cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kahlil Gibran
Ovra e pensar
Tuttina sco la popularitad da Blake è er quella da Gibran creschida fitg ferm durant la cuntracultura dals onns 1960 ed il moviment da new age. A l’ovra da Gibran sa refereschan per exempel – per sa restrenscher ad intgins impurtants represchentants da la musica da rock e pop – Elvis Presley, Johnny Cash, The Beatles (en la chanzun ‹Julia› sin il ‹White Album› dal 1968), e David Bowie (‹The Width of a Circle› sin l’album ‹The Man Who Sold the World› dal 1970). A Kahlil Gibran èn deditgads diversas plazzas, monuments ed instituts da furmaziun en il Libanon (Beirut, Museum da Gibran a Bsharri) ed en ils Stadis Unids (Boston, New York, Washington).
Territori da la chapitala australiana
Il Territori da la chapitala australiana (en lingua englaisa: Australian Capital Territory u curt ACT) è in territori da l'Australia en il qual la chapitala Canberra sa chatta. L'ACT è in'enclava da 2.358 km² ch'è enserrada cumplettamain dal pajais federativ da l'Australia orientala da la Nova Valisa dal Sid.
Roveredo
Il pled Roveredo ha differentas muntadas:
Jacob Michael
Jacob Michael (* 9 da december 1916 a Casti; † 6 da mars 2003 a Sagogn) fuva in pardicànt, pur e scriptur grischunais. Grond engaschi ha el fatg per animar da salvar il linguatg rumantsch, oravantut il ses idiom sutsilvan.
Vita
Il 1916 es el naschì sco ultim figl da 10 uffants da Murezi e Julia Michael en Val Schons. El ha frequentà la scola primara a Donat e la scola secundara a Ziràn avant che ir a Cuira a la scola chantunala. 1938 ha el fat matura per silsuenter ir a Basilea e Turitg per studegiar teologia.
Desch onns plitard es el vegni plidà a Samedan ma el lascha encrescher là. 1973 turnà el en Val Schons e pastorescha là las plaivs da Ziràn-Muntogna da Schons. 1984 è Jacob Michael vegnì pensiunà e turna en la sia chasa a Sagogn, ma pensiunà es il fauss pled per descriver ils ultims onns da ser Michael. El tegnaiva bler animals: nursas e chavras, gaglinas, andas ed in galdegn. Fin 1998 tegnaiva el anc priedi per rumantsch, a Sagogn ed era en Val Schons. Ils 10 da marz 2003 es el vegnì satra sin il santeri da la baselgia reformada da Sagogn.
Ovra litterara
Gia 1935 ha el, era animà da Ramun Vieli, publitgà ses emprims artitgels per sutsilvan en La casa paterna e suondà sun massa artitgels en La Pùnt ed il Fögl Ladin e las gasettas tudestgas dil Grischun sco era en il Bündner Kirchenbote.
Pasqual
Pasqual (tudestg Paspels) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Obersaxen Mundaun
Obersaxen Mundaun è ina vischnanca politica svizra en il, en la Regiun Surselva.
Roten
Roten (tudestg Rodels) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Baselgia Vaira da Jesus
La Baselgia Vaira da Jesus (True Jesus Church) è ina baselgia independenta che è vegnida fundada a Beijing en China l'onn 1917. Ozendi dumbra ella ver 1.5 milliuns commembers en 45 stadis. La baselgia tutga tar il rom protestantic dal cristianissem che s'ha augmenta durant l'entschatta dal 20avel tschientaner. Nadal e Pasca na vegnan betg festivads. La baselgia n'è betg trinitara e craja che tut las instrucziuns da l'evangeli stoppian avair referenzas biblicas per sustegnair l'urden e per impedir malchapientschas. La baselgia ha l'intenziun da pregiar l'evangeli a tut las naziuns avant il segund return da Jesus.
Las diesch ductrinas
Las diesch ductrinas da basa da la baselgia èn:
Corv grond
Il corv grond (Corvus corax) è in utschè chantadur or da la famiglia dals Corvidae. Tras persecuziun umana era il corv grond mort ora fin il 1940 en vastas parts da l’Europa Centrala; silsuenter èn ils effectivs puspè sa stabilids, perquai che la persecuziun ha laschà suenter. Il num scientific sa cumpona dal num latin ‹corvus› e dal num grec ‹corax› che signifitgan omadus ‹corv›. ‹Kolk›, l’emprima part dal num tudestg ‹Kolkrabe› è cumprovada dapi il 16avel tschientaner; probablamain è quel d’origin onomatopoetic, vul dir ch’el imitescha il clom da l’utschè.
Descripziun
Il corv grond è per lunschor il pli grond corv europeic. Cun ina lunghezza dal corp tranter 54 e 67 centimeters ed in’avertura da las alas da 115 fin 130 cm è il corv grond schizunt pli grond ch’il girun da mieurs. La differenza da grondezza tranter mastgels e femellas è minimala; mastgels èn per ordinari levet pli gronds e pli grevs. Mastgels creschids cuntanschan en media ina lunghezza da las alas da 423 mm ed in pais da 1250 g; tar femellas èn questas valurs 413 mm e 1147 g. Il pichel è fitg grond e ferm. Davantvart è la part sura dal pichel storta visiblamain engiu.
Tar animals creschids èn las plimas nairas e glischan – tut tenor l’incidenza da la glisch – verd metallic u violet blau. L’iris è da colur brin stgira, las chommas ed il pichel èn nairs. Vi da la gula èn las plimas pli lungas ed en furma da lantschetta; surtut cura ch’ils utschels cloman, stattan questas plimas a dretg ora. La cua finescha en furma da cugn. Utschels che sgolan sa laschan distinguer cun agid da la cua, da las lungas alas ch’èn cleramain pli graschlas en la part exteriura, sco er dal culiez ferm cun il grond chau ed il pichel lung.
Tar utschels giuvenils manca la glischur metallica da las plimas quasi dal tuttafatg. Las plimas èn survart nair brinas e sutvart da colur brina. Be la gula mussa eventualmain ina leva glischur metallica. Las plimas da la gula n’èn betg prolungadas e la cua na finescha betg uschè ferm en furma da cugn, mabain è plitost radunda. L’iris è da colur grisch brina. Suenter l’emprima paliranza mancan anc adina las plimas da la gula prolungadas; en la vegliadetgna da trais onns sa mussa alura il plimam da creschì.
Ina varietad cun parts da las alas alvas u grisch cleras che viveva sin las Inslas Feroe ed Islanda è morta ora il 1902. Il motiv è stada la chatscha excessiva sin trofeas.
Il clom dal corv grond
thumb|180px|right|Corv grond che cloma Il clom il pli frequent è in ‹kraa› ferm e giz che vegn pronunzià en cas da privel. En cas d’ina smanatscha fitg gronda cloma il corv en retscha ‹kraa, kraa, kraa, kraa› ubain ‹rak, rak, rak, rak›. Sgulond ensemen cun auters corvs gronds sur lungas distanzas u en cas da manevras da sgol che stattan en connex cun il ritual da copulaziun vegn savens clamà in singul ‹klong›,‹raok› u ‹oang›. Ultra da quai disponan corvs gronds d’ina gronda varietad da suns da pliras silbas; il repertori tanscha da grugnir, sgriztgar e tschivlar fin a suns che regordan a tuns da xilofon. Tar retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en l’Europa Centrala han ins identifitgà almain 34 differents cloms. En pli imiteschan corvs gronds gugent ramurs e cloms d’autras spezias d’animals: cloms da corvs, il chant da copulaziun dal taus u il giappim da chauns.
Tut tenor il grad da relaziun èn corvs gronds abels d’adattar l’autezza da la vusch en contact cun in member da la medema spezia. Sin corvs esters reageschan els cun ina vusch pli bassa e pli rauca che sin individis ch’als èn famigliars. E corvs ch’als èn enconuschents da relaziuns da pli baud sco ‹amicabels› vegnan salidads cun ina vusch pli auta che tals ch’èn en memoria sco ‹nunamicabels›.
Derasaziun
L’immens territori da derasaziun da la spezia cumpiglia vastas parts da l’emisfera nord. En l’Europa, Africa ed Asia tanscha quel da l’Irlanda, l’Islanda ed il Portugal vers damaun fin a Kamtschatka ed a la costa dal Pacific. En direcziun nord sid cumpara il corv grond en il vest da la Norvegia dal Nord fin en il Maghreb. En la Sibiria vegn il cunfin da derasaziun vers nord gia cuntanschì al circul polar.
Il cunfin da derasaziun meridiunal passa per lung da l’ur settentriunal da la Peninsla Araba, sur l’Irac e l’Iran en l’India dal Nord, la China Centrala e Mandschuria. En l’ost manca la spezia surtut en las regiuns da steppa da l’Asia Centrala.
En l’America è la spezia derasada en las regiuns da costa da la Grönlanda ed en l’America dal Nord da l’Alasca e dal Canada dal Nord fin en la Nicaragua. Il corv grond manca però en tschertas parts dals Stadis Unids (surtut en la part centrala ed occidentala dal pajais) sco er en il Mexico dal Vest ed en l’America Centrala.
Las grondas foras da derasaziun en l’Europa Centrala e dal Vest sco er en l’ost dals Stadis Unids èn d’attribuir a la persecuziun tras l’uman.
Sistematica
thumb|200px|right|C. c. sinuatus cun las tipicas plimas dal nas e da la gula prolungadas Il dumber da sutspezias dal corv grond vegn gia discutà dapi daditg a moda cuntraversa. Tenor Glutz von Blotzheim e Bauer sa laschan distinguer otg sutspezias, las qualas sa differenzieschan però be minimalmain areguard la coluraziun e la differenza da grondezza :
Tenor retschertgas pli novas da la genetica moleculara sa laschan distinguer entaifer la spezia duas cleras gruppas da parentella: ina che cumpiglia ils corvs derasads en vastas parts da l’emisfera nord ed in’autra ch’enserra be il corv grond dal sidvest dals Stadis Unids. Tar l’emprima gruppa exista ina vischinanza taxonomica cun il Corvus albus che viva en l’Africa Centrala e dal Sid; la segunda percunter è parentada pli stretgamain cun il Corvus Cryptoleucus. Tge consequenzas che questas novas enconuschientschas han sin la sistematica n’è anc betg sclerì dal tuttafatg.
Spazi da viver
Areguard il spazi da viver è il corv grond ordvart flexibel. El viva en l’auta muntogna, en guauds sco er en cuntradas avertas e mezavertas da la tundra en il nord, sur la steppa cultivada da l’Europa Centrala fin en il ils semideserts en il sid. Dapi che la persecuziun tras l’uman tschessa, viva il corv grond adina dapli er en zonas d’abitar. Uschia han ins per exempel dumbrà la fin dals onns 1990 a Berlin 15 pèrs che cuan.
Vivonda
Sco blers corvs è er il corv grond in omnivor; las cumparts animalicas prevalan però per ordinari. Il spectrum da nutriment cumpiglia pitschens vertebrats da tut gener sco er lur divers stadis da svilup (p.ex. ovs d’utschels), insects pli gronds, verms da plievgia ed auters invertebrats, capiergnas da tutta grondezza, fritgs, products agriculs sco tirc e lavadiras da tut gener.
Tschertga da vivonda
Confurm al vast spectrum da vivonda ed a la gronda abilitad d’emprender da la spezia, èn er las strategias da tschertgar vivonda enorm variablas. Ils utschels tschertgan lur vivonda surtut en cuntradas avertas, sur grondas distanzas per regla en furma dal sgol da tschertga e tut tenor las circumstanzas er d’in punct d’observar anora. En distanza da vista a la riva, sin ers arads u sin deponias da rument sa mova il corv grond per ordinari a pe. Chats che vegnan eventualmain en dumonda sco vivonda vegnan examinads cun il pichel, terra e tocs laina vegnan dustads d’ina vart ed en la terra lucca vegnan chavadas foras en la lunghezza dal pichel. Cun lindornas e conchiglias sgolan corvs gronds en l’aria e las laschan crudar sin in fund dir. En tschertga da cadavers reageschan ils utschels tar la chatscha savens gia sin l’emprim sajet cun s’avischinar, medemamain sin l’urlim da lufs, sperond da pudair tiers parts da la preda.
En cas da disturbis en colonias d’iruns grischs u cormorans nizzegian corvs gronds l’absenza dals possessurs dal gnieu per tschiffar in ov u in utschellin. Tar colonias d’utschels da riva che cuan en spelms, ageschan els a moda anc pli activa sco rubadurs da gnieu: En il cas ch’in pèr che cua croda ora, nizzegian corvs gronds questa largia per attatgar in dals utschels cuaders vischinant. Els disturban quel fin ch’el stat si per attatgar il corv. Il corv tschessa, ma cura che l’utschè che cua vul returnar en ses gnieu, al tschiffa il corv per ina chomma ed al tira sur l’ur dal gnieu. Omadus utschels crodan, ma il corv grond è savens pli agil en l’aria, e vegn da tschiffar dal gnieu in ov u in pulschain avant che l’utschè cuader returna. Per part bittan ils corvs er puschels da fain sin ils utschels cuaders per stgatschar quels da lur gnieu.
Corvs gronds sa trategnan gugent en muaglias d’animals da niz. Sper il pavel per ils arments vegnan tratgs a niz las mundadiras e cadavers. Corvs gronds n’èn betg abels da mazzar vadels u tschuts ch’èn sauns. Animals giuvens ch’èn flaivels, malsauns ed abandunads vegnan però piclads. En singuls cas vegnan tschuts che n’èn betg abels da viver mazzads. Er la buatscha d’arments vegn gugent intercurida sin rauba magliabla. Anc dapli vala quai per la buatscha da vadels: Savens chajan arments cura ch’els levan en pe suenter esser giaschids ditg per terra. En quest connex han ins observà repetidamain che corvs piclan als vadels en las chommas davos per che quels levian en pe. Silsuenter èn els sa nutrids da lur buatscha. Magari servan nursas ed arments er sco sez da guetta en tschertga d’insects per terra.
En cas da surabundanza da vivonda, per exempel tar plazzas d’estga, sutterreschan corvs gronds parts da la preda e las cuvran cun puschels da pastg, per las trair a niz pli tard. Sco ch’ins ha observà vegn vivonda be zuppada sche nagins members da la medema spezia guardan tiers, ils quals pudessan uschiglio svidar ils deposits.
Cumportament da giugar
Sco auters corvs giogan corvs grond savens. Gieus tipics, surtut ensemen cun auters members da la medema spezia, èn ‹scursalar› u rudlar en la naiv, sin dunas da sablun u autras structuras glischas, il pender cun il chau engiu u far ballabaina, ballantschar e giugar cun objects.
Multiplicaziun
En tge vegliadetgna ch’ils mastgels cuntanschan la maturitad sexuala n’è anc betg enconuschent. Tar las femellas è quai il cas cun trais onns, per ordinari cuan ellas però pir en la vegliadetgna da quatter onns. Corvs gronds vivan en lètg permanenta monogama; pèrs che possedan in revier sa trategnan tut l’onn en quel. Ils partenaris enconuschan in l’auter vi da la vusch. En l’Europa Centrala è il temp da copulaziun per ordinari vers la fin da l’enviern. Dals rituals da paregliaziun fan part il sgol communabel sur il revier, la tgira vicendaivla dal plimam, charsinar cun il pichel e dar in a l’auter da magliar.
Il gnieu vegn fatg, tut tenor la purschida avant maun, sin plantas, en la grippa u sin funds artifizials. En l’Europa Centrala èn er vegnids ‹en moda› ils ultims decennis pitgas d’auta tensiun ed edifizis exponids. Las preferientschas pon er variar da regiun tar regiun: En la Germania dal Nord vegnan preferids faus verds, en la Germania da l’Ost tieus da guaud. A la construcziun dal gnieu èn participads omadus partenaris; il gnieu è per ordinari da furma radunda e consista da roma morta vaira groppa. La foppa vegn emplenida cun terra, launa, pail, chavels, fil etc. Ils gnieus vegnan savens duvrads pliras giadas; blers pèrs han plirs gnieus ch’els dovran en roda.
Il temp da cuada munta tranter 19 e 21 dis. Ils utschellins naschan nivs e tschorvs ed èn veritabels scuagnieus. Sco tut ils utschels chantadurs avran els si ina buccuna per inditgar ch’els veglian da magliar. La bucca dals pulschains è da la vart dadens da colur cotschen-charmin, la bulscha dal pichel è da colur melna. Suenter 27 fin 29 dis èn ils utschellins abels da star en pe; els bandunan il gnieu suenter 40 fin 42 dis. En l’Europa Centrala sgolan els il pli baud mez avrigl, per ordinari vers l’entschatta matg.
Vegliadetgna
Indicaziuns davart la vegliadetgna media da corvs gronds che vivan en la natira n’èn betg avant maun. Ils pli vegls animals ch’ins aveva marcà cun in rintg han cuntanschì ina vegliadetgna da 21 e 23 onns. En fermanza cuntanschan corvs gronds vegliadetgnas da 26 fin 28 onns, tar ils corvs gronds che vegnan tegnids en il Tower of London èn schizunt cumprovads 44 onns.
Migraziuns
En l’entir territori da derasaziun – fin en las regiuns nordicas las pli fraidas – vivan ils corvs gronds sco utschels stabels. Suenter avair bandunà il revier dals geniturs s’uneschan utschels giuvens a rotschas e giran en tschertga da bunas funtaunas da nutriment, e quai sur distanzas da radund 200 km davent dal lieu da naschientscha. En questa moda han els er repopulà las regiuns, nua ch’il corv grond era vegnì extirpà.
Effectivs e periclitaziun
Tschientaners a la lunga han ins considerà il corv grond sco animal nuschaivel, tant per l’agricultura sco er per la chatscha. En parts da l’Europa Centrala e dal Vest sco er en l’ost dals Stadis Unids è l’animal quasi vegnì extirpà. Il 1940 vivevan en l’Europa Centrala be pli effectivs pli gronds en il Danemarc dal Sid ed en il Schleswig-Holstein, en la Pologna da l’Ost sco er en l’artg alpin. En ils onns durant e suenter la Segunda Guerra mundiala n’è betg vegnì fatg grondamain chatscha sin il corv grond, uschia ch’ils effectivs han pudì sa restabilir. A partir dals onns 1960 ha la spezia puspè cumenzà a recolonisar vastas parts da l’Europa Centrala. Oz vala il corv grond sco betg periclità.
Corv grond ed uman
thumb|150px|right|L’imperatur Jimmu cun Yagatarasu, in corv sontg en la mitologia giapunaisa Magari è il corv grond vegnì domesticà per intents da divertiment, en singuls cas al han ins er duvrà per la chatscha. Uschiglio n’è il corv grond strusch stà da muntada per l’uman sco animal da niz.
Percunter cumpara il corv grond gia fitg baud en la mitologia, en ditgas e paraulas, e quai surtut pervi da sia intelligenza e perquai ch’el tira a niz capiergnas. Per part vegn el preschentà a moda negativa sco mess da disgrazia, sco lader u sco maladester ni privlus; per part cumpara el però er sco cussegliader e gidanter da l’uman.
En las fablas dad Esop èn colliads cun il corv grond tratgs caracteristics sco luschezza u baterlusadad. En las ‹Metamorfosas› dad Ovid sto il corv ch’era avant da colur alva purtar in plimam nair suenter avair surdà ina nauscha novitad. Da qua deriva probablamain er l’expressiun ‹Unglücksbote/Unglücksrabe›.
Il corv grond cumpara sco figura centrala en las paraulas ed ils mitus da la creaziun dal mund da divers pievels che vivan en las regiuns arcticas (ils Inuit ed ils pievels da la Sibiria). Hugin e Munin (‹il patratg› e ‹la memoria›) èn ils dus corvs dad Odin en la mitologia nordica.
Il corv gioga adina er puspè ina rolla en paraulas e ditgas popularas sco quellas dals frars Grimm e.a.
Cun il corv grond èn en pli colliads en lingua tudestga intgins interessants pleds e modas da dir. Damai ch’il corv grond (ed ils corvs insumma) eran savens da chattar en il temp medieval sin lieus d’execuziun, vegnivan ils corvs numnads ‹Galgenvogel›. La locuziun ‹Er stiehlt wie ein Rabe› fa allusiun a la malizia da l’animal. E damai che corvs giuvens paran anc fitg maladesters cura ch’els bandunan il gnieu, è sa furmà il mitus che corvs na sajan betg buns geniturs; da qua deriva l’expressiun ‹Rabenmutter› (per part er ‹Rabenvater› u ‹Rabeneltern›).
Jesus da Nazaret
Jesus, per puter Gesu, (aram. ישוע Jeschua u Jeschu), cuntschaint eir suot il nom tenor il lö da sia derivanza Jesus da Nazaret, es la figüra centrela dal cristianissem; pervi da la dignited da sieu servezzan scu messias porta el il nom d'onur Gesu Crist.
La scienzcha chi tratta da Gesu sistematicamaing es la cristologia.
Vita
Sia activited as cumpuonaiva da fer müravaglias a favur dals umauns, pustüt dals amalos, e da predger l'evangeli dal reginam da Dieu chi cumainza cun sia preschentscha. In quist connex pardunaiva'l ils debits dals pchaders chi d'eira ün s-chandel causa cha la remischiun dals pchos es ün act divin.
Cundanno pervi da blasfemia cunter il Dieu dals güdevs e da rebelliun cunter la pussaunza d'occupaziun dals Romauns gniva Gesu sentenzcho a mort e crucificho sün üna collina a l'ur da Gerusalem aviand nom Golgatha (managia: üna collina chi guarda our scu üna testa).
Otras religiuns
Jesus, per arab Isa, vain considero scu ün profet important da l'islam. Invezza refüsa l'islam d'accepter cha Gesu saja sto il figl da Dieu e dimena eir ün adressat d'onuraziun.
Rheinwald
Rheinwald è ina vischnanca politica svizra en il, en la Regiun Viamala.
Glista da teologs grischuns
Davart mintga teolog e spiritual en questa glista datti in artitgel en il Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon.
(Teologs ils nums dals quals cumparan en pliras furmas vegnan scrits en la medema furma sco en il Lexicon istoric retic. Il divers nums chatt'ins en ils artitgels respectivs.)
Linguas europeicas
thumb|320px|Charta da las pli impurtantas linguas europeicas Il term linguas europeicas enserra la totalitad da las linguas autoctonas che vegnan discurridas en l’Europa. Entaifer la linguistica datti in’atgna partiziun che s’occupa da lur perscrutaziun e cumparegliaziun, numnadamain l’eurolinguistica. Tut tenor il focus variescha il dumber da linguas che vegn prendì en mira:
La decisiun per u cunter ina da questas definiziuns pussaivlas s’effectuescha sin il dumber da las linguas che vegnan intercuridas. Surtut la definiziun antropologic-culturala interrumpa andetgamain il continuum dialectal, per exempel a l’ost da la Pologna u en l’anteriura Jugoslavia. Malgrà quai s’orientescha la gronda part da las publicaziuns eurolinguisticas a la definiziun antropologic-culturala, uschia che quella furma er la basa per las expectoraziuns en quest artitgel.
Survista
La gronda part da las linguas europeicas appartegna a la famiglia da las linguas indogermanas. Questa famiglia sa divida en pliras gruppas linguisticas (t.a. las linguas celticas, romanas, germanas, balticas, slavas, l’albanais ed il grec). Medemamain vaira preschentas en l’Europa èn las linguas uralicas che cumpiglian tranter auter l’ungarais, il finlandais e l’eston. Altaic (tirc) e mongol èn famiglias da linguas ch’èn represchentadas en il sidost da l’Europa respectiv en la regiun dal Caucasus. Il basc che vegn discurrì en il nordvest da las Pireneas furma ina lingua isolada che n’è parentada cun nagin’autra gruppa. Ed il maltais, che deriva da l’arab sicilian, furma la suletta lingua semitica en l’Europa cun status da lingua naziunala.
Las linguas cun il pli grond dumber da pledaders
La lingua che vegn discurrida da las pli bleras persunas en l’Europa furma il tudestg. La glista qua sutvart preschenta ultra da quai las linguas che sa chattan sin ils plazs 2 fin 10 (situaziun a l’entschatta dal 21avel tschientaner). Quella cumpiglia la populaziun residenta en la Tirchia, Armenia, Georgia e l’Aserbeidschan, ma lascha da la vart l’apport nà da la Russia.
Caracteristicas da las linguas europeicas
Las suandantas remartgas sa refereschan a las linguas europeicas en il senn antropologic-cultural.
Caracteristicas foneticas
Ils sistems da suns da las singulas linguas europeicas sa differenzieschan fermamain in da l’auter. I sa laschan plitost chattar criteris communabels cun definir caracteristicas che cumparan en naginas da questas linguas, sco per exempel suns da clic.
Caracteristicas grammaticalas
thumb|200px|Alfabets principals che vegnan duvrads en l’Europa (verd: grec; blau: latin; violet: latin e cirillic; cotschen: cirillic) Or da la perspectiva diacrona (= istorica) sa basan las linguas europeicas surtut sin duas famiglias da linguas, numnadamain sin la famiglia da las linguas indogermanas e sin la famiglia da las linguas uralicas. Or da la perspectiva sincrona (= congual da las linguas europeicas odiernas cun las linguas d’autras parts dal mund) sa laschan constatar caracteristicas che collian las linguas europeicas ad ina gruppa che vegn numnada Standard Average European. Quella è segnada da las suandantas atgnadads :
Betg tut questas caracteristicas cumparan mintgamai en finadina lingua europeica; ma ellas dattan en egl tras quai ch’ellas collian linguas ch’èn uschiglio betg parentadas directamain. Ins suppona che quests tratgs sajan sa sviluppads dal temp da la migraziun dals pievels. Perquai vegn il Standard Average European er numnà l’‹areal linguistic da Carl il Grond›.
Musters da communicaziun
Tipics musters da communicaziun communabels da linguas europeicas èn:
Lingua franca
thumb|200px|Derasaziun da las linguas indoeuropeicas en l’Europa En il decurs da l’istorgia èsi reussì a tschertas linguas europeicas da daventar ina lingua franca che tanscheva u tanscha lunsch sur l’agen territori da derasaziun or. En l’antica è quai stà il cas per il grec e surtut per il latin ch’è sa mantegnì durant l’entir temp medieval e fin en il temp modern tempriv sco lingua da baselgia ed universitara. Alura ha occupà il franzos questa posiziun (da la fin da la Guerra da Trent’onns 1648 fin al Contract da Versailles 1918) e dapi il 1918 l’englais.
Lingua ed identitad
L’Europa occidentala sa definiva dapi il temp medieval sur ils terms Christianitas e Latinitas. Pir en quel mument ch’è sa dasdà in sentiment naziunal han ins er cumenzà a sa fatschentar cun las singulas linguas dal pievel. Quai ha manà a discussiuns da standardisaziun e normaziun ed a la fundaziun d’in’entira retscha d’academias da linguas: 1582 Accademia della Crusca a Firenza, 1617 Fruchtbringende Gesellschaft a Weimar, 1635 Académie française a Paris, 1713 Real Academia de la Lengua a Madrid.
En intgins pajais han ins gia cumenzà baud e decretar leschas da linguas, per exempel en Frantscha l’‹Edict da Villers-Cotterêts› dal 1239 ch’ha fixà il franzos sco suletta lingua da documents. Questa pratica cuntinuescha er oz, sco che mussa en Frantscha la ‹Loi Toubon› dal 1991 che sa drizza cunter anglicissems.
Linguas uffizialas da l’Uniun europeica
En l’Uniun europeica èn actualmain renconuschidas 24 linguas sco linguas uffizialas e da lavur. Ina lingua naziunala che n’ha nagin status da lingua uffiziala da l’UE furma il luxemburgais; fin il 2005 era er l’irlandais betg renconuschì tar las instanzas da l’UE sco lingua uffiziala.
Daspera existan numerusas linguas minoritaras sco per exempel il catalan e basc en Spagna u il russ en ils pajais baltics. L’Uniun europeica sa declera da resguardar e respectar las linguas e la varietad linguistica. Sustegn supplementar per las linguas senza status da lingua uffiziala deriva da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras.
Linguas regiunalas u minoritaras en l’Europa
thumb|180px|Logo dal Cussegl da l’Europa Las differentas linguas regiunalas u minoritaras en l’Europa sa laschan divider en quatter categorias:
Dialects e linguas d’immigrants na vegnan betg resguardads en questa survista che sa referescha a las linguas autoctonas.
Il Cussegl da l’Europa e las linguas minoritaras
Il Cussegl da l’Europa ch’è vegnì fundà il 1949 furma in’instituziun da collavuraziun ed in forum da debattas. En il center stattan dumondas che concernan la convivenza tranter ils stadis e las naziuns europeicas. En connex cun la situaziun linguistica ha il Cussegl da l’Europa relaschà duas cunvegnas centralas: La ‹Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras› (1992) e la ‹Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas› (1995).
Almens
Almens (rumantsch, istoric Almen) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Pratval
Pratval è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Pregia
La predgia es ün discuors in fuorma d'ün monolog chi proclamescha publicamaing l'evangeli da Gesu Crist. Il cristianissem quinta la predgia insembel culla liturgia e la diaconia tar sieu esser substantiel.
I'ls cults divins in baselgias evangelicas sto pel solit la predgia i'l center da l'andamaint.
Diaconia
Diaconia es il servezzan (uschè eir il sen dal pled grec diakonia) vi a l'umaun infra il spazi da la baselgia. Sper la predgia e la liturgia es la diaconia üna terza fuorma oriunda dal cristianissem da's preschanter i'l muond.
Bibgia
Il raquint da l'origen dal muond süllas prümas paginas dal Vegl Testamaint porta già l'impissamaint cha l'umaun saja l'imegna da Dieu. Dimena posseda'l eir üna dignited straordinaria.
I'l Nouv Testamaint es la sumaglia dal Sameritaun misericordiaivel (evangeli seguond Lucas chapitel 10) l'exaimpel il pü renomno d'ün fer diaconic.
Professiun
La baselgia antica cugnuoschaiva diacons chi schligeraivan als predichants dal servezzan pels povrets illa raspeda. I'l 19evel tschientiner es quist uffizi gnieu scuvrieu danöv, impustüt tres il movimaint da las diaconissas i'l protestantissem. Chaschuneda gnida la renovaziun dal impissamaint diaconic da la misergia dals lavuraints illas societeds industrialisos moderns.
Illa baselgia catolica es il diaconat üna s-chela avaunt il consacraziun da preir. Ultra da que do que eir ün diaconat stabel chi'd es aviert per homens maridos. Il diaconat tar la baselgia catolica es invezza in prüma lingia ün uffizi liturgic chi ho sia plazza in ed intuorn il cult divin.
Bernina (district)
Il district dal Bernina (talian Distretto di Bernina) è in district dal chantun Grischun.
Bibla
La Bibgia (per rumauntsch grischun Bibla; tradiziunelmaing eir nomneda il cudesch dals cudeschs) es üna colliaziun da scrittüras chi vegnan consideredas per sonchas i'l giudaissem ed i'l cristianissem.
Cuntgnieu
Düraunt cha la religiun güdeva acceptescha be l'uschedit Tenach, dimena la Bibgia hebraica, disferenzescha il cristianissem traunter il Vegl Testamaint (chi correspuondescha per la granda part a la Bibgia hebraica) ed il Nouv Testamaint scrit in grec chi raquinta da Gesu da Nazaret (ils evangelis) e'l svilup da las prümas raspedas.
Sindicat
thumb|260px|Demonstraziun sindicala a Costa Rica (2011) In sindicat è in’associaziun da lavurants – ch’èn per ordinari en relaziun d’engaschament – cun l’intent da far valair lur interess economics, socials e culturals. Igl existan sindicats regiunals e naziunals per singulas branschas, ma er sindicats gronds ch’èn resortids da la fusiun da plirs sindicats (cun l’intenziun d’avair dapli forza politica sin plaun naziunal) ed uniuns da sindicats internaziunalas.
Incumbensa ed interess
thumb|220px|Illustraziun dal 1917 che simbolisescha la forza da las associaziuns sindicalas Ils sindicats èn per gronda part resortids dal moviment da lavurants europeic. Dapi l’entschatta èn els s’engaschads a favur da pli autas pajas, meglras cundiziuns da lavur, dapli dretg da cundecisiun, per la reducziun dal temp da lavur e per part er per ina midada fundamentala da la societad. Sco partenaris da tractativas da las associaziuns dals patruns stipuleschan ellas per exempel contracts collectivs; per quest intent mainan els cumbats da lavur, sche necessari er cun agid da chaumas e boicots. En l’interess da lur commembers sa stentan ils sindicats persuenter ch’ina uschè gronda part dals gudogns da l’interpresa sco pussaivel vegnian repartids sco paja u impundids per meglierar las cundiziuns da lavur dals lavurants. La direcziun da l’interpresa represchenta da l’autra vart ils interess dals possessurs ed acziunaris; quels vulan surtut realisar auts gudogns, e quai per l’ina sco pajament da dividenda e per l’autra en furma da novas investiziuns en il manaschi. Damai ch’i na dat objectivamain nagina repartiziun ‹correcta› u ‹optimala› dal gudogn, è la dumonda co impunder quel adina er ina dumonda da pussanza, la quala las duas partidas giuditgeschan per ordinari – pervi da lur differenta situaziun d’interess – differentamain. Sindicats ston da princip er avair en egl in bun svilup da lur manaschis – per che quels possian concurrer sin il martgà – e sa stentan perquai er els per novas investiziuns. Pervi da questa stretga colliaziun cun ils interess dals impressaris n’èn els mai stads uschè radicals sco las partidas da lavurants dal 19avel tschientaner. Facticamain cumbattan ils sindicats savens per mantegnair lur sectur er sche quel n’è economicamain betg pli rentabel. Represchentants dals sindicats èn savens er participads en cussegls da surveglianza – che vegnan finanziads dals patruns – a la controlla da la direcziun. Emploiads dal cader superiur vegnan considerads sco part da la direcziun ed èn perquai savens betg commembers d’in sindicat.
Basa economica
Sindicats argumenteschan savens per lur posiziuns a basa da models da creschientscha orientads a la dumonda: Las pretensiuns da paja – uschia vegn fatg valair – procurian per la redistribuziun almain da l’avanzament da la productivitad; quai mantegnia intacta la capacitad da cumpra da las massas e garanteschia uschia in consum stabil.
Surtut economs d’orientaziun neoclassica dumondan suenter in model dal temp da lavur flexibel; ils sindicats però s’engaschan savens per autras furmas da regulaziun. Critichers reproschan perquai als sindicats da flaivlentar la plazza economica indigena. Per ils economs dals sindicats percunter – ch’èn tradiziunalmain plitost aderents dal Keynesianissem – è la crisa sin il martgà da lavur però surtut d’attribuir al fatg che l’augment da productivitad na vegnia betg repartì a moda eguala sin tut las parts da la societad; perquai na saja il martgà betg abel da recepir il potenzial da producziun augmentà (dumonda sin il martgà naziunal). Ils sindicats pretendan che las expensas per las pajas na sajan betg memia autas, mabain memia bassas. thumb|220px|Chauma ad Oslo (2012) Adversaris da quest puntg da vista dian che autas tariffas da paja per ura sajan in impediment gist per talas interpresas che sajan ablas da spustar lur producziun en pajais cun bassas pajas. Da l’autra vart pon er las relaziuns en pajais cun bassas pajas sa midar spert: En China creschan las pajas per part fin a diesch procent l’onn. Ils Chinais sezs spostan parts da lur producziun en il Vietnam ed a Myanmar.
In auter exempel èn las numerusas ovras da l’industria d’autos en l’Europa da l’Ost che pon dar l’impressiun ch’i svaneschian sin quest sectur adina dapli plazzas en l’Europa dal Vest. Facticamain è il dumber d’emploiads en la branscha d’autos però creschì p.ex. en Germania. Sco en blers auters cas sa lascha er argumentar qua, cun accentuar dapli baud quai e baud tschai aspect, tant a favur dal puntg da vista dals sindicats sco er a favur da la cuntraposiziun.
En tutta cas pon ins constatar ch’ils sindicats gidan a sbassar ils custs da conflicts, uschia ch’els attribueschan a stgaffir a l’economia in fundament stabil. Quai vala surtut per ils pajais, en ils quals ils sindicats èn integrads en tala moda en la politica economica ch’i dat relativamain darar chaumas.
Incumbensa sociopolitica dals sindicats
En il decurs dal suenterguerra èsi reussì als sindicats d’er vegnir renconuschids sco represchentants generals dals interess politics ed instituziunals da la populaziun che lavura. Uschia han quels surpiglià adina dapli incumbensas che n’èn betg liadas directamain a l’intent primar da las associaziuns (p.ex. sin il champ social). E represchentants dals sindicats èn er daventads pli e pli preschents en gremis a l’intern dals manaschis (cussegls da surveglianza) ed en la politica naziunala (parlaments etc.). En il Bundestag en Germania èn stads en media ils ultims decennis tranter 40 e 60 % dals deputads commembers d’in u l’auter sindicat.
Grad d’organisaziun
In impurtant indicatur areguard la forza economica e politica d’in sindicat furma la procentuala da lavurants d’ina branscha ch’è organisada a moda sindicala. Sco autras organisaziuns ed uniuns èn er blers sindicats stads pertutgads ils ultims decennis d’ina sperdita marcanta da commembers. Sco motivs vegn tranter auter fatg valair l’individualisaziun progredenta e la diminuziun da plazzas da lavur en l’industria a favur dal sectur da servetschs. La tabella qua sutvart cumpiglia intgins pajais da l’Occident che mussan cleramain questa tendenza negativa, ma er auters cas che mussan tuttavia er il trend cuntrari. En pli resorta da la glista ch’il grad d’organisaziun na po betg be variar da branscha tar branscha, mabain er da pajais tar pajais. thumb|220px|Preschientscha sindicala al marsch dal prim da matg a Tokyo (2011)
Svilup istoric
thumb|160px|Avertiment d’ina chauma a Londra (1873) I suonda in sguard a l’istorgia dals sindicats, e quai cun preschentar a moda exemplarica aspects da lur svilup a basa d’intgins pajais da l’Occident.
Gronda Britannia
En la Gronda Britannia ha l’industrialisaziun gia cumenzà a la fin dal 18avel tschientaner; il stadi agrar da fin qua è sa transfurmà pli e pli. Ils mastergnants eran a l’entschatta anc organisads en gildas; en il decurs da la revoluziun industriala èn alura sa sviluppadas trade unions u labour unions che stattan a l’entschatta dals sindicats odierns. Ina decisiun istorica ha furmà la renconuschientscha formala dals sindicats tras il stadi l’onn 1872. Quai è per l’ina stà in impurtant pass sin la via da la democratisaziun en general, per l’autra ha quai gì per consequenza ch’ils sindicats britannics n’èn betg s’organisads en furma da partida per cuntanscher finamiras politicas fundamentalas. Èn auters stadis pli repressivs èn partidas da lavurants uschia sa fatgas valair bundant pli baud ch’en il pajais d’origin da l’industrialisaziun per propi (nua ch’è sa furmada pli tard la Labour Party).
Belgia
L’emprim sindicat (Vakbond) en Belgia han fundà l’onn 1842 ils tipografs a Brüssel. Cun ca. 80 % da tut las persunas occupadas enconuscha la Belgia in dals pli auts grads d’organisaziun sindicala da tut l’Europa. Ils sindicats surpiglian qua er incumbensas da la cassa da dischoccupaziun.
Svezia
En Svezia èn ils sindicats sa furmads sco part integrala dal moviment da lavurants. Las emprimas uniuns sindicalas èn sa sviluppadas tenor model britannic e tudestg durant ils onns 1870. Vers il 1880 hai dà ina gronda unda da chaumas a Norrland. Questas chaumas ch’èn vegnidas abattidas cun forza militara, han mussà il basegn da stgaffir in’organisaziun unitara. Il 1898 èn ils sindicats s’unids sut la Landsorganisationen i Sverige sco organisaziun tetgala.
Stadis Unids
thumb|200px|Schuldads americans en acziun cunter demonstrants da la Labor Union (1912) En ils Stadis Unids n’èn ils sindicats betg sa sviluppads sco en l’Europa per motivs da cumbat da classa, mabain surtut sco cuminanza da protecziun cunter emigrants e lavurants betg organisads. Ils sindicats americans vesevan sasezs a la fin dal 19avel tschientaner sco cuntrapais als cartels d’interpresas, quasi sco ‹cartels da pajas› che surpiglian entaifer il sistem chapitalistic la rolla dal furnitur da forza da lavur e che sa stenta en l’interess da ses commembers da vender quella uschè char sco pussaivel. L’emprim sindicat american è stada la National Labor Union (NLU) ch’è vegnida fundada il 1866 e ch’è sa stentada a favur da l’introducziun dal di da lavur dad otg uras. Gia il 1869 è suandada la Knights of Labor ch’aveva gia vers la fin dal tschientaner fin a 700 000 commembers. Suenter las guerras mundialas èn ils sindicats americans sa sviluppads a moda programmatica adina pli fitg en direcziun d’ina represchentanza cumplessiva da tut ils lavurants. Dapi ils onns 1980 è l’influenza dals sindicats però tschessada cuntinuadamain.
Situaziun actuala en Svizra
En Svizra è oz radund mintga quarta persuna occupada commembra d’in sindicat. Cumpareglià cun l’entira Europa dal Vest è quai plitost pauc. L’onn 2004 èn l’Uniun sindicala svizra, il Sindicat per industria, artisanadi e servetschs, la Federaziun svizra dals lavurers da commerzi, dal traffic e da victualias ed intgins sindicats pli pitschens s’unids a l’Unia; cun radund 200 000 commembers e bunamain 100 secretariats furma quella per lunschor il pli grond sindicat en Svizra.
Citad da Mexico
La Citad da Mexico (spa. Ciudad de México) è la chapitala dal stadi da Mexico. Sia populaziun munta a 22.414.319 abitants, la citad è cunquai la 3. gronda dal mund.
Claustra da Mustér
thumb|300px|La claustra dad oz sa preschenta sco edifizi baroc dal 17avel tschientaner tardiv
La claustra da Mustér è in’abazia benedictina ch’è vegnida fundada enturn l’onn 720. Ella è deditgada a Son Martin e sa preschenta oz en il stadi dal 17avel tschientaner tardiv. La baselgia a dus clutgers è vegnida bajegiada tranter 1696 e 1712 en il stil baroc dal Vorarlberg.
En l’ala settentriunala da l’edifizi dal convent sa chatta in museum cun ina rimnada istoric-culturala e cun exponats davart l’istorgia d’art dal temp medieval. Grazia al gimnasi è la claustra restada enfin oz in institut d’educaziun impurtant per la regiun.
Fundaziun legendara
L’abazia è vegnida fundada en il 8avel tschientaner. Tenor la tradiziun ha Son Sigisbert, in muntg francon e cumpogn da Son Columban, erigì l’emprim areal claustral enturn l’onn 700. Quai è stà pussaivel era grazia a l’agid da Placidus, in signur dal lieu. Placidus è vegnì mazzà per cumond da Victor ch’era da quel temp il praeses da la Rezia. Placidus e Sigisbert èn er ils patruns da l’abazia, ensemen cun Sontga Maria, Son Martin e Son Peder. Ils dus fundaturs vegnan festivads ils 11 da fanadur.
Grazia a l’avat Ursicinus ha l’emprima cella gia pudì sa sviluppar vers la mesadad dal 8avel tschientaner ad in convent per propi. Tello, l’uvestg da Cuira e figl dal praeses Victor ch’aveva fatg mazzar Placidus, è sa mussà generus envers il convent cun far numerusas donaziuns (Testament da Tello). En il cudesch da fraternisaziun da Reichenau cumparan l’onn 810 gia 71 muntgs vivents e 93 defuncts oriunds da la claustra da Mustér. Ils muntgs eran d’origin retic, aleman, francon e langobard.
Enturn l’onn 800 èn vegnidas bajegiadas duas baselgias: l’ina è deditgada a Sontga Maria e l’autra a Son Martin. En l’ultima è vegnida integrada la cripta da Son Placidus; igl è quai ina da las pli veglias criptas enconuschentas en Svizra. Il medem temp è vegnida erigida ina chaplutta ch’è deditgada a Son Peder.
Temp autmedieval
thumb|Il portal da la claustra L’onn 940 è il convent carolingic vegnì destruì durant in’invasiun dals Saracens. En il 10avel tschientaner, sut l’imperatur Otto I, ha l’abazia da Mustér retschet bleras donaziuns territorialas. L’imperatur vuleva rinforzar uschia si’influenza sin il Pass dal Lucmagn sco passadi d’impurtanza strategica.
L’onn 1020 ha Heinrich II – che preferiva il Pass dal Brenner sco passadi – cedì l’abazia a l’uvestg da Brixen en il Tirol dal Sid. Sut Friedrich I Barbarossa ha il convent dentant puspè retschet novs possess. L’onn 1185 s’extendeva ses domini, la ‹Casa Dei› u Cadi, da Breil fin al Pass dal Furca.
Avugads e lias politicas
Sco convent imperial era la claustra da Mustér apparentamain suttamessa gia en il 12avel tschientaner ad in chastellan (avugà). Questa funcziun è vegnida exercitada a l’entschatta da la famiglia de Torre ch’era en servetsch da la famiglia von Lenzburg, l’onn 1213 dad Enrico de Sacco da la Mesolcina ed en la mesadad dal 13avel tschientaner dals conts von Werdenberg.
Sut l’avat Johannes da Glion (1367–1401) è vegnì concedì a la Cadi in mastral independent. L’onn 1395 è il medem avat stà in dals fundaturs da la Lia da Glion ch’ha confermà l’unificaziun politica da la regiun. Questa lia è vegnida renovada l’onn 1424 a Trun (Lia Grischa). A la testa dals sutsegnaders steva danovamain in avat da Mustér, numnadamain Pieder de Pultengia (1401–1438).
Ensemen cun la Lia da la Chadé e la Lia da las diesch dretgiras è il pajais s’allià vers la fin dal 15avel tschientaner cun la Confederaziun e l’onn 1524 è vegnida fundada la Republica da las Trais Lias. Gia il 1477 aveva la vischnanca da Mustér surpiglià la funcziun dals avugads claustrals. Sco cuntramesira ha la claustra incorporà ulteriuras plaivs e cun quai extendì sia pussanza ecclesiastica fin a Domat. L’imperatur ha confermà ils privilegis dals avats.
Cuntrarefurma e temp baroc
thumb|«Fürstl. Closter Dissentis», 1698 La refurmaziun ha provocà scumbigls era a Mustér; l’avat e trais muntgs han midà a la nova cardientscha. Las autoritads dal cumin han sinaquai nominà in nov avat e manà enavos il convent en il catolicissem, era per salvar ils agens privilegis. L’onn 1581 ha l’avat Christian von Castelberg (1566–1584) clamà a Mustér l’archuvestg da Milaun Carlo Borromeo per instradar la cuntrarefurma.
A l’entschatta dal 17avel tschientaner ha l’abazia gudì sut l’avat Augustin Stöcklin (1634–1641) ina perioda da renovaziun. Sut l’avat Adalbert Bridler (1642–1655) è la claustra plinavant sa schliada da la submissiun sut l’uvestg da Cuira. Persuenter è la pussanza giudiziala vegnida cedida a la vischnanca. L’onn 1649 èn ils dretgs sur la Val d’Ursera vegnids vendids. Sut ils avats Adalbert de Medell (1655–1696) ed Adalbert Defuns (1696–1716) è vegnì erigì in nov convent en il stil baroc.
Privel da dissoluziun e restauraziun
thumb|Vista interiura da la baselgia claustrala Durant la Segunda Guerra da coaliziun (1799–1801) tranter la Frantscha e l’Austria èn il vitg e la claustra da Mustér vegnids donnegiads fermamain tras las truppas franzosas (6 da matg 1799). Durant ils onns da guerra ha l’abazia plinavant pers ses possess a Postalesio en Vuclina. Secularisada n’è la claustra dentant betg vegnida, en spezial perquai ch’il convent na furmava betg pli in domini feudal.
Sut il stimul dal cumbat cultural è l’administraziun dal convent passada enturn 1860 en maun chantunal. Er la giurisdicziun è ida enavos a l’uvestg da Cuira. Da quel temp era il privel grond che la claustra vegnia schliada. Ma la restauraziun ha la finala pudì vegnir terminada cun la nominaziun dal nov avat Benedikt Prevost (1888–1916). Lez ha en pli promovì ina renovaziun interna ed empruvà da posiziunar Mustér sco center religius e lieu da pelegrinadi. Vers la fin dal tschientaner è era vegnida bajegiada ina nova baselgia da Sontga Maria.
Convent e scola claustrala oz
Ils avats dal 20avel tschientaner èn stads Beda Hophan (1925–63), Viktor Schönbächler (1963–1988) e Pankraz Winiker (1988–2000). Dal 2000 al 2012 è Daniel Schönbächler stà avat. L’avat actual è Vigeli Monn, oriund da Sedrun.
Temuco
Temuco è vegnì fundà dal militar chilen sin territori mapuche il 1881 durant l'occupaziun da l'Araucanía ed è svelt daventà ina da las principalas citads dal Chile. Temuco è creschì sco consequenza dal boom da muvel, furment e selvicultura che la champagna enturn la citad ha fatg tras dal 1890 fin ils onns 1940. Ils poets Gabriela Mistral e Pablo Neruda, purtaders dal Premi Nobel, han vivà in tschert temp a Temuco.
La situaziun centrala da Temuco en l'Araucanía cun access facil a las vals da las Andas e la costa fan la citad in center per activitads d'agricultura, allevament e selvicultura ma er in center da communicaziun e commerzi per bleras vischnancas pitschnas da l'Araucanía.
Val Müstair
Val Müstair (tudestg Münstertal, taliana Val Monastero) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Val Müstair dal district En.
La vischnanca da Val Müstair è sortida il 1. da schaner 2009 ord la fusiun da las vischnancas anteriuramain autonomas Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv e Valchava, pia tut las vischnancas sin la vart svizra da la val. La suletta autra vischnanca da la Val Müstair è Tuer (Taufers im Münstertal) ch'appartegna gia al Tirol dal Sid.
Belmopan
Belmopan è la chapitala dal Belize (fin il 1972 las Honduras Britannicas), in stadi en l'America Centrala. La citad dumbra radund 17'000 abitants. Il num Belmopan è in term artifizial cumpost dals pleds Belize e Mopan, in flum da la regiun. La citad da Belmopan è vegnida fundada il 1. d'avust 1970.