cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grezia antica
La Grezia dal temp hellenistic (336–30 a.C.)
En consequenza dals cumbats tranter las pussanzas pitschnas e mesaunas en Grezia sco er cun e cunter la Macedonia, ha l’Imperi roman intervegnì cunter Philipp V da la Macedonia. En la Segunda Guerra tranter la Macedonia e Roma (200–197 a.C.), ha la Macedonia subì ina sconfitta desastrusa. L’onn 196 a.C. ha il general roman Titus Quinctius Flamininus bain proclamà la libertad da la Grezia, ma Roma è restada la pussanza da protectorat. Essend la situaziun er vinavant instabila, è l’Imperi roman adina puspè stà necessità d’intervegnir, surtut en guerras civilas (staseis) tranter poleis cun ina tenuta favuraivla resp. ostila envers Roma. Suenter la Battaglia da Pydna l’onn 168 a.C. è la Macedonia, ch’aveva sut il retg Perseus anc empruvà ina giada da cuntanscher cunter Roma il domini en Grezia, stada liquidada sco factur da pussanza. Sinaquai è l’Imperi roman sez s’engaschà a moda stabla en Grezia. Quai dueva manar suenter la destrucziun da Corint a la submissiun definitiva da la Grezia. L’onn 146 a.C. han ins endrizzà la provinza Macedonia, l’onn 133 a.C. la provinza Asia, che cumpigliava las citads grecas en l’Asia Minura, e l’onn 27 a.C. è alura er la gronda part da la Grezia Centrala e Grezia dal Sid vegnida – sco provinza Achea – directamain sut il domini dals Romans. En consequenza da quai èn adina dapli Italichers sa domiciliads en la Grezia ed en l’Asia Minura per far valair là lur interess economics. In’ultima giada ha retg Mithridates VI empruvà da sa revoltar cunter il domini roman sur ils Hellens, ma la finala dueva quai be restar in’episoda.
L’onn 133 a.C. è il Reginavel da Pergamon vegnì annectà tras Roma. Il 64/63 a.C. è suandà il Reginavel dals Seleuchids en la Siria (ch’era però gia stà dapi la fin dal segund tschientaner a.C. be pli da muntada regiunala ed aveva daditg pers sias provinzas las pli ritgas). E cur che l’ultima pussanza hellenistica, l’Egipta dals Ptolemais, è daventada l’onn 30 a.C. ina provinza greca, è l’epoca dal hellenissem ida definitivamain a fin.
Art figurativ ed architectura
En l’architectura ha il svilup dal tempel doric cuntanschì sia culminaziun. Las colonnas da quel èn, cuntrari a l’urden ionic e corintic pli decorativ da pli tard, d’ina stgettezza classica (nagina basa, capitel senza volutas). In exempel represchentativ areguard l’arranschament da las colonnas furma il tempel da Zeus ad Olympia. A medem temp han ins er dà dapli muntada al spazi intern da l’edifizi, sco che mussa il Parthenon ad Athen, construì da l’architect Iktinos. Ultra da quai han ins concepì ils projects da construcziun a moda pli vasta, integrond er il conturn (l’Acropolis cun las Propileas da Mnesikles), resguardond ina planisaziun urbana pli vasta u stgaffind ovras cumplessivas sco en il cas da la reconstrucziun da Milet entras Hippodamos.
Facturs ch’han creà cuminanza
Gronds eveniments, a chaschun dals quals sa radunavan ils Grecs da las differentas poleis e tar ils quals els mussavan lur spiert da cuminanza, existivan surtut en furma dals gieus panhellens, dals quals ils gieus olimpics eran ils pli famus. Da quels sa participavan per exempel er ils Grecs da l’Italia Bassa. Ina sumeglianta muntada panhellena aveva ultra da quai l’orachel da Delfi.
Cumbats da pussanza tranter las Guerras persianas e la Guerra peloponnaisa
Suenter las Guerras persianas ha Athen, sco pussanza dominanta entaifer la Lia attica, cuntinuà en la part orientala da la Mar Mediterrana il cumbat cunter l’Imperi persian. Ins ha la finala schizunt sustegnì ina sullevaziun antipersiana en l’Egipta; ma la sconfitta en quella ha a medem temp mussà ad Athen ils cunfins dals agens meds e da las pussaivladads da far politica da pussanza. Ina tscherta gulivaziun cun ils Persians ha gì lieu l’onn 449 a.C. en rom da la Pasch da Kallias ch’è però contestada entaifer l’istoriografia.
Athen dal temp da la democrazia attica
Entant che Teba era londervi d’eriger in’egemonia sur las autras citads-stadi en la Beozia, ha Athen sut Perikles persequità ina politica da tempra sumegliantamain agressiva. La Lia attica, entant evidentamain in instrument per persequitar interess d’Athen, è sa sviluppà pli e pli al reginavel attic. Ils onns 460–457 a.C. han ins erigì ils uschenumnads Mirs lungs ch’han collià Athen cun il port da Pireus e fatg d’Athen ina fortezza nunconquistabla. Sa basond sin ils meds finanzials da la lia ch’aveva fatg dals confederads stadis tributars d’Athen han ins fatg da l’Acropolis il center represchentativ da la nova pussanza gronda, la quala sa preschentava uss culturalmain sco la «scola da la Grezia».
Avanzament da la Macedonia
A ses figl Alexander, pli tard numnà il Grond, duevi però reussir da realisar ils plans ambizius da Philipp. El ha suttamess las citads grecas revoltantas e destruì Teba. E cun sia campagna militara legendara a partir da 334 a.C. ha el avert als Grecs la porta ad in nov mund: El ha victorisà l’armada persiana ed è avanzà fin en l’India. Cun quai è ida a fin l’epoca classica greca.
Migraziun dorica e colonisaziun ionica
Eventualmain vers la fin dal temp micenic tardiv (ca. 1050/1025 a.C.) ha cumenzà la migraziun dorica. En in process pli lung han ils Dorians acquistà la predominanza sin la Peloponnes. A medem temp èn ils Grecs avanzads en regiuns ch’eran fin qua pauc micenisadas, sco Epirus ed Etolia. Ils Eolians eran da qua davent surtut anc preschents en la Tessalia e Beozia, ils Ionians en las regiuns Attica ed Eubea.
Narcissa alva
Fritgs e sems
Da flurs fructifitgadas sa sviluppan fritgs en furma da capsla. Tar la gronda part da las spezias cuntegna mintga capsla maximal 36 sems; intginas paucas han er fin a 60 sems per capsla. Enfin ch’ils sems èn madirs vai radund tschintg fin sis emnas.
Caracteristicas
Sin mintga moni crescha ina suletta flur; quellas èn ermafroditas, da colur alva e portan entamez ina curuna secundara da colur mellen cotschnenta. La colur da quest’ultima deriva da cristals da carotin. Tant la colur da la curuna secundara sco er sia savur pli intensiva servan ad attrair impollinaders. A l’intern cuntegna questa bavrola sis stamins, dals quals trais sa chattan en posiziun pli bassa e trais en posiziun pli auta. Questa caracteristica gida a differenziar la narcissa alva da la Narcissus radiiflorus, tar la quala tut ils sis stamins èn ordinads en medema autezza. Il temp da fluriziun tanscha da l’avrigl fin il matg.
Grezia antica
Cultura micenica
Dal temp micenic mesaun (SH II, ca. 1500–1400 a.C.) è Creta apparentamain vegnì conquistà da Grecs da la terra franca, cun la consequenza che la cultura micenica ha tranter auter er cumenzà a prevalair sin las Cicladas, Rhodos e Milet sco er a la costa dal vest da l’Asia Minura.
La cultura micenica vegn considerada sco l’emprima cultura auta da la terra franca europeica insumma. Cuntrari als purtaders da la cultura minoica sin l’insla Creta, dals quals la lingua è nunenconuschenta, discurrivan ils abitants da la terra franca greca – sco che mussa la scrittira lineara B, decifrada da Michael Ventris e John Chadwick il 1952 – ina furma tempriva dal grec, pia ina lingua indogermana.
‹Tschientaners stgirs›
En il decurs dal 11avel tschientaner a.C. han lieu en il helladicum tardiv III C e durant la fasa submicenica ulteriuras destrucziuns ed almain en intginas regiuns ina sminuziun da la populaziun sco er declin cultural. Chats dal temp che suonda (a partir da ca. 1050/1025, il cumenzament da la perioda protogeometrica), èn stgars e derivan surtut da fossas (excepziuns furman t.a. las culegnas Nichoria e Lefkandi).
Narcissa alva
Parita
La curuna secundara ha furmà e furma anc adina la mira principala da las mesiras da cultivaziun. Uschia sviluppa quella tut tenor lunghezza ina trumbetta, in chalesch u ina cuppa ubain è – sco che quai è il cas tar la narcissa alva – sa reducida fitg ferm.
Grezia antica
Cultura minoica
A medem temp ha existì sin las inslas situads en la part meridiunala da la Mar Egeica la cultura cicladica e sin la terra franca la cultura helladica. Omaduas han existì sur la fin da la cultura minoica or ed èn s’unidas en il temp da bronz tardiv cun la cultura micenica.
Migraziun dorica e colonisaziun ionica
Ils stadis micenics han pers tras quai impurtants partenaris commerzials, quai ch’ha flaivlentà l’economia da palazs e contribuì a la fin da quella. Almain la gronda part dals centers da palazs da la cultura micenica ch’èn enconuschents fin uss sin la terra franca èn vegnids destruids, e quai senza che las raschuns fissan enconuschentas. L’organisaziun da l’economia da palazs è svanida. Probablamain è ì a perder il diever da la lingua scritta e blers abitadis en il domini dals centers da palazs micenics èn vegnids bandunads. Auters percunter han ins colonisà vinavant e la cultura micenica è anc sa mantegnida var 150 onns.
Aspects culturals
La noziun ‹arcaic› porta in pau la macla da ‹primitiv›. Quest giudicat è da considerar sco nundifferenzià e facticamain betg propi giustifitgà. Quai vala surtut per l’art figurativ: Entaifer quel sa lascha differenziar d’ina vart la kore ed il kouros da l’arcaica tempriva e mesauna cun la posiziun sidretg caracteristica e la simmetria er en fatscha, cun l’uschenumnà rir arcaic; da l’autra vart il stil da l’arcaica tardiva resp. classica tempriva ch’ins attribuescha per ordinari a l’uschenumnà stil sever. Segns e represchentaziuns arcaicas han per ordinari in’expressivitad archetipica, transculturala.
Radunanza populara
La radunanza (ekklesia) era l’instituziun principala da la democrazia, la quala è vegnida sviluppada vinavant cuntinuadamain dapi Solon e Kleisthenes. Il dretg da sa participar, da discurrer, da far propostas e da votar aveva en il temp classic mintga burgais masculin ch’aveva cumplenì 18 onns. Las cumpetenzas da la radunanza eran illimitadas, ella prendeva tuttas decisiuns. La radunanza era tranter auter responsabla per la legislaziun, decisiuns davart guerra e pasch, contracts statals, tut las dumondas da l’urden public e l’elecziun das strategs, dal tresorier e dals uffiziants che na vegnivan betg elegids cun trair la sort. L’urden dal di vegniva fixà tras il cussegl, e las tematicas davart las qualas dueva vegnir votà stuevan liantamain vegnir predeliberadas tras quel. Ina proposta per preparar in punct da decisiun pudeva però mintga burgais masculin creschì far da tut temp. Er per convocar, per il decurs e per la direcziun da la radunanza era il cussegl responsabel. La radunanza sa radunava regularmain (dapi il quart tschientaner 40 giadas ad onn); votà vegniva l’emprim tras acclamaziun, alura cun auzar il maun u en furma secreta, cun carta da vuschar; ina maioritad sa metteva tras cunter ina minoritad (princip da maioritad). La participaziun per burgais creschids masculins che vivevan fin 70 kilometers davent dal lieu da radunanza era per part difficultusa; almain è vegnì pajà dapi ca. 400 a.C. ina diaria per tut ils participants. Conclus fundamentals eran liads ad in quorum da 6000 vuschs (ca. 20 % da tut ils votants).
Hellas sco part da l’Imperi roman fin la fin da l’antica
L’uschenumnada crisa da l’imperi dal terz tschientaner ha alura er pertutgà la Grezia ch’ha surtut gì da patir ils onns 260 d’invasiuns da barbars. Ma la regiun ha puspè pudì sa revegnir da quai ed ultra da quai croda en lez temp cun il neoplatonissem l’ultima gronda direcziun filosofica da l’antica. Surtut Athen è restà fin en il 6avel tschientaner in impurtant center da la furmaziun antica. Dapi ca. 580 èn alura penetrads pievels slavs en las provinzas balcanaisas da la Roma orientala. Vers 650 era la Grezia fin la Peloponnes colonisada per gronda part tras Slavs ed ha pir puspè pudì vegnir reconquistada en il temp medieval per l’Imperi bizantin da lingua greca. A Bizanz han la lingua greca ed il pensar grec, cumbain en la transfurmaziun cristiana, anc vivì vinavant durant tschientaners.
Cultura micenica
thumb|160px|Uschenumnada Mascra dad Agamemnon dal temp micenic A l’entschatta dal helladicum tardiv è sa furmada, sut influenza cretaisa, ma sortind da las tradiziuns dal helladicum mesaun, l’emprima cultura auta sin la terra franca greca. Tenor in da ses centers, Mykene en l’Argolis, vegn quella numnada cultura micenica.
Sullevaziun ionica, Guerras persianas ed il svilup d’Athen a la democrazia
A basa da las refurmas da Solon e Kleisthenes sco er dal domini en la regiun da la Mar Egeica, è sa furmada en la mesadad dal 5avel tschientaner a.C. ad Athen la democrazia attica. L’um dal stadi decisiv per il svilup e success da quella è stà Perikles. A medem temp ha, tenor la perditga da l’istoriograf Thukydides, cumenzà il dualissem tranter la pussanza maritima Athen e la pussanza terrestra Sparta che dueva la finala manar a la Guerra peloponnaisa.
Cultura minoica
Las chaminadas fitg amplas ed ils numerus lavuratoris fan er resortir ils palazs sco centers da la vita economica e dal mastergn. Maletgs documenteschan la furniziun da contribuziuns e tavlas d’arschiglia ina contabilitad ordinada, quai che renviescha ad in’administraziun organisada. L’export d’objects d’artisanadi cretais aut sviluppà en l’Asia Minura, l’Egipta, sin las Inslas Egeicas e la Cipra, sco er chats da rauba babilonica en ils palazs a Creta dattan perditga d’in traffic commerzial extendì.
Commerzi e fatgs da finanzas
Or dal fatg ch’il sectur economic dominant, l’agricultura, na generava strusch in surpli (economia da subsistenza), resulta gia ch’il commerzi cun products agrars era medemamain limità. Quels vegnivan vendids sin fieras localas e be transportads darar sur distanzas pli lungas. In’excepziun furmava, pervi da las relaziuns geografic-climaticas da l’Attica l’import da granezza ch’era indispensabel per Athen. Quel vegniva finanzià tranter auter cun explotar argient en las minieras sper Laureion; la granezza derivava da la Sicilia, Egipta e da la regiun da la Mar Naira. Sur lungas distanzas vegniva, sper granezza, metals prezius ed autras materias primas, er fatg commerzi cun bains custaivels sco vin, spezarias, ulivas u vasas. Il commerzi a gronda distanza vegniva darar fatg sin la terra, mabain per ordinari sur la mar, quai ch’era bundant pli bunmartgà. Commerzi a l’engronda u commerzi intermediar devi tut il pli en centers urbans. Cun il temp è Athen sa sviluppà ad in veritabel center da commerzi. En consequenza da quai e pervi dals uschenumnads emprests maritims (emprests tschainsids che servivan a prefinanziar commerzi maritim che chaschunava gronds custs), è Athen ultra da quai daventà in center bancar (uschè lunsch sco ch’ins po discurrer da tals en l’antica). Ils fatgs da munaida èn sa sviluppads en il 6avel tschientaner a.C. ed èn sa derasads ils proxims tschientaners surtut en las citads.
Narcissa alva
Cultura d’iert en l’Europa Occidentala
thumb|200px|Narcissas cultivadas En l’Europa Centrala na vegn strusch fatg menziun da las narcissas, e quai praticamain en l’entira litteratura medievala. Magari las vesan ins en la pictura da manuscrits e cudeschs. A partir dal temp medieval cumparan narcissas er sin maletgs che represchentan la crucificaziun. En quest connex signifitga la narcissa la speranza sin la resurrecziun (cf. il num tudestg ‹Osterglocke› per la narcissa melna). In dals paucs che fa menziun da la narcissa en furma scritta è Albertus Magnus (‹De vegetabilibus et plantis›). El cumpareglia la feglia d’in’erva ch’el numna narcissus cun quella dal por.
Grezia antica
Cussegl (dals 500)
Il cussegl (bule), stgaffì da Solon (cussegl dals quattertschient) e sviluppà vinavant da Kleisthenes (cussegl dals tschintgtschient), ha surpiglià impurtantas funcziuns entaifer la democrazia attica. Dapi Kleisthenes eran ils burgais masculins creschids da l’entira Attica represchentads a moda equilibrada, uschia ch’era procurà per l’equiliber dals interess tant da la totalitad dals burgais sco er da las singulas regiuns. Il temp d’uffizi dals commembers elegids (buleutai) dal cussegl dals tschintgtschient muntava in onn, l’incumbensa principala dal cussegl (bule) che sa radunava en la chasa da la citad (buleuterion) era da preparar e manar tras las radunanzas popularas, en las qualas pudeva be vegnir votà davart tematicas ch’eran vegnidas predeliberadas tras il cussegl (probuleuma). Entaifer il cussegl era mintga phyle (stirpa) represchentada cun ina secziun da 50 umens (prytaneia). Mintgina da questas 10 prytanias dirigiva per in dieschavel da l’onn il cussegl e la radunanza populara. En il quart tschientaner a.C. è la direcziun però – per avair ina meglra controlla – vegnida surdada ad in collegi da 9 suprastants (prohedroi) che sa cumponiva da las prytanias che n’eran betg gist incumbensadas cun la gestiun. Ulteriuras incumbensas dal cussegl furmavan la controlla da finanzas e la surveglianza dals funcziunaris.
Agricultura
La societad antica era senza dubi ina societad agrara. Ins stima la cumpart da purs a 67 % fin 80 % da tut las persunas cun activitad da gudogn. I regia in vast consens che la tecnica sa chattava en general, pia er en l’agricultura, durant l’epoca classica sin in bass nivel ed ha be fatg pitschens progress. L’agricultura era organisada en structuras fitg pitschnas, tant areguard las parcellas sco er ils manaschis. Uschia avevi surtut purs pitschens cun ers parcellads e – cuntrari a l’antica romana – be darar gronds proprietaris da terren. Tar ils purs pitschens sa tractavi d’independents (auturgoi) che gudagnavan per ordinari strusch dapli che quai ch’els duvravan sezs (economia da subsistenza). Ils paucs gronds proprietaris da terren eran per il pli aristocrats che vivevan savens en citads ed affidavan lur terrens ad administraturs. Pervi dals facturs allegads, en cumbinaziun cun las nauschas cundiziuns geografic-climaticas per pratitgar l’agricultura, èsi da supponer che la cultivaziun e racolta da graun, ulivas e vin eran colliadas cun lavur corporala ordvart stentusa.
Economia
thumb|500px|Elavuraziun da textilias, vasa da ca. 550–530 a.C. La populaziun n’era en general betg fitg bainstanta. La gronda part da la glieud viveva en povradad u pauc sur il cunfin da quella. Ultra da quai vegniva il pitschen gudogn che surpassava l’autoprovediment savens consumà da las elitas enstagl da vegnir investì.
Liechtenstein
Il Liechtenstein, uffizial Principadi da Liechtenstein (Fürstentum Liechtenstein), è in stadi situà en l’Europa Centrala. Cun sia surfatscha da 160 km² furma el il sisavel pitschen stadi dal mund. Il Liechtenstein è ina monarchia ereditara constituziunala a basa d’elements democratics e parlamentars. La suveranitad giascha tant tar il pievel sco er tar il prinzi che deriva da la chasa von Liechtenstein. Il Liechtenstein è in pajais da las Alps e cunfinescha en il vest cun la Svizra ed en l’ost cun l’Austria. Il territori statal è sutdividì en dus circuls electorals ed en indesch vischnancas. Vaduz è la chapitala ed a medem temp la sedia dal prinzi da Liechtenstein. Triesenberg è la pli gronda vischnanca, entant che Schaan furma la vischnanca cun ils pli blers abitants. La cuntrada dal principadi è segnada da la Part Sut (Unterland) al nord che vegn cultivada intensivamain e da la Part Sura (Oberland) al sid ch’è pli muntagnarda.
Grezia antica
Construcziun urbana
Bain eran las poleis fitg differentas tranter pèr, ma intgins tratgs communabels avevan tuttas. Tar mintgina da las ca. 1000 poleis tutgava per l’ina ina citad circumdada d’in mir, per l’autra ina regiun cun terren agricul che la circumdava (la chora). Entaifer ils mirs da la citad cun sias portas e turs avevi vias, chasas e per ordinari er in tempel pli grond. La plazza la pli impurtanta e centrala era l’agora. Tar quella sa tractavi d’ina plazza publica, sin la quala avevan er lieu en las poleis democraticas las radunanzas politicas. Directamain sper l’agora sa chattavan per ordinari impurtants edifizis publics sco la chasa da la citad (buleuterion) e la sedia da la regenza (prytaneion).
Liechtenstein
Religiun e baselgia
miniatura|160px|Catedrala St. Florin En art. 37 II da la constituziun statala figurescha la baselgia catolic-romana sco baselgia naziunala, la quala giauda uschia er la cumplaina protecziun statala. Ozendi datti dentant tendenzas creschentas da vulair sparter baselgia e stadi.
Grezia antica
Avanzament da la Macedonia
Igl ha cumenzà il temp dal hellenissem. En quel han las poleis grecas be giugà ina rolla subordinada en cumparegliaziun cun ils gronds reginavels da diadocs ch’èn sa furmads suenter la mort dad Alexander l’onn 323 ed ils stadis federativs ch’eran londervi da sa furmar (p.ex. la Lia achea). La cultura greca percunter è sa derasada da quel temp fin en l’India.
Narcissa alva
Multiplicaziun
A moda vegetativa sa multiplitgescha la narcissa alva cun agid da bulbinas. La bavrola da la flur vegn fin a 3 centimeters lunga e vegn surtut impollinada tras splerins.
Liechtenstein
Muntognas
Il punct il pli aut dal Liechtenstein furma il Vorderer Grauspitz (2599 m s.m.); il punct il pli bass è il Ruggeller Riet che sa chatta sin 430 m s.m.
Grezia antica
La Guerra peloponnaisa
L’onn 432 a.C. han Megara e Corint dumandà Sparta a moda ultimativa d’intervegnir; ma prorutta per propi è la guerra plitost a moda nunplanisada cun in assagl da l’allià da Sparta Teba sin la citad Plataiai. Sparta è penetrà l’onn 431 ad Attica, ma Perikles aveva retratg la populaziun en la protecziun dals Mirs lungs. En il fratemp ha la flotta d’Athen sblundregià la Peloponnes. Perikles quintava cun la spussada da l’adversari, entant ch’ils Spartans penetravan mintg’onn danovamain en l’Attica.
Liechtenstein
Svilup a partir dal 1950
D’impurtanza per il svilup economic è er stada la participaziun al Spazi economic europeic (SEE). Quella è vegnida decidida il 1992 tras votaziun dal pievel, e quai paucas emnas suenter che la Svizra aveva refusà da daventar commembra dal SEE. La commembranza al Spazi economic europeic ha garantì las quatter libertads economicas (persunas, rauba, servetschs e chapital) tranter il Liechtenstein e l’Uniun europeica sco er ils ulteriurs commembers dal SEE (Norvegia ed Islanda).
Grezia antica
La Grezia dal temp hellenistic (336–30 a.C.)
Pli baud era la perscrutaziun stada da l’avis ch’igl haja gì lieu suenter l’onn 300 ina depopulaziun parziala da regiuns grecas surpopuladas; quai pervi da l’emigraziun da Grecs e Macedons e la recrutaziun da mercenaris tras ils reginavels da diadocs. La consequenza da quai saja stà in declin economic che saja pir vegnì franà dal temp dals imperaturs roman. Ozendi è questa tesa contestada en la scienza. En il fratemp han perscrutaziuns archeologicas mussà che bleras citads grecas han enconuschì dal temp dal hellenissem ina fluriziun economica.
Athen dal temp da la democrazia attica
La democrazia attica ha bain segirà a tut ils burgais cumplains, independentamain da lur relaziuns finanzialas, ina participaziun eguala a la procedura da decisiun politica, e quai sur in spazi da temp da var 150 onns. Da l’autra vart eran las dunnas ed ils sclavs exclus dal tuttafatg da quella, cumbain che quests ultims giugavan er economicamain in’impurtanta rolla. La democrazia directa na protegiva ultra da quai tuttavia betg cunter in u l’auter excess da la politica da pussanza. Cun la democrazia moderna represchentativa e segnada da la separaziun da las pussanzas, sa lascha ella en blers reguards be cumparegliar cun resalva.
Liechtenstein
Auas
miniatura|200px|Il Rain furma il cunfin vers la Svizra Il Rain è il pli impurtant e pli lung flum en il Liechtenstein. Sin ina lunghezza da radund 27 kilometers furma el il cunfin natiral vers la Svizra. En pli è el d’impurtanza centrala per il provediment d’aua e sco zona da recreaziun locala. Il segund lung flum furma la Samina cun 12 kilometers. Quest torrent nascha al Triesenberg e cula la finala en l’Austria en l’Ill (per sa colliar sper Feldkirch cun il Rain).
Svilup a partir dal 1950
L’onn 2008 è il Liechtenstein stà involvì en in’affera da taglia cun la Germania, en rom da la quala è vegnì enconuschent che numerus burgais da la Germania ed er d’ulteriurs pajais hajan defraudà taglia cun deponer lur facultad sin contos bancars en il Liechtenstein. La dumonda co ch’il Liechtenstein vul sa posiziunar en avegnir areguard dumondas fiscalas n’è anc betg respundida dal tuttafatg.
Auas
Il sulet lai natiral che sa chatta sin il territori dal Liechtenstein è il Gampriner Seele. Quest lai è vegnì furmà pir il 1927 tras in’inundaziun dal Rain colliada cun gronda erosiun. Daspera datti dentant ulteriurs lais artifizials che vegnan per gronda part duvrads per la producziun da forza electrica. In dad els è il lai da fermada Steg che furma il pli grond lai dal Liechtenstein.
Grezia antica
Svilups istorics
Igl èn sa sviluppadas duas differentas modas da schliar il problem: Ubain ch’in dals aristocrats vegniva da sa far valair cun agid dal pievel envers las autras chasas noblas ed erigiva ina tirannia; il tiran stueva sa stentar da mitigiar la miseria dals purs per pudair mantegnair sia popularitad e da liar ses concurrents vi da sia persuna u d’eliminar quels. Ubain ch’è sa sviluppada in’organisaziun statala cun dretg codifitgà e domini instituziunalisà, il qual purtava tratgs democratics rudimentars e vegn designà sco polis. Ils differents svilups sa laschan illustrar il meglier a l’exempel da Sparta e d’Athen. A Sparta è sa furmada ina cuminanza militarisada, a la testa da la quala stevan dus retgs che vegnivan controllads dals efors e d’in’assamblea populara. Ad Athen percunter è il process d’egualisaziun che las refurmas da Solon duevan metter ad ir l’emprim vegnì interrut tras la tirannia da Peisistratos. Suenter la detronisaziun da ses figls èn ils conflicts puspè vegnids a la glisch; las refurmas da Kleisthenes han la finala fullà via a la naschientscha da la democrazia attica. Questa schliaziun marchescha ord perspectiva istorica la fin da l’epoca arcaica ed il cumenzament da l’epoca classica.
Facturs ch’han creà cuminanza
Ina schientscha cuminaivla stgaffiva però surtut er il canon da dieus, enconuschent tranter auter or dals epos da Homer; a quel èn sa referids ils emprims tempels ch’èn vegnids erigids en il temp arcaic. Las poleis grecas da l’antica avevan ina ferma orientaziun religiusa. Quasi tut ils acts publics e privats eran accumpagnads d’acclamaziuns da las divinitads.
Liechtenstein
Defensiun naziunala
Enfin oz n’exista nagin contract en il qual i fiss previs il dretg u l’obligaziun d’intervenziun da vart da la Svizra en il cas ch’i dess in’attatga da terzs sin il territori dal Liechtenstein.
Democrazia directa
miniatura|200px|Sedia dal parlament a Vaduz Il sistem politic dal Liechtenstein enconuscha in ferm element directdemocratic. 1000 burgais pon pretender ina sesida extraordinaria da la Dieta e 1500 burgais pon pretender ch’i vegnia realisà ina votaziun dal pievel davart sia dissoluziun. Medemamain pon 1000 burgais dumandar la Dieta da relaschar, midar u schliar ina lescha. Mintga lescha vegn suttamessa al pievel sche la Dieta decida quai ubain 1000 burgais resp. almain trais vischnancas. Per midar la Constituziun u contracts internaziunals dovri almain 1500 burgais u quatter vischnancas. La Constituziun dal 2003 ha schlargià marcantamain ils dretgs democratics.
Divisiun administrativa
Il Liechtenstein sa divida en indesch vischnancas ch’èn repartidas sin ils dus circuls electorals Part Sut e Part Sura. Malgrà che questas vischnancas èn pitschnas, è lur extensiun territoriala per part vaira cumplexa. Set vischnancas cumpiglian sper la part principala er ina u pliras exclavas. La divisiun dal pajais en duas parts ha motivs istorics: la Part Sut deriva dal Signuradi Schellenberg, la Part Sura dal Contadi Vaduz.
Da la Part Sut fan part las vischnancas Eschen, Gamprin, Mauren, Ruggell e Schellenberg; a la Part Sura (ch’è tenor la surfatscha bainquant pli gronda) appartegnan las vischnancas da Balzers, Planken, Schaan, Triesen, Triesenberg e Vaduz.
Grezia antica
Sullevaziun ionica, Guerras persianas ed il svilup d’Athen a la democrazia
Athen ha bain victorisà sper Maraton l’onn 490 a.C.; ma diesch onns pli tard han ils Persians danovamain fatg ina campagna militara, uss sut il commando dal figl da Dareios, Xerxes I. L’onn 481 a.C. è perquai sa constituì la Lia dals Hellens, cun participaziun da Sparta, Athen e bleras autras, ma tuttavia betg cun tut las citads-stadi da la regiun; intginas fissan schizunt plitgunsch stadas prontas da sa suttametter als Persians. Suenter il cumbat da retegnida a las Termopilas, ha gì lieu sper Salamis la battaglia decisiva. Als Grecs èsi reussì da destruir la flotta persiana ch’era numericamain pli ferma (480 a.C.). In onn pli tard, en la Battaglia da Plataiai, èn er vegnidas battidas las forzas terrestras persianas. L’onn 478 a.C. ha cumenzà la conquista da la Ionia. Sparta ha bain refusà da surpigliar la protecziun dals Grecs lunsch davent da la patria. Athen percunter, fin qua plitost il partenari en la sumbriva da Sparta, è sa mussà pront da far quai ed ha fundà il 478/477 a.C. la Lia attica (u Lia da Delios).
Liechtenstein
Geografia
41,2 km dal cunfin statal èn situads da la vart da la Svizra (27,2 kilometers chantun Son Gagl, 14 kilometers chantun Grischun). La lunghezza dal cunfin statal vers l’Austria munta 35,04 km.
Grezia antica
Avanzament da la Macedonia
En il nord da la Grezia ha Philipp II ascendì l’onn 359 a.C. il tron da la Macedonia. Ad el èsi reussì da trair il niz maximal or dals cumbats che furiavan tranter las poleis grecas areguard la predominanza. Las famiglias aristocratas macedonas cumbattantas ha el pudì liar pli ferm a la chasa roiala che fin qua. Ma surtut ha el stgaffì in’armada permanenta, scolada a moda professiunala, uschia che la Macedonia è avanzada a la pussanza militara dominanta en Grezia. El ha cumbattì cunter ils Focids e cuntanschì il 352 a.C. la predominanza en la Thessalia. L’onn 343 è suandada la conquista da la Thrakia inclus las minieras d’aur da lezza regiun che duevan furmar la basa per l’ulteriur avanzament politic e militar. Athen sa sentiva smanatschà seriusamain da la politica d’expansiun da Philipp. Surtut Demosthenes ha empruvà da persvader ils Athenais che Philipp als veglia suttametter, l’emprim però senza avair success. L’onn 340 a.C. han ins la finala fundà ina lia da defensiun, ma quella ha stuì succumber l’onn 338 a.C. sper Chaironeia a l’armada da Philipp. Lez ha fundà il 337 a.C. la Lia da Corint, ha laschà proclamar sasez sco hegemon ed è de facto daventà il dominatur da la Grezia. Ses plans da far ina campagna militara cunter la Persia na dueva el percunter betg pli pudair realisar: el è vegnì assassinà l’onn 336 a.C.
Liechtenstein
Structura dal spazi natiral
Il Liechtenstein sa divida en duas cuntradas: en il vest giascha la Val dal Rain che furma la zona da colonisaziun principala; en l’ost è situà la Val Samina cun sias vals lateralas. La part sut da la Val Samina è gia situada da vart austriaca e finescha sper Frastanz en la part inferiura dal Walgau. Questa part orientala dal Liechtenstein è spartida da la Val dal Rain tras ina collina da 1000 fin 2000 meters autezza ed è strusch populada (cun excepziun da Malbun), ma cumpiglia radund in terz da la surfatscha dal pajais.
11 % da la surfatscha dal pajais furman zona da colonisaziun, 33 % terren agricul, 41 % guaud e 15 % surfatscha nunproductiva.
Democrazia directa
Il dretg da vuschar da las dunnas è pir vegnì introducì tar la terza emprova l’onn 1984. Il 1976 aveva la Dieta relaschà ina midada da la Constituziun, tenor la quala las vischnancas han pudì introducir il dretg da votar da las dunnas a nivel communal.
Grezia antica
Dretgira dal pievel
L’Attica democratica n’enconuscheva nagins derschaders da professiun, mabain ina dretgira dal pievel (heliaia). La giurisdicziun sa chattava dapi Solon en ils mauns da tut ils burgais cun dretgs equivalents, or dal mez dals quals vegnivan elegids mintg’onn, cun trair la sort, ils giuraders. Quels eran obligads da sa tegnair a las leschas ed als conclus da la radunanza e dal cussegl ed avevan da decider a moda gista e nunpartischanta. Fatg dretgira vegniva probablamain al liber, per l’administraziun ed execuziun stevan a disposiziun agens funcziunaris da dretgira. Dapi ca. 450 a.C. vegnivan, cun trair la sort, elegids mintg’onn dals burgais masculins ch’avevan almain 30 onns 6000 giuraders salarisads (heliastai); quels furmavan ensemen la dretgira dal pievel. Tut tenor l’impurtanza dals process vegniva attribuì a quels in different dumber da giuraders: quai eran almain 201, pudevan però er esser 501 u 1501 ed en cas spezialmain impurtants tut ils 6000. Suenter avair tadlà las partidas vegniva eruida la sentenzia en votaziun secreta e senza debatta.
Liechtenstein
Democrazia directa
En temps da crisa èsi admess al prinzi da sa referir ad in dretg d’urgenza (art. 10 da la Constituziun dal Liechtenstein).
Administraziun
L’administraziun dal Liechtenstein (numnada Administrativa) sa cumpona da 46 posts da servetschs ch’èn per gronda part suttamess directamain a la Dieta.
Religiun e baselgia
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2010 appartegnevan 75,9 % da la populaziun dal Liechtenstein a la baselgia catolic-romana, 8,5 % a la confessiun evangelica e 5,4 % ad ina cuminanza religiusa islamica. 2,2 % eran commembers d’ina autra confessiun cristiana u d’ina autra religiun, 5,4 % èn sa declerads senza confessiun e 2,6 % n’han fatg nagina indicaziun davart lur appartegnientscha religiusa.
Grezia antica
Cultura micenica
Archivs da tavlas da terracotga en grec micenic documenteschan in’administraziun reglada. La cultivaziun dad ers e l’allevament da muvel furmavan la basa economica. Daspera existiva ina mastergnanza spezialisada. Il commerzi a terra vegniva sustegnì cun construir vias. Relaziuns da commerzi a distanza existivan surtut cun ils pajais da l’Asia dal Vest e l’Egipta. Colliads cun quai eran expediziuns da sblundregiada, il success da las qualas è cumprovà en las fossas a cupla represchentativas.
Athen dal temp da la democrazia attica
Athen è daventà a partir da la mesadad dal 5avel tschientaner er il magnet spiertal e center da la Grezia, cun ils sofists ch’han etablì l’ideal da la paideia (furmaziun) e cun ils impurtants filosofs Socrates, Platon ed Aristoteles. Dal 5avel tschientaner derivan medemamain las tragedias dad Aischylos, Sophokles ed Euripides e las cumedias dad Aristophanes. Dal grond sculptur Phidias, ch’ha dirigì il program da construcziun sin l’Acropolis, è cumprovada ina pli lunga preschientscha ad Athen, quai che na para percunter betg d’esser stà il cas tar ses collega Polyklet u tar il famus medi Hippokrates. En il quart tschientaner è l’oratur Demosthenes s’opponì a moda eloquenta, ma la finala senza success cunter la predominanza macedona che daventava adina pli evidenta; fin il temp da Cicero è el restà in maister da la retorica nuncuntanschì.
Liechtenstein
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas
Impurtantas etappas istoricas en il process d’integraziun e da cooperaziun han furmà l’adesiun a la Confederaziun dal Rain il 1806, a la Confederaziun tudestga il 1815, la cunvegna da duana e da valuta cun l’Austria il 1852 e la finala il Contract da duana cun la Svizra il 1923, al qual è suandada in’entira retscha da cunvegnas bilateralas.
Svilup a partir dal 1950
Il 2004 ha prinzi Hans-Adam II nominà ses figl e prinzi ereditar Alois von und zu Liechtenstein sco ses substitut ed al ha incumbensà d’exequir ils dretgs suverans che cumpetan al prinzi. Il titel da prinzi vegn però pir a passar a ses figl suenter la mort da Hans-Adam.
Traffic sin via
miniatura|200px|Bus da gas natiral Il traffic public ha ina rait fitg vasta che collia tut las indesch vischnancas. Il pli impurtant med public furman ils bus da l’interpresa da transport LiechtensteinMobil. En tut mainan 13 differentas lingias tras il pajais e collian er las vischnancas da Sargans e Buchs (staziuns da las VFF) sco er Sevelen e la citad austriaca Feldkirch cun il Liechtenstein. Ultra da quai cursescha la lingia da bus 70 da l’Associaziun da traffic Vorarlberg pliras giadas a di tranter Schaan, Feldkirch e Klaus (en il Vorarlberger Vorderland), e quai da temps che correspundan a la lavur en squadras da las grondas firmas da la regiun.
Grezia antica
La colonisaziun greca e feniziana
La colonisaziun greca è s’extendida sur l’entira regiun da la Mar Mediterrana, cun la Mar Egeica sco center. A partir da 700 a.C. è creschida l’influenza d’elements orientals sin l’art grec; in’impurtanta rolla en quest connex han l’emprim giugà citads sin l’insla Eubea, pauc pli tard la pussanta citad da Corint. Ils Grecs avevan gia surpiglià avant l’alfabet dals Fenizians ed adattà quel a lur intents.
Liechtenstein
Museums
miniatura|200px|Liechtensteinisches Landesmuseum, Vaduz Il Kunstmuseum Liechtenstein è il museum statal per art modern e contemporan a Vaduz. L’edifizi dals architects Meinrad Morger, Heinrich Degelo e Christian Kerez è vegnì terminà il 2000. La collecziun dal museum cumpiglia art modern e contemporan internaziunal che tanscha dal 19avel tschientaner fin al temp preschent. Plinavant vegnan adina puspè mussadas en exposiziuns spezialas ovras or da las vastas collecziuns dal prinzi.
Narcissa alva
Etimologia
La denominaziun ‹narcissa› deriva dal pled grec νάρκειν narkein che signifitga ‹durmentar, narcotisar›. La narcissa alva, la quala crescha er en Grezia, derasa propi in’odur ordvart intensiva. Ils Romans han surpiglià il num da la planta en la furma narcissus. Ovid aveva descrit en sias ‹Metamorfosas› la ditga da Narkissos e descrit las plantas a moda uschè clera ch’i sto senza dubi sa tractar da las plantas che vegnan numnadas oz ‹narcissas›. Stgaffind Carl von Linné (1707–1778) ses sistem binar dals nums da plantas ha el mantegnì la noziun ‹Narcissus›. La denominaziun Narcissus poeticus (‹narcissa da poets›) per la narcissa alva è però vegnida duvrada l’emprima giada gia da Matthias Lobelius (1538–1616).
Liechtenstein
Geografia
Il pajais cuvra ina surfatscha da 160,475 km² ed è uschia il quart pitschen stadi da l’Europa ed il sisavel pitschen dal mund. La lunghezza dal stadi munta 12,35 km, la ladezza 24,77 km.
Ballape
Ils clubs da ballape dal Liechtenstein fan part dal manaschi da gieus da l’Associaziun svizra da ballape. L’onn 2008 ha il FC Vaduz giugà en la pli auta liga svizra, la Super League; per regla gioga il club però en la Challenge League.
Muntognas
En tut datti en il Liechtenstein 32 muntognas che cuntanschan in’autezza da 2000 meters. Il punct il pli en il sid è il Falknishorn (2452 m s.m.); il cunfin dals trais pajais Liechtenstein, Svizra (Grischun) ed Austria (Vorarlberg) furma il Naafkopf (2570 m s.m.).
Grezia antica
Sullevaziun ionica, Guerras persianas ed il svilup d’Athen a la democrazia
thumb|220px|Segunda invasiun persiana (480 a.C.) Ils onns 500–494 a.C. èn ils Grecs da l’Asia Minura e Cipra, che stevan dapi decennis sut il domini dals Persians, sa revoltads cunter il Reginavel dals Achemenids. Athen aveva bain sustegnì questa sullevaziun mo a mesas; tuttina ha il regent persian Dareios I prendì quai sco giustificaziun per l’expansiun da ses reginavel, la quala el ha designà sco «campagna da vendetga». Cun questa campagna militara han cumenzà per la Grezia las Guerras persianas. Herodot, il bab da l’istoriografia, rapporta en si’ovra detagliadamain davart quests eveniments.
Liechtenstein
Legislativa
La pussanza legislativa giascha en ils mauns dal prinzi e dal parlament, numnà Dieta (Landtag). La Dieta consista da 25 represchentants che vegnan elegids dal pievel mintga quatter onns tenor il dretg d’elecziun da proporz. En il circul electoral Part Sut vegnan elegids 10 ed en il circul electoral Part Sura 15 represchentants. La legislaziun vegn reglada en l’artitgel 65 da la Constituziun. Tenor quest artitgel na dastgan naginas leschas vegnir decididas u midadas senza la participaziun da la Dieta. Suenter che quella ha deliberà ina lescha, sto quella vegnir sancziunada dal prinzi. Sche quai na succeda betg entaifer sis mais, vala la lescha sco refusada.
Grezia antica
Homer e Hesiod
thumb|180px|Mitologia greca: Dionis, il dieu dal vin e da la fritgaivladad En il temp arcaic èn sa sviluppads en blers reguards ils fundaments dal temp classic da la Grezia antica ch’è suandada. A l’entschatta stattan ils epos homerics ch’èn sa sviluppads ad in impurtant liom per tut ils Hellens: l’‹Ilias› ed (in pau pli tard) l’‹Odissea› ch’èn omaduas vegnidas messas en scrit probablamain vers 700 a.C. Medemamain dal temp arcaic deriva l’ovra litterara da Hesiod, impurtanta per la mitologia e concepziun dal mund greca. Questas ovras duevan furmar in impurtant canon da la cultura greca antica.
Liechtenstein
Sport d’enviern
A l’entschatta dal 21avel tschientaner han Marco Büchel e Tina Weirather – la figlia da Hanni Wenzel – gì divers success en il ski alpin. En la statistica inuffiziala ‹Medaglias olimpicas tenor dumber d’abitants› è il Liechtenstein schizunt sin l’emprim plaz da tut ils pajais.
Sistem politic
La pussanza statala vegn exequida tenor art. 2 da la Constituziun «tras il prinzi ed il pievel e vegn exercitada dad omaduas partidas confurm a las disposiziuns da questa Constituziun». Sco schef da stadi po il prinzi schliar la Dieta; medemamain vegn la regenza nominada dal prinzi sin proposta da la Dieta; tras il dretg da sancziun po el en pli revocar leschas decididas dal parlament e dal pievel.
Cun la fundaziun da la Confederaziun dal Rain l’onn 1806 è il principadi daventà facticamain independent; dapi il Contract da duana dal 1923 è el lià administrativamain ed economicamain ferm a la Svizra. Plinavant è il principadi commember da las Naziuns Unidas e dal Spazi economic europeic, ma betg da l’Uniun europeica.
Clima
L’enviern croda la temperatura darar sut minus 15 °C; la stad sa mova la temperatura en media tranter 20 e 28 °C. Las precipitaziuns muntan tranter 900 e 1200 mm l’onn (ordaifer la zona interalpina èn quai var 1900 mm). La durada da la radiaziun dal sulegl munta a radund 1600 uras ad onn.
Industria e commerzi
41,3 % da las persunas ch’eran sesentas il 2009 en il Liechtenstein lavuravan en l’industria u en il commerzi. En cumparegliaziun cun auters stadis da l’Europa Centrala (en spezial la Svizra, la Germania e l’Austria cun mintgamai radund 25 %) è questa cumpart fitg auta. L’industria dal Liechtenstein ha be a disposiziun in pitschen martgà da vendita a l’intern dal pajais ed è perquai orientada fermamain a l’export. Il 2008 han ins exportà products industrials en la valur da radund 3 milliardas francs svizzers en ils pajais dal Spazi economic europeic.
Narcissa alva
Derasaziun
Narcissas alvas eran oriundamain be da chasa en la regiun da la Mar Mediterrana. Entras cultivaziun las chattan ins oz en tut il mund. La planta preferescha lieus umids cun pauca chaltschina sco prads umids u palids bassas.
Liechtenstein
Industria e commerzi
Bleras interpresas èn activas sin ils champs da la construcziun da maschinas ed en l’industria d’alimentaziun. Savens possedan ellas er ulteriuras plazzas da producziun a l’exteriur. Impurtantas interpresas che derivan dal Liechtenstein èn: Hilti AG, ThyssenKrupp Presta AG, Hoval AG, Hilcona AG, Ivoclar Vivadent AG ed OC Oerlikon Balzers.
Medias
La pli gronda gasetta dal di è il Liechtensteiner Vaterland che cumpara en in’ediziun da radund 18 000 exemplars. Politicamain stat la gasetta datiers da la Vaterländische Union. La pli veglia gasetta dal di (che cumpara dapi il 1878) è il Liechtensteiner Volksblatt che vala sco organ da partida inuffizial da la Fortschrittliche Bürgerpartei.
Pli baud era il Principadi da Liechtenstein enconuschent sco oasa fiscala. Suenter diversas afferas a l’intern ed intervenziuns da l’exteriur è il Liechtenstein s’associà il november 2013 ad ina cunvegna internaziunala cunter la fugia da taglia.
Lingua
Lingua scritta e da las medias furma per regla il tudestg da scrittira. Il Liechtenstein è il sulet stadi ch’enconuscha be il tudestg sco lingua uffiziala e naziunala renconuschida. En ils ulteriurs stadis dal territori da lingua tudestga èn er linguas romanas, ulteriuras linguas germanas, linguas slavas u l’ungarais renconuschidas sco linguas uffizialas u linguas minoritaras.
Geografia
miniatura|200px|Sguard vers Balzers e Triesenberg Il Liechtenstein fa – sco ses vischins Svizra ed Austria – part dals stadis en l’Europa Centrala che na cunfineschan betg cun la mar. Ils cunfins statals èn segnads dal Rain e da las Alps; en il vest giascha il chantun Son Gagl, en il sid il Grischun ed en l’ost il Vorarlberg (Austria). Il cunfin vers la Svizra furma il Rain; il cunfin vers l’Austria è per gronda part situà sin il fil da la chadaina dal Reticon.
Ballape
Il FC Vaduz e la squadra naziunala giogan en il Rheinpark Stadion a Vaduz ch’è vegnì avert il 1998.
Defensiun naziunala
Il 1866 ha l’Austria pers cunter la Prussia en la Guerra tudestga. Sinaquai ha la Prussia dissolvì la Confederaziun tudestga e fundà la Confederaziun tudestga dal nord, la quala dueva vegnir transfurmada il 1871 – suenter la victoria encunter la Frantscha – en l’Imperi tudestg.
Agricultura
Il 2009 lavuravan 261 persunas en l’agricultura, quai che correspunda a 0,8 %. La gronda part dals manaschis è sa spezialisada sin la tegnida d’animals. Dals 123 manaschis dal 2009 eran 25 situads en la zona da muntogna.
Clima
Malgrà la situaziun muntagnarda è il clima dal pajais plitost miaivel. El vegn influenzà fermamain dal favugn (in vent che croda da caracter chaud e sitg). Tras quai vegn prolungà il temp da vegetaziun durant la primavaira e l’atun; en pli po in ferm favugn er manar durant l’enviern a temperaturas da var 15 °C. L’aria fraida atlantica e polara retegnan las chadainas da muntognas svizras ed austriacas, uschia ch’il Liechtenstein sa chatta en ina tipica posiziun da protecziun interalpina. Tras quai posseda il principadi culturas da puma cun prads da sternim ed ina lunga tradiziun da viticultura.
Defensiun naziunala
Ils 12 da favrer 1868 ha prinzi Johann da Liechtenstein decidì «en vista a las midadas actualas entaifer l’organissem statal da la Germania» ch’i saja «en l’interess da mes principadi da desister d’in contingent militar». Dapi lura na posseda il Liechtenstein nagin’armada pli. Per la segirezza a l’intern ed il cumbat cunter la criminalitad è responsabla la polizia statala; singulas vischnancas han ultra da quai in’atgna polizia communala.
Furmaziun
Il Liechtenstein enconuscha in temp da scola da nov onns. Quel è dividì en tschintg onns scola primara ed almain quatter onns scola secundara. Ordavant po vegnir visità voluntarmain la scolina. Il stgalim secundar è partì en ils nivels reala, stgalim aut e gimnasi. Il gimnasi vegn terminà suenter set onns cun la maturitad.
Narcissa alva
Las narcissas – plantas toxicas
Sco tut las Amaryllidaceae cuntegnan las narcissas alcaloids. Quels pon sa differenziar da spezia tar spezia. Per la planta furman questas substanzas toxicas ina protecziun natirala cunter l’infestiun d’insects.
Liechtenstein
Traffic d’aviaziun
En il Liechtenstein sez na datti nagina plazza d’aviaziun; a Balzers exista in heliport che vegn manà a basa privata. La plazza d’aviaziun ch’è situada il pli datiers dal Liechtenstein è quella da Son Gagl-Altenrhein. La plazza d’aviaziun da Friedrichshafen sa chatta en ina distanza da 90 kilometers da Vaduz, quella da Turitg/Kloten en ina distanza da radund 115 kilometers.
Traffic sin via
En general èn las raits da vias da la Svizra e dal Liechtenstein colliadas stretgamain ina cun l’autra. Uschia cumenzan resp. fineschan las vias principalas svizras 16 e 28 en il Liechtenstein.
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas
Per mancanza da pussanza militara u politica è il Liechtenstein sa stentà ils ultims 200 onns da mantegnair l’independenza statala tras commembranzas en cuminanzas da dretgs. La cooperaziun internaziunala e l’integraziun europeica furman perquai constantas entaifer la politica da l’exteriur dal principadi. Per legitimar questa politica da l’exteriur e la render persistenta, èn ils mecanissems da la democrazia directa da grond’impurtanza. Quels èn francads en la Constituziun dapi il 1921.