cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Croazia
Scienza
La Croazia dispona da pliras scolas autas, tranter quellas tschintg politecnicas e 14 scolas autas spezialisadas publicas e privatas. Las set universitads dal pajais sa chattan a Dubrovnik, Osijek, Pula, Rijeka, Split, Zadar ed en la chapitala Zagreb. Daspera mainan las singulas universitads numerus instituts en autras citads croatas sco p.ex. a Varaždin. La pli veglia instituziun scientifica genuinamain croata è la Matica hrvatska ch’è vegnida fundada dal temp da la monarchia dal Danubi per tgirar la cultura e la lingua.
Furmaziun
thumb|200px|Universitad da Rijeka Il temp da scola obligatoric dura dal 7avel fin il 18avel onn da vita. La scola elementara dura otg onns; silsuenter vegn absolvida fin la 11avla classa ina scola spezialisada resp. fin la 12avla classa il gimnasi.
Per minoritads etnicas vegn purschì instrucziun en lingua materna, e quai tant a la scola elementara sco er al gimnasi. La purschida resguarda las suandantas linguas minoritaras: tschec, ungarais, talian, serb e tudestg. Circa mintga quart Croat discurra englais, mintga settavel tudestg.
Medias stampadas
La pressa sa concentrescha surtut sin la chapitala Zagreb. Tranter las pli impurtantas gasettas dal di tutgan ‹Večernji list›, ‹Jutarnji list›, ‹Slobodna Dalmacija› e ‹Novi list›. Ils magazins da l’emna ils pli derasads èn ‹Globus›, ‹Nacional› e ‹Hrvatski list›. Dapi il 2005 s’etableschan adina dapli gasettas en il format pitschen sco ‹24 sata› e las gasettas gratuitas ‹Metropola› e ‹Metro›.
Radio e televisiun
Or da l’emettur statal Radio Televizija Zagreb è sa furmà il 1991 Hrvatska radiotelevizija (HRT) che maina actualmain quatter chanals da televisiun e divers emetturs da radio. Daspera èn gia s’etablids ils onns 1980 emetturs da televisiun privats e dapi ils onns 1990 emetturs da radio privat.
Film
La suletta firma da producziun da films pli gronda è Jadran Film ch’è tranter auter stada participada ils onns 1960 a la realisaziun dals films da Karl May. Diversas acturas ed acturs croats èn er enconuschents ad in public internaziunal, t.a. Goran Višnjić, Ivana Miličević, Mira Furlan, Miroslav Nemec (‹Tatort›), Dunja Rajter, Antonija Šola u Mimi Fiedler. Il pli enconuschent Croat en l’industria da film vegn però ad esser Branko Lustig ch’ha t.a. producì films sco ‹Schindler’s List›, ‹Gladiator› e ‹Hannibal› e ch’è vegnì onurà cun plirs Oscars. Ultra da quai ha el giugà en numerusas producziuns da film naziunalas ed internaziunalas.
Sport
In sport da derivanza specificamain croata è picigin. I sa tracta d’in gieu da balla da splagia che vegn giugà en l’aua pauc profunda e ch’è vegnì sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner a Split.
Success sportivs
thumb|200px|Goran Ivanišević Tar ils pli gronds success da la squadra naziunala da ballape tutga il terz plaz al campiunadi mundial da ballape il 1998 en Frantscha. Dapi l’independenza il 1991 è il pajais gia sa qualifitgà repetidamain per la runda finala dal campiunadi mundial.
Il 1992 ha la squadra da ballabasket gudagnà la medaglia d’argent als gieus olimpics a Barcelona. Medemamain hai dà pliras medaglias a campiunadis mundials ed europeics.
En la ballanataziun ha la squadra naziunala gudagnà argient als gieus olimpics dal 1996 ed aur als gieus olimpics dal 2012. En pli èn ils Croats daventads campiuns mundials il 2007 e 2017.
Ils frars rembladers Nikša e Siniša Skelin èn daventads segunds a l’olimpiada dal 2004 ad Athen (en la bartga da dus senza timunier).
En il tennis ha Goran Ivanišević gudagnà il 2001 il turnier da Wimbledon ed Iva Majoli il 1997 il French Open. Il 2005 ha la squadra naziunala gudagnà l’emprima giada il Davis Cup per la Croazia.
Sport nautic: Medaglia d’argient per Duje Draganja als gieus olimpics dal 2004 ad Athen (50 m stil liber). Sanja Jovanović ha fatg il 2007 in record mundial sur 50 meters nudar en dies.
Sport d’enviern: Janica Kostelić ha cuntanschì il 2002 als gieus olimpics a Salt Lake City trais medaglias d’aur (cumbinaziun, slalom, slalom gigant) sco er argient en il super-G. A chaschun dals gieus olimpics il 2006 a Turin ha ella pudì cuntinuar sia seria da success cun in’ulteriura medaglia dad aur ed ina d’argient; a medem temp ha ses frar Ivica Kostelić gudagnà argient en la cumbinaziun. En il biatlon ha Jakov Fak gudagnà bronz als gieus olimpics a Vancouver 2010.
Atletica leva: A chaschun dals campiunadis mundials d’atletica leva ils onns 2007 e 2009 è Blanka Vlašić daventada campiunessa mundiala ed a chaschun dals gieus olimpics a Peking il 2008 ha ella gudagnà argient. La tiradiscs Sandra Perković ha gudagnà als gieus olimpics 2012 a Londra la medaglia d’aur.
Patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO
I suonda ina survista dal Patrimoni cultural e natiral mundial, ordinà tenor l’onn da la renconuschientscha :
Dis da festa
Sper ils dis da festa da l’onn ecclesiastic ed il di da la lavur (prim da matg) sajan numnads:
Chittagong
Chittagong (bengal: চট্টগ্রাম, Caṭṭagrām, Chattagram) è ina citad dal Bangladesch. Cun 2'123'709 abitants en la citad sezza e 3'672'366 en l'aglomeraziun (1. da schaner 2005) è ella la segund pli gronda citad dal pajais, suenter la chapitala Dhaka ed avant Khulna. Chittagong è la chapitala d'in district e d'ina divisiun da medem num.
Clima
Las temperaturas varieschan tranter 19 °C il schaner e 28 °C il matg. La stad èsi da quintar cun precipitaziuns autas.
Economia
Chittagong è in center d'economia cun grond'impurtanza per il pajais. La citad è ina zona economica speziala ed i exista in'interpresa d'atschal, raffinarias da petroli, construcziun da navs sco era las industrias da cement, textilias e tgirom dal pajais. Chittagong ha il pli grond port da mar dal Bangladesch, ch'è responsabel per ina considerabla part dal commerzi internaziunal. Ils plazzals da demoliziun enturn Chittagong appartegnan als centers da l'industria da demoliziun da navs dal mund.
Sco consequenza da la creschientscha economica rapida patescha la citad d'ina contaminaziun da smog fitg auta.
Ina part considerabla dals abitants lavura en las fabricas da textilias.
Istorgia
A partir dal 9aval tschientaner appartegneva Chittagong al Reginavel d'Arakan, dapi il 1666 a Bengala ed il 1760 è ella vegnida cedida als Englais.
Da Pasca 1930 èsi vegnì tar la Revolta da Chittagong, ina da las pli grondas revoltas cunter il domini colonial britannic. Sut la guida da Surya Sen han ins assaglì duas casernas.
Il december 2010 hai dà a Chittagong confruntaziuns violentas tranter lavurers da l'industria da textilias e forzas da segirtad. Latiers èn trais persunas mortas e 185 vegnidas blessadas. Ils protests èn ruts ora perquai ch'intgins interpresas n'èn betg sa tegnidas vi da la paja minimala legala.
Populaziun
En la regiun metropolitana da Chittagong vivan 3,7 milliuns persunas. L'islam è la religiun la pli derasada. 84 pertschient da la populaziun èn muslims, 14 pertschient èn hindus e 2 pertschient professeschan il budissem theravada.
Attracziuns
En la regiun datti bleras moscheas e blers minarets.
Sur En (Ardez)
thumb|Sur En (Ardez) thumb|Baselgia romanica
Sur En es ün pitschen cumün in Engiadina Bassa aint il chantun Grischun (Svizra). Politicamaing fa’l part dal cumün dad Scuol.
Sur En es situà sün üna spuonda da la vart dretta da la val dal En sün circa 1470 m.s.m. El consista da dudesch chasas ed üna pitschna baselgia romanica. Aint il center dal cumün es la plazza da bügl. L’inviern es Sur En abandunà, ma la stà es Sur En lö da vacanzas pels pacs proprietaris da chasa indigens ed esters.
A Sur En spordscha l’Academia d’art cuors da pittüra.
Üna da las chasas es abundantamaing ornà cun sgrafits dal artist Engiadinais Steivan Liun Könz, ün’otra dà in ögl causa seis disegns richs.
L'um ch'ha pers sia sumbriva. L'istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl
thumb|200px|Peter Schlemihl – gravura da George Cruikshank dal 1823 '''L’um ch’ha pers sia sumbriva. L’istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl''' (original: ‹Peter Schlemihls wundersame Geschichte›) è in raquint dal poet e perscrutader da la natira Adelbert von Chamisso (1781–1838). L’istorgia cun tratgs fabulus – che sa lascha perquai er attribuir a las paraulas d’art – è vegnida scritta la stad 1813 e publitgada il 1814. Il raquint tracta d’in um giuven che venda sia sumbriva e furma uschia ina variaziun dal motiv classic dal patg cun il diavel. Tras quai cuntanscha el bain ritgezza infinita, ma vegn stigmatisà da la societad e sto la finala guntgir quella (cf. er la versiun rumantscha).
Cuntegn
Suenter in viadi cun bastiment stentus emprenda Peter Schlemihl a conuscher il commerziant Thomas John, en il curtin dal qual el frunta sin in signur vestgì en grisch che fa in’impressiun fitg singulara. Quel offrescha ad el per sia sumbriva ina bursa plain aur che na vegn mai vida. Schlemihl è perencletg.
Gia baud sto el percorscher che quai munta l’exclusiun da la societad umana. Uschespert ch’ils umans realiseschan ch’el n’ha nagina sumbriva, survegnan els tema, tegnan distanza dad el e fan beffas dad el. Perquai viagescha el sur la muntogna fin en in lieu da bogn. Là s’endrizza el cun agid da ses fidaivel servient Bendel en tala moda che la mancanza da sia sumbriva na vegn l’emprim betg percurschida.
Schlemihl s’inamurescha però en la bella Mina e ses secret vegn tradì da ses segund servient Rascal. Be sch’igl al reusseschia da survegnir enavos sia sumbriva, declera il bab da Mina, dastgia el maridar quella. Qua cumpara l’um grisch puspè. Peter Schlemihl pretenda enavos sia sumbriva, cura ch’el pertschaiva la vaira natira da l’um grisch ch’è nagin auter ch’il diavel sez. L’um grisch sa preschenta adina cun tutta maniera, insista però d’egualisar ils interess: il diavel è be pront da dar enavos a Schlemihl sia sumbriva, sche quel al surlascha persuenter si’olma.
Pli tard emprova il diavel da surmanar Schlemihl cun al surlaschar la sumbriva ad emprest per al mussar tge stima e reputaziun ch’el sa pudess acquistar uschia. Schlemihl emprova da mitschar, quai ch’al na reussescha però betg. La finala refusa Schlemihl definitivamain il patg e bitta la bursa, la quala el aveva pajà cun sia sumbriva, en la profunditad. Tras quai schlia el ils ultims lioms tar il diavel. Da ses ultims daners cumpra Schlemihl in pèr stivals, ils quals duevan sa mussar pli tard sco stivals da set miglias. Fin la fin dal raquint viva el persul sco perscrutader da la natira al qual s’avran – grazia a ses stivals – (quasi) tut las parts dal mund.
Context biografic ed istoric
thumb|220px|Frontispizi da l’ediziun originala dal 1814 Davart l’origin dal raquint en ses context biografic ed istoric rapporta Chamisso il suandant:
Tar ils eveniments da muntada mundiala, als quals Chamisso fa allusiun, sa tracti da las guerras da liberaziun cunter Napoleun. Oriund da la Frantscha, ma sesent gia dapi ils onns 1790 en la Prussia (cf. l’artitgel biografic), ha Chamisso resentì vi da si’atgna persuna la discrepanza che sa manifestava enturn el.
Sper quests eveniments politics sa lascha il raquint er situar entaifer il svilup spiertal dal temp. El vegn attribuì a la romantica ch’era sa posiziunada en divers reguards sco cuntraposiziun a l’illuminissem raziunal. En il raquint ‹Peter Schlemihl› resortan elements fantastics e sentimentals, ma medemamain varts sombras ch’èn tuttavia er tipicas per la romantica (p.ex. en ils raquints dad E.T.A. Hoffmann ch’appartegneva al circul d’enconuschents da Chamisso).
Ad in ulteriur aspect istoric-cultural renviescha la finala il num dal protagonist: En la cultura giudaica da l’ost signifitga il term ‹Schlemihl› (jiddic schlemiel) il disfortunà u in nar. En sias regurdanzas ‹Erlebte Judenfrage› descriva Kurt Blumenfeld la rolla da la figura da Schlemihl entaifer la teoria dal zionissem a l’exempel dal propagandist russ Schmarja Levin: «Cura che el (sc. Levin) discurriva davart Peter Schlemihl e sia sumbriva, na dubitava el nagin mument che l’enconuschent raquint da Chamisso tractia il gidieu, al qual saja ì a perder sia sumbriva e tras quai l’essenzial da ses esser. El (sc. Schlemihl) sa stenta da puspè chattar sia sumbriva e d’agiuntar uschia al preschent il passà.» Il motiv da Schlemihl sco gidieu ha Blumenfeld er tractà cun sia partenaria da discussiun spiertala Hannah Arendt.
Recepziun
Bain a basa dal raquint da Chamisso è sa sviluppada pli tard ina chanzun populara che tracta il cuntegn a moda scursanida:
Es war einmal ein Mensch mit Namen Schlemihl
Saône (flum)
270px|right|thumb|La Saône a Tournus
La Saône è in flum da la Frantscha da 480 km. Il flum franco-svizzer Doubs è in affluent. La Saône sbucca en il Rodan en la citad da Lyon.
L'um ch'ha pers sia sumbriva. L'istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl
Recepziun
ob er ihm nicht seinen Schatten verkauft?
Er wär alsbald ein reicher Mann!
Nach kurzem Bedenken willigt er ein und bekam einen Beutel zum Lohn
„Ja ich denk ich tat einen guten Tausch“, sagt sich unser Schlemihl alsdann
„ich kauf mir Schloß und Gut und Hof, was fang ich schon mit einem Schatten an?“
Der Herr Schlemihl, der zog in ein and’res Land, kauft sich Schloß und Gut und Hof
und heiraten wollt er dann auch bald, eine Auserwählte gab es schon
Er ging zu seiner Geliebten Haus, fragt „Willst du mich nehmen zum Mann?“
„Drei Tage Bedenkzeit bitt’ ich mir aus, bevor ich Ja sagen kann.“
Doch die Sonne sie schien auf seine Gestalt, und ohne Schatten stand er da
„Niemals nehme zum Manne ich dich, ohne Schatten bist du auch der Seele bar“
Danach hat man niemals mehr von ihm gehört, und niemand weiß mehr, daß er einst gebor’n.
Imitaziuns, cuntinuaziuns ed adattaziuns artisticas
Dus scripturs dal 19avel tschientaner han scrit cuntinuaziuns da l’istorgia da Peter Schlemihl da Chamisso: Friedrich Christoph Förster il 1843 cun ‹Peter Schlemihl’s Heimkehr› e Ludwig Bechstein cun ‹Die Manuscripte Peter Schlemihl’s› (2 toms) il 1851.
Hans Christian Andersen ha elavurà il 1847 il motiv da la sumbriva persa en sia paraula ‹La sumbriva›.
David Kalisch ha transfurmà il cuntegn dal raquint en in toc da teater: ‹Peter Schlemihl. Posse mit Gesang in 1 Aufzug›, il qual è vegnì dà l’emprima giada il matg 1850 a Berlin.
August Brunetti-Pisano ha cumponì in’opera ‹Peter Schlemihl› ch’è per exempel vegnida represchentada il 1908 a Stuttgart.
Il 1915 ha l’artist Ernst Ludwig Kirchner creà in ciclus da set maletgs davart quest’ovra. Si’intenziun è stada d’exprimer si’atgna discrepanza interna, en la quala el veseva parallelas tar Peter Schlemihl. Tenor Kirchner sa tracti tar Schlemihl da l’istorgia d’in uman cun mania da persecuziun che daventa tuttenina conscient da sia pitschnezza infinita.
Actualisaziun e (re-)interpretaziun postmoderna
Sco gia vis po la sumbriva, legida en sia muntada simbolica, represchentar tratgs specifics da l’identitad da l’autur resp. dal temp d’origin burascus dal raquint. Ma la sperdita da quella sa lascha er transferir a la critica envers las ‹vardads perpetnas› en religiun, politica e societad che sa dasda a partir dal 18avel/19avel tschientaner (cun in’emprima culminaziun en l’ovra da Friedrich Nietzsche) e che dueva la finala daventar in dals segns distinctivs da l’epoca postmoderna a partir dals onns 1950/60. Ins remplazzia per exempel en l’entir raquint il term ‹sumbriva› tras ‹religiun› e l’istorgia survegn ina frestgezza ed actualitad quasi atemporala.
Ma er independentamain da talas ponderaziuns filosoficas sa lascha il text actualisar a moda fitg vasta. Exclusiun sociala ed isolaziun èn numnadamain experientschas da las qualas èn pertutgadas er oz las pli diversas gruppas socialas: migrants, omosexuals, persunas corpulentas, impedids u minoritads religiusas vegnan marginalisads, perquai ch’els na correspundan betg a las normas e valurs usitadas.
Versiun rumantscha
La versiun rumantscha dal raquint è vegnida realisada e publitgada il 2015/2016. Il titel s’orientescha a la versiun franzosa ‹L’Homme qui a perdu son ombre. Histoire merveilleuse de Pierre Schlémihl›, la quala Hippolyte de Chamisso, il frar dad Adelbert, ha edì il 1822. Tar la versiun rumantscha sa tracti d’ina translaziun integrala dal raquint, la quala sa stenta da restar datiers da l’original.
Betg translatadas èn però vegnidas las brevs che stattan a l’entschatta da l’ediziun tudestga (‹An meinen alten Freund Peter Schlemihl›, ‹An Julius Eduard Hitzig von Adelbert von Chamisso›, ‹An Ebendenselben von Fouqué›, ‹An Fouqué von Hitzig›) resp. a la fin dal raquint (‹An Adelbert von Chamisso›). Friedrich de la Motte Fouqué e Julius Eduard Hitzig eran buns enconuschents da Chamisso e Fouqué – medemamain in Franzos emigrà – ha er figurà sco editur dal raquint. En las brevs cloman ils amis en memoria in a l’auter il destin da Schlemihl – il qual vegn tractà qua sco ina figura reala – e tematiseschan dumondas da l’ediziun da sias aventuras. Il raquint sez è alura structurà en furma d’ina brev che Schlemihl drizza a Chamisso.
Idrografia da la Svizra
L'Idrografia è la scienza che s'occupa da la repartiziun da l'aua sin e sut la terra.
La Svizra ha in sistem idrografic varià et cumplex. Ses clima che donne dat precipitaziuns sut furma de naiv e da plievgia è era responsabel d'ina tscherta evaporaziun da l'aua en l'atmosfera.
Rain
L'Intschess Idrografic dal Rain è il pli grond da la Svizra, cuvrind 68 % da la surfatscha dal territori. Quest intschess idrografic è dumogna per la preschientscha de l'Ara, principal affluent dal Rain en la Svizra.
Ara
La raid idrografia da l'Ara è principalmain cumpost da l'Emme, la Limmat, la Reuss u la Sarina era che da plirs lais : il Lai da Turitg, il Lai da Thun, il Lai dals Quatter Chantuns u il Lai da Neuchâtel. Tranter ils affluents da l'Ara, ins po citar la Kander e la Sarina sin la riva sanester, l'Emme, la Reuss e la Limmat sin la riva dretga.
Rodan
L'Intschess Idrografic da Rodan cuvrind 18 % da la surfatscha da la Svizra. El po esser taglia en dus parts distinctas : il Doubs ed il curs principal dal Rodan. Il Doubs è in affluent de la Saône che entaupa il Rodan a Lyon, en Frantscha.
Po
Il Po na passa betg per la Svizra pero plirs da ses affluents (com per exempel il Ticino u l'Adda per il Poschiavino) prendan lurs funtaunas en las Alps svizras, che sa chattan tuts sin la riva sanester dal Po.
Danubi
Il Danubi prenda ses funtauna en la Germania, en il Guaud Nair, el percursa l'Europa da vest en ost e sbucca en la Mar Naira en in delta che sa chatta principalmain en la Rumenia. Il affluent svizzer dal Danubi è l'En.
Adisch
Il Val Müstair è in pitschen val che sa chatta en l'Engiadina en il chantun Grischun, il Rom prenda ses funtauna en quest val e sbucca en l'Adisch sin sia riva dretga. L'Adisch prenda ses funtauna en il Pass da Resia na betg lontan dal tripunct tranter l'Austria, l'Italia e la Svizra.
Sondrio
Sondrio (rumantsch istoric Sunder, vuclinais Sundri) è ina vischnanca da l'Italia, chapitala da la provinza omonima ed il lieu pli grond da la Vuclina. La citad sa chatta a la riva dal flum Adda.
Nintendo
Nintendo K.K. (giap. 任天堂株式会社, Nintendō kabushiki-gaisha, engl. Nintendo Co., Ltd.) è in producent giapunais da gieus da video e consolas da gieus. Nintendo e oriundamain vigni fundà da Fusajirō Yamauchi a Kyōto en il onn 1889. Da 1949 fin 2002 è Hiroshi Yamauchi, stà schef. Suenter la retratga da Yamauchi ha Satoru Iwata surpiglià sia posiziun enfin sia mort, ils 11.06.2015. Dapi ils 16.09.2015 è Tatsumi Kimishima president da Nintendo.
Nintendo è vegni enconuschent sin l'entir mund cun las consolas portablas Game Boy e Nintendo DS, las consolas staziunaras Nintendo Entertainment System (scursanì NES) e Wii sco era bleras serias da gieus, sco p. ex. Super Mario, Donkey Kong, The Legend of Zelda  e Pokémon.
Judo
Judo vul dir verbalmain "via miaivla" e vegn dal Giapun. El è in sport da cumbat ch'ha il princip da gudagnar tras capitular.
Judo è vegnì fundà a l'entschatta dal 20avel tschientaner dad Jigoro Kano (1860-1938). El ha stgaffì ina simbiosa or da differents stils da Jiu-Jitsu, ch'el ha emprendì cun gronda disciplina en sia giuventetgna.
In cumbattant da Judo vegn numnà judoka.
I dat dus princips filosifics fundamentals pli specifics en il judo. Per l'ina l'agid vicendaivel, la chapientscha dal svilup d'omadus ed il bainstar, per l'auter il meglier pussaivel engaschament da corp e spiert.
Quart cudesch da Moses
Il quart cudesch da Moses (eir numno Numeri in lingua latina seguond il pled grec Αριθμοί = cifras u alternativmaing Bemidbar in lingua hebraica per motiv dals prüms pleds dal cudesch בַּמִּדְבָּר, que voul dir aint il desert) es ün cudesch biblic e la quarta part da la Tora güdeva respectivamaing dals cudeschs da Moses aint il Vegl Testamaint tar ils cristiauns.
Cuntgnieu
Partieu aint in 36 chapitels tematisescha il cudesch ils seguaints evenimaints:
Île de la Harpe
L'Île de la Harpe è ina insla che sa chatta en la part svizra dal Lai da Genevra. La insla tutga tar la vischnanca da Rolle ed èn situadas 372 m.s.m. L'insla ha ina surfatscha da 2368 m², da ina lunghezza da 110 m e da ina larghezza da 30 m. L'insla sa chatta a 100 m da la riva, davant il Chastè da Rolle. Ins pon cuntanscher per bartga ed igl ha in port.
Bauen
Bauen  è ina vischnanca politica sin la riva dal Lai dals Quatter Chantuns, en il chantun Uri en Svizra.
Sudan
right|150px right|200px thumb| Il Sudan è un pajais d'Africa. Sia chapitala è Khartoum.
Il linguatg uffizial è il arab.
Seelisberg
Seelisberg  è ina vischnanca politica sin la riva dal Lai dals Quatter Chantuns, en il chantun Uri en Svizra.
Tschintgavel cudesch da Moses
Il tschinchevel (Rumauntsch Grischun: tschintgavel) cudesch da Moses (eir numno Deuteronomium in lingua greca latiniseda = seguonda ledscha, manageda es la seguonda vouta dal artschaiver ils desch cumandamaints zieva il raquint dal seguond cudesch da Moses aint ils chapitels 19 e 20) es ün cudesch biblic e la tschinchevla e dimena ultima part da la Tora güdeva respectivamaing dals cudeschs da Moses aint il Vegl Testamaint tar ils cristiauns. La noziun hebraica es Devarim (‏דְּבָרִים‎), que voul dir „pleds, sentenzchas“, e deriva da la prüma frasa dal cudesch (‏אֵלֶּה הַדְּבָרִים‎ Eleh ha-Devarim per „que sun ils pleds...“).
Slovenia
La Slovenia (sloven Slovenija), uffizial Republica da la Slovenia (sloven Republika Slovenija), è in stadi europeic situà tranter l’Italia, l’Austria, l’Ungaria, la Croazia e l’Adria. La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Ljubljana che giascha en il center dal pajais.
Il 2004 è la Slovenia daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi l’onn 2007 fa il pajais part da la zona da l’euro. Il stadi furma ina republica parlamentara a basa d’ina constituziun democratica.
Flums
thumb|280px|Survista generala dal pajais Ils pli impurtants flums da la Slovenia furman dal vest a l’ost: Soča (curs superiur: Isonzo), Sava, Drava e Mura. Soča e Sava naschan en las Alps Giulianas, Drava e Mura afflueschan nà da l’Austria. En il sidost furma ultra da quai la Kolpa, che nascha en la Croazia, sur radund 100 km il cunfin cun la Croazia. Tut ils flums numnads n’èn da princip betg navigabels; pli baud èn els però per part vegnids utilisads da flottaders (p.ex. la Drava sper Maribor).
Regiuns
Malgrà sia pitschna extensiun è la Slovenia segnada da furmas topograficas fitg differentas. Bundant la mesadad da la surfatscha dal pajais è cuverta cun guaud.
Il nordost dal pajais è segnà da muntognas mesaunas e da regiuns collinusas: Pohorje (cun bratschs da las Alps Centralas fin a 1500 m s.m.) Haloze (fin 880 m) e Slovenske Gorice (350 m) che fineschan en il nordost da la Mura en la planira e las collinas da Prekmurje, entant che la regiun da sbuccada da Drava e Mura, la regiun Međimurje d’ina surfatscha da 50 sin 20 kilometers, sa chatta per gronda part gia sin territori croat. Omaduas planiras fineschan da l’autra vart dal cunfin ungarais en la Planira Pannonica. La part centrala dal pajais ed il sid èn segnads da vastas surfatschas da carst caracteristicas.
En il sidvest sa chatta la costa da l’Adria (Riviera slovena) d’ina lunghezza da 46,6 kilometers. Quella marchescha er geograficamain il punct dal pajais situà il pli a bass. Dapi la fin da la Jugoslavia è vegnì dispità cun la Croazia davart il decurs dal cunfin en il Golf da Piran. En rom da l’adesiun da la Croazia a l’Uniun europeica èn ins sa cunvegnids da schliar quest conflict davant ina cumissiun da cumpromiss internaziunala.
Cunfins
Il cunfin tar la Croazia ha gia furmà dapi la fundaziun da la segunda Jugoslavia la lingia da separaziun administrativa tranter las duas sutrepublicas; il 1991, cun la decleraziun da l’independenza dals dus pajais, è quella daventada in cunfin internaziunal.
Clima
La Slovenia è segnada dal clima transitoric illirc ch’è derasà tranter las Alps Dinaricas, la Mar Mediterrana e la Pannonia. En il sidvest dal pajais regia gia in clima cleramain mediterran cun stads chaudas ed envierns miaivels ed umids (regiun da viticultura). L’enviern e la primavaira mainan però a la costa savens a vents che crodan, la bora temida che porta aria fraida e naiv en las autezzas. A l’intern dal pajais regia in clima continental, en il nordvest il tipic clima da las Alps dal Sid (favugn, plievgia d’enviern e relativamain pauca naiv). L’ost è gia segnà cleramain d’in clima pannonic cun stads chaudas ed envierns fraids.
Natira e protecziun da la natira
La Slovenia è in dals stadis da l’Uniun europeica cun la pli gronda biodiversitad: mintga tschuncantavla spezia d’animal e da planta da la terra che populescha tut il mund vegn avant en la Slovenia. Il pajais sa stenta da mantegnair questa varietad da la fauna, da la flora e dals habitats. Ina natira intacta munta er ina valur per il turissem, il qual s’orientescha a persunas che tschertgan ruaus, che vulan giudair la cuntrada e che mussan interess per il mund da las plantas e dals animals.
La Slovenia dispona d’in parc natiral. Cun ina surfatscha da 83 982 hectaras cumpiglia quel radund 4,1 % dal territori dal pajais. Quel è a medem temp renconuschì sco reservat d’utschels tenor ils criteris da Natura 2000 e sco reservat da biosfera da l’Unesco.
Ultra da quai datti trais parcs regiunals, 52 territoris natirals protegids, 44 parcs da la natira e 25 ulteriurs reservats d’utschels. Tut en tut èn protegids en la Slovenia bundant 35 % da la surfatscha dal stadi. (Per cumparegliar: en l’entira Uniun europeica èn quai en media bundant 18 %). En ils territoris da Natura 2000 en Slovenia vegnan protegids 312 spezias d’animals e da plantas (da quai 109 spezias d’utschels) e 60 differents spazis vitals.
Populaziun
thumb|260px|Celje, la terz gronda citad slovena Il 2016 dumbrava la Slovenia ina populaziun da 2 064 241. Las pli grondas citads dal pajais han il suandant dumber d’abitants (situaziun dal 2015): Ljubljana 287 218, Maribor 112 325, Kranj 55 857, Koper (talian Capodistria) 50 902 e Celje (Cilli) 48 773.
Etnias
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2002 eran 83 % da la populaziun Slovens; i suondan 2 % Serbs, 1,8 % Croats ed 1,1 % Bosniacs, entant che 8,9 % n’han fatg nagina indicaziun areguard lur appartegnientscha etnica.
Sco minoritads èn renconuschidas duas pitschnas populaziuns autoctonas da Talians en la regiun dal vest Primorska (0,11 %) sco er Magiars en la regiun da l’ost Prekmurje (0,32 %). Ultra da quai viva ina fitg pitschna gruppa da lingua tudestga en la Gottschee, la quala n’è però betg renconuschida sco minoritad etnica.
Linguas
Tenor l’artitgel 11 da la constituziun dal 1991 è il sloven (Slovenščina) lingua uffiziala. L’artitgel 64 definescha ultra da quai ils territoris cun minoritads autoctonas en ils quals il talian e l’ungarais giaudan ina protecziun speziala. Romani n’è nagina lingua protegida; l’artitgel 65 da la constituziun prevesa bain ina protecziun specifica per ils Roma; quella n’è però betg anc vegnida messa en vigur.
En scola vegn instruì sper l’englais er tudestg u talian sco linguas estras, uschia che numerus Slovens èn abels da communitgar en pliras linguas. Cun l’adesiun a l’EU è il sloven er daventà ina lingua uffiziala da l’Uniun europeica.
Dal temp medieval a l’entschatta dal 20avel tschientaner
Ils perdavants slavs dals Slovens èn probabel immigrads en il 6avel tschientaner en il territori da la Slovenia odierna. Durant il 7avel tschientaner è sa furmà il principadi slav Carantania.
En il decurs dals proxims dus tschientaners è la Carantania l’emprim vegnida sut pussanza bavaraisa, alura sut domini francon. En la mesadad dal 10avel tschientaner ha la victoria dal retg ed imperatur da pli tard Otto I en la Battaglia dal Lechfeld (sper Augsburg) fatg libra la via per la colonisaziun da l’ost dal Sontg Imperi roman. Ils Ungarais che faschevan avant expediziuns da sblundregiada en il territori odiern da la Slovenia, Austria, Germania dal Sid ed Italia èn sinaquai sa domiciliads en la Planira Pannonica. Tras quai èn ils territoris da colonisaziun dals Slavs alpins en la Tschechia, Slovachia (Slavs dal vest) e Slovenia (Slavs dal sid) vegnids separads. La Carantania han ins integrà en il Ducadi da Baviera e tras quai en il Reginavel ostrofrancon. Entaifer il Sontg Imperi roman ha questa regiun fatg part a partir da l’onn 976 dal Ducadi da la Carinzia.
Il Marchesat Krain è vegnì sur ils ducas da la Stiria, ils Babenberger (Friedrich II) ed Ottokar da la Boemia als Habsburgais (austriacs). En rom da la pussanza creschenta dals Habsburgais èn grondas parts da la Slovenia odierna daventadas habsburgaisas. In’excepziun ha furmà il contadi dals Sanegg a Cilli, als quals igl è reussì tras ina politica da maridaglias inschignusa da sa far valair cunter l’egemonia habsburgaisa fin che la dinastia è morta ora l’onn 1456. Silsuenter è il territori sloven da pli tard stà fin la fin da l’Emprima Guerra mundiala – abstrahà d’ina curta interrupziun durant las Guerras da coaliziun – sut domini habsburgais.
Suenter l’Emprima Guerra mundiala
thumb|220px|Proclamaziun dal stadi dals Slovens, Croats e Serbs il 1918 a Ljubljana La schientscha naziunala ch’era gia sa manifestada en il 19avel tschientaner e la dissoluziun da l’Austria-Ungaria vers la fin da l’Emprima Guerra mundiala han manà ils 6 d’october 1918 a la furmaziun d’in cussegl naziunal dals Slovens, Croats e Serbs. Cur che truppas talianas èn avanzadas en regiuns da costa slovenas ed han cumbattì en il nord per la Carinzia, ha il cussegl naziunal dumandà il Reginavel da la Serbia per agid militar. Or da questa cooperaziun è sa furmà il prim da december 1918 il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens.
Il Contract da Saint-Germain dal 1919 ha attribuì al nov Reginavel la Stiria Inferiura cun la chapitala Marburg (sloven: Maribor) sco er ils territoris da la Carinzia Inferiura ch’eran per gronda part da lingua slovena. Tras il Contract da Trianon dal 1920 cun l’Ungaria è vegnida vitiers en il nord la regiun da Prekmurje. La regiun da costa occupada è percunter vegnida attribuida a l’Italia (en rom dal contract da cunfin da Rapallo dal november 1920).
Il 1929 – nov mais suenter in culp da stadi dal retg Alexander Karađorđević – è il stadi vegnì renumnà en Reginavel da la Jugoslavia. Tras quai è la predominanza dals Serbs entaifer il nov stadi be anc creschida; en pli han ils Slovens patì pervi da la sperdita da lur regiun da costa. Sgurdinà adina pli fitg tras ils conflicts a l’intern dal pajais, ha il Reginavel mantegnì la neutralitad.
Segunda Guerra mundiala
Ils 25 da mars 1941 han las Pussanzas da l’axa sfurzà prinzi Paul da collavurar. Quel manava las fatschentas da la regenza, entant che ses nev minoren Petar II era dapi il 1934 schef da stadi. Gia dus dis pli tard ha la generalitad però fatg in putsch ed instituì il prinzi ereditar Petar II sco suveran. Quests svilups a la flanca dal sidost da lur sfera da pussanza han las Pussanzas da l’axa resguardà sco privlus, uschia ch’els han occupà l’avrigl 1941 l’entira Jugoslavia. La Slovenia è vegnida partida tranter l’Italia, l’Ungaria ed il Reich tudestg. Gia paucs dis suenter l’occupaziun da la Slovenia è sa furmada in’organisaziun da resistenza sut l’egida dals communists (la Front da liberaziun Osvobodilna Fronta). Igl èn sa constituidas numerusas furmaziuns da partisans; l’emprim da vart dals roialists e suenter il cumenzament da la guerra tudestga cunter l’Uniun sovietica er da vart dals opponents communistics (sut il commando da Tito).
A l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala han ins deportà radund 80 000 Slovens or dal territori ch’era vegnì occupà dal Reich tudestg. La gronda part dad els ha stuì prestar lavur sfurzada en Germania, per part er en Rumenia e Bulgaria. Daspera han ils naziunalsocialists tramess en Germania uffants da partisans slovens; sco mesira da retorsiun eran quels vegnids separads sut sforz da lur famiglias.
A la fin da la Segunda Guerra mundiala è quasi l’entira minoritad da lingua tudestga fugida u è vegnida stgatschada, internada u assassinada. Forzas armadas slovenas e croatas ch’avevan battì sin la vart da las Pussanzas da l’axa e ch’han anc cuntinuà suenter ils 8/9 da matg 1945 ils cumbats cunter l’armada jugoslava èn fugidas en Carinzia ed èn sa rendidas sut la protecziun da las truppas d’occupaziun englaisas. Quellas han però surdà ils praschuniers da guerra e civilists slovens e croats als partisans da Tito; sinaquai è la gronda part dad els vegnida per la vita en rom da marschs da la mort u da mazzacras.
Regenza communistica
Suenter la guerra è sa constituida ils 29 da november 1945 la Jugoslavia (sco republica populara federativa democratica, a partir dal 1963 republica federativa socialistica). La Slovenia furmava sco Republica socialistica Slovenia ina sutrepublica da la Jugoslavia. Il territori liber da Triest cun ina gronda part da l’Istria sa chattava dapi il 1947 teoreticamain sut administraziun da las Naziuns unidas. Il 1954, en connex cun il Memorandum da Londra, è la regiun vegnida partida provisoricamain tranter l’Italia e la Jugoslavia; ma pir il 1975 han ins sigillà questa spartiziun en il Contract dad Osimo. En rom da questa fixaziun dals cunfins è la Slovenia vegnida en possess da Koper (Capodistria) e Portorož (Portorose) cun ina strivla da costa da stgars 50 kilometers. La lingia da cunfin tranter las duas anteriuras sutrepublicas jugoslavas Slovenia e Croazia a la costa adriatica n’è percunter anc adina betg sclerida dal tuttafatg.
Independenza
thumb|220px|Cumbats tranter unitads slovenas e chars armads jugoslavs (1991) En il decurs dals onns 1980 è la malcuntentientscha cun la direcziun politica a Belgrad daventada adina pli gronda. Ils 25 da zercladur 1991 è la Slovenia sa declerada independenta. Sinaquai è l’armada jugoslava penetrada en il pajais; ma suenter l’uschenumnada Guerra da diesch dis èn las truppas sa retratgas. Ils 23 da december 1991 ha la Slovenia relaschà ina constituziun democratica tenor l’exempel dals stadis commembers da la Communitad europeica. Gia entaifer in mais han tut quels renconuschì il nov stadi.
La populaziun relativamain omogena e las paucas acziuns da guerra cun be pitschnas destrucziuns han pussibilità al nov stadi da sa stabilir spert e da sviluppar structuras democraticas consistentas. Quai è vegnì onurà il november 1998 cun metter ad ir tractivas per l’adesiun a l’Uniun europeica. Ils 23 da mars 2003 ha la populaziun slovena votà cun cleras maioritads (89,6 % resp. 66,1 %) per l’adesiun a l’Uniun europeica ed a la NATO. Il prim da matg 2004 è la Slovenia daventada ensemen cun nov ulteriurs pajais (Estonia, Lettonia, Lituania, Pologna, Slovachia, Tschechia, Ungaria sco er Malta e Cipra) commembra da l’Uniun europeica. Il medem di è il pajais daventà commember da la Cunvegna da Schengen, uschia che las controllas da cunfin vers l’Austria, l’Ungaria e l’Italia èn crudadas davent. Dapi il 2007 è l’euro la valuta uffiziala da la Slovenia; quel ha remplazzà il tolar.
Politica
Schef da stadi da la Republica slovena furma il president ch’ha ina funcziun plitost represchentativa e che vegn elegì mintga tschintg onns directamain tras il pievel. Daspera sa cumpona la pussanza executiva dal primminister e dal cussegl dals ministers che vegnan elegids tuts dus da l’assamblea naziunala.
Il parlament sloven consista da duas chombras: l’assamblea naziunala (Državni zbor) ed il cussegl naziunal (Državni svet). L’assamblea naziunala sa cumpona da 90 deputads; quels vegnan elegids per part a moda directa, per part en furma da dretg d’elecziun proporziunala. Las minoritads autonomas dals Talians ed Ungarais han in mandat d’etnia garantì. En dumondas che concernan exclusivamain ils dretgs da las minoritads respectivas han quels in dretg da veto absolut. En il cussegl naziunal vegnan delegads 40 represchentants da gruppas d’interess socialas, economicas e regiunalas. Las elecziuns en il parlament han lieu mintga quatter onns.
Sco gia menziunà, è la Slovenia dapi il 2004 commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi il 2010 fa ella er part da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD).
Militar
En tut èn activs ca. 7500 schuldads. Las expensas statalas per l’armada han muntà il 2014 a 486 milliuns dollars, quai che correspunda a 1,0 % dal product naziunal brut.
Divisiun administrativa
thumb|240px|Las cuntradas istoricas da la Slovenia La Slovenia è dividida en radund 200 vischnancas (sloven občine, sing. občina), da las qualas 11 han il status da citad. Tranter il nivel da las vischnancas e quel dal stadi cumplessiv na datti nagina ulteriura sutdivisiun administrativa.
Regiuns da coesiun da l’UE
Tenor la sistematica dal svilup regiunal che l’UE applitgescha per tut ses territori è la Slovenia sutdividida en duas regiuns da coesiun (Slovenia dal Vest e Slovenia da l’Ost), las qualas n’han però nagina muntada administrativa. La Slovenia dal Vest cumpiglia ils territoris enturn Ljubljana, Kranj e Koper cun la pli gronda forza economica, entant che la Slovenia da l’Ost è segnada da regiuns ch’èn economicamain pli flaivlas.
Cuntradas
Ultra da quai exista la sutdivisiun en tschintg cuntradas istoricas. Quellas correspundan a la divisiun administrativa dal temp da l’Austria-Ungaria, èn oz anc fitg frequentas e fan part da l’identitad regiunala. Surtut la Steiermark slovena è segnada d’ina ferma identificaziun regiunala che vegn duvrada per sa cunfinar da la chapitala Ljubljana. Tar questas cuntradas istoricas sa tracti concretamain da:
Traffic sin via
La Slovenia dispona d’ina buna infrastructura stradala e d’ina rait d’autostradas moderna. Ils centers furman la chapitala Ljubljana e Maribor. Bunas colliaziuns datti er en direcziun da las regiuns da turissem e da skis en las Alps Giulianas e vers la costa adriatica. Per pudair duvrar las autostradas dovri ina vignetta (da set dis, d’in mais u d’in onn).
Traffic aviatic
thumb|220px|Il port da Koper La pli gronda plazza aviatica dal pajais sa numna Letališče Jožeta Pučnika Ljubljana ed è situada sper Brnik en vischinanza da la chapitala Ljubljana. Daspera existan duas plazzas aviaticas pli pitschnas a Maribor ed a Portorož.
Port da mar
Sur il port da mar da Koper (tal. Capodistria) trategna la Slovenia relaziuns commerzialas en tut il mund e furma er in pajais da transit per raubas da e vers l’Europa Centrala.
Viafier
La viafier statala Slovenske železnice dispona d’ina rait da 1229 km (da quai 504 km viafier electrifitgada). La viafier collia bleras citads slovenas e tanscha er fin al port da mar.
Survista
La Slovenia è segnada d’in’economia maschadada cun cumparts relativamain equilibradas d’agricultura, industria, servetschs e turissem. Impurtants patruns da lavur èn tranter auter l’interpresa dad ieli ed energia Petrol, il furnitur da products per il tegnairchasa Gorenje, l’interpresa farmaceutica Krka e la fabrica d’autos Revoz ch’appartegna al concern Renault. Las entradas per chau correspundan pli u main a la media europeica. Tenor il standard da la capacitad da cumpra cuntanschevan quellas il 2012 in index da 82 (EU-27= 100).
Sco emprim dals diesch stadis ch’èn daventads il 2004 novs commembers da l’Uniun europeica ha la Slovenia pudì midar il 2007 a l’euro. Il product naziunal brut muntava il 2013 a 23 289 dollars per persuna. Uschia era la Slovenia posiziunada anc avant il Portugal e marcantamain avant tut ils ulteriurs stadis da l’ost che fan part da l’Uniun europeica sco Tschechia, Pologna u Estonia. Tranter il 1997 ed il 2014 ha la creschientscha economica muntà en media a 2,53 %.
Agricultura
thumb|220px|Chamona da pasturs sper Bohinj L’allevament da muvel importa bundant 50 % da la prestaziun da producziun (2005: 511 milliuns euros). Correspundentamain è la cumpart da pastgiras (60 %) e da surfatschas da cultivaziun da pavel (20 %) fitg auta. L’effectiv da muvel sa cumpona surtut d’arments e da portgs; creschida è però er la cumpart da chauras, nursas e chavals.
Isole di Magadino
Las Isole di Magadino è ina gruppa da tschintg inslas che sa chattan en la part svizra dal Lago Maggiore. Las inslas tutgan tar las vischnancas da Magadino, Locarno e Tenero-Contra ed èn situadas al cunfin dal flum Ticino u igl sa bitta en il Lai Maggiore. Il archipel èn situadas a 193 m.s.m.
L’archipel fa part da la reserva chantunala dal Bolle di Magadino.
Slovenia
Agricultura
L’industria da victualias da la Slovenia ha stuì supportar entaifer radund 20 onns gist duas crisas: Per l’ina èn crudads davent a l’entschatta dals onns 1990 ils martgads da vendita en l’anteriura Jugoslavia; per l’autra è sa fatga valair il 2004 la gronda concurrenza dals concerns gronds europeics. D’avantatg è l’adesiun a l’UE stada per l’agricultura en il territori da muntogna ed autras regiuns dischavantagiadas. Tut en tut profiteschan en la Slovenia 440 349 ha da mesiras da promoziun speziala che duain impedir che la cultivaziun dal terren vegnia smessa en regiuns che fissan uschiglio nunrentablas.
In grond potenzial economic posseda la selvicultura. Bunamain 60 % dal pajais èn cuverts cun guaud, quai che munta en l’Europa ina valur che be la Svezia e la Finlanda surpassan. Malgrà la vasta dimensiun dals guauds da la Slovenia contribuescha la selvicultura be 0,2 % al product naziunal brut. Quai è d’attribuir al fatg ch’ils guauds èn fragmentads fitg ferm areguard las relaziuns da possess. 72 % da la surfatscha da guaud sa chattan en possess privat da ca. 489 000 possessurs. Questa parcellaziun difficultescha l’utilisaziun optimala dals guauds.
Ina cumpart relativamain gronda da la surfatscha agricula vegn tratga a niz per la viticultura. Radund 40 000 viticulturs privats e professiunals tgiran la viticultura, e quai savens gia en la tschintgavla u sisavla generaziun. En il decurs dals ultims onns ha pudì vegnir meglierada la qualitad e cuntanschida la quantitad dal temp habsburgais e precommunistic.
Servetschs
Dapi si’independenza l’onn 1991 ha la Slovenia pudì extender vastamain il sectur da servetschs; quel cumpiglia en il fratemp bundant 50 % dals plazs da lavur. La Slovenia dispona d’ina fitg buna rait da traffic, e quai er en congual cun las relaziuns da l’Europa Centrala en general. Sper ils centers culturals ed economics Ljubljana e Maribor exista surtut en las Alps Giulianas, en las taunas da Postojna ed a la costa da la Mar Adriatica in turissem cun l’infrastructura correspundenta. En il nordost dal pajais, che vala sco ‹regiun da las termas›, crescha ultra da quai la muntada dal turissem da sanadad.
Budget statal
Il budget statal dumbrava il 2012 expensas en l’autezza da 22,59 milliardas dollars ed entradas da 20,5 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 4,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi muntavan il 2012 85,3 milliardas dollars u 53,3 % dal product naziunal brut. Per la sanadad èn vegnids impundids 9,1 % dal product naziunal brut (situaziun dal 2009), per la furmaziun 5,2 % (2007) e per il militar 1,0 % (2014).
Cultura
thumb|160px|France Prešeren Il pli enconuschent autur da la Slovenia è France Prešeren (1800–1849). Sia poesia romantic-naziunalistica ha inspirà blers poets ed auturs da pli tard ed è daventada in impurtant element da la cultura e schientscha naziunala slovena.
Dis da festa
Dis da festa ch’èn colliads specificamain cun la cultura ed istorgia da la Slovenia èn Prešernov dan, slovenski kulturni praznik (il di da la mort dal poet naziunal France Prešeren e di da la cultura slovena) ils 8 da favrer, il di da la resistenza durant la Segunda Guerra mundiala (27 d’avrigl), il di da la suveranitad statala 1991 (25 da zercladur), il di da la refurmaziun (a la quala ils Slovens han d’engraziar lur lingua scritta e l’emprima menziun dal num ‹Slovens› insumma) ils 31 d’october sco er il di da l’independenza ed unitad (proclamaziun dal resultat dal referendum d’independenza en il parlament 1990) ils 26 da december.