspè gì num ch’i na saja strusch pussaivel da cuntanscher questa finamira en il decurs d’ina vita. Perquai vegn il senn da la vita – surtut tar laics – savens definì sco accumulaziun da tant bun karma sco pussaivel e main da vulair cuntanscher il nirvana anc en questa vita. Collià cun quai è la cretta ch’i saja er pussaivel da dar vinavant ils merits accumulads (far bunas ovras, appartegnair temporalmain al sangha, dar almosnas a muntgs, copiar sutras e.a.) a moda rituala ad autras persunas, er a defuncts ed ad entiras naziuns.
Il ciclus da la vita: samsara
Il term samsara enconuschan tut las impurtantas religiuns da l’India. El munta ‹chaminar cuntinuant› e designescha il ciclus permanent da nascher e murir. La finamira da la pratica budistica è da bandunar quest ciclus. Samsara cumpiglia tut ils livels da l’existenza, tant quels che nus enconuschain sco umans sco er tut ils auters dals abitants da l’enfiern (niraya) fin als Dieus (devas). Tut las creatiras èn empraschunadas en il ciclus da la vita e liadas vi da quel tras il karma che nascha dad ovras, patratgs ed emoziuns, da giavischs e garegiaments. Be tras enconuscher e surmuntar questas forzas carmicas èsi pussaivel da bandunar il ciclus. En il mahayana è ultra da quai naschida la teoria da l’identitad da samsara e nirvana (tenor ils terms da la filosofia occidentala pia immanenza enstagl transcendenza).
Na-sez e renaschientscha
Las scolas d’astika da la filosofia indica docivan il ‹sez› (pali attā, sanscrit ātman) ch’è cumparegliabel cun l’idea d’in olma persunala. Buda percunter ha snegà l’existenza dad ātta sco entitad persunala e cuntinuanta. Il cuntrari ha el discurrì dal ‹na-sez› (pali anattā, sanscrit anātman). L’impressiun d’in ‹sez› perdurant fetschia part da l’illusiun davart la constituziun dal mund. Tenor Buda consista la persunalitad cun tut sias experientschas e percepziuns en il mund da las Tschintg gruppas (pali khandhā, sanscrit skandhas): corp, sentiments, percepziuns, impressiuns mentalas e schientscha. Ord vista dal budissem na furma il ‹sez› nagina entitad constanta, mabain è segnà d’in process cuntinuant da daventar, sa transfurmar e svanir.
Sut l’influenza da questa concepziun è l’idea da la renaschientscha (pali punabbhava; puna ‹puspè›, bhava ‹vegnir›) – ch’existiva gia dal temp da Buda – vegnida redefinida en il budissem. Entaifer la tradiziun vedica era il concept da la reincarnaziun lià a l’idea da la migraziun da l’olma. Il budissem na chapescha la reincarnaziun però betg sco cuntinuitad d’in esser individual ed er betg sco migraziun d’ina schientscha suenter la mort. Il cuntrari radieschan impuls carmics nunpersunals d’ina existenza vi sin l’autra ed influenzeschan quella a moda indirecta.
Il resvegl (bodhi)
miniatura|190px|Muntgs tibetans che legian sutras Bodhi denominescha il process da ‹resvegl› che vegn savens circumscrit cun il term nunbudistic da l’‹illuminaziun›. Premissas èn la chapientscha cumpletta da las Quatter noblas vardads, da surmuntar tut ils basegns e las illusiuns liads a quest mund e da dissolver uschia tut las forzas carmicas. Cun agid dal bodhi vegn bandunà il ciclus da la vita e da la suffrientscha (samsara) e cuntanschì il nirvana.
Las tradiziuns budisticas enconuschan trais furmas da bodhi:
Sa stizzar: nirvana
Nirwana (sanscrit) resp. Nibbana (pali) vegn numnà il pli aut stgalim da realisaziun da la schientscha, en il qual tut l’individualissem e tuttas concepziuns correspundentas èn stizzads. Il nirvana na sa lascha betg descriver cun pleds, el sa lascha be resentir sco resultat da meditaziun e d’attenziun intensiva e constanta. Il nirvana n’è betg in lieu; el na sa lascha pia betg cumparegliar cun l’imaginaziun d’in paradis en autras religiuns, el n’è er betg ina sort tschiel ed er betg ina beadientscha en l’auter mund. Da l’autra vart na sa lascha il nirvana er betg declerar cun in concept nihilistic, cun in ‹nagut› – sco quai ch’interprets dal vest han pensà a l’entschatta da la recepziun dal budissem. Anzi descriva il nirvana la dimensiun dal pli profund ch’è perceptibel per la schientscha. Il Buda istoric sez ha anc vivì ed instruì 45 onns suenter avair cuntanschì il nirvana. La dissoluziun finala en il nirvana suenter la mort vegn numnada parinirvana.
Meditaziun ed attenziun
Ni la chapientscha intellectuala da la ductrina ni il suandar directivas eticas bastan per pratitgar il budissem cun success. En il center dal buddha-dharma stattan perquai la meditaziun e l’attenziun. Las differentas scolas budisticas han sviluppà fitg differentas furmas da meditaziun che tanschan da la respiraziun attentiva sur la recitaziun da mantras e visualisaziuns fin a contemplaziuns tematicas. La finamira da la meditaziun è da rimnar e quietar il spiert (samatha), d’exercitar ina percepziun clera e sapientiva, da ‹vesair profund› (vipassana), da cultivar simpatia envers tut las creatiras, da scolar l’attenziun (vul dir dad esser dal tuttafatg en il preschent e da percepir tut a moda clera e senza giuditgar) e da schliar pass per pass tutta fixaziun a sasez.
Scolas budisticas
Entaifer il budissem datti trais direcziuns principalas: hinayana (‹vehichel pitschen›) – da la quala tradiziun exista fin oz la furma dal theravada (‹ductrina dals vegls›) –, mahayana (‹vehichel grond›) e vajrayana (ch’è enconuschent en il vest sco budissem tibetan). En tut ils trais ‹vehichels› èn urdens monastics ils purtaders principals da la ductrina e responsabels da dar vinavant quella a las proximas generaziuns. Per regla vegn er il vajrayana definì sco part dal ‹vehichel grond›. Il term hinayana vegn refusà da las scolas correspundentas, damai ch’el deriva dal mahayana.
Hinayana
Il budissem hinayana (sanscrit हीनयान, hīnayāna, ‹vehichel pitschen›) designescha ina da las duas direcziuns principalas dal budissem. Il hinayana è pli vegl che l’autra direcziun principala, il mahayana. En il hinayana sa sfadia l’uman da cuntanscher il resvegl per sez betg pli stuair suffrir. Il hinayana sa referescha pia be ad ina singula persuna ch’emprova da daventar perfetga. En quest reguard sa differenziescha el dal mahayana, en il qual vegn empruvà d’er manar autras creatiras vers il resvegl.
Theravada
miniatura|160px|Statuas da Buda en la Tailanda Theravada munta ‹ductrina dals vegls da l’urden monastic›. Il term sa referescha als muntgs ch’avevan anc udì directamain ils pleds e las ductrinas da Buda, sco per exempel Ananda, Kassapa ed Upali. Il budissem theravada è la suletta scola da las differentas direcziuns dal hinayana ch’exista anc oz. Sia tradiziun sa nutrescha tant en la ductrina sco er en la pratica exclusivamain da las pli veglias scrittiras dal budissem ch’èn vegnidas rimnadas en il Tipitaka (pali) (era Tripitaka (sanscrit) u Canon pali). Quest ‹chanaster tripel› (pitaka: chanaster) consista da las reglas per las communitads monasticas da muntgs e mungias, da las ductrinas da Buda e d’ina sistematisaziun filosofica da las ductrinas da Buda (abhidhamma).
Entaifer il theravada vegn l’accent mess sin la via da liberaziun da mintgin or d’atgna iniziativa tenor l’ideal da l’arhat sco er sin il mantegniment e la promoziun dal sangha. Theravada è surtut derasà en ils pajais da l’Asia dal Sid e Sidost (Sri Lanka, Myanmar, Tailanda, Laos e Cambodscha) e furma là la varianta dominanta dal budissem.
Mahayana
Il budissem mahayana (‹vehichel grond›) deriva surtut da la mahasanghika (‹cuminanza gronda›), ina tradiziun ch’è sa sviluppada suenter il segund concil budistic (ca. 100 onns suenter la mort da Buda). Sper il Triptaka fa il mahayana er diever d’ina retscha da texts scrits en sanscrit (‹Sutras›) che furman il Canon sanscrit. Ina part da questas scrittiras èn sa mantegnidas be en furma da translaziuns chinaisas u tibetanas.
Cuntrari a la tradiziun dal theravada, nua ch’il cuntanscher bodhi or d’atgna iniziativa stat en il center, occupa entaifer il mahayana l’ideal dal bodhisattva ina rolla centrala. Bodhisattvas èn creatiras ch’han gia cuntanschì pli baud bodhi, ma ch’han desistì d’entrar en il parinirvana per pudair gidar auters umans e tut las creatiras da medemamain cuntanscher questa finamira.
Impurtantas scolas dal mahayana èn per exempel quellas dal budissem zen, dal budissem nichiren e dal budissem amitabha.
Vajrayana
miniatura|200px|Palaz da Potala a Lhasa Il vajrayana (‹vehichel diamant›) fa atgnamain part dal mahayana. En il vest è el enconuschent sut las denominaziuns budissem tibetan u lamaissem, ma en vardad sa tracti d’ina noziun collectiva per differentas scolas ch’èn er preschentas – sper il Tibet – en il Giapun, en China ed en la Mongolia (istoricamain er en l’India ed en l’Asia dal Sidost).
Il vajrayana sa basa sin ils fundaments filosofics dal mahayana. Quels vegnan cumplettads tras tecnicas da tantra che duajan gidar a scursanir la via al resvegl. Da questas tecnicas fan part projecziuns spiertalas, recitar mantras ed ulteriurs exercizis tantrics, rituals ed iniziaziuns.
Questa vart dal mahayana dat pais a rituals, scrittiras e praticas secrets, en ils quals ils praticants vegnan introducids be pass per pass. Perquai vegn il vajrayana numnà entaifer il mahayana ‹ductrina esoterica› per al cunfinar da las ‹ductrinas exotericas› che cumpiglian praticas accessiblas per tuts (sco per exempel il nenbutsu dal budissem amitabha).
Il budissem tibetan dat pais al transfer da savida direct tranter magister e scolar. Las quatter scolas principalas dal budissem tibetan èn sa furmadas tranter il 8avel ed il 14avel tschientaner. In’autoritad impurtanta entaifer il budissem tibetan è il Dalai Lama. Oz è il budissem tibetan derasà en ils suandants pajais e regiuns: Tibet, Bhutan, Nepal, India, Ladakh, Sikkim, Mongolia, Buriazia, Kalmukia sco er a Tuwa ed en la Republica Altai.
A partir dal 9avel tschientaner è il vajrayana er sa derasà en China. Là n’ha el betg pudì sa far valair sco atgna scola, ma ha influenzà autras tradiziuns. Pir durant la dinastia Qing (17avel fin 20avel tschientaner) è il vajrayana dals Mandschu vegnì renconuschì sco religiun statala.
Medemamain en il decurs dal 9avel tschientaner è il vajrayana arrivà en il Giapun. Là vegn el docì en la scola shingon. Daspera ha el dentant er influenzà il tendai e tut las direcziuns principalas dal budissem giapunais ch’èn sa sviluppadas pli tard.
Festas e firads dal budissem
miniatura|160px|Envidar fistets d’intschains en in tempel en la Malaisia Ceremonias, festas e firads dal budissem vegnan celebrads a moda differenta. Intginas han la furma d’ina puja, quai che correspundess entaifer il cristianissem ad ina devoziun. Autras festas vegnan organisadas sco processiuns e pon er avair il caracter da festas popularas cun stans da vendita, fieus artifizials e.a. Ils termins per las festas sa drizzavan oriundamain surtut tenor il chalender lunisolar. Oz percunter enconuschan intginas festas datas fixas entaifer il chalender solar.
Las festas las pli impurtantas, che vegnan festivadas en tut ils pajais budistics, èn:
Ludra
Tar la ludra (Lutra lutra) sa tracti d’ina spezia da la famiglia da las Mustelidae ch’è s’adattada a la vita en l’aua e che tutga tar ils megliers nudaders da tut ils predaturs da la terra. La ludra cumpara quasi en tut l’Europa e cuntanscha incl. la cua ina lunghezza da ca. 130 centimeters. Ina denominaziun pli precisa per questa spezia è ludra eurasiana per la distinguer p.ex. da la ludra da l’India u da la ludra americana.
Caracteristicas
thumb|200px|Chavazza thumb|200px|Pail bletsch La ludra ha ina lunghezza dal chau e dal bist da ca. 90 centimeters; vitiers vegnan anc 40 centimeters cua. Durant nudar serva la cua musculusa sco organ da timunar e da stabilisar.
Ludras han in’autezza da las spatlas da ca. 25 fin 30 centimeters. Animals creschids pon cuntanscher in pais da fin a 12 kilos; en media paisan las femellas 7,4 ed ils mastgels 10,5 kilos. Il corp è lunghent e las chommas curtas, il chau radund ed il gnif mut. Vi da quest ultim sa chattan lungs pails da palpar; quels furman in impurtant organ sensual en auas turblas. La detta-pe è colliada tras pels da nudar. Il pail è da colur brin clera; cun ils onns daventan la gula e la part davant dal culiez alvents.
Pervi da la structura extraordinaria da ses chavels porscha il pail da la ludra in’isolaziun spezialmain effizienta cunter il fraid ed il bletsch: sco tar ina serranetga èn ils chavels endentads in en l’auter tras cugns e crennas da grondezza microscopica. Uschia sa furma in tessì da pail extremamain spess, il qual retegna vaschiettas d’aua ch’han in effect isolant, ma che tegna a medem temp davent l’aua. En questa moda resta la pel da la ludra sitga ed il corp chaud, e quai cumbain che l’animal na dispona – cuntrari a delfins, balenas, urs da glatsch u liuns da la mar – da nagina stresa da grass isolanta. Tut en tut protegian 80 fin 100 milliuns chavels la ludra d’ina perdita da chalur; quai èn fin a 50 000 chavels per centimeter quadrat. La midada dal pail succeda tar la ludra be fitg plaun e radund 10 procent dal temp che la ludra è alerta è l’animal occupà cun la tgira da ses pail.
Derasaziun
thumb|220px|Territori da derasaziun La ludra è da chasa en quasi tut l’Europa. Ella manca sulettamain en l’Islanda e sin las inslas da la Mar Mediterrana. En l’Asia è ella derasada vers nord fin al circul polar ed anc intgins kilometers sur quel ora. Percunter evitescha ella las steppas ed ils deserts da l’Asia Centrala. Ultra da quai cumpara la ludra en il Giapun ed en l’Africa dal Nord (Maroc ed Algeria). En la muntogna la scuntran ins fin en autezzas da 2500 meters.
Entaifer il territori da derasaziun è la ludra però smanatschada en blers lieus. En l’Europa Centrala datti anc populaziuns pli grondas en la Tschechia, en la Germania da l’Ost ed en la Baviera. En Svizra è la ludra svanida l’onn 1989, ma è en il fratemp puspè sin via da returnar.
Entaifer quest grond territori da derasaziun vegnan descrittas fin a 13 sutspezias. La taxonomia precisa da quellas n’è anc adina betg sclerida dal tuttafatg. En l’Europa Centrala viva la sutspezia Lutra lutra lutra ch’è stada la furma da basa per la descripziun da Carl von Linné l’onn 1758.
Moda da viver
thumb|160px|Ludra vi dal bist d’ina planta Ina moda da viver unitara che valess per tut las ludras na datti betg: Tut tenor l’ambient (cuntrada, disturbis) e las preferenzas individualas adatteschan las ludras quella per pudair surviver il meglier pussaivel. Ellas èn tant activas da notg sco er da di. Entant ch’ellas ruaussan a la riva, sa movan ellas durant il temp da lur activitad quasi be en l’aua. Ils animals èn buns nudaders e sfunsaders. Els pon restar fin otg minutas sut l’aua, sch’els na vegnan betg disturbads. Cun nudar tanschan il chau ed il culiez or da l’aua, entant che l’ulteriur corp sa chatta sut l’aua.
A la riva chava la ludra ina tauna, da la quala l’entrada è situada radund 50 centimeters sut la surfatscha da l’aua. La chombra d’abitar sa chatta sur il livel d’aua gronda e resta uschia sitg. In bural da ventilaziun collia quella cun il mund exteriur.
Nutriment
La ludra maglia quai ch’ella po tschiffar il pli tgunsch. Ina gronda part da ses spectrum da preda furman peschs, e quai spezias da peschs pitschnas e tranter quellas surtut animals plauns e flaivels. La ludra ha uschia in’impurtanta funcziun per mantegnair la sanadad dals effectivs da peschs. Er sin autras spezias fa la ludra chatscha: fulcas, andas, muettas, undatras, mieuruns, lindornas, raunas, giombers da flum ed insects, magari mangia ella er capiergnas e conchiglias. Pitschens animals da preda vegnan magliads en l’aua, pli gronds manads l’emprim sin terra.
Multiplicaziun
Il temp da purtanza da las femellas munta tranter 58 e 62 dis. Alura naschan per ordinari in fin quatter pitschens. Ils animals pitschens naschan tschorvs, paisan radund 80 fin 100 grams ed han ina lunghezza dal corp da darar dapli che 15 centimeters. Suenter duas emnas cumenzan ils animalets a sa ruschnar enturn en la tauna; ils egls avran els pir suenter bundant 30 dis. Las emprimas emprovas da nudar fan els en la sisavla emna. La mamma als lascha tettar tranter 8 e 14 emnas; per ordinari restan ils pitschens però quattordesch mais en vischinanza da la mamma. Durant quest temp emprendan els d’ir sezs a chatscha.
Ludras masculinas cuntanschan la madirezza sexuala cun dus onns, las femellas en ina vegliadetgna tranter 18 e 24 mais. L’emprima giada sa multiplitgeschan ludras cun ca. dus onns e mez.
Durant trair si ils pitschens, tar cumbats da revier e cura ch’ils pitschens giogan in cun l’auter produceschan ludras in’entira retscha da differentas ramurs e tuns.
Inimis ed aspectativa da vita
thumb|220px|Ludra che tgira il pail Tegnidas en fermanza cuntanschan ludras ina vegliadetgna da fin 22 onns. En libertad na vegnan ellas betg uschè veglias; be 15 procent dals animals giuvens d’in’annada cuntanschan ina vegliadetgna da dapli che trais onns. En media vegnian ludras tranter 8 e 13 onns veglias.
Tar ils inimis da las ludras tutgan il luf, il luf-tscherver, l’evla da mar e chauns che na vegnan betg tegnids vi da la corda. Tar las unfrendas sa tracti per gronda part d’animals giuvens cun pauc’experientscha.
L’inimi il pli privlus da la ludra è però l’uman. Il motiv principal daco che ludras n’han betg in’auta aspectativa da vita èn la destrucziun dal spazi da viver, la contaminaziun da las auas, la stgarsezza da vivonda, il traffic sin via e pestgeras.
Evoluziun
La famiglia da las fiergnas (Mustelidae), a la quala appartegna er la ludra, ha cumenzà avant radund 38 milliuns onns a sa divider en pliras lingias. D’ina da quellas èn sa sviluppads ils chatschaders pitschens ed extremamain agils, als quals appartegnan er la ludra. Fossils dal gener da las ludras chatt’ins l’emprima giada en il pleistocen mesaun, pia ca. avant in milliun onns. Ils paleontologs èn però persvas ch’ils chats da fin qua na represchentan nagins perdavants directs da las spezias da ludras odiernas.
Restanzas che sa laschan attribuir cleramain a la ludra eurasiana han ina vegliadetgna da 120 000 onns e derivan dal temp interglazial Riss-Würm. Ulteriurs chats da fossils, tranter auter da l’Austria, èn cun 18 000 fin 10 000 onns bundant main vegls. Quels mussan che la ludra furmava gia en il temp preistoric in element tipic da la fauna alpina.
Svilup dals effectivs
thumb|220px|Ludra en las Pireneas Sur lung temp ha la ludra gì in nausch num. I vegniva pretendì ch’ella mazzia agnels e tiria chauns da chatscha sut l’aua per als najentar. Durant il temp medieval valeva la chatscha sin ludras sco nizzaivla e ‹divertenta›. En il 19avel tschientaner ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner è la chatscha sin questa spezia da fiergna s’intensivada, quai tant pli che pellitschers elavuravan gugent pails da ludras a chapitschas, culiers e mantels. La fin dal 19avel tschientaner è la chatscha sin il rubadur da peschs apparent per exempel vegnì promovì en Svizra cun premias dals chantuns e da la Confederaziun. Regulaziuns sumegliantas devi er en auters pajais.
Oz è la ludra protegida vastamain. Cura che la protecziun è entrada en vigur, eran ils effectivs gia decimads fermamain e la spezia valeva en blers pajais sco smanatschada. Ed er malgrà la protecziun ha il dumber d’individis cuntinuà a tschessar en blers lieus. A quai han contribuì correcziuns da flums e rempars d’auals, drenaschas da spazis da viver ch’eran per els impurtants e runcadas per lung da las rivas. A medem temp ha la contaminaziun cun metals grevs e bifenils policlorads (PCB) gì l’effect che bleras ludras n’eran betg pli ablas da sa multiplitgar.
En Svizra sa chattan projects per la reintroducziun da la ludra en la fasa da planisaziun. Dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner datti observaziuns sporadicas, sco per exempel il 2004 en il Seeland (BE/NE/SO). L’enviern 2009/10 èsi reussì da cumprovar ina ludra en il Grischun. La videosurveglianza da la stgala da peschs da l’ovra electrica Reichenau/La Punt l’ha filmà repetidamain. L’animal n’ha betg pudì vegnir observà ad egl, ma ins ha chattà sias passidas en la naiv. Il 2016 han ins ultra da quai pudì cumprovar ina ludra en la Tumleastga/Mantogna.
Sco en Svizra sa lascha er observar en l’ulteriura Europa Centrala ch’ils effectivs pudessan sa restabilir a mesa vista. L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas taxescha la ludra tut en tut sco ‹betg fermamain periclitada›.
Antarctica argentina
L'Antarctica argentina (spagnol Antártida Argentina u Sector Antártico Argentino) è ina regiun en l'Antarctica che l'Argentinia ha declerà sco part da ses territori naziunal. L'Antarctica argentina cumpeglia la Peninsla da l'Antarctica ed in areal triangular che tanscha fin al Pol dal Sid. Quest areal s'extenda tranter il 25avel ed il 74avel grad da longhituda dal vest e sa chatta tranter il 60avel grad da ladezza dal sid ed il Pol dal Sid.
La surfatscha da l'Antarctica argentina munta a 965'597 km².
Chantun Basilea-Citad
Basilea-Citad è in chantun da la Svizra.
Regiun Surselva
La regiun Surselva è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2016.
Chantun Basilea-Champagna
Basilea-Champagna è in chantun da la Svizra.
Chantun Neuschatel
Il Chantun Neuchâtel è in chantun svizzer.
Chantun Schaffusa
Il Chantun Schaffusa é in chantun da la Svizra.
Chantun Appenzell Dadens
Il Chantun Appenzell Dadens, mintgatant era scrit Appenzell dadens , (tudestg Appenzell Innerrhoden, franzos Appenzell Rhodes-Intérieures, lingua taliana Appenzello Interno) è in chantun da lingua tudestga en il nordost da la Svizra.
Posiziun dal chantun
Il chantuna Appenzell dadens cunfinescha cun il chantun Appenzell dador ed è dal rest circumdà dal chantun Son Gagl.
Il pli ault culm è il Säntis (2503 m. s. m.) en l'Alpstein, sin il qual ils trais chantuns Appenzell dadens, Appenzell dador ed Son Gagl sa tutgan.
Willem Barents
thumb|Purtret da Willem Barents thumb|La regiun maritima perscrutada e numnada tenor Willem Barents Willem Barents (* enturn 1550 sin l’insla Terschelling, Pajais Bass; † ils 20 da zercladur 1597 en vischinanza da l’insla russa Nowaja Semlja) ha perscrutà la regiun polara per la navigaziun occidentala. Cun trais viadis per chattar in passagi da navigaziun en il nordost ha el contribuì essenzialmain a l’avertura geografica da regiuns polaras anc nunenconuschentas. Sa basond sin impurtants perscrutaders englais cartev’ins da quel temp che la suletta ruta pli curta pussaivla per l’Orient Extrem sa chattia al nordvest da l’Europa. La finamira da Barents era da chattar ina ruta al nordost. Questa prova ha custà la vita a Barents en vischinanza dal piz occidental da l’insla russa Nowaja Semlja. Sin quai hai dà ina tschert’interrupziun, e pir il 19avel tschientaner èsi reussì da navigar cun in bastiment a vapur al nordost enturn la Russia e l’Asia.
Imperi roman
thumb|upright=1.4|Svilup da l’Imperi roman da 510 a.C. enfin 530 s.C. thumb|220px|Senatus Populusque Romanus (‹Senat e pievel da Roma›), l’emblem da suveranitad da la Republica romana thumb|220px|Via Appiathumb|220px|Pictura murala romana d’ina villa a [[Boscoreale]] thumb|220px|Il Colosseum a Roma Imperi roman (latin Imperium Romanum u tenor la denominaziun da dretg public Senatus Populusque Romanus (S.P.Q.R.) [‹Il Senat ed il pievel da Roma›]) è il num per il territori che steva tranter il 8avel tschientaner a.C. ed il 7avel tschientaner s.C. sut il domini dals Romans.
Willem Barents
Las trais expediziuns en survista
Gronds interprendiders che tschertgavan novas pussaivladads per extender lur activitads da fatschenta han adina puspè intimà da perscrutar ed explorar ed han era mess a disposiziun ils meds necessaris. En ils Pajais Bass han surtut commerziants dad Amsterdam cumenzà vers la fin dal 16avel tschientaner ad equipar expediziuns maritimas cun l’intent da scuvrir in passagi tras la dubla insla russa Nowaja Semlja d’ina lunghezza immensa da radund milli kilometers. Duas grondas expediziuns stevan sut il commando dal famus admiral Cornelis May, la terza e davosa da questa seria da viadis da scuverta sut Jacob van Heemskerck e Jan Corneliszoon Rijp. Tar tut questas expediziuns aveva Willem Barents la funcziun sco timunier e cartograf. Cunquai ch’el cumandava il medem mument almain in bastiment n’era el betg mo chapitani, mabain era cumandant d’ina squadra. Il pli tard a chaschun da la terza expediziun para el d’esser daventà la persuna principala da l’entir’interpresa. El aveva pudì sa far valair envers il cumandant superiur che s’opponiva a l’entschatta. In bun egl, perseveranza ed in grond success al han fatg enconuschent sin l’entir mund.
Imperi roman
L’istorgia da l’Imperi roman na sa lascha betg cunfinar precisamain envers l’epoca preromana resp. envers l’Imperi bizantin. Il decurs dals bundant milli onns dal domini roman vegn dividì tradiziunalmain en quatter fasas:
Willem Barents
Las duas expediziuns sut admiral May
Il zercladur 1594 è ina squadra da bastiments partida dal port Texel en ils Pajais Bass. En paucas emnas eran els navigads enturn la Peninsla scandinava ed avevan cuntanschì las inslas Kildin al nord da Murmansk en Russia. Da là davent era May navigà enavant en direcziun ost, entant che Barents aveva prendì curs vers nordost. Ils 4 da fanadur è Barents fruntà sin la costa vest da Nowaja Semlja. El ha cuntinuà ses viadi lung la costa vers nord. Dissegnond e mesirond approximativamain la terra e la posiziun, surtut ils differents golfs, ha el cuntanschì ils 29 da fanadur il piz occidental da l’insla; davant el a l’ost giascheva il cap Shelanija. Il bastiment vegniva enserrà pli e pli dal glatsch e la squadra cumenzava a marmugnar. La schanza da pudair cuntinuar era minima e perquai ha Barents decidì il prim d’avust da returnar. Sin ses viadi da return ha el denominà differents golfs e lieus da la costa. Ils 15 d’avust è Barents puspè sa scuntrà cun May, e mez settember eran els da return en ils Pajais Bass.
Imperi roman
En il decurs dal temp è la structura da pussanza sa midada da la monarchia (supponida) a la republica e la finala a l’imperi. Dal temp da sia pli gronda extensiun sut l’imperatur Trajan tanscheva l’Imperi roman sur trais continents enturn l’entira Mar Mediterrana: da la Gallia e grondas parts da la Britannia en il vest fin als territoris enturn la Mar Naira en l’ost. A partir da quel mument ch’ils Romans han cumenzà a conquistar regiuns ordaifer l’Italia, han els dividì il territori en provinzas (l’emprima è stada la Sicilia). Las pitgas principalas da l’administraziun furmavan dentant las citads da l’Imperi. Quellas eran organisadas sco vischnancas burgaisas cun autonomia parziala ed eran surtut responsablas per incassar las taglias. Questa delegaziun d’incumbensas ha lubì als Romans da tegnair fitg pitschna l’administraziun centrala.
Willem Barents
Las duas expediziuns sut admiral May
Lur plan oriund da traversar il nordost n’era betg reussì, ma Barents aveva purtà sco emprim European dal vest in ritg material da datas geograficas per stgaffir ina carta da questa barriera impurtanta tranter vest ed ost, tranter la Mar da Barents e la Mar da Kara. Sias indicaziuns topograficas e las bleras datas da basa da la costa Nowaja Semlja che sa stenda sco in artg sur set grads longitudinals furman fin oz las conuschientschas fundamentalas da questa regiun. Gia il 1595 han ils Ollandais sut il commando da May e Barents pruvà ina segunda giada da chattar in passagi al nordost. Ma er quella giada n’han els betg gì success.
Imperi roman
Durant il domini roman – en spezial sut ils imperaturs – duevan il commerzi, ils arts e la cultura cuntanscher en parts da l’Imperi ina culminaziun; en l’Europa ed en l’Africa dal Nord hai per part duvrà tschientaners per puspè arrivar a quest standard da viver ed a l’effectiv da la populaziun correspundent.
Willem Barents
(Re)scuverta da Spitzbergen e cuntinuaziun dal viadi vers Nowaja Semlja
thumb| Charta da Nowaja Semlja dal 1601 cun la ruta da viadi da Barents Ils commerziants dad Amsterdam eran tuttina persvadids che lur plan da navigar al nordost enturn l’Asia saja realisabel. Perquai han els equipà ina nov’expediziun. Sut l’influenza da Rijp han ins l’emprim tschernì in curs pli al nord. Sin questa ruta han ils Ollandais chattà l’Insla dals Urs, situada tranter Spitzbergen e la Scandinavia, e la han numnà uschia perquai ch’els vevan fatg là chatscha sin urs da glatsch. Da l’Insla dals Urs han els cuntinuà baud la stad vers nord, nua ch’els han danovamain scuvrì terra nova, ils Spitzbergen (u plitost rescuvrì e rendì accessibel, sch’ins considerescha la scuverta da Sylbard tras ils Normans l’onn 1195).
Imperi roman
Il domini roman ha influenzà fermamain las provinzas dominadas ed ils territoris cunfinants ed ha laschà enavos fastizs restants er suenter la fin da l’Imperi. En l’ost è la cultura romana sa maschadada cun elements grecs/hellenistics resp. orientals; il vest percunter è vegnì latinisà.
Willem Barents
Emprim enviern d’ina expediziun en l’auta regiun polara
thumb|Barents e Heemskerck, maletg dal 1863 thumb|Inscunter cun l’urs da glatsch, illustraziun fatga dal commember d’expediziun Gerrit de Veer, 1596 thumb|La mort da Barents, maletg dal 1836Barents e ses 18 cumpogns da viadi han cumenzà ad eriger ina chamona stabila ch’ha schizunt survivì ils tschientaners. Il medi dr. Stein ha prendì mesiras per impedir malsognas ed ha intimà ils umens a l’igiena ed al consum da charn frestga da rens. Da lur envernada aventurusa han plirs participants da l’expediziun rapportà exactamain e cun grond entusiassem. Il cuschinunz dal bastiment, Martin Leukefeld, ha per exempel raquintà d’in eveniment tipic en il cumbat cun la natira sfranada durant la construcziun da la chamona:
Imperi roman
Il latin è daventà la lingua uffiziala en l’entir Imperi (en l’ost per part cumplettà tras il grec vegl), cumbain ch’er autras linguas han pudì sa mantegnair. Questa ierta da l’Imperium Romanum ha perdurà ordvart ditg: fin en il temp dal baroc è il latin sa mantegnì en l’Europa dal Vest ed en l’Europa Centrala sco lingua dals scolads; la baselgia catolica dovra il latin fin oz sco lingua uffiziala; en bleras scienzas sco la biologia, la medischina u la giurisprudenza vegn duvrada fin oz ina terminologia tecnica latina. E la finala duevan sa sviluppar dal latin las linguas ‹romanas› modernas da l’Europa: il franzos, il talian, il spagnol, il portugais ed il rumen, il catalan, il galician, l’occitan, il retorumantsch, il ladin, il furlan ed il sard. Blers pleds d’emprest latins han er chattà la via en las linguas germanas e slavas.
Willem Barents
Emprim enviern d’ina expediziun en l’auta regiun polara
Il segiurn dals navigaturs en il port da glatsch manaivel dal piz nord da Nowaja Semlja ha durà dals 26 d’avust 1596 fin ils 14 da zercladur 1597. Cun excepziun da dus umens ch’èn morts dal scorbut èsi reussì als perscrutaders da surviver l’enviern polar. Il 19avel tschientaner han ins puspè rescuvrì la chamona da Barents, bain mantegnida e cun tut ils objects laschads enavos en quella. Plinavant han ins chattà ina brev da Barents ch’el aveva zuppà en il chamin en ina corna da pulvra.
Imperi roman
In ulteriur champ ch’è vegnì influenzà fermamain dal temp dals Romans furma l’urden da dretg e statal da l’Europa. Il dretg modern, surtut il dretg civil, sa basa fermamain sin il dretg roman. Quel cuntegneva prescripziuns da procedura fundamentalas ch’èn vegnidas surprendidas per ina gronda part en las normas da dretg vertentas.
Willem Barents
Return dals survivents en bartgas avertas e mort da Barents
En duas bartgas avertas èn ils expediturs sa mess sin via da return. En ina era Barents, gia segnà da malsogna e mort, en l’autra Heemskerck. Il tschintgavel di da lur viadi vers sid (ils 20 da zercladur 1597) è Barents mort sin la mar averta, pauc sut il piz nord da Nowaja Semlja. Sin lur viadi lung la costa vest en direcziun da terra franca russa ha la squadra pers anc ina giada dus cumpogns. Ils 12 da november 1597 èn ils salvads, tranter quels Heemskerck, arrivads ad Amsterdam. Quatter nums geografics dattan fin oz perditga dal grond exploratur: la Mar da Barents al nord da la Scandinavia, l’insla Barents e Barentsburg sin ils Spitzbergen e la regiun Barents sin la vart nord da Nowaja Semlja.
Imperi roman
L’Imperi roman cun ses blers pievels, sias numerusas linguas e diversas religiuns era a medem temp in stadi, ina furma da la societad e betg il davos in’idea universala da l’imperium sine fine, da l’Imperi senza fin.
Reginavel roman e republica tempriva
thumb|200px|Il mitus da fundaziun da Roma: la luffa capitolina tezza Romulus e Remus (statua dal 13avel e 15avel tschientaner)'' Tenor la tradiziun vegl romana è la citad da Roma vegnida fundada tranter 814 e 728 a.C. La cronologia romana da pli tard che parta da l’onn 753 a.C. sco onn da fundaziun (ab urbe condita) deriva dal scienzià Marcus Terentius Varro (116–27 a.C.). Cumbain ch’ins ha chattà fastizs archeologics che tanschan enavos fin en il 10avel tschientaner a.C. derivan ils emprims stabiliments cun caracter da citad probablamain dal davos terz dal 7avel tschientaner a.C.
Igl existan fitg paucas funtaunas che dattan scleriment davart ils emprims tschientaners da l’istorgia romana. La tradiziun scritta ha numnadamain cumenzà pir pli tard. Per tscherts scienziads n’èsi gnanc segirà scientificamain che la citad da Roma era propi suttamessa a l’entschatta a retgs. Tenor ils istoriografs romans classics era la nova citad-stadi en mintga cas vegnida regnada da reges ed era alura crudada sut domini etrusc; questa fasa dal svilup da Roma vegn numnada Reginavel roman.
Il territori da Roma consistiva da terren pauc fritgaivel e per part palidus e sablunus. In’agricultura profitaivla era uschia quasi exclusa. Tuttina ha Roma cuntanschì sut ils Etruscs ina muntada economica considerabla. Quai è d’attribuir a sia posiziun da clav a la cruschada da las duas vias da commerzi Via Latina e Via Salaria; plinavant ha er l’introducziun da la duana al port da Roma promovì l’avanzament economic da la citad.
Igl existan numerusas legendas ch’emprovan da colliar il Reginavel roman cun l’istorgia da Troja. Tenor quellas duain ils Trojans survivents esser vegnids manads dad Aeneas, in figl dad Anchises e da la dieua Venus, sin in viadi aventurus (cumparegliabel a l’‹Odissea›) enfin a Latium. La pli veglia furma da quest mitus ch’è enconuschenta deriva da Timaios da Tauromenion (ca. 345–250 a.C.). Dal temp dad Augustus ha il poet roman Vergil alura scrit l’epos naziunal dals Romans, l’‹Aeneis›.
Culturalmain èn ils Romans vegnids influenzads fermamain dals Etruscs; en pli han elements grecs chattà la via en la citad. Exempels èn las cifras etruscas e la scrittira grecoetrusca, da la quala sa dueva sviluppar l’alfabet latin. Plinavant la religiun etrusca cun profezias a basa dal sgol dals utschels e dal gnirom d’animals d’unfrenda; ed il ritual funeral etrusc d’unfrir a valurus guerriers ch’eran crudads praschuniers ha chattà en ils cumbats dals gladiaturs ina fluriziun tardiva e defurmada.
L’onn 510/09 a.C. duai il pievel roman sut Lucius Iunius Brutus avair stgatschà il losch retg roman resp. etrusc Tarquinius Superbus or da la citad, apparentamain per quai ch’el aveva dischonurà ina Romana cun num Lucretia. L’onn 509 para en mintga cas d’esser inventà (evtl. sa fundond sin la cupitga dals Peisistratides ad Athen enturn l’onn 510 a.C.). Probablamain è la monarchia supponida pir sa midada enturn l’onn 450 a.C. en la Republica romana (da res publica: la ‹chaussa publica›).
Da quel temp è er sa furmà l’urden social roman, il qual è be sa midà plaunsieu en il decurs dals tschientaners vegnints. A la testa stevan las veglias famiglias da Roma – vul dir ils patrizians cun possess da funs – ch’eran politicamain fitg pussantas. La gronda part da la populaziun furmava ils plebeians ch’eran be en possess da dretgs politics parzials. La relaziun tranter patrizians e plebeians vegniva reglada tras il sistem da clientella. Ils sclavs na vegnivan betg resguardads sco umans cun in agir autonom, mabain sco ‹utensils ch’èn abels da discurrer›; els n’avevan pia nagins dretgs, ma pudevan tut tenor cuntanscher la libertad.
Als uffizis ils pli auts en il stadi – ch’eran colliads cun prestige e renum – eran l’emprim admess be patrizians, entant che tut ils burgais libers avevan da prestar servetsch militar. Alura èn suandads ils cumbats dals stans ch’han cuzzà bunamain 150 onns. Durant quels duain ils plebeians er avair fatg diever da l’instrument da la secessio plebis, cumparegliabel cun ina chauma odierna. Il resultat da quests cumbats è stà ch’ils plebeians han quasi cuntanschì l’onn 367 a.C. l’egualitad dals dretgs politics. Malgrà quai èsi reussì be a paucas famiglias plebeianas da s’avanzar fin en la classa dirigenta. Quella vegniva uss furmada da las famiglias, da las qualas umens en uffizis publics eran sa fatgs meritaivels (ins discurra perquai er da ‹meritocratia›). Quests nobiles (‹umens enconuschents›) han furmà ina nova aristocrazia che vegn numnada nobilitas (‹noblezza›).
Expansiun en l’Italia
180px|thumb|Situaziun en l’Italia enturn 400 a.C. A partir dal 5avel tschientaner a.C. ha Roma lantschà in’expansiun rasanta en l’Italia Centrala (conquista da Veji l’onn 396 a.C.), ha dentant er stuì parair attatgas d’ordaifer. L’‹assagl dals Gals› sut Brennus ha laschà enavos fastizs profunds; la Battaglia a l’Allia (probablamain ils 18 da fanadur 387 a.C.) è entrada en l’istorgia da Roma sco dies ater (‹di nair›). Alura èn suandadas las Guerras dals Samnits (343–341 a.C.; 326–304 a.C.; 298–290 a.C.) e la Guerra dals Latins (ca. 340–338 a.C.). La finala ha Roma stgaffì ina vasta rait d’allianzas; tranter auter èn vegnidas erigidas colonias en lieus d’impurtanza strategica u stipulads contracts cun plirs pievels italics, ils quals n’han dentant betg obtegnì il dretg da burgais roman.
Da quest’epoca da si’istorgia è Roma resortì sco stadi bain organisà, equipà cun in’armada efficazia e segnà d’in ferm regl d’expansiun. Sin quest fundament ha gì lieu l’ulteriur avanzament dal stadi roman.
Sin la Peninsla italica devi da quel temp trais pussanzas rivalisantas: las citads-stadi dals Etruscs al nord da Roma, ils Celts en la Planira dal Po e las colonias grecas en l’Italia dal Sid.
Sturm und Drang
thumb|260px|‹Die Räuber› da Schiller (1781). L’emprima ediziun è cumparida senza menziunar l’autur Sturm und Drang sa numna in moviment entaifer la litteratura tudestga dal temp da l’illuminissem. Quel ha circa durà dal 1765 fin il 1785 ed è surtut vegnì purtà da giuvens auturs tranter 20 e 30 onns. Pervi da la «glorificaziun dal ‹scheni original› sco prototip da l’uman ed artist avanzà» (Gero von Wilpert) vegn quest moviment er numnà ‹temp dal scheni› u ‹perioda dal scheni›.
Imperi roman
Expansiun en l’Italia
En il decurs dal terz tschientaner a.C. è Roma sa fatg valair envers ils Samnits ed auters pievels italics. Pass per pass è quasi l’entira Peninsla crudada en ils mauns dals Romans (cun excepziun da l’Italia dal Nord ch’è vegnida annectada pir pli tard). En il sid ha la Republica battì l’egemon hellenistic Pyrrhos I dad Epiros ed incorporà l’onn 275 a.C. las citads-stadi grecas restantas. Tras quest’expansiun è Roma però vegnì en conflict cun la republica da commerzi Cartago (en la Tunesia odierna). Fin lura aveva quella tgirà contacts amicabels cun Roma; ma uss è prorut in conflict che dueva ir a finir en las Guerras punicas.