cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Smartphone
Ils emprims smartphones èn gia cumparids sin il martgà vers la fin dals onns 1990. Ma pir cun l’introducziun da l’Apple iPhone l’onn 2007 èsi reussì a quest nov segment da cuntanscher ina pli gronda quota da participaziun al martgà. Oz sa tracti tar la pli gronda part dals telefons mobils che vegnan vendids da smartphones. Il fatg ch’ils utilisaders mainan permanentamain cun sai l’access a la rait, ha midà il diever da l’internet, e quai surtut da servetschs sco Facebook u Twitter. Er enciclopedias online sco Vichipedia profiteschan da quest svilup, damai che artitgels sa laschan er elavurar en viadi e che fotografias sa laschan chargiar bundant pli svelt e pli simpel. Il sistem operativ il pli derasà è Android (ca. 83 %), che vegn duvrà da bunamain tut ils producents, suandà dad iOS ch’è en diever exclusivamain sin ils apparats dad Apple (ca. 14 %).
Caracteristicas
Ils smartphones sa laschan distinguer tras las suandantas caracteristicas dals telefonins classics, da PDAs ed Electronic Organizers:
Tras questas caracteristicas porschan smartphones en in sulet apparat la basa per l’entira paletta da la communicaziun da datas. L’utilisader po endatar datas sur la tastatura u ina penna ed installar sez ulteriura software. La gronda part dals apparats possedan ina u pliras cameras digitalas e disponan er d’ina funcziun da videofon.
Las colliaziuns che vegnan per exempel usitadas tar PDAs per la sincronisaziun, sco WLAN, Bluetooth, infracotschen u USB, èn vegnidas cumplettadas tras ils protocols da colliaziun dals telefons mobils sco GSM, UMTS, GPRS e HSCSD.
Sper l’applicaziun classica, vul dir il telefonar a moda mobila, èsi pia er pussaivel da trametter e retschaiver SMS, MMS, e-mails, da far conferenzas da video via UMTS, da telefonar sur l’internet (VoIP) e da retschaiver programs da televisiun sur DVB. Ultra da quai vegnan smartphones duvrads sco telecumonds per apparats digitals sco cameras, televisiuns e.a.
Istorgia
thumb|120px|IBM Simon e basa da chargiar (1994) Sco emprim smartphone vala il Simon ch’è vegnì sviluppà da BellSouth ed IBM e distribuì ils onns 1994/1995 en parts dals Stadis Unids sco Personal Communicator. Precursur dals sistems da smartphone è alura stà il PEN/GEOS 3.0 dal producent GeoWorks ch’è vegnì duvrà il 1996 per l’introducziun dal Nokia-Communicator. Cur che Nokia ha cuntinuà cun la retscha dal Communicator a basa d’in auter processur, ha GeoWorks furmà cun Psion in’allianza per sviluppar la plattafurma Symbian. Quella è vegnida duvrada sur lung temp d’ina gronda part dals producents da smartphones; sia quota da participaziun al martgà muntava il 2006 a radund 73 %. Ils pli impurtants concurrents sco sistems operativs da smartphones eran Windows Mobile, Blackberry OS e Palm OS.
L’introducziun da l’iPhone cun sia surfatscha d’utilisaziun multitouch l’onn 2007 marchescha ina midada decisiva entaifer il martgà dals smartphones. Ils novs sistems operativs sco Android, Palm webOS e Windows Phone 7 sa laschavan utilisar surtut u exclusivamain sur moniturs tactils; Symbian percunter è svanì entaifer paucs onns dal tuttafatg dal martgà. Il sistem operativ ch’è installà sin la gronda part dals smartphones furma dapi l’atun 2011 Android da Google (part dal martgà da quel temp: ca. 60 %). Alura suonda iOS dad Apple che dispona medemamain d’ina quota da participaziun al martgà signifitganta. Il producent finlandais Nokia, ch’ha furmà dal 1998 fin il 2011 il pli impurtant producent da telefons mobils insumma, ha offrì a partir dal 2012 smartphones a basa dal sistem operativ da Microsoft, Windows Phone. Il 2014 ha Nokia vendì sia sparta da telefons mobils a Microsoft.
In svilup rasant enconuschan ils smartphones – analog als PCs e laptops – areguard la capacitad e prestaziun dals processurs e dals accus.
Applicaziuns
Grazia ad ina gronda paletta da funcziuns sa laschan smartphones tranter auter utilisar per las suandantas applicaziuns:
Furmas da construcziun
I dat differentas furmas da construcziun da smartphones, las qualas na sa laschan betg adina differenziar cleramain ina da l’autra. In element che cumpara fitg savens è ina tastatura che sa lascha volver u stuschar en, ubain ch’è integrada a moda fixa en la vart davant. En il fratemp dispona la gronda part dals smartphones d’in touchscreen e sa laschan utilisar tuttina sco in PDA. Savens fa er la tastatura part dal monitur tactil, uschia che quella na basegna nagin spazi supplementar. Entant ch’intgins apparats vegnan manipulads be cun la detta, disponan auters supplementarmain d’ina penna per endatar datas. Praticamain tut ils smartphones èn munids cun ina camera davant ed ina camera davos. Cun la camera davos ch’è drizzada davent da l’utilisader sa laschan per ordinari far fotos en meglra resoluziun. La camera davant serva sco videofon e per far selfies.
Sco phablet u smartlet vegnan designads smartphones ch’èn pli gronds ch’in telefonin ordinari, ma pli pitschens ch’in tablet.
Sistems operativs
Smartphones èn construids a moda bundant pli cumplexa ch’in simpel telefon mobil ed èn perquai plitost da resguardar sco in sistem: quel consista en princip da plirs apparats ch’èn colliads in cun l’auter. En quest senn sa tracti er tar il modul da telefonia mobila d’in element sper blers auters ch’operescha per gronda part independentamain dal rest dal sistem.
Moda da funcziun ed architectura dal sistem
Ils sistems operativs da smartphones èn construids en pliras stresas: sper in center datti ina stresa per applicaziuns fundamentalas e bibliotecas sco er ulteriuras stresas sin las qualas vegnan exequidas las ulteriuras funcziuns. Entaifer questa structura da basa communabla sa differenzieschan ils singuls sistems operativs alura per part marcantamain in da l’auter.
In ulteriur punct che differenziescha resp. divida ils singuls sistems operativs in da l’auter è il fatg ch’ils producents lian ils utilisaders a l’agen sistem (p.ex. en furma d’agens app-stores). Quai vala surtut per ils apparats dad Apple e Blackberry, entant che auters sistems sco Android, Windows Phone u Firefox n’èn betg liads directamain ad in singul constructur d’apparats (e na porschan ils apps betg exclusivamain via Google Play Store, mabain er sur terzas partidas).
Per Android ed iOS existan en il fratemp milliuns dad apps. Tar ils ulteriurs sistems operativs è il dumber d’applicaziuns percunter relativamain pitschen.
Uganda
L'Uganda è in pajais da l'Africa orientala. Sia chapitala è Kampala. La lingua uffiziala è l'englais.
Tunesia
thumb|200px| Tunesia thumb| La Tunesia è in pajais da l'Africa dal nord. Sia chapitala è Tunis.
Las linguas uffizialas èn il franzos e l'arab l'berber.
Attinghausen
Attinghausen è ina vischnanca politica sin la riva dal Reuss, en il chantun Uri en Svizra. La vischnanca ha 1591 abitants (31.12.2008).
Vegliadetgna
thumb|280px|Dunna pli veglia che pavla muettas Cun la vegliadetgna è manegiada la part da la vita situada enturn l’aspectativa da vita media da l’uman, pia ils onns tranter la vegliadetgna da creschì mesauna e la mort. Il daventar vegl è savens collià en questa fasa da la vita cun ina diminuziun da l’activitad ed in regress corporal general (senescenza).
Abstrahà da quests fatgs fundamentals – renconuschids en tuttas societads – è il maletg da la vegliadetgna influenzà fermamain tras la cultura. Ina rolla centrala giogan en quest connex tradiziuns religiusas, e quai schizunt en societads secularas, ils commembers da las qualas n’èn savens gnanc conscient da questas tradiziuns. A moda betg unitara vegn er valitada la reputaziun da la vegliadetgna. En bleras culturas vegn quella respectada ed onurada spezialmain; en intginas, sco il giudaissem, vala l’esser vegl schizunt sco cundiziun da viver quasi ideala. En autras percunter, per exempel ad Athen dal temp da l’antica, vegnivan umans vegls exclus sistematicamain. En il Giapun percunter exista dapi il 1966 in di da festa naziunal en onur da las persunas veglias. A tals cuntrasts culturals correspundan a nivel filosofic e psicologic models d’activitad, cumpetenza e schanzas da la vegliadetgna d’ina vart e models da deficit da l’autra vart.
La vegliadetgna vegn tractada e perscrutada en la biologia, medischina, psicologia dal svilup, filosofia, antropologia culturala e sociologia e vegn considerada sut aspects culturals, politics, economics e giuridics. A moda interdisciplinara s’occupa la gerontologia da la vegliadetgna.
Christian
Derivonza e muntada
Il prenum ei programatics ed indichescha ch'il purtader ei attaschaus al cristianissem. Variantas femininas ein sper Cristina, Christgina e Stina.
Derasaziun
Il num ei gia vegnius derasaus baul ell'Europa, ei lu denton puspei staus meins populars, denton adina presents.
Ina renaschientscha ha il num gudiu suenter la reformaziun, cunquei ch'il num era neutrals e sedifferenziava dils tipics nums suenter sogns. Il num rinforza l'idea evangelica da suandar sulet a Jesus Cristus e suttastreha cunquei in'impurtonta idea dil protestantissem.
Trivia
L'expressiun romontscha per igl esser human ‹carstgaun (surs.), carstgàn (suts.), carstgang (surm.)› deriva da ‹cristian›.
Smartphone
Consum d’energia
thumb|220px|Ils telefonins èn daventads omnipreschents en il mintgadi Quant ditg che l’accu tegna, dependa d’ina vart da la capacitad da quel e da l’autra vart dal consum da forza electrica actual. È il smartphone mess ord funcziun, alura basegna sulettamain l’ura interna in minimum d’energia. En il modus da prontezza, ma cun avair deactivà il display, resta il smartphone pront per il diever sur intgins dis, per exempel per retschaiver in telefonat u per trametter in clom d’agid (quai che po esser impurtant en situaziuns nua ch’ins n’ha betg la pussaivladad da chargiar l’accu).
Uschespert che l’apparat è en funcziun, crescha il consum d’energia marcantamain. La funcziun che dovra la pli pauca energia è l’emetter u retschaiver in SMS, damai che la durada da transmissiun è fitg curta. La prestaziun da transmissiun maximala da la telefonia mobila giascha tar ca. in watt. WLAN dovra pli u main tuttina bler energia, e quai er sch’i na vegnan transmessas naginas datas. Per pudair telefonar uschè ditg sco pussaivel èsi inditgà da metter ord funcziun WLAN e Bluetooth sco er l’illuminaziun dal fund. Er la funcziun da GPS reducescha, sche quella è permanentamain en funcziun, la durada da la prestaziun da l’accu.
Segirezza e sanadad
Tenor studis da las assicuranzas è in grond dumber d’accidents sin via d’attribuir al fatg che blers manischunzs na sa concentreschan betg sin il traffic; telefonins èn in dals motivs da distracziun principals. Correspundentamain scumonda la legislaziun davart il traffic sin via mintga diever dal smartphone che pretenda che quel vegnia prendì u tegnì en maun.
Er tar peduns s’augmenta il privel d’in accident: cun fixar l’egliada sin il monitur che vegn tegnì a l’autezza dal pèz sa sbassa il chau, uschia che la vista sa reducescha. Anc pli grond daventa il privel d’ina collisiun sche betg mo ils egls, mabain er l’udida è impedida tras stapunets d’ureglia. En il linguatg da giuvenils discurran ins en quest ultim cas da ‹smombies› (da ‹smartphone› e ‹zombie›).
La dumonda quant fitg ch’il diever da telefonins (radiaziun) po far donn a la sanadad vegn discutada a moda cuntraversa. Ultra da quai po in diever excessiv en ina posiziun nunadattada manar a donns dal portament.
Vegliadetgna
Perspectiva medicinala
Be paucas malsognas sa mussan exclusivamain u quasi be en la vegliadetgna; bleras cumparan però en la vegliadetgna pli savens. La geriatria – la disciplina da la medischina che s’occupa da las malsognas d’umans vegls – differenziescha tranter malsognas che vegnan associadas cun la vegliadetgna d’ina vart e sindroms da vegliadetgna da l’autra vart. Tar las malsognas che vegnan associadas cun la vegliadetgna tutgan arteriosclerosa (cun infarct dal cor e culp), artrosa, demenza, diabetes mellitus, cateracta (pop. nivla grischa), cancer ed osteoporosa. Als sindroms da vegliadetgna vegnan attribuids reducziun da l’intelligenza, immobilitad, instabilitad (p.ex. cupitga en la vegliadetgna), incontinenza e la reducziun da las prestaziuns sensitivas.
Giudaissem e cristianissem
La sentenza da basa dal Vegl Testament areguard la vegliadetgna, la quala vala tant per la religiun giudaica sco er per la religiun cristiana, sa cloma: ‹Ina vita lunga e cumplenida è in regal da Dieu.› Sco fortunà vegn considerà tgi che mora «vegl e sazià da la vita».
Islam
Tar las paucas passaschas en il Coran che tractan la vegliadetgna tutga quella ch’i dependia dad Allah sche l’uman haja ina curta ubain ina lunga vita. Sco en il giudaissem e cristianissem èn ils uffants er dumandads en l’islam da tractar lur geniturs en la vegliadetgna cun buntad e stima.
Francà culturalmain en la societad muslima è il cumond da respectar l’experientscha da vita da la veglia generaziun. L’auta stima che quella giauda qua deriva tranter auter dal fatg ch’igl è pussaivel a blers cartents pir en l’auta vegliadetgna da far il pelegrinada a Mecca.
Budissem
Il budissem, il qual concepescha la vita resp. il ciclus da renaschientschas sco suffrientscha, vegn er la vegliadetgna (jarā) chapida sco suffrientscha (dukkha); quella cumpara uschia en ina retscha cun la suffrientscha p.ex. da la naschientscha, da la malsogna u da la mort. Il motiv per la suffrientscha èn ils trais tissis spiertals engurdientscha, gritta e tschorventada resp. il vulair sa tegnair vi dal passager. Per che la suffrientscha sa stizzia, ston questas mendas vegnir surmuntadas tras la Nobla Senda octupla. La vegliadetgna vala en il budissem – tuttina sco malsogna e mort – sco «currier dals dieus» ch’admonescha ils umans da reflectar seriusamain davart la vita.
Hinduissem
Il hinduissem è parentà stretgamain cun il budissem e parta cun quel tranter auter ils concepts da renaschientscha e spendrament. Ina differenza tranter las duas religiuns è tranter auter da vesair en quai ch’il hinduissem na considerescha l’aspiraziun occidentala d’avair success, da giudair e da cuntanscher bainstanza betg sco invana. Las obligaziuns socialas dals cartents èn fixadas en la Manusmriti, in cudesch da leschas che descriva er las obligaziuns da las differentas fasas da la vita. Duas da las quatter fasas correspundan a la vegliadetgna: Vanaprastha ‹quel che va en la solitariadad dal guaud› e Sannyasin (‹quel che dat si il mund›). L’expressiun Vanaprastha sa referescha ad in um tranter 50 e 74 onns che sa retira da la vita mundana per viver sco in eremit; Sannyasin manegia in stadi en il qual la transiziun tranter vita materiala e vita spirituala è anc pli avanzà.
Cicero
thumb|190px|Cicero En sia scrittira ‹Cato maior de senectute› (45/44 a.C.) sa drizza il scriptur e filosof roman Marcus Tullius Cicero cunter las lamentaschuns che vegnian adina fatgas valair envers la vegliadetgna. Tranter auter renda el attent che surtut quels resentian la vegliadetgna sco stentusa che sajan er gia stads malcuntents en autras fasas da la vita. Ins na duaja er betg sa lamentar d’effectivamain avair cuntanschì ina vegliadetgna ch’ins haja vulì cuntanscher dapi daditg. Cicero pledescha per ina vegliadetgna activa che mantegna e fa diever da sias resursas (forza spiertala, raschun, intelligenza, sabientscha, memoria, premura, diligenza) e che chatta senn en l’occupaziun cun l’art e la scienza. Ch’ils desideris e garegiaments da la giuventetgna laschian suenter en la vegliadetgna considerescha Cicero sco benedicziun, pertge che quels mainian gea be a sventira. Schizunt la vischinanza da la vegliadetgna tar la mort na considerescha el betg sco disgrazia, pertge che tut en la natira saja passager, e n’emportia betg sch’ins craja en ina vita suenter la mort u betg: in stadi en il qual ins sa sentia mal na portia la mort per franc betg.
Michel de Montaigne
En ses essai davart la vegliadetgna (1580) pledescha er il filosof franzos Michel de Montaigne per ina vegliadetgna activa, en la quala ins duaja s’occupar uschè ditg sco pussaivel da sia professiun u d’autras activitads a favur dal bainstar general.
Perspectiva da la psicologia da svilup
Charlotte Bühler, ina da las fundaturas tant da la psicologia da svilup sco er da la gerotopsicologia, ha gia rendì attent l’onn 1933 che l’uman sa sviluppia l’entira vita. Ella è però stada da l’avis che l’occupaziun psicologica principala en la vegliadetgna saja quella da sa preparar sin la fin, ed ha perquai concepì il svilup psicologic da l’uman sco curva che creschia fin la mesadad da la vita e crodia silsuenter cuntinuadamain. Quest model da deficit da la vegliadetgna vala en la gerontologia dapi ils onns 1980 sco antiquà.
Il psicanaliticher Erik H. Erikson ha descrit la vegliadetgna en ses model da stgalims dal svilup psicosocial sco fasa da la vita, en la quala la vita interna sa spleghia en il champ da tensiun tranter ils dus pols «integritad» e «desperaziun». Il conflict da basa da la vegliadetgna consistia en la sfida d’acceptar tant la vita sin la quala ins guardia enavos sco er la mort ch’ans spetgia.
Perspectiva sociologica
La sociologia da la vegliadetgna – ina disciplina relativamain nova che s’occupa da las cundiziuns da viver socialas da la glieud veglia – descriva la situaziun da famiglia, da lavur, da temp liber e d’abitar da glieud veglia, e quai surtut en pajais ritgs occidentals.
Perspectiva da l’istorgia sociala
En las societads industrialas modernas è la noziun da la vegliadetgna colliada stretgamain cun la sortida da la vita professiunala resp. il cumenzament da la pensiun. Premissa per l’identificaziun da ‹vegliadetgna› e ‹pensiun› – sco er per l’extensiun absoluta e relativa da questa fasa da la vita – ha furmà la creaziun d’instituziuns da provediment social da vegliadetgna. En quel mument ch’il stadi social ha surpiglià quest’incumbensa, èn a medem temp vegnids distgargiads ils sistems da segirezza tradiziunals, surtut ils perdavant ch’han uschia pudì s’adattar meglier als martgads da lavur moderns.
L’emprim pajais dal mund ch’ha introducì tras lescha in’assicuranza da rentas è stà l’Imperi tudestg (1889). En Svizra è l’Assicuranza per vegls vegnida introducida il 1948.
Per approfundar: il vegnir vegl
thumb|180px|Uman en auta vegliadetgna La noziun ‹vegliadetgna› sa referescha per ordinari a la fasa da vita d’umans pli vegls e manegia il resultat dal vegnir vegl. Cuntrari a quai designescha la noziun ‹vegnir/daventar vegl› surtut ils process e mecanissems che mainan a la vegliadetgna e che furman uschia la basa da l’esser vegl.
Il vegnir vegl è in process biologic cuntinuant ed irreversibel da la gronda part dals organissems multicellulars che maina gradualmain a la perdita da las funcziuns dal corp e dals organs saunas e chaschuna la finala la mort biologica. Il vegnir vegl è per lunschor il pli grond factur da risico per diversas malsognas sco cancer, malsognas dal cor coronaras, malsogna d’Alzheimer, malsogna da Parkinson ed insuffizienza dals gnirunchels cronica. La durada da vita maximala ch’in individi po cuntanscher, vegn limitada a moda essenziala tras il vegnir vegl.
Il vegnir vegl furma sco process fisiologic ina part integrala da la vita da tuts organissems superiurs ed in dals fenomens da la biologia che vegn fin uss chapì il pli pauc. Acceptà en general en la perscrutaziun èsi ch’ina retscha da mecanissems autamain cumplexs, fin uss per gronda part anc betg sclerids, è responsabla per il vegnir vegl. Quels influenzeschan e limiteschan la durada da vita da sistems biologics sco cellas ed ils organs, tessids ed organissems che sa basan sin quellas. Sin la dumonda daco che organissems daventan vegls datti in grond dumber da respostas fitg differentas, ma fin uss nagina resposta cumplessiva renconuschida scientificamain.
Definiziun e cunfinaziun
Sur questa definiziun da la scienza natirala or è il vegnir vegl tar l’uman il process socialmain cumplex e da bleras dimensiuns dal percurrer las fasas da la vita da la naschientscha fin la mort. La disposiziun genetica ed ils midaments biologics furman ils elements centrals da l’interacziun cumplexa tranter uman ed ambient. Ils process dal daventar vegl èn suttamess a giudicaments subjectivs, biologics, biografics, socials e culturals. Il vegnir vegl sez è in fenomen cun aspects tant biologics sco er fisics e socials.
Senescenza
Senescenza (lat. senescere ‹vegnir vegl›) n’è nagin sinonim per il vegnir vegl. Senescenza sa lascha definir sco creschientscha da la mortalitad e/u diminuziun da la fertilitad ch’èn colliadas cun la vegliadetgna. Il vegnir vegl po manar a la senescenza: La senescenza è la fasa degenerativa dal vegnir vegl. Be sch’ils effects nuschaivels s’accumuleschan a moda graduala èsi inditgà da discurrer da senescenza. Savens na sa lascha betg distinguer cler tranter vegnir vegl e senescenza. Il cumenzament da la senescenza vegn per il pli fixà suenter la fin da la fasa da reproducziun; igl è quai ina determinaziun arbitrara che na tegna betg quint dals process ch’han lieu tar differentas spezias. Uschia mussan vertebrads fenomens da senescenza sco per exempel la concentraziun dal pigment da vegliadetgna lipofuscin anc durant la fasa reproductiva e pileschs d’aua mettan malgrà senescenza fin lur mort ovs fertils. In segn caracteristic da la senescenza è che la rata da mortalitad crescha durant quest temp.
Blers midaments en organissems creschids per raschuns da vegliadetgna, sco per exempel ils chavels che vegnan grischs, n’han nagina u strusch in’influenza sin la vitalitad u sin la durada da vita.
Aspectativa da vita e potenzial da vita
thumb|220px|Svilup da l’aspectativa da vita en pajais industrialisads Tant l’aspectativa da vita media sco er la durada da vita maximala ω sa differenzieschan fermamain da spezia tar spezia. Sco exempels extrems pon valair las mustgas efemeras d’ina vart e las tartarugas gigantas da l’autra. L’aspectativa da vita statistica d’in singul individi è tar mintga spezia bundant pli bassa che la durada da vita maximala pussaivla. La mort tras catastrofas sco malsognas, accidents u animals da preda ha per consequenza che la gronda part da las spezias n’arrivan en libertad betg datiers da lur valur per ω. Be ina pitschna part dals mortoris èn d’attribuir al vegnir vegl. Tar l’uman sa lascha observar en l’istorgia da ses svilup, surtut dals ultims 100 onns, in’avischinaziun cuntinuanta da l’aspectativa da vita media da la populaziun a la durada da vita maximala.
Furmas dal vegnir vegl betg biologicas
Sper il vegnir vegl biologic datti tar l’uman anc autras furmas dal daventar vegl. Tar quellas tutga il vegnir vegl psicologic. Cun quai èn manegiads ils midaments da las funcziuns cognitivas, da l’experientscha e da la savida sco er dal resentir subjectiv areguard las pretensiuns, incumbensas e pussaivladads da la vita. En quest connex pon er sa furmar tras la vegliadetgna fermezzas, sco per exempel experientschas, strategias d’agir e sistems da savida sin champs specifics.
Cun il vegnir vegl social èn manegiads ils midaments en la posiziun sociala che resultan cun avair cuntanschì ina tscherta vegliadetgna u in tschert passadi da status. Il mument che la vita professiunala va a fin e che cumenza la vegliadetgna da pensiun, furma en la societad industriala il passadi da status cun il qual cumenza il vegnir vegl social. L’Organisaziun mundiala da la sanadad promova dapi ils onns 1990 tras il concept dal vegnir vegl activ la finamira da mantegnair tar persunas veglias cumpetenzas e da dar chaschun d’applitgar quellas en la societad.
Organissems che n’èn betg pertutgads dal vegnir vegl
Vegnir vegl è in process ch’accumpogna blers organissems superiurs durant lur entira vita e che po la finala manar a lur mort. Blers organissems cun cellas somaticas differenziadas (cellas dal corp ‹normalas›, diploidas) e gamets (cellas sexualas, haploidas) vegnan vegls e moran.
Plantas perennas (da plirs onns) furman qua in’impurtanta excepziun, damai ch’ellas èn tras multiplicaziun vegetativa potenzialmain immortalas. En la flora exista in grond dumber da spezias che na daventa – tenor il stadi d’enconuschientschas actual – betg veglia. Per exempel producescha in ruver da milli onns mintg’onn feglia e glondas da precis la medema qualitad. Sche la planta mora, alura pervi d’influenzas exteriuras sco incendi u infecziun da bulieus.
Blers organissems pli bass, senza gamets, na vegnan betg vegls ed èn potenzialmain immortals. Ins discurra en quest connex er d’ina immortalitad somatica. Tar quests organissems ch’èn potenzialmain immortals tutgan ils procariots, blers protozons (p.ex. amebas ed algas) sco er spezias cun divisiun da la cella asexuala (p.ex. er multicellulars sco polips d’aua dultscha ). Facticamain han quests organissems però tuttavia ina durada da vita limitada. Facturs exteriurs sco midaments ecologics u animals da preda limiteschan considerablamain l’aspectativa da vita e mainan a l’uschenumnada mort tras catastrofa.
La medusa Turritopsos Nutricula duai esser abla da renovar sias cellas, cur che las funcziuns vitalas laschan suenter. Tenor il perscrutader Ferdinando Boero sfundra ella sin il fund da la mar cur che quest stadi è cuntanschì e regenerescha là ses volumen da cellas. Sche questas supposiziuns èn correctas, viva questa medusa teoreticamain infinitamain sch’ella na vegn betg per exempel mazzada tras auters animals.
Tar spezias che na vegnan betg veglias è la probabilitad da la mort independenta da la vegliadetgna. La rata da mortalitad tenor vegliadetgna è perquai constanta. La curva da surviver da talas spezias è, en represchentaziun mez logoritmica, ina lingia guliva.
Tar las bacterias ‹immortalas› ubain tar levons che sa dividan èn las cellas filialas copias quasi identicas da las cellas d’origin. I vegn discutà, schebain i sa lascha propi discurrer en quest connex d’immortalitad, la finala naschan dus novs individis. Independentamain da questa dumonda filosofica na dastgan talas cellas mussar nagins segns da vegliadetgna: quels vegnissan dads vinavant ins las cellas filialas, s’accumular en quellas da generaziun tar generaziun e la finala eliminar l’entira spezia. En organissems da bleras cellas ed en levon che fa chatschs po percunter avair lieu in’inveteraziun en las cellas somaticas resp. en las cellas-mamma. Las cellas schermigliantas ch’èn impurtantas per il mantegniment da la spezia – en il cas dal levon las cellas filialas – ston percunter restar intactas.
Organissems da model da la perscrutaziun dal vegnir vegl
thumb|160px|Senza il vegnir vegl fiss la probabilitad da murir da tut temp tuttina gronda (lingia interrutta) Per la perscrutaziun da basa davart ils process e las raschuns dal vegnir vegl vegn per ordinari fatg diever da spezias da curta vita sco drosofilas, fils-serp e mieurs. Intercurids vegnan tranter auter ils effects da substanzas activas potenzialas, dal nutriment e d’autras cundiziuns da viver exteriuras sco er da la manipulaziun dal genom. Process da vegnir vegl da l’uman ch’han lieu sur decennis na sa laschan percunter betg analisar bain en questa moda; tar las drosofilas èn per exempel associadas cun la vegliadetgna autras malsognas che tar l’uman.
Intginas gruppas da perscrutaders van in’autra via. Ellas intercureschan il genom e las cundiziuns da viver da spezias che vegnan relativamain veglias. Tranter quellas tutgan surtut il ratun niv da sablun e la spezia d’utschè-mezmieur Myotis lucifugus. Ils ratuns nivs da sablun surpassan areguard la durada da vita maximala ruiders da medema grondezza per il factur nov. Els n’enconuschan nagin augment da la mortalitad lià a la vegliadetgna, sco che quai è uschiglio il cas tar tut ils auters mammals. Ultra da quai mussan ratuns nivs da sablun durant l’entir decurs da la vita be fitg paucs midaments liads a la vegliadetgna. Las femellas reproductivas han fin en la terza decada da la vita ina fertilitad tuttina auta. Fin uss n’han ins er observà tar nagin ratun niv da sablun tumors spontans. La spezia d’utschè-mezmieur da l’autra vart cuntanscha in pais maximal da 14 grams e daventa en libertad fin 34 onns veglia. Er il genom da la balena da la Grönlanda, che po vegnir fin 200 onns veglia, è d’interess scientific.
Patologia dal vegnir vegl
Vegnir vegl è in process fisiologic e nagina malsogna. La vegliadetgna furma però in impurtant factur da risico per la sanadad. Il fatg che l’organissem na po betg pli s’adattar uschè bain en la vegliadetgna e che la forza da resistenza è pli pitschna, ha per consequenza che quel daventa pli flaivel envers disturbis. Malsognas cronicas vegnan pli frequentas, cumparan savens communablamain ed augmentan la mortalitad. La rata da mortalitad crescha a moda exponenziala cun l’augment da deficits corporals. Tipicamain s’accelerescha l’accumulaziun da tals deficits tar glieud veglia avant lur mort.
Il vegnir vegl n’è per ordinari betg la raschun da la mort primara: Ils midaments cellulars e, sa basond sin quai, organics augmentan la probabilitad da murir d’ina malsogna da vegliadetgna ubain d’ina malsogna ch’è en giuvens onns plitost nuncritica. Tipicas malsognas da vegliadetgna èn malsognas cardiovascularas, malsognas da las avainas dal tscharvè, bronchitis, diabetes mellitus tip II, osteoporosa, artrosa ed er cancer. Malsognas da vegliadetgna èn in dals motivs principals, daco che la durada da vita maximala po be vegnir cuntanschida darar.
Ord vista fisiologica è il vegnir vegl segnà d’ina sperdita plauna, progressiva da las funcziuns corporalas, da la quala tut ils sistems d’organs èn pertutgads. Cura che questas funcziuns laschan suenter, è fitg different d’organ tar organ. Uschia sa sbassa per exempel la prestaziun dals gnirunchels tar l’uman gia en il decurs da l’uffanza, entant che la sveltezza dal sistem da la gnerva sa diminuescha pir a partir da 30 onns. Cun l’ir dal temp sa lascha per exempel observar ina diminuziun da la capacitad vitala da la funcziun dal lom, da la capacitad d’absorpziun d’oxigen maximala, da la flussiun da sang en il tscharvè ed en il dir sco er dal volumen da las battidas dal cor. Il pli impurtant midament neurologic è ina diminuziun da la funcziun da la memoria. Il sistem ormonal producescha damain ormons ed il tract digestiv reducescha la secreziun d’encims da digestiun e l’utilisaziun da substanzas nutritivas. Ultra da quests midaments liads ad organs specifics sa lascha er constatar ina sperdita sistematica da proteins da structura, quai che sa mussa surtut en ina reducziun da la massa musculara, dal tessì colliant e dal tessì da grass da l’ipodermis.
En la gronda part da las naziuns industrialas è l’aspectativa da vita quasi sa dublegiada ils ultims 100 onns. Il motiv furman surtut cundiziuns igienicas bundant meglras, la reducziun da la rata da mortalitad tar novnaschids e terapias effectivas sco er la prevenziun en connex cun in grond dumber da malsognas acutas. En ils Stadis Unids eran las trais raschuns da la mort las pli frequentas, cun ina cumpart da 31 %: malcostas, tuberculosa e diarrea; il 2002 percunter eran quai malsognas dal cor, cancer ed apoplexia (culp), trais malsognas ch’èn associadas cleramain cun la vegliadetgna, e quai cun ina cumpart da 61 % da tut ils mortoris. La consequenza da quest svilup è che adina dapli umans vegnan vegls. La durada da vita maximala da ca. 120 onns n’è però betg sa midada tras quai. Il gerontolog Leonard Hayflick suppona che questa valur saja restada constanta ils ultims 100 000 onns da l’istorgia da l’umanitad.
Influenzas geneticas
thumb|200px|Tar Antechinus agilis, ina spezia da bursalin, mora il mastgel immediat suenter la paregliaziun en consequenza d’ina surproducziun da testosteron e cortisol Las extremas differenzas per ω tar las singulas spezias vegnan argumentadas da vart da la gronda part dals scienzads cun determinaziuns geneticas, quai ch’è però contestà. Sco vegnir vegl programmà designesch’ins la biomorfosa (er ontogenesa) e la differenziaziun che vegnan dirigidas tras ils gens. Fitg cuntravers vegn percunter discussiunà, schebain i dettia er ina senescenza programmada e schebain quella furmia la raschun per las differenzas dad ω tranter las singulas spezias.
In vast consens regia percunter areguard il fatg ch’il vegnir vegl e l’aspectativa da vita entaifer ina spezia vegnan influenzads da tscherts gens. Uschia vegnan er tar l’uman omadus aspects determinads, sper il stil da viver ed autras influenzas exteriuras, per part tras sia genetica. Ins suppona che la cumpart da la disposiziun genetica a l’aspectativa da vita muntia a 20 fin 30 %.
Da l’autra vart na sa lascha betg concluder d’ina disposiziun genetica areguard il daventar vegl ch’igl existia in program genetic en connex cun il vegnir vegl u schizunt in gen specific che promovia quest process. Almain tar l’uman na datti nagins gens che fissan responsabels per il vegnir vegl; ma i dat indizis ch’il vegnir vegl pudess vegnir regulà tras tscherts gens.
En spazis da viver natirals sa lascha la mortalitad da spezias – cun excepziun da l’uman – surtut manar enavos sin raschuns externas (mort tras catastrofa). Vegnir vegl è in fenomen secundar che na cumpara strusch en abitadis natirals, damai che la gronda part dals individis moran gia avant. Or da quest fatg sa lascha concluder ch’in ‹program mortal genetic› sco resultat d’ina selecziun evoluziunara è pauc probabel. Il vegnir vegl sa lascha manar enavos main sin process deterministics (v.d. sin eveniments futurs che fissan predestinads), mabain plitost sin process stocastics (v.d. sin process casuals ch’han lieu en il decurs dal temp).
Teorias davart il vegnir vegl
Areguard la dumonda, daco che tut ils organissems pli sviluppads vegnan vegls, datti fin oz nagina resposta ch’avess chattà in’acceptanza scientifica generala. Per il vegnir vegl e per la mort ch’è colliada cun quai datti er per organissems pli cumplexs – inclus l’uman – nagina lescha da la natira che ‹prescrivess› necessariamain quest process. Il biolog american George C. Williams ha formulà quai il 1957 cun ils suandants pleds: «I fa propi surstar – suenter che l’ovra miraculusa da l’embriogenesa è terminada – ch’in metazoon cumplex fa naufragi vi da la sfida, che para bler pli simpla, da mantegnair quai ch’è gia vegnì creà.»
Las raschuns dal vegnir vegl primar èn eterogenas ed ordvart cumplexas. En consequenza da quai han ins gia dumbrà il 1990 radund 300 teorias areguard il vegnir vegn; ma nagina da quellas è abla d’explitgar suletta il process. Las teorias davart il vegnir vegl sa laschan parter en duas gruppas principalas: teorias da donns e teorias che stattan en connex cun l’evoluziun. Actualmain è la gronda part dals scienziads da l’avis che surtut l’evoluziun gioga qua in’impurtanta rolla.
La sveltezza dal vegnir vegl determinescha l’aspectativa da vita maximala d’in individi. D’ina spezia a l’autra datti qua grondas differenzas. Tranter ils dus mammals mieur da chasa e balena da Grönlanda datti per exempel ina differenza da quasi dus urdens da grondezza. La construcziun da las cellas dal corp, dals elements constitutivs da las duas spezias, è quasi identica. Er tar ils organs e tessids ch’èn furmads or da cellas existan ord vista funcziunala strusch differenzas. Las differenzas essenzialas èn da chattar en il genom, er sche schizunt quel è tut en tut fitg sumegliant.
La durada da vita maximala vegn determinada d’in grond dumber da fitg differents gens. Quests gens na vegnan evidentamain betg selecziunads ed els n’influenzeschan betg directamain il process da vegnir vegl. Il daventar vegl sco tal furma per gronda part la consequenza da l’accumulaziun da donns somatics, damai ch’i vegnan impundids per il mantegniment da quel be resursas (energia) limitadas. Las resursas ch’èn avant maun ston numnadamain vegnir repartidas tranter la conservaziun da sasez, la creschientscha e la reproducziun. Ultra da quai existan gens pleiotrops (v.d. ch’effectueschan differentas caracteristicas fenotipicas), ils quals èn en giuvens onns d’avantatg per l’organissem, ma s’effectueschan cun la vegliadetgna a moda negativa.
Teorias da donns
Tar las teorias las pli popularas areguard il vegnir vegl tutgan quellas che focuseschan sin donns. Tenor quellas resulta il daventar vegl da la summa da donns che vegnan effectuads da process destructivs sco oxidaziun, isada u l’accumulaziun da products secundars nuschaivels dal metabolissem. Tenor questas teorias vegnan organissems – ditg a moda simplifitgada – vegls tuttina sco in auto u sco la fatschada externa d’in edifizi. thumb|160px|Henri Bergson La pli enconuschenta teoria en quest connex è quella dals radicals libers da Denham Harman. Quellas serva er sco model explicativ per la furmaziun da malsognas sco per exempel cancer, arteriosclerosa, diabetes mellitus ed Alzheimer. Antioxidants ch’èn abels en il labor da tschiffar radicals libers, vegnan considerads sco substanza activa potenziala cunter il vegnir vegl e cunter malsognas colliadas cun il vegnir vegl.
Sco teoria explicativa furman questa e diversas autras teorias da donns bain in’avischinaziun pussaivla als process dal vegnir vegl; ma ellas na respundan betg la dumonda, daco che organissems vegnan vegls. Ultra da quai n’è la cumparegliaziun cun il vegnir vegl d’in object senza vita (auto, fatschada) da princip betg correcta: Organissems furman sistems dinamics cun in metabolissem permanent; els cumbattan lur entira vita cunter l’entropia (Henri Bergson).
En l’interval da circa set onns remplazza il corp uman radund 90 % da las cumparts or da las qualas el exista. Cellas dal corp disponan d’in grond dumber da mecanissems da reparatura. En il genom da mintga singula cella dal corp da l’uman han per exempel lieu mintga di bleras rupturas, sperditas ed auters donns che pon per gronda part vegnir reparads tras mecanissems correspundents. Cellas mortas en organs pon vegnir remplazzadas tras novas ed intginas spezias èn schizunt ablas da reconstruir dal tuttafatg parts dal corp ch’èn idas a perder. Ina resposta sin la dumonda daco che quests process da reparaziun ch’èn senza dubi avant maun en blers organissems vegnan tratgs a niz be a moda insuffizienta, na porschan las teorias da donns betg.
Teorias evoluziunaras areguard il vegnir vegl
Cuntrari a las teorias da donns ch’explitgeschan co ch’in organissem vegn vegl, emprovan las teorias che sa basan sin l’evoluziun da respunder la dumonda daco che quest process ha lieu. Il vegnir vegl furma tenor questas teorias ina consequenza dal svilup da l’evoluziun. Las emprimas creatiras ch’èn sa furmadas sin terra na vegnivan betg veglias. Il vegnir vegl è sa furmà en il decurs da l’evoluziun sco caracteristica da creatiras superiuras.
Questas teorias èn ablas d’explitgar ina retscha da fenomens che stattan en connex cun il vegnir vegl. Er en divers organissems da model ha pudì vegnir cumprovada ina relaziun tranter teoria ed experiment.
Fin oz na datti anc nagina explicaziun generala per il vegnir vegl a basa da la biologia evoluziunara. Ina caracteristica che limitescha la durada da la vita e restrenscha ultra da quai la fasa da la fritgaivladad, ha effects negativs sin la fitness da Darwin. Schizunt Charles Darwin sez era conscient da quest problem ed ha supponì che la durada da vita limitada dals organissems superiurs stoppia avair in niz che cumpenseschia il dischavantatg dal vegnir vegl e da la mort. Tge niz che quai duai esser, n’è Darwin betg stà bun d’explitgar.
Il daventar vegl programmà
Las emprimas teorias evoluziunaras areguard il vegnir vegl han ins formulà en il 19avel tschientaner immediat suenter che la teoria da l’evoluziun è vegnida publitgada. Il biolog tudestg August Weismann ha considerà l’onn 1881 il vegnir vegl ed – en consequenza da quai – il murir sco necessitad che resultia da l’evoluziun, perquai che quella servia al surviver da la spezia. Tenor quai procuria il vegnir vegl che las generaziuns precursuras na stettian betg en concurrenza cun lur descendents per nutriment e spazi da viver. Ils vegls fan per uschè dir plazza als giuvens, per che quels hajan meglras schanzas en il cumbat d’existenza. Weismann ha argumentà che l’immortalitad saja senza niz per in individi, damai che quel vegniss tuttina mazzà baud ni tard tras in accident u tras blessuras betg guaridas dal tuttafatg. Gist quest ultim cas manass ad organissems pli vegls che fissan main fit ch’ils giuvens. Ils vegls duvrassan alura resursas che vegnissan investidas meglier en ils giuvens. La mort d’organissems vegls en consequenza da senescenza furmia uschia in avantatg da selecziun per la spezia. Dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner enconuscha la teoria dal vegnir vegl programmà ina renaschientscha.
Ideas da basa da las teorias evoluziunaras actualas
La discussiun actuala areguard l’influenza da l’evoluziun sin il vegnir vegl sa lascha – cumbinond diversas teorias e simplifitgond fermamain – descriver sco suonda:
A mintga organissem stattan be a disposiziun resursas limitadas. Quellas sto el reparter sin creschientscha, conservaziun da sasez e multiplicaziun. Mintg’investiziun en in da quests process che stattan en concurrenza in cun l’auter maina ad ina stgarsezza da resursas tar in dals dus auters process. Mintga organissem adattescha sia strategia da ciclus da vita a la quantitad e repartiziun da las resursas ch’èn disponiblas en ses habitat. thumb|200px|Curvas da survivenza da tschintg differents organissems (simplifitgà) Las curvas da survivenza da tut las creatiras che vivan en libertad mussan che la mort tras catastrofa – per exempel tras animals da preda, malsognas u cundiziuns da viver che sa midan a moda dramatica – furma il cas normal. In’investiziun en in’immortalitad potenziala fiss sut talas cundiziuns in’investiziun fallada. Per la survivenza da la spezia è in’investiziun en l’atgna creschientscha (per exempel per vegnir chatschà da main animals da preda) u – quai ch’è surtut il cas – en dapli descendenza ina moda pli effizienta d’impunder las resursas. Perquai che la gronda part dals individis moran avant ch’els cuntanschan l’aspectativa da vita maximala, exista ina memia pitschna pressiun da selecziun sin organissems vegls per ch’i pudessan sa metter tras mecanissems da reparatura.
Tenor la teoria da l’evoluziun descritta stuessan però spezias ch’han ina pli pitschna probabilitad da murir tras ina catastrofa, per exempel perquai ch’els vegnan chatschads da damain inimis, viver pli ditg. Talas spezias avessan gì avunda temp da sviluppar mecanissems da protecziun per mantegnair a lunga vista las funcziuns vitalas, per exempel en furma da mecanissems da protecziun antioxidativs. Quai è tranter auter il cas tar ils utschels, ils quals han – cumpareglià cun auters mammals da medema grondezza – in’aspectativa da vita ch’è tschintg fin diesch giadas pli auta. Il medem vala er per utschels-mezmieur, per tartarugas u per l’uman. E schizunt entaifer la medema spezia po l’evoluziun vegnir manada tras la mancanza d’animals da preda en direcziun d’in vegnir vegl ralentà. In exempel furma l’opossum da Virginia (Didelphis virginiana): Ina populaziun ch’è separada dapi 4500 onns da la terra franca vegn chatschada d’in dumber d’animals da preda bundant pli pitschen; e propi vegnan quests exemplars cleramain pli plaun vegls che la populaziun sin la terra franca.
La curva da survivenza da l’uman sa distingua – ord vista da l’istorgia da l’evoluziun – pir dapi in memia curt spazi da temp da quella d’autras spezias che vivan en libertad. En quest pitschen interval n’han pudì avair lieu tras selecziun natirala naginas midadas fundamentalas concernent la strategia dal ciclus da vita.
Differenzas tranter las schlattainas areguard il vegnir vegl
Tar ils insects e tar la gronda part dals mammals, inclus l’uman, è l’aspectativa da vita signifitgantamain pli bassa tar il mastgel che tar la femella. Tar la gronda part dals utschels èsi percunter precis il cuntrari. Qua vegn la gronda part dals mastgels pli vegls che las femellas.
Per explitgar quest fenomen vegnan tranter auter tratgs a strada musters d’ereditad asimetrics: tar mammals masculins existan dus differents cromosoms sexuals (X e Y), tar las femellas percunter dus identics (X e X). Mutaziuns negativas che sa mussan sin il cromosom X s’effectueschan uschia en mintga cas tar il mastgel, entant che quellas pon tut tenor vegnir mitigiadas u neutralisadas tar las femellas tras l’auter cromosom dad X. In ferm argument a favur da quest’ipotesa furma il fatg ch’igl èn tar ils utschels las femellas che disponan da dus differents cromosoms sexuals.
Tenor in auter model exista tar mastgels da spezias poliginas in cumbat vehement per las femellas. Quel s’effectueschia sin la creschientscha ed il cumportament dals mastgels, ils quals investeschan bleras resursas en strategias da paregliaziun. La pressiun da selecziun saja uschia pli auta tar ils mastgels che tar las femellas, quai che mainia a pli autas ratas da mortalitad en tuttas fasas da la vita. Tar spezias monogamas – uschia la conclusiun – stuessan las differenzas tranter las spezias esser main grondas; e propi ha la cumparegliaziun tranter sis spezias monogamas e sis spezias poliginas confirma quest’ipotesa.
Tar l’uman è ultra da quai da trair en consideraziun in ulteriur aspect, numnadamain differenzas betg biologics che s’effectueschan statisticamain sin l’aspectativa da vita da las duas schlattainas (fimar, baiver, mort en il traffic sin via, mort tras engaschaments da guerra e.a.). Cun resguardar er tals aspects è la differenza tranter las duas schlattainas areguard l’aspectativa da vita main gronda che quai ch’i para a l’emprim’egliada.
Psicologia dal vegnir vegl
thumb|220px|Pèr pli vegl Ils aspects fisics e psichics dal vegnir vegl na sa sviluppan betg exnum a moda sincrona. Process degenerativs corporals pon tut tenor avair lieu en ina fasa ch’è segnada d’in augment da l’agilitad mentala.
Aspects da la psicologia da svilup
Las pussaivladads da svilup da la persunalitad na dependan per gronda part betg da facturs exteriurs sco vegliadetgna, la fasa da la vita, sanadad u malsogna. Ord vista da la psicologia da svilup furma il vegnir vegl l’interacziun tranter regressiun d’ina vart ed il svilup e la stabilisaziun da caracteristicas da la persunalitad e da prestaziun da l’autra.