cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra da trent'onns
Pegiurament da la situaziun da conflict e decadenza da l’urden politic entaifer l’Imperi
Ils 14 da matg 1608 è sa furmada sut l’egida da l’Electurat dal Palatinat l’Uniun protestanta, a la quala èn bainspert s’associads en tut 29 stans imperials. Ils prinzis protestants resguardavan l’Uniun surtut sco allianza da protecziun, la quala saja daventada necessaria, damai che tut las instituziuns imperialas eran bloccadas pervi dals cuntrasts confessiunals; sut questas circumstanzas eran els da l’avis che la protecziun da la pasch en l’Imperi e tras l’Imperi na saja betg pli garantida.
Influenza politica ha cuntanschì l’Uniun protestanta en quel mument ch’ella ha furmà ina coaliziun militara cun la Frantscha. Cun agid da quella vulevan ils prinzis protestants s’acquistar il respect da vart dals prinzis catolics. La Frantscha sezza ha empruvà da dumagnar sin sia vart l’Uniun en il cumbat cunter la Spagna. Suenter la mort dal retg franzos Henri IV il 1610 èn ils prinzis protestants sa spruvads da furmar ina coaliziun cun ils Pajais Bass. Ma là na vulevan ils Stadis generals betg vegnir involvids en conflicts interns da l’Imperi; perquai han els be segnà il 1613 in patg da defensiun che dueva durar 12 onns.
Sco cuntrapart a l’Uniun protestanta ha Maximilian I da la Baviera fundà ils 10 da fanadur 1609 la Lia catolica che dueva segirar la predominanza catolica a l’intern da l’Imperi. Bain sa chattava la Lia catolica en la posiziun pli ferma, ma cuntrari a l’Uniun protestanta na disponiva ella da nagin manader carismatic. Il cuntrari: ils cumbats da precedenza, surtut tranter Maximilian I da la Baviera ed il prinzi electura da Magonza, han adina puspè paralisà la Lia catolica.
Erupziun da la guerra
thumb|220px|Lieu da la defanestraziun a Prag Mess en moviment per propi la guerra ha la sullevaziun dals stans dal 1618 en la Boemia. Quella aveva sias ragischs en il cumbat per la brev da maiestad che l’imperatur Rudolf II aveva emess il 1609 e la quala garantiva als stans da la Boemia la libertad da religiun. Ses frar Matthias ch’al è suandà il 1612 ha bain renconuschì la brev da maiestad, ma ha empruvà da revocar las concessiuns che ses antecessur aveva fatg envers ils stans da la Boemia. La situaziun è escalada suenter che Matthias ha decretà da serrar la baselgia evangelica a Brunau, ha scumandà dal tuttafatg da pratitgar la religiun evangelica ed ha respundì il mars 1618 sin ina nota da protesta da vart dals stans da la Boemia cun in scumond da reuniun da la dieta da la Boemia. Sinaquai èn aristocrats armads cun sabels e pistolas penetrads ils 23 da matg 1618 en la chanzlia da la Boemia situada en il chastè da Prag. A la fin d’ina discussiun agitada cun ils represchentants imperials Jaroslav Bořita z Martinic e Vilém Slavata èn quels dus vegnids bittads ensemen cun il secretari da la chanzlia Philipp Fabricius or da fanestra (Segunda Defanestraziun da Prag). Quest act dueva far l’impressiun d’esser vegnì fatg spontanamain, ma en vardad era el planisà da l’entschatta ennà. Las trais unfrendas han bain survivì la crudada; ma l’attatga sin ils substituts imperials era er in’attatga simbolica sin l’imperatur sez e valeva perquai sco ina decleraziun da guerra. L’acziun da puniziun ch’è suandada da vart da l’imperatur è pia vegnida provocada sapientivamain.
Guerra en la Boemia
Suenter la revolta han ils stans da la Boemia furmà a Prag in directori da trenta persunas che dueva segirar la nova pussanza da l’aristocrazia. Las incumbensas centralas da quel era d’elavurar ina constituziun, d’eleger in nov retg e da defender militarmain il pajais cunter l’imperatur. La stad 1618 han cumenzà emprims cumbats en la Boemia dal Sid, entant che omaduas varts tschertgavan alliads e sa preparavan per il grond culp militar. Als rebels boemians èsi reussì da gudagnar Friedrich V von der Pfalz, il chau da l’Uniun protestanta ed il duca da Savoia Charles Emmanuel I. Quest ultim ha finanzià l’armada sut Peter Ernst II von Mansfeld che dueva sustegnair la Boemia.
Ils Habsburgais tudestgs da lur vart han engaschà il duca Charles de Bucquoy ch’è marschà la fin d’avust cunter la Boemia. La champagna militara vers Prag è però vegnida franada l’emprim tras las truppas da Mansfeld, il qual ha conquistà la fin da december la citad da Pilsen. Ils imperials han sinaquai stuì sa retrair a Budweis.
A l’entschatta hai fatg l’impressiun sco sch’ils stans da la Boemia hajan success cun lur revolta. L’armada boema sut Heinrich Matthias von Thurn ha l’emprim er sfurzà ils stans moravs da s’associar a la sullevaziun, è alura penetrà en il territori da tschep austriac e steva ils 6 da zercladur 1619 davant Vienna. Al duca de Bucquoy èsi però reussì da batter Mansfeld sper Sablat, uschia ch’il directori a Prag ha stuì clamar enavos von Thurn per pudair defender la Boemia. La stad 1619 è vegnida fundada la Confederaziun da la Boemia; sinaquai ha l’assamblea dals stans da la Boemia relaschà Ferdinand sco retg da la Boemia ed elegì ils 24 d’avust August Friedrich V von der Pfalz sco nov retg. A medem temp è Ferdinand sa rendì a l’elecziun a Francfurt, nua ch’ils prinzis electurs al han tschernì ils 28 d’avust unanimamain sco imperatur.
Cun il contract da Minca dals 8 d’october 1619 èsi reussì a l’imperatur Ferdinand II – cumbain cun far grondas concessiuns – da muventar il duca da la Babiera, Maximilian I, d’entrar en la guerra. Ma anc en il decurs da l’october è Ferdinand vegnì sut squitsch cura che Gabriel Bethlen, il prinzi da la Transilvania ch’era s’allià cun la Boemia, ha assedià la citad da Vienna. Bethlen è però bainspert puspè sa retratg, damai ch’el temeva ch’ina armada recrutada da l’imperatur en la Pologna al pudessi dar en il dies. L’onn proxim èsi vegnì adina pli evident ch’i mancava als sullevaturs protestants il sustegn, uschia che quels èn vegnids adina pli fitg en la defensiva. Ina conferenza da tut ils prinzis protestants che Friedrich ha convocà il december 1619 a Nürnberg è vegnida frequentada sulettamain dals commembers da l’Uniun protestanta, entant ch’igl è reussì a l’imperatur il mars 1620 da liar a sia persuna ils prinzis protestants ch’eran restads fidaivels a l’Imperi. Cun il Contract dad Ulm han la Lia catolica e l’Uniun protestanta fatg in patg da nunagressiun, uschia che Friedrich na pudeva betg pli quintar cun sustegn d’ordaifer. Sut questas circumstanzas ha l’armada da la Lia pudì marschar il settember 1620 senza impediment nà da l’Austria Superiura en la Boemia, entant che truppas da la Saxonia han occupà la Lausitz. Er a la schuldada da Bethlen n’èsi betg reussì da retegnair l’adversari. Ils 8 da november 1620 ha gì lieu sper Prag la battaglia decisiva, en il decurs da la quala l’armada dals stans da la Boemia è vegnida battida dals generals Charles de Bucquoy e Johan 't Serclaes, cont da Tilly. Friedrich è mitschà sur la Silesia e Brandenburg a Den Haag ed ha tschertgà en la Germania dal Nord novs alliads. La Silesia è sa schliada da la Confederaziun da la Boemia. Il schaner 1621 ha l’imperatur Ferdinand bandegià Friedrich. L’avrigl dal medem onn è l’Uniun protestanta sa schliada da sasez.
Suenter la victoria ha l’imperatur tegnì en la Boemia ina dretgira nauscha: 27 persunas èn vegnidas accusadas pervi d’offensiun da maiestad ed èn vegnidas executadas. Per stgatschar enavos il protestantissem en la Boemia ha Ferdinand fatg bandunar 30 000 famiglias il pajais ed ha sequestrà 650 possessiuns d’aristocrats sco reparaziuns, las qualas el ha repartì sin ses crediturs catolics per amortisar ses debits.
Guerra en l’Electurat dal Palatinat
thumb|180px|Christian von Braunschweig-Wolfenbüttel Gia la stad 1620 ha il general spagnol Ambrosio Spinola conquistà da la Flandra anora il Palatinat situà da la vart sanestra dal Rain. La primavaira 1621 è el puspè sa retratg en la Flandra, laschond però enavos en il Palatinat ina garnischun da 11 000 schuldads. Ils cumandants da l’armada protestants ch’eran anc restads, Christian von Braunschweig-Wolfenbüttel, Ernst von Mansfeld ed il marches Georg Friedrich von Baden-Durlach, èn penetrads la primavaira 1622 nà da differentas varts en il Palatinat. Qua èsi l’emprim reussì a las truppas protestantas da decider en lur favur la Battaglia sper Mingolsheim (27 d’avrigl 1622). Ils proxims mais han els però subì grevas sconfittas; bain eran els numericamain pli ferms che las truppas fidaivlas a l’imperatur, ma i n’als dueva betg reussir da s’unir. Las truppas badaisas èn vegnidas terradas en la Battaglia sper Wimpfen (6 da matg 1622); e la Battaglia sper Höchst ha Christian von Braunschweig-Wolfenbüttel pers cunter l’armada da la Lia sut Tilly. Christian von Braunschweig-Wolfenbüttel è sinaquai entrà cun Ernst von Mansfeld en servetsch ollandais, manond cun sai las duas armadas. Sin via èn els fruntads sin in’armada spagnola, cunter la quala els han cuntanschì en la Battaglia sper Fleurus (29 d’avust 1622) ina victoria da Pyrrhus. A partir da la stad 1622 è il Palatinat da la vart dretga dal Rain stà occupà da truppas da la Lia. Ils 23 da favrer 1623 ha Friedrich V pers l’onur d’electur, la quala è vegnida transferida sin Maximilian von Bayern. Christian von Braunschweig-Wolfenbüttel è danovamain vegnì battì sper Stadtlohn, uschia che sias truppas decimadas na furmavan nagin privel pli per ils imperials. Il Palatinat Superiur è crudà en ils mauns da la Baviera ed è vegnì catolisà fin il 1628. Il medem onn è l’onur d’electur dals ducas bavarais daventada ereditara e medemamain il possess dal Palatinat Superiur. Sco recumpensa ha Maximilian desistì da vart da l’imperatur Ferdinand da 13 milliuns rentschs custs da guerra.
Nov cumenzament da la Guerra d’otganta onns
L’onn 1621 è ì a fin l’armistizi da dudesch onns tranter ils Pajais Bass e la Spagna; cun quai ha puspè cumenzà la guerra d’independenza dals Pajais Bass. La Spagna aveva profità dal temp da pasch per rinforzar sias truppas e smanatschava uss ils Pajais Bass cun in’armada da 60 000 umens. Il zercladur 1625, suenter in temp d’assedi da prest in onn, èsi reussì da sfurzar la citad Breda da capitular. Ma danovamain han problems finanzials retardà ulteriuras operaziuns da vart da l’armada flandra ed impedì uschia la conquista cumpletta da la Republica dals Pajais Bass.
Guerra dal Danemarc e da la Saxonia Inferiura (1623–1629)
Suenter la victoria da l’imperatur sur ils prinzis protestants en l’Imperi, ha la Frantscha puspè fatg a partir dal 1624 ina politica antihabsburgaisa. Per quest intent n’ha il retg franzos Louis XIII betg be fatg en l’Italia ina lia cun la Savoia e Vaniescha, mabain ha er inizià en l’Europa dal Nord in’allianza dals regents protestants cunter l’imperatur. L’onn 1625 è vegnida fundada l’Allianza da Den Haag tranter l’Engalterra, ils Pajais Bass ed il Danemarc. La finamira da quella era da trategnair in’armada communabla sut il commando da Christian IV dal Danemarc, per segirar uschia la Germania dal Nord cunter l’imperatur. Christian IV ha empermess ch’el basegnia be 30 000 schuldads, dals quals la gronda part dueva vegnir pajada dal circul imperial da la Saxonia Inferiura, entaifer il qual Christian furmava – sco duca da Holstein – in commember cun dretg da vuschar. El è uschia sa mess tras cunter il retg svedais Gustav II Adolf ch’aveva pretendì 50 000 schuldads. La motivaziun centrala per Christian d’entrar en la guerra è stà da gudagnar Verden, Osnabrück e Halberstadt per ses figl.
Christian ha immediat recrutà en atgna reschia 14 000 umens; il mars 1625 ha el empruvà da motivar ils stans dal circul da finanziar ulteriurs 14 000 schuldads e d’al eleger sco colonel cirquital. Ma ils stans na vulevan betg far guerra ed han perquai lià lur consentiment a la pretensiun che la nova armada servia be a defender il circul e na dastgia perquai betg bandunar il territori da quella. Il retg danais n’è betg sa tegnì vi da questa reglamentaziun ed ha occupà cun Verden e Nienburg citads che sa chattavan gia entaifer il circul imperial Rain Inferiur-Vestfalia.
En questa situaziun da smanatscha ha l’aristocrat boemian Albrecht von Wallenstein fatg a l’imperatur la proposta da tschentar si in’atgna armada, e quai a l’entschatta sin agen quint. Il matg e zercladur 1625 han ils cussegliers imperials tractà quest’offerta. Il quità principal era quel d’eventualmain provocar ina nova guerra cun tschentar si ina nov’armada. La gronda part dals cussegliers ha la finala giuditgà in’attatga da vart dal Danemarc sco probabla e vuleva sa preparar sin tala. A Nikolsburg en la Moravia è Wallenstein perquai vegnì numnà mez zercladur 1625 duca. Mez fanadur ha el survegnì ses patent sco emprim cussegl general ed è vegnì incumbensà da furmar in’armada da 24 000 persunas, la quala è vegnida rinforzada tras ulteriurs regiments d’autras parts da l’Imperi. Fin la fin da l’onn era l’armada da Wallenstein creschida uschia sin 50 000 umens. Wallenstein ha retratg a Magdeburg e Halberstadt ses quartier d’enviern ed ha uschia occupà l’Elba, entant che l’armada da la Lia sut Tilly campava en l’ost da la Vestfalia ed a Hessen.
thumb|220px|Illustraziun contemporana da la Battaglia sper Lutter Ensemen cun ses allià Ernst von Mansfeld ha Christian planisà ina champagna militara che dueva l’emprim sa drizzar vers la Turinga ed alura vers la Germania dal Sid. Sco pli baud la Boemia e Friedrich von der Pfalz ha però er Christian spetgà adumbatten sin in sustegn pli grond da vart d’autras pussanzas protestantas. La stad 1626 era el ultra da quai confruntà betg mo cun l’armada da la Lia, mabain er cun quella da Wallenstein. Ils 27 d’avust 1626 han ils Danais subì en la Battaglia sper Lutter am Barenberge ina terrada dolurusa cunter Tilly, la quala als dueva custar il sustegn dals alliads tudestgs.
Gia ils 25 d’avrigl 1626 aveva Wallenstein conquistà l’allià da Christian, Ernst von Mansfeld, en la Battaglia sper la punt da l’Elba da Dessau. A Mansfeld èsi pli tard danovamain reussì da furmar in’armada, cun la quala el è marschà vers sid per guntgir la confruntaziun. En l’Ungaria aveva el l’intenziun d’unir sias truppas cun quellas da Bethlen e d’attatgar silsuenter Vienna. Ma Wallenstein ha persequità il manader da mercenaris ed ha sfurzà quel da fugir. Pauc pli tard è Mansfeld mort en la vischinanza da Sarajevo. La stad 1627 è Wallenstein avanzà entaifer paucas emnas vers la Germania dal Nord e la Peninsla Jütland. Be las inslas danaisas èn stadas preservadas d’ina occupaziun tras Wallenstein, damai che quel na disponiva betg da bastiments. L’onn 1629 ha il Danemarc fatg la Pasch da Lübeck ed è sortì da la guerra.
Ord vista protestanta pareva la situaziun entaifer l’Imperi quasi senza speranza. Sco il 1623 Friedrich von der Pfalz, èn uss ils ducas da Mecklenburg, ch’eran s’alliads cun il Danemarc, vegnids relaschads. Lur possessiuns ha l’imperatur transferì sin Wallenstein, per pajar uschia ils daivets che l’Imperi aveva tar quel. Medemamain il 1629 ha Ferdinand II relaschà l’Edict da restituziun che preveseva da restituir tut las possessiuns ecclesiasticas ch’eran vegnidas sequestradas dapi il 1555 tras prinzis protestants. L’Edict marchescha a medem temp la culminaziun da la pussanza imperiala en l’Imperi e la vieuta da la guerra. L’Edict ha numnadamain sveglià danovamain la resistenza dals protestants che pareva quasi rutta ed als ha manà natiers alliads, als quals l’imperatur e la Lia n’eran a la fin betg buns da star a pèr.
Guerra svedaisa (1630–1635)
Cun il Danemarc era ina pussanza da la Mar da l’Ost sortida da la Guerra da trent’onns. Uschia ha Gustav Adolf da la Svezia vulì profitar da la chaschun da far valair en l’Europa dal Nordost sias pretensiuns egemonialas. Ils 6 da fanadur 1630 è el sbartgà cun si’armada ad Usedom ed ha sfurzà la Pomarania, Mecklenburg, Brandenburg e la Saxonia da far in contract d’allianza. Ils 17 da settember 1631 èn ils Svedais fruntads sper Breitenfeld en il nord da Lipsia sin las truppas imperialas sut Tilly, il qual aveva gist avant destruì cumplettamain la citad da Magdeburg. Tilly è vegnì battì talmain ch’i n’al dueva er betg reussir l’onn proxim da retegnair l’avanzada dals Svedais vers la Germania dal Sid. En la Battaglia sper Rain am Lech (14/15 d’avrigl 1632) è el vegnì blessà ed è sa retratg ad Ingolstadt, nua ch’el è mort ils 30 d’avrigl en consequenza da las blessuras. Ils Svedais han empruvà da conquistar la citad, quai ch’als na dueva però betg reussir. Da quest avantatg da temp ha il prinzi electur Maximilian profità per marschar dad Ingolstadt a Regensburg ed occupar la citad. Ils Svedais èn sinaquai avanzadas fin a Minca ed han smanatschà ils Austriacs.
thumb|180px|Gustav II Adolf è vegnì per la vita en la Battaglia sper Lützen En questa situaziun privlusa ha l’imperatur danovamain nominà Wallenstein sco schefcumandant da las truppas imperialas (avrigl 1632), e quai cumbain che quel era vegnì relaschà il 1630 sin la Dieta imperiala a Regensburg. A Wallenstein èsi propi reussì da procurar a Gustav Adolf ils 3 da settember 1632 en la Battaglia da l’Alte Veste (sper Nürnberg) ina sconfitta. En la Battaglia sper Lützen dals 16 da november 1632 è il retg svedais vegnì per la vita. Il guvern per Kristina da la Svezia, la figlia minorenna da Gustav Adolf, ha surpiglià Axel Oxenstierna. Quel ha furmà ensemen cun ils protestants dals circuls imperials Franconia, Svevia e Renania la Lia da Heilbronn (1633–1634) ed ha cuntinuà cun il cumbat. Ses adversari il pli capabel, Albrecht von Wallenstein, è vegnì assassinà ils 25 da favrer 1634 ad Eger. Il medem onn han las armadas imperialas cuntanschì en la Battaglia sper Nördlingen l’emprima gronda victoria sur ils Svedais che stevan sut l’impurtant chau d’armada Bernhard von Sachsen-Weimar.
Ils stans imperials protestants, e sco emprim l’Electurat Saxonia, èn sortids l’onn 1635 da la Lia cun la Svezia ed han serrà cun l’imperatur Ferdinand II la Pasch da Prag. Quella ha tranter auter suspendì l’Edict da restituziun dal 1629 per quaranta onns. Ultra da quai èn ins sa cunvegnids da proceder uss communablamain cunter ils inimis da l’Imperi. A partir da quel mument n’è la Guerra da trent’onns betg pli stada ina guerra confessiunala; il 1635 èn numnadamain er la Svezia protestanta e la Frantscha catolica s’unids en il Contract da Wismar per franar communablamain la pussanza imperiala dals Habsburgais.
Guerra svedais-franzosa (1635–1648)
En questa situaziun ha la Frantscha temì ch’i pudess dar ina conclusiun da la pasch tranter l’Imperi e la Svezia e ch’il conflict giess en quest cas a fin a favur da l’imperatur. Il motiv direct per l’entrada en la guerra da la Frantscha han ils imperials però furnì sezs: Il mars 1635 han truppas spagnolas conquistà la citad da Trier che steva dapi il 1632 sut occupaziun franzosa ed han mess a ferm von Sötern, il prinzi electur da Trier. Sin la pretensiun da vart dals Franzos da laschar liber lur allià n’è l’Imperi betg entrà (enstagl è quel stà en fermanza fin l’avrigl 1645).
Ils cumbats ch’èn suandads sin il territori da l’Imperi, e che vegnan numnads ‹Guerra svedais-franzosa›, han anc cuntinuà 13 onns senza ch’i fiss reussì ad ina da las partidas da cuntanscher ina victoria militara decisiva. A partir dal 1643 han las partidas cumpigliadas en la guerra – l’Imperi, la Frantscha e la Svezia – tractà ad Osnabrück davart ina pasch pussaivla. L’onn 1645 ha la Saxonia serrà cun la Svezia l’Armistizi da Kötzschenbroda ed è sortida da la guerra. Las contractivas ed ils cumbats han però anc perdurà radund trais onns; pir il 1648 ha pudì vegnir proclamada la Pasch da Vestfalia. En quella è vegnida restituida la Pasch da religiun dad Augsburg dal 1555 e fixà uschia il dretg da libra elecziun da la baselgia. Intgins dretgs imperials èn vegnids transferids da l’Imperi tudestg a la Dieta imperiala; ils stans imperials han cuntanschì la suveranitad e l’Europa è vegnida repartida da nov tranter las partidas ch’eran sa cumbattidas.
La Pasch da Vestfalia e las consequenzas da guerra
thumb|220px|Survista da la diminuziun da la populaziun chaschunada tras la guerra En rom da las Preliminiarias da Hamburg èn ins sa cunvegnids il 1641 da tegnair in congress da pasch general en las citads da Münster (per ils catolics) ed Osnabrück (per ils protestants). Al negoziader principal cont Maximilian von Trauttmansdorff n’èsi l’emprim betg reussì d’unir las partidas, uschia che quel ha bandunà Münster. Silsuenter han il hofrat imperial Isaak Volmar ed il mess imperial, duca (pli tard prinzi) Johann Ludwig von Nassau-Hadamar, manà a fin cun success las contractivas da pasch.
La nova pussanza gronda Svezia ha survegnì il 1648 divers feuds imperials a disfavur da Brandenburg ch’avess gì il dretg da successiun: la Pomarania Occidentala incl. Stettin cun l’entira sbuccada da l’Oder, la citad Wismar incl. Neukloster sco er l’archuvestgieu Bremen incl. l’uvestgieu Verden. Il Danemarc percunter, che pretendeva per sai ils ducadis da Schleswig e Holstein, n’è betg vegnì resguardà.
La Spagna è s’accordada da relaschar ils Stadis generals dals Pajais Bass en l’independenza statala. L’archiducadi Austria ha cedì a la Frantscha il Sundgau. In’egemonia catolica sur l’Imperi n’ha betg sa laschà cuntanscher.
Abstrahà da quai è sa midà relativamain pauc entaifer l’Imperi: il sistem da pussanza tranter l’imperatur ed ils stans imperials è vegnida definida da nov, però senza midar da num la situaziun d’avant la guerra. La politica imperiala sco tala n’è betg vegnida deconfessiunalisada; igl è be vegnì reglà da nov co ir enturn cun las confessiuns. La Frantscha percunter è avanzada al pli pussant pajais da l’Europa dal Vest. Ils Stadis generals dals Pajais Bass e la Confederaziun svizra èn sortids da l’Imperi. En il cas da la Confederaziun svizra ha quai però be furmà la confermaziun de jure d’in fatg ch’era gia sa manifestà dapi la fin da la Guerra svabaisa dal 1499.
Tschertas parts dal Sontg Imperi roman eran vegnidas devastadas fermamain. Quant fitg che la populaziun da l’entir intschess da l’Imperi è sa sminuida en congual cun ils radund 16 milliuns d’avant la guerra, n’è betg dal tut cler. Las stimaziuns tanscha da 20 % fin 45 %. Tenor in’indicaziun fitg derasada duain radund 40 % da la populaziun rurala da la Germania odierna esser daventads l’unfrenda da la guerra u d’epidemias. En las citads han las sperditas munta a ca. 33 %. La diminuziun da la populaziun è stada repartida a moda fitg ineguala: las sperditas èn surtut stadas fitg grondas en territoris ch’èn vegnids percurrids da las armadas u en ils quals quellas han champà. En ils territoris ch’èn stads pertutgads spezialmain ferm dals scumbigls da guerra – sco parts dal Mecklenburg, la Pomeronia, il Palatinat u parts da la Turinga e dal Württemberg – han las sperditas muntà bundant 50 % e per part schizunt bundant 70 % da la populaziun. Il nordvest ed il sidost da l’Imperi èn percunter strusch stads pertutgads d’ina depopulaziun en consequenza dals eveniments da guerra.
In dals victurs dal conflict ha tranter auter furmà Hamburg. Bain n’ha la citad betg cuntanschì la finamira d’obtegnair il status d’in stan imperial; ma ad ella èsi reussì da controllar grondas parts dal commerzi cun la Germania Centrala. Tar las grondas metropolas da commerzi da la Germania Superiura ha la guerra percunter anc accelerà la fasa da stagnaziun da la fin dal 16avel tschientaner.
Strusch vegnì resguardà è in auter fatg: Suenter l’independenza dals Pajais Bass e la sperdita d’impurtantas regiuns da costa e da ports a la Mar da l’Ost a la Svezia, stevan praticamain tut las sbuccadas dals gronds flums tudestgs sut influenza estra. Ils stadis tudestgs n’avevan strusch pli access a l’auta mar ed eran pia quasi exclus dal commerzi d’ultramar. Las pussaivladads da l’Imperi da profitar dal commerzi maritim creschind èn uschia stadas fitg restrenschidas. Tge influenza che la Guerra da trent’onns ha gì sin il colonialissem da pli tard, che dueva manar tar auters pajais europeics a gronds gudogns territorials, vegn discutà en l’istoriografia a moda cuntraversa.
La Frantscha, l’Engalterra, la Svezia ed ils Pajais Bass han pudì sa sviluppar suenter la Guerra da trent’onns a pajais naziunals. Tras la prosperitad dal commerzi ha er la burgaisia liberala cuntanschì en quests stadis ina posiziun adina pli influenta. Dispitaivel è, tge consequenzas istoricas e socialas che quests svilups duevan avair per l’Imperi e la Germania da pli tard. L’Imperi furmava vinavant ina federaziun da principadis plitost lucca. Cumbain che questa federaziun dueva esser in dals facturs da pasch centrals dals proxims 150 onns, sche ha sia furma statala tuttina reducì las pussaivladads d’in svilup economic entaifer l’Imperi.
La finanziaziun da la guerra
thumb|240px|Schuldads che sblundregian. Maletg dal 1647 A l’entschatta dal 17avel tschientaner mancavan als stadis premoderns las structuras che fissan stadas necessarias per mantegnair a moda effizienta in’armada permanenta. La finanziaziun da las immensas armadas da mercenaris ha perquai chaschunà grondas difficultads tar tut las partidas da guerra. Ina miseria finanziala spezialmain gronda è sa mussada tar ils prinzis tudestgs; pervi da la lunga durada e l’intensitad dal conflict èn lur territoris numnadamain gia baud stads spussads dal tuttafatg. Quai ha manà ad ina gronda svalitaziun dal daner ch’è enconuschenta sut il num ‹Kipper und Wipper›.
La schliaziun apparenta vegniva circumscritta cun la parola ‹La guerra nutrescha la guerra›. Quai vul dir: en ils territoris ch’ellas percurrivan gist incassavan las armadas taxas e contribuziuns en furma da daners e da prestaziuns en natiralias. Il pajais, en il qual i vegniva gist fatg guerra u ch’era vegnì occupà stueva pia pajar ils custs da guerra. E sa chapescha ch’ils chaus d’armada guardavan d’inchargiar il pli ferm ils territoris da las partidas adversarias. Pli ditg che la guerra ha durà e pli fitg che questa pratica è sa transfurmada en spogliaziuns arbitraras accumpagnadas da rapinas e mazzaments. Wallenstein duai avair ditg ch’i saja pli simpel da finanziar ina grond’armada, damai che quella vegnia da far pli gronda pressiun sin la populaziun civila ch’ina pitschna.
Truppas che vegnivan salarisadas a moda pli u main regulara, sco quellas da Wallenstein u da Gustav Adolf, procedivan – almain durant ils emprims onns da guerra – a moda pli disciplinada cun incassar daners e material che las truppas da mercenaris. Quellas s’associavan, tut tenor la situaziun da guerra, ina giada a questa ed ina giada a l’autra partida; ils mercenaris sezs derivavan da quasi tut ils pajais da l’Europa.
La guerra en la memoria collectiva ed en la litteratura
La Guerra da trent’onns ha laschà enavos numerus fastizs en l’art ed en la cultura en general. En ses roman da furbaz ‹Der abenteuerliche Simplicissimus› (1669) descriva Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen (1625–1676) ils scumbigls e las orrurs da guerra creond uschia l’emprim impurtant roman entaifer la litteratura tudestga. In rapport da perditga ha il mercenari Peter Hagendorf laschà enavos en furma da sia cronica.
La guerra senza fin, accumpagnada da destrucziun generala, fomazs e malsognas ha er fatg nascher ina lirica che sa deditgescha cun insistenza a la tensiun tranter mort e passageritad d’ina vart ed il regl da viver baroc da l’autra. Enconuschents exempels furman il sonet ‹Tränen des Vaterlandes Anno 1636› dad Andreas Gryphius, ‹Nun danket alle Gott› da Martin Rinckart u ‹Ich hab den Schweden mit Augen gesehen; er tat mir wohl gefallen› da Gregor Ritzsch.
Vers la fin dal 18avel tschientaner è er Friedrich Schiller sa deditgà a la Guerra da trent’onns, e quai tant sco istoriograf sco er sco poet: il 1792 ha el publitgà sia ‹Geschichte des Dreissigjährigen Krieges›; set onns pli tard è cumparì ses enconuschent drama ‹Wallenstein›.
Pli gronda ch’è daventada la distanza temporala tar ils eveniments e pli fitg ch’ils scrivents han fatg diever dal grond conflict dal 17avel tschientaner sco metafra per las sgarschurs da guerra en general. L’exempel il pli enconuschent dal 20avel tschientaner furma il drama ‹Mutter Courage und ihre Kinder› da Bertolt Brecht. Il toc da teater gioga bain dal temp da la Guerra da trent’onns, ma en ina moda che mussa ch’ils tratgs rubiestis e destructivs da l’uman pon prorumper dapertut e da tut temp.
Il term ‹Guerra da trent’onns›
Concepziuns e modas da s’approximar divergentas entaifer l’istoriografia han gì per consequenza suenter la Segunda Guerra mundiala ch’il term ‹Guerra da trent’onns› è vegnì mess en dumonda a moda fundamentala. L’istoriograf Sigfrid Heinrich Steinberg è vegnì il 1947 en in tractat ed il 1966 en ina publicaziun pli vasta a la conclusiun ch’i sa tractia tar quest term «dal product d’ina fantasia or da la retrospectiva». Tenor el n’hajan ni Pufendorf ni auters contemporans duvrà quest term. La finala ha l’istoriograf Konrad Repgen pudì cumprovar ch’il term cumpara gia dal term da la Pasch da Vestfalia. I resta però l’impressiun ch’il grond dumber da conflicts ch’han gì lieu in sper l’auter ed in cun l’auter hajan bunamain surdumandà ils contemporans e ch’i sa tracta tar il term ‹Guerra da trent’onns› d’ina emprova da dar dumogn a questa situaziun nunsurvesaivla.
Museums ed archivs
thumb|180px|La dumonda da sustegn da Wallenstein a Pappenheim Ils eveniments da la Guerra da trent’onns vegnan tematisads en nundumbraivels museums locals, regiunals e naziunals. In museum che sa deditgescha exclusivamain a questa guerra sa chatta dapi il 1998 a Wittstock an der Dosse. Er en il Museum da l’istorgia militara a Vienna è in grond sectur da l’exposiziun permanenta reservà a la Guerra da trent’onns. Qua vegnan mussadas las differentas armas ch’eran en diever da quel temp, illustradas las differentas battaglias e preschentà l’operar dals singuls chaus d’armada. Tranter auter pon ins contemplar qua ina brev dals 15 da november 1632, scritta dad Albrecht von Wallenstein a ses feldmarschal Gottfried Heinrich zu Pappenheim la saira avant la Battaglia sper Lützen. Sco che gronds fastizs da sang cumprovan, purtava Pappenheim cun sai quest scriver, cura ch’el è vegnì blessà mortalmain durant la battaglia.
L’archiv statal da Hessen a Marburg posseda in grond dumber da chartas dal temp da la Guerra da trent’onns. Quellas documenteschan champs da battaglia ed eveniments da guerra e mussan detagliadamain, co che las singulas cuntradas e citads sa preschentavan da quel temp. Tut las chartas èn digitalisadas ed accessiblas online.
Kasachstan
thumb|250px|Bandiera da Kasachstan Kasachstan è in pajais da l'Asia. Sia chapitala è Nur-Sultan.
Annapolis
thumb|200px Annapolis è la chapitala dal Stadi da Maryland, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America.
La citad ha ina surfatscha da 19.7 km² ed ina populaziun da 38.394 avdants (dumbraziun dal 2010).
Herbert C. Hoover
Herbert Clark Hoover (* 10-8-1874 a West Branch, Iowa; † 20-10-1964 a New York) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1929 fin 1933. El era republican.
Sco geolog era el activ sin l'entir mund. L'onn 1900 ha el organisà durant la revolta dals boxers a China l'agid per cumbatter la fom. Da sias experientschas ha el pli tard era profità sco coordinatur da la regenza per l'agid d'urgenza en la Belgia ed en la Russia. Sut Warren G. Harding e Calvin Coolidge era el secretari da commerzi. Sco 31avel president ha el insistì durant la depressiun a partir da l'onn 1929 da realisar ina politica economica senza grond engaschi dal stadi, quai ha gì per consequenza ch'el è daventà adina pli nunpopular. L'onn 1932 ha el cleramain perdì cunter Franklin Roosewelt. Truman ha elegì el 1947 sco schef dal «European Food Program». El ha fundà la «Hoover Institution» a Stanford (California). Hoover è mort l'onn 1964 a New York.
Montgomery (Alabama)
thumb|250px Montgomery è la chapitala dal Stadi da Alabama, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America.
La citad ha ina surfatscha da 404,5 km² ed ina populaziun da 205.764 (dumbraziun dal 2010).
Chicago
thumb|150px Chicago è la citad pli populada da l'Illinois, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America.
La citad ha ina surfatscha da 606 km² ed ina populaziun da 2.707.120 (dumbraziun dal 2011).
Lumnezia
Lumnezia (Lugnez en tudestg ) ei ina vischnaunca politica svizra en il chantun Grischun. Ella ei situada en la Val Lumnezia ed appartegnava entochen 2015 al circul Lumnezia dal district Surselva.
Ses abitants èn ils lumnezians e las lumnezianas.
Lingua finlandaisa
La lingua finlandaisa (denominaziun propria: suomi u suomen kieli) è la lingua uffiziala da la Finlanda ed ina da las linguas regiunalas da la Svezia.
Il finlandais vegn discurrì da var 6 milliuns persunas.
Lingua svedaisa
La Lingua svedaisa (svedais: svenska) è la lingua uffiziala da la Svezia ed ina lingua parziala da la Finlanda.
center|thumb|Distribuziun dal svedais
Radek Štěpánek
Radek Stepanek (tschec: Radek Štěpánek; naschid ils 27 da november dal 1978 a Karvina) è in giugader professiunal da tennis da la Tschechia.
Lingua norvegiaisa
La Lingua norvegiaisa (norvegiais: norsk) è la lingua uffiziala da la Norvegia. right|thumb|300px|Distribuziun dal norvegiais
Il linguatg norvegiais vegn discurrì da passa 4,7 milliuns persunas.
Warren G. Harding
Warren Gamaliel Harding (* 2-11-1865; † 2-8-1923) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1921 fin 1923. Republican dad Ohio. El è vegnì elegì l'onn 1915 en il senat ed ha cumbattì l'urden da pasch e la Societad da las naziuns da Woodrow Wilson. El ha gudagnà las elecziuns da l'onn 1920 cunter il democrat James Cox cun il slogan «Return to normalcy» ed è daventà 29avel president. Ses curt temp d'uffizi è segnà da ina legislaziun sociala conservativa ed ina politica da duana isolaziunistica, da stentas da discharmament da la flotta e da scandals da corrupziun da stretgs collavuraturs (scandal da Teapot Dome). Il 1923 è Harding mort per raschuns da malsogna.
Turitg
thumb|Logo dal citad da Turitg thumb|left|Vesta sil center dil marcau da Turitg cun las quater baselgias principalas. Ins po tscharner il crest Albis. Turitg (tudestg: Zürich, franzos/englais: Zurich, talian: Zurigo, tudestg svizzer: Züri, latin: Turicum) è ina citad da la Svizra, cun 400.000 abitants (cun aglomaraziun 1,1 milliuns) la pli gronda da la Svizra e ses center economic e cultural. La citad schai al flum Limmat ed a la sortida da lez or dal Lai da Turitg ed è la chapitala dal chantun Turitg. Ils abitants sa numnan Turitgais per rumantsch e Zürcher per tudestg.
thumb|left|Turitg
Geografia
Turitg schai sin 408 m.s.m. a la fin dal Lai da Turitg, tranter ils bots Üetliberg en il vest e Zürichberg en l'ost. La citad veglia giascha da domasduas varts dal flum Limmat, che sorta qua dal Lai da Turitg, flessegia l'emprim encunter nord e fa lura ina lunga storta vers vest. Curt suenter che la Limmat sorta dal lai da Turitg vegn ella gia unida cun il flum Sihl, che furma uschia in plaz en furma d'ina peninsla, sin la quala sa chattan la staziun principala e la via da la staziun. Da l'autra vart da la Limmat sa chatta il Nieder- ed il Oberdörfli cun la baselgia marcanta "Grossmünster" enamez.
Vita da notg, parties, clubs
La vita da notg a Turitg è - en cumparegliaziun cun la grondzzia da la citad - fitg varianta. Entant ch'il Niederdörfli era pli baud fitg admirà per ir en sortida, è quai ozendi plitost il quartier da "Züri-West" il center da la vita da notg. Sin ils anteriurs lieus industrials sco l'areal Maag u l'areal Löwenbräu èn ils davos onns il clubs creschids sco bulieus or da la tiara, uschia p.ex. la "Säulenhalle" en l'edifici da la Löwenbräu, il werk21 ni il code club. In dals pli gronds clubs da Turitg, l'X-tra è medemamain en la vischinanza.
A la riva dal Lai da Turitg, en direcziun da Cuira, sa chatta il local alternativ da la "Rote Fabrik" che è in cunterpol envers tut ils clubs trendys da techno e house. thumb|left|700px|Turitg
Temp medieval tardiv
thumb|300px|Il Sontg Imperi roman en il temp medieval tardiv (ca. 1400) Sco temp medieval tardiv vegn designada l’epoca da l’istorgia europeica che tanscha da la mesadad dal 13avel tschientaner fin la fin dal 15avel u l’entschatta dal 16avel tschientaner (pia ca. 1250 fin 1500). Ella marchescha la fasa finala dal temp medieval, a la quala suonda il temp modern tempriv.
Ina clera lingia da cunfin tranter il temp medieval tardiv e la renaschientscha na sa lascha betg trair. Quest’ultima vegn numnadamain definida plitgunsch or dals svilups areguard la filosofia culturala e l’istorgia d’art che tenor criteris temporals. Tut tenor quant averts ch’ils scienziads e mecens en ils centers culturals europeics èn sa mussads envers ils novs svilups, è la renaschientschas sa derasada cun differenta spertadad en las differentas regiuns da l’Europa.
En la perscrutaziun pli veglia han ins savens taxà il temp medieval tardiv sco temp da crisa. Quai surtut pervi da tschertas apparientschas en l’art e la cultura, pervi da problems agrars sco er pervi da las midadas politicas entaifer il Sontg Imperi roman. Questa valitaziun negativa è oravant tut sa fatga valair en la medievistica tudestga; là han ins sutdividì il temp medieval tradiziunalmain en trais fasas, da las qualas la davosa vegniva giuditgada – en spezial pervi da crisas politicas – sco ‹temp da declin›. En l’Italia u en Frantscha n’è percunter mai vegnì fatg ina tripartiziun uschè clera. Ed er en la nova perscrutaziun entaifer il territori da lingua tudestga vegn giuditgà a moda bler pli differenziada, e quai tant pervi da novas miras da perscrutaziun sco er a basa da novas observaziuns en las funtaunas sezzas: Malgrà tut ils problems ch’èn sa mussads da quel temp, è il temp medieval tardiv segnà d’ina mobilitad creschenta e d’internaziunalitad, da midaments en divers secturs da la vita e la finala d’ina transiziun fluctuanta vers il temp modern tempriv. En quel senn è la perscrutaziun tudestga dal temp medieval tardiv segnada d’ina midada da paradigma evidenta.
Survista
thumb|170px|Ruinas dal chastè da Beckov (Slovachia) Vers il 1300 èn sa derasadas fominas ed epidemias sco la gronda fomaz dal 1315–1317 e la mort naira dal 1347–1353 ch’han decimà la populaziun sin radund la mesadad. Sullevaziuns socialas e guerras burgaisas han manà en Frantscha ed en l’Engalterra a grevas insurrecziuns (Jacquerie e Peasants’ Revolt) e tranter quests dus pajais è prorutta la Guerra da tschient onns. Ultra da quai ha il Schisma da l’Occident fatg stremblir l’unitad da la baselgia. A la fin da las cruschadas (1095–1291) era l’Imperi bizantin sa reducì ad ina pussanza regiunala senza pli grond’impurtanza. En rom da l’expansiun islamica è lezza religiun sa derasada fin en l’Asia Centrala e sur la Peninsla Iberica ora. Il conflict ch’ha perdurà 200 onns ha midà la strategia da guerra, ma er la societad. Ils perdents da quest’èra èn surtut stads ils signurs feudals ed ils chavaliers. Ma er il papa e l’imperatur han pers autoritad. La totalitad da quests eveniments è savens vegnida numnada ‹la crisa dal temp medieval tardiv›, cumbain che quest model è en il fratemp ordvart contestà. La perscrutaziun moderna ha rendì accessibel novas funtaunas, ha sviluppà novas dumondas ed arriva ad ina valitaziun bundant pli positiva da lez temp.
Il 14avel tschientaner ha era furmà in temp dal progress artistic e scientific. La rescuverta dals texts da la Grezia e Roma antica ha instradà la renaschientscha da la vita spiertala antica. Quest svilup aveva gia cumenzà a chaschun dal contact cun ils Arabs ch’era sa dà dal temp da las cruschadas ed è vegnì accelerà cun la conquista da Constantinopel tras l’Imperi osmanic. Blers scienziads bizantins èn numnadamain scappads da quel temp en il vest, surtut en l’Italia. L’invenziun da la stampa da cudeschs ha simplifitgà la derasaziun d’infurmaziuns scrittas e democratisà l’emprender sco impurtanta premissa per la refurmaziun protestanta da la baselgia da pli tard. Cun l’avanzada da l’Imperi osmanic fin a la conquista da Constantinopel (1453) eran bain vegnidas interruttas las vias da traffic vers l’ost; ma la scuverta da l’America tras Columbus (1492) e la navigaziun da Vasco da Gama enturn il continent african han avert novas rutas da commerzi. Ils victurs da tut quests svilups èn stads ils commerziants e mastergnants, ils banchiers e cussegliers. Sut la protecziun da las citads, che sa chattavan en cumplain svilup, han questas gruppas socialas pudì manar ina vita che sa splegava a moda adina pli independenta da las autoritads secularas ed ecclesiasticas. La refurmaziun (1517) e la Guerra da purs tudestga (1525/26) han mess ad ir il temp modern tempriv.
Tut quests svilups marcheschan la fin dal temp medieval e l’entschatta dal temp modern. I resta però d’accentuar che questa divisiun è arbitrara, damai che la savida antica n’era mai svanida dal tuttafatg da la societad europeica. Dapi l’antica classica era sa mantegnida ina tscherta cuntinuitad; ultra da quai existivan grondas differenzas regiunalas. Intgins istoriografs – surtut en l’Italia – na resguardan betg il temp medieval tardiv sco epoca da transiziun tranter il temp medieval ed il temp modern, mabain attribueschan questa posiziun a la renaschientscha.
Sontg Imperi roman
Suenter la mort da l’imperatur dals Staufers Friedrich II ils 13 da december 1250 ha cumenzà en il Sontg Imperi roman l’interregnum. Quest temp è stà segnà d’instabilitad – cun plirs retgs e cunterretgs – e dueva la finala rinforzar il collegi dals prinzis electurs ch’era londervi da sa furmar definitivamain. L’interregnum è ì a fin il 1273 cun l’elecziun da Rudolf von Habsburg sco retg.
Cumbain che la propaganda boemiana dueva beffegiar Rudolf sco «pover cont», veseva la realitad or in pau auter. Bain n’appartegneva Rudolf betg al stan dals prinzis imperials; ma cun sias vastas possessiuns en l’Argovia, en la regiun da Turitg, al Rain Superiur, en l’Alsazia ed en il Guaud Nair valeva el sco pli impurtant signur territorial en il sidvest da l’Imperi.
Probablamain era il nov retg gia s’obligà avant si’elecziun envers ils prinzis electurs da restituir a l’Imperi ils bains ch’eran ids a perder en il decurs da l’interregnum e da restabilir ils dretgs feudals da quel. Quai ha manà a la confruntaziun cun il retg da la Boemia, Přemysl Ottokar II, ch’era sa patrunà senza legitimaziun suffizienta dals ducadis da l’Austria e da la Stiria. Rudolf al ha battì il 1278 en la Battaglia sin il Marchfeld. Ils ducadis da l’Austria e da la Stiria èn l’emprim vegnids sut administraziun imperiala. Cun consentiment dals prinzis electurs als ha Rudolf pudì surdar l’onn 1282 sco feud imperial ereditar a ses figls. Uschia ha el mess il crap da fundament per l’avanzament da la chasa da Habsburg a la pli impurtanta dinastia entaifer l’Imperi.
thumb|190px|La Bulla dad aur da Karl IV Karl IV ha relaschà il 1356 la Bulla dad aur che dueva furmar ina sort constituziun dal Sontg Imperi roman. Tras quai è il circul dals prinzis electurs ch’eran admess a l’elecziun dal retg vegnì determinà uffizialmain. Ultra da quai ha Karl fatg ina politica da pussanza dinastica ordvart prosperaivla; a ses figl e successur Wenzel n’èsi però betg reussì da cuntinuar cun la politica da ses bab; l’onn 1400 al han ils prinzis electurs detronisà e remplazzà tras Ruprecht dal Palatinat. Quel ha agì a moda premurada, ma la finala senza success pervi da la mancanza da meds finanzials. Cun la mort dal retg Sigismund il 1437 è la dignitad roiala passada a lunga vista dals Luxemburgais als Habsburgais. L’Imperi è però stà segnà vinavant d’ina fragmentaziun territoriala e grondas parts da la pussanza reala sa chattavan en ils mauns dals signurs territorials seculars ed ecclesiastics resp. en il nord en quels da la Hansa. L’onn 1495, en rom da la Dieta imperiala a Worms, han ins decidì da metter ad ir ina refurma da l’Imperi. Quella dueva impedir mintga furma da faida (pasch publica eterna), ha concludì che la Dieta imperiala duaja vegnir convocada mintg’onn, ha fixà ina taglia imperiala ed introducì ina dretgira da chombra imperiala independenta dal retg. Tras quai han ins tegnì quint a la pretensiun dals prinzis da participar pli ferm ils stans imperials a la pussanza.
Confederaziun svizra
L’entschatta d’avust 1291, curt suenter la mort da l’imperatur Rudolf von Habsburg, han las trais valladas dad Uri, Sviz e Sutsilvania renovà in contract da pasch pli vegl. Tar quests territoris, situads en il vest dal domini habsburgais, sa tractavi da cumins ch’eran segnads d’ina giurisdicziun e d’in urden economic cuminaivel. Pervi da l’isolaziun topografica da las valladas e las cundiziuns da viver che pretendevan lavur cumina n’eran las differenzas dals stans betg uschè grondas sco utrò. Tar ils manaders politics tutgavan singulas stirpas aristocraticas e ritgas famiglias da purs.
Uri e Sviz eran suttamess dapi il 1231 resp. 1240 directamain a l’Imperi, na suttastevan pia a nagin prinzi u retg. Pir dapi che Albrecht I e Leopold I han intensivà ils dretgs da suveranitad habsburgais, è la lia – ch’ins aveva l’emprim concepì be per metter frain a las faidas a l’intern da las valladas – vegnida pli e pli en conflict cun Habsburg. Il 1315, en la Battaglia da Morgarten, hai dà in’emprima confruntaziun militara, la quala ils Confederads han decidì en lur favur. En il patg federal ch’è vegnì renovà il medem onn a Brunnen eran uss cuntegnidas passaschas che sa drizzavan cleramain cunter ils Habsburgais; ed ils success dals Confederads, ma er lur basegn da sa giustifitgar vers anora, han er promovì la furmaziun da legendas: ni Guglielm Tell ni il chastellan habsburgais Gessler èn documentads en las funtaunas istoricas.