cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alps
Fauna
Blers animals da las Alps caracteristics vivan sur il cunfin dal guaud, en l’uschenumnà oreal. Tar intginas spezias sa lascha quai probablamain interpretar sco in sviar il spazi da viver dals umans. Bleras èn parentadas cun spezias da la tundra resp. cumparan là medemamain. En pli existan stretgas relaziuns cun autras autas muntognas. Tar la fauna da l’auta muntogna europeica sa tracti savens da restanzas da la fauna dal temp da glatsch, la quala è puspè svanida en las regiuns pli bassas suenter ch’il glatsch è luà; per quest process dovran ins il term disjuncziun d’areal. Tenor lur regiun d’origin vegnan differenziads tips da derasaziun arctoalpins (che derivan da las tundras) e boreoalpins (che derivan da la taiga).
Tipicas spezias da mammals èn tranter auter chamutsch, capricorn, muntanella e mieur-sfuigna sblatga. Tranter ils utschels èn da numnar curnagl, corv grond, tursch da cularin, squinz e pasler alpin, evla da la pizza, cratschla ed urblauna. En las Alps Slovenas ed en il parc natiral Adamello en il Trentino èn sa mantegnids fin oz urs brins. Nà da là e cun metter en libertad intenziunadamain èn ils urs uss er puspè sa derasads en autras parts da las Alps. Ils lufs èn vegnids extirpads en las Alps vers il 1900; a partir dal 1990 èn els però returnads nà da las Apenninas. L’evla da la pizza è bain derasada vastamain en l’emisfera nord; en l’Europa Centrala sa restrenscha ella però a las Alps e Carpatas. Plirs animals gronds che l’uman aveva extirpà, tranter auter il luf-tscherver, il tschess barbet ed il tschess cularin, cumenzan puspè a s’etablir grazia a mesiras da protecziun e projects da metter en libertad. Tar intgins vertebrats sa lascha observar in dimorfissem lià a la stagiun: il pail u vestgì da plimas stgir da la stad vegn remplazzà l’enviern tras in vestgì da camufladi (p.ex. la lieur alva u l’urblauna). Tranter ils amfibis ha il salamander nair sviluppà in’adattaziun speziala als spazis da viver alpins. Igl è quai la suletta spezia da salamander ch’è vivipara. Il svilup da la larva en l’uterus da la femella dura tut tenor autezza dus fin trais onns. Uschia è questa spezia independenta d’auas da surfatscha, en las qualas las larvas d’autras spezias d’amfibis termineschan lur svilup. Il salamander alpin cumpara en autezzas fin a 2800 meters.
Er las duas spezias da reptils luschard brin e vipra berus (pop. vipra cruschada), che vivan omaduas en las Alps tranter il stgalim muntan ed il stgalim alpin, han midà dal deponer ils ovs al cumportament vivipar. En questa moda èn els s’adattads a las cundiziuns exteriuras disfavuraivlas, surtut a las temperaturas bassas. En Svizra cumpara ultra da quai la vipra dal Giura, in’ulteriura spezia da serps ovovivipara, fin en autezzas da 3000 meters.
Tranter ils tipics insects da las Alps tutgan per exempel represchentants pailus dals tavauns (Bombus alpinus), entant ch’i predomineschan tranter ils splerins surtut spezias stgiras, per exempel il brinet da glatscher. Er spezias cleras sco il blauet alpin u l’apollo alpin muntan però tuttavia en autezzas fin ca. 3000 meters. Spezias da filiens che fan tailas-filien radundas n’èn percunter betg represchentadas en l’autezza, probablamain pervi dal dumber d’insects sgulants reducì e pervi dals vents ferms.
Tar las paucas spezias d’animals che vivan en la zona nivala tutgan il pilesch da glatscher ch’è da colur naira e pailus e ch’appartegna als cua-sigliots (insects primars) sco er Trechus glacialis, ina spezia dals baus curridurs.
Il territori da las Alps entaifer l’Europa da las regiuns
Ils pajais da las Alps, ordinads tenor lur cumpart a la surfatscha totala da las Alps, èn: Austria, Italia, Frantscha, Svizra, Germania, Slovenia, Liechtenstein e Monaco.
Sur lung temp ha dominà en il territori alpin la furmaziun da cunfins en rom dal naziunalissem. A partir dal 1970 è sa fatg valair il trend cuntrari en furma da la collavuraziun transcunfinala. Cun la Convenziun da las Alps, la Cuminanza da lavur da las regiuns alpinas (ARGE ALP) e la Cumissiun internaziunala per la protecziun da las Alps (CIPRA) èn sa furmads – sco en autras parts da l’Europa er – gremis da collavuraziun che s’occupan a nivel politic dals problems da las valladas alpinas e dals centers vischins. Er entaifer il concept da svilup territorial da l’Uniun europeica EUREK vegn il spazi alpin chapì sco atgna regiun; projects da collavuraziun vegnan sustegnids tenor ils criteris fixads en rom dal project INTERREG.
Colonisaziun e traffic
thumb|280px|Sguard dal Vorarlberg (Lauterach) en direcziun da las Alps Glarunaisas
Zonas da colonisaziun
Entant che commerzi, mastergn ed industria sa concentreschan en questas zonas da colonisaziun principalas, è la zona da colonisaziun agricula bler pli vasta e vegn per part utilisada be a moda extensiva. Bundant 40 % da la surfatscha da las Alps n’èn insumma betg abitads sur onn, mabain servan sco territori d’alpegiada, furman regiuns d’economia forestala u èn dal tuttafatg nunutilisabels.
Fugia da la champagna e fugia da las citads
Il fatg che las zonas da colonisaziun e d’utilisaziun economica èn limitadas, ha manà al fenomen da la fugia da la champagna, il qual ha chaschunà a partir dal 16avel tschientaner ina depopulaziun creschenta da las Alps. Pli tard è anc vegnida vitiers la depopulaziun interalpina vers ils centers. Quest trend è pir sa reducì vers la fin dal 20avel tschientaner, e quai er be en tschertas regiuns. Oz vivan en las Alps radund 13,6 milliuns abitants, il 1950 eran quai 10,8 milliuns ed il 1870 7,8 milliuns; resguardond lur entira surfatscha, giascha la creschientscha però sut la media da tut ils pajais da las Alps. Be l’Austria, la Germania e la Slovenia han pudì augmentar l’effectiv da la populaziun (cun in focus extrem en la Baviera, incl. ils territoris da cunfin austriacs), en Svizra ed en Frantscha è quel a lunga vista pli u main stabil (en Frantscha èn però radund 90 % da tut las vischnancas alpinas segnadas da la fugia vers ils centers), en l’Italia percunter ha il territori alpin pers stgars in quart da sia populaziun a regiuns vischinas (fugia en la citad; situaziuns extremas: Friul ed Alps piemuntaisas).
Adina puspè è l’istorgia da la colonisaziun da las Alps er stada segnada da catastrofas da lavinas ubain da bovas ed inundaziuns catastrofalas.
Citads
A l’intern da las Alps è Grenoble la pli gronda citad, suandà dad Innsbruck (Puntina) e da Trient e Bulsaun. En Svizra sa chattan Cuira, Thun e Lugano en las Alps. Ulteriuras citads alpinas èn Klagenfurt, Villach, Bregenz, Dornbirn e Feldkirch. Da menziunar è ultra da quai Vaduz, la chapitala dal Principadi da Liechtenstein. La citad da las Alps – ed a medem temp da l’entira Europa – situada il pli ad aut e Tavau.
Da las citads che sa chattan en proxima vischinanza da las Alps è Vienna per lunschor la pli gronda, suandà da Genevra e Nizza. Ulteriuras impurtantas citads èn – da l’ost vers il vest – Maribor, Graz, Ljubljana, Udine, Salzburg, Vicenza, Verona, Brescia, Bergamo, Son Gagl, Lecco, Como, Varese, Lucerna, Savona, Biella, San Remo, Cuneo, Berna e Monaco.
Traffic da transit
thumb|220px|Grond Son Bernard Per il traffic transeuropeic furman las Alps in impediment natiral che po be vegnir surmuntà sur tschertas rutas che mainan sur pass da muntogna u tras tunnels. Muntada speziala han cuntanschì quels pass che percurran directamain la part centrala da las Alps dal nord al sid u viceversa tras valladas bain accessiblas e betg periclitadas memia ferm d’auazuns u lavinas, uschia ch’i sa lascha evitar da stuair surmuntar in segund pass. Passadis sco il Col de Montgenèvre u il Grond Son Bernard en las Alps Occidentalas ubain ils Pass dal Set e dal Güglia en las Alps Centralas èn gia vegnids schlargiads dals Romans a vias da traffic, medemamain il Pass dal Raisch e Brenner en l’ost. Autras rutas legendaras sco quella da Hannibal cun si’armada (probablamain sur il Col de Clapier) n’èn betg sa sviluppadas ad axas da traffic principalas. Vers la fin da l’antica èn menziunadas en l’‹Itinerarium Antonini› ed en la ‹Tabula Peutingeriana› set passadis che mainan directamain sur la part centrala da las Alps. En il decurs dal temp medieval han ins rendì transiblas vias d’access sco la Chavorgia da la Scalina (ca. 1230) e la Viamala (1473); tras quai èn il Son Gottard resp. il Pass dal Spleia ed il San Bernardino daventads pli impurtants, entant ch’il Pass dal Set ed il Pass dal Lucmagn èn vegnids frequentads pli pauc. Gia vers il 1430 vegniva bundant 90 % dal traffic a distanza tranter Augsburg e Venezia – 6500 vitgiras ad onn – manà sur il Brenner. Suenter avair schlargià ils onns 1480/90 pliras vias d’access, è il Brenner daventà definitivamain il passadi il pli frequentà da las Alps Orientalas.
I suonda ina survista da las pli impurtantas transversalas da las Alps (dal vest vers l’ost):
Las pli impurtantas rutas da transit interalpinas che collian las valladas longitudinalas principalas èn:
Industrialisaziun e viafier
En il decurs dal temp è la rait da transit tras las Alps sa sviluppada adina pli spert: da sendas da sauma per mils e chavals cun lur chargia a las emprimas vias da pass dal 19avel tschientaner fin a las lingias da viafier ed autostradas dal 19avel e 20avel tschientaner. Mess ad ir il traffic da transit modern ha en il 19avel tschientaner la viafier cun prestaziuns da piunier sco la viafier da Semmering – l’emprima viafier da muntogna a binaris normals en l’Europa – u la viafier dal Gottard. L’ultim temp han ins bajegià u planisà diversas novas transversalas da viafier tras las Alps:
Pervi dals privels da la natira e las sfidas topograficas èn projects da traffic tras las Alps adina colliads cun auts custs. Il traffic da transit motorisà è ultra da quai collià cun grevezzas per l’ambient; perquai han la populaziun ed organisaziuns da protecziun da l’ambient gia bloccà repetidamain vias en las regiuns Tirol, Savoia e Piemunt, ed en Svizra è vegnida acceptada l’Iniziativa da las Alps che prevesa da spustar il traffic da transit tant sco pussaivel sin la viafier.
Anteriurs stadis da pass
Il pli tard ils stadis naziunals dal 19avel tschientaner èn però sa stentads d’integrar il territori alpin che sa chattava ord lur optica en ina posiziun periferica. Quai ha per exempel gì per consequenza ch’il Tirol è vegnì dividì tranter l’Austria e l’Italia. La Svizra è il sulet stadi da pass alpin ch’ha pudì sa mantegnair fin oz. Il stadi federativ da la Confederaziun è vegnì transfurmà l’onn 1848 cun la fundaziun dal stadi federal en in stadi naziunal.
Agricultura da muntogna
thumb|220px|Stgargiada d’alp en il Kufstein En las Alps ha l’agricultura neolitica remplazzà vers 4500 a.C. ils chatschaders e rimnaders dal temp mesolitic. A l’entschatta han ils guauds spess difficultà l’utilisaziun da pli gronds territoris sco pastgiras; en il decurs dal temp è alura sa sviluppada en il territori alpin la transhumanza, tar la quala ils animals passentan la stad en las autezzas e l’enviern en la val. Circa a medem temp è vegnida vitiers l’autarchia alpina cun agricultura ed allevament d’animals en territoris gia runcads, quai ch’ha pussibilità da restar al lieu durant tut l’onn.
Quest’economia (pli u main) autarca è sa sviluppada a moda differenta en il nord ed en il sid da las Alps: En il territori german dominava cleramain l’allevament d’animals; en il territori roman era la cultivaziun dad ers però represchentada tuttina ferm. Quai ha manà a differentas modas da sa nutrir sco er a structuras da famiglia e da colonisaziun divergentas.
Tranter il 1600 ed il 1850 è surtut sa sviluppada en la part settentriunala da las Alps in’atgna cultura da purs da muntogna ch’è tranter auter sa manifestada en furma da magnificas chasas da purs en lain. Dà paisa han ins qua betg il davos ad in’utilisaziun persistenta da la natira sco protecziun cunter privels da la natira (p.ex. en furma da giuradas).
En il 19avel tschientaner ha l’industrialisaziun cuntanschì il spazi alpin. Ma fatg fin cun la posiziun predominanta da l’agricultura da muntogna n’ha la finala betg quella, mabain il sectur dals servetschs ch’ha manà en il decurs dal 20avel tschientaner en furma dal turissem daners en las valladas alpinas. Bleras forzas da lavur ch’eran daventadas danvanz en l’agricultura èn sinaquai emigradas. Il squitsch economic creschent ha diminuì en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner supplementarmain la diversitad en l’agricultura e selvicultura; grazia a la mecanisaziun sa laschan las lavurs correspundentas bain far pli tgunsch, però na rendan quellas savens betg. Cuntrapais ha per part pudì dar qua il svilup vers la producziun biologica ed ils pajaments directs per la tgira da la cuntrada.
Gruppas culturalas e linguisticas
En il temp medieval tempriv èn las Alps sa sviluppadas al cunfin linguistic e cultural tranter gruppas linguisticas germanas en il nord e romanas en il sid e vest; en l’ost (Slovenia) tanscha la cultura e lingua dals Slavs dal Sid fin a l’ur da las Alps. La varietad dialectala ch’era sa furmada pli baud pervi da l’isolaziun da las singulas valladas sa perda oz adina dapli. Malgrà la concurrenza da vart da la lingua tudestga e taliana han pudì sa mantegnair las linguas pitschnas alpinas retorumantsch, ladin e furlan. In interessant fenomen ord vista da l’istorgia da la lingua furma la derasaziun dals dialects alemans dals Gualsers nà dal Vallais Sura fin al cunfin dal Tirol. Questa migraziun ha gì lieu en il 13avel e 14avel tschientaner ed è stada colliada cun prender en possess e cultivar en la nova patria pradas situadas en gronda autezza.
Tradiziuns ed usits
Las festivitads e las isanzas popularas en il territori alpin èn enragischadas fermamain en l’istorgia e la religiun. Per part èn quellas sa sviluppadas en colliaziun cun ditgas e raquints che tractan savens da dieus e demunis. Ils umans vulevan scungirar las forzas da la natira e sa proteger cunter privels da la natira. Cur ch’il cristianissem è avanzà en il temp medieval tempriv en la regiun alpina, èn usits pajauns sa maschadads cun festas cristianas. Ils umens da crap paran per exempel d’avair servì tant ad intents pratics sco er cultics. Ina rolla centrala entaifer las tradiziuns alpinas e la musica populara alpina ha adina giugà l’element puril.
Mitus Alps
La recepziun dal spazi alpin en il temp modern oscillescha – sco tar tut las cuntradas segnadas d’extrems – tranter dus pols entretschads stretgamain, il mitus da la forza da la natira e la purezza da la natira. Quai ch’era vegnì considerà pli baud sco ina cuntrada selvadia abitada da purs rubiestis e da draguns privlus, han picturs, viagiaturs e litterats cumenzà a descriver sco cuntrada mirvegliusa.
L’enconuschent perscrutader da la natira genevrais Horace-Bénédict de Saussure ha collià vers la fin dal 18avel tschientaner en sias descripziuns da viadi l’exploraziun scientifica cun il sentiment estetic. Cun ils viadis da ses contemporan Goethe tras las Alps è la muntogna er vegnida recepida en la Germania sco fenomen. Il pictur da las Alps E.T. Compton ha sviluppà en il 19avel tschientaner la pictura da muntognas sco agen motiv, vul dir che na dovra quellas betg sco culissa, mabain las represchenta sco ‹persunalitads›. Sco simbol da la mistificaziun da las Alps en lur purezza e maiestusadad è vegnida represchentada en la pictura e litteratura da la romantica fin oz nundumbraivlas giadas la traglischur da la pizza; tar quella sa tracti – formulà in pau main poetic – da la reflexiun dal cotschen da la damaun resp. da la saira.
Il turissem alpin d’ina societad pli e pli burgaisa en il 19avel tschientaner chapescha las Alps er sco sfida en rom da la quala il singul individi sa stenta da ‹victorisar la muntogna›, e quai a medem temp per sa cumprovar e per vegnir pli datiers da Dieu. Las numerusas cruschs che vegnan tschentadas sisum ils pizs simboliseschan quest champ da tensiun tranter respect e voluntad da victorisar. En rom da quest nov maletg da las Alps sa mida er la recepziun dals abitants da las Alps. Gist la Svizra, idealisada sco ‹democrazia alpina›, ed il ‹liber pajais Tirol› vivan anc oz dal mitus da las Alps ch’è vegnì stgaffì dal temp da la romantica, e quai cumbain che auturs sco Max Frisch u Paul Flora han empruvà da far frunt a questa mistificaziun. En Frantscha ed en l’Italia manca percunter savens in’atgnadad culturala connotada a moda positiva; qua èn las provinzas alpinas restadas fin oz culturalmain en ina posiziun periferica. La Slovenia moderna recurra en ses process da sa dissolver dal Balcan sapientivamain als mitus da las Alps ed integrescha quellas en si’identitad sco ‹pajais da la multifariadad›.
Turissem
thumb|220px|Verbier (2012) Las Alps èn vegnidas avertas intensivamain per intents turistics. Gia en il 19avel tschientaner discurrivan ils Englais da las Alps sco ‹playground of Europe›. La multifariadad da la cuntrada, il grond dumber d’attracziuns culturalas e las relaziuns climaticas adattadas porschan quasi premissas optimalas per trair a niz las Alps per il turissem.
En il turissem da stad prevalan il turissem da recreaziun (viandar, far bogn en ils lais situads a l’ur da las Alps e.a.) sco er las activitads sportivas (alpinissem, velo da muntogna e.a.). En il turissem d’enviern furman las Alps ina da las pli attractivas destinaziuns en tut il mund per far sport d’enviern (surtut il sport da skis en tut sias variaziuns). Ils ultims decennis è il turissem d’enviern daventà en vastas parts da las Alps pli impurtant ch’il turissem da stad che dominava oriundamain.
Istorgia dal turissem
Per la populaziun indigena finiva l’interess per las muntognas tradiziunalmain al cunfin da la vegetaziun. Vers la fin dal 18avel tschientaner hai alura dà – per ordinari da vart da persunas d’ordaifer – inqual primascensiun che serviva savens a glorifitgar il signur territorial en il senn da l’absolutissem.
En il decurs dal 19avel tschientaner han surtut turists englais influenzà il svilup dal turissem alpin en direcziun d’in turissem individual. Gia da quel temp organisava l’Englais Thomas Cook viadis en massa da l’Engalterra en las Alps. Ils emprims onns han ins fatg quests viadis la stad, ma gia l’onn 1864 ha l’Hotel Kulm a San Murezzan ristgà da far il pass vers la stagiun d’enviern ed ha uschia quasi ‹inventà› il turissem d’enviern.
La Belle Epoque ha avert las Alps sco spazi da recreaziun er per las classas socialas superiuras. Da quel temp èn vegnids erigids en ils lieus da cura nundumbraivels hotels e villas ed il turissem alpin ha definitivamain pudì fitgar pe. En lieus da cura tradiziunals è però la stad restada la stagiun principala fin ils onns 1970.
Il suenterguerra èn las Alps alura daventadas la destinaziun d’ina societad urbana, l’emprim sco spazi per sa revegnir dal sgurdin economic, alura sco culissa da passatemp e sport, sco simbol da status d’in standard da viver elevà. Dapi ca. il 1965 ha pudì sa sviluppar, er grazia a la meglra infrastructura da traffic, il turissem da massa. Il turissem da sport d’enviern cun sias telefericas e ses runals è daventà per ils abitants da las Alps adina pli impurtant, fin a l’erecziun da veritablas citads da retorta en las Alps franzosas.
Suenter la midada dal millenni èn er vacanzas da viandar daventadas puspè cleramain pli attractivas. Quellas valan sco exempel da model per in turissem miaivel ed ecologicamain cumpatibel, surtut sch’ellas mainan en regiuns perifericas, smanatschadas da la depopulaziun e gidan là a segirar a la populaziun indigena ina funtauna d’entrada. A quest tip da turissem servan diversas sendas a lunga distanza, sco per exempel las Sendas culturalas da la Svizra, u la Via Alpina che traversa schizunt tut ils otg stadis da las Alps.
Schanzas e privels
Per bleras vischnancas alpinas è il turissem daventà prest la suletta funtauna d’entradas, da la quala dependan er il mastergn ed il commerzi. Il turissem da massa generescha plazzas da lavur ed entradas regiunalas, quai che sminuescha il privel da stuair ir davent. En bleras regiuns sa concentrescha il turissem però be a moda punctuala sin singuls vitgs, citads u ressorts da skis; en las regiuns senza turissem promova quai pir da dretg l’emigraziun. E propi fruntan ins en las Alps savens in sper l’auter sin territoris segnads intensivamain dal turissem ed auters che n’enconuschan praticamain nagin turissem. Quai vala surtut per il territori alpin talian e maina savens al fenomen da la fugia da la muntogna.
Ils umans en las Alps dependan fermamain dal turissem da massa; i sa sviluppan monostructuras turisticas, a las qualas èn suttamessas tut ils secturs da la vita. Atgnadads u particularitads regiunalas pon uschia tut tenor degenerar a clischés. Ultra da quai èn las cundiziuns da lavur en il turissem savens pauc attractivas (temps da lavur nunreglads, pajas bassas, bleras plazzas da lavur stagiunalas). Persunas che na vulan betg sa suttametter a questas cundiziuns da lavur èn, per mancanza d’alternativas, sfurzadas pir da dretg d’ir davent u da pendular.
Protecturs da l’ambient en tut l’Europa ed er blers indigens crititgeschan adina dapli ils donns ch’il turissem da massa chaschuna e rendan attent als cunfins da l’utilisaziun turistica da las Alps. Gia en bleras valladas alpinas frunta in’ulteriura amplificaziun da l’infrastructura turistica sin cunfins, surtut er perquai che privels da la natira limiteschan la surfatscha che stat a disposiziun. Quai han gia mussà divers incidents tragics sco per exempel la catastrofa da lavinas a Galtür dal 1999.
Lingua bretona
Il breton (breton brezhoneg) ei in lungatg celtic che vegn descurius ella Bretagne (Frontscha). El ei il sulet lungatg celtic modern dall'Europa continentala. Ils territoris nua ch'el vegn discurius il bia ein il Département Finistère (Penn ar Bed) ed il vest dils Départements Côtes-d'Armor (Aodoù-an-Arvor) e Morbihan (Mor-bihan).
thumb|200px|left|Tavla dal lieu da Vannes/Gwened en franzos e breton thumb|400px|right|Distribuziun geografica dils plidaders dil breton 2004
Riviera (Svizra)
thumb|250px|La Riviera da Biasca fin Bellinzona La Riviera (talian Valle Riviera) è ina val en il chantun Tessin en Svizra.
La Riviera vegn traversada dal flum Ticino e s'extenda da Biasca fin a Bellinzona. La cuntrada da la Riviera mussa quasi exclusivamain la flora dal Sid. La regiun da la Riviera n'è betg definida exactamain, cumprenda bain sper il district da Riviera er ina part dal district da Bellinzona, numnadamain ils vitgs Moleno, Preonzo e Gnosca.
Durant il temp da la Veglia Confederaziun è questa regiun vegnida numnada Reffier per tudestg.
Stockholm
250px|thumb|Stockholm Stockholm è la chapitala da la Svezia.
Wägitalersee
Il lai da Wägital (tudestg: Wägitalersee) è in lai da la Svizra (chantun Sviz).
La surfatscha dal lai è 4.18 km² gronda.
Il flum principal è la Aa.
Svalbard
Svalbard (tudestg: Spitzbergen, tenor l'insla principala) èn ina gruppa d'inslas administrada da la Norvegia. Las inslas las pli grondas èn Spitzbergen (nor. Spitsbergen; 39'000 km²), Nordaustlandet (14'600 km²) e Edgeøya (5'000 km²).
Aeschi
Aeschi è ina vischnanca politica svizra en il. Ella appartegna al district dal Wasseramt.
Cosovo
thumb|200px|La bandiera dal Cosovo. thumb|200px|Il Cosovo en Europa.
Il Cosovo (serbocroat Kosovo/Косово, albanais Kosova u Kosovë) è in stadi da l'Europa dal Sid. Sia chapitala è Pristina.
Ils 17 da favrer 2008 ha il parlament cosovar declerà l'independenza dal stadi.
Montsoreau
thumb|la chasa communala
Montsoreau è ina citad en il vest da la Frantscha, 250 km al sidvest da Paris en la regiun Pays de la Loire. L'onn 2015 dumbrava Montsoreau 447 abitants.
Hendri e ses babs (sursilvan)
Hendri e ses babs ei in roman da Silvio Camenisch.
Resumaziun
Hendri va ella tschunavla classa ed ha tredisch onns. Sia mumma ei spartgida cul ver bab da Hendri Benno, che viva ella part sura dil vitg. Benno ei in zambergiader d’automobils, amatur da flizzers, bolids ed autos spertezia. Per Hendri ei el il bab da dumengias. Hendri viva cun sia mumma e siu secund bab Lissi, il bab da luvergis, el vitg sut. Ses dus babs ein buca gest ils megliers amitgs. Els untgeschan la conversaziun ton sco puseivel.
Samuel tgietschen, fegl dil directur dalla televisiun locala, ei in fan da siu megatrottinet, in paterlun che sa buca co sefar da grond, era cun sia amitga Susana. Hendri astga ir inagada cul trottinet da Samuel, mo el rocla e rumpa il trottinet. Ussa sto el pagar la summa ch’il trottinet a custau a Samuel tgietschen ed el sto empermetter da prender inagada Samuel cun il flizzer da Benno. Hendri ha buca mo il problem dil trottinet demoliu, el ha era in problem cun sias ureglias che vesan ora sco lavazzas. Sia mumma, Lissi e Benno discussiuneschan davart il problem (las ureglias) da Hendri. Els ein dil meini che Hendri dueigi schar operar las ureglias. Cunquei ch’ins drova il consentiment dil miedi ha la mumma da Hendri fatg giu in termin tier Dr. Nikolaos. Il miedi annunzia Hendri el spital, denton vegn ei ad ir in mumment entochen ch’el sa vegnir operaus. Il miedi quietescha aunc Hendri che tut vegn a vegnir bien. Hendri engola ina damaun, fertont che Lissi ei en bogn, ina bancanota da tschien ord il sac da sias caultschas. Quella bancanota dat Hendri a Samuel, perquei ch’el haveva demoliu siu megatrottinet. Suenter che Hendri ha fatg quei delict, ha ella adina giu remiers da cunscienzia che han mulestau ella, mo el ha buca ughegiau da raquentar a Lissi da quella acziun. Era cura che el e Lissi van el supermarcau a far cumissiuns tradescha Hendri nuot.
In gi cura che Lissi, Hendri e sia mumma han gest entschiet a maglier, vegn la megliera amitga da Hendri sperasvi. Ella ha num Giuanna e Hendri ei s’inamuraus. Giuanna va a spassegiar cun siu tgaun Mischi. Hendri lai star la tschavera ed accumpogna ella. Duront la spassegiada (els fan aunc bia spassegiadas ensemen) tradescha Hendri siu misteri, dad ir a schar opera las ureglias, a Giuanna. Giuanna ei igl emprem mument intec surstada, mo silsuenter vesa ella en che quei ei il meglier per Hendri.
Ina dumengia carrescha Benno il flizzer. El e Hendri carreschan enviers il lag d’uaul. Il flizzer ei spertezia e Hendri ei loschs da siu bab da dumengias. Ussa ha Hendri era enzatgei ch’el sa sefar da grond. Apropos sefar da grond, el haveva atgnamein empermess a Samuel tgietschen, ch’ el astgi era separtizipar, cura che Benno carrescha cul bolid, mo Hendri less esser persuls cun siu bab. Arrivai spel lag d’uaul train els ora la vestgadira e seglian el lag. Hendri gauda dad haver Benno mo per el. Tuttenina s’encorscha Hendri che Samuel e sia famiglia ein da tschella vart dalla riva. Samuel ha gia viu Hendri e seglia era ell’aua. Samuel fa endamen a Hendri davart lur fatschenta. Hendri ha sterment da raquintar a Benno da lur deal. Benno denton ei d’accord che Samuel astga carrar anavos cun els el flizzer. Il bab da dumengias carrescha il bolid en ina cava gronda da gera bandunada. Leu pescan els spel flum sgurghigliont. Hendri e Samuel han lungurus e Hendri lai surmanar, che Samuel astga carrar ina runda cul flizzer sil parcadi. Samuel fa motocross cul flizzer sil parcadi. Suenter pliras admoniziuns da Hendri parca Samuel il bolid puspei nua ch’el era ed els dus van puspei giu sper la riva dil flum. Leu seleischna Samuel e dad ell’aua. El vegn tschaffaus dil tarment torrent. El grescha dall’anguoscha. Suenter in bien mument garteigi a Benno da spindrar el dalla mort. Els pacheteschan el en cozzas e serendan immediatamein enviers casa. Ils proximms gis vegn Samuel tgietschen buca a scola, el ei malsauns. Hendri va a visitar el e porta ad el ils pensums da scola. Entras quella acziun spel dargun ein els dus daventei amitgs.
Il gi dall’operaziun dallas ureglias ei arrivaus. Hendri pren cumiau da sia famiglia avon la stanza d’operaziun. Cura ch’el vegn puspei allerata sesanfla el an ina combra dil spital. L’operaziun ei ida bein e tut ei en uordan. Ses dus babs e sia mumma vegnan a visitar el. Benno e Lissi tschontschan buca bia in cun l’auter. Cura ch’els ein puspei i, damonda il Reto ch’era ella combra cun Hendri, tgenin che seigi ussa propi stau il bab dad el. Hendri rispunda, omisdus seigien ses babs. Reto vegn buca ordlunder. Arrivaus a casa po Hendri buca spitgar da mussar las novas ureglias a Giuanna. Ella ha il sentiment che las ureglias seigien vegnidas bialas, mo ad ella plascheva Hendri era sco el era avon. Damai ch’igl ei stad ei Giuanna stada bia a senudar el bogn aviert cun sias amitgas. Hendri vegn empau scuidus cura ch’el auda ch’in buob jester, che fageva era bogn, havess aunc plaschiu ad ella. Hendri va e lai tagliar ils cavels tier Emilia, la sora da Giuanna. El sto schar tagliar ils cavels, perquei ch’il miedi a encurschiu, cura che Hendri ei staus a schar controllar las ureglias, ch’el ha plugls. Mischi ei il tgaun dad Emilia, Giuanna va mo mitgaton a spass cun el. Hendri ei cuntents culla lavur d’Emilia e da sia nova frisura.
Ina damaun semetta Hendri sin via tier Benno. El va savens cullas gasettas tier Benno. Hendri passenta igl entir gi tier Benno. Benno ha ina amitga, ella senumna Prisca. Hendri sesenta adina pli stuschaus ella vischinaonza da Prisca, perquei che Benno ha mo egls per ella.
In gi van Hendri e Giuanna puspei a spssegiar cul tgaun. Els spassegian entochen in clavau, che secatta agl ur dil vitg. Leu bitschan els dus ina detga uriala. Duront il viadi anavos vegn Mischi surcarraus d’in velo a motor. El ei morts sil fiat. Giuanna ei fetg tresta ed a tema da fa clar quei ha sia sora. Hendri e Giuanna vulan schenghegiar ad Emilia in niev tgaun sigl anniversari. Perquei van els ella casa da tgauns. Mo leu lai Giuanna plascher nagin tgaun ed aschi ston els returnar senza haver aquistau in tgaun. La mumma da Hendri ha cancer dils seins. Ella sto ir en spital a schar operar. Ella sesenta buca bein e Hendri fa quitaus per ella. Pér cuort avon Nadal vegn la mumma puspei tier forzas e sa ir a casa. La fiasta da Nadal festivescha l’entira famiglia ensemen. Hendri senta che la mumma e Benno han misteris, mo el vegn buca raschieni sisu tgei ch’ei savess esser.
Giuanna vesa in gi in inserat d’in tgaun pechines ella gasetta jamnila. Ella e Hendri serendan sin vi per admirar il pechines digl um cun egls miez serrai. Il pechines plai a Giuanna, el ei denton bia memia cars. Damai che Emilia ha gia en cuort temps natalezi, lai Hendri siu velo niev sco pègn tier igl um Asiat. Per survegnir ensemen quella summa ch’il tgaun cuosta, lavura Hendri sco currier da pizzas e Giuanna sco gidontra en ina stizun da victualias. Al tgaun dattan els num Tino.
Hendri va il davos gi d’uost cun Benno e Prisca a pesca. Prisca ei en speronza da schumellinas. Ellas han num Eva e Gina. Benno e Prisca maridan en ina caplutta sper in flum. Entuorn 25 persunas ein envidadas. Emilia, Giuanna e la feglia d’Emilia ein era envidai. Tuts spetgan avon la caplutta entochen che Benno e prisca vegnan cul niev flizzer. Cura ch’els arrivan giubileschan ils hosps tut quei ch’ei pon. Suenter la nozza serendan tuts giu sper la riva tier igl apero. Leu confessa Hendri a Lissi ch’el hagi engulau ina da tschien dat el avon daditg. Lissi perduna quei a Hendri e recepescha tut plitost a moda lucca, damai ch’el ha gia mirau empau memia fetg el migiel.
Hendri e Giuanna van bia a spassegiar cun las duas schumellinas. In gi capetta ei, ch’els dus fan in mument buca adatg e prest vegnan Gina ed Eva attaccadas da tgapers en lur carrotschas d’affons. Igl ei denton schabegiau nuot pli nausch, ellas han mo pigliau ina termenta tema. Suenter haveva Giuanna remiers da cunscienzia, ch’els han buca fatg adatg endretg.
Samuel tgietschen ei sedesgriziaus dad ir cun moped. El ha buca dau adatg ed ei carraus frontalmen en in tren. Giuanna confessa a Hendri, ch’ella mondi in onn da prat ell’Engheltiara. Sinaquei ei Hendri fetg drests e siu cor entscheiva a fa mal. Hendri dat a Giuanna sias megliers CDs avon ch’ella parta. El accumpogna ella entochen alla staziun dal tren e cuora schizun suenter al tren aschi lunsch sco sias forzas pon. Silsuenter va Hendri empau pitgaus a casa. Leu scriva el gia suenter in’ura in sms a Giuanna e po buca spitgar sin ch’ella dat risposta.
Figuras principalas
Hendri: El ei la persuna principala ed il protagonist. El ei in buob ella pubertad. Hendri ei in plitost schenau ed en certas situaziuns malprecauts. Per sia vegliadetgna tolerescha e capescha el denton bein,SbaglComma dad ir entuorn cul divorzi da ses geniturs. Benno: El ei il ver bab da Hendri. Benno lavura e zambregia bugen vid ses autos. El viva da ses autos construi ord tocca d'autos vegls. El ei fetg cordials. Quei semuossa per exempel cura ch'el pren cun in pupratsch en siu auto construiu d'agen maun, sin ina pintga tura.
Petra: Ella ei mumma da Hendri. Ina mumma cun in grond cor. Less mo il meglier per siu fegl Hendri.
Lissi: El ei il niev partenari da Petra e bab da luvergis da Hendri. El ei in simpatic, tschontscha denton buca bugen da caussas persunalas ni privatas.
Prisca: Ella ei la nova amitga da Benno ed el decuors dil cudisch sia dunna. Ella ei ina cara e tenor Hendri la perfetga nova amitga ni dunna per siu bab.
Liug d'acziun
In liug exact vegn buc numnaus el roman. Damai che Hendri viva giudem e Benno, siu ver bab, sisum il vitg, sto ei bunamein esser in liug enzanua sin ina spunda. Ella vischinonza dil vitg sto ei haver plirs lags, damai che Hendri va duas ga zanua sper in lag cun siu bab. Era sto ei dar entginas auas perquei ch' igl autur descriva primo d'in dargun nua che Samuel vegness bunamein per la veta e per secundo ei la pesca in grond hobi da Benno. Il tren passa enzanua atras il vitg, quei vegn descret cura che Hendri carrescha cun velo tier Benno las dumengias.
Datas pli exactas dad onns ein buca avon maun. Denteren eis ei descret en tgei meins ch’ins sesanfla ni tgei gi ch’il ei. Da quellas informaziuns san ins dir ch’igl entir roman cuoza circa treis onns. Aschia ei il temps raquintau pli pigns ch’il temps da raquintaziun. Il raquent ei cronologics, mintgaton succeda ina pausa da plirs meins denter ils capetels. Entras quei ei il text scursanius bravamein. Tenor il cuntegn selai constatar ch’igl ei in roman modern, q.v.d. che l’entira acziun savess giugar igl 2008.
Structura dil roman
Ei setracta din roman drizzaus alla giuventetgna.Il roman ei dividius en 35 capetels cun mitgamei treis entochen sis paginas. Maletgs cumpareschan era mitgaton. La gronda part dil raquent consista d’ina monologia da Hendri, l’autra part ord dialogs. La historia vegn raquintada da Hendri aschia ch'il lectur ha investa en ses, e mo en ses patratgs. Il text ei screts en prosa. Igl autur fa buca grond diever da mieds stilistics. El drova en certas situaziuns in geminatio per rinforzar ina muntada, schiglioc dattan negins mieds stilistics en egl. Ressumau san ins dir ch'igl autur scriva a moda plitost sempla senza entrar propi profund sin la moda da scriver. Sempel scriva el probabel ord il motiv ch'ei setracta d'in roman da giuventetgna.
Lungatg
Il lungatg ei sempels e bials aschia ch'ei va tgunsch da leger. El ei adina adattaus alla persuna che plaida.Duront la raquintaziun ei il lungatg pil pli en relativamein cuortas e surveseivlas cunstrucziuns. Igl autur raquenta plitost ella moda da plidar. Il raquent vegn raquintaus dalla vesta da Hendri. La perspectiva da raquintaziun ei intra- ed homodiegetica. Ins vesa tut ord la vesta da Hendri. Da Hendri enconuscha il lectur era tut ils quitaus e tut ils sentiments. Il lectur sa denton buca dapli che las figuras che giogan el raquent.
Kansas
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 213'096 km²
Wichita è la pli gronda citad dal stadi.
Anniviers
thumb|left Anniviers è ina vischnanca politica svizra en la Val d'Anniviers, en la part francofona dal. Ella è situada en il district Sierre (tud. Siders).
Ella è stada fundada il 1. da schaner 2009 cun la fusiun da tutas la vischnancas da la Val d'Anniviers. Uschia han las vischnancas da Ayer, Chandolin, Grimentz, Saint-Jean, Saint-Luc e Vissoie perdì lur autonomia politica.
Lai dad Ägeri
thumb|250px|Il lai dad Ägeri sper Morgarten thumb|250px|Charta da lai dad Ägeri
Il lai dad Ägeri' (tudestg Ägerisee) è in lai cun ina surfatscha da 7,3 km² (724 m s.m.) en il chantun Zug en Svizra ch'è vegnì creà d'in glatscher.
Geografia
Il lai giascha en il chantun Zug; ses affluent principal è il Hüribach e si'aua sorta en la Lorze. A las rivas dal lai sa chattan ils vitgs Oberägeri ed Unterägeri.
Istorgia
L'emprima menziun dal lai dad Ägeri datescha dal 1315, cur che la battaglia da Morgarten ha gì lieu sin sias rivas.
A partir dal 10avel tschientaner ha la claustra da Nossadunnaun imponì in dretg da pestga sin il lai. Lez è silsuenter vegnì surpiglià da la claustra da Fraumünster ch'ha rimnà in'imposta en natiralias ch'è vegnì abrogà pir il 1431, cur ch'ina brev inditgescha ch'ils abitants da la val pon libramain disponer dal lai.
Il 1661, durant in'aua gronda da stad, è il Hüribach ì sur sias rivas ora ed ha inundà Unterägeri. Ils abitants han stuì consolidar las spundas per chanalisar il flum en ses anteriur letg vers il lai. Dapi il 1992 vegn il lai duvrà sco reservuar dad aua da baiver.
Turissem
Dapi il 1890 datti cruscheras turisticas sin il lai. Il 2002 han ins fundà l'Ägerisee Schifffahrt AG sco filiala dals Zugerland Verkehrsbetriebe per cuntinuar questa tradiziun.
Biologia
miniatura|upright=0.8|Bacterias: Escherichia coli miniatura|none|upright=0.6|Virus: Virus Zika miniatura|upright=0.65|Plantas: Fau miniatura|none|upright=0.8|Animals: Buc-chavriel La biologia (dal grec vegl βίος bíos, ‹vita› e λόγος lógos, qua: ‹scienza›) è la scienza dals essers vivents. Ella furma ina part da las scienzas natiralas e s’occupa tant da las reglas generalas dals essers vivents sco er da las particularitads da mintga singula creatira: per exempel da lur svilup, da lur plan da construcziun e dals process fisicals e biochemics ch’han lieu en lur intern. En la biologia vegn perscrutà sin fitg differents champs. Ils pli impurtants èn la biofisica, la genetica, la biologia moleculara, l’ecologia, la fisiologia, la biologia teoretica e la biologia da las cellas. Da las pli grondas partiziuns dals organissems s’occupan la botanica (plantas), la zoologia (animals) e la microbiologia (microorganissems e virus).
Ils objects d’observaziun e da perscrutaziun da la biologia cumpiglian tranter auter moleculs, cellas, tessids ed organs. La biologia observa però er il cumportament da singuls organissems e l’interagir cun auters organissems en lur ambient. Pervi da questa diversitad dals objects d’observaziun vegn applitgada ed instruida en la biologia ina vasta paletta da metodas, teorias e models.
La furmaziun dals biologs ha lieu a las universitads en rom d’in studi da biologia. Perquai ch’ils cunfins tar autras scienzas (sco per exempel la medischina, la psicologia u la dietetica) èn fluctuants e pervi dal caracter interdisciplinar da la perscrutaziun, èn s’etablidas l’ultim temp sper la denominaziun biologia ulteriuras disciplinas e roms da studi sco per exempel las bioscienzas, las life sciences e las scienzas da la vita.
Istorgia
Pir en rom da la revoluziun scientifica a l’entschatta dal temp premodern han perscrutaders da la natira cumenzà a sa schliar dal surnatiral. En il 16avel e 17avel è per exempel creschida la savida davart l’anatomia cun puspè far secziuns, ed invenziuns sco il microscop han dà invista en in mund ch’era fin qua quasi invisibel. Il svilup da la chemia ha er manà a progress en la biologia, per exempel en furma d’experiments ch’han manà a la scuverta da process moleculars sco la fermentaziun u la fotosintesa. En il 19avel tschientaner è alura vegnì tschentà il crap da fundament per duas grondas direcziuns dal tuttafatg novas entaifer la perscrutaziun da la natira: Las lavurs da Gregor Mendel davart las cruschadas da plantas han marcà il punct da partenza da la genetica, ed a basa da las ovras da Jean-Baptiste de Lamarck, Charles Darwin ed Alfred Russel Wallace èn sa sviluppadas las teorias da l’evoluziun.
La denominaziun ‹biologia›, duvrada en il senn modern, para d’esser vegnida introducida pliras giadas independentamain ina da l’autra. Gottfried Reinhold Treviranus (‹Biologie oder Philosophie der lebenden Natur›, 1802) e Jean-Baptiste Lamarck (‹Hydrogéologie, 1802›) al han duvrà e definì l’emprima giada. Il pled sco tal cumpara gia il 1797 en la prefaziun da l’ovra ‹Grundzüge der Lehre von der Lebenskraft› da Theodor Gustav August Roose (1771–1803) ed è er cuntegnì en il terz tom da la ‹Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae: Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia› da Michael Christoph Hanow dal 1766. Tar ils emprims ch’han applitgà la noziun ‹biologia› en il vast senn dal pled tutgan l’anatom e fisiolog tudestg Karl Friedrich Burdach (1776–1847).
Cun l’ulteriur svilup da las metodas da retschertga è la biologia penetrada en dimensiuns adina pli pitschnas. En il 20avel tschientaner èn la fisiologia e la biologia moleculara daventadas adina pli impurtantas. Dapi lura sa laschan render visiblas e perscrutar a basa atomara structuras fundamentalas sco l’ADN, encims, sistems da membrana e l’entira maschinaria da la cella. A medem temp è creschida entaifer la perscrutaziun la muntada da metodas statisticas e sa diminuida la pratica tradiziunala da descriver fenomens singuls.
Dapi la fin dal 20avel tschientaner sa sviluppan or da la biologia er novas scienzas applitgadas: Per exempel cumplettescha la tecnologia da gens tranter auter las metodas classicas da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals ed avra novas pussaivladads – betg incontestadas – d’adattar l’ambient als basegns da l’uman.
Terms impurtants en survista
thumb|150px|‹Micrografia› da Robert Hooke (1665)
Sutdivisiun en singulas disciplinas
thumb|180px|La biologia sa lascha sutdivider tenor divers sistems La biologia sco rom scientific s’occupa d’ina vasta paletta d’essers vivents, tracta dumondas fitg diversas ed applitgescha las pli differentas tecnicas da perscrutaziun. Correspundentamain sa lascha la biologia sutdivider en diversas disciplinas: per l’ina tenor la gruppa d’organissems che vegn intercurida (plantas en la botanica, bacterias en la microbiologia etc.); per l’autra tenor il nivel ierarchic macroscopic e microscopic che vegn prendì en mira (structuras molecularas en la biologia moleculara, cellas en la biologia da cellas).
Ils differents sistems sa cruschan però, damai ch’i vegnan per exempel tractadas en la genetica fitg bleras gruppas d’organissems e che la zoologia perscrutescha tant il nivel molecular dals animals sco er lur cumportament. L’illustraziun preschenta a moda cumpacta in urden che collia quests sistems in cun l’auter.
I suonda ina survista dals divers nivels ierarchics e dals objects da la perscrutaziun biologica ch’appartegnan a quels. Sco exempels vegnan mintgamai inditgadas disciplinas che s’occupan en emprima lingia dal livel respectiv.
Microbiologia
La microbiologia è la scienza dals microorganissems, pia da las creatiras che na sa laschan betg distinguer ad egl sco singuls individis: bacterias ed auters monocellulars, tscherts bulieus, algas d’ina e da paucas cellas (‹microalgas›) e virus.
Botanica
La botanica è sa sviluppada da l’occupaziun cun plantas medicinalas e tracta surtut la structura, l’evoluziun, la derasaziun ed il metabolissem da las plantas.
Zoologia
La zoologia s’occupa en emprima lingia da la fisionomia, da l’evoluziun, da la derasaziun e da la moda da viver dals animals.
Biologia umana
La biologia umana è ina disciplina che tracta en il stretg senn dal pled la biologia da l’uman ed ils fundaments biologics da la medischina umana e che resguarda en il vast senn dal pled tut ils champs da la biologia ch’èn relevants per l’uman. Sco atgna disciplina è la biologia umana sa sviluppada pir en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner.
Parentada cun la biologia umana e l’antropologia biologica, la quala vegn però attribuida a l’antropologia. L’antropologia biologica sa lascha sutdivider en ils champs primatologia, teoria da l’evoluziun, antropologia da sport, paleoantropologia, biologia da la populaziun, antropologia industriala, genetica, creschientscha (auxologia), constituziun e forensica. Lur finamira è da descriver, perscrutar ils motivs ed interpretar sin fundament da la teoria da l’evoluziun la varietad da las caracteristicas biologicas dals ominids. Las metodas da l’antropologia biologica èn tant descriptivas sco er analiticas.
Biologia moleculara
thumb|160px|Structura da l’ADN en 3D Il stgalim da basa da l’urden ierarchic entaifer la biologia furma la biologia moleculara. Igl è quai la disciplina che s’occupa dals moleculs entaifer sistems vivents. Impurtantas classas da moleculs ord vista da la biologia èn acids nucleids, proteins, idrats carbonics e lipids.
Ils acids nucleids ADN ed RNA furman sco arcun da l’infurmaziun genetica in impurtant object da perscrutaziun. La biologia moleculara decodescha ils differents gens e lur regulaziun e perscrutescha ils proteins ch’èn codads lien. Ils proteins furman en general in segund grond champ da perscrutaziun. En furma d’encims èn quels per exempel responsabels sco catalisaturs biologics per praticamain tut las reacziuns metabolicas en ils organissems. Daspera datti er anc bleras autras gruppas da moleculs sco alcaloids, terpens e steroids. Il tratg communabel da tut quests biomoleculs è lur structura da basa che consista da carbon, idrogen e savens er oxigen, nitrogen e zulper. En quantitads fitg pitschnas giogan er metals ina tscherta rolla (p.ex. clorofil u hemoglobin).
Disciplinas biologicas che s’occupan cun quest nivel èn la biochemia, la genetica u epigenetica (che tracta mecanissems d’ereditad ch’han lieu independent da l’ADN), la biologia moleculara e la biologia farmaceutica u toxicologia.
Biologia da las cellas
Cellas furman las unitads funcziunalas e structuralas da basa da las creatiras. Ins differenziescha tranter cellas procarioticas, che na disponan da nagin nuschegl da la cella ed èn pauc structuradas, e cellas eucaritoicas, l’infurmaziun ereditara da las qualas sa chatta en il nuschegl da la cella e che cuntegnan differentas organellas da la cella. Tar las organellas da la cella sa tracti da spazis da reacziuns entaifer la cella ch’èn spartids in da l’auter tras ina membrana simpla u dubla. Uschia pon avair lieu en la cella a medem temp pliras reacziuns chemicas, er talas ch’èn oppostas ina a l’autra. Ina part essenziala dals essers vivents furman ils organissems che sa cumponan be d’ina cella, ils monocellulars. Quels pon sa cumponer d’ina cella procariotica (las bacterias) ubain eucariotica (sco tscherts bulieus).
En organissems da pliras cellas s’uneschan bleras cellas da medema construcziun e da medema funcziun a tessids. Plirs tessids cun funcziuns entretschadas furman organs.