cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Portg selvadi
Naschientscha
Avant la naschientscha tscherna la femella cun tutta precauziun in lieu adattà sco gnieu da naschientscha. Quests lieus èn savens drizzads vers sid per ch’els possian vegnir stgaudads dal sulegl; en regiuns palidusas tschertga la femella elevaziuns dal terren per ch’il gnieu saja protegì cunter l’umiditad. Ella pulstrescha il gnieu cun pastg ed erigia silsuenter ina sort da tetg. En media parturescha ina femella radund set purschels.
Durant ils emprims dis da vita reageschan ils animals giuvens sensibel sin il fraid e l’umiditad; la mamma resta perquai cun els en il gnieu. Tut tenor l’aura banduna ella alura quel cun ses pitschens suenter ina fin duas emnas. En cas da privel defendan las mammas lur pitschens a moda fitg energica. En talas situaziuns poi er esser ch’ellas attatgan umans.
La rata da mortalitad è fitg auta tar ils purschels. Blers moran surtut sche las relaziuns climaticas durant las emprimas trais emnas da vita èn bletschas e fraidas; pertge che lur regulaziun da la temperatura n’è betg anc sa sviluppada dal tuttafatg. La mortalitad dependa er dal dumber d’animals inimis che vivan en la regiun. En regiuns senza animals da rapina survivan radund 75 da 100 animals giuvens l’emprim onn da vita (quels che na survivan betg, moran per ordinari gia durant l’emprim mais da vita). En lieus nua ch’èn da chasa lufs, urs e lufs-tscherver survivan però be radund 30 da 100 purschels.
Cumportament social
thumb|200px|Portga cun animals giuvens ed in portg da l’onn avant Portgs selvadis vivan en famiglias-mamma, en harems u en gruppas d’animals ch’èn naschids l’onn avant. A moda solitaria vivan surtut animals masculins. La furma da convivenza tipica è la famiglia-mamma che consista d’ina femella cun sia ultima descendenza. Mintgatant resta er la generaziun giuvna da l’onn avant tar la mamma, la quala po per part er gia avair pitschens. En ina tala stirpa furma la mamma pli veglia l’animal dominant. Portgs selvadis esters na vegnan per ordinari betg integrads en talas gruppas. Sa scuntran pliras famiglias-mamma sche tegnan ellas distanza ina da l’autra. Questas gruppas dattan dapart sche la purschida da nutriment n’è betg suffizienta, sch’ellas vegnan disturbadas tras chatscha u en quel mument che l’animal dominant mora. Pervi da l’auta mortalitad dals animals giuvens variescha la grondezza da la gruppa fermamain. Stirpas che consistan da dapli che 20 animals èn l’excepziun en l’Europa Centrala.
Ils mastgels da l’onn avant vegnan stgatschads da las femellas or da la gruppa e vivan silsuenter durant ca. in onn sco atgna stirpa. Er qua na sa furman naginas gruppas cun animals tuttina vegls che derivan d’autras stirpas. L’ierarchia entaifer ina tala gruppa era gia sa furmada a chaschun dals cumbats tranter ils animals giuvens.
A partir dal segund onn da vita cumenzan ils mastgels a girar a moda solitaria tras il revier. Durant il temp da la paregliaziun dal november fin il schaner s’unescha mintgin dad els individualmain cun ina famiglia-mamma. Il contact tranter il mastgel e la famiglia-mamma resta però liber – el na dorma betg en il letg communabel e la femella dominanta maina era da quel temp la gruppa.
Mintgatant sa laschan er observar gruppas d’animals da l’onn precedent en las qualas animals masculins e feminins vivan ensemen. A talas constellaziuns vegni sche la femella-mamma è vegnida sajettada u è morta a moda natirala. Talas gruppas atipicas sa schlian a chaschun dal proxim temp da paregliaziun.
Inimis
Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en l’Europa da l’Ost, chatschan urs brins portgs selvadis sch’i n’als stattan betg a disposiziun autras reservas da vivondas u sch’els na crodan betg en il sien d’enviern, perquai ch’igl als manca las reservas da grass necessarias. Els tschiffan ils portgs la notg cura che quels ruaussan en lur gnieu u als attatgan durant ch’els fan bogn. D’enviern persequiteschan els però er animals malsauns u flaivlentads sur lungas distanzas.
En cumparegliaziun cun il luf, il tigher da la Sibiria e l’urs brin giogan il luf-tscherver, la vulp, il giat selvadi ed il piv grond be ina rolla secundara sco predaturs. Els fan surtut chatscha sin portgets ch’èn gist naschids u flaivlentads.
Malsognas
Ils portgs selvadis valan sco reservuar permanent dal scherm infectus da la pesta dals portgs e sco infectader principal da las scossas da portgs domestics. Il 2002 èn vegnids annunziads en Germania 451 cas da pesta tar portgs selvadis, quai ch’ha er augmentà il squitsch da far chatscha sin els. Ils ultims onns è la situaziun d’infestiun però sa calmada in pau.
Portgs selvadis èn er animals ospitants per trichinas. Perquai sto lur charn adina vegnir examinada, avant ch’ella po vegnir utilisada. Diagnosas positivas èn bain fitg raras; ma l’examinaziun è necessaria perquai ch’ina malsogna po esser en il cas extrem mortala per l’uman.
Aspectativa da vita
Sviluppads a fin èn ils portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg fin set onns; questa vegliadetgna cuntanschan però be paucs individis. La mortalitad, surtut tar animals giuvens, è fitg auta, uschia che main che 10 % dals portgs selvadis novnaschids cuntanschan il quart onn da vita. Portgs selvadis madirads fisicamain a fin furman perquai be ina pitschna part da las populaziuns respectivas. Be paucs animals vegnan anc pli vegls. En fermanza percunter cuntanschan portgs selvadis ina vegliadetgna bler pli auta. Igl èn cumprovads exemplars ch’han cuntanschì il 21avel onn da vita.
Periclitaziun
Per part exista ina situaziun da periclitaziun locala; a nivel global n’èn ils portgs selvadis però betg periclitads. Sin la Glista cotschna da las spezias periclitadas da l’Associaziun per la protecziun da la natira mundiala IUCN cumparan els perquai sut la rubrica Least Concern.
Sistematica
Ils pli vegls chats da fossils che sa laschan attribuir incontestablamain als portgs selvadis derivan en l’Europa dal miocen tardiv (ca. avant 6 milliuns onns) ed en l’America dal Nord dal pleistocen tempriv e mesaun (ca. avant 1,8 milliuns onns).
Entaifer il gener Sus è probablamain il portg selvadi nanin (Sus salvanius) parentà il pli stretgamain cun il portg selvadi. Tut las autras spezias da Sus furman ensemen la gruppa dals portgs barbus e portgs cun bots. Las relaziuns da parentella a l’intern da questa gruppa n’èn però betg anc scleridas.
Sutspezias
thumb|180px|Portg selvadi europeic (Sus scrofa scrofa) thumb|180px|Portg selvadi indic (Sus scrofa cristatus) thumb|180px|Portg selvadi giapunais (Sus scrofa leucomystax) Dal portg selvadi èn vegnidas descrittas in’entira retscha da sutspezias. Quellas vegnan differenziadas a basa da la lunghezza basilara da la chavazza e da las relaziuns da grondezza da l’oss lacrimal. La lunghezza da l’oss lacrimal sa sminuescha dal vest vers l’ost e si’autezza s’augmenta. L’entira chavazza vegn pli curta e pli auta. Las spezias ch’èn da chasa en il nord e nordvest han ultra da quai in pail pli spess e pli lung. Portgs selvadis che vivan sin inslas èn en general pli pitschens.
En l’Europa ed en il territori da la Mar Mediterrana differenziesch’ins tranter las suandantas sutspezias:
Ulteriuras sutspezias vivan en l’Asia Centrala, en l’India sco er en las diversas parts da l’Orient Extrem.
Genetica
Portgs selvadis europeics han per ordinari 2n = 36 cromosoms. Portgs domestics possedan percunter 2n = 38 cromosoms. En ils Pajais Bass ha la gronda part da las populaziuns da portgs selvadis 2n = 37 cromosoms. En l’anteriura Jugoslavia ed en il Giapun han ils portgs selvadis il medem dumber da cromosoms sco il portg domestic.
En il decurs da la domesticaziun dal portg selvadi èsi probablamain vegnì tras fissiun tar in augment dal dumber da cromosoms. Igl è però er pussaivel ch’il dumber oriund muntava tar ils portgs selvadis a 2n = 38 e ch’igl è vegnì tar ina fusiun da cromosoms. En quest ultim cas represchentassan las sutspezias da l’anteriura Jugoslava e dal Giapun il stadi oriund.
Vegnan cruschads portgs selvadis e portgs domestics, resultan descendents fritgaivels, e quai cumbain ch’il dumber da cromosoms dals geniturs è different.
Portg selvadi e portg domestic
thumb|200px|Animals giuvens d’ina rassa stgira dal portg domestic Entaifer il grond territori da derasaziun dal portg selvadi han gì lieu domesticaziuns pliras giadas independentamain in da l’auter. Sco tar las nursas e las chauras ha la domesticaziun er manà tar il portg selvadi tar ina sminuziun da la grondezza oriunda da l’animal. Chats archeologics dad oss ch’èn pli pitschens ch’il spectrum da variaziun ch’è usità tar portgs selvadis vegnan perquai resguardads sco cumprova per ina domesticaziun da portgs selvadis. Ils pli vegls chats che documenteschan a moda cumprovada ina domesticaziun derivan da la Tirchia dal Sidost. En culegnas dal temp neolitic tempriv (emprima mesadad dal 8avel millenni a.C.) han exchavaziuns manà a la glisch oss da portgs che sa differenzieschan en lur relaziuns da grondezza cleramain dal portg selvadi. En l’Irac ed en l’Europa derivan mussaments segirs da ca. 7000 a.C. Independentamain da quai è il portg selvadi vegnì domesticà en la China (probablamain en il decurs dal 6avel millenni a.C.) ed en la Tailanda (quart millenni a.C.).
En l’Europa Centrala ha la domesticaziun manà a portgs ch’avevan en il temp medieval savens in autezza dal spitg dal dies da be 75 cm. En lur cumparsa – pail spess, chau stendì – sumegliavan els però anc fitg ferm il portg selvadi. Fin en il 18avel tschientaner na sa differenziava la moda da viver dal portg domestic europeic numnadamain betg ferm da quel dal portg selvadi. Tras las cundiziuns da tegnida en il liber n’eran els betg protegids cunter il fraid. Lur maglia stuevan els en emprima lingia tschertgar sezs en ils guauds; dals umans vegnivan els sin il pli pavlads cun lavadiras. Ultra da quai vegnan portgas domesticas ad avair parturì da temp en temp descendenza da vers selvadis. En consequenza da tut quai na sa differenziava il portg domestic fin là strusch dal tip dal portg selvadi. Igl eran quai animals satigls cun chommas lungas, in chau stendì e zaidlas bain visiblas si dies. Anc vers l’onn 1800 cumpigliava la vegliadetgna da maz dals portgs en Germania 1½ onn; lur pais muntava da quel temp a 50 kg.
Tar ils portgs domestics odierns sa tracti da svilups d’allevament relativamain moderns. Els èn sa furmads suenter che la pratica d’als engraschar cun glondas è vegnida bandunada. L’emprima razza da portgs moderna è sa sviluppada vers il 1770 en l’Engalterra.
Il portg selvadi sco animal da chatscha
thumb|200px|Relief roman cun portg selvadi e chaun da chatscha (terz tschientaner) thumb|200px|Chatscha da portgs selvadis (India, 16avel tschientaner) thumb|200px|Peter Paul Rubens: ‹La chatscha da Meleager ed Atalante› thumb|140px|Detagl d’ina buis da chatscha (16avel tschientaner) Il portg selvadi tutgava tar la pli impurtanta selvaschina dals umans dal mesoliticum. A basa dals chats archeologics vegn stimà che quels furmavan en l’Europa Centrala radund 40 fin 50 % da la preda. Fatg chatscha vegniva cun agid da traplas u cun artg e frizza, e quai surtut sin animals giuvens ch’eran relativamain lev da sajettar.
La chatscha sin in ver duvrava percunter curaschi ed inschign. Ina giada ch’in portg selvadi creschì è blessà attatga el er l’uman; surtut ils vers pon chaschunar cun lur lungs dents chanins blessuras mortalas. I valeva perquai tuttavia sco cumprova da curaschi d’ir a chatscha da portgs selvadis be munì cun la lantscha. Correspundentamain menziunescha il codex songagliais Carolus Magnus et Papa Leo da l’onn 799 er il cletg da chatscha da Carl il Grond che duai avair butinà in ver.
Il svilup da las armas da fieu ha simplifitgà la chatscha sin portgs selvadis. I n’era betg pli necessari da far frunt directamain ad in ver che sa defenda stinadamain cun ses clavigliuns. Tuttina è la chatscha sa mantegnida, surtut dal temp dal baroc, sco part integrala dal ceremonial curtais. Persecuziuns da portgs a chaval han bain anc fatg part dals divertiments da l’aristocrazia; savens èn ils animals però er vegnids chatschads en uschenumnads curtins da chatscha directamain davant la flinta da la societad curtaisa. Ils animals sajettads giugavan tuttavia ina rolla tar il provediment da la populaziun cun charn. Il 1669 ha per exempel il ‹Proviant- und Rauchhaus des Jägerhofes Dresden› vendì a la populaziun la charn da 616 animals; en la Prussia eran ils burgais da las citads obligads da cumprar giu da la curt portgs selvadis ch’eran vegnids sajettads. Ils purs fatschentavan surtut ils gronds donns ch’ils portgs faschevan adina puspè vi da la cultira; ad els n’eri per ordinari betg lubì da mazzar ils portgs ch’invadevan lur prads – els als dastgavan be stgatschar cun bastuns.
La situaziun è sa midada cun la fin da l’absolutissem. Las restricziuns da chatscha sin portgs selvadis èn vegnids dissolvidas ed a partir dal davos terz dal 18avel tschientaner han blers pajais da l’Europa Centrala relaschà ordinaziuns, tenor las qualas igl era be pli lubì da tegnair portgs selvadis en curtins da selvaschina. En numerusas regiuns da l’Europa Centrala n’era il portg selvadi perquai betg pli represchentà vers la mesadad dal 19avel tschientaner. L’effectiv è anc sa sminuì supplementarmain suenter che la Revoluziun dal 1848 ha lià il dretg da chatscha a la proprietad funsila. La persuna cun dretg da chatscha aveva uss numnadamain da far bun envers il proprietari da terren l’entir donn che vegniva chaschunà tras la selvaschina.
Vers ils onns 1940 ha l’effectiv cuntanschì en l’Europa Centrala in minimum istoric. Al restabiliment ha contribuì il fatg ch’igl èn vegnids relaschads en il suenterguerra scumonds da sajettar portgs selvadis. Er la cultivaziun da tirc augmenta per ordinari la preschientscha da populaziuns da portgs selvadis. En il fratemp vegnan sajettads en Germania mintg’onn radund in mez milliun portgs selvadis. Suenter il chavriel furma el qua la selvaschina che vegn sajettada il segund frequent ; en l’Austria sa chatta el sin la tschintgavla ed en Svizra sin la sisavla plazza.
Sco gia menziunà enconuscha la lingua tudestga per il portg selvadi e sias parts dal corp differentas noziuns specificas che derivan da la lingua da chatschaders: il portg selvadi masculin (ver) vegn numnà Keiler, in ver pli vegl (a partir da ca. 5-6 onns) Basse u Hauptschwein. L’animal feminin (portga) vegn numnà Bache, in novnaschì Frischling. Ils dents chanins dal ver sa numnan er Gewaff, quels da la missella sura Haderer e quels da la missella sut Gewehre.
Cumportament envers ils umans
Pervi da la persecuziun intensiva tras l’uman èn ils portgs selvadis per ordinari spuretgs ed activs da notg. Mastgels en chalur e femellas cun portgets pon però sa cumportar da temp en temp a moda agressiva envers ils umans (surtut sche quels mainan cun sai chauns).
En citads gronds poi esser che portgs selvadis perdan dal tuttafatg lur timiditad envers ils umans, e quai surtut sch’els vegnan pavlads. En ambients urbans giaudan portgs selvadis savens la simpatia da la populaziun, da l’autra vart sto lur dumber vegnir regulà per tegnair a mastrin ils donns vi da parcs e zonas verdas.
Animals che vegnan allevads tras l’uman daventan fitg dumestis e na pon betg pli vegnir mess en libertad. Per ina tegnida adequata a lur natira dovran portgs selvadis ultra da quai bler spazi, sco quai che be parcs zoologics pon metter a disposiziun.
Portgs selvadis en l’istorgia culturala
La chatscha sin ils portgs selvadis cun lur ferma veglia da sa defender è adina puspè stada in tema en la litteratura. Quai tanscha da las ovras da Heracles e la chanzun dals Nibelungen fin a la seria da comic dad Asterix.
Societad da las naziuns
Preistorgia
thumb|160px|Il president american Wilson è stà in dals iniziants da la Societad da las naziuns ed è vegnì undrà il 1919 cun il Premi Nobel da la pasch. Ma il Congress e ses successurs sco president han preferì per ils Stadis Unids la via da l’isolaziunissem L’idea d’ina societad da las naziuns sco lia da la communitad internaziunala da stadis ed er l’expressiun ‹dretg internaziunal› cumparan l’emprima giada il 1625 en il cudesch dal giurist ollandais Hugo Grotius ‹De iure belli ac pacis› (‹Davart il dretg da la guerra e da la pasch›. Il filosof da Königsberg Immanuel Kant ha medemamain pretendì il 1795 en ses cudesch ‹Zum ewigen Frieden› da statuir in dretg internaziunal; en pli ha el descrit per l’emprima giada a moda detagliada l’idea d’ina «cuminanza dals pievels tras e tras paschaivla». Las ideas da l’illuminissem han gia mess ad ir en il 19avel tschientaner in moviment pacifistic internaziunal ed han manà il 1899 e 1907 a las Conferenzas da pasch da Den Haag. Da stgaffir in’instituziun internaziunala tenor ils princips ch’eran vegnids discutads a Den Haag ha surtut fatg naufragi en l’Imperi tudestg ch’è sa mess cunter l’idea d’ina giurisdicziun da cumpromiss internaziunala obligatorica.
Fundaziun
In program per metter enturn la pretensiun da Kant ha il president american Thomas Woodrow Wilson preschentà l’onn 1918 sut l’impressiun da las orrurs da l’Emprima Guerra mundiala (‹Program da 14 puncts›). Ils tschentaments da la Societad da las naziuns han furmà ina part dals contracts ch’èn vegnids tractads suenter la fin da la guerra a Paris (surtut grazia a l’iniziativa da Lord Robert Cecil). Il Patg da la Societad da las naziuns è vegnì deliberà ils 28 d’avrigl 1919 da la radunanza plenara da la Conferenza da pasch a Versailles. Ina part integrala dals statuts ha furmà la Doctrina da Monroe (vul dir l’independenza irreversibla dals stadis dal continent dubel american envers las pussanzas europeicas), la quala è pli tard er vegnida integrada en la Charta da las Naziuns unidas. Cun suttascriver ils 28 da zercladur 1919 il Contract da Versailles, han ils stadis cumpigliads er approvà il Patg da la Societad da las naziuns, il qual fascheva part dals documents da contract. Cun la ratificaziun da quel ils 10 da schaner è er la Societad da las naziuns vegnida fundada uffizialmain; ils 15 da november 1920 è quella sa radunada per l’emprima giada. Lord Robert Cecil è daventà il 1923 president da la Societad da las naziuns ed è restà quai fin la dissoluziun da quella l’onn 1946.
Sedia e muntada
thumb|220px|Genevra, sedia dal Cussegl da la Societad da las naziuns (fotografia dal 1931) L’emprima sedia da la Societad da las naziuns sa chattava dapi sia fundaziun l’onn 1920 en il cumplex d’edifizis Palais Wilson a Genevra. Er suenter avair fatg midada ils onns 1933/1936 è quel vegnì duvrà vinavant da l’instituziun; oz sa chatta là la sedia da l’Autcumissariat da las Naziuns Unidas per ils dretgs umans. Tranter il 1933 ed il 1936 è la Societad da las naziuns sa stabilida en il nov cumplex d’edifizis Palais des Nations ch’è vegnì erigì en il Parc d’Ariana a Genevra; quel ha furmà la sedia principala da l’instituziun fin sia dissoluziun l’onn 1946. Suenter la fundaziun da las Naziuns unidas il 1945 – las qualas avevan la sedia principala a Londra ed a partir dal 1952 a New York – ha l’ONU surpiglià il Palais, ha extendì quel vastamain ils proxims onns e fa diever dad el fin oz. Dapi il 1966 furma il Palais des Nations la sedia principala da las Naziuns unidas en l’Europa; ultra da quai sa chattan là il Cussegl dals dretgs umans ed ils Organs da contract da l’UNO. Perquai che la Societad da las naziuns aveva sia sedia a Genevra, vegniva quella per part er numnada ‹Lia da Genevra›.
La Societad da las naziuns dueva promover la cooperaziun internaziunala, intermediar en cas da conflicts e controllar ch’ils contracts da pasch vegnian observads. Cuntrari a las Naziuns unidas cuntegneva il Patg da la Societad da las naziuns in’obligaziun dals stadis commembers d’ir immediat – pia senza ch’in gremi cumpetent decidia ordavant – en agid en cas ch’in stadi commember daventia l’unfrenda d’in act guerril da vart d’in auter stadi. Che la Societad da las naziuns dueva la finala far naufragi vegn surtut attribuì al fatg ch’ils Stadis Unids n’èn betg daventads commembers da quella; ultra da quai ha er mancà als stadis commembers la voluntad d’applitgar en tutta consequenza l’artitgel che preveseva las sancziuns surmenziunadas. Il Senat american aveva refusà ils 19 da november 1919 l’adesiun, tranter auter perquai che Wilson aveva manchentà d’integrar avant commensuradamain las partidas en il process da la furmaziun d’opiniun.
Structura d’organisaziun
thumb|220px|Radunanza finala da l’Assamblea da la Societad da las naziuns a Genevra (1926) L’organisaziun da la Societad da las naziuns ha pli u main gia anticipà l’organisaziun da las Naziuns unidas. Las duas grondas differenzas envers oz èn per l’ina il dumber da collavuraturs ch’era bundant pli pitschen, per l’autra il fatg che prest tut las decisiuns stuevan vegnir prendidas unanimamain. L’abilitad d’agir da la Societad da las naziuns era perquai restrenschida fitg ferm.
Organs da la Societad da las naziuns:
Ils secretaris generals da la Societad da las naziuns èn stads
Svilup
thumb|220px|Stresemann (Republica da Weimar), Chamberlain (GB) e Briand (F) a chaschun da la Conferenza da Locarno (1925). Quella dueva puspè manar enavos la Germania en la communitad internaziunala da stadis Damai ch’il Senat dals Stadis Unids ha refusà da ratifitgar il Contract da Versailles, n’èn ils Stadis Unids mai daventads commembers da la Societad da las naziuns. Il Senat sa sentiva offendì en si’autoritad tras il fatg che Woodrow Wilson aveva mess sin via la ratificaziun senza sa cussegliar ordavant cun il parlament. La Republica da Weimar è pir daventada il settember 1928 commembra da la Societad da las naziuns; suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, ha il Reich tudestg declerà l’october 1933 d’extrar da la Societad da las naziuns ed a medem temp da la Conferenza davart il discharmament da Genevra. Pervi dal termin da disditga da dus onns è la Germania de jure restada commembra fin il 1935.
A l’entschatta ha la Societad da las naziuns gì success tar la schliaziun da conflicts pli pitschens (p.ex. areguard Spitzbergen, las Inslas Åland e Corfu). Las grondas confruntaziun èn percunter sa sviluppadas senza ch’i reusseschia a la Societad da las naziuns d’intervegnir (t.a. Conflict per la regiun da la Ruhr, Guerra civila spagnola e Crisa da las Sudetas). Grond’impurtanza ha la Societad da las naziuns però gì en dumondas da la decolonisaziun, dal cumbat cunter la fom e da la tgira da fugitivs; ultra da quai han ins pudì rimnar experientschas areguard ils mecanissems da chattar in consens.
Contestà è stà il fatg che la Societad da las naziuns n’ha betg intervegnì cura ch’il Giapun ha attatgà il 1931 la China. Sa manifestada dal tuttafatg è la nunpussanza da l’instituziun alura il 1935 cura che l’Italia ha attatgà l’Abessinia (l’Etiopia dad oz): Cumbain che la Societad da las naziuns aveva decretà sancziuns economicas cunter l’Italia, èn quellas restadas senza effect; tant ils Stadis Unids (ieli) sco er il Reich tudestg (cotgla) han provedì vinavant l’Italia cun materias primas. L’Uniun sovietica, commembra dapi il 1934, è vegnida excludida il 1939 pervi da l’attatga sin la Finlanda (‹Guerra d’enviern›).
Sin la preistorgia da la Segunda Guerra mundiala n’ha la Societad da las naziuns betg gì in’influenza decisiva. Las stentas diplomaticas da metter terms al Reich tudestg cura che quel ha sutminà a partir dal 1933 pli e pli il Contract da Versailles, n’han betg gì success. Il Reich tudestg considerava la Societad da las naziuns sco pura «etichetta», davos la quala ils cuntegns politics midian d’in cuntin e sco «lia platonica», damai ch’i manchia a quella tutta basa da pussanza reala. La Societad da las naziuns na disponiva da naginas atgnas truppas militaras, cun las qualas ella avess pudì intervegnir en regiuns da crisa. Ina decisiun teoretica areguard in’acziun militara avess la Societad da las naziuns bain pudì prender; da trametter truppas fiss però restà en la cumpetenza da mintga singul commember. En questa moda han ins agì l’october 1925 cura ch’igl ha dà in conflict da cunfin tranter la Grezia e la Bulgaria: Suenter che la regenza bulgara aveva contactà il secretari general sa basond sin il Patg da la Societad da las naziuns, èn vegnids delegads uffiziers franzos, britannics e talians en la regiun per segirar e controllar il cunfin.
Ils 19 da mars 1938 ha il represchentant dal Mexico en la Societad da las naziuns protestà sco sulet cunter l’annexiun da l’Austria a la Germania naziunalsocialistica.
Sin iniziativa dals ministers da l’exteriur da la China, da la Gronda Britannia, da l’Uniun sovietica e dals Stadis Unids han ins fundà il 1945 las Naziuns unidas sco organisaziun successura factica da la Societad da las naziuns. Uffizialmain è la Societad da las naziuns sa schliada ils 18 d’avrigl 1946 a chaschun da sia 21avla assamblea. Il fatg che la Societad da las naziuns e las Naziuns unidas han existì in temp parallelamain, dueva suttastritgar ch’i sa tractia tar quest’ultima d’ina nova entschatta e betg d’ina pura organisaziun successura.
Problems e critica
thumb|220px|L’invasiun da l’Italia en l’Etiopia sforza il regent Haile Selassie da bandunar il pajais (Jerusalem, 1936) Sco motivs per il naufragi da la Societad da las naziuns vegnan tranter auter fatgs valair ils suandants puncts:
Da nagin temp èn tut las pussanzas grondas e mesaunas stadas integradas a moda durabla en las structuras da la Societad da las naziuns. Ils Stadis Unids n’èn mai stads commembers da quella; il Reich tudestg, l’Italia, l’Uniun sovietica ed il Giapun be temporarmain.
Il Patg da la Societad da las naziuns na preveseva anc nagin scumond da guerra absolut (sco che quai dueva esser il cas en il Patg da Briand-Kellogg dal 1928). Il discharmament internaziunal è vegnì impedì tras in conflict cun l’Imperi tudestg: Suenter avair terminà il discharmament ch’era vegnì adossà en rom dal Contract da Versailles, ha l’Imperi tudestg refusà da vegnir suenter a las ulteriuras mesiras da discharmament pretendidas da la Societad da las naziuns. L’Imperi tudestg vuleva che sias stentas da discharmament d’enfin qua vegnian gia valitadas sco discharmament general, quai che la Societad da las naziuns ha refusà. Il resultat da quest conflict è stà ch’ins n’ha betg cuntinuà cun il discharmament.
Betg il davos è la realisaziun dals conclus savens er vegnida bloccada pervi d’agens interess dals commembers. En questa moda èn surtut sa cuntegnidas las duas pussanzas grondas da quel temp, la Frantscha e la Gronda Britannia, ch’avevan la pli gronda influenza sin la Societad da las naziuns e ses commembers. Tar conflicts en ils quals eran involvids autras impurtantas pussanzas han omadus stadis savens fatg concessiuns per evitar da sezs vegnir tratgs viaden en il conflict. Quest cumportament è vegnì pratitgà a chaschun da la Crisa da la Mandschuria (1931/32), a chaschun da l’attatga da l’Italia sin l’Etiopia sco er en la Guerra civila spagnola. Tar tut quests conflicts ha la Societad da las naziuns fatg bleras concessiuns als agressurs Giapun, Italia e Germania.
Commembers da fundaziun
Ils stadis commembers da la Societad da las naziuns èn stads 32 stadis alliads, numnadamain las pussanzas victuras da l’Emprima Guerra mundiala, ch’han segnà il Contract da Versailles. Sper la China, il Giapun, l’Australia, la Nova Zelanda, il Siam (Tailanda), l’India britannica, il Canada, numerus stadis da l’America Latina ed intgins stadis africans èn quai stads en l’Europa: Belgia, Frantscha, Grezia, Italia, Jugoslavia, Pologna, Portugal, Rumenia, Tschecoslovachia e Reginavel Unì.
Commembers envidads
Il 1920 han 13 stadis ch’eran stads neutrals durant l’Emprima Guerra mundial dà suatientscha a l’invit da daventar commembers. En l’Europa èn quai stads: Albania, Danemarc, Pajais Bass, Norvegia, Svezia e Spagna. Daspera intgins stadis da l’America dal Sid e la Persia.
Commembers ch’èn vegnids vitiers pli tard
Blers stadis èn vegnids admess pir pli tard u han decidì pir pli tard da daventar commember, ils emprims dad els medemamain gia il 1920. thumb|200px|Archiv da la Societad da las naziuns a Genevra
Enturn ils onns 1930 èn divers stadis (p.ex. da l’America latina) extrads da la Societad da las naziuns. Ils cas ils pli prominents – en vista a la Segunda Guerra mundiala – èn bain stads il Giapun ed il Reich tudestg il 1933, l’Italia il 1937 e la Spagna il 1939. L’Uniun sovietica ha la Societad da las naziuns sezza exclus il 1939 (pervi da l’attatga sin la Finlanda).
Stadis che n’èn betg daventads commembers
Intgins stadis independents n’èn mai sa participads a la Societad da las naziuns. Per gronda part èn quai stads stadis pitschen (en l’Europa p.ex. Andorra, Liechtenstein, Monaco, San Marino, Stadi dal Vatican). Per lunschor il pli grond e pli impurtant stadi che n’è mai daventà commember han furmà ils Stadis Unids; cun ses status d’observatur era questa pussanza però savens integrada a moda bilaterala.
Territoris sut mandat da la Societad da las naziuns
thumb|260px|Territoris sut mandat da la Societad da las naziuns Tenor il Contract da Versailles è la Societad da las naziuns stada responsabla per administrar il Saargebiet, ch’era vegnì separà da l’Imperi tudestg sco prestaziun da reparaziun, e medemamain per las colonias tudestgas d’enfin qua e per ils territoris arabs ch’èn vegnids separads da la Tirchia. La Societad da las naziuns sezza ha alura surdà quests territoris en furma da mandats a stadis commembers. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn quels vegnids administrads sco territoris sut administraziun fiduziara da las Naziuns unidas. Quai ha pertutgà territoris da cunfin da la Germania (Saargebiet, Danzig, Memelland), intgins territoris da l’Africa Centrala e dal Sid, il Proxim Orient e territoris (surtut insulars) en l’Orient Extrem (cf. la charta).
José María Aznar
José María Aznar López (Madrid, 1953) è in politicher spagnol conservativ, president dal guvern da la Spagna tranter 1996 e 2004.
Brasília
Brasília (citad) è la chapitala da la Republica federal da Brasilia.
Brasilia è la quarta pli gronda citad dal pajais e dumbra 2'562'963 abitants (dumbraziun IBGE/2010).
El è vegnì fundà ils 21 d'avrigl 1960 ed ha remplazzà Rio de Janeiro sco la chapitala dal pajais.
El sa chatta al center-vest dal pajais ed ha ina surfatscha da 5'801.9 km².
Demografia
Evoluziun da la populaziun:
Texas
thumb|200px|
Texas (uffizialmain: State of Texas) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Austin. Sia populazuin munta a 24'782'302 abitants (2009).
Geografia
Houston è la pli gronda citad dal stadi.
Tony Blair
Anthony Charles Lynton Blair, u pli soent Tony Blair, è stà il primminister dal Reginavel Unì tranter 1997 e 2007.
South Dakota
thumb|200px| thumb|200px|South Dakota South Dakota (uffizialmain: State of South Dakota) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Pierre. Sia populazuin munta a 812'383 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 199'905 km²
Ljubljana
Ljubljana è la chapitala da la Slovenia e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2015 dumbrava la citad 278'789 abitants.
Districts dal chantun Grischun
Il chantun Grischun è dividì en 11 districts. Quests correspundan essenzialamain a las regiuns geograficas natiralas. Ils districts èn dividids en 39 circuls.
Per via da l'autonomia communala marcanta, sulettamain ils circuls han in'impurtanza (politica), entant ch'ils districts han be ina relevanza administrativa (per l'organisaziun da la giustia). Ils districts n'han betg chapitalas en il senn tradiziunal, però sulettamain la sedia da la dretgira districtuala u il domicil dal president/da la presidenta da la dretgira.
Ils districts dal chantun Grischun èn:
Bezirk (Schweiz)
Rhode Island
thumb|200px| Rhode Island (uffizialmain: State of Rhode Island and Providence Plantations) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Providence. Sia populazuin munta a 1'053'209 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 4'002 km²
Colliaziuns
thumb|200px|Rhode Island
Catalugna
La Catalugna (catalan Catalunya [kətəˈluɲə], spagnol Cataluña [kataˈluɲa], aranais Catalonha [kataˈluɲa]) è ina regiun en il nordost da la Spagna, situada tranter la costa da la Mar Mediterrana e las Pireneas. Chapitala da la regiun furma Barcelona. Politicamain è la Catalugna dividida en quatter provinzas (Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona). Questas provinzas èn sutdivididas en 42 comarques. Las linguas uffizialas èn catalan e spagnol sco er aranais.
La Catalugna furma ina da 17 communitads autonomas da la Spagna. Pervi da sias atgnadads istoricas e culturalas vala la regiun sper il Pajais Basc e la Galizia sco ina da las «communitads autonomas istoricas» (spagnol: nacionalidades históricas). Tendenzas d’independenza han cuntanschì en Catalugna ina gronda muntada. Suenter in referendum contestà ha il parlament regiunal da la Catalugna declerà il 2017 la Catalugna sco ina republica independenta da la Spagna, la quala n’è però betg vegnida renconuschida da la cuminanza da stadis internaziunala. La regenza spagnola ha sinaquai destituì la regenza regiunala ed il parlament; dapi las novas elecziuns regia puspè en la Catalugna ina regenza dominada dals separatists, uschia che la crisa cuntinuescha.
Geografia
La Catalugna sa chatta sin la Peninsla Iberica. En il nord, per lung da la chadaina da muntognas da las Pireneas, cunfinescha ella cun la Frantscha ed il stadi pitschen Andorra, en il vest cun la regiun autonoma Aragonia ed en il sidvest cun la regiun Valencia. Il punct il pli aut furma la Pica d’Estats (3143 m s.m.), in piz dal Massiv da Montcal. Tar la Catalugna tutga er l’exclava Llívia circumdada da territori franzos. La Catalugna dispona da rivas maritimas en l’ost ed en il sid. Il punct il pli en l’ost è il Cap de Creus en Empordà.
Cun ina surfatscha da 32 091 km² è la communitad autonoma circa tuttina gronda sco la Belgia. Cumbain che quella cumpiglia be 6,3 % dal territori da la Spagna, vivan qua cun 234 abitants per kilometer quadrat 15,9 % da la populaziun da la Spagna. La regiun è pia occupada nov giadas uschè spess sco la regiun vischina Aragonia resp. bunamain trais giadas uschè spess sco l’ulteriura Spagna.
Topografia
thumb|200px|Il Montserrat – ina da las ensainas da la Catalugna thumb|200px|Lai da Banyoles thumb|200px|Center finanzial da Barcelona thumb|200px|Costa Brava tranter Tossa de Mar e Feliu de Guíxols Ord vista geomorfologica sa lascha il territori da la Catalugna divider en las suandantas zonas:
La regiun d’auta muntogna da las Pireneas (catalan: Pirineus) cumpiglia ina strivla da la Catalugna che s’extenda en il nord al cunfin vers la Frantscha ed Andorra. Qua sa chattan plirs pizs d’in’autezza da bundant 3000 meters, numnadamain il Pic de Sotllo (3084 m), il Pic de Comaloforno (3033 m), il Besiberri Nord (3015 m) ed il punct il pli aut da la Catalugna, la Pica d’Estats (3143 m). En questa regiun naschan er ils flums Noguera Pallaresa, Noguera Ribagorzana, Garona, Llobregat, Ter e Muga. Tar las Pireneas tutga medemamain la chadaina da muntognas Serra de l’Albera che s’extenda tranter la citad La Jonquera e la Mar Mediterrana cun il Puig Neulós (1245 m) sco piz il pli aut.
Las Prepireneas (catalan Prepirineus) furman ina strivla muntagnarda d’ina ladezza da ca. 20–45 km, situada en il sid da las Pireneas tranter l’Aragonia en il vest e la comarca Garrotxa en l’ost. En questa regiun sa chattan las chadainas da muntognas Serra del Montsec, Serra de Boumort, el Port de Comte ed el Cadí. En las prepireneas datti be paucs pizs d’in’autezza da sur 2000 meters. Ils pli auts pizs sa chattan en la Serra del Cadí (Torreta de Cadí, 2561 m, e Pedraforca, 2497 m).
La gronda part da quest territori muntagnard furma la comarca Garrotxa, parts pli pitschnas èn situadas en las comarques vischinas Osona, Selva e Gironès. En il nordvest da la Serrelada Transversal sa chattan la Serra de Milany e Serra de Santa Magdalena, quellas furman ina regiun da transiziun vers las Pireneas. En il nordost cunfinescha la muntogna cun il flum Fluvià ed en il sid furma il flum Ter in cunfin natiral vers las Guilleries che tutgan tar la muntogna prelitorala catalana. Part da la Serralada Transversal fa er il territori vulcanic da Garrotxa. La pli auta elevaziun furma il Milany (1526 m).
La Foppa da la Catalugna Centrala (catalan Depressió Central) è ina planira auta fritgaivla tranter 200 e 500 meters che vegn percurrida da singulas elevaziuns. Cunfinada vegn la planira en il nord tras las prepireneas, en l’ost tras la Serralada Transversal, en il sidvest tras la muntogna prelitorala catalana ed en il vest tras la communitad autonoma Aragonia. Da questa foppa fan part las planiras dad Urgell (Plana de Urgell), Vic (Plana de Vic) e Bages (Pla de Bages) sco er il batschigl da Barbarà (Conca de Barbarà).
Singulas elevaziuns isoladas u chadainas da muntognas da 800 fin 1000 meters vargan sco massivs or da la Foppa da la Catalugna Centrala.
La Muntogna prelitorala catalana (catalan Serralada Prelitoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta per lung da la lingia da costa, en ina distanza da 30 fin 60 kilometers da quella. Las chadainas da muntognas las pli enconuschentas èn las Guilleries, Montseny, Sant Llorenç del Munt, Montserrat, Montsant, Muntanyes de Prades, Serra de l’Obac, Ports de Tortosa-Beseit e Serra del Montsià.
La Muntogna litorala catalana (catalan Serralada Litoral Catalana) è ina muntogna mesauna betg coerenta situada directamain a la costa tranter il golf de Roses ed il flum Foix. Las chadainas da muntognas èn dal nordost vers il sidvest: Massís del Montgrí, Massís de les Gavarres, Serra del Montnegre, Serra del Corredor, Serra de Marina, Serra de Collserola e Massís del Garraf.
La Planira prelitorala (catalan Depressió Prelitoral) è ina planira situada en vischinanza da la costa resp. davos la muntogna litorala.
La Planira litorala (catalan Depressió Litoral) sa chatta directamain a la costa da la Mar Mediterrana.
Citads
La zona d’aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta furma la chapitala Barcelona. La successiun da las ulteriuras citads pli grondas resulta da la suandanta tabella:
Costa
La costa ha ina lunghezza totala da 580 km. Ella enconuscha furmas fitg differentas: En il nord è la Costa Brava grippusa segnada da numerus pitschens golfs sablunus, ils Calas, entant che domineschan en il sid a la Costa Daurada rivas da sablun extendidas. Tranteren, en il nord da Barcelona, sa chatta la Costa del Maresme ed en il sid da Barcelona la Costa del Garraf.
Parcs natirals
En la Catalugna èn situads intgins dals pli impurtants parcs da protecziun da la natira da l’entira Peninsla Iberica. Tar quels tutgan en il nordvest en las Pireneas il parc naziunal Aigüestortes i Estany de Sant Maurici, en il nordost en las Prepireneas il Parc natiral da la zona vulcanica da la Garrotxa, en il sid il parc natiral en il delta da l’Ebro sco er il parc natiral Cap de Creus al punct il pli oriental da la Peninsla Iberica. Il parc natiral Montseny figurescha ultra da quai sco reservat da biosfera da l’UNESCO.
Sutdivisiun politica
thumb|220px|La Catalugna cun las 42 comarques Administrativamain è la Catalugna dividida en provinzas, comarques e vischnancas. En avegnir duain las vegueries remplazzar las provinzas.
Provinzas/vegueries
Dapi l’onn 1833 existan en la Catalugna las quatter provinzas Barcelona, Tarragona, Lleida e Girona. Tenor il statut d’autonomia dal 2006 e la lescha regiunala da la Catalugna dal 2010 èsi previs da remplazzar las provinzas cun set uschenumnadas vegueries, numnadamain: L’Alt Pirineu, Barcelona, La Catalunya Central, Girona, Lleida, El Camp de Tarragona e Les Terres del Ebre. Tenor la constituziun spagnola vertenta po però be il parlament a Madrid concluder ina tala midada. En vista al conflict politic che perdura èsi perquai da supponer che las provinzas actualas vegnan a restar per il mument en vigur.
Comarques e vischnancas
Gia l’onn 1936 ha la regenza autonoma catalana da lezza giada relaschà in decret ch’ha sutdividì il territori en comarques. Cun il cumenzament da la dictatura da Franco suenter la sconfitta da las truppas republicanas en la Guerra civila spagnola, è quest decret però vegnì annullà.
L’onn 1987, pia 12 onns suenter la mort da Franco e la transiziun a la democrazia, han ins puspè mess en vigur las comarques dal temp avant Franco. Il dumber da las oriundamain 38 comarques è vegnì auzà per 3 sin 41 ed il 2015 sin actualmain 42.
Al nivel il pli bass da l’organisaziun statala èn las comarques (circuls) sutdividids en 946 vischnancas.
Istorgia
Avant l’arrivada da l’uman da Cro-Magnon (Homo sapiens) viveva en la regiun gia l’uman da Neandertal, sco che cumprovan chats en la tauna Cova Gran de Santa Linya.
Il temp istoric da la Catalugna tanscha enavos fin ca. 1000 a.C., cur ch’ils Ibers han colonisà la Peninsla Iberica. Pli tard è la regiun da costa vegnida en la sfera d’influenza da Cartago. A la fin dal terz tschientaner a.C. ha alura Roma prendì il suramaun; l’onn 19 s.C. han ils Romans fatg da la regiun la provinza romana Hispania Tarraconensis. Gia en l’emprim tschientaner s.C. ha il cristianissem cumenzà a sa derasar en la Catalugna odierna.
En rom dal process da dissoluziun da l’Imperi roman èn arrivads l’onn 418 l’emprima giada ils Visigots en Spagna, ma pir suenter la Battaglia da Vouillé l’onn 507 han els pudì sa stabilir permanentamain sin la Peninsla Iberica. L’ierta dal reginavel dals Visigots è sa mantegnida il pli ditg a la spunda sid da las Pireneas. Fin en il 11avel tschientaner è stà qua en vigur il codex da dretg Liber Iudicum dal 654 – er il fatg ch’ins ha integrà la part meridiunala da las Pireneas en il sistem da marcas francon (marca spagnola) n’ha betg pudì midar quai.
Cont Guifré el Pilós († 11 d’avust 897) ha unì ils contadis Urgell, Cerdanya, Barcelona e Girona sut ses domini e fundà la dinastia dals contadis catalans. La fin dal 10avel tschientaner èn ils contadis catalans sortids da la suveranitad feudala dal retg francon occidental. Ultra da quests manaders politics ha er giugà in’impurtanta rolla il manader spiertala, l’avat Oliva che manava tranter auter il center cultural da la Catalugna da quel temp, la claustra da Ripoll.
Dal contract da lètg tranter Ramon Berengar IV, cont da Barcelona, e Petronila/Peronella, l’ertavla da la curuna d’Aragonia ch’aveva da quel temp pir in onn, è sa furmà l’onn 1137 da l’Aragonia e da las terras da cont da Barcelona, ch’eran en il 12avel tschientaner pli u main identicas cun la Catalugna, ina cuminanza da stadis ch’è enconuschenta sco curuna d’Aragonia. Tras ulteriuras colliaziuns dinasticas e conquistas è quella sa sviluppada en il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv a la pussanza dominanta en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana. Ses center economic e cultural furmava la part catalana da la cuminanza da stadis, il principat Catalugna, dal qual la flotta da commerzi dominava la part occidentala da la Mar Mediterrana.
15avel fin 18avel tschientaner
thumb|170px|Ils Corts Catalanes (or d’in’incunabla dal 15avel tschientaner) L’onn 1469 ha Fernando, l’ertavel da la curuna d’Aragonia, maridà sia cusrina Isabella, l’ertavla da la Castiglia. Els èn vegnids enconuschents en l’istorgia sco retgs catolics (Los Reyes Católicos). L’uniun da la Castiglia cun Aragon ha l’emprim gì lieu en uniun persunala; l’uniun da las duas curunas al Reginavel da la Spagna è alura suandada il 1516 sut Karl V da pli tard (Carlos I da la Spagna). Entaifer quella è l’autonomia politica interna da la Catalugna però sa mantegnida.
Durant la Guerra tranter la Frantscha e la Spagna 1635–1659 hai dà en Spagna moviments separatistics. L’onn 1640 èsi reussì al Portugal da reacquistar si’independenza (suenter la mort da l’ultim retg portugais l’onn 1580 era quel vegnì integrà en il territori da la curuna da Castiglia). La Catalugna ha medemamain empruvà da puspè acquistar si’autonomia d’antruras, però senza success. En la pasch da las Pireneas ha la Spagna stuì surdar ils territoris catalans situads en il nord da las Pireneas (il contadi istoric Rosselló u Roussillon, la Catalugna dal Nord) a la Frantscha, las ulteriuras parts da la Catalugna èn restadas tar la Spagna.
En la Guerra da successiun spagnola (1700–1713) ch’è prorutta en connex cun la successiun al tron da Carlos II ch’era restà senza descendenza, han la gronda part dals Catalans sustegnì il pretendent al tron habsburgais archiduca Karl cunter il Bourbon Philippe d’Anjou. Felipe V, ch’è sortì da la Pasch d’Utrecht sco victur, ha punì persuenter la Catalugna a moda severa: L’onn 1714 è Barcelona sa surdà a las truppas da Felipe V, ils onns ch’èn suandads èn vegnidas schliadas las instituziuns catalanas, uschia che l’administraziun autonoma catalana è ida a fin. Per sa regurdar da quest eveniment vegn dapi il 1980 festivà mintg’onn ils 11 da settember, il di da la capitulaziun 1714, sco di da la festa naziunala catalan (Diada Nacional de Catalunya).
19avel e 20avel tschientaner
Las duas pli grondas cesuras politicas dals dus davos tschientaners han furmà per la Catalugna per l’ina ils onns 1812 fin 1814, cur che quella ha fatg part sut Napoleun da l’Imperi franzos ed era l’emprim dividida en quatter, pli tard en dus départements. Per l’autra en il 20avel tschientaner ils onns da la Guerra civila spagnola e da la dictatura da Franco.
Sistem politic
thumb|220px|Il parlament da la Catalugna Dapi l’onn 1978 dispona la Catalugna dal status d’ina communitad autonoma entaifer il stadi spagnol. Tranter quellas è la Catalugna segnada – ensemen cun las autras communitads autonomas ‹istoricas›, il Pajais Basc, la Galizia e Navarra – d’in spezialmain aut grad d’atgnas cumpetenzas areguard la legislaziun ed administraziun. Tranter auter posseda la Catalugna in’atgna unitad da polizia, la Mossos d’Esquadra che surpiglia pass per pass las incumbensas da la polizia spagnola sin territori catalan. Er sin numerus auters champs politics, sco per exempel la furmaziun, la sanadad u l’economia, dispona la Catalugna da bleras atgnas cumpetenzas. Quellas èn fixadas en il statut d’autonomia che regla d’ina vart la relaziun envers il stadi cumplessiv spagnol e determinescha da l’autra vart las instituziuns catalanas e lur funcziunament. En quel senn vala il statut d’autonomia sco equivalent funcziunal d’ina constituziun. Midadas basegnan il consentiment dal parlament catalan, dal parlament spagnol e da la populaziun catalana en furma d’in referendum.