cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istorgia da la Svizra
Il temp tranter las guerras
L’onn 1919 ha il Cussegl federal burgais realisà refurmas che correspundevan per gronda part a las pretensiuns dal moviment dals lavurers (per exempel l’introducziun da l’emna da 48 uras). L’october 1919 è il cussegl naziunal vegnì elegì per l’emprima giada tenor il dretg d’elecziun da proporz. Quest fatg ha muntà la fin da la dominanza liberala ed in ferm svilup socialistic. La fin da l’onn ha la PS tuttina decidì da suandar in program politic offensiv antimilitaristic e da refusar la democrazia. Uschia è la partida sa messa en ina clera opposiziun encunter l’urden statal burgais-democratic. Malgrà quai èn socialists radicals sa separads da la partida ed han fundà la partida communista da la Svizra. Las grondas partidas burgaisas han reagì sin quest fatg cun sa liar a l’uschenumnà ‹bloc dals burgais› ch’ha furmà durant il temp tranter las guerras la regenza Svizra e ch’ha isolà la PS sin nivel naziunal.
La politica svizra da l’intern dal temp tranter las guerras è stada marcada da las cuntraversas tranter ils purs ed ils commerziants d’ina vart ed ils mastergnants ed emploiads respectivamain lur represchentants ed organisaziuns da l’autra vart. Sco nova forza burgaisa è vegnida fundada en il chantun da Berna il 1918 ina partida da purs, da mastergnants e da burgais dal manader dals purs Rudolf Minger. Sco partida da purs dal center steva ella oriundamain en opposiziun tant tar las partidas burgaisas existentas sco tar las partidas socialas. La partida è dentant vegnida integrada relativamain svelt en il bloc dals burgais ed ha retschavì cun l’elecziun da Minger l’onn 1929 in sez en la regenza.
Suenter la fin da la guerra è la Svizra stada pertutgada d’ina emprima crisa economica ch’ha tutgà oravant tut la Svizra Orientala. L’industria da textilias è praticamain dada ensemen, perquai che la dumonda suenter products da luxus mancava en l’exteriur. Suenter che l’economia en la Germania è sa stabilisada ils onns 1923/24 è er l’economia svizra puspè sa restabilida. Ils onns 1930/31 è la Svizra dentant medemamain vegnida tratga en la crisa economica mundiala. Il collaps da l’export per bunamain in terz ha provotgà ina gronda crudada dals pretschs ed in augment da la dischoccupaziun. Il maun public ha empruvà invanamain da mitigiar la crisa cun lavurs en cas da basegns, cun projects gronds e cun differentas autras intervenziuns economicas sin nivel naziunal, chantunal e communal. Pervi da ses effect deflaziunistic ha la politica naziunala da sbassar ils pretschs e las pajas dentant anc rinforzà la crisa. En vista a questa situaziun èn ils lavurers vegnids pli radicals. La fin da l’onn 1932 èn vegnids per la vita a Genevra 13 lavurers tar ina terrada militara violenta da protests da lavurers. A chaschun dal cumbat cunter il ‹vagabundagi› è vegnida fundada il 1926 l’ovra umanitara ‹Uffants dal stradun› da la Pro Juventute per prender davent uffants jens da lur geniturs. La finamira era in’integraziun sfurzada dals Jens. La crisa cuntinuanta ha er manà en Svizra ad in moviment da renovaziun naziunal dretg, l’uschenumnà ‹moviment da las fronts›. Suenter ch’il naziunalsocialissem ha surpiglià la pussanza en Germania (1933) han er ils moviments da renovaziun en Svizra tschiffà nov schlantsch (‹primavaira da las fronts›). Ils faschists n’han dentant betg pudì registrar success politics relevants. Malgrà las grondas tensiuns politicas ed ina crisa da fidanza en la regenza è l’iniziativa da la front naziunala per ina transfurmaziun faschista da la Svizra ida da l’aua giu. La periclitaziun naziunalsocialistica ha manà la PS ed il moviment sindical pli datiers a las partidas burgaisas. La PS ha bandunà sia rolla d’opposiziun e renconuschì en ses nov program politic la defensiun naziunala e la democrazia. A medem temp èsi reussì al Cussegl federal da restabilir l’economia d’export e da terminar la crisa economica entras svalitar il franc svizzer per 30 pertschient. Cun il contract da pasch en l’industria da metal ed en l’industria d’uras ha cumenzà l’èra da la pasch sociala e dals contracts da lavur collectivs.
En duas votaziuns dal pievel il 1938 è vegnida renconuschida la lingua rumantscha sco quarta lingua naziunala ed introducì il cudesch da dretg penal. Suenter la colliaziun da l’Austria cun la Germania è la Svizra puspè daventada integralmain neutrala, quai ch’è er vegnì renconuschì da la Lia dals pievels. Sut l’influenza da l’expansiun tudestga han politichers svizzers, scienziads ed auts militars rinforzà la voluntad da la Svizra da cumbatter e da sa defender, e quai tant en moda spiertala sco militara. Il cusseglier federal Hermann Obrecht ha proclamà «Sch’insatgi avess d’attatgar noss’independenza (...), a quel spetga la guerra!». La ‹defensiun naziunala spiertala› è daventada in element marcant da quel temp che dueva influenzar la cultura e mentalitad svizra anc ditg suenter la guerra.
Suenter l’introducziun da las leschas da las razzas en Germania è creschì il dumber da Gidieus tudestg ch’emigravan e fugivan en Svizra. Damai che la Svizra concediva asil be a fugitivs politics e betg a persequitads ‹per motivs da razza› ha Heinrich Rothmund, schef da la polizia d’esters, pretendì il 1938 da la Germania mesiras che pussibiliteschan a las autoritads svizras d’identifitgar fugitivs gidieus. Sinaquai ha la Germania entschavì a segnar ils pass dals Gidieus cun in bul d’in ‹J›. Er tar la Conferenza d’Evian il 1938 ha la Svizra refusà d’acceptar in contingent da fugitivs fix ed ha insistì da restar sulettamain in pajais da transit. Perquai dastgavan entrar mo emigrants che pudevan cumprovar ch’els viagian enavant uschè svelt sco pussaivel.
Someo
Someo è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu sa chatta en il circul Maggia dal district Vallemaggia.
Il 4 d'avrigl 2004 han la vischnancas da Aurigeno, Coglio, Giumaglio, Lodano, Maggia, Moghegno e Someo fusiunà a la nova vischnanca da Maggia.
Istorgia da la Svizra
La Segunda Guerra mundiala
Suenter che la Segunda Guerra mundiala è rutta ora, è la Svizra danovamain sa decidida per ina neutralitad armada. Il schefcumandant, general Henri Guisan, ha ordinà ina mobilisaziun generala da l’armada. Al Cussegl federal ha il parlament concedì plenipotenzas extendidas per interprender directamain mesiras per defender la Svizra e ses interess economics. Questas plenipotenzas èn vegnidas approvadas dal pievel svizzer pir posteriuramain. Durant l’invasiun tudestga en la Frantscha ha l’armada tudestga survegnì per mauns a La Charité-sur-Loire plans secrets che cuntegnevan cunvegnientschas tranter la Frantscha e la Svizra en cas d’ina invasiun dals Tudestgs en Svizra. Ils 10 da matg 1940 ha l’armada proclamà la segunda mobilisaziun generala. Durant la champagna en Frantscha l’entschatta da zercladur 1940 èn var 42 000 schuldads franzos e polacs fugids en Svizra, nua ch’els èn vegnids internads e per part manads enavos en Frantscha. Suenter la terrada dals Franzos ha general Guisan realisà il plan da reduit per segirar la Svizra ch’era uss circumdada dal tuttafatg da las Pussanzas da l’axa. En cas d’ina invasiun tudestga avess ins renunzià a la Bassa e fiss sa concentrà sin la defensiun dal massiv da las Alps.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha la Svizra, cun ina populaziun totala da stgars quatter milliuns, purschì dimora a radund 300 000 umans che tschertgavan protecziun. Quai eran persunas militaras internadas (103 000), fugitivs dals cunfins domiciliads be per curt temp (67 000), uffants che faschevan vacanzas da reconvalescenza (60 000), fugitivs civils (ca. 51 000, da quels var 21 000 da derivanza gidieua), emigrants (10 000) e fugitivs politics (250). En vista al stgars provediment era l’admissiun da fugitivs dispitaivla en la politica e tar il pievel. Il cusseglier federal Eduard von Steiger ha creà en quest connex la parola ‹la bartga è plaina›. Davent dal 1942 ha il Cussegl federal ordinà mesiras pli rigurusas encunter surpassar illegalmain ils cunfins. Il dretg d’asil svizzer acceptava be fugitivs cun in motiv politic. Perquai è vegnì refusà a fugitivs gidieus d’entrar en Svizra cur ch’els empruvavan da bandunar la Germania u ses sectur da pussanza. Pir il fanadur 1944 èn ils Gidieus vegnids renconuschids sco fugitivs politics. Tenor retschertgas pli novas è vegnì refusà als cunfins a var 24 398 fugitivs d’entrar en il pajais. Ina retschertga a Genevra ha dentant mussà che 86 % dals uschenumnads fugitivs illegals han pudì vegnir acceptads malgrà ch’ils cunfins eran teoreticamain serrads. Per exempel èsi enconuschent ch’il secretari dal Departament da polizia dal chantun Grischun Anton Bühler ha pussibilità cun grond ristg a varsaquants Gidieus d’entrar en Svizra. L’onn 2001 è el vegnì undrà cun la medaglia Yad-Vashem dal stadi d’Israel per ses engaschament en favur dals fugitivs gidieus.
Cuntrari a l’Emprima Guerra mundiala n’han nagins tumults socials gì lieu en Svizra durant la Segunda Guerra mundiala. Cun introducir il 1939 in urden davart la cumpensaziun da la paja ha la chargia sociala chaschunada tras il servetsch activ dals schuldads pudì vegnir mitigiada. Tar las elecziuns dal parlament il 1943 è la PS tuttina daventada cun 56 sedias la pli ferma fracziun en il cussegl naziunal. L’elecziun dal socialdemocrat Ernst Nobs en il Cussegl federal ha sigillà l’integraziun da la PS en il sistem politic da la Svizra e fatg fin als cumbats da partida tranter il bloc burgais ed ils socialists. L’opiniun publica vegniva controllada tras censura e meds propagandistics. Propaganda ch’era privlusa per la segirtad dal stadi è vegnida scumandada. L’onn 1940 èn la Partida Communista da la Svizra ed il Moviment Naziunal da la Svizra vegnids scumandads. Numerus Svizzers e numerus esters èn vegnids arrestads per suspect da spiunascha per la Germania. Tut en tut èn 33 umens vegnids sentenziads durant lur servetsch activ a la mort per motiv d’avair tradì il pajais. 17 da questas sentenzias èn vegnidas exequidas. Numerusas ulteriuras persunas èn vegnidas condemnadas a chastis d’arrest u ch’ins ha annullà lur dretg da burgais respectivamain chatschà ellas or dal pajais. En pli han radund 1000 naziunalsocialists svizzers cumbattì durant la guerra en l’armada tudestga.
Al Cussegl federal èsi reussì da segirar il provediment da victualias da la populaziun. El ha rinforzà ad uras l’economia ed introducì svelt il raziunament. In’impurtanta rolla ha er la ‹battaglia dal graun› (Plan Wahlen) giugà. Ils gronds custs per l’economia federala han necessità d’incassar singulas taglias supplementaras, e l’onn 1941 è la fin finala vegnida introducida ina taglia da defensiun naziunala sin las entradas ed il possess. Questa taglia exista anc ozendi en furma da la taglia federala directa. Cur che la Svizra è stada circundada cumplettamain da las Pussanzas da l’axa, ha il pajais fatg sfurzadamain in contract economic per reglar il barat da cotgla, d’atschal e d’autras raubas ch’èn impurtantas per la guerra. La Svizra ha stuì conceder a la Germania credits da dapli ch’ina milliarda francs. Malgrà ch’il barat era uschiglio scumandà, ha la Svizra pudì furnir vinavant instruments da precisiun d’impurtanza militara als Alliads. Ils Alliads manavan dapi il 1939 ‹glistas nairas› per sfurzar l’industria da maschinas svizra da chalar d’exportar rauba en Germania. Il mars 1945 è la Svizra sa cunvegnida cun ils Alliads en la Cunvegna da Currie che la Svizra fineschia d’exportar en Germania e retschaivia ina part da las valurs da facultad tudestgas. En la Cunvegna da Washington il 1946 ha la Svizra stuì lubir als Alliads il dretg da confiscar tut il possess tudestg en Svizra. La dispita per l’uschenumnà ‹aur confiscà› ch’era vegnì en Svizra sur la banca dal Reich tudestg è ida a fin cun pajar 250 milliuns francs. Suenter han ils Alliads abolì tut las mesiras economicas e finanzialas encunter la Svizra. Il medem onn ha la Svizra cumenzà cun tractativas diplomaticas cun l’Uniun Sovietica. La rolla da la Svizra durant la Segunda Guerra mundiala è vegnida revedida per la davosa giada ils onns 1990 entras il Rapport da Bergier.
La Svizra durant il temp suenter la guerra e durant la Guerra fraida
La creschientscha da l’economia ha necessità dapi ils onns 1960 l’import da lavurers ‹bunmartgads› or da l’exteriur (en spezial per l’industria da construcziun ed il turissem). La part da la populaziun da l’exteriur è creschida tranter ils onns 1960 e 1970 da 10 % a 17,5 %. Ils pli blers immigrants eran Talians, perquai che la Svizra aveva fatg l’onn 1948 in contract da procurar per lavur per ils lavurers talians. Dapi la fin da la conjunctur’auta en ils onns 1970 han ins remartgà tar tschertas parts da la populaziun ina tema d’ina surimmigraziun. Pliras emprovas da restrenscher la cifra dals esters en Svizra tras uschenumnadas ‹iniziativas da surimmigraziun› èn dadas en l’aua pervi dal suveran. Il Cussegl federal ha bain empruvà d’impedir ina domiciliaziun stabla dals lavurers esters cun crear in status da stagiun. Facticamain ha el dentant be engrevgià cun quai in’integraziun svelta dals immigrants. L’emprima emprova d’introducir il dretg da votar da las dunnas sin nivel naziunal ha fatg naufragi en ina votaziun il 1959. Ils chantuns Vad e Neuchâtel han tuttina concedì a las dunnas quest dretg sin nivel chantunal. Pir l’onn 1971 ha la populaziun masculina svizra consentì l’introducziun dal dretg da votar da las dunnas. Il davos chantun ch’ha lubì er a las dunnas da prender part a la mastralia è stà il chantun Appenzell Dadora l’onn 1997, e quai be sut squitsch dal Tribunal federal. Suenter l’egualitad politica han las dunnas retschavì il 1981 er giuridicamain ils medems dretgs. Il 1984 è Elisabeth Kopp (PLD) vegnida elegida sco emprima dunna en il Cussegl federal.
En la politica interna è la Svizra stada marcada da la concordanza cuntanschida l’onn 1959 tranter las partidas predominantas. Quella è per exempel sa manifestada en l’uschenumnada furmla magica che reglava la repartiziun dals sezs en il Cussegl federal. La concordanza è vegnida en ina crisa pir suenter la fin da la Guerra fraida, cun l’avanzament da la Partida populara svizra (PPS) ch’ha siglientà il 2003 la furmla magica. Durant il temp suenter la guerra è la fidanza da la populaziun vegnida strapatschada repetidamain tras afferas politicas e stgandels. Uschia il 1964 cun l’affera da Mirage, il 1989 cun il stgandel da fischas u il 1990 cun la scuvrida da l’armada secreta P-26. Gia il 1949 avevan ils votants refusà al Cussegl federal la cuntinuaziun dal reschim plenipotent cun extender il referendum facultativ er sin conclus federals urgents. La crisa en connex cun il moviment separatistic en il Giura bernais è dentant vegnida schliada democraticamain cun la fundaziun dal chantun Giura. Il moviment internaziunal da la giuventetgna ha manà ils onns 1968 e 1980 (Tumults da giuvenils en Svizra) oravant tut a Turitg a cuntraversas cun tumults per part sanglentads tranter ils giuvenils e las autoritads. Politicamain e socialmain èn ins sa distatgà da las veglias elitas, e la defensiun naziunala spiertala è ida en malura. A medem temp è dentant naschì in cuntramoviment conservativ en las partidas burgaisas. Ina confruntaziun politica marcanta per la societad è sa manifestada il 1989 a chaschun da la votaziun dal pievel davart l’aboliziun da l’armada svizra, instradada da la Gruppa per ina Svizra senz’armada. Malgrà in grond engaschament da la politica, da las autoritads e da l’armada per mantegnair l’armada han 35,6 % da las persunas cun dretg da votar approvà l’iniziativa. Ensemen cun l’affera da las fischas ha la cuntraversa en connex cun l’armada chaschunà la fin definitiva da la defensiun naziunala spiertala.
La Svizra durant ils onns 1990
Il onns 1990 èn er stads marcads d’ina crisa economica da plirs onns respectivamain d’ina creschientscha economica fitg mudesta ch’ha effectuà in grond indebitament public. A medem temp èn chantuns e vischnancas stads exponids ad ina concurrenza intensiva da las taglias ch’ha exclus per gronda part in augment da las entradas dal maun public. La diminuziun da l’industria da textilias e da l’industria da maschinas svizra ha manà oravant tut en la Svizra Orientala, per exempel en ils chantuns Glaruna e Son Gagl, ad ina deindustrialisaziun che dura fin il di dad oz. Per l’emprima giada dapi la Segunda Guerra mundiala è er la dischoccupaziun puspè creschida per pli ditg sur quatter procents. Fermamain pertutgads èn stads oravant tut ils lavurers da l’industria. Per ina fin da la crisa ha pir il svilup economic internaziunal procurà enturn la midada dal millenni. Fin oz èsi dispitaivel, sch’il fatg che la Svizra n’è betg sa participada a la SEE ed a l’UE, la fallida politica conjuncturala u la politica monetara da la Banca naziunala sajan responsabels per la lunga crisa.
Durant ils onns 1990 ha la Svizra purschì albiert a numerus fugitivs da differentas regiuns da conflicts internaziunals (oravant tut da Sri Lanka, da la Tirchia e da l’anteriura Jugoslavia). Durant la guerra en Bosnia-Erzegovina (1992–1995) ha la Svizra dà albiert e protecziun a bunamain 30 000 persunas. Durant il Conflict dal Cosovo (1998/99) èn quai stads circa 53 000 persunas. L’affluenza marcanta da persunas da territoris rurals da l’Europa dal Sid e da l’Ost ha procurà per tensiuns politicas en la societad, oravant tut pervi da l’integraziun culturala dals fugitivs ch’è fitg difficila.
La debatta politic-militara davart il futur da l’armada Svizra ha cuntinuà er en ils onns 1990. L’onn 1993 fiss la proposta da la Gruppa per ina Svizra senz’armada da renunziar a la cumpra da novs aviuns da cumbat dal tip F/A-18 prest vegnida sustegnida dal pievel. Suenter in’emprima refurma il 1995 ha l’armada retschavì dapli confidenza. La crisa structurala ch’è rutta ora pervi da la fin da la Guerra fraida e pervi da l’aboliziun da scenaris da periclitaziun reals, ha la Svizra dentant pudì surmuntar per part pir cun la refurma da l’armada XXI. Davent da la fin dals onns 1990 èsi vegnì debattì davart la cuntinuaziun da la milissa respectivamain davart ina professiunalisaziun da l’armada.
Situaziun politica
Suenter ina votaziun dal pievel ils 10 da settember 2002 è la Svizra entrada sco in dals ultims pajais renconuschids internaziunalmain en las Naziuns Unidas (ONU). Da sa participar a las Naziuns Unidas è l’ultim be pli vegnì cumbattì da forzas dretg-conservativas enturn la PPS.
Ils 10 da december 2003 è Christoph Blocher, la figura dominanta da la PPS, vegnì elegì en il Cussegl federal al lieu da Ruth Metzler-Arnold (PCD). Ch’ina persuna regenta n’è betg vegnida reelegida n’era betg pli capità dapi l’onn 1875. Cunquai è la fasa da la concordanza politica sco ella existiva dapi il 1959 ida a fin. Questa midada ha dà spazi ad ina pli gronda polarisaziun tranter las partidas. Formalmain è la concordanza dentant vegnida mantegnida er tar la nova cumposiziun dal Cussegl federal. La ‹cupitgada› da Christoph Blocher sco cusseglier federal ils 12 da december 2007 ha mussà cleramain la dischuniun tranter las partidas federalas. L’elecziun d’Eveline Widmer-Schlumpf – ina politicra moderada da la PPS – ha manà a la spartiziun da la PPS ed a la fundaziun da la Partida burgais-democratica (PBD), sco separaziun liberala da la PPS. Dapi la fundaziun da la BDP n’era la PPS betg pli represchentada en il Cussegl federal. Ils 10 da december 2008 è Ueli Maurer vegnì elegì sco successur dal cusseglier federal Samuel Schmid. Cun quai e la pli gronda partida Svizra, la PPS, puspè represchentada en il Cussegl federal.
Ulteriurs eveniments
L’october 2001 ha in attentat d’amoc en il parlament dal chantun Zug provocà plirs morts. In mais pli tard è capità in dals pli gronds collaps economics da l’istorgia svizra. La flotta d’aviuns da la Swissair n’ha betg pli pudì sgular per motivs d’insolvenza (‹grounding›). In onn pli tard ha l’interpresa la fin finala stuì sistir il manaschi. Ils rests da la societad aviatica èn vegnids integrads en la nova interpresa Swiss. Durant la stad e l’atun 2002 ha gì lieu en la cuntrada dals trais lais enturn il Lai da Bienna, il Lai da Murten ed il Lai da Neuchâtel l’exposiziun naziunala Expo.02. Ils lieus d’occurrenza per las uschenumnadas arteplages èn stadas las citads da Bienna, Yverdon-les-Bains, Neuchâtel e Murten. Ultra da quai è vegnida installada ina plattafurma movibla sin ils trais lais, l’arteplage mobile du Jura. Mintgin dals lieus d’occurrenza era deditgà ad ina tematica principala: ad Yverdon il nivel emoziunal, a Bienna la scienza, a Murten l’art e la cultura ed a Neuchâtel il mument e l’eternitad. Pervi d’ina planisaziun da finanzas malgartegiada ha l’Expo dà bler da discurrer gia avant si’avertura. La finala ha l’Expo dentant pudì registrar bunas cifras da visitaders e chattà in bun resun. L’emprima giada dapi l’onn 1954 ha gì lieu la stad 2008 en Svizra – en collavuraziun cun l’Austria – in eveniment da sport d’impurtanza mundiala, numnadamain ils campiunadis europeics da ballape.
Entant ch’il svilup economic enturn la midada dal millenni n’ha betg cuzzà ditg, ha l’economia publica resentì dal 2006 al 2008 ina ferma creschientscha. Quai oravant tut pervi dals exports. Economs e politichers mettan la recreaziun da l’economia svizra en connex cun la circulaziun libra da persunas cun l’UE ch’è vegnida introducida l’onn 2002. Grazia a quella han numerus spezialists cun buna scolaziun, oravant tut da la Germania, chattà lavur en Svizra. Sco in dals unics pajais europeics demussa la Svizra, grazia ad in saldo d’immigraziuns positiv (2007: +75 400 persunas) ina creschientscha da la populaziun da 1,1 % (2007). La quota da la populaziun da l’exteriur stabla è tras quai creschida da 20,4 % (avrigl 2007) sin 21,1 % (avrigl 2008).
La crisa da finanzas ch’ha cumenzà l’entschatta da la stad 2007 ha er laschà enavos fastizs en l’economia da la Svizra cun sia ferma brantscha da finanzas. Las duas grondas bancas UBS e Credit Suisse han fatg grondas sperditas cun specular cun immobiglias en ils Stadis Unids. La crisa da finanzas ha gì uschè grondas consequenzas ch’il stadi ha schizunt stuì sustegnair finanzialmain l’UBS. Las grondas sperditas da las bancas han per part er gì in effect negativ sin ulteriurs secturs da l’economia. Quant grondas che las consequenzas vegnan ad esser n’è anc betg pussaivel da dir.
Cuors d'emprender romontsch
In cuors da romontsch vegn realisaus en in spazi da temps da duas jamnas duront la stad a Laax. Cunquei ch'ina participaziun limitada ei avon maun, pussibilitescha quei in emprender efficient. Repartiu sin differents nivels vegnan ils interessai entusassmai e menai en nossa cultura e nies lungatg, enaquei ch'ei vegn purschiu ina interessanta e variada instrucziun.
Plinavon vegnan cuors en l'Engiadina, Val Müstair e Bravuogn purschi. Tier ils quals ins sa eleger denter in cuors intensiv, che ha liug las vacanzas da stad ni d'atun, ni in cuors da la sera duront ils meins settember entochen igl avrel.
Rabius
miniatura|250px|Vista sin il vitg
Rabius è la pli gronda fracziun da la vischnanca da Sumvitg en il chantun Grischun en Svizra. Il vitg ha cira 500 abitants, la mesadad da la populaziun da la vischnanca.
Las autras fracziuns da la vischanca èn Sumvitg, Surrein e Cumpadials.
Il rumantsch sursilvan è la lingua principala a Rabius; el è la lingua da la scola primara. Igl ha era ina minoritad da lingua tudestga.
Contone
Contone è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Corpataux-Magnedens
Corpataux-Magnedens ( e en Patua friburgais) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Magadino
Magadino è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Vernier
thumb|250px|Vernier
Vernier è ina citad svizra dasper Genevra.
Maiavilla
Maiavilla (tudestg ed uffizialmain Maienfeld) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul da medem num dal district Landquart. Maiavilla è il lieu principal dal Signuradi (da la Bündner Herrschaft) ed è enconuschent per ses vin.
Provinza da Como
thumb|upright|La provinza da Como en l'Italia La provinza da Como, per rumantsch era provinza da Com, è ina provinza en il nord da la regiun taliana Lumbardia. Sia chapitala è la citad da Como (rum. Com). Tranter las vischnancas las pli grondas sa chattan Cantù, Erba, Mariano Comense ed Olgiate Comasco.
Vischnancas principalas
(ils 31 da matg 2005)
Flem
Flem (tudestg Flims) è ina vischnanca politica en il district Il Plaun dal.
Campiuns Svizzers en Ballapè
Ils campiuns svizzers en ballapé
1. Grasshopper Club Turitg 27 giadas (1898, 1900, 1901, 1905, 1921, 1927, 1928, 1931, 1937, 1939, 1942, 1943, 1945, 1952, 1956, 1971, 1978, 1982, 1983, 1984, 1990, 1991, 1995, 1996, 1998, 2001, 2003)
3. BSC Young Boys Berna 13 giadas (1903, 1909, 1910, 1911, 1920, 1929, 1957, 1958, 1959, 1960, 1986, 2018, 2019)
3. FC Basilea 11 giadas (1953, 1967, 1969, 1970, 1972, 1973, 1977, 1980, 2002, 2004, 2005)
3. FC Turitg 11 giadas (1902, 1924, 1963, 1966, 1968, 1974, 1975, 1976, 1981, 2006, 2007)
6. Lausanne - Sports 7 giadas (1913, 1932, 1935, 1936, 1944, 1951, 1965)
7. FC Aarau 3 giadas (1912, 1914, 1993)
7. Neuchâtel Xamax 3 giadas (1916, 1987, 1988)
7. FC La Chaux-de-Fonds 3 giadas (1954, 1955, 1964)
7. AC Lugano 3 giadas (1938, 1941, 1949)
7. FC Winterthur 3 giadas (1906, 1908, 1917)
12. FC Sion 2 giadas (1992, 1997)
14. AC Bellinzona 1 giada (1948)
14. FC Biel-Bienne 1 giada (1947)
14. Brühl St. Gallen 1 giada (1915)
14. Etoile-Sporting La Chaux-de-Fonds 1 giada (1919)
14. Anglo-American Club Zürich 1 giada (1899)
Piazzogna
Piazzogna è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Prez-vers-Noréaz
Prez-vers-Noréaz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Ocean Pacific
right|300px|Pacific Ocean L'Ocean Pacific è il pli grond dals tschintg oceans dal mund cun 169.2 miliuns km².
Ecser
Ecser (slovac: Ečer, tuts dus pronunziads Etscher [ˈɛtʃɛr]) è in vitg dal Comitat da Pest en Ungaria. Il lieu dumbra approximativ 3'250 abitants e sa chatta en ils conturns da Budapest.
Randulins
Ils Randulins (per tudestg: die Schwalben) vegnan numnai emigrants dall'Engiadina che schevan encrescher per la patria e turnavan per quei motiv adina puspei a casa. Il 16avel tschentaner ha ei dau ell'Engiadina in pigiurament dil clima, aschia che la natira saveva buca pli nutrir sufficientamein tut ils habitonts. Per quei motiv ein biars habitonts emigrai pil pli egl exteriur. Ils biars han empruau lur cletg a Venezia, nua ch'els han giu success sco pastiziers e mistergners. Auters emigrants ei secasai ell'America e dapertut entuorn ell'Europa ed han fadigiau detg bein. Denton quasi tuts schevan encrescher per la patria, aschia ch'els ein adina puspei returnai a casa. Per mussar lur rehezia han els construiu bialas e grondas casas en lur vitgs d'origin. Els eran ed ein aunc adina sco radulinas igl unviern egl jester e la stad ell'Engiadina. La bainstonza en l'Engiadina d'avon 1900 deriva essenzialmein dils daners gudignai ell'emirgraziun.
Ils Randulins (e l'emigraziun ensumma) han generau suenter 1850 bia litteratura ladina: Conradin de Flugi, Gian Fadri Caderas, Simeon Caratsch, Peider Lansel ed Andrea Bezzola.
Crap da Rosetta
thumb|right|Il crap da rosetta Il crap da Rosetta ei in crap che cuntegn treis differentas scartiras. El ha gidau da decifrar hieroglifas egipzianas. Perquei ch'el porta treis ga il medem text e cun agid dil text grec han ins saviu decifrar las hieroglifas. Il text ei screts en treis differentas scartiras per che treis differentas gruppas da pievels san leger il text. Il crap ei 114.4 cm aults, 72.3 cm lads e 27.9 cm profunds. El peisa 762 kg e consista ord stgir-grisch grandiorit. Quei crap deriva digl onn 196 a. Chr. . Ils 15-7-1799 duront l'expediziun egipziana da Napoleon ei il crap da rosetta vegnius anflaus d'in offizier franzos cun il num Pierre François Xavier Bouchard sper Rosette. Igl onn 1822 eis ei gartegiau a Bouchard da decifrar las hieoglifas. Il crap sesanfla el "British Museum" a Londra.
Las hieroglifas sin il crap muossa entginas parallelas tier la scarti raetica. Questa scartira san ins leger, denton capesch'ins buc ella. Per ch'ins capess il retic stuess ins era anflar enzatgei en quella direcziun. Denton han ins tochen uss aunc anflau nuot che gida da capir las scartiras reticas.
Riviera (circul)
Il circul da la Riviera (talian Circolo della Riviera) è il sulet dal circul district da Riviera en il chantun Tessin en Svizra. L'uffizi cirquital sa chatta a Biasca.
Geografia
Il territori dal circul da la Riviera è congruent cun quel dal district da Riviera dal qual el è il sulet circul.
Vischnancas
Il circul consista da las suandantas vischnancas:
Andalién
L'Andalién (spagnol río Andalién) è in flum chilen en la VIII Región del Biobío. El curra tras la regiun metropolitana Gran Concepción, ha ina lunghezza da 130 km e drenescha in intschess da 780 km².
L'Andalién nascha da la confluenza dals auals (esteros) Poñén e Curapalihue e cula lura vers il vest in direcziun da Concepción. Suenter esser culà tras ils quartiers dal nord da la citad, sa drizza el vers nord e sbucca tar Penco en il chantun meridiunal da la Bahía de Concepción. Sin quest ultim toc marca el per part il cunfin tranter las zonas ruralas da las vischnancas da Penco e Talcahuano.
Vira (Gambarogno)
Vira (Gambarogno) è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu sa chatta en il circul Gambarogno dal district da Locarno.
Istorgia
Ils 25 da november 2007 han ils abitants da las vischnancas da Caviano, Contone, Gerra (Gambarogno), Indemini, Magadino, Piazzogna, Sant'Abbondio e Vira (Gambarogno) approvà la fusiun da lur vischnancas en la nova vischnanca da Gambarogno.
Il 25 da avril 2010 han questas vischnancas fusiunà en la nova vischnanca da Gambarogno.
Geografia
Vira sa chatta a 201 m.s.m., sin la riva sid dal Lago Maggiore ed a 15 km (per strada) da la chapitala da district Locarno ed 17 km al vest da la chapitala chantunala Bellinzona.
Da Vira appartegnan las fracziuns da "Corognola", "Scesana" e "Fosano".
Las vischnancas cunfinantas da Vira eran Piazzogna, Rivera, Sigirino, Indemini, Magadino e Minusio.
Heinrich Schmid
Heinrich Schmid (* 6 d' avrel 1921 a Turitg;+ 23 da favrer 1999 a Turitg) era scienzià da linguatgs ed il "bab" dal Rumantsch Grischun e dal Ladin Dolomitan.
Heinrich Schmid è naschì a Turitg cun ina flaivlezza d'udida. El è gia baud s'interessà per linguas. Uschia ha el emprendì grec, latin, franzos, talian, spagnol ed ils differents idioms rumantschs.
Il 1946 ha el concludì ses studi da romanistica a Turitg. Silsuenter ha el lavurà 15 onns tar il Dicziunari Rumantsch Grischun.
Il 1962 ha el abilità a l' Universitad da Turitg e curt suenter è el vegnì promovì sco assistent professur e trais onns pli tard sco professur extraordinari.
Pir tard, curt avant ch'el è sa retratg da la professura, il 1983, ha Schmid obtegnì il 1982 da la Lia Rumantscha l'incumbensa da crear ina lingua da scrittira unifitgada per il rumantsch.
Gia suenter sis emnas lavur intensiva ha Heinrich Schmid lura preschentà l'avrigl 1982 sias reglas per il Rumantsch Grischun.
Il 1988 ha el obtegnì dals Ladins da las Dolomitas la medema incumbensa da crear per els ina lingua da standard. Il 1998 ha el lura era terminà questa lavur.
Tudestg dal Grischun
Il term tudestg dal Grischun (Bündnerdeutsch, en il dialect local Bündnertütsch) designescha ils dialects aut alemans che vegnan discurrids en il chantun Grischun.
Noziun e caracterisaziun
thumb|450px|Panorama da la Val dal Rain da Cuira En il Grischun da lingua tudestga existan trais gruppas da dialects:
Duvrà en quest senn pli stretg sco dialect da la Val dal Rain da Cuira, sa differenziescha il tudestg dal Grischun dal tudestg gualser (ch’appartegna a l’autischem aleman) tras sia pronunzia pli ‹loma›. Sco spezialmain tipica – cumpareglià cun l’ulteriur tudestg svizzer – vegn resguardada la pronunzia dal sun inizial ch [χ] sco k [kh] e da ch sco sun intern [h] (p.ex. na vegn Küchenkasten betg pronunzià sco en la gronda part da la Svizra tudestga ‹Chuchichäschtli› [ˈχʊχɪˌχæʃtlɪ], mabain Gghuhigghäschtli [ˈkhʊhɪˌkhɛʃtlɪ]). Oriundamain valeva quest’atgnadad be per singulas vischnancas cun dialect tudestg dal Grischun, numnadamain Tusaun, Cuira, Malans, Maiavilla e Fläsch; en il decurs dals ultims decennis è questa caracteristica però s’extendida sin l’ulteriur territori da la Val dal Rain da Cuira.
In’ulteriura differenza envers la maioritad dals dialects da la Svizra tudestga furma en la Val dal Rain da Cuira la pronunzia da silbas betg accentuadas sco schwa a [ɐ] enstagl da schwa e [ə] u [æ] (p.ex. suacha ‹suchen›).
Sin il champ da la morfologia dat en egl ch’il tudestg aut aleman da la Svizra Orientala enconuscha be in plural verbal (mir mahend/machend ‹wir machen›, ir mahend/machend ‹ihr macht›, si mahend/machend ‹sie machen›), entant ch’il plural autischem aleman dals dialects gualsers enconuscha duas furmas (mier/wier machen[d], ier mached, schi machen[d]).
I suondan infurmaziuns approfundantas davart il dialect da Cuira – che valan pli e pli per l’entira Val dal Rain da Cuira – e davart il dialect da Tusaun ch’è ì istoricamain in pau in’atgna via.
Tudestg da Cuira
thumb|180px|Chasa da lain a Cuira ch’è vegnida erigida pauc temp suenter il grond brischament dal 1464 Il dialect da la citad da Cuira (Churerdeutsch) furma in dialect relativamain giuven. Fin la mesadad dal 15avel tschientaner vegniva discurrì rumantsch a Cuira; silsuenter – surtut cura ch’èn arrivads suenter il brischament da la citad (1464) lavurants da lingua tudestga ch’han gidà a reconstruir quella – è la citad vegnida germanisada successivamain. Che tschertas parts da la citad èn anc restadas ditg sut influenza rumantscha mussa per exempel il num da quartier ‹Welschdörfli›. Ils linguists partan dal fatg ch’il substrat rumantsch haja influenzà vaira ferm il superstrat aleman, e quai surtut en la pronunzia ed intunaziun. Sco dialect ch’è sa furmà relativamain tard è il tudestg da Cuira er segnà da tratgs che derivan da la lingua da standard.
Caracteristicas
En silbas secundaras cumparan en il tudestg da Cuira savens finiziuns sin -a; tut tenor l’emfasa e la persuna che discurra po quest fenomen esser exprimì pli fitg u pli pauc. Exempels: suacha per ‹suchen›; hemmar per ‹haben wir›. Medemamain po quest a cumparair en il segund element d’in diftong: viar per ‹vier›; Diar gibi khai Piar! per ‹Dir gebe ich kein Bier›, prüafa per ‹prüfen›.
Il diftong final da la lingua da standard -ei [-ai] cumpara en il tudestg da Cuira pli vegl sco -ei e betg sco -ai: Polizei, Metzgerei, drei, Blei.
Verbs
La posiziun speziala dal dialect da Cuira entaifer ils dialects svizzers sa mussa er en las furmas verbalas. Fin avant paucs onns eran per part usitads qua verbs da duas silbas, nua ch’igl èn uschiglio derasadas furmas d’ina silba, sco per exempel zücha per zie (‹ziehen›), schlaaga per schloo (‹schlagen›). En egl dattan er las coluraziuns dal vocal a a l’intern dal pled ch’èn savens pli cleras (en cumparegliaziun cun las variantas pli serradas u surdas dals ulteriurs dialects da la Svizra tudestga) sco er la finiziun da l’infinitiv sin -a enstagl dad -ä u Schwa.
Exempels
I suondan intgins exempels or da la glista dals pleds che n’èn oz strusch pli en diever (messa ensemen dad Oscar Eckhardt). Gia quest pitschen extract mussa che numerus pleds dal tudestg da Cuira èn vegnids surpigliadas directamain dal rumantsch:
Il tudestg da Cuira sco dialect directiv
Sco che Oscar Eckhardt ha mussà en sia publicaziun ‹Alemannisch im Churer Rheintal›, è sa sviluppà dapi il 1950 en la Val dal Rain da Cuira in nov dialect regiunal. Quel è bain influenzà vaira ferm dal Tudestg da Cuira, sa differenziescha però tuttina marcantamain dal dialect da Cuira da quel temp. Il nov dialect, che Eckhardt numna ‹tudestg da la Val dal Rain da Cuira›, mussa numerus tratgs dal vegl tudestg da Cuira; ils relicts rumantschs che valevan sco spezialmain tipics èn però svanids per gronda part. Er l’influenza dals dialects gualsers è sa reducida. Divers emprests da la lingua da standard èn percunter vegnids surpigliads en il nov dialect regiunal, cumbain cun adattaziuns foneticas.
Tudestg da Tusaun
thumb|240px|Maletg istoric da la regiun da Tusaun (ca. 1832)
Derivanza dal dialect
Fin lunsch viaden en il 18avel tschientaner vegniva discurrì en las regiuns situadas enturn Tusaun be rumantsch: en la Tumleastga e Mantogna, en la Val d'Alvra ed en la Val Schons. A Tusaun era però arrivada gia a l’entschatta dal 13avel tschientaner ina gruppa da persunas da lingua tudestga, sco che menziunescha in document da quel temp («Colonia Alamannorum ze Tusens»).
Per l’ina ha quest’insla tudestga surpiglià dal conturn rumantsch differentas expressiuns (cf. ils exempels sutvart). Per l’autra èn sa mantegnids suns caracteristics dal dialect d’origin resp. èn quels forsa anc sa rinforzads en il decurs dal temp: In lung e cler a (sco en tudestg ‹Staat›), medemamain in lung ä che stat pli datiers dal a che dal e e surtut las finiziuns particularas sin -an, cun lung a (gan = ‹gehen›), -ann, cun a curt sco tudestg ‹Kanne› (i kann = ‹ich kann›; i hann = ‹ich habe›), -in, cun lung e cler i (durin = ‹einwärts›) ed -in, cun in curt i sco tudestg ‹Sinn› (gsin = ‹gewesen›).
Davart l’origin da la ‹Colonia Alamannorum› sa lascha be specular. En il Vorarlberg, en las regiuns ruralas enturn Feldkirch, vegn anc oz discurrì in dialect cumparegliabel (areguard la furmaziun dals suns). Eventualmain eran quests fulasters vegnids clamads da l’uvestg per trategnair la punt che manava vers Segl.
Exempels
Las atgnadads linguisticas la laschan tranter auter scuvrir en las poesias dad Alma Marguth-Gyger (1908–1999) ch’ha scrit en dialect da Tusaun («Gan und stan und blibalan, wer das nit kann darf nit ga Thusis gan»).
Tar ella èn er documentads numerus pleds dialectals da derivanza rumantscha, sco per exempel:
Paulus da Tarsus
Paulus da Tarsus (mort zieva 60 zieva la naschentscha da Gesu Crist, prubabelmaing a Roma) es il rapreschantant il pü important da la prüma generaziun da quels cristiauns zieva la mort da Gesu da Nazaret chi giaivan scu missiunaris in tuottas parts dal muond cuntschaint quella vouta e predgiaivan l'evangeli.
Vita ed importanza
Paulus s'inclegiaiva scu mess da Gesu zieva cha quel l'eira accumpagno davaunt Damascus e'l vaiva fat volver vers el. Aunz vaiva Paulus - quella vouta auncha suot sieu nom oriund Saulus ed in sieu uffizi scu ün mneder dals Güdevs - perseguito als cristiauns pervi dal imbüttamaint ch'els sajan blasfemicers.
Causa da sieus trais viedis da mischiun i'l spazi dal Mer Mediterraun vain el considero scu'l apostel dals pövels. Medemmamaing vaiva'l effet in möd ch'el correspundaiva cun diversas raspedas ed elavuraiva telmaing ün'egna teologia.
A vain supponieu cha Paulus es gnieu executo insembel cun Simon Petrus scu martir a Roma.
Trin
Trin è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun che fa part dal district dal Plaun. La vischnanca sa cumpona quatter fracziuns: Trin (vitg), Digg, Mulin e Pintrun. Els sa mussan er en la bandiera dal cumin (las quatter stailas cotschnas). Dentant na viva nagin pli l'entir onn a Pintrun e bunamain tut ils abitants stattan en tschels trais vitgs.
La bandiera è melna cun questas stailas cotschnas ed in portal u in castel (tenor interpretaziun). Probabel savessan ins tendar tar il castel perquai ch'i sa chattan duas ruinas da castels sin il territori da la vischnanca. Ina ha num Canaschal e tschella Crap Sogn Parcazi.
Ins discurra rumantsch sursilvan (cun in zic dialect) e tudestg a Trin. Quai vul dir che la vischnanca è bilingua e publitgescha uschia tut en duas linguas.
Il territori entschaiva sin l'autezza da 600 m s.m. (livel dal Rain) e va fin sin il Piz Bargias (3247 m s.m.). Trin aveva ils 31 da december 2010 1226 abitants. Tochen l'onn 1943 aveva Trin num Trins.
Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca Trin è il rumantsch.
Lituania
La Lituania (lituan Lietuva) è in stadi europeic che vegn attribuì a l’Europa Centrala ubain a l’Europa dal Nord. Tranter ils trais stadis baltics furma la Lituania il stadi situà il pli al sid. El cunfinescha en il vest cun la Mar da l’Ost ed ha cunfins communabels cun la Lettonia, la Bielorussia, la Pologna e l’oblast russ Kaliningrad.
Davent da ca. l’onn 1253 fin il 1795 ha la Lituania furmà in gronducadi; a partir dal 1569 ha il pajais fatg part da l’uniun polac-lituana. Cun la terza divisiun da la Pologna l’onn 1795 è la Lituania vegnida sut domini russ. Il 1918 ha il pajais declerà si’independenza sco republica. Suenter il temp d’occupaziun sovietic (a partir dal 1940) ha il stadi puspè cuntanschì il 1990 si’independenza. En rom da l’extensiun a l’ost l’onn 2004 è la Lituania daventada in stadi commember da l’Uniun europeica e commember da la NATO. Dapi il 2015 furma la Lituania il 19avel commember da la zona da l’euro.
Geografia
thumb|250px|right|Topografia dal pajais La Lituania cunfinescha en il nord cun la Lettonia, en l’ost e sidost cun la Bielorussia. Il cunfin tar la Pologna en il sid mesira be radund 100 km, furma però la pli impurtanta colliaziun vers l’Europa Centrala e dal Vest. Vers sidvest suonda sco exclava l’oblast russ Kaliningrad; il cunfin furma per part il flum Memel. En il vest sa chatta la Mar da l’Ost; tar quella ha la Lituania access sur il port da Klaipėda.
Geografs da l’Institut Géographique National da la Frantscha han quintà ora il 1989 il punct central geografic da l’Europa ed han eruì in lieu en il vitg Purnuškės in pau en il nord da Vilnius.
Geologia
Geologicamain sa chatta la Lituania entaifer la plattafurma europeica da l’ost; la situaziun tectonica sa preschenta uschia dapi in lung temp geologic a moda relativamain ruassaivla. La surfatscha è surtut vegnida modellada tras la massa da glatsch ch’è avanzada pliras giadas en il decurs dal temp da glatsch. Be en singuls cas cumparan perquai furmaziuns da grip pli veglias a la surfatscha. Praticamain l’entira cuntrada da la Lituania è segnada dals process da furmaziun da morenas e da l’erosiun/sedimentaziun da quellas suenter l’ultim temp da glatsch da la Weichsel. Avant 20 000 onns, dal temp che l’englatschament da la Weichsel ha cuntanschì sia culminaziun, è be ina pitschna strivla en il sidost dal pajais restada libra da glatsch.
Per lunschor la gronda part dal pajais vegn utilisada sco terren agricul. Stgars 30 % èn cuverts cun guauds e bundant 3 % furman palids e morasts. La Lituania sa cumpona en tut da 62 680 km² surfatscha da terren e da 2620 km² surfatscha d’aua.
Clima
En la Lituania prevala in clima continental moderà. Il vent dal vest che dominescha a la costa maina aria chauda ed umida nà da la Mar da l’Ost a l’intern dal pajais.
Il mais il pli chaud è il fanadur cun en media 17 °C; il mais il pli fraid è il schaner cun en media −5,1 °C. La temperatura media annuala munta a 6,2 °C. La quantitad da precipitaziuns annuala giascha tar 661 mm – en il sidvest è quai bundant dapli, en il nord pli pauc.
Ambient
thumb|200px|right|Parc naziunal Aukštaitija En la Lituania èn endrizzads radund 200 territoris da protecziun da la natira. Da quai fan part tschintg parcs naziunals, divers territoris da protecziun speziala e radund trenta parcs regiunals. Bundant 14 % da la surfatscha dal pajais sa chattan sut protecziun da la natira, sco per exempel la regiun da Praviršulio Tyrelis. Enconuschenta è tranter auter la palì auta Aukštumala, situada tranter Sowetsk e Klaipėda, a la quala è gia stada deditgada a l’entschatta dal 20avel tschientaner – sco emprima palì en tut il mund – ina monografia speziala (C.A. Weber, 1902).
Demografia
Dapi la fin da l’Uniun sovietica il 1990 sa reducescha la populaziun da la Lituania cuntinuadamain. Il 1992 ha quella cuntanschì il maximum cun stgars 3,7 milliuns. L’onn 2000 eran quai anc 3,5 milliuns ed il 2010 3,32 milliuns abitants. A questa sminuziun contribuescha tant l’emigraziun (cf. sutvart) sco er il surpli da mortoris. Areguard las naschientschas ha l’onn 2002 muntà il punct il pli bass cun radund 30 000 (8,6 per 1000 abitants). Dapi lura è la rata puspè creschida levet (35 625 naschientschas l’onn 2010). Entant ch’il vest dal pajais enconuscha dapli naschientschas che las ulteriuras parts dal pajais, èsi surtut las regiuns da cunfin en l’ost ch’èn segnadas d’envegliament (bundant 20 mortoris per 1000 abitants en ils circuls Ignalina, Švenčionys e Zarasai, entant che la media en l’entir pajais muntava il 2007 a 13,5).
Tenor indicaziun da l’Uffizi da statistica da la Lituania vivan dapi l’avrigl 2012 main che 3 milliuns persunas en il pajais. Il motiv principal furma la migraziun (cf. sutvart).
Dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è la Lituania stada marcada d’ina vieuta rasanta ad ina societad urbana. Il 1959 vivevan anc ⅗ da la populaziun sin la champagna, il 1970 era la relaziun gulivada ed il 1990 è stada cuntanschida la relaziun da dus terzs populaziun urbana ed in terz populaziun rurala.
Migraziun
Mintg’onn bandunan intginas dieschmilli persunas la Lituania en in auter pajais. Tar la gronda part da questas persunas sa tracti da giuvens creschids che vesan a l’exteriur meglras schanzas sin il martgà da lavur che en la Lituania. Ils pajais da destinaziun ils pli populars èn il Reginavel Unì, l’Irlanda e la Scandinavia. Tenor stimaziuns vivan u lavuran plinavant radund 200 000 Lituans a l’exteriur occidental senza che las autoritads lituanas hajan enconuschientscha da quai.
Da l’autra vart ha il bun svilup economic en la Lituania manà ad in’emigraziun creschenta or da la Bielorussia vischina. Ed er la procentuala da Lituans che returnan en il pajais crescha en congual cun ils immigrants d’autra naziunalitad.