cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Banca
Istorgia
En il quart tschientaner a.C. era Athen il pli grond center da bancas dal mund grec. Or da la Grezia hellenistica èn enconuschentas bancas da tempels (p.ex. a Delos ed ad Ephesos; medemamain en il Reginavel dals Seleuchids a Sardes), bancas citadinas (uschia a Kos e Milet) e bancas privatas (p.ex. a Rhodos e Delos); tranter auter relaschavan quellas decleraziuns da garanzia e concedivan emprests ipotecars e credits per bastiments. En il Reginavel dals Ptolemais existiva ina banca statala centrala ad Alexandria cun bleras filialas; quella serviva a medem temp a l’administraziun finanziala dal Reginavel, incassava taglias e trategneva er bancas da graun ch’acceptavan pajaments en furma da graun. Transacziuns vegnivan fatgas senza daner contant cun transcriver d’in conto a l’auter. Il tschains ch’era spezialmain aut en l’Egipta (fin a 24 procent) manava però tranter ils privats ad usura ed extorsiun.
Il pendant roman tar las trapezitas grecas (anc oz sa numna ina banca en Grezia τραπεζα / trapeza) eran las Argentarii, a las qualas eran er admessas fatschentas d’emprest.
En l’Europa èn las emprimas bancas stadas activas sin l’entir continent a partir dal 13avel tschientaner, numnadamain cura che la citad da Firenza è avanzada ad ina pussanza da commerzi ed ils affars da banca han cumenzà a flurir là. Commerziants a l’engrossa èn sa deditgads adina dapli a las fatschentas da credit e da stgomi ch’eran colliadas cun il commerzi da martganzia ed han sviluppà uschia il sistem bancar. thumb|160px|Giovanni di Bicci de’ Medici A Genua manischavan ils Bancherii en il 12avel tschientaner er il commerzi d’ultramar (cambia maritima) e l’operaziun da stgomi. La Compagnia dei Bardi ch’è vegnida fundada vers il 1250 a Firenza è bainspert sa sviluppada ad in’interpresa multinaziunala. Tar las emprimas e pli impurtantas famiglias da banchiers da quel temp tutgavan sper ils Bardi er ils Peruzzi ed Acciaiuoli da Firenza. Tut questas famiglias disponivan a l’entschatta dal 14avel tschientaner da filialas en praticamain tut las impurtantas citads da l’Europa ed avevan quasi ina posiziun da monopol areguard las finanzas papalas. Cura ch’il retg englais Edward III ha refusà da pajar enavos ses debits ch’eran s’accumulads pervi da la Guerra da trent'onns, èn questas famiglias vegnidas en grondas difficultads ed han la finala pers lur influenza.
Suenter il bancrut da las pli impurtantas bancas da quel temp ha Vieri di Cambio de’ Medici installà tranter il 1348 ed il 1392 ina rait da bancas extendida cun pliras filialas en las pli impurtantas citads europeicas. Tranter ses emprendists e partenaris da pli tard sa chattava er ses nev Giovanni di Bicci de’ Medici ch’ha l’emprim manà la filiala a Roma ed ha alura surpiglià quella il 1393. Sut ses dus figls è la banca da Vieri di Cambio de’ Medici, ch’aveva gì grond success, ida plaunsieu en malura. La banca da ses nev percunter ha flurì pli che mai. Dus onns suenter la mort da ses aug ha Giovanni di Bicci de’ Medici dischlocà a Firenza ed ha fundà la Banco Medici. Quella ha furmà il fundament sin il qual ils Medici han pli tard pudì avanzar tar ina da las pli pussantas famiglias da l’Europa.
Gia l’onn 1327 vegn il sistem da finanzas islamic Hawala descrit dal giurist Abu Bakr b. Mase-ud al–Kasani sco institut dal dretg islamic.
Il 1407 è vegnida fundada a Genua la Banco di San Giorgio. Cuntrari a las bancas da famiglia d’enfin qua era questa banca organisada en furma d’ina societad. Quella vala sco ina da las pli veglias bancas dal mund ed è stada lung temp il sulet institut ch’era activ sco banca da discont e d’emissiun. Il 1805 l’ha Napoleun serrà suenter esser vegnì a la pussanza.
L’onn 1462 han ins fundà a Perugia l’emprima Monte di Pietà, a la quala duevan suandar numerusas en diversas citads talianas; tut quellas eran independentas ina da l’autra. Oriundamain eran las Monte di Pietà vegnidas fundadas da Franciscans sco chasas d’emprest per sustegnair finanzialmain persunas povras e basegnusas; las famiglias da banchiers sco ils Medici u ils Strozzi s’occupavan percunter surtut d’affars da credit ed operaziuns da stgomi che stevan en connex cun il commerzi da martganzia. La Banca Monte dei Paschi di Siena, ch’era vegnida fundada il 1472 a Siena sco Monte di Pietà, è la pli veglia banca anc existenta en tut il mund.
In’emprima structuraziun ierarchica è sa furmada cura ch’ins ha fundà il 1656 en Svezia la Banca da Palmstruch che vala sco emprim institut d’emissiun dal mund. Ils instituts d’emissiun han bainspert cuntanschì ina posiziun privilegiada en cumparegliaziun cun las bancas da commerzi, damai ch’ellas exequivan per il stadi il privilegi d’emissiun da notas. thumb|160px|Crash da la bursa il 1929 a New York En l’Engalterra ed en la Valisa è vegnida pussibilitada a partir dal 1826 la fundaziun da bancas en furma da societads da chapital; da quai èn sa sviluppadas fin il 1850 99 associaziuns da bancas cun betg main che 576 filialas. En consequenza d’in process da concentraziun è il dumber da las bancas privatas sa reducì là fin il 1913 sin be pli 147 filialas. La pussaivladad da mobilisar chapital e d’ina concessiun da credit a lunga vista ha furmà la pli impurtanta premissa per far avanzar l’industrialisaziun.
Pervi da lur muntada speziala entaifer il cirquit economic èn instituts da credit per ordinari suttamess ad in’entira retscha da perscripziuns naziunalas ed internaziunalas (legislaziun e dretg da surveglianza) – per exempel areguard l’elecziun en la direcziun, en connex cun la bilantschaziun e.a. – e vegnan controllads d’in’atgna autoritad, numnadamain da la surveglianza da las bancas. Suenter la Crisa economica mundiala dal 1929 è vegnì prescrit en ils Stadis Unids a partir dal 1932 (fin il 1999) tras lescha (Glass-Steagall Act) il sistem da bancas spezialas (u sistem da separaziun da las bancas) ch’ha sfurzà da segmentar il martgà da bancas en bancas commerzialas (commercial banking), bancas d’investiziuns (investment banking) ed en il sectur dals instituts da deposit.
Crisas en il sistem bancar
Crisas en il sistem bancar èn adina stadas colliadas cun ina crisa economica naziunala u internaziunal (ubain sco causa ubain sco effect da quella). Ina da las emprimas crisas en il sistem bancar è stada quella da Berna dal 1720 ch’è vegnida chaschunada tras balluns da speculaziun a Londra e Paris. Las crisas bancaras ch’èn suandadas han fatg part da crisas economicas sco quella dal matg 1837, da l’avust 1850, la crisa economica internaziunala da l’october 1929, la crisa da bancas tudestga dal zercladur 1931, la crisa da Savings and Loan en ils Stadis Unids a parti dal mars 1982, la crisa da bancas svedaisa dal 1990 u la crisa finanziala mundiala a partir da l’avust 2007. Er crisas statalas pli novas èn stadas accumpagnadas da crisas bancaras sco la crisa da l’Asia a partir dal mars 1997. A quella è suandada la crisa da la Russia a partir dal matg 1998 e la crisa da l’Argentinia a patir dal schaner 1999. En la zona da l’euro han tranter auter fitg auts debits publics manà a partir da l’avrigl 2010 a diversas crisas, da la quala la crisa da la Grezia dueva sa mussar sco la pli desastrusa. A quai è suandada la crisa da l’euro ch’ha sfurzà il maun public da salvar diversas bancas. thumb|150px|Filiala da l’UBS
Deposits da spargn e concessiun da credits
Daners che na vegnan betg duvrads immediat, pon vegnir depositads dals clients per als duvrar pli tard. Da l’autra vart na vegnan interpresas che fan grondas investiziuns per ordinari betg da finanziar quellas dal tuttafatg or d’agens meds. Cun prender si credits sa laschan investiziuns per part realisar cun agid da finanziaziun estra. Questas duas incumbensas – da retschaiver daners ed autras valurs da facultad sco deposit e da conceder credits – furman il fundament classic da tutta activitad d’ina banca.
Incumbensas en connex cun l’economia publica
En connex cun l’economia publica han bancas surtut d’ademplir trais funcziuns: thumb|180px|Pajament al spurtegl (Milaun, 1970)
En connex cun la creaziun da daners giogan las bancas da commerzi ina rolla en quel senn ch’ellas provedan il cirquit economic cun daners ch’ellas retschaivan da la banca centrala en furma da credits; quels èn be cuverts parzialmain tras deposits. Tras imposiziun da chapital tar la banca centrala pon las bancas er retrair daners dal cirquit economic.
Gruppas da clients da las bancas
L’affar da clients privats vegn er designà cun il term englais private banking; savens sa referescha quel però surtut als affars cun clients ritgs. Per ils clients ‹da standard› vegn en quest cas utilisada la noziun retail banking u er consumer banking. Quel cumpiglia tut ils servetschs dals affars da massa sco il traffic da pajaments, credits e cartas da credit. Tar clients ritgs giascha l’accent percunter sin la cussegliaziun en dumondas da la facultad e sin l’administraziun da la facultad.
Tar interpresas giascha l’accent – anc pli ferm che tar clients privats – sin la concessiun da credits.
In’impurtanta part dals affars da la banca cun stadis e corporaziuns territorialas furman ils servetschs che stattan en connex cun emprests dal stadi.
Las relaziuns commerzialas tranter las bancas vegnan subsummadas sut la noziun dals affars interbancars.
Sistem bancar
thumb|190px|Sedia da la Bank of England a Londra Sco sistem da bancas u sistem bancar vegn designada la totalitad da las interpresas (privatas e da dretg public) e da las regulaziuns ch’èn necessarias en in stadi per proveder l’economia publica cun daners u chapital e per il traffic da pajaments. Da quest’incumbensa da garantir il provediment da l’economia naziunala cun daners resorta la funcziun centrala dal sectur monetar; perquai sto la funcziunalitad da quel vegnir garantida tras ina surveglianza da las bancas effectiva.
In sistem bancar è in construct dinamic che sa mida en il decurs dal temp. Impurtants facturs d’influenza sin il sistem bancar d’in pajais èn l’urden social ed economic ed il cumportament da pajament che sa mida (Business-to-Business, Business-to-Consumer, maun public). En tut il mund vegnan differenziads trais sistems:
Pir las gruppas d’allfinanz han fatg dal sistem bancar in sistem avert che pussibilitescha connexiuns er cun auters sistems. En temp da crisa pon questas interdependenzas chaschunar in effect da contagiun che po donnegiar il sistem bancar ed economic d’in entir pajais u er manar ad ina crisa economica internaziunala. D’ina banca cun ristg sistemic discurr’ins en quest connex sche l’insolvenza da bancas, assicuranzas u d’auters instituts da finanzas relevants per il sistem pon metter en privel l’entir sistem da finanzas e da bancas.
Achal Prabhala
thumb|250px|Achal Prabhala durante la Wikimania 2009 Achal Prabhala è in scriptur, activist e sienziad indic. Abita actualmain a Bangalore, Karnataka. È conuschì specialmain per sas retschertgas dals dretgs da proprietad intellectual relativs a la medischina e a la conoschenza. Plünavant è un member dal cusselg d'administraziun dal Center per Internet e la Societad (en englais: Centre for Internet and Society) e da l'Advisory board da la Fundaziun Wikimedia.
Roberto Ferruzzi
Vita
Cun quatter onns è Ferruzzi vegnì a Vaniescha. Suenter la mort nunspetgada da ses bab è el dentant turnà en Dalmazia, nua ch'el viveva fin ch'el aveva 14 onns ed è sa deditgà als studis classics ed a la pictura. Pli tard è el puspè turnà en Italia per viver a Luvigliano en la vischinanza da Vaniescha. Là ha el stgaffì sias ovras las pli impurtantas, tranter quels ‹La Madonnina›. Roberto Ferruzzi è mort ils 16 da favrer 1934 ed è vegnì sepulì al santeri da Luvigliano.
‹La Madonnina›
Enconuschent è Roberto Ferruzzi vegnì surtut cun sia participaziun a la segunda Biennala da Vaniescha dal 1897. Là ha el exponì il maletg surnumnà cun l'intent da preschentar ina mamma cun ses uffant senza significaziun religiusa. Pir cun quell'exposiziun èsi vegnì tar il num ‹La Madonnina›. Il maletg è enconuschent sut blers nums, tranter quels Madonna con bambino, Madonna del Riposo, delle Vie, della Tenerezza, Madonnella e Zingarella.
Cumpostar
Il term ‹cumpost› deriva dal latin compositum ‹il cumponì, mess ensemen› e designescha tant il lieu da rimnada sco er il material che vegn deponì là ed er il product final da la decumposiziun (‹cumpost finì›). Ozendi sa servan tant privats, che produceschan en dimensiun pli pitschna cumpost per l’agen diever, sco er l’economia da rument en process da cumpostaziun a l’engronda dal process da cumpostar per gudagnar da vanzadiras da cuschina e dad iert, da rument biologic e da pastg/pastget cumpost.
Il product final è adattà per meglierar las caracteristicas dal terren en l’orticultura ed agricultura, per recultivar surfatschas, ma er per gudagnar substrats da terren e terratsch per flurs. Tut tenor il cuntegn da substanzas nutritivas è cumpost finì in ladim cumplain, uschia ch’i po vegnir desistì dal tuttafatg da far diever d’ulteriurs fertilisaders.
Istorgia
thumb|180px|Differentas fasas da madiraziun en in cumpostader da chasa La metoda da tractar excrements animalics tras cumpostaziun e manar enavos las substanzas organicas è gia enconuschenta dapi millis onns. En l’Europa descriva Homer en l’Odissea la grascha da stalla sco ladim, Aristoteles ha cumpilà 350 a.C. la teoria da humus (tenor la quala las plantas sa nutreschan da humus), Columella ha tractà vers 60 s.C. il cumpostar en ses cudeschs davart l’agricultura e Plinius il Vegl ha medemamain tractà la tecnica da cumpostar. Er Cato il Vegl ha descrit il process d’engraschar sias vignas cun cumpost ch’el gudagnava da lupinas, strom, lavadiras da bagiaunas e feglia.
Descripziuns dal temp modern davart la preparaziun sistematica da cumpost èn da chattar a partir da la mesadad dal 18avel tschientaner. E suenter ch’il botanicher e microbiolog austriac-ungarais Raoul Heinrich Francé aveva perscrutà l’edafon, la totalitad dals organissems da la terra che giogan ina rolla tar il process da cumpostar, han ins realisà il 1921 en la citad Wels en l’Austria Superiura l’emprima applicaziun industriala da la metoda da cumpostar.
L’ulteriur svilup da la metoda da cumpostar per gudagnar ladim organic è per exempel succedì tras l’antroposof, architect ortulan e da cuntrada Max Karl Schwarz sin ses bain a Worpswede. Propagà questa metoda han surtut ils circuls da l’agricultura biologic-dinamica e l’architect ortulan Alwin Seifert che l’ha introducì ils onns 1930 tar la construcziun da la rait d’autostradas en il Reich tudestg. Ses patratgs davart il cumpostar ha Seifert er mess en scrit; da menziunar èn qua surtut ses cudesch ‹Gärtnern – Ackern ohne Gift›. Er en la permacultura – ina furma d’agricultura ed orticultura persistenta ch’observa ed imitescha ecosistems e ciclus natirals – han ins sviluppà vinavant la cumpostaziun.
En general
Rument che vegn cumpostà duai sa cumponer tant sco pussaivel da material organic e na cuntegnair nagins materials nuschaivels u che disturban. Tar quests ultims tutgan per exempel vaider, cheramica, material sintetic, gumma, lain, ossa, sal da cuschinar e metals.
Decumponidas pon vegnir colliaziuns da carbon ed idrogen, pia surtut
Per la decumposiziun da material organic basegnan ils microorganissems oxigen ed aua. Ina buna relaziun tranter la purschida d’oxigen ed il cuntegn d’aua furma ina premissa essenziala per il process da cumpostaziun. Quatter gruppas da microorganissems èn impurtants per la cumpostaziun:
Ultra da quai procuran lindornas, arlogns, baus, verms e.a. ina buna part da la lavur da cumpostaziun.
Material da partenza
thumb|220px|Feglia ed auter material organic durant il process da decumposiziun Cellas vivas e mortas da plantas e d’animals consistan d’ina cumpart organica e d’ina cumparta minerala e d’aua. La cumpart organica vegn tratga a niz dals microorganissems erobs sco furnitura d’energia. Quant bain e quant svelt ch’in cumpost po vegnir elavurà da microorganissems dependa da la dumonda quant bain che questas substanzas nutritivas èn accessiblas per ils microorganissems.
Tar la cumpostaziun è avant maun in material da partenza (substrat) eterogen e cumpact cun ina cumpart dad aua limitada. Microorganissems n’èn betg abels da duvrar directamain il substrat cumpact per sa proveder cun substanzas nutritivas. Quel sto l’emprim vegnir transfurmà en substanzas pli pitschnas cun in pitschen pais molecular (idrolisa), avant ch’el po entrar en la cella sco furnitur da substanzas nutritivas. Perquai decida tar la cumpostaziun la dumonda sch’ils microorganissems pon sfender il substrat a moda encimatica idrolitica (p.ex. sch’els pon decumponer cellulosa) davart l’accessibladad dal substrat e tras quai davart il provediment dals microorganissems cun substanzas nutritivas. Igl è quai il factur decisiv areguard la sveltezza da la decumposiziun e la furmaziun dal cumpost finì.
Piemont
thumb|right|Isola Bella en il Lago Maggiore thumb|right|Sestriere – vitg olimpic thumb|right|Vista panoramica da Turin en direcziun da las Alps thumb|right|Palazzo Reale a Turin thumb|right|Cultivaziun da ris en la provinza Vercelli thumb|right|Chastè e vitg da Barolo
Cumpostar
Ariaziun
Per la decumposiziun da material organic è necessari oxigen. Ins parta per ordinari da dus grams O2 per gram substanza organica decumponida. È enconuschenta la cumposiziun precisa dal material da partenza, sa lascha calcular il quantum oxigen ch’è necessari per la decumposiziun eroba. Da resguardar en quest connex è però che la solvabilitad da l’oxigen sa mida cun la temperatura.
Piemont
Il Piemont u – pli da vegl – Piemunt (talian Piemonte: ‹al pe dals culms›) è ina regiun situada en il nordvest da l’Italia. Suenter la Sicilia furma il Piemont la regiun la pli gronda da l’Italia. Ella cumpiglia otg provinzas (Alessandria, Asti, Biella, Cuneo, Novara, Turin, Verbano-Cusio-Ossola e Vercelli); lieu principal è Turin.
Cumpostar
Cuntegn d’aua
Per che la decumposiziun cumenzia pli svelt, vegn per ordinari agiuntà aua. L’aua figurescha sco sistem purtant per ils numerus microorganissems e per las substanzas nutritivas dissolvidas che pon entrar en il material cun fluir. Aua sorta er en rom da la decumposiziun dal material organic. Las cumparts cumpactas dal material da cumpost èn circumdadas d’ina vetta d’aua. La grossezza da questa vetta è decisiva per la decumposiziun eroba. Ina cumpart d’aua da 40 fin 60 % en il material da cumpostaziun è optimal per la decumposiziun. Ina part da l’aua ch’è cuntegnida en il cumpost evapurescha pli spert perquai ch’il material sa stgauda durant il process da cumpostaziun.
Piemont
Geografia
Il Piemont cumpiglia ina surfatscha da bundant 25 000 kilometers quadrat e dumbra radund 4,4 milliuns abitants (situaziun dal 2010 ). Istoricamain e geograficamain appartegna er la Val d’Aosta, situada en il nordvest, al Piemont. Sco regiun autonoma cun statut spezial furma questa vallada dentant in’atgna unitad administrativa. En il nord cunfinescha il Piemont cun la Svizra (Vallais e Tessin) ed en il vest cun la Frantscha (Rhône-Alpes / Provence-Alpes-Côte d’Azur). Las regiuns talianas cunfinantas èn – sper la Val d’Aosta – la Liguria situada en il sid, l’Emilia-Romagna en il sidost e la Lumbardia che furma il cunfin vers l’ost.
Cumpostar
Cuntegn d’aua
Per cuntanscher ina repartiziun guliva da l’aua e manar natiers oxigen frestg, duess il material vegnì maschadà bain da temp en temp. È la cumpart d’aua memia bassa (< 30 %) vegn l’absorpziun ed il transport da substanzas nutritivas engrevgiada, uschia ch’il process da cumpostaziun vegn franà. Tar cumparts d’aua da sut 20 % vegn il process da decumposiziun microbic interrut dal tuttafatg. È la cumpart d’aua memia aut (> 70 %), stat a disposiziun als microorganissems be pauc oxigen. Quai maina svelt a cundiziuns anerobas malvisas ed a tuffien da marschira.
Piemont
Geografia
Topograficamain pon ins divider la regiun en trais parts: La regiun da las Alps giascha en il vest e nord dal Piemont. Ella cumpiglia las valladas occitanas ed ulteriuras vals alpinas enfin a la riva occidentala dal Lago Maggiore.
Cumpostar
Volumen da poras
thumb|170px|Differentas fasas da cumpostaziun e preparaziun dal material finì Il volumen en il material da cumpost ch’è emplenì cun aua u gas (aria) sa numna volumen da poras. Per il process da cumpostaziun è il volumen da poras avant maun fitg impurtant. Da quel dependa la quantitad dad oxigen e sia repartiziun en il material da cumpost. La chalur che sa sviluppa tras la decumposiziun da colliaziuns organicas effectuescha tras convecziun termica (chalur che s’auza) tant in fluss da chalur sco er in current d’aria che transporta davent il product da decumposiziun dioxid carbonic e maina natiers oxigen frestg. Meglier che quest current d’aria è, e pli svelt che sa splega il process da smarschira.
Piemont
Geografia
En la planira dal Po sa chattan las grondas citads dal Piemont; qua vivan er las bleras persunas. La pli gronda e pli impurtanta citad dal Piemont è Turin. Ulteriuras citads cun funcziun da center èn Novara, Alessandria, Asti e Cuneo.
Cumpostar
Volumen da poras
Co che las poras èn repartidas dependa da la consistenza dal material da cumpostar. Material pli grop sco pitschna roma, strom u auter material che dat structura pussibilitescha ina buna circulaziun da l’aria e furma ina buna structura purtanta. Quai po surtut esser impurtant tar cumpost emplunà d’in’autezza da dapli che 1,5 meters; cas cuntrari vegn en quests cas il material cumprimì tras l’agen pais, uschia che sa sbassa il volumen da poras e tras quai il provediment cun oxigen.
Piemont
Geografia
Las collinas en il sidost da la regiun vegnan nizzegiadas en emprima lingia da l’agricultura e dal turissem; da qua derivan er ils conuschents vins dal Piemont (Barolo, Barbera, Barbaresco).
Cumpostar
Temperatura
Tras il process da decumposiziun vegn libra energia. Ils microorganissems dovran per lur metabolissem da construcziun be 20 % dal carbon organic che vegn liber, entant che 80 % servan al metabolissem d’energia. L’energia che vegn libra cumpara en furma da chalur; en cas d’ina nauscha circulaziun da la chalur sa stgauda il material da cumpost.
Piemont
Linguas
Lingua principala ed uffiziala è il talian. Dasperas discurran bleras persunas piemontais, en parts isoladas da las Alps occidentalas er occitan e franco-provenzal. En la Val d’Aosta autonoma furma il franzos la lingua uffiziala; en la part sisum da la Val di Sesia èn plinavant sa mantegnidas restanzas dal dialect dals Gualsers.
Cumpostar
Temperatura
Ord vista da la temperatura sa lascha il process da cumpostaziun sutdivider en pliras fasas. En l’emprima fasa prevalan organissems mesofils; quels èn activs las emprimas dudesch fin 24 uras e quai tar temperaturas tranter 10 fin 45 °C. Sa stgauda il material da sasez sur 45 °C sa sbassa lur dumber e s’augmenta quel dals organissems termofils fitg ferm fin tar ina temperatura da 55 °C. Sur questa temperatura (fin 75 °C) sa sbassa er lur dumber cuntinuadamain. En la fasa da sfradentada sut 45 °C sa multiplitgeschan alura Actinomyces fitg ferm. Lur preschientscha è in indicatur per la madirezza dal cumpost.
Piemont
Istorgia
L’istorgia da la regiun è colliada stretgamain cun la chasa Savoia che ha prendì possess in pau a la giada dal marchesat Piemont. A partir dal 18avel tschientaner furmavan la Sardegna ed il Piemont parts centralas dal ducadi savoiard.
Cumpostar
Temperatura
Autas temperaturas sur 70 °C en il cumpost sa laschan be manar enavos sin process puramain chemics. Tras decumposiziun da pectins, albumins ed autras colliaziuns sco er tras oxidaziun directa da cellulosa po la temperatura crescher vinavant. En cas da relaziuns ermeticas sa sviluppan uschia gas inflammabels sco per exempel metan e vapurs d’alcohols da fermentaziun. Quest mecanissem po manar a l’enconuschenta autoinflammaziun dal fain.
Piemont
Istorgia
En rom da las Guerras da coaliziun vers la fin dal 18avel tschientaner è il Piemont vegnì conquistà da las truppas da Napoleun Bonaparte. Durant bundant in decenni ha la regiun fatg part da la Republica Franzosa. Pir il 1814/1815 èn il Piemont, la Savoia e Nizza vegnids relaschads dal domini franzos e returnads en il reginavel sard-piemontais. Per prevegnir ad ulteriuras attatgas nà da la Frantscha è il reginavel restaurà s’allià cun la monarchia habsburgaisa sut il prinzi da Metternich.
Cumpostar
Valur da ph
La valur da ph duess sa chattar tranter 7 e 9. A l’entschatta dal process da cumpostaziun sa sbassa la valur però fin 6,5, damai ch’i sa furman en questa fasa blers acids organics, dioxid carbonic e nitrogen. En il decurs dal process da decumposiziun s’augmenta la valur da ph alura puspè.
Piemont
Istorgia
Ma la restauraziun n’è betg stada da lunga durada. Vers la mesadad dal 19avel tschientaner èn cumbattants piemontais sa mess a la testa dal moviment naziunal per l’independenza taliana. A partir dal 1847 hai dà adina dapli revoltas encunter ils Austriacs. L’onn 1859 han truppas piemontaisas e franzosas terrà definitivamain las truppas austriacas.
Cumpostar
Relaziun tranter carbon e nitrogen
La relaziun tranter carbon e nitrogen (relaziun C/N) en il material da cumpost è impurtanta per la multiplicaziun dals microorganissems e tras quai per la sveltezza da la decumposiziun. Microorganissems basegnan nitrogen per la furmaziun da nova substanza da cellas. È però avant maun memia bler nitrogen, po sa furmar amoniac (NH3), quai che stauscha la valur da ph a disfavur d’ina buna decumposiziun. En tals cas agiuntesch’ins per exempel strom u resgim, pia material ch’ha in’auta valur da carbon ed ina bassa cumpart da nitrogen. È percunter la valur da carbon memia auta (p.ex. pervi da manizzim da laina), vegnan agiuntadas materialias ritgas da nitrogen sco pastg taglià u glitta. Ina relaziun da C/N da 20:1 fin 25:1 è sa mussada sco favuraivla per il process da cumpostaziun.
Piemont
Istorgia
L’onn 1861 è il savoiard Victor Emanuel II daventà retg da l’Italia. Sinaquai è il sistem administrativ centralistic dal reginavel sard vegnì derasà en tut l’Italia. Uschia èn las instituziuns statalas da la Republica Taliana marcadas enfin oz da ragischs apparentamain piemontaisas. Ma quest sistem administrativ na funcziunava betg tuttina bain en tut las parts da l’Italia. Da qua derivan divers problems statals en il sid da l’Italia ch’è economicamain bler main sviluppà ch’il nord.
Cun la proclamaziun da la Republica Taliana l’onn 1946 ha la chasa savoiarda stuì abditgar. La constituziun taliana dal 1948 ha inizià in’emprima fasa da decentralisaziun. L’onn 1948 ha la Val d’Aosta obtegnì il statut d’autonomia. La regiun Piemont dad oz è naschida pir ils onns 1970. Durant ils radund tschient onns precedents aveva il sistem administrativ talian tenor model savoiard betg enconuschì ina unitad administrativa cun quel num.
Cumpostar
Cumpostaziun per l’agen diever
En general duess il material che vegn apporta vegnir manizzà tant sco pussaivel, damai che quai augmenta la surfatscha d’‹attatga› per ils organissems da decumposiziun. D’agiuntar da temp en temp ina stresa satiglia da terra u da cumpost madir gida a reducir eventualas immissiuns d’odurs ed accelerescha la smarschira. Cumpost frestg duess vegnir maschadà resp. vieut ina giada suenter trais fin sis mais ed alura anc vegnir laschà smarschir vinavant intgins mais. Suenter radund in onn, tut tenor material da partenza, po il cumpost vegnir considerà sco madir resp. finì e vegnir agiuntà al terren dal curtin u iert.
Piemont
Istorgia
Ils onns 1960 e 1970 è la regiun stada marcada da diversas tensiuns politicas e socialas. L’onn 1969 hai dà a Turin revoltas da lavurers sanguinusas che han manà a la fundaziun da la gruppa da terror Brigadas cotschnas. Ils davos decennis ha la regiun gì da vegnir a frida cun restructuraziuns dolurusas che han transfurmà il Piemont industrial en in plaz economic per interpresas da servetsch. Er il turissem – ch’è qua main sviluppà ch’en autras regiuns talianas – sa fa valair pli e pli.
Cumpostar
Cumpostaziun per l’agen diever
En mintga mantun da cumpost sa chattan verms da plievgia. La spezia ch’è enconuschenta sco verm da cumpost (Eisenia fetida) po magliar mintga di in e mez giadas tant sco l’agen pais. Sut bunas cundiziuns (umiditad, purschida da nutriment) sa multiplitgescha quel svelt. Tras si’activitad procura el per ina structura smulusa dal material da cumpost, uschia che l’aua e l’oxigen pon sa reparter meglier. Tals verms sa laschan er agiuntar intenziunadamain, saja quai cun cumprar en il negozi u cun als prender da material da cumpost existent.
Piemont
Istorgia
En l’avegnir pudess in’ulteriura fasa da decentralisaziun anc rinforzar la muntada politica dal Piemont. Auter ch’en la Lumbardia ed en il Veneto na ha la Lega Nord cun sias tendenzas separatisticas mai giugà qua ina rolla fitg impurtanta. L’Italia dad oz è per gronda part in uffant dal Piemont – quai n’emblidan ins quà betg uschè spert.
Cumpostar
Cumpostaziun per l’agen diever
Tge procedura da cumpostar che serva il meglier als agens basegns dependa da las relaziuns al lieu e dals agens giavischs. Da princip vegn fatg la differenza tranter sistems avert e sistems serrads:
Piemont
Economia
Il Piemont tutga tar las regiuns las pli ritgas da l’Italia. L’onn 2006 correspundeva il product naziunal brut da la regiun a 114 % da la media da l’Uniun europeica. Cun radund 3 % giascha er la quota da dischoccupaziun lunsch sut la media taliana (11 %). En il Piemont han intginas da las pli impurtantas interpresas talianas lur sedia, uschia ils fabricants d’automobils Fiat e Lancia (domadus sesents a Turin), plinavant il producent d’aliments Ferrero ad Alba e l’interpresa d’electronica Olivetti ad Ivrea. Sper l’industria moderna ha er l’agricultura pudì mantegnair si’impurtanza. La planira dal Po piemontaisa è il pli grond territori da cultivaziun da ris en Europa. In terz da la producziun da ris europeica deriva da qua.
Cumpostar
Cumpostaziun averta
La varianta extendida dal mantun da cumpost furma il sistem da pliras chombras: Dus u dapli recipients resp. chombras circumdadas cun lattas vegnan emplenids giudim cun ina stresa material pli grop, sco roma, per che l’apport d’aria saja garantì. Alura emplenesch’ins intgins mais ina chombra e silsuenter la proxima (resp. transferì il material da l’emprima chombra en la segunda). L’avantatg da quest proceder è ch’i vegn tegnì plazza per la maschaida ed il cumpost pli madir e che quel na vegn betg maschadà l’entir temp cun nov material. Uschia evitesch’ins ch’ils differents stadis da decumposiziun vegnian maschadads, quai che gida a cuntanscher ina buna qualitad da cumpost.
Piemont
Cultura
Il Piemont enserra blers stgazis d’art e da cultura. Tar ils bajetgs ils pli enconuschents tutgan ils edifizis da represchentaziun a Turin (Palazzo Reale, Palazzo Madama e la baselgia San Lorenzo). A Stupinigi sa chatta il chastè da recreaziun Palazzina di Caccia. Il Sacro Monte di Varallo datescha da la renaschientscha tardiva. Impurtantas perditgas dal temp medieval furman l’abazia da Staffarda e la fortezza da Manta. Dal temp romanic dateschan la claustra San Giulio sin l’insla San Giulio en il Lai d’Orta. Ina da las attracziuns dal Lago Maggiore furman las Inslas Borromeicas, en spezial l’Isola Bella cun ses palaz baroc e cun il parc botanic.
Cumpostar
Cumpostaziun serrada
L’idea da la cumpostaziun serrada è da stgaffir cundiziuns che pussibiliteschan in process da cumpostaziun accelerà. Quella succeda en in pitschen silo da material sintetic – l’uschenumnà cumpostader – ch’è munì cun in viertgel per agiuntar il material. Questa furma da cumpostaziun è adattada per pitschens ierts u per tegnairchasas che cumposteschan surtut lavadiras da cuschina.
Tar questa furma na sa lascha il decurs da la cumpostaziun strusch influenzar. Ina buna maschaida tranter material da cumpostar fin e grop è perquai da l’entschatta ennà spezialmain impurtanta. Sinaquai che organissems dal terratsch possian colonisar il cumpost nà da giusut, è la platta dal palantschieu dal recipient per ordinari munida cun foras.
Ina varianta speziala da la cumpostaziun serrada furma l’uschenumnà cumpostader termic. Quel è munì cun in’isolaziun che duai garantir ch’i sa mantegnia er en cas da temperaturas bassas a l’intern ina temperatura da lavur adattada per ils organissems da decumposiziun. Ina tala isolaziun è però be necessaria resp. interessanta en cas da pitschnas quantitads da cumpost, tar las qualas l’autoisolaziun tras l’atgna chalur dal cumpost n’è betg garantida.
Princip
thumb|220px|Cumpostaziun communala (Germania) Tar la cumpostaziun a l’engronda vegn fatg la differenza tranter sistems statics (tar ils quals il material da cumpostaziun resta adina al medem lieu), semidinamics (tar ils quals il material vegn vieut da temp en temp) e dinamics (tar ils quals il material vegn maschadà cuntinuadamain). Ils pass da lavur principals sa differenzieschan be pauc da sistem tar sistem e vegnan perquai preschentads qua communablamain:
Preparaziun
Suenter la consegna dal rument verd vegn quel pasà e documentà tenor la quantitad, il tip e la derivanza. Alura prepar’ins il material per meglierar il process da cumpostaziun: materialias estras e disturbantas vegnan allontanadas, sche necessari vegn spartì material grop da material fin; cun agiuntar material da structura (p.ex. roma manizzada) garantesch’ins ch’il material da cumpost disponia d’in volumen da poras suffizient.
Cumpostaziun principala
L’emprima fasa da cumpostaziun è segnada d’autas temperaturas e d’in’auta rata da decumposiziun da las substanzas organicas che sa laschan decumponer bain. Cuntrari a la cumpostaziun per l’agen diever vegn quest process surveglià e dirigì (ariaziun, umidificaziun), uschia che la decumposiziun progredescha pli svelt. A la fin laschan ins sa stgaudar il material intenziunadamain sur 60 °C per eliminar scherms patogens e sems da zerclim.
Cumpostaziun posteriura
Alura suonda la cumpostaziun posteriura che dura pliras emnas. Durant quest temp sa sbassa la temperatura en il cumpost cuntinuadamain ed er l’activitad biologica. Ils products da la decumposiziun precedenta vegnan transfurmads en humus ed en substanzas che furman humus. Tar questa fasa sa tracti d’in process da madiraziun, durant il qual cumpost frestg sa transfurma en cumpost finì. A la fin vegn il product final gudagnà cun crivlar.
Evoluziun
thumb|250px|Charles Darwin, fotografia dal 1868
Evoluziun numn’ins la midada da segns caracteristics ertavels d’ina populaziun da creatiras en la transiziun da generaziun tar generaziun. Quests segns caracteristics èn codads en furma da gens che vegnan copiads tar la fructificaziun e dads vinavant a la descendenza. Tras mutaziun poi dar differentas variantas da quests gens, uschenumnads allels, che effectueschan caracteristicas midadas u dal tuttafatg novas. Questas variantas e lur recumbinaziuns mainan tar differenzas ertadas (variabilitad genetica) tranter ils singuls individis. Sa mida il dumber da tals allels (l’uschenumnada frequenza d’allels) en ina populaziun e vegnan las caracteristicas correspundentas avant pli savens u pli da rar, alura discur ins dad evoluziun. Quai po succeder tras selecziun natirala (ratas da surviver e da reproducziun pli autas u pli bassas en consequenza da caracteristicas ch’èn sa midadas) u er tras l’uschenumnà drift genetic, pia tras midadas casualas durant la reproducziun genetica.
La teoria da l’evoluziun tras selecziun natirala ha Charles Darwin preschentà per l’emprima giada l’onn 1859 èn si’ovra The Origin of Species. Durant ils onns 1930 han ins cumbinà la selecziun natirala tenor Darwin cun las reglas da reproducziun elavuradas da Mendel e creà uschia la teoria sintetica da l’evoluziun. Tras sia immensa forza explicativa è la teoria da l’evoluziun daventada il principi organisatoric central da la biologia moderna. L’evoluziun explitgescha a moda cumplessiva la diversitad da la vita sin terra.
En il cor da la stgirezza
thumb|180px|Ediziun dal 1902 En il cor da la stgirezza (titel original englais ‹Heart of Darkness›) è in raquint da l’onn 1899 da Joseph Conrad. I sa tracta d’ina da las pli enconuschentas ovras da l’autur, la quala è vegnida translatada en numerusas linguas (cf. er la versiun rumantscha).
Cuntegn
La novella è inserida en in raquint-curnisch: Sin la nav a vela Nellie, che giascha da notg a Gravesend a la sbuccada da la Temsa, raquinta l’anteriur mariner Marlow a ses quatter amis – unids tras il liom da la mar – in’episoda da sia vita.
El descriva sia brama d’emprender d’enconuscher ils ultims flatgs alvs dal globus e co che quai ha la finala fatg daventar el chapitani sin in flum. Senza che quai vegnia ditg explicitamain, po il lectur enconuscher senza difficultads ch’il raquint gioga al Congo dal temp dal Stadi liber dal Congo. Marlow, ch’aveva gia emprendì d’enconuscher l’Ocean Indic, l’Ocean Pacific e la Mar Chinaisa, viagia pia per lung da la costa africana fin la sbuccada dal grond flum e surpiglia dal flum siadora, survart ils cataracts, ina nav a vapur, la quala è en il fratemp vegnida donnegiada e sfundrada.
Là, en la staziun principala da la societad coloniala, la quala rimna e trametta vinavant ils stgazis dals singuls agents en la dschungla, constatescha el durant ils trais mais ch’el basegna per reparar sia nav, «il pli grond dischurden». El è er consternà da vesair ch’ils colonialists sforzan si als indigens a moda brutala lur reglas absurdas.
El auda da Kurtz che maina cun success la staziun interna, il qual haja «rimnà, barattà, obtegnì tras engion u engulà dapli ivur che tut ils auters agents ensemen» ed haja uschia a medem temp sa fatg in num en l’Europa. Ed el vegn a savair «ch’il predominant da ses duns, quel che sa cumprovava da tut temp, era ses dun da discurrer, ses pleds – il dun da l’expressiun, surprendent, inspirà (...)». En tschertga da quest mainastaziun Kurtz, il qual è gia dapi in onn betg pli s’annunzià – enstagl trametta el ses gidanters cun l’ivur – vegn sinaquai fatg in viadi da 800 miglias dal flum siadora. Da la partida èn il directur da la staziun, intgins da ses gidanters alvs e radund ventg nairs, ils quals Marlow designescha sco cannibals.
Sin il viadi da dus mais «ruschnava la pitschna nav a vapur stgarvunada dal flum si, sco in bauatsch sin il palantschieu d’in’auta halla», adina smanatschada da bists da plantas che nudavan sin il flum, da cataracts e pauc profunds. Ils misteris dal pajais daventan per Marlow, il qual cumpareglia il viadi sin il flum adina puspè cun in viadi en la stgirezza, en l’intern, adina pli nunchapibels:
«Jau hai cun ina giada sentì quant gronda, quant immens gronda che questa chaussa era che na pudeva betg discurrer e forsa gist uschè pauc udir. Tge era en là? Jau pudeva vesair ch’in pau ivur vegniva or da là ed aveva udì che signur Kurtz era en là.»
A la fin dal viadi, curt avant che cuntanscher la staziun exteriura, fruntan els en la tegia abandunada d’in European sin laina da brisch per la chaldera a vapur e sin l’intimaziun en scrit da vegnir il pli svelt pussaivel tar la staziun, ma da s’avischinar precautamain.
Pauc pli tard sa ferma la nav ed il directur sa renda cun ses accumpagnaders vers la muntogna, nua ch’el fa quint da fruntar en la staziun sin Kurtz, malsaun u mort. En il fratemp maina Marlow in discurs cun in giuven aventurier russ, il qual era viagià tut sulet en l’intern dal pajais ed aveva er laschà enavos l’avertiment en scrit al flum. El ha ina relaziun ambivalenta tar Kurtz, al circul da persunas dal qual el è s’associà. Bain admira el Kurtz, ma a medem temp raquinta el da praticas da cult, cun las qualas Kurtz lia ils indigens vi da sia persuna e mainia quels ad in’admiraziun quasi religiusa. Cun quels haja el fatg sias campagnas da girar e conquistar. Uss giaschia el grev malsaun en sia staziun, e quai gia dapi mais senza medischina. Dal Russ vegn Marlow er a savair che Kurtz haja mess ad ir l’attatga sin la nav per pudair restar en la dschungla. thumb|230px|Nav a vapur sin il Congo, entschatta dal 20avel tschientaner Suenter ch’il directur cun ses cumpogns han manà Kurtz sin ina purtantina a bord, sa metta la nav l’autra damaun puspè en viadi dal flum giu. Duamilli egls l’observan. L’amanta dal schef da staziun, ornada ritgamain cun vestgadira e cliniez, stenda sco ina figura da galion la bratscha vers tschiel. A bord èn emplunads ils ritgs stgazis d’ivur. Nà da la cabina da timunar ha Kurtz, che giascha sin ses letg da mort, adina davant egl quels. L’impressiun che Marlow ha dals discurs e dal temp ch’el passenta cun Kurtz caracterisescha el sco suonda:
«Ed jau hai udì el – ella – questa vusch – autras vuschs – els tuts eran uschè pauc dapli che vuschs e la regurdientscha al temp sez ma circumdescha, nunchapibel, sco in terribel cratschlim che stulescha, tup, crudaivel, tschuf, selvadi u simplamain infam, senza nagin senn (...).»
Marlow daventa perditga da la mort da l’anteriur manader da la staziun. Sin la «fatscha d’ivur» da quel sa barattan «l’expressiun da luschezza sombra, d’in regl da dominar senza misericordia, da tema bugliacca – e d’ina desperaziun profunda e senza nagina speranza» avant ch’el flada ses ultims pleds: «L’orrur! L’orrur!»
Suenter la mort da Kurtz, il qual vegn sepulì sin in’insla sin il flum, vegn er Marlow grev malsaun e sa chatta a la sava da la mort. El vegn pir puspè en plaina schientscha en il pajais da ses incumbensaders – ed ha l’impressiun che la citad al regordia ad ina fossa dada si alv.
Visitond pli tard la spusa da Kurtz en malencurada e surdond a lezza las brevs da quel, dat el da crair: «L’ultim pled ch’el ha pronunzià è stà – Voss num.» La vardad, conceda el, n’haja el betg pudì dir ad ella: «I fiss stà memia stgir, bler memia stgir...»
Furma ed interpretaziun
Ina part da la tensiun dal raquint deriva dal cuntrast tranter il narratur Marlow, che sa stenta da mantegnair si’integritad, ed il nausch e la narradad ch’al circumdeschan adina dapli. En il decurs dal raquint daventa alura la dumonda suenter la constituziun e localisaziun da questa ‹stgirezza› adina pli centrala.
La figura dal commerziant d’ivur Mr. Kurtz, la fascinaziun da la quala er Marlow na po betg snegar dal tuttafatg, è – sper il narratur dal raquint enramà – la suletta figura en il raquint che cumpara cun num. Mr. Kurtz vegn descrit sco figura ordvart sombra e suspectusa. Per Udo Wolter, ch’è s’occupà da rudent cun Conrad e si’ovra, è questa figura in simbol «da la civilisaziun e da sia negaziun barbarica en furma da las atrocitads dal colonialissem».
Tematisaziun dal colonialissem
Il raquint da Joseph Conrad ‹En il cor da la stgirezza› parta da las relaziuns sco ch’ellas sa preschentavan da lez temp en il Stadi liber dal Congo beltg. Dapi la Conferenza dal Congo dal 1885 valeva quel sco ‹possess privat› dal retg beltg Leopold II. Il cudesch da Conrad è vegnì scrit dal temp da culminaziun da l’imperialissem e descriva a moda critica la pratica ed ils effects da la politica coloniala tant sin ils pertutgads sco er sin ils executurs – senza restar sez adina liber da pregiudizis (almain quai che resguarda il puntg da vista da Marlow, il qual na dastga però betg vegnir mess automaticamain a pèr cun la tenuta da Conrad). En ‹Heart of Darkness› daventa la tematica cumplexa perceptibla: Ils caracters e las persunas ch’ageschan en il raquint dattan, sco spievel da la pratica coloniala europeica a la fin dal 19avel tschientaner, ina fatscha a l’idea imperiala e sa laschan er applitgar sin tendenzas neocolonialas ch’èn vegnidas applitgadas anc ditg suenter la fin da l’ideologia d’expansiun extremistica vers la fin da la Segunda Guerra mundiala.
A la Temsa nascha l’Imperi britannic. Suandond impuls economics, ha la navigaziun englaisa tempriva promovì il svilup dal colonialissem. Marlow fa valair che l’idea dal colonialissem sa basia sin vulair derasar la civilisaziun e ch’il svilup cultural daventia insumma pir pussaivel a moda sfurzada, tras ina pussanza avanzada che surpiglia ina regiun sutsviluppada. L’exempel d’aspects positivs da la conquista da la Britannia tras l’Imperi roman al serva sco giustificaziun per las acquisiziuns d’ultramar tras l’Imperi britannic.
Ina bilantschaziun positiva resorta ord vista da Marlow per las colonias tras il profit or da las mesiras civilisatoricas, la participaziun al svilup e cun surmuntar la ‹stgirezza›. Da vart dals colonisaturs èn necessarias grondas stentas e renunzias per pudair ‹domesticar› ils selvadis. Ma in motiv per penetrar en la cuntrada selvadia furma per quels tenor Marlow er ina fascinaziun emoziunala per il criv e primitiv ch’è stà bun da resister qua al temp. thumb|170px|Joseph Conrad (1916) Per Marlow na servia la colonisaziun però betg be a suttametter, sco tar ils Romans, mabain vegnia er manà d’in’idea superiura. La pura conquista percunter haja be la finamira da sfruttar.
Normas moralas na valan betg a medema moda per signurs e subdits: Vegn in signur mazzà tras ‹selvadis›, maina quai ad in’acziun da puniziun envers ils abitants d’in entir vitg. Ils nairs indigens na vegnan betg be numnads Nigger e Negro, mabain er valitads sco sutsviluppads. Quai sa mussa surtut cur che Marlow descriva la sbartgada en la staziun da Kurtz e l’inscunter cun la dunna indigena da quel.
Il center da ‹Heart of Darkness› furma la figura da Kurtz. Sco manader da la staziun exteriura da la cumpagnia da commerzi persunifitgescha el il colonisatur perfid e senza scrupels. Cun sfruttar ils indigens sin il piter pir surpassa el, en sias ambiziuns senza mesira, si’incumbensa er ord vista da ses superiurs. En il rapport da Kurtz cun propostas per supprimer ils usits primitivs dals indigens, il qual Marlow legia sin il Congo, s’exprima la cumponenta darwinistica d’ina superiuradad da razza.
Che Kurtz manegia l’extirpaziun verbalmain, vegn conscient a Marlow cur ch’el cuntanscha la staziun da Kurtz e vesa tras ses telescop ils chaus d’indigens tschentads sin pitgas da la saiv enturn la staziun. Marlow ha bain disgust da l’obsessiun malsauna da Kurtz, è però malsegir areguard si’atgna rolla, damai ch’el vesa er sasez exponì al privel da daventar in’unfrenda da quest’obsessiun.
Versiuns cinematograficas
Orson Welles aveva gia tratg en consideraziun l’onn 1940 da realisar ina versiun cinematografica dal raquint, ma ha la finala sbittà quests plans. L’emprim film è vegnì realisà il 1958 sut il titel original entaifer la retscha americana Playhouse 90, la quala ha preschentà il cuntegn a moda ambiziunada per la televisiun (t.a. cun Boris Karloff sco Kurtz).
Il film ‹Aguirre, der Zorn Gottes› (1972) da Werner Herzog cun Klaus Kinski è inspirà per gronda part dal cudesch da Conrad.
La pli enconuschenta adattaziun dal cuntegn da ‹Heart of Darkness› furma il film ‹Apocalypse Now› da Francis Ford Coppola (1979) cun Marlon Brando, Martin Sheen, Robert Duvall e Dennis Hopper. Il film transferescha ils schabetgs sin la Guerra dal Vietnam ch’era ida a fin pir avant paucs onns (1975) e che furmava da quel temp il trauma naziunal dals Stadis Unids.
In’ulteriura versiun per la televisiun – danovamain sut il titel original dal raquint – è vegnida realisada il 1993 da Nicolas Roeg cun Tim Roth, John Malkovich ed Iman Abdulmajid en las rollas principalas.