cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Holocaust
Procedura da decisiun
En la perscrutaziun vegn constatà ina relaziun tranter la decisiun da realisar il holocaust e la guerra d’exterminaziun cunter l’Uniun sovietica. L’istoriograf britannic e biograf da Hitler Ian Kershaw accentuescha che la destrucziun dal «bolschevissem gidieu» saja stà en il center da questa guerra. La stad e l’atun 1941 ha Hitler adina puspè fatg remartgas brutalas areguard la destrucziun da l’Uniun sovietica ed ha exprimì generalisaziuns barbaricas davart ils Gidieus. Uschia haja pudì sa sviluppar, sco che s’exprima Kershaw, «or da las cuntradicziuns e la mancanza da clerezza en la politica antigiudaica in program concret per mazzar tut ils Gidieus en ils territoris occupads dals Tudestgs». Tenor il perscrutader dal holocaust american Christopher Browning han «las preparativas en vista a la campagna militara cunter l’Uniun sovietica mess ad ir ina successiun d’eveniments fatala e la ‹guerra d’exterminaziun› ordvart sanguinusa ha bainspert manà al mazzament en massa sistematic – l’emprim envers ils Gidieus sovietics ed alura encunter quels da l’entira Europa.» L’istoriograf Hans Mommsen considerescha il holocaust sco resultat final d’in process cumplex da radicalisaziun creschenta en la persecuziun dals Gidieus ed en la strategia da guerra. «Il mument decisiv en la radicalisaziun da la persecuziun dals Gidieus», uschia constatescha er el, «ha furmà l’attatga sin l’Uniun sovietica.» Gia paucs mais suenter il cumenzament da questa campagna militara saja «il scenari per realisar il holocaust (...) gia stà avant maun l’october 1941».
Fasa finala
Suenter la Battaglia da Stalingrad il mars 1943 è la Wehrmacht plaunsieu sa retratga da l’Europa da l’Ost. Praschuniers dals Tudestgs na duevan en nagin cas crudar en ils mauns da l’Armada cotschna. Tar la retratga han il persunal da guardia, la Gestapo e la polizia da segirezza commess bleras mazzacras vi da dieschmillis praschuniers, per part or d’atgna iniziativa, per part sin cumond da las instanzas surordinadas. Uschia ha il schef da la polizia da segirezza dal Guvernament general cumandà ils 20 da fanadur 1944 la «rumida totala» da tut las praschuns dal lieu, da «liquidar» ils cussedents per cas ch’i na sa laschian organisar nagins transports, da brischar las baras e da siglientar ils edifizis.
Correspundentamain avevan las administraziuns dals champs ed ils schefs da polizia regiunals organisà dapi il december 1943 ils emprims transports vers vest; persunas «betg transportablas» eran vegnidas selectadas e mazzadas immediat. Il schaner 1945 ha cumenzà l’«evacuaziun» da tut ils champs da concentraziun en l’ost; las lavurs correspundentas han cuntinuà fin ils ultims dis da guerra l’avrigl. Dal Champ da concentraziun Stutthof han 17 000, dad Auschwitz 58 000 persunas stuì marschar a pe vers vest. Tgi che na pudeva betg suenter u crudava per terra vegniva sajettà da las guardias, per part er d’indigens cun passar tras in lieu. Er cun transportar praschuniers en trens fullanads resp. pli tard en ils champs da recepziun èn morts millis. Dals dus marschs da la mort numnads han be radund 1500 persunas cuntanschì la Germania en vita.
Ghettoisaziun
La primavaira 1941 ha l’administraziun municipala e districtuala endrizzà numerus ghettos en il Guvernament general, e quai senza ordra centrala. L’intent era per l’ina da pudair metter a disposiziun abitaziuns per schuldads da la Wehrmacht, per l’autra da preparar l’expulsiun dals Gidieus polonais en ils territoris sovietics conquistads. Intgins uffiziants èn sa restrenschids a decretar als Gidieus scumonds da sortir da lur quartiers. A partir dal 1942 han ils novs ghettos servì directamain a preparar ils transports da Gidieus a lur lieu d’execuziun.
Gia l’enviern 1940/41 èn morts millis abitants dal ghetto, surtut uffants e glieud veglia, da la fom, dal fraid, da malsognas betg tractadas e da spussada. Las raziuns da vivonda uffizialas eran extrem bassas e concepidas uschia ch’i stueva vegnir ad ina mort en massa. Vitiers vegnivan mintga di mazzaments arbitrars tras las guardias tudestgas. Fin l’atun 1942 èn morts tras quai radund 100 000 Gidieus a Varsovia e radund 25 000 a Łódź. Schanzas da surviver avevan quasi be ils abitants ch’avevan contacts ordaifer ils cunfins dal ghetto e che disponivan d’ina buna constituziun corporala.
Procedura da decisiun
Er Himmler è sa referì repetidamain en ses diaris ed en ses pleds da l’october 1943 a Posen davant delinquents naziunalsocialistics a l’incumbensa persunala da vart da Hitler d’«extirpar» ils Gidieus. Tenor il medi persunal da Himmler Felix Kersten duai el avair survegnì quest’incumbensa la primavaira 1941.
Sa basond sin il decurs dal holocaust e sin ils documents avant maun, èn ils istoriografs da l’avis che Hitler e ses manaders principals n’hajan betg decidì, planisà e decretà quel en in di, mabain sur in lung temp. Intgins manegian che la decisiun dals manaders superiurs da destruir tut ils Gidieus sovietics era gia fixada la primavaira 1941 e che las gruppas d’acziun sajan alura vegnidas avischinadas successivamain a quest’incumbensa. La gronda part è da l’avis ch’i saja pir vegnì decidì suenter quests emprims mazzaments sistematics d’er deportar e mazzar ils Gidieus da las ulteriuras parts da l’Europa. Ina dumonda centrala è schebain questa decisiun saja suandada a las victorias tudestgas durant il fanadur, ubain a las sconfittas durant ils mais settember ed october 1941. Blers èn da l’avis che las decisiuns sajan probablamain crudadas en il decurs dal settember ed october. Intgins considereschan il pled da Hitler dals 12 da december 1941 sco decisiun da princip areguard il holocaust. Auters crain ch’i n’haja dà nagin cumond explicit da Hitler en connex cun la «soluziun finala» e che gruppas da delinquents al lieu hajan extendì las gruppas d’unfrendas en stretga collavuraziun cun las autoritads centralas.
Sajettadas en massa sistematicas
thumb|220px|Ucraina: Gidieus da Kiev vegnan sajettads sper Ivangorod (1942) Ils 24 da zercladur 1941, dus dis suenter l’attatga sin l’Uniun sovietica, han las gruppas d’acziun sajettà a Gargždai per l’emprima giada ils Gidieus creschids masculins d’in lieu. Las emprimas emnas èn suandads mazzaments en massa vi da tschients fin millis persunas tar mintga acziun.
Sontg Imperi roman
thumb|350px|Imperatur ed Imperi sin in maletg dal 17avel tschientaner. En il center è preschentà l’imperatur [[Ferdinand III (SIR)|Ferdinand III sco ‹chau› da l’Imperi en il ravugl dals prinzis electurs. Als pes da l’imperatur sesa ina figura da dunna sco allegoria da l’Imperi, quai ch’ins enconuscha a maun da l’ensaina dal mail da l’Imperi. Ils fritgs che la circumdeschan simboliseschan la speranza sin nova bainstanza suenter la fin da la Guerra da trent’onns. Gravura d’arom ‹Teutschlands fröhliches zuruffen/zu glückseliger Fortsetztung/der mit Gott/in regensburg angestellten allgemeinen Versammlung des H. Röm. Reiches obersten Haubtes und Gliedern› da Abraham Aubry, Nürnberg 1663/64]] Sontg Imperi roman (latin Sacrum Romanum Imperium) è stà la denominaziun uffiziala per il domini dals imperaturs roman-tudestgs dal temp medieval fin l’onn 1806. Il num da l’Imperi sa deducescha da la pretensiun dals regents medievals da cuntinuar cun la tradiziun da l’Imperi roman antic e da legitimar il domini sco sontga veglia da Dieu en il senn cristian. Per differenziar quest imperi da l’Imperi tudestg fundà il 1871 discurr’ins er da l’‹Imperi vegl›.
L’Imperi è sa furmà en il 10avel tschientaner sut la dinastia dals Ottons or dal Reginavel ostrofrancon, pli baud carolingic. Il num Sacrum Imperium è documentà l’emprima giada l’onn 1157 ed il titel Sacrum Romanum Imperium l’onn 1254. Dapi il 15avel tschientaner sa fa valair plaun a plaun l’agiunta da naziun tudestga (latin Nationis Germanicæ).
A basa da ses caracter pre- e surnaziunal n’è l’Imperi mai sa sviluppà ad in stadi naziunal da tempra moderna. L’Imperi è restà ina furmaziun manada monarchicamain e marcada dals Stans da l’Imperi cun mo paucas instituziuns communablas. L’extensiun ed ils cunfins dal Sontg Imperi roman èn sa midads considerablamain en il decurs dals tschientaners. Durant sia pli gronda extensiun cumpigliava l’Imperi bunamain l’entir territori da l’Europa Centrala e dal Sid d’ozendi.
Holocaust
Emprims mazzaments en massa e deportaziuns
La polizia da segirezza tudestga en la Pologna dal Vest annectada vuleva stgatschar tut ils Gidieus da ses territori en il Guvernament general polonais ch’ins aveva creà da nov. Dal december 1939 fin il mars 1940 han ins sistì per il mument quests transports pervi da problems organisatorics, però senza dar si ils plans da «translocaziun». Uschia era s’etablì in muster co proceder cun ils Gidieus en ils territoris conquistads: Las administraziuns districtualas tudestgas insistivan ch’els vegnian stgatschads en las regiuns cunfinantas; ils transports cun il tren vegnivan organisads a curta vista e realisads a moda brutala e senza resguard sin unfrendas. Intgins deportads sajettava la SS e la polizia gia il mument ch’els arrivavan al lieu.
Escalaziun
A partir dal fanadur 1942 èn Gidieus da tut ils pajais da l’Europa ch’eran occupads vegnids deportads en champs d’exterminaziun. Il reschim naziunalsocialistic ha tut il pli suspendì in u l’auter dals pass correspundents, n’ha però mess nagin cunfin als mazzaments, n’ha mai franà quels e n’ha mai revocà ina decisiun correspundenta. Il mazzament dals Gidieus ungarais ch’ins aveva sistì per in temp ha cuntinuà ed è anc vegnì accelerà cura ch’igl era daditg cler ch’ils naziunalsocialists na possian betg gudagnar la guerra. Ils survivents da champs d’exterminaziun e da lavur ch’èn vegnids dads si, han ins tramess sin marschs da la mort.
Finamiras dal naziunalsocialissem
Adolf Hitler aveva gia declerà il settember 1919, anc avant ch’el è daventà commember da la partida, l’«allontanaziun» dals Gidieus tudestgs sco finamira politica indispensabla d’in tal stadi. En sia scrittira programmatica da duas parts ‹Mein Kampf› (1925/1926) sco er en si’ovra nunpublitgada ‹Zweites Buch› (1928) ha el explitgà ses antisemitissem da razza, sustegnì l’idea d’execuziuns en massa en cas d’ina nova guerra mundiala e declerà l’extincziun dal «bolschevissem gidieu» sco finamira principala da la politica da l’exteriur naziunalsocialistica. Cun quai manegiava el da vulair conquistar cun la forza da las armas l’Uniun sovietica che vegniva dominada d’in «giudaissem mundial» apparent e da germanisar silsuenter quest territori tras translocaziuns en massa e mazzaments en massa.
Emprims mazzaments en massa e deportaziuns
Ils emprims mazzaments d’eutanasia cun chars da gas èn medemamain vegnids commess en Pologna. A partir dal matg 1940 han ins selecziunà e mazzà cun gas toxic pazients gidieus en clinicas e chasas da tgira tudestgas (en rom da l’acziun T4, pli tard da l’acziun 14f13).
Sontg Imperi roman
Abdicaziun da l’imperatur
Ils 18 da matg 1804 è Napoleun sa numnà imperatur ereditar dals Franzos. Cun quella elevaziun vuleva el d’ina vart rinforzar sia pussanza e da l’autra vart render sia grondezza anc pli visibla. Oravant tut vuleva el ertar il relasch da Carl il Grond ed uschia dar a ses imperi ereditar ina legitimaziun che steva en la tradiziun dal temp medieval. Per quest motiv è Napoleun sa rendì il settember da l’onn 1804 ad Aachen, nua ch’el ha visità il dom e la fossa da Carl il Grond.
Holocaust
Denominaziuns
La denominaziun ch’è usitada oz, ‹holocaust›, muntava oriundamain en in context sacral gidieu-cristian in animal unfrì sin in altar ch’era brischà dal tuttafatg (sco adjectiv grec vegl ὁλόκαυστον holókauston). Dapi ca. l’onn 1600 vegn il term englais ‹holocaust› er duvrà per morts sin il stgandler, dapi ca. il 1800 er per mazzacras e dapi ca. l’onn 1895 er per mazzacras etnicas sco il genocid envers ils Armens da pli tard. Il 1914 al ha la pressa britannica duvrà per designar la destrucziun da la citad beltga Leuven durant l’Emprima Guerra mundiala. En connex cun il plan dad Adolf Hitler da vulair extirpar tut ils Gidieus è il pled vegnì applitgà l’emprima giada il december 1942 da la gasetta dal di britannica ‹News Chronicle›, quai però anc senza avair enconuschientscha da las metodas d’extirpaziun dals naziunalsocialists. Fin il 1972 è il term s’etablì en l’istoriografia dals Stadis Unids ed a partir da la fin dals onns 1970 è el sa derasà en blers auters pajais, tranter auter er en l’Europa Centrala (p.ex. entras la seria televisiva ‹Holocaust – Die Geschichte der Familie Weiss›). Dapi lura vegn la noziun per ordinari duvrada sulettamain en connex l’extirpaziun sistematica dals Gidieus europeics durant la Segunda Guerra mundiala. Magari includa il term er il porajmos, il holocaust dals Roma, vul dir il genocid envers plirs tschientmillis Roma, ils ‹zagrenders› ch’ils naziunalsocialists avevan medemamain declerà sco «razza estra inferiura» e vulevan extirpar. Be darar vegn il term ‹holocaust› applitgà sin l’entira politica d’extirpaziun naziunalsocialistica.
Sajettadas en massa sistematicas
La tabella incumpletta che suonda cumpiglia be sajettadas en massa pli grondas ed, a moda exemplarica, pli pitschnas. Abreviaziuns: Einsatzgruppe = EG, Einsatzkommando = EK, Front d’activists da la Lituania = FAL, Organisaziun dals naziunalists ucranais = ONU, Polizeibataillon = PB, Sonderkommando = SK, Sicherheits- und Ordnungspolizei = OP.
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
Suenter ditg targlinar ha Karl bandegià l’onn 1546 ils manaders da la Lia da Schmalkalden evangelica ed ha cumenzà cun l’execuziun militara. Questa charplina è entrada en l’istorgia sco Guerra da Schmalkalden dals onns 1547/48. Suenter la victoria da l’imperatur han ils prinzis protestants stuì acceptar a la Dieta imperiala ad Augsburg da l’onn 1548 l’uschenumnà Interim d’Augsburg. Quel als ha almain concedì il chalesch da laics e la lètg da reverendas. Che la guerra aveva anc gì ina buna fin per ils stans da l’Imperi protestants è stà d’attribuir al fatg che Karl n’ha betg mo gì finamiras sin il sectur da la politica da religiun. El avess er gugent abolì la constituziun da stans ed etablì quasi ina regenza centrala da l’imperatur. Encunter questas finamiras supplementaras han ils stans da l’Imperi catolics fatg resistenza, uschia ch’i n’è betg stà pussaivel da chattar ina schliaziun cuntentaivla da la dumonda da religiun.
Holocaust
Sajettadas en massa sistematicas
Ils 31 da december 1941 ha Himmler annunzià a Hitler 363 000 Gidieus che sajan vegnids mazzads tranter l’avust ed il november sco «partisans». Fin la fin da l’onn han las unitads da delinquents mazzà almain 500 000 dals radund 2,5 milliuns Gidieus sovietics che vivevan en las zonas occupadas dals Tudestgs. Fin la Conferenza da Wannsee ils 20 da schaner 1942 eran vegnids mazzads radund 900 000 Gidieus. Las gruppas d’acziun e battagliuns da polizia han sajettà tut en tut almain 2,2 milliuns umans, per gronda part Gidieus, pia ca. in terz da las unfrendas dal holocaust.
Sontg Imperi roman
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
Perquai ch’il sistem da l’Imperi era per gronda part bloccà e la pasch probablamain periclitada, han sis prinzis protestants fundà ils 14 da matg 1608 l’Uniun protestanta. Ulteriurs prinzis e citads da l’Imperi èn s’associads pli tard a l’uniun. L’electurat da la Saxonia ed ils prinzis da la Germania dal Nord èn dentant stads davent. Per reagir sin l’uniun han citads e prinzis catolics fundà ils 10 da fanadur 1609 la Lia catolica. La lia vuleva mantegnair il sistem da l’Imperi d’enfin uss e la surpaisa dal catolicissem. L’Imperi e sias instituziuns eran uss bloccads dal tuttafatg ed inabels d’agir. thumb|280px|La [[Defanestraziun da Prag ha lantschà la guerra, n’ha dentant betg furmà la raschun per quella. Quest enconuschent maletg da la Defanestraziun è ina represchentaziun betg contemporana or dal ‹Theatrum Europaeum›]] La Defanestraziun da Prag ha lura mess en moviment la Guerra da trent’onns. L’emprim ha l’imperatur gì grond success militar ed ha empruvà da trair a niz quel politicamain per sia posiziun envers ils Stans da l’Imperi. Uschia ha l’imperatur Ferdinand II bandischà l’onn 1621 il retg da la Boemia Friedrich V sco prinzi electur e surdà l’onur d’eleger a Maximilian I da la Baviera. Malgrà il cumenzament da la guerra avevan tut ils prinzis electurs – er ils protestants – elegì ils 19 d’avust 1619 Ferdinand sco nov imperatur.
Holocaust
Delinquents
Ils istoriografs partan oz da radund 500 000 «involvids a las maisas da scriver ed als lieus d’acziun», per gronda part umens tudestgs ed austriacs, e d’ulteriurs tschientmillis collavuraturs or dals stadis occupads u alliads cun ils Tudestgs.
Sontg Imperi roman
L’Imperi sut ils Ottons
Quai che pertutga la societad era l’Imperi anc pauc differenzià en cumparegliaziun cun il temp autmedieval e tardiv. Visibel era l’Imperi tar la clamada sut las armas, en las radunanzas da dretgira localas ed en ils contadis ch’eran gia dapi il temp dals Francs las unitads d’administraziun localas. Il represchentant suprem da l’urden politic da l’Imperi, responsabel per la protecziun da l’Imperi e la pasch a l’intern, era il retg. Las unitads politicas subditas eran ils ducadis.
Il num da l’Imperi
Quest aspect sacral dals imperaturs ha il papat attatgà massivamain durant la Dispita d’investitura (tranter il 1075 ed il 1122) e la finala disfatg. Silsuenter han ils papas empruvà da suttametter l’imperi al sacerdozi. En quest connex è naschida en la chanzlia da Friedrich I, numnà Barbarossa, l’expressiun sacrum imperium, cun la quala ins ha declerà l’istorgia da l’Imperi sco istorgia dal salit e punctuà che l’Imperi saja independent dal papat. L’expressiun è attestada l’emprima giada l’onn 1157. Forsa ch’ins ha reprendì qua sapientivamain tradiziuns romanas da l’antica tardiva. Quai è dentant dispità en la perscrutaziun, perquai ch’i savess sa tractar d’ina expressiun spezialmain ‹staufica›, tant pli che l’Imperi roman antic sez na valeva betg sco sacrum, mabain be la persuna da l’imperatur.
Dapi l’entschatta dal temp modern tempriv n’era l’Imperi structuralmain betg pli abel da manar guerras offensivas u d’engrondir la pussanza. Da lura ennà èn la protecziun giuridica ed il mantegniment da la pasch a l’intern vegnids considerads sco intents principals da l’Imperi. L’Imperi dueva procurar per quietezza, stabilitad e la soluziun paschaivla da conflicts cun franar la dinamica da la pussanza. Ils subdits dueva l’Imperi proteger da despotissem dals suverans, ed ils pitschens stans da l’Imperi da violaziuns dal dretg tras stans da l’Imperi pli gronds e l’imperatur. Ultra da quai adempliva quel in’impurtanta funcziun per segirar la pasch en il sistem da las pussanzas europeicas, damai ch’era stadis vischinants eran integrads dapi il 1648 sco stans en l’urden constituziunal da l’Imperi.
Holocaust
Finamiras dal naziunalsocialissem
La NSDAP ch’è vegnida fundada il 1919 persequitava cun ses program da 25 puncts la finamira d’excluder e stgatschar ils Gidieus or d’ina naziun tudestga a gronda dimensiun concepida tenor il princip dal manader politic (Führerstaat).
Sontg Imperi roman
La Pasch vestfalica
<div style="padding:5px; margin-top:10px; margin-bottom:10px; padding-right:1em; padding-left:1em; margin-left:1em; font-size:90%; border:solid 1px #9C9C9C; background-color:#F8F8FF; width:35%;float:right"> Es möge ein christlicher allgemeiner und immerwährender Friede herrschen (...) und es soll dieser aufrichtig und ernstlich eingehalten und beachtet werden, auf daß jeder Teil Nutzen, Ehre und Vorteil des anderen fördere und daß sowohl auf Seiten des gesamten Römischen Reiches mit dem Königreich Schweden als auch auf Seiten des Königreichs Schweden mit dem Römischen Reiche treue Nachbarschaft, wahrer Friede und echte Freundschaft neu erwachsen und erblühen möge. Emprim artitgel dal Contract d’Osnabrück thumb|300px|Il Sontg Imperi roman l’onn 1648 L’imperatur, la Svezia e la Frantscha èn sa cunvegnids l’onn 1641 a Hamburg da far tractativas da pasch, e quai cumbain ch’ils cumbats han cuntinuà. Las tractativas han cumenzà l’onn 1642/43 a moda parallela ad Osnabrück tranter l’imperatur, ils stans da l’Imperi evangelics e la Svezia ed a Münster tranter l’imperatur, ils stans da l’Imperi catolics e la Frantscha. Che l’imperatur n’ha betg represchentà sulet l’Imperi è stà in’impurtanta terrada simbolica. La pussanza imperiala ch’era vegnida rinforzada tras la Pasch da Prag era puspè messa en dumonda. Ils stans da l’Imperi da tut las confessiuns consideravan l’urden da Prag per talmain privlus ch’els eran pli segirs da lur dretgs, sch’els na stuevan betg sa confruntar sulets cun l’imperatur e pudevan contractar davart la constituziun da l’Imperi sut l’egliada da l’exteriur. Quai ha dentant er correspundì als giavischs da la Frantscha che vuleva exnum limitar la pussanza dals Habsburgais ed è perquai s’engaschada per ina participaziun dals Stans da l’Imperi.
Holocaust
Persecuziun dals Gidieus en il Reich tudestg 1933–1939
Da 510 000 Gidieus tudestgs ch’appartegnevan il 1933 a la cuminanza israelita èn emigrads fin l’entschatta da la guerra il settember 1939 278 000 fin 315 000; fin il 1940 èn anc fugids ulteriurs 15 000. L’october 1941 ha la regenza naziunalsocialistica proclamà in scumond d’emigraziun per Gidieus. Dals Gidieus che vivevan en lètgs maschadadas u ch’eran sa zuppads entaifer il territori dal Reich èn 10 000 fin 15 000 mitschads dal holocaust. Fin a 195 000 Gidieus tudestgs èn vegnids per la vita en champs da concentraziun. Var 6000 han survivì la praschunia. Dals radund 200 000 Gidieus austriacs èn ca. 65 600 vegnids mazzads durant il domini naziunalsocialistic; als auters èsi reussì da fugir suenter l’annexiun dal pajais resp. suenter l’entschatta da la guerra.
Escalaziun
thumb|220px|Heinrich Himmler (entamez) cun Reinhard Heydrich (dretg dad el) ed auters cumandants da la SS, 27 da november 1939 Sco ‹holocaust› u ‹genocid envers ils Gidieus› designescha la perscrutaziun il process d’extirpaziun dal temp da la Segunda Guerra mundiala che tanscha da las execuziuns en massa decretadas en l’Europa da l’Ost fin a la gasatura sistematica da Gidieus derivants da tut ils territoris europeics occupads dals Tudestgs en champs d’extirpaziun ch’eran vegnids endrizzads aposta per quest intent.
Denominaziuns
La denominaziun da l’extincziun dals Gidieus sco ‹holocaust› è savens vegnida descritta sco problematica; quai pervi da la derivanza dal pled or dal cult d’unfrenda religius e perquai ch’el ha gia baud fatg part da l’antigiudaissem cristian. En l’Israel ed entaifer il giudaissem vegn il crim numnà dapi il 1948 ‹schoa›. Quest term munta ‹destrucziun, devastaziun› e designescha in eveniment catastrofal che pertutga tut ils Gidieus, tuttina sco che quai era stà il cas tar las duas destrucziuns dal tempel da Jerusalem ils onns 586 a.C. e 70 s.C.
Croazia
En il stadi independent Croazia da quel temp ha l’Ustascha, il reschim faschistic sut Ante Pavelić, gia relaschà l’avrigl 1941 leschas da razza cunter Serbs, Gidieus e Roma. Per ils Gidieus è suandada l’obligaziun da purtar sin la vestgadira in emblem radund da colur melna cun in ‹Z› per ‹Židov› (= Gidieu). En pli han ins endrizzà sin il territori dal stadi radund 40 champs da concentraziun e d’internament. Suenter commembers da la minoritad serba han ils Ustascha mazzà a partir da l’avust 1941 er millis Gidieus croats e da la Bosnia-Erzegovina en champs endrizzads per quest intent. A partir da l’avust 1942 han els deportà sut squitsch dals Tudestgs 5500 Gidieus internads ad Auschwitz-Birkenau. Il matg 1943 han ins puspè cuntinuà cun ils transports ch’eran entant vegnids sistids pervi da l’intervenziun da vart da l’Italia. Pli tard ha l’Italia – ch’era en il fratemp vegnida occupada da la Wehrmacht – endrizzà sco pussanza d’occupaziun il Champ da concentraziun Kampor sin l’insla Rab. Tenor Yad Vashem èn vegnids mazzads en la Croazia 30 000 Gidieus, da quai radund 40 % en il Champ da concentraziun Jasenovac.
Denominaziuns
thumb|250px|Champs da concentraziun resp. d’exterminaziun e ghettos Ils naziunalsocialists numnavan lur finamira da vulair bandischar tut ils Gidieus da l’Europa a partir dal 1940 uffizialmain ‹soluziun finala da la dumonda dals Gidieus› (‹Endlösung der Judenfrage›). Dapi il 1941 als serviva quest’expressiun a camuflar lur mazzaments da Gidieus sistematics.
Dumbers totals da las unfrendas gidieuas
Wolfgang Benz è s’occupà il 1991 (ediziun cumplettada il 1996) cun tut las funtaunas accessiblas dapi il 1990 e cun las differentas metodas d’evaluaziun e da calculaziun da las cifras d’unfrendas. Burkhard Asmuss ha publitgà il 2002 ina glista cun stimaziuns per part in pau pli generalas. Tut en tut è sa confermà in dumber total d’almain 5,6 milliuns e da fin a 6,3 milliuns Gidieus ch’èn vegnids mazzads. Vitiers vegnan cifras per blessads e stgatschads.
Segunda Guerra mundiala
La Segunda Guerra mundiala è stada la segunda guerra sin nivel global da tut las pussanzas grondas dal 20avel tschientaner ed è fin uss il conflict il pli grond e devastant en l'istorgia da l'umanitad. La guerra manada da las uschenumnadas pussanzas da l'axa cunter ils alliads ha marcà ils ulteriurs eveniments mundials: er ils secturs economics, tecnologics, socials e culturals èn stads pertutgads.
Holocaust
Delinquents
Ils delinquents principals han furmà ils commembers da tut ils champs directivs dal stadi naziunalsocialistic:
Serbia
Suenter la campagna militara sin il Balcan ha l’administraziun militara tudestga laschà eriger en la Serbia champs per adversaris politics, partisans e Gidieus. A partir dal settember 1941 ha ella commess mazzaments en massa vi dals Gidieus masculins en ils singuls abitadis. Ils 16 d’october han ins cumenzà a mazzar suenter mintga attatga da partisans tschient Gidieus internads. A partir dal december 1941 èn dunnas, uffants e glieud veglia gidieua vegnids internads en il Champ da concentraziun Sajmište. Il matg 1942 ha la Gestapo dal lieu mazzà 6000 cun in auto da gas. Il reschim da collavuraziun sut Nedić ha relaschà leschas da razza ed è stà participà a l’arrestaziun da Gidieus. Il corp da voluntaris serb sut Dimitrije Ljotić ha sustegnì la SS.
Sontg Imperi roman
La Pasch vestfalica
Ils Contracts da la Vestfalia han purtà a l’Imperi la pasch giavischada cun ardiment. L’Imperi ha pers insaquants territoris a la Frantscha e relaschà facticamain l’Ollanda e la Confederaziun svizra or da l’uniun da l’Imperi. Uschiglio n’è betg sa midà bler en l’Imperi; il sistem da pussanza tranter l’imperatur ed ils Stans da l’Imperi è danovamain s’equilibrà, senza dentant stuschar fitg las paisas en cumparegliaziun cun la situaziun avant la guerra. La politica da l’Imperi n’è er betg vegnida deconfessiunalisada, ma las relaziuns tranter las confessiuns èn vegnidas regladas da nov. Ins ha ni «condemnà l’uniun da l’Imperi a l’immobilitad ni siglientà quel – quai èn mitus da la scienza ch’ins ha tgirà ferventamain. Sch’ins considerescha la Pasch vestfalica a moda objectiva perda questa disgrazia presumtiva bler da sia sgarschur, dentant er bler da ses caracter epocal presumà. Ch’ella duai avair destruì l’idea da l’Imperi e l’imperatur, quai è la sentenzia fallada la pli extrema che cursescha davart la Pasch vestfalica.»
Segunda Guerra mundiala
Plirs champs da guerra ch'eran al cumenzament anc separads in da l'auter èn sa masdigliads durant la Segunda Guerra mundiala. Perquai n'è il cumenzament precis da quella betg cler. L'emprim da quels lieus ha il Giapun stgaffì l'onn 1937 cun sia segunda invasiun da la China entaifer in mez tschientaner. En l'Europa ha la guerra cumenzà, cura ch'il Reich Tudestg e l'Uniun Sovietica han attatgà la Pologna l'onn 1939, suenter ch'il Patg da nunagressiun tudestg-sovietic aveva definì curt avant per omadus stadis ils territoris d'interess sco expansiuns militaras (la campagna militara en la Pologna respectivamain la Guerra d'enviern en Finlanda). La Gronda Britannia e la Frantscha han respundì cun decleraziuns da guerra al Reich Tudestg, n'han dentant betg intervegnì activamain e n'èn betg sa drizzadas cunter l'URSS. Sin la mar ha dentant gì lieu durant plirs onns la Battaglia da l'Atlantic. Cunquai ch'i n'ha betg dà ina cunvegna da pasch l'enviern 1939/40, ha la situaziun da patt sin la terra, l'uschenumnada «Guerra faussa», durà passa in mez onn.
Holocaust
Sajettadas en massa sistematicas
A partir dal fanadur han er corps da voluntaris faschistics commess en la Pologna dal Nord, en l’Ucraina dal Vest, en la Lituania ed en la Bielorussia mazzaments en massa cun caracter da pogrom, e quai mintgamai en stretga cooperaziun cun las gruppas d’acziun tudestgas. Quests mazzaments dad umens gidieus vegnivan giustifitgads sco vendetga per mazzaments en massa ch’il ministeri da l’intern da l’Uniun sovietica aveva commess avant, ed ils quals duevan apparentamain esser vegnids dirigids da Gidieus. Talas milissas sco il Commando Arājs eran resortidas da moviments naziunalistics e paramilitars sco la gruppa lituana ‹Luf da fier› (Geležinis vilkas) e la ‹Crusch dal tun› (Pērkonkrusts) lituana; en l’Ucraina devi pliras da questas gruppas sco l’ONU. Dapi la primavaira 1941 eran ils servetschs secrets tudestgs entrads en contact cun questas gruppaziuns ed avevan planisà da las duvrar suenter l’attatga per metter ad ir pogroms cunter ils «bolschevists gidieus». Da quest’unda da mazzaments èn radund 40 000 Gidieus sovietics daventads victimas.
Procedura da decisiun
Il matg 1941 ha Heydrich tschentà si per incumbensa da Hitler quatter «Gruppas d’acziun da la polizia da segirezza e dal SD» (A–D) e scolà quellas entaifer paucas emnas. A partir dal fanadur èn vegnidas vitiers pliras gruppas d’acziun «per diever spezial». Lur incumbensa uffiziala era il cumbat cunter partisans davos las unitads d’armada ch’avanzavan, e quai en furma da «repressalias», vul dir da mazzacras sco vendetga per attatgas apparentas u effectivas sin schuldads tudestgs. Il commando superiur da l’armada ha lubì a questas gruppas d’acziun tras contract d’operar a moda autonoma e las ha segirà a medem temp da collavurar stretgamain. Vitiers èn vegnids intgins battagliuns da la polizia per la segirtad publica e duas brigadas da la Waffen-SS senza incumbensa speziala ch’eran suttamessas al stab da commando dal Reichsführer SS. Ils trais schefs da polizia e da SS superiurs ch’eran suttamess directamain a Himmler, numnadamain Erich von dem Bach-Zelewski, Friedrich Jeckeln e Hans-Adolf Prützmann, han manà e coordinà las acziuns da mazzament da tut questas gruppas.
Dumbers totals da las unfrendas gidieuas
«En ils divers champs d’exterminaziun sajan vegnids mazzads radund quatter milliuns Gidieus. Dus ulteriurs milliuns èn vegnids per la vita en autra moda. La gronda part dad els è vegnida sajettada tras commandos d’acziun da la polizia da segirezza durant la campagna militara cunter la Russia.»
Liberaziun dals champs tras ils Alliads e confruntaziun da la populaziun
Tut tenor il decurs da l’avanzament dals Alliads cunter la coaliziun da Hilter varieschan las datas da la liberaziun dals champs da concentraziun fitg ferm ina da l’autra. Sco exempels vegnan enumerads qua ils champs ch’èn vegnids cuntanschids dals Alliads sco emprims en il sectur da la front respectiv.
Fasa finala
Tar tut questas mesiras èn ils radund 200 000 Gidieus ch’avevan survivì fin qua la lavur sfurzada ed ils champs d’exterminaziun danovamain vegnids tractads a moda spezialmain brutala. Ins stima che radund 100 000 persunas sajan mortas tras marschs da la mort ed en tut 300 000 cun mazzar praschuniers.
Gidieus
thumb|220px|Sullevaziun en il Ghetto da Varsovia (avrigl/matg 1943) Ils 31 da december 1941 ha Abba Kovner fatg appel als Gidieus en tut il mund cun in fegl sgulant da far resistenza ed ha crititgà che las unfrendas sa laschian manar «al banc da batgaria sco las nursas». Uschia è sa furmà il clisché endinà dal cumportament senza resistenza da tut las unfrendas. Pir dapi ils onns 1980 ha la perscrutaziun differenzià e curregì quest maletg.
Segunda Guerra mundiala
Da l'attatga sin la Pologna fin a la terrada da la Frantscha, 1939–1940
En tschertas preschentaziuns – disputadas tranter ils istorichers – vegn il cumenzament da la Segunda Guerra giapunais-chinaisa dals 7 da fanadur 1937 considerà sco vaira entschatta da la Segunda Guerra mundiala.
Sontg Imperi roman
Dapi il 18avel tschientaner ha l’Imperi pudì proteger pli e pli pauc sias parts cunter la politica expansiva da pussanzas internas ed externas. Quai è stà ses pli grond deficit ed in dals motivs per ses declin. Tras las conquistas da Napoleun e la fundaziun da la Confederaziun dal Rain ch’è resultada da quellas, è l’Imperi daventà quasi inabel d’agir. L’epoca dal Sontg Imperi roman da naziun tudestga è ida a fin ils 6 d’avust 1806 cun la demissiun da l’imperatur Franz II.
Holocaust
Escalaziun
Ils mazzaments han gì lieu da regiun tar regiun en different tempo ed èn vegnids manads tras tut tenor pli baud u pli tard. Ins als ha extendì sin adina dapli gruppas d’unfrendas e realisà cun metodas pli e pli radicalas. Entant ch’intginas gruppas d’unfrendas vegnivan anc stgatschadas u deportadas, èn autras gia vegnidas exterminadas, uschia che «la concepziun, la procedura da decisiun e la realisaziun na sa laschan betg adina cunfinar cleramain ina da l’autra».
Champs d’exterminaziun
A partir da l’avust 1942 han ins «rumì» ghettos ch’existivan anc en la Bielorussia e l’Ucraina, e quai per cumond da l’administraziun militara che vuleva spargnar contingents da mangiativas. Facticamain ha quai muntà che tut lur abitants èn vegnids mazzads, surtut a Wolhynien, Luzk, Wladimir Wolynsk, Brest-Litowsk e Pinsk. A Maly Trostinez han ins er fatg diever d’autos da gas. En bleras da questas mazzacras èn stads involvids unitads da la Wehrmacht, trais battagliuns da polizia, la polizia da protecziun staziunara, la schandarmaria e gidanters da l’exteriur.
Plans da deportaziun
Ils 22 d’october 1940 ha cumenzà la deportaziun sistematica da 6504 Gidieus or da la Germania dal Sidvest en il champ d’internament Camp de Gurs en la Frantscha dal Sid. Per il transport cun la viafier è Adolf Eichmann stà responsabel. Gia avant eran vegnids deportads ils Gidieus da l’Alsazia e da la Lorena.
Sontg Imperi roman
L’Imperi fin la mesadad dal 18avel tschientaner
Ma l’Imperi n’è betg ì en decadenza, perquai che blers stans vulevan vinavant in’imperi ch’als pudeva proteger. Quai vala surtut per ils stans pli pitschens che na pudevan praticamain mai daventar in agen stadi. Er la politica agressiva da la Frantscha al cunfin occidental da l’Imperi ed il privel dals Tircs en l’Orient han laschà realisar quasi tut ils stans ch’i saja impurtant d’avair in’uniun serrada ed ina testa da l’Imperi abla d’agir.
Holocaust
Finamiras dal naziunalsocialissem
L’«antisemitissem da salvament» (Saul Friedländer ) consistent e fanatic da Hitler e da ses aderents vala sco cundiziun centrala, ma betg sco premissa suletta e suffizienta per explitgar il holocaust.
Segunda Guerra mundiala
La Campagna da Frantscha, 1940
Ils 14 da zercladur occupan parts da la 18avla armada la chapitala franzosa Paris. Per betg laschar daventar questa citad in champ da battaglia, l'avevan ils Franzos bandunà avant. A medem temp penetrescha la gruppa d'armadas C la lingia da Maginot (la lingia da defensiun per lung dal cunfin franco-tudestg). La fortezza da Verdun plain simbolica vegn medemamain conquistada.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
La schliaziun ch’ins aveva chattà era simpla e radicala. Ils refurmaturs da la baselgia avevan pretendì che las incumbensas religiusas dals uvestgs stoppian vegnir separads da las incumbensas profanas ch’els avevan ademplì fin qua. Perquai duevan ils uvestgs returnar lur dretgs e privilegis ch’els avevan survegnì ils davos decennis da l’imperatur respectivamain dal retg. D’ina vart èn las obligaziuns dals uvestgs envers l’Imperi scrudadas cun quai, ma da l’autra vart er il dretg dal retg da pudair prender influenza tar la nominaziun dals uvestgs. Cunquai ch’ils uvestgs na vulevan betg desister da lur monopols fiscals profans, ha Heinrich sfurzà il papa d’approvar ina schliaziun da cumpromiss. L’elecziun dals uvestgs ed avats dueva bain vegnir tractada en preschientscha da delegads imperials. Il candidat elegì dueva dentant vegnir infeudà da l’imperatur cun il monopol fiscal pir suenter l’elecziun. Uschia han ins segirà la cuntinuitad da la baselgia imperiala; l’influenza da l’imperatur sin quella è dentant vegnida reducida considerablamain.
Segunda Guerra mundiala
L'attatga tudestga sin la Pologna 1939
L'ultimatum pretenda la retratga immediata da tut las truppas tudestgas or da la Pologna. La Decleraziun da garanzia englais-franzosa obligass quests stadis da cumenzar il pli tard 15 dis suenter in'attatga tudestga in'atgna offensiva en il vest da la Germania. Hitler spera che quellas duas pussanzas dal vest al laschian maun liber – sco tar l'invasiun en la «Rest-Tschechei» – ed ha perquai occupà mo stgarsamain la lingia Siegfried, era numnada dals Tudestgs «Westwall». Quest'attatga nà dal vest na vegn effectivamain betg, ma ils 3 da settember, suenter la scadenza da l'ultimatum, decleran l'Engalterra e la Frantscha la guerra a la Germania e la Segunda Guerra mundiala cumenza per propi.
Holocaust
Ghettoisaziun
Al lieu dal «reservat da Gidieus» ch’aveva per entant fatg naufragi han ins planisà d’installar en la Pologna in «Ghetto dal Reich». Las instanzas tudestgas al lieu han cumenzà il december 1939 dad ellas anora ad endrizzar il ghetto da Łódź ch’ha existì fin il 1944. Fin l’avrigl 1940 han ins sfurzà 157 000 Gidieus da translocar en il ghetto. Quel era circumdà cun in mir e vegniva surveglià da la polizia; tgi ch’empruvava da fugir dastgava vegnir sajettà. L’atun 1940 ha l’administraziun municipala separà a Varsovia in «territori da bloccada cunter epidemias» ed ha transfurmà quel en il Ghetto da Varsovia ch’era serrà ermeticamain. Là han ins tegnì en fermanza fin il matg 1941 circa 500 000 Gidieus polonais.
thumb|220px|Gidieus en la citad polonaisa Łódź ch’èn sfurzads da translocar en il ghetto La ghettoisaziun da «Gidieus dal Reich» era vegnida tratga en consideraziun il 1938, ma be realisada en furma da chasas da Gidieus. Dapi l’entschatta da la guerra han las communas tudestgas cumenzà dad ellas anora a separar ils Gidieus en secturs d’abitar separads. Millis Gidieus polonais che vivevan en il Reich tudestg han ins internà en champs da concentraziun u en champs accessoris da quels.
Sontg Imperi roman
Confessiunalisaziun e Guerra da trent’onns
L’onn 1630 han ils prinzis electurs sut la direcziun dal nov prinzi electur catolic Maximilian I sfurzà l’imperatur da relaschar il generalissimus imperial Wallenstein e d’approvar in edict revedì. Il medem onn è la Svezia entrada en la guerra sin la vart dals stans da l’Imperi protestants. Suenter che las truppas imperialas eran stadas insaquants onns inferiuras als Svedais, èsi reussì a l’imperatur d’anc cuntanscher ina giada il suramaun cun gudagnar la Battaglia sper Nördlingen (1634). En la Pasch da Prag (1635) tranter l’imperatur e l’electurat da la Saxonia ha Ferdinand bain stuì suspender l’Edict da restituziun per quarant’onns. Ma facticamain ha questa pasch rinforzà il chau da l’Imperi. Ins ha numnadamain schlià tut las allianzas dals Stans da l’Imperi (auter che la societad da cura) e concedì a l’imperatur il commando suprem sur l’armada da l’Imperi. Er ils protestants han acceptà quai. Il problem da religiun da l’Edict da restituziun han ins spustà per 40 onns, perquai che l’imperatur ed ils blers Stans da l’Imperi èn vegnids perina ch’igl haja prioritad da reconciliar politicamain l’Imperi, da stgatschar pussanzas estras e da finir la guerra.
Segunda Guerra mundiala
Guerra da posiziun a la front dal vest, 1939
Ils 27 da settember dat Hitler l'instrucziun al commando superiur da l'armada dad elavurar in plan d'attatga, l'uschenumnà «Cas mellen». Fin ils 29 d'october èn terminadas las planisaziuns. Ellas prevesan che duas gruppas da l'armada avanzian sur l'Ollanda e la Belgia per destruir tut las forzas alliadas en il nord da la Somme, in flum en il nord da la Frantscha.
Italia, 1943 e 1944
Ils 15 da favrer ha lieu la Battaglia da Monte Cassino. La claustra betg occupada dals Tudestgs, che ha ina buna posiziun strategica sin la lingia da Gustav vegn bumbardada e dus dis pli tard destruida cumplettamain. Ils defensurs tudestgs, anteriurs paracrudaders da l'atterrament sin Creta, sa zuppan en las ruinas da la claustra. Pir trais mais pli tard, ils 18 da matg, vegn la claustra occupada dal 2. corps polac cun grondas sperditads e suenter plirs dis d'attatga. Las attatgas precedentas dals Alliads n'avevan purtà nagut.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
Suenter la fin da la Guerra da trent’onns han ins declerà las fixaziuns da la Pasch vestfalica sco lescha da basa eterna da l’Imperi. Sper las midadas territorialas han ins concedì en quest contract als territoris da l’Imperi definitivamain la suveranitad e sper ils catolics ed ils protestants che vegnivan gia considerads dapi la Pasch d’Augsburg sco confessiuns legitimas han ins er dà quest status als calvinists (refurmads). Plinavant èn ins sa cunvegnì davart la pasch da religiun e l’occupaziun confessiunalmain paritetica d’instituziuns da l’Imperi.
Holocaust
Emprims mazzaments en massa e deportaziuns
Cun la campagna da guerra cunter la Pologna èn radund dus milliuns Gidieus polonais vegnids sut il domini dals naziunalsocialists. Ils 3 da settember 1939, dus dis suenter l’entschatta da la guerra, han ils Tudestgs commess in’emprima mazzacra envers Gidieus polonais. Quella han ins mess nà sco vendetga per la ‹Dumengia da sang› (en rom da la quala eran vegnids mazzads ils 3 da settember 1939 en la citad polonaisa Bydgoszcz burgais tudestgs). Fin la fin da december 1939 han commembers tudestgs da la Wehrmacht, da la SS e da la SD mazzà radund 7000 Gidieus polonais, e quai per part senza selecziunar. Quests murdraretschs han accumpagnà las mazzacras da gruppas d’acziun tudestgas vi da bundant 60 000 Polonais, las qualas il reschim naziunalsocialistic aveva cumandà e preparà cun glistas da las persunas en mira. Quellas duevan privar la classa sociala superiura da la Pologna da la pussanza, intimidar sco er stgatschar uschè blers Gidieus sco pussaivel da la Pologna dal Vest occupada dals Tudestgs en la Pologna da l’Ost.
Procedura da decisiun
thumb|220px|Gidieus russ ch’èn vegnids mess a ferm sco franctiradurs apparents Sco che cumandants cumpigliads han ditg pli tard – e quai en concordanza in cun l’auter – als ha Jeckeln cumandà l’avust d’extender las execuziuns sin dunnas ed uffants «per evitar ch’i dettia vinditgaders». Ils 15 d’avust ha in rapport d’ina gruppa d’acziun enumerà per l’emprima giada «Gidieus, Gidieuas ed uffants gidieus» sco unfrendas dals mazzaments. La fin d’avust ha la gruppa d’acziun D rapportà che ses territori d’acziun saja uss «liber da Gidieus». Parallelamain duevan uss tut ils Gidieus dals territoris conquistads vegnids manads en ghettos e registrads; ils Gidieus registrads èn tuts vegnids sajettads suenter curt temp. Tar ina fisilada en massa a Minsk haja Himmler respundì en preschientscha da tut ils tiradurs ch’i dettia in «cumond dal Führer da sajettar tut ils Gidieus», il qual haja vigur legala; quai tenor indicaziun dal manader d’in dals commandos d’acziun, Otto Bradfisch. Sco ch’è s’exprimì pli tard Friedrich Jeckeln al haja Himmler incumbensà avant la «Dumengia da sang da Riga» (ils 30 da november 1941) d’infurmar Hinrich Lohse: «...igl è mes cumond ed igl è er il giavisch dal Führer.» Questas indicaziuns dal suenterguerra sa referivan al Cumond areguard ils cummissaris da Hitler (cf. survart) che vegniva applitgà a partir da l’avust a moda generalisada.
La fin d’avust 1941 ha l’avanzament tudestg cumenzà a stagnar. Cunter si’intenziun oriunda ha Hitler lubì ils 17 da settember 1941 a Goebbels, il Gauleiter da Berlin, da deportar ils Gidieus tudestgs gia durant la guerra vers ost. Ils 2 d’october al ha Himmler proponì d’als transferir en ils ghettos da Riga, Reval e Minsk. Heydrich ha suttastritgà ils 10 d’october en l’Uffizi central da la segirtad dal Reich (Reichssicherheitshauptamt, RSHA) la finamira da Hitler da far dal Reich tudestg fin la fin da l’onn in territori «liber da Gidieus»; sper ghettos ha el er numnà champs da concentraziun noveregids sco lieus da destinaziun. L’october 1941 han ins relaschà in scumond da bandunar il pajais per tut ils Gidieus sesents en la Germania. Viktor Brack ha offert ils 25 d’october da gasifitgar cun ses apparats d’eutanasia Gidieus or dals ghettos en l’ost che n’eran betg abels da lavurar. Il prim da november ha la SS cumenzà a construir il Champ d’exterminaziun Belzec che dueva servir a svidar ghettos fullanads.
Segunda Guerra mundiala
Sco data dal cumenzament da la guerra vegn per il pli numnà il 1. da settember 1939: il di da l'assagl da l'armada tudestga sin la Pologna. Autras publicaziuns numnan er ils conflicts en l'Asia sco cundiziuns per la guerra. In'ulteriura tesa descriva l'existenza da dus champs da battaglia independents, in europeic ed in asiatic, che fineschan l'onn 1941 en in conflict mundial. Passa 60 stadis èn stads involvids directamain u indirectamain en la guerra, passa 110 milliuns umans eran armads. Tut tenor funtauana ha la Segunda Guerra mundiala custà la vita a ca. 55 fin 70 milliuns umans. Las opposiziuns ideologicas ed ils interess da pussanza en l'allianza victura han manà a la Guerra fraida dals dus blocs sut la direcziun da l'Uniun Sovietica e l'USA ch'eran vi da s'etablir sco superpussanzas.
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
L’Edict da Worms da l’onn 1521, ch’ha bandischà Martin Luther, n’ha anc betg pussibilità ina politica amicabla vers la refurmaziun, er sche l’edict n’è betg vegnì resguardà en l’entir Imperi. Ma gia las decisiuns da la proxima Dieta imperiala èn s’allontanadas da questa direcziun. Ins ha formulà decisiuns da cumpromiss ambivalentas e nunexactas, quai ch’ha chaschunà novas dispitas giuridicas. Uschia ha per exempel la Dieta imperiala da Nürnberg declerà l’onn 1524 che tuts duajan suandar l’Edict da Worms, so vil inen muglich sei. Ina schliaziun da pasch definitiva n’han ins dentant betg pudì chattar; il cuntrari han ins fatg in cumpromiss temporar suenter l’auter.
Holocaust
Slovachia
Il reschim da marionetta da la Slovachia sut Jozef Tiso, ch’è vegnì furmà il mars 1939, aveva gia cumenzà il november 1938 a deportar Gidieus slovacs en l’Ungaria ed en champs da lavur. Sut squitsch dal primminister slovac Vojtech Tuka han ins deportà a partir dal mars 1942 sut il cumond dad Eichmann radund 58 000 Gidieus slovacs en il district Lublin, ad Auschwitz e Majdanek. La gronda part dad els èn morts da la fom, da la lavur sfurzada e d’epidemias. L’avust 1942 èn quests transports vegnids franads suenter protestas da vart da las baselgias. Dus onns pli tard ha la Wehrmacht occupà la Slovachia; in’atgna gruppa d’acziun ha sinaquai arrestà e deportà radund 12 000 Gidieus slovacs.
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
Nagina da las duas partidas n’era cuntenta cun questa situaziun. La part evangelica n’aveva nagina segirezza giuridica ed ha vivì plirs onns en tema d’ina guerra da religiun. La vart catolica, particularmain l’imperatur Karl V, na vuleva betg acceptar in schisma en l’Imperi. L’emprim n’aveva el betg prendì serius il cas Luther e betg realisà sia muntada. El na vuleva betg acceptar questa situaziun, perquai ch’el veseva sasez – sco ils regents dal temp medieval – sco defensur da la suletta vaira baselgia. L’imperatur universal duvrava la baselgia universala.
Holocaust
Tschechia
thumb|220px|Budapest: Gidieus vegnan mess a ferm e deportads ad Auschwitz (october 1944) Senza la participaziun da la regenza tschecoslovaca han la Germania, l’Italia, la Gronda Britannia e la Frantscha suttascrit il settember 1938 la Cunvegna da Minca, tenor la quala la Tschecoslovachia ha stuì surlaschar las Sudetas a la Germania. Radund in terz dal territori statal è crudà al Reich tudestg.