cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emprima Guerra mundiala
Marina tudestga
Per evitar quai ha l’admiralitad tudestga terminà l’entschatta da l’onn 1916 la guerra da commerzi ed è sa concentrada sin la destrucziun da bastiments da guerra dals Alliads. Ils 31 da matg ed il prim da zercladur hai da la Battaglia al Skagerrak, en la quala 258 bastiments èn stads cumpigliads. La finamira dals Tudestgs era da flaivlentar decisivamain ils Brits cun lur flotta d’auta mar. La fin finala è la pli gronda battaglia sin la mar en l’istorgia mundiala ida a fin cun in pari e la Germania ha puspè mess sias speranzas sin la guerra da sutmarins illimitada. Durant l’onn da guerra 1917 ha quella strategia bain manà ad immensas sperditas da bastiments mercantils alliads e neutrals. Ina vieuta decisiva en la guerra sco quai che la direcziun tudestga aveva spetgà n’ha dentant betg pudì vegnir cuntanschida. Enstagl da quai èn ils Stadis Unids entrads en la guerra. A medem temp han las pussanzas da l’Entente introducì il sistem da convoi. Cun quel n’eri betg pli uschè simpel per las navs da chattar bastiments mercantils senz’armas. Ina gronda part dals sutmarins tudestgs è vegnida destruida.
Il matg 1918 han ils Tudestgs lantschà in’ulteriura offensiva da sutmarins. Tras quella hai dà intginas sperditas tar ils Americans. Oravant tut ils sutmarins davant la costa da l’ost da l’America dal Nord eran in grond privel per bastiments mercantils e transportaders da truppa. Ma la finala n’eri betg da spetgar ina vieuta decisiva tras la guerra maritima. Ina gronda part da las equipas da sutmarins era morta e l’industria n’era betg abla da construir avunda bastiments novs.
Il contract cun l’Austria
Ins ha scumandà a l’Austria da s’unir cun l’Imperi tudestg, malgrà che l’assamblea naziunala provisorica dals 12 da november aveva votà unanimamain persuenter. Il num da stadi ‹Austria tudestga› han ils victurs ignorà; els han fatg il contract cun la ‹Republica Austria› che stueva da qua davent sa numnar uschia. Sin donn e cust da l’Ungaria han ins concedì a l’Austria l’Ungaria dal Vest tudestga (Burgenland), nua ch’i vegniva discurrì per gronda part tudestg. Quai dentant senza la chapitala Ödenburg (ungarais Sopron), perquai ch’ils abitants avevan exprimì en ina votaziun dal pievel l’onn 1921 ch’els veglian restar tar l’Ungaria. Er a l’Austria han ins scumandà l’obligaziun al servetsch militar. La fermezza maximala da l’armada austriaca han ins fixà a 30 000 schuldads. Sco en Germania han ins er resentì en l’Austria il contract da pasch sco dictat.
Conturn economic en l’Imperi tudestg
Er economicamain è l’Emprima Guerra mundiala sa distinguida fermamain da las guerras europeicas precedentas. En l’Imperi tudestg han acziuns da guerra ordaifer il stadi influenzà l’emprima giada la patria ed il stadi. Ils effects economics e socials èn daventads evidents immediat e cun ina vehemenza nunspetgada.
Situaziun da partenza militara
En general eran omadus blocs da l’avis che la guerra na duria betg ditg; uschia n’avevan ins per exempel betg previs vestgadira d’enviern per ils schuldads. Ils stabs generals quintavan cun ina guerra curta ch’els vulevan anc finir l’onn 1914 cun success. Cuntrari a las armadas en Frantscha ed en Germania n’era l’armada britannica fin alura betg in’armada da massa ed i na deva era betg in’obligaziun al servetsch militar. Igl existivan sulettamain nov divisiuns regularas. Ils regiments britannics vegnivan mess en servetsch en in sistem da rotaziun en la patria u en las colonias. La forza armada principala furmava fin qua la Royal Navy.
Emprimas emprovas
Ils emprims ch’han alura utilisà armas chemicas en il senn il pli vast èn stads ils Franzos. La polizia da Paris aveva sviluppà avant la guerra gas lacrimogen ch’era magasinà senza esser vegnì duvrà. Quella muniziun han ins prendì ussa or dal magasin ed empruvà a la front. Las patronas eran emplenidas cun 19 ml da l’uschenumnà estilester da bromacetat (in gas lacrimogen magari flaivel). Igl è sa mussà spert che quai era memia pauc. La muniziun avev’ins sviluppà per il diever en localitads serradas; sut tschiel avert vegniva la materia uschè flaivla che nagin vegniva incapabel da cumbatter.
Frantscha
La finamira la pli impurtanta da la naziun è gia vegnida publica durant ils emprims dis da guerra: reacquistar ils territoris da l’Alsazia e da la Lorena. Questa pretensiun è stada ina finamira da guerra fixa da l’entschatta fin la fin da la guerra. Suenter la victoria a la Marne han ins decidì da cuntinuar la guerra fin che l’egemonia dal militarissem prussian saja rutta. Sinaquai cursavan bainprest autras finamiras en la publicitad, davent da la foppa da la Saar sur territoris da la vart sanestra dal Rain fin al fatg ch’ins ha mess en dumonda en tscherts ravugls l’unitad da l’Imperi tudestg u vuleva almain flaivlentar el en il senn federativ. L’atun 1915 èn sa cristallisadas las finamiras da guerra franzosas, las qualas èn restadas pli u main senza midada ils proxims onns – ina giada cun dapli, ina giada cun damain sustegn uffizial: far returnar l’Alsazia e la Lorena en ils cunfins dal 1814 u schizunt dal 1790 (pia cun il territori da la Saar), stgatschar enavos la Germania fin al Rain tras annexiun u neutralisaziun da la cuntrada dal Rain sco era affiliar economicamain e militarmain la Belgia ed il Luxemburg a la Frantscha.
Il contract cun l’Imperi tudestg
L’artitgel 231 dal Contract ha dà l’entira culpa da la guerra a l’Imperi tudestg ed a ses alliads. Ils Alliads han giustifitgà cun quai lur pretensiuns da reparaziun. Blers Tudestgs han resentì quai sco malgist. A l’entschatta han ins fixà reparaziuns da 269 milliardas marcs che duevan vegnir pajadas en ratas da 42 onns. Las pretensiuns e regulaziuns per las reparaziuns èn però sa midadas pliras giadas. Plinavant ha l’Imperi tudestg stuì furnir rauba. Las directivas dal Contract da Versailles n’han betg mess ina fin a la posiziun da la Germania sco pussanza gronda; ellas eran dentant uschè diras ch’ellas han difficultà da normalisar la relaziun da la Germania envers ils Alliads. Grondas parts da la populaziun tudestga taxavan il Contract da Versailles sco pasch dictada, quai ch’ha promovì circuls naziunalistics en l’Imperi. Il Contract n’è betg vegnì suttascrit da l’America. Quella ha fatg ina pasch separada cun l’Imperi tudestg ils 25 d’avust 1921 (Contract da Berlin). Quel desistiva d’intginas da las directivas las pli diras. Marschall Foch ha commentà il Contract da Versailles cun ils pleds: «Quai n’è nagina pasch. Quai è in armistizi da 20 onns.» E Lenin ha numnà il Contract ina ‹pasch da rapina›.
Emprimas emprovas
Quest ‹problem› avev’ins durant l’entira guerra: la chemicalia stueva esser avunda toxica, ma er avunda resistenta cunter la chalira. Durant ils experiments cun gas da cumbat han ins gia chattà baud il xililbromid ch’era detg toxic e resistent a la chalira. Tuttina ha er quest gas disditg l’emprima giada a la front da l’ost: igl era il schaner 1915 ed ins n’aveva betg tratg en consideraziun che xililbromid na daventa praticamain betg gas tar temperaturas bassas. Era en quest cas era la concentraziun pia memia pitschna per far seriusamain donn a l’inimi.
Imperi tudestg
La segunda finamira centrala da guerra era ina controlla pli u main directa da la Pologna, sper l’annexiun d’ina strivla da terren per lung il cunfin. En connex cun la ‹politica dals stadis da l’ur› da la Germania – pia il fatg ch’ins vuleva ‹chatschar enavos la Russia› e stgaffir ina zona da stadis neutrals da la Finlanda fin a l’Ucraina – aveva oravant tut il Balticum la prioritad tar las expansiuns tudestgas en l’ost. Praticamain tut ils represchentants da las pli differentas ideologias pretendevan dapli territoris en la Curlandia ed en la Lituania.
Marina tudestga
L’emprima battaglia maritima ha gì lieu ils 28 d’avust davant Helgoland. Torpedaders tudestgs protegids da bastiments cruschaders faschevan regularmain acziuns d’exploraziun nocturnas. Questa regularitad ha pussibilità als Brits da metter ina trapla a las furmaziuns tudestgas. Quellas han però udì dal plan ed han sezzas mess ina trapla. Omaduas varts han dentant gì problems organisatorics. Perquai che las forzas da sustegn n’han betg pudì bandunar la Jade, ha la flotta d’auta mar pers trais bastiments cruschaders ed in bastiment da torpedo ch’appartegnevan a la ‹gruppa d’estga›. Cura che las unitads grevas tudestgas èn stadas en il lieu da cumbat, eran ils Brits sparids.
Gas toxic
thumb|180px|Schuldà american cun chaval e mascra da gas thumb|220px|Schuldads britannics tschorventads da gas toxic spetgan lur tractament L’Emprima Guerra mundiala è stada la segunda guerra, en la quala ins ha duvrà gas toxic. La guerra a la front dal vest era spert daventada ina guerra da posiziun. Igl era strusch pussaivel da gudagnar territori, perquai ch’omaduas varts eran sa chavadas en lur foss da protecziun. Per motivs strategics duvrav’ins en quella situaziun in’arma per cumbatter in’entira surfatscha e cun la quala ins pudeva spussar l’inimi da surengiu. L’arma classica per far quai era l’artigliaria. Surtut ils Tudestgs avevan dentant il problem che la producziun da muniziun na pudeva betg star a pèr cun il consum dal militar. Ins aveva memia paucas materias primas, surtut nitrat ch’ins stueva importar da lez temp dal Chile sur l’Atlantic e cun quai tras territori controllà da l’inimi. Pir pli tard èsi stà pussaivel da sintetisar amoniac cun il sistem da Haber-Bosch e da mitigiar uschia la mancanza da nitrat.
Sperditas
thumb|220px|Invalid da guerra che va per la murdieua, Berlin 1923 thumb|hochkant|180px|Monument en onur dals schuldads morts a [[Gräfinau-Angstedt (Thüringen)]] L’Emprima Guerra mundiala ha chaschunà tranter ils schuldads bunamain 10 milliuns morts e circa 20 milliuns blessads. Il dumber da las victimas civilas munta ad ulteriurs 7 milliuns. En l’Imperi tudestg han 13,25 milliuns umens fatg servetsch militar, da quels èn morts 2 milliuns. L’Imperi russ aveva mobilisà circa 12 milliuns umens per il servetsch da guerra, dals quals 1,85 milliuns èn vegnids per la vita. Dals 8,1 milliuns Franzos clamads sut las armas n’han 1,3 milliuns betg survivì la guerra. Il British Empire aveva engaschà tut en tut circa 7 milliuns schuldads, dals quals 850 000 n’èn betg turnads da la guerra. L’Austria-Ungaria ha gì da deplorar circa 1,5 milliuns victimas mortalas da 7,8 milliuns schuldads. Sin la vart taliana èn da 5 milliuns schuldads bunamain morts 700 000. En relaziun han la Rumenia, il Montenegro e la Serbia gì las pli grondas sperditas: Da 700 000 schuldads serbs èn circa morts 130 000. En tut ha la Serbia pers tras la guerra var 540 000 umans, quai che correspunda a ca. 11 % ed en il Montenegro schizunt a 16 % da la populaziun.
L’onn da guerra 1918
thumb|links|220px|Revolta da mariners a Kiel: demonstraziun dals revoluziunaris ils 4 da november 1918 thumb|220px|Revoluziun da november 1918: schuldads revoluziunars ils 9 da november davant il Brandenburger Tor a Berlin thumb|220px|Fugia da Wilhelm II (amez la foto resp. il quart da sanestra) ils 10 da november 1918. Sin il perrun dal cunfin beltg-ollandais Eysden curt avant il viadi en l’exil ollandais
Malgrà las bregias per cuntanscher in armistizi, ha l’admiralitad tudestga cumandà ils 24 d’october 1918 che la flotta duaja partir en ina davosa battaglia desperada cunter la Royal Navy (‹fin onuraivla›). Sinaquai hai dà revoltas a Wilhelmshaven. Ins ha transferì parts da la flotta a Kiel e vuleva punir ils rebels. La finala è rutta ora ina revolta da mariners ch’è sa sviluppada entaifer paucs dis ad ina revoluziun, la Revoluziun da november.
Guerra da foss
Il schaner 1915 ha la direcziun suprema da l’armada tudestga ordinà che las posiziuns a la front dal vest sajan d’amplifitgar en tala moda ch’ellas possian vegnir tegnidas cunter forzas ch’eran numericamain pli grondas. Las experientschas da cumbat han l’emprim fatg spustar tant sco pussaivel la lingia en posiziuns situadas davos collinas. Davantvart è alura vegnida introducida ina segunda lingia ed a partir da la fin dal 1916 avevan las partidas da guerra schizunt introducì trais lingias da foss. La simpla lingia da foss oriunda è uschia sa sviluppada ad in sistem da posiziuns graduà ed ad ina defensiun da zonas elastica.
Situaziun da partenza militara
Ina situaziun da partenza militara da tut autra qualitad (ch’ils militars a la testa dad omaduas varts n’han ditg betg realisà) ha furmà enturn l’onn 1861 l’invenziun da la mitraglia, la quala è sa derasada en tut las armadas. Sin in champ da battaglia augmentan mitraglias las pussaivladads da la vart che defenda e difficulteschan uschia cumbats e guerras d’attatga. Ellas pon cumpensar l’inferiuradad d’ina vart cun render impussibla in’attatga destructiva. Il fatg ch’ins n’ha ditg betg realisà questa midada fundamentala da la situaziun strategica, è stà in motiv signifitgant per las enormas sperditas sin ils champs da battaglia da l’Emprima Guerra mundiala. Autras novaziuns han furmà il fildarom cun spinas, reflecturs electrics per illuminar il champ da battaglia ed il telefon plitost nunmovibel per manar la battaglia. Tut questas novaziuns sco era la guerra da foss èn gia vegnidas duvradas en la guerra tranter la Russia ed il Giapun dals onns 1904/1905, però senza ch’ils stabs generals europeics hajan remartgà ellas suffizientamain.
Marina tudestga
Sin fundament da las retegnientschas da las Pussanzas centralas che sa concentravan sin ils champs da battaglia franzos, han ils Brits pudì cuntanscher senza problems il domini maritim sur la Mar dal Nord ed instradar ina bloccada da mar. La finamira da la bloccada era da separar la Germania da tut las vias maritimas. Grazia a questa controlla dal spazi maritim ha era il corp d’expediziun britannic pudì traversar la mar senza disturbis.
Austria-Ungaria
Durant las emprimas emnas da la guerra han ils politichers austriacs sa permess d’imaginar finamiras territorialas fitg precisas. Intginas emnas pli tard ha però la veglia da surviver stgatschà las acquisiziuns planisadas.
L’Emprima Guerra mundiala sco cesura d’epoca
Cun l’Emprima Guerra mundiala è ida a fin in’epoca da cardientscha optimistica al svilup. Quella ha fatg plazza ad ina gronda dischillusiun chaschunada tras la realitad terribla da las battaglias da material ed ils cumbats da foss. L’urden dal 19avel tschientaner è ì a perder. Surtut en l’Imperi tudestg ed en l’Austria-Ungaria han republicas parlamentaras democraticas remplazzà furmas da reger liberal-constituziunalas cun tratgs fermamain autocrats. En quasi tut l’Europa ha la furma da stadi republicana remplazzà definitivamain la furma monarchica. Las tensiuns economicas e politicas èn però sa mantegnidas, e quai senza ch’ins avess sviluppà novs concepts politics per far frunt a tals problems. Uschia è la crisa da la societad rutta ora suenter curt temp. La societad da classas e stans dominads dals burgais è sa midada en ina societad da massa. Moviments faschistics e naziunalsocialistics han per part manà a regenzas dictatoricas e totalitaras. Suenter la ruina da las monarchias en Germania, en l’Austria-Ungaria, en Russia ed en Tirchia èn plinavant sa stabilids en ils stadis da successiun sistems da regenza ch’eran per part fitg instabils, oravant tut en l’ost da l’Europa Centrala.
Marina tudestga
En la guerra surmar ha la squadriglia dal Pacific tudestga subì ina greva terrada en la Battaglia sper las Inslas dal Falkland. En il golf da Coronel aveva la squadriglia tudestga sut la direcziun da vice-admiral Maximilian Graf von Spee pudì sfundrar dus cruschaders britannics. Sinaquai èn ils Brits sa decidids da trametter ina furmaziun en direcziun dal Falkland, perquai ch’els temevan che von Spee attatgia il port da Stanley situà sin las inslas. Cura che von Spee ha cuntanschì ils 8 da december il port, è el vegnì surprais d’ina predominanza britannica. En la battaglia sequenta han ils Brits sfundrà ils cruschaders gronds ‹Scharnhorst› e ‹Gneisenau›. Ils auters bastiments tudestgs han bain pudì scappar per il mument, èn dentant vegnids chattads pauc pli tard e medemamain destruids.
Marina austriaca
La gronda part da la flotta austriaca ha survivì la guerra. Sin cumond da l’imperatur Carl è ella vegnida surdada la fin d’october a la Jugoslavia (da lez temp stadi SHS). Il nov stadi era vegnì fundà ils 29 d’october 1918 e disponiva ussa dals anteriurs ports d’operaziun austriac-ungarais. Questas disposiziuns han las pussanzas victuras dentant ignorà per gronda part. Il bastiment da battaglia il pli grond da l’anteriura marina austriac-ungaraisa, la ‹SMS Viribus Unitis›, è vegnida sfundrada cun bumbas da dus sfunsaders da la marina taliana en il port da Pula il prim da november 1918 – in di suenter ch’ella era vegnida surdada ad uffiziers da la marina jugoslava. Ina part considerabla da l’equipa è najada. La gronda part dals ulteriurs bastiments da l’anteriura monarchia han ils victurs surpiglià.
Superstiziun
Las cardientschas blauas ch’eran fitg derasadas durant l’Emprima Guerra mundiala stevan en cuntradicziun massiva cun la realitad militara. Blers schuldads cumpravan amulets ni ‹chamischas da miseria›, cun ils quals els empruvavan da sa proteger da blessuras. Il medem fenomen hai gia dà durant la Guerra da trent’onns. En vista a mitraglias che sajettavan fin a 600 ballas per minuta e chanuns cun calibers da fin a 42 cm diameter pareva quella superstiziun sco in relict dal temp medieval u schizunt dal temp precristian.
L’onn da guerra 1917
Ils 15 da december han ins concludì in armistizi tranter las Pussanzas centralas e la Russia ed ha cumenzà in’emna pli tard a Brest-Litowsk las contractivas da pasch che n’han l’emprim betg purtà fritgs.
Emprimas emprovas
Er ils Tudestgs han cumenzà cun lur emprimas emprovas. L’emprim han ins medemamain duvrà armas chemicas betg mortalas. Ils 27 d’october 1914 han ils Tudestgs sajettà sper Neuve-Chapelle l’emprima giada granatas ch’eran emplenidas cun dianisidinclorsulfonat, ina pulvra da cristals fins ch’irritescha ils egls ed il nas. Er els n’han betg gì success, perquai che las materias vegnivan decumponidas da la chalira ch’i deva cun sajettar las granatas.
Guerra en l’aria
thumb|220px|Film mit davart pilots americans Ils eroplans pauc robusts da l’entschatta da la guerra han ins oravant tut duvrà per exploraziuns a lunga distanza. Ma gia durant quel temp ademplivan els in impurtant pensum che vegniva sutvalità a l’entschatta dals generals. Cura ch’ils Brits èn arrivads en Frantscha, han els prendì cun els be 45 eroplans d’exploraziun. Els observavan trasora la front e communitgavan al commando superiur ils moviments da l’inimi. L’offensiva a la Marne ha general Joffre surtut cumenzà grazia als eroplans. L’armada tudestga aveva l’emprim quintà da passar en il vest da Paris. Cura ch’ella ha tuttenina midà direcziun vers sidost ed uschia laschà ina gronda largia tranter las singulas armadas, han ils eroplans dal Royal Flying Corps (RFC) vis quai sco emprim. Els han dà vinavant questa novitad a la chadaina da commando franzosa ch’ha sinaquai pudì cumenzar la cunterattatga a la Marne.
Cura ch’ils Americans èn vegnids sin la plazza da guerra l’onn 1918 è la situaziun sa midada. Ils Americans avevan bain pauca experientscha, ma lur dumber immens d’eroplans n’han ils Tudestgs betg pudì egualisar. A partir da la stad 1918 stuevan ils pilots imperials empruvar lur cletg cun attatgas precipitadas, perquai ch’els n’avevan uschiglio nagina schanza encunter las squadriglias alliadas. Sinaquai han ils Alliads laschà sgular pliras squadriglias ina sur l’autra per minimar anc pli fitg las pussaivladads dals Tudestgs.
Il contract cun l’Imperi tudestg
L’Imperi tudestg è vegnì sfurzà da discharmar. El astgava be disponer d’ina armada professiunala cun ina forza maximala da 100 000 schuldads e da la marina imperiala da 15 000 umens. L’equipament da quell’armada era restrenschì fermamain. En il vest da l’Imperi tudestg han ins stgaffì ina zona demilitarisada che tanscheva circa 50 kilometers a l’ost dal Rain. Als cunfins da l’Imperi tudestg han ins definì zonas, en las qualas ins na dastgava betg construir ni midar fortificaziuns. Plirs flums ed il Chanal da la Mar dal Nord e da l’Ost (da lez temp: Chanal da l’imperatur Wilhelm) èn vegnids internaziunalisads tras determinaziuns dal Contract da Versailles.
Films
L’Emprima Guerra mundiala ha furnì materia per numerus films, tranter quels era blers da propaganda naziunalsocialistica. Impurtants films davart il tema èn:
L’andament da la guerra en furma concisa
L’Austria saveva bain ch’in proceder cunter la Serbia possia provocar la Russia; perquai ha l’Austria tschertgà cun la Missiun Hoyos il sustegn da l’Imperi tudestg. L’imperatur Wilhelm II ed il chancelier da l’imperi Theobald von Bethmann Hollweg han segirà l’entschatta fanadur a l’Austria-Ungaria lur sustegn senza cundiziuns, l’uschenumnà ‹schec en blanco› (cumenzament da la Crisa dal fanadur). Ils 23 da fanadur ha l’Austria-Ungaria pretendì ultimativamain da la Serbia in’examinaziun giuridica cunter ils participants dal cumplot dals 28 da zercladur, e quai cun la participaziun d’organs da l’Austria-Ungaria. Quest’ultima cundiziun ha la Serbia refusà sco restricziun inacceptabla da l’atgna suveranitad; da far quest pass era la Serbia vegnida encuraschada tras la conferma da la Russia d’assister cun meds militars en il cas d’in conflict. La tenuta da la Russia era tranter auter segnada da motivs panslavistics. A chaschun da la visita uffiziala da la Frantscha a Son Petersburg (dals 20 fin ils 23 da fanadur) è la posiziun da la Russia vegnida sustegnida dals Franzos; confirmond l’allianza franzos-russa ha la Frantscha garantì a la Russia ses sustegn en cas da guerra cun la Germania. Ils 28 da fanadur 1914 ha l’Austria-Ungaria alura declerà la guerra a la Serbia.
Suenter la pasch separada cun ils bolschevics è la Russia extrada da las acziuns da guerra. Quai ha bain pussibilità als Tudestgs l’offensiva da la primavaira 1918, ma la finala è er quella restada senza success. La mancanza da provediment tras la bloccada maritima britannica, la sconfitta dals alliads ed il svilup a la front dal vest durant l’Offensiva da tschient dis dals Alliads han manà la direcziun militara tudestga a la conclusiun che la front tudestga na sa laschia betg pli tegnair. Ils 29 da settember 1918 ha la generalitad infurmà l’imperatur tudestg e la regenza che la situaziun militara saja – encunter tut las annunzias da fin qua – senza speranza. Tras Erich Ludendorff è la direcziun politica dal pajais vegnida dumandada a moda ultimativa d’instradar contractivas d’armistizi. Ils 4/5 d’october 1918 ha il chancelier da l’imperi Max von Baden supplitgà ils Alliads per in armistizi. En il senn d’ina ‹fin onuraivla› ha la generalitad da la marina però relaschà ils 24 d’october 1918 in cumond d’attatga per provocar la battaglia da decisiun cunter la Grand Fleet, la quala era vegnida evitada fin qua. Quest proceder da lur superiurs ha sveglià la resistenza dals marinars ch’han refusà en grond dumber il servetsch ed han inizià uschia la Revoluziun da november. Ils 11 da november 1918 è entrà en vigur l’armistizi. Las cundiziuns da pasch èn vegnidas regladas en il decurs dals onns 1919 fin il 1923 en ils Contracts da Paris. Dals stadis perdents èsi be reussì a la Bulgaria da returnar a las relaziuns territorialas d’avant la guerra. L’Imperi osmanic e l’Austria-Ungaria èn ids en muschna; en la Russia è ì a fin il temp zaristic ed en la Germania il Segund Imperi.
Il contract cun l’Austria
thumb|250px|Charta da la repartiziun territoriala da l’Austria-Ungaria suenter ils contracts da Paris Ils 10 da settember 1919 han ils Alliads e l’Austria suttascrit sper Paris il Contract da Saint-Germain. L’Austria ha stuì surdar a l’Italia il Tirol dal Sid e sia cumpart dal Friaul e da Triest. Quests territoris eran gia occupads dapi ils 3 da november 1918 dals Talians. Vitiers èn vegnids territoris ch’eran de facto gia surdads al stadi nov Jugoslavia (stadi SHS). Plinavant ha l’Austria stuì renconuscher l’independenza da l’Ungaria, da la Tschecoslovachia (cun ils territoris da lingua tudestga che l’Austria pretendeva), da la Jugoslavia e da la Pologna.
Imperi tudestg
La finamira da guerra tudestga ‹Africa Centrala› vulev’ins cuntanscher per mort e fin. La proposta da Wilhelm Heinrich Solf, il secretari da stadi da l’Uffizi imperial colonial, da «reparter las colonias africanas da la Frantscha, da la Belgia e dal Portugal» ha Benthmann Hollweg la finala integrà en ses Program da settember.
Situaziun da partenza militara
thumb|220px|La viafier sco tecnica da guerra da clav: transport da truppa tudestg il 1914 Sco quai che la tabella mussa, avevan las Pussanzas centralas, oravant tut l’Austria-Ungaria, dà ora relativamain paucs daners per lur armadas durant ils onns avant la guerra ed eran consequentamain preparadas mal sin in cumbat europeic. L’organisaziun da l’armada tudestga sco era l’armament e la morala da cumbat eran dentant per part megliers che tar l’Entente. La logistica ch’ins duvrava per il transport da las truppas ed il provediment eran avant maun e vegnivan ultra da quai sustegnids d’ina rait da viafier che funcziunava bain.
L’onn da guerra 1917
Las pussanzas dal vest han intimà la Russia da far in’offensiva per levgiar lur situaziun. Il minister da guerra Kerenski ha planisà l’offensiva ch’ha cumenzà ils 30 da zercladur. Suenter emprims success è l’offensiva stada bloccada ils 11 da fanadur. Gia ils 19 da fanadur han truppas tudestgas ed austriac-ungaraisas cumenzà la cunteroffensiva sper Tarnopol. Igl è reussì ad ellas da reconquistar la Galizia da l’Ost e la Bukowina. En la Russia hai dà ils 17 da fanadur in’emprova da putsch dals bolschevics ch’il militar ha supprimì. Sinaquai è Lenin scappà en Finlanda, entant che prinzi Lwow è vegnì substituì sco primminister da Kerenski, in um che fascheva part d’ina partida socialistica moderada. Malgrà las terradas militaras e la situaziun critica a l’intern ha Kerenski insistì ch’ins mainia vinavant la guerra. Il settember han truppas tudestgas conquistà la citad da Riga e l’october las inslas balticas Ösel, Dagö e Moon. Sinaquai è la resistenza militara da la Russia praticamain dada ensemen.
En general
Il Contract da Versailles pretendeva che l’Imperi tudestg saja il sulet culpant en l’Emprima Guerra mundiala. Quai è stà il motiv principal ch’igl ha dà ina massa publicaziuns ils onns suenter la guerra per sa defender cunter la ‹manzegna da la culpa da guerra›. Istoriografs dals pajais victurs han percunter insistì en general sin il fatg che be la Germania e ses alliads sajan la culpa ch’igl haja dà questa guerra. Il temp dal naziunalsocialissem ha interrut en Germania la perscrutaziun seriusa e separà il pajais da l’istoriografia dal vest. Suenter la Segunda Guerra mundiala è sa fatga valair l’opiniun dal primminister britannic David Lloyd George ch’ils pievels da l’Europa sajan ‹glischnads en la guerra mundiala›. Ils onns 1960 ha l’istoriograf da Hamburg Fritz Fischer mess en dumonda quest maletg da l’istorgia. Cun ses cudesch ‹Griff nach der Weltmacht. Die Kriegszielpolitik des kaiserlichen Deutschland 1914/18› ha el effectuà in’emprima dispita tranter istoriografs ch’ha durà plirs onns (Cuntraversa da Fischer). Fischer è sa basà sin bleras funtaunas (surtut da l’archiv da l’Uffizi per l’exteriur). El ha defendì la tesa che l’Imperi tudestg haja lavurà dapi l’uschenumnà cussegl da guerra dals 8 da december en direcziun d’ina guerra europeica, quai dentant sut la premissa che la Gronda Britannia restia neutrala. Surtut l’istoriograf Gerhard Ritter è sa mess encunter la posiziun da Fischer.
Guerra da foss
thumb|220px|Foss britannic en la Battaglia a la Somme La guerra da posiziun e la guerra da foss èn las furmas ch’han dominà l’Emprima Guerra mundiala e ch’èn quasi daventadas ils simbols da questa guerra. Ellas sa laschan caracterisar sco suonda: ina strategia da guerra per lung da lingias da la front durablas e fortifitgadas, cun «milliuns da schuldads ch’èn stads cumpigliads sur onns en la buglia en cumbats senza senn, per gudagnar sut immensas sperditas surfatschas da terren fitg pitschnas. Ditg curt: in sfruttar sur onns tant la populaziun sco er las resursas da las naziuns involvidas en la guerra.»
Questa guerra da foss ha surtut marcà tranter il november 1914 ed il mars 1918 la situaziun a la front dal vest che s’extendeva sur ina lunghezza da radund 700 kilometers; per part ha la guerra da foss però er segnà la situaziun a la front da l’ost ed a la front d’Italia. Tut las pussanzas grondas avevan previs fin il 1914 en lur plans da guerra ina guerra da moviment. Suenter ch’il Plan Schlieffen ha fatg naufragi e che omaduas armadas han empruvà da cuntanscher la mar, èn ellas la finala sa chavadas en. Per il fatg che la front è daventada immovibla datti divers motivs: il svilup da la tecnica da militar favurisava la defensiun, la direcziun operativa è a l’entschatta stada surdumandada cun diriger las armadas en massa e la finala regiva in equiliber relativ tranter las singulas forzas che sa cumbattevan.
Comics
Il dessignader da comics franzos Jacques Tardi è sa fatschentà en pliras da sias ovras cun l’Emprima Guerra mundiala. El dat gronda paisa a las orrurs ed als eveniments dals simpels schuldads en ils foss da protecziun.
Imperi tudestg
Da cumenzar ina guerra ed annectar territoris d’in stadi ester ha gia adina furmà il dretg indubitabel d’in stadi suveran. Formulond sias finamiras da guerra ha la Germania però manchentà la midada da tenuta ch’ha gì lieu da lez temp en tut il mund – tant en la politica sco era en l’opiniun publica – pertutgant quest tema.
L’onn da guerra 1918
A partir dals 7 da november han il marschal franzos Foch e quatter politichers tudestgs da la regenza da Max von Baden sut la direcziun da Matthias Erzberger (il parsura da la partida catolica dal centrum) contractà en in char-salun en il guaud da Compiègne davart l’armistizi tranter ils Alliads e l’Imperi tudestg. Ch’ins aveva lubì a Hindenburg e Ludendorff da star davent da las contractivas da l’armistizi ch’els sez avevan pretendì ultimativamain, ha gì grevas consequenzas per la naschientscha da la Republica da Weimar. Entaifer curt temp han ins stigmatisà ils delegads civils tudestgs sco ‹malfatschents dal november›.
L’Europa Centrala e da l’Ost
A l’entschatta dal 20avel tschientaner devi en l’Europa Centrala ed en l’Ost bler pli paucs stadis ch’ozendi. L’Imperi tudestg, l’Austria-Ungaria e la Russia possedevan la gronda part dal territori. En il sidost da l’Europa sa chattava l’Imperi osmanic che fascheva medemamain politica sco ina pussanza mundiala. Stadis pli pitschens devi mo sin il Balcan. Ils onns precedents era quel stà ina fuaina da revoltas permanenta cun duas Guerras dal Balcan, d’ina vart pervi dals giavischs d’independenza da ses pievels, da l’autra vart pervi dal contact da las pussanzas europeicas expansivas cun l’Imperi osmanic. L’Imperi tudestg, la Russia e l’Austria-Ungaria vegnivan regids a moda monarchica ed avevan sulettamain parlaments pli u main senza pussanza. En quests trais reginavels imperials devi gruppas etnicas che vulevan l’independenza naziunala, perquai ch’ins na tegneva praticamain betg quint da lur giavischs d’autonomia.
En il 19avel tschientaner avev’ins tranter auter supprimì en l’Ungaria ed en la Pologna talas revoltas naziunalisticas. Oravant tut en il stadi multinaziunal Austria-Ungaria ‹buglivi› considerablamain tranter las differentas etnias. Latiers devi in ferm cuntrast tranter la monarchia austriac-ungaraisa ed il reginavel dal zar russ che considerava sasez sco pledader dals pievels slavs che sa chattavan sut ‹domini da Vienna›. El propagava il panslavissem e sa preschentava sco pussanza protectiva dal reginavel (independent) Serbia. La relaziun da l’Austria-Ungaria envers omadus stadis era vegnida messa a la prova pir paucs onns avant, numnadamain durant la Crisa d’annexiun bosniaca dal 1908. Ina crisa ch’avess gia alura pudì finir facilmain en ina guerra. Ma era la populaziun tudestga en l’Imperi tudestg ed en la Cisletania empruvava da defender sia dominanza sur las autras naziunalitads da ses stadi.
L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra ch’è vegnida manada cun meds materials massivs (artigliaria, eroplans, eronavs) e cun armas da destrucziun massivas (gas toxic). Perquai ch’i na deva ni la tecnica d’armas ni las premissas tacticas e strategicas per ina guerra en moviment, hai dà en pauc temp a tut las fronts ina guerra da posiziun steria. Sin ils champs da battaglia davant Verdun, a la Somme, en Flandra, en las Carpatas ed a l’Isonzo èn milliuns schuldads morts sin omaduas varts, e quai senza che la situaziun militara fiss sa midada a moda decisiva. thumb|220px|Publicaziun da la mobilisaziun dal prim d’avust 1914 thumb|220px|Truppas bavaraisas bandunan la staziun da Fürth, avust 1914 (charta postala) thumb|220px|In chanun britannic da sessanta glivras al Cap Helles, Gallipoli (1915) thumb|220px|Schuldads britannics dals [[Royal Irish Rifles en in foss da protecziun, atun 1916]] thumb|220px|Suenter bumbardaments d’artigliaria intensivs consista il guaud sper Ypern be pli da bists da plantas (1917) thumb|220px|[[Revoluziun da november: Ediziun dal Vorwärts dals 9 da november 1918]]
Structuras da bloc
En l’Europa avevi dà dus blocs. D’ina vart las Pussanzas centralas: l’Imperi tudestg e l’Austria-Ungaria. Quels eran alliads cun l’Italia (che na vuleva l’emprim betg entrar en la guerra, perquai ch’ins haja sulettamain fatg in’allianza da defensiun) e cun l’Imperi osmanic (ch’era collià strategicamain cun la Germania tras missiuns militaras tudestgas en la regiun). Da l’autra vart steva l’allianza tranter la Russia e la Frantscha che furmava cun la Gronda Britannia ina Tripla Entente.
Il contract cun l’Imperi tudestg
Ils 18 da schaner 1919 ha cumenzà la Conferenza da pasch da Paris. Ils 28 da zercladur ha la delegaziun tudestga suttascrit sut gronda pressiun dals Alliads il Contract da Versailles. Sin fundament da las directivas dal Contract da Versailles ha l’Imperi tudestg stuì surdar l’Alsazia e la Lorena a la Frantscha e las provinzas Posen e la Prussia dal Vest a la Pologna; il territori da la Memel han ins mess sut administraziun franzosa ed occupà l’onn 1923 tras la Lituania; il Hultschiner Ländchen han ins stuì surlaschar a la Tschecoslovachia ch’era gist sa constituida sco nov stadi. Danzig han ins declerà sco citad libra, e quai sut controlla da la Societad da las naziuns ch’ins aveva gist fundà. Las anteriuras colonias tudestgas èn daventadas territoris da mandat da la Societad da las naziuns sut controlla britannica e franzosa. En Eupen-Malmedy-St. Vith (da lez temp beltg), en il Schleswig dal Nord (dal qual la part settentriunala era da lez temp danaisa), en parts da la Prussia da l’Ost (restadas tudestgas) ed en la Schlesia Superiura (partida tranter la Germania e la Pologna) han ins fixà per la fin l’onn 1921 votaziuns dal pievel davart l’appartegnientscha a l’Imperi tudestg. Il territori da la Saar han ins suttamess per 15 onns a l’administraziun da la Societad da las naziuns, entant che la Frantscha ha surpiglià il domini economic. Votaziuns en il Memelland han purtà autas cumparts (circa 80 %) per las partidas tudestgas.
L’onn da guerra 1918
A la Somme, durant la Battaglia da chars armads sper Amiens (8 d’avust 1918), han ils Tudestgs subì ina greva terrada. Da vart tudestga discurriv’ins dal ‹di nair da l’armada tudestga›. L’armada tudestga era gia flaivlentada considerablamain. D’ina vart tramettev’ins gia ils emprims giuvens da l’annada 1900 a la front, da l’autra vart na savev’ins betg far auter che laschar vinavant schuldads a la front ch’avevan gia lunsch sur 30 onns, era sch’els eran babs da famiglia. Las gruppas da vegliadetgna mesaunas eran gia fitg decimadas tras ils onns da guerra precedents.
Custs da guerra
En Germania muntavan las expensas da guerra fin l’onn 1916 a circa 60 fin 70 milliuns marcs per di. Alura hai dà in creschament enorm en consequenza dal sforz d’armament, surtut cun l’uschenumnà Program da Hindenburg. Be ina pitschna part da quests custs han ins pudì finanziar cun taglias, radund 87 % n’èn betg stads cuvrids. Il debit da l’Imperi è perquai creschì per 145,5 milliardas marcs.
L’onn da guerra 1917
L’entschatta november è la situaziun en la Russia escalada. Lenin, ch’era entant turnà da la Finlanda, ha manà la Revoluziun d’october dals 6/7 da november e stgatschà la regenza provisorica avant ch’ils bolschevics surpiglian la pussanza. Gia ils 8 da november han ils novs pussants russ relaschà il decret davart la finiziun da la guerra. Entras quai hai dà in grond levgiament per las Pussanzas centralas a lur front da l’ost.
Guerra da muntogna
Tut tenor la situaziun dal territori occupava mintgamai ina da las duas partidas da guerra in piz, entant che l’autra empruvava da conquistar quel. Perquai che quai n’era savens betg pussaivel, han ins cumenzà a construir galarias da plirs kilometers tras il grip per pudair cuntanscher il piz senza disturbis da l’inimi. La construcziun moderna da tunnels ha sias ragischs en la tecnica da quels miniers. Intgins dals sistems da galarias han ins er emplenì cun muniziun e siglientà uschia entirs pizs (p.ex. il Col di Lana l’onn 1916). Anc oz dattan bleras galarias mantegnidas e fortezzas alpinas perditga dal cumbat.
Austria-Ungaria
Sco suletta pussanza gronda aveva la monarchia era finamiras da guerra ‹negativas›, vul dir defensivas:
Colliaziuns
Infurmaziuns generalas
Austria-Ungaria
La finamira uffiziala da l’Austria-Ungaria era da mantegnair l’integritad da la monarchia. Inuffizialmain empruvava l’Imperi dentant da rinforzar sia posiziun sco pussanza gronda cun prender influenza respectivamain tras annexiuns en Serbia, en il Montenegro, en l’Albania, en la Rumenia, en la Pologna ed en l’Ucraina. Effectivamain n’eri però betg u mo per part pussaivel da conquistar territoris slavs u rumens senza sminuir la posiziun privilegiada dals Tudestgs ed Ungarais en la cuminanza da stadis, e quai pervi da l’equiliber precar da l’Imperi dals da Habsburg.
Marina tudestga
L’onn 1915 è la posiziun da la Germania sin la mar anc vegnida mendra. En la Battaglia sin la Doggerbank han ins stuì acceptar ils 24 da schaner in’ulteriura terrada encunter ils Brits. Tut las emprovas da sminuir la bloccada da mar alliada han fatg naufragi. Adina dapli bastiments tudestgs èn vegnids sfundrads u han stuì vegnir bandunads cun gronds donns. Sin fundament da quest fiasco ha la Germania declerà ils 4 da favrer la guerra da sutmarins illimitada. A partir da quel mument na vegnivan betg pli mo attatgads bastiments dals Alliads, mabain era neutrals. Ils 7 da matg ha il sutmarin tudestg ‹SM U 20› sfundrà la ‹RMS Lusitania›, quai ch’ha effectuà in’unda da protest internaziunala.
Frantscha
thumb|250px|Imaginaziuns da l’[[Action française extremista d’in urden suenter la guerra (1915/16)]] La Frantscha vuleva far vendetga per la terrada dolurusa dal 1871 e reconquistar l’Alsazia e la Lorena. Ultra da quai vulev’ins superar la posiziun predominanta che l’Imperi tudestg aveva dapi quella guerra sin il continent europeic.
L’onn da guerra 1918
Per sfurzar ils bolschevics da far concessiuns, èn las Pussanzas centralas avanzadas vinavant l’entschatta dal 1918 sin territori russ ed han fatg ils 9 da favrer ina pasch separada cun l’Ucraina. Malgrà las cundiziuns diras ha Lenin laschà suttascriver ils 3 da mars il Contract da pasch da Brest-Litowsk. La Russia è sortida da la guerra perdend circa 25 pertschient da ses territori europeic. L’Ucraina era sut controlla tudestga; da quai speravan ins ch’il provediment da materias primas e da graun sa megliereschia. Perquai che la Russia na fascheva betg pli part da la guerra, èsi stà pussaivel per la direcziun d’armada tudestga da trametter var in milliun schuldads a la front dal vest. Entras quai han las Pussanzas centralas cuntanschì là il suramaun numeric. En vista al fatg ch’adina dapli unitads americanas arrivavan en Frantscha, n’ha quest avantatg dentant betg durà ditg. Perquai ha la generalitad tudestga decidì l’emprima giada dapi l’onn 1916 da far in’offensiva gronda a la front dal vest. L’armada tudestga planisava in’attatga cun blera artigliaria e gas toxic al punct da contact tranter la front britannic-franzosa per sparter ils inimis e batter els separadamain. La generalitad tudestga ha survesì che la forza da cumbat da las truppas franzosas era pli pitschna che quella da las britannicas. Uschia avevi gia dà l’onn 1917 revoltas en l’armada franzosa. thumb|220px|Suenter la Pasch da Brest-Litowsk: schuldads russ e tudestgs festiveschan la fraternisaziun La damaun baud dals 21 da mars 1918 ha cumenzà l’offensiva da primavaira tudestga cun la pli ferma granella da ballas ch’igl aveva dà fin là a la front dal vest. Differentas funtaunas discurran d’in fieu da radund 6000 chanuns. Durant l’offensiva han ins l’emprima giada duvrà l’uschenumnà Chanun da Paris. Las truppas d’assagl tudestgas han fatg ina greva invasiun en la front britannica ch’è praticamain sa schliada en plirs lieus. Entaifer paucs dis è l’armada tudestga s’avanzada bunamain 70 kilometers. Ma ils cugns d’attatga tudestgs che sa distatgavan adina pli fitg in da l’auter han bainspert pers lur forza. Suenter ils 6 d’avrigl ha puspè cumenzà la guerra da posiziun. Sut la pressiun da la situaziun smanatschanta da la primavaira 1918 han ils Alliads finalmain pudì vegnir perina d’eleger il marschal franzos Ferdinand Foch sco schefcumandant communabel per las forzas armadas en Frantscha. Ulteriuras offensivas tudestgas a partir dals 9 d’avrigl en Flandra ed a partir dals 27 da matg a l’Aisne (nua ch’ins è puspè, sco il 1914, s’avanzà fin ad in pèr paucs tozzels kilometers davant Paris) èn la finala vegnidas bloccadas sco las precedentas.
L’Emprima Guerra mundiala è vegnida manada tranter il 1914 ed il 1918 en l’Europa, il Proxim Orient, l’Africa e l’Asia da l’Ost ed ha chaschunà radund 17 milliuns victimas. La guerra ha cumenzà cun la decleraziun da guerra da l’Austria-Ungaria a la Serbia ils 28 da fanadur 1914. A quella era precedida l’Attentat da Sarajevo dals 28 da zercladur 1914. La guerra è ida a fin cun l’Armistizi da Compiègne ils 11 da november 1918 ch’ha muntà la victoria da la coaliziun da guerra ch’era resortida da la Tripla Entente.
L’onn da guerra 1918
Il fatg ch’ils Americans han surpiglià in pli lung tschancun da la front en la Lorena ha pussibilità als Franzos da transferir forzas e da cumbatter meglier las offensivas tudestgas. Ils 3 da zercladur è l’offensiva da primavaira tudestga stada a fin a l’Aisne.
Guerra en l’aria
Ils 21 d’avrigl 1918 è Manfred von Richthofen vegnì sajetta giu d’in tiradur da mitraglia australian, durant ch’el vegniva persequità d’Arthur Roy Brown. Cun 80 victorias confermadas è el stà il pilot d’aviuns da chatscha cun il pli grond success da l’Emprima Guerra mundiala. Cun la sperdita da lur idol e las difficultads pli e pli grondas da provediment è la pressiun sin las squadriglias da chatscha imperialas creschida. Sin il resultat da la guerra han ils eroplans gì pauc’influenza; la guerra è vegnida decidida sin terra.
L’economia da guerra il 1916 ed il 1917
Plinavant ha la politica d’economia cuntentà adina pli pauc las pretensiuns socialas. La Partida socialdemocratica ha rinforzà a partir da l’onn 1917 si’agitaziun. Suenter scursanidas da las raziuns da paun èn protests da fom locals creschids l’avrigl a chaumas massivas. Quellas èn idas a fin l’entschatta avust suenter repressiuns dal militar.
Plans per l’economia da guerra avant l’entschatta da la guerra
Las mesiras economicas avev’ins anc prendì a l’entschatta sut la premissa che la guerra saja finida suenter paucs mais – confurm a las experientschas da las guerras dal 1866 e dals onns 1870/71. In’ulteriura premissa faussa era ch’ins spetgava da pudair explotar materias primas dals territoris conquistads. Consequentamain na devi a l’entschatta da la guerra naginas autoritads che sa fatschentavan cun l’economia da guerra. En l’Imperi tudestg era l’administraziun d’economia civila plinavant dividida tranter las autoritads da l’Imperi e quellas dals singuls pajais. Sin fundament dal stadi da bloccada ch’ins ha proclamà l’avust 1914 ha il militar cumenzà a sa maschadar en l’administraziun economica.
Entusiassem da guerra
thumb|220px|Partenza dal regiment Lübeck Ditg eri incontestà en la scienza – surtut però en lavurs da la scienza populara – che la propaganda haja gì grond success e ch’igl haja dà en l’Imperi tudestg, en l’Austria-Ungaria ed en Frantscha in grond entusiassem da guerra. Oz vegn dentant discutà, schebain quest entusiassem da guerra era avant maun en l’entira populaziun u surtut en las classas socialas mesaunas e superiuras da las citads. En l’Imperi tudestg han ins introducì ina matura d’urgenza per che scolars entusiasmads possian entrar pli spert en l’armada. Perscrutaziuns regiunalas pli novas en Germania cumprovan ch’i na deva betg in entusiassem da guerra general l’avust 1914 e mussan ina tenuta bler pli differenziada da la populaziun al cumenzament da la guerra. En Frantscha era ina gronda part pronta da defender la naziun, dentant pir suenter la decleraziun da guerra tudestga. Fin lura era la publicitad fatschentada prioritarmain cun dumondas da la politica interna, nagin na spetgava ina guerra ni discurriva d’in entusiassem per ina guerra futura. Sulettamain politichers naziunalists ed intellectuals avevan gia propagà avant l’attatga avertamain ina guerra, saja quai sco revantscha u per reconquistar l’Alsazia e la Lorena. thumb|220px|Reservists sin in camiun, Berlin 1914 Explicaziuns per la tesa da l’entusiassem da guerra ha per exempel tschertgà George L. Moose. El ha descrit il giavisch da vulair restabilir ina virilitad intacta suenter ina fasa d’ina uschenumnada decadenza, a la quala ins attribuiva ina posiziun predominanta supponida dals Gidieus, il moviment feministic, emprims pass d’in moviment d’omosexuals ed artists sco ils ‹poets da decadenza›.
Propaganda
En la part tudestga da l’Austria-Ungaria pudev’ins tranter auter chattar maletgs che glorifitgavan la guerra cun l’expressiun illustrada en grondezza da placat Jeder Tritt ein Britt, jeder Stoss ein Franzos, jeder Schuss ein Russ e Serbien muss sterbien. Suenter che la biblioteca da l’Universitad da Löwen era arsa durant l’invasiun tudestga en Belgia, han scienziads britannics declerà ch’a quella saja vegnì dà fieu cun intenziun. Scienziads tudestgs han respundì cun cunterdecleraziuns.
Entusiassem da guerra
Almain en pitschnas dimensiuns hai era dà acziuns da vart d’adversaris da guerra. Ils 28 da fanadur 1914 ha gì lieu en il Lustgarten a Berlin ina demonstraziun cunter la guerra. Il prim da matg 1916 ha Karl Liebknecht tegnì sin il Potsdamer Platz in pled davant ina demonstraziun da plirs millis d’adversaris da guerra. Sinaquai al han ins arrestà e sentenzià pli tard pervi da tradiment da la patria.