cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lecco
L'economia
In las ultims ans s'ho sviluppo il turism, attro dal lej e dals lös, inua cha Alessandro Manzoni ho piglio inspiraziun per scriver sieu pü renumno roman, I Promessi Sposi.
Ils monumaints
Ils monumaints da vzair a Lecco sun:
Personas renumnedas
Las personas las pü renumnedas, chi sun naschieus u haun abito a Lecco sun:
Fiat
Fiat Automobiles S.p.A. è in producent d’autos talian ch’è vegnì fundà l’onn 1899 da Giovanni Agnelli. Id es l’emprim fabricant d’autos in Italia. Fiat Automobiles ei il pli grond producent d’autos dall’Italia. Fin l’onn 2002 èn vegnids construids en sis ovras en l’Italia passa in milliun vehichels, e sin il pajais è crudà passa in terz da la svieuta da l’interpresa. Fiat era pli baud part da Fiat Chrysler Automobiles e dapi il 2021 ina societad affiliada da Stelleantis.
Colliaziuns
Pagina d'internet da la Fiat (Englais) Pagina d'internet da la Fiat Chrysler Automobiles (Englais)
Roman Bühler
Roman Bühler (* 1951; † 8 d'october 2006) da Domat era in istoricher grischunais. Sia ovra principala è «Bündner im Russischen Reich» cun dedicaziun en tut las trais linguas grischunaisas.
Vita
Roman Bühler è creschì si a Domat/Ems ed ha frequentà la scola chantunala a Cuira. Silsuenter ha el studegià a Turitg. El ha studegià Istorgia cun ils accents sin la slavistica e studis osteuropeics. Bühler discurriva fitg bain russ e polac uschè che el ha pudì ir, sut circumstanzas difficilas en ils onns 1980, a la tschertga en ils archivs sovietics. Ina vasta studia davart ils emigrants grischunais è stà il resultad da questa retschertga, defendida 1989 sco dissertaziun da Bühler. Questa ovra è in manual per l'emigraziun vers Ost e, metodic e tematic, ina publicaziun exemplarica, cumparida 2003 gia en secunda ediziun tar l'institut da perscrutaziun da la cultura grischuna.
Friedrich Nietzsche
thumb|Friedrich Nietzsche, 1882 (fotografia da [[Gustav-Adolf Schultze)]] thumb|Suttascripziun da Friedrich Nietzsche Friedrich Wilhelm Nietzsche (* ils 15 d’october 1844 a Röcken sper Lützen; † ils 25 d’avust 1900 a Weimar) è stà in filosof, poet e filolog classic tudestg.
Cun 24 onns è Nietzsche daventà professer per filologia classica a Basilea. Gia diesch onns pli tard ha el remess la professura pervi da malsognas ch’al han accumpagnà durant si’entira vita. A partir da quel mument è el viagià sco autur anc relativamain nunenconuschent e senza patria tras la Frantscha, l’Italia, la Germania e la Svizra. A partir da 45 onns ha el patì d’ina greva malsogna psichica. Per il rest da sia vita è el stà incapabel da lavurar e dependent da tgira. El è vegnì tgirà bel e bain in decenni da sia mamma e da sia sora, avant ch’el è mort cun 55 onns. Ch’el è daventà renumà l’entschatta dals onns 1890 n’ha el betg pli realisà conscientamain.
Oravant tut la filosofia da Schopenhauer ha impressiunà il giuven Nietzsche. Pli tard ha el analisà detagliadamain las opiniuns da quest filosof ch’èn savens vegnidas interpretadas falladamain sco pessimissem. A basa da l’occupaziun cun Schopenhauer ha Nietzsche tschentà en il center da sia filosofia in optimissem radical. Si’ovra crititgescha cleramain la morala, la religiun, la filosofia, la scienza e furmas da l’art. La cultura contemporana era en ses egls pli flaivla che quella da la Grezia antica. Cun sia critica ha Nietzsche adina puspè gì en mira la morala e la metafisica cristiana e platonica. El ha mess en dumonda la valur da la vardad insumma ed ha cunquai fullà via ad ideas filosoficas modernas e postmodernas. Er ils concepts da Nietzsche dal ‹suruman›, da la ‹voluntad a la pussanza› u dal ‹return etern› procuran fin oz per discussiuns ed interpretaziuns.
Il patratgar da Nietzsche ha gì effect lunsch sur la filosofia or e vegn fin oz interpretà e valità sin las modas las pli differentas. Sias publicaziuns n’han betg ina sistematica rigurusa; savens ha el duvrà l’aforissem per exprimer ses patratgs. Grazia a ses stil da prosa sco era grazia a sias poesias ed al stil liric e patetic dad Also sprach Zarathustra è el vegnì renconuschì era sco scriptur. L’interess biografic e psicologic per la persuna da Nietzsche è cleramain pli grond che tar auters filosofs.
Giuventetgna (1844–1869)
thumb|200px|Nietzsche en la vegliadetgna da 17 onns, 1861 Friedrich Nietzsche è naschì ils 15 d’october 1844 a Röcken, in vitg datiers da Lützen en la provinza prussiana Sachsen, oz Sachsen-Anhalt. Ses geniturs eran il reverenda luteran Carl Ludwig Nietzsche (1813–1849) e sia dunna Franziska, nata Oehler (1826–1897). Dapi la refurmaziun en il 16avel tschientaner è la famiglia Nietzsche documentada a Sachsen sco evangelica. En las famiglias dal bab e da la mamma da Nietzsche devi blers spirituals protestants. Ses prenum ha ses bab dà ad el en onur dal retg prussian Friedrich Wilhelm IV, perquai che Nietzsche è naschì il 49avel di da naschientscha da quel.
La sora Elisabeth è naschida l’onn 1846. Suenter la mort dal bab trais onns pli tard e dal figl pli giuven Ludwig Joseph (1848–1850) è la famiglia ida a star a Naumburg. Bernhard Dächsel, ch’è daventà pli tard cusseglier da giustia, è daventà l’avugà dals fragliuns Friedrich ed Elisabeth.
thumb|links|200px|Nietzsche cun 18 onns, 1862 Ils onns 1850 fin 1856 ha Nietzsche vivì en il Naumburger Frauenhaushalt. El viveva là cun la mamma e la sora, cun la tatta e duas ondas da vart dal bab sco era cun la fantschella. Pir l’ierta da la tatta, morta l’onn 1856, ha pussibilità a la mamma d’affittar per sasezza ed ils uffants in’atgna abitaziun. Il giuven Nietzsche ha l’emprim frequentà ina scola da mats generala, ma è sa sentì là isolà. Sinaquai han ins tramess el en ina scola privata, nua ch’el ha chattà ses emprims amis da giuventetgna, Gustav Krug e Wilhelm Pinder, omadus mats da chasas bainvesidas. Suenter l’instrucziun privata ha el frequentà a partir da l’onn 1854 il Domgymnasium Naumburg. Damai che ses talent per linguas e roms da la musa è dà en egl gia là, ha el dastgà cuntinuar sia furmaziun da l’onn 1858 fin l’onn 1864 en l’internat renumà da Schulpforta. Qua ha el emprendì d’enconuscher ses amis Paul Deussen e Carl Freiherr von Gersdorff. Sias prestaziuns en scola eran fitg bunas. Durant ses temp liber scriveva el poesias e cumponiva chanzuns. Grazia a l’instrucziun ed a l’access a la litteratura ch’el ha gì a Schulpforta ha el pudì schlargiar considerablamain sia savida. Oravant tut è sa furmà qua ses maletg da l’antica – e cun quel è era creschida la distanza al mund restrenschì cristian da sia famiglia. En quel temp ha Nietzsche emprendì d’enconuscher il poet Ernst Ortlepp. La persunalitad da l’um ch’era antruras stà engaschà politicamain ha fatg gronda impressiun al mat senza bab. Ils scolasts che Nietzsche appreziava particularmain e cun ils quals el ha era gì contact suenter ses temp da scola eran Wilhelm Corssen, Diederich Volkmann, ch’è pli tard daventà rectur da la scola, e Max Heinze. Heinze è dil reminent daventà avugà da Nietzsche suenter che lez è vegnì avugà l’onn 1897.
thumb|200px|Nietzsche sco artigliarist, 1868 Il semester d’enviern 1864/65 ha Nietzsche cumenzà a studegiar filologia classica e teologia evangelica a l’Universitad da Bonn, tranter auter tar Wilhelm Ludwig Krafft. Ensemen cun Deussen è el daventà commember da l’uniun studentica Frankonia. Quella ha el bandunà in onn pli tard, perquai che la vita d’uniun na plascheva betg ad el. Sper ses studi è el sa profundà en ovras dals giuvens Hegelians, per exempel Das Leben Jesu da David Friedrich Strauss, Das Wesen des Christentums da Ludwig Feuerbach u en las criticas da l’Evangeli da Bruno Bauer. Quai ha facilità sia decisiun da chalar cun il studi da teologia gia suenter in semester – malgrà che sia mamma è stada fitg trumpada.
Nietzsche leva ussa sa concentrar cumplainamain sin la filologia classica, n’era dentant betg cuntent cun sia situaziun a Bonn. Essend che ses professer da filologia Friedrich Ritschl è ì a Leipzig e che ses ami Gersdorff aveva plans sumegliants, è era el ì a Leipzig. Ils onns vegnints è Nietzsche daventà il scolar preferì da Ritschl, quai malgrà che Nietzsche aveva favurisà a Bonn plitost ses concurrent Otto Jahn. Probablamain è Ritschl era stà in temp ina figura da bab per Nietzsche, avant che Richard Wagner ha occupà questa posiziun.
L’october 1865, curt avant che Nietzsche ha cumenzà ses studi a Leipzig, ha el passentà duas emnas a Berlin tar la famiglia da ses ami da studi Hermann Mushacke. Il bab da quel, Eduard Mushacke, aveva fatg part ils onns 1840 d’in circul da debattas enturn Bruno Bauer e Max Stirner. Ins po supponer che Nietzsche è vegnì confruntà a chaschun da questa visita cun il cudesch renumà da Stirner Der Einzige und sein Eigentum. Quai n’è però betg documentà istoricamain. En mintga cas ha Nietzsche cumenzà curt suenter a leger in filosof ch’era lunsch davent da Stirner e dal giuven hegelianissem: Arthur Schopenhauer. In ulteriur filosof ch’el ha scuvert durant ses temp a Leipzig è stà Friedrich Albert Lange e ses cudesch Geschichte des Materialismus, cumparì l’onn 1866. En emprima lingia ha Nietzsche dentant cuntinuà ses studi filologic. Durant quels onns è ses commiliton Erwin Rohde daventà in bun ami da Nietzsche.
Durant l’uschenumnada Guerra tudestga tranter la Prussia e l’Austria, ch’ha era gì lieu a Leipzig, aveva el anc pudì evitar da stuair far servetsch militar. L’onn 1867 è el dentant vegnì clamà sut las armas da l’artigliaria prussiana a Naumburg. Suenter in grev accident da chavaltgar il mars 1868 n’era el betg pli abel da prestar il servetsch. El ha tratg a niz il temp per scriver ulteriuras lavurs filologicas ch’el ha cuntinuà durant ses ultim onn da studi. Da grond’impurtanza è plinavant stà l’emprim inscunter cun Richard Wagner l’onn 1868.
Professer a Basilea (1869–1879)
Sin recumandaziun da Friedrich Ritschl e Wilhelm Vischer-Bilfinger è Nietzsche vegnì elegì l’onn 1869 professer extraordinari per filologia classica a l’Universitad da Basilea, quai anc avant che survegnir sia promoziun honoris causa e si’abilitaziun. Era l’instrucziun al Gymnasium am Münsterplatz (Pädagogium) fascheva part da ses pensum. Sco sia enconuschientscha la pli impurtanta en la domena da la filologia considerava el la scuverta che la metrica antica sa basava mo sin la lunghezza da las silbas (princip quantitativ) entant che la metrica moderna accentuescha las silbas.
thumb|links|200px|[[Erwin Rohde, Carl von Gersdorf e Nietzsche l’october 1871]] Sin agen giavisch han ins relaschà Nietzsche da la naziunalitad prussiana suenter ch’el aveva fatg midada a Basilea, uschia ch’el è stà il rest da sia vita senza naziunalitad. Durant la guerra tranter la Frantscha e la Germania dal 1870/1871 ha el servì per curt temp sco schuldà da sanitad sin la vart tudestga. Ma la fundaziun da l’Imperi tudestg e l’èra dad Otto von Bismarck ha el observà d’ordaifer e da l’entschatta ennà a moda sceptica.
A Basilea ha cumenzà l’onn 1870 l’amicizia cun ses collega Franz Overbeck, in professer da teologia ateist, ch’ha durà fin ch’il spiert da Nietzsche è sa stgirentà. Nietzsche appreziava er il collega pli vegl Jacob Burckhardt che tegneva però gentil- ma decididamain distanza dad el.
Gia l’onn 1868 aveva Nietzsche emprendì d’enconuscher a Leipzig Richard Wagner sco era sia dunna futura Cosima. El admirava omadus profundamain ed era dapi ses temp a Basilea savens en visita en la chasa dal ‹maister› a Tribschen dasper Lucerna. Temporarmain ha Wagner recepì Nietzsche en ses ravugl il pli stretg, al appreziava dentant surtut sco propagandist per la fundaziun dal Festspielhaus da Bayreuth.
L’onn 1872 ha Nietzsche publitgà Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik. Quest’emprima gronda ovra da Nietzsche n’han ses collegas – era Ritschl – per gronda part betg chapì, refusà e taschentà. Il motiv principal è bain che Nietzsche aveva remplazzà la metoda filologica exacta tras speculaziuns filosoficas. La polemica Zukunftsphilologie! da Ulrich von Wilamowitz-Moellendorf ha dentant procurà per ina curta cuntraversa publica, en la quala Rohde, entant professer a Kiel, e schizunt Wagner han prendì partida per Nietzsche. Nietzsche ha remartgà ch’el era pli e pli isolà en la filologia. Sinaquai è el s’annunzià l’entschatta da l’onn 1871 senza success per la professura filosofica a Basilea ch’era vegnida libra suenter la demissiun da Gustav Teichmüller; la professura ha surpiglià Rudolf Eucken.
Cun la publicaziun da Menschliches, Allzumenschliches è l’alienaziun da Wagner e da la filosofia da Schopenhauer daventada evidenta. Era l’amicizia cun Deussen e Rohde era sfradentada cleramain. Durant quel temp ha el empruvà pliras giadas da chattar ina dunna giuvna e bainstanta, pronta da maridar. Oravant tut Malwida von Meysenburg ch’aveva surpiglià la rolla da mamma sustegneva quests plans – els èn dentant dads en l’aua.
Malsognas ch’el aveva dapi si’uffanza – el era da curta vesida, per part bunamain tschorv, pativa d’attatgas da migrena e da disturbis dal magun – èn vegnidas mendras ed han sfurzà el da prender congedis pli lungs da sia lavur d’instrucziun. L’onn 1879 ha el stuì sa laschar pensiunar, perquai ch’el aveva pli e pli savens attatgas cun dolurs dal chau e dals egls.
Filosof liber (1879–1889)
thumb|200px|Il crap da Nietzsche a [[Segl en Engiadin’Ota. Tenor atgnas indicaziuns duai quest crap avair intimà Nietzsche l’onn 1881 a la concepziun da basa da Zarathustra]] Sin la tschertga da cundiziuns climaticas optimalas per sminuir l’intensitad da sias malsognas, è Nietzsche viagià savens ed ha vivì fin l’onn 1889 sco autur liber en differents lieus. El viveva surtut da la pensiun ch’el retirava, survegniva dentant per part era contribuziuns finanzialas da ses amis. La stad passentava el il pli savens a Segl, l’enviern surtut en l’Italia (Genua, Rapallo, Turin) ed era a Nizza. Da temp en temp visitava el sia famiglia a Naumburg; pliras giadas è el sa dispità ed ha puspè fatg pasch cun sia sora. Ses anteriur scolar Peter Gast (atgnamain Heinrich Köselitz) è daventà temporarmain ina sort secretari privat. Köselitz ed Overbeck èn stadas per Nietzsche las persunas las pli fidadas.
Da la gruppa enturn Wagner aveva el surtut pudì mantegnair la relaziun cun Meysenbug ch’era ina sort protectura maternala per el. Ultra da quai aveva el contact cun il criticher da musica Carl Fuchs, l’emprim era cun Paul Rée. L’entschatta dals onns 1880 èn cumparidas las ovras Morgenröte e Die fröhliche Wissenschaft, ulteriuras ovras en il stil aforistic da Menschliches, Allzumenschliches.
thumb|links|200px|Lou von Salomé, Paul Rée e Nietzsche. Fotografia arranschada da Nietzsche, 1882 Grazia a Meysenburg e Rée ha el emprendì d’enconuscher l’onn 1882 Lou von Salomé. Nietzsche ha spert fatg plans da gronda muntada per la ‹trinitad› cun Rée e Salomé. Il punct culminant da quest’avischinaziun è stà in segiurn communabel da pliras emnas a Tautenburg. Durant quel temp aveva la sora da Nietzsche Elisabeth da survegliar Lou von Salomé. Malgrà ch’el stimava fitg Salomé considerava el la dunna main sco partenaria eguala, mabain plitost sco scolara talentada. El è s’inamurà en ella ed ha dumandà via lur ami communabel Rée sch’ella al veglia maridar; ma Salomé ha refusà. Tranter auter pervia d’intrigas d’Elisabeth è la relaziun cun Rée e Salomé ida en paglia l’enviern 1882/1883. Essend ussa puspè pli malsaun ed isolà – pervia da Salomé aveva el dispitas cun mamma e sora – è Nietzsche scappà cun patratgs da suicidi a Rapallo, nua ch’el ha scrit en be diesch dis l’emprima part da Also sprach Zarathustra.
Suenter la ruptura cun Wagner e la filosofia da Schophenhauer aveva el be pli paucs amis. Ma era ses amis ils pli stretgs na chapivan betg il stil dal tuttafatg nov da Zarathustra e cuvrivan quai sin il pli cun curtaschia. Nietzsche era tuttavia conscient da quai e tgirava prest sia solitariadad, sa lamentava dentant era savens pervia da quai. Al plan da passar en la publicitad sco poet, ch’el aveva gì per curt temp, ha el renunzià. Dasperas aveva el paucs daners; ses cudeschs praticamain nagin che cumprava. La quarta part da Zarathustra ha el edì l’onn 1885 be pli sco squitsch privat en 40 exemplars ch’eran quintads per ‹tals ch’eran sa fatgs meritaivels per el›. Da quels ha Nietzsche regalà sulettamain set exemplars.
thumb|200px|Nietzsche annunzia a Heinrich Köselitz il titel da ses cudesch nov L’onn 1886 ha el laschà squitschar sin agens custs Jenseits von Gut und Böse. Cun quest cudesch e las segundas ediziuns da Geburt, Menschliches, Morgenröte e Fröhliche Wissenschaft, cumparidas il 1886/87, considerava el si’ovra sco terminada per il mument. El sperava ch’el haja prest blers lecturs. Pelvair è l’interess per Nietzsche creschì ussa, schebain che quest process è ì fitg plaun e Nietzsche sez l’ha strusch remartgà.
Quels onns ha el emprendì d’enconuscher Meta von Salis e Carl Spitteler, plinavant è el sa scuntrà cun Gottfried Keller. L’onn 1886 era sia sora, entant maridada cun l’antisemit Bernhard Förster, emigrada en il Paraguay per fundar la colonia ‹germana› Nueva Germania – in’idea che Nietzsche considerava sco ridicula. En lur contact per correspundenza s’alternavan fasas da dispita e da reconciliaziun, persunalmain èn ils fragliuns dentant sa vesids puspè pir suenter il collaps da Nietzsche.
Nietzsche aveva da batter vinavant cun attatgas dolurusas regularas, uschia ch’igl era nunpussaivel per el da lavurar a moda constanta. L’onn 1887 ha el scrit entaifer curt temp il pamflet Zur Genealogie der Moral. El aveva ussa contact per correspundenza cun Hippolyte Taine, lura era cun Georg Brandes ch’ha fatg ils emprims referats davart la filosofia da Nietzsche a Kopenhagen l’entschatta da l’onn 1888.
Il medem onn ha Nietzsche scrit tschintg cudeschs, per part sin basa da vastas notizias per l’ovra planisada Der Wille zur Macht. Sia sanadad era sa meglierada temporarmain. La stad aveva el fitg buna luna. Ses texts e sias brevs a partir da l’atun 1888 laschan sminar che Nietzsche pativa in pau a la giada da grondaschia. Las reacziuns sin ses texts, surtut sin la polemica Der Fall Wagner da l’atun, ha el survalità senza mesira. A chaschun da ses 44avel anniversari è el sa decidì da scriver l’autobiografia Ecce homo, quai suenter avair finì la Götzen-Dämmerung e l’Antichrist, in’ovra ch’era vegnida tegnida enavos l’emprim. Il december ha el cumenzà ina correspundenza cun August Strindberg. Nietzsche carteva d’esser curt avant il success internaziunal ed empruvava da cumprar enavos sias scrittiras veglias da l’emprim editur. El planisava translaziuns en las linguas europeicas las pli impurtantas. Ultra da quai aveva el l’intenziun da publitgar la cumpilaziun Nietzsche contra Wagner e las poesias Dionysos-Dithyramben.
Stgirament dal spiert (1889–1900)
thumb|links|200px|Kleiner Nietzsche-Kopf. Gravura da Hans Olde tenor la seria da fotografias Der kranke Nietzsche, 1899 L’entschatta da schaner 1889 ha el gì in collaps spiertal a Turin. Curts texts, ils uschenumnads ‹cedels da sturnadad› ch’el trametteva a buns amis, però per exempel er a Cosima Wagner ed a Jacob Burckhardt, dattan cleramain perditga da questa sturnadad. Sco motiv per il collaps supponiv’ins ina paralisa progressiva sco consequenza da sifilis. Questa diagnosa ed il motiv per la malsogna da Nietzsche restan dentant dubitaivels fin oz.
thumb|200px|Fossa da Friedrich Nietzsche a Röcken Essend alarmà entras ils cedels da sturnadad drizzads a Burckhardt ed ad el sez ha Overbeck mess Nietzsche l’emprim en ina chasa da malsauns da spiert a Basilea. Davent da là ha sia mamma – Friedrich Nietzsche era entant cumplettamain malsaun da spiert – mess el en la clinica universitara psichiatrica a Jena che steva sut la direcziun d’Otto Binswanger. Julius Langbehn ha empruvà da curar Nietzsche suenter avair contactà sia mamma dad el anora; ma el n’ha betg gì success. L’onn 1890 ha la mamma la finala dastgà retschaiver ses figl a chasa a Naumburg. Da quel temp pudeva el bain manar curts discurs, sa regurdar da tscherts eveniments e scriver salids a la fin da brevs. El vegniva però savens suenter curt temp obsessiv u apatic e n’enconuscheva era betg pli ses vegls amis.
Overbeck e Köselitz han l’emprim ponderà tge far cun las ovras che n’eran per part anc betg squitschadas. Köselitz ha cumenzà ad edir in’ovra cumplessiva. Il medem temp ha cumenzà per l’emprima giada l’influenza dal pensar da Nietzsche.
Elisabeth Förster-Nietzsche è turnada suenter il suicidi da ses um l’onn 1893 dal Paraguay, ha laschà destruir ils toms ch’eran gia squitschads da l’ediziun da Köselitz, ha fundà l’archiv da Nietzsche e surpiglià pli e pli tant la controlla dal frar che duvrava tgira sco era da l’ediziun da sias ovras. Cun Overbeck ha ella gì ina gronda dispita, ma Köselitz ha collavurà cun ella.
Nietzsche sez, cun il qual i gieva mender e mender, n’è betg pli vegnì a savair insatge da tut quai. Suenter la mort da sia mamma l’onn 1897 ha el vivì en la Villa Silberblick a Weimar, nua che sia sora tgirava el. Tscherts visitaders sco Rudolf Steiner avevan il privilegi da visitar il filosof dement. Suenter pliras attatgas è Nietzsche però daventà per part schirà ed el na pudeva ni star sin pes ni discurrer. Ils 25 d’avust 1900, en la vegliadetgna da 55 onns, è el mort en consequenza d’in malcostas e dad in’ulteriura attatga. El è vegnì sepulì dasper la baselgia da Röcken en la fossa da famiglia.
Pensar ed ovra
Nietzsche ha cumenzà si’ovra sco filolog, veseva sasez dentant adina pli fitg sco filosof ni sco ‹pensader liber›. El vala sco maister da la furma curta aforistica e d’in stil da prosa captivant. Intgins interprets considereschan er ils cudeschs d’aforissems ch’èn apparentamain pauc structurads sco ‹cumponids› a moda inschignusa. Las ovras èn munidas cun in’acziun da basa, ina prefaziun ed in epilog, poesias ed in ‹gieu preliminar›.
Sco strusch in auter pensader ha Nietzsche tschernì per sasez la libertad da la metoda e da la contemplaziun. Igl è perquai problematic da classifitgar sia filosofia a moda definitiva en ina tscherta disciplina. Nietzsche tracta ils problems da la filosofia baud sco artist, baud sco scienzià e baud sco filosof. Bleras parts da si’ovra pon ins era considerar sco psicologicas, er sche quest’expressiun ha pir survegnì pli tard sia muntada d’ozendi. Blers interprets han plinavant vesì ina stretga colliaziun tranter sia vita e si’ovra, uschia ch’ins ha perscrutà la vita e la persunalitad da Nietzsche bler pli fitg che quai ch’igl è il cas tar auters filosofs.
Survista da l’ovra
Ins parta savens il pensar e l’ovra da Nietzsche en tschertas periodas. La suandanta repartiziun sa basa en general sin Nietzsche sez ed è vegnida duvrada dapi la publicaziun da Lou Andreas-Salomé (1894) da bunamain tut ils interprets.
I dat dentant intginas cruschadas e rupturas entaifer quest schema. Uschia ha Nietzsche agiuntà a las segundas ediziuns da Geburt der Tragödie e da Fröhliche Wissenschaft da 1887 ina prefaziun autocritica respectivamain in tschintgavel cudesch. Da grond’impurtanza è era l’ovra Über Wahrheit und Lüge im aussermoralischen Sinne dal 1872 ch’è pir vegnida publitgada postum. En quella ha Nietzsche anticipà blers da ses patratgs ch’el ha formulà pli tard. Intginas tematicas – per exempel la relaziun tranter art e scienza – ha Nietzsche adina tractà, schebain ch’el fa quai or da differentas perspectivas e chatta per part differentas respostas.
Ultra da sias consideraziuns filosoficas ha Nietzsche era publitgà poesias, en las qualas el exprima ses patratgs filosofics baud a moda legra, baud a moda stgira e deprimida. Ellas han in connex cun las ovras prosaicas: Idyllen aus Messina (1882) è vegnida integrada en la segunda ediziun da Fröhliche Wissenschaft, entant ch’intginas da las Dionysos-Dithyramben (1888/89) èn elavuraziuns da parts dad Also sprach Zarathustra.
La muntada dal relasch da Nietzsche è ditg stada dispitaivla. La recepziun da quel è ultra da quai vegnida engrevgiada tras la publicaziun dubiusa da l’archiv da Nietzsche (vesair ediziun da Nietzsche). I dat duas posiziuns extremas. Ina è quella da Karl Schlechta che n’ha chattà nagut en il relasch che na fiss betg era da chattar en las ovras publitgadas da Nietzsche. L’autra posiziun è quella dad Alfred Baeumler e Martin Heidegger che considereschan l’ovra publitgada da Nietzsche sulettamain sco ‹halla d’entrada›, entant che la ‹veritabla filosofia› sa chattia en il relasch. Entant dominescha ina posiziun intermediara che considerescha il relasch sco cumplettaziun da las ovras publitgadas e prenda quel sco med per suandar meglier il pensar da Nietzsche e ses svilup.
Il pensar da Nietzsche han ins interpretà en bleras differentas modas. El cuntegna rupturas, differents livels e posiziuns fictivas da persunas litteraras. Giorgio Colli manegia schizunt: «Quel ch’interpretescha Nietzsche cun al citar è in sfalsifitgader. (...) En la miniera da quest filosof chatt’ins mintga metal: Nietzsche ha ditg tut ed il cuntrari da tut.»
Era la dumonda quant lunsch che la mancanza d’ina sistematica è stada intenziunada da Nietzsche u sche quella è schizunt stada in effect da sia vista dal mund han ins discussiunà manidlamain. Dapi la segunda part dal 20avel tschientaner vegn questa dumonda plitost affirmada.
Critica da la morala
In dals objects ils pli impurtants da la critica da Nietzsche, e quai sin il pli tard dapi Menschliches, Allzumenschliches, è la morala en general e la morala cristiana en spezial. Nietzsche rinfatscha a la filosofia ed a la scienza d’avair surpiglià valurs moralas existentas a moda nuncritica. In pensar vairamain illuminà e liber stoppia percunter sa posiziunar Jenseits von Gut und Böse, sco il titel d’in da ses cudeschs di. Quai hajan tut ils filosofs dal mund occidental dapi Platon manchentà, oravant tut era Kant. Nietzsche n’intercurescha betg valurs per chattar lur valaivladad presumada, mabain descriva connexs tranter la creaziun da valurs tras in pensader u ina gruppa d’umans e lur constituziun biologica e psicologica. La dumonda centrala è pia quella suenter la valur da sistems morals insumma: «Tut las scienzas han da far lavur preparatorica per il pensum futur dals filosofs: quest pensum vegn chapì uschia ch’il filosof sto schliar il problem da la valur cun determinar la successiun da las valurs.»
Questa furma da la critica sin in ‹metalivel› è in segn caracteristic da la filosofia da Nietzsche. El pratitgescha questa critica a moda excessiva sa servind da metodas da l’istoriografia, da la scienza da cultura e da la lingua. En spezial sa concentrescha el sin la derivanza e la furmaziun da modas da pensar moralas (per exempel en Zur Genealogie der Moral). Terms impurtants da sia critica da morala èn:
Nietzsche condensescha quests patratgs ad ina critica adina pli radicala envers il cristianissem, per exempel en Der Antichrist. D’ina vart saja il cristianissem nihilistic en il senn ch’el sneghia tut la valur dal mund perceptibel cun ils senns – ina critica che pertutga en la chapientscha da Nietzsche er il budissem. Da l’autra vart – e quai en confrunt cun il budissem – saja il cristianissem naschì da resentiments. Il cristianissem haja impedì mintga sort d’umans pli auta e mintga cultura e scienza pli auta. En sias ovras tardivas extenda Nietzsche la critica sin tut las normas e valurs vertentas: tant en la morala burgaisa sco en il socialissem ed anarchissem vesa el influenzas da la ductrina cristiana. L’entir mund modern pateschia d’ina décadence. I saja perquai necessari da «valitar autramain tut las valurs». Co che las novas valurs avessan dentant vesì ora, na resulta betg cleramain da l’ovra da Nietzsche. Questas dumondas e lur connex cun ils aspects dal ‹dionisic›, da la ‹voluntad a la pussanza›, dal ‹suruman› e dal ‹return etern› vegnan discutadas fin oz.
‹Dieu è mort› e ‹nihilissem europeic›
Cun il chavazzin ‹Dieu è mort› vegn savens sugerì che Nietzsche haja giavischà la mort da Dieu. En vardad constat quai be en in tschert senn. Nietzsche chapiva sasez en quest connex plitost sco observader. El ha analisà ses temp, oravant tut la civilisaziun (cristiana) ch’era daventada tenor el maroda. Nietzsche n’è plinavant betg stà l’emprim ch’ha tschentà la dumonda da la ‹mort da Dieu›. Hegel ha formulà quest patratg gia l’onn 1802 ed ha discurrì da la ‹dolur senza fin› sco sentiment, «sin il qual la religiun dal temp nov sa basa – il sentiment: Dieu sez è mort».
Il lieu cità il pli savens en quest connex è l’aforissem 125 or da Fröhliche Wissenschaft cun il titel Der tolle Mensch. L’aforissem ch’è stilisticamain condensà cuntegna allusiuns ad ovras classicas da la filosofia e da la tragedia. Quest text lascha parair la mort da Dieu sco eveniment che fa tema. Il pledader tema la visiun d’orrur ch’il mund civilisà haja destruì la gronda part da ses fundament spiertal: «Nua è Dieu ì a finir? Jau as vi dar la resposta! Nus l’avain mazzà – vus ed jau! Nus tuts essan ses assassins! Ma co avain nus fatg quai? Co pomai essan nus stads buns da baiver or l’entira mar? Tgi ans ha dà la spungia per sfruschar davent l’entir orizont? Tge avain nus pensà, cur che nus avain schlià la Terra da la chadaina dal sulegl? Nua sa mova ella uss? E nua giain nus? Davent da tut ils sulegls? N’èsi betg uschia che nus ans precipitain plitost? Enavos, sin las varts, enavant, sin tut las varts? Datti anc in sisum ed in giudim? Na giain nus betg a perder en quest nagut infinit? Na sentin nus betg il spazi vid ch’ans flada? N’èsi betg vegnì in pau pli fraid? Na vegni betg adina pli stgir, stgirenta notg? (...) Dieu è mort! E Dieu resta mort! E nus l’avain mazzà! Co ans pudain nus consolar, nus assassins da tuts assassins?»
I duvrass bler temp fin che quest process nunchapibel vegniss chapì, gist pervi da sia gronda dimensiun: «Jau sun arrivà memia baud, ha el constatà, mes temp n’è anc betg arrivà. Quest eveniment incredibel è anc en gir – el n’è anc betg vegnì ad ureglia als umans.» Ed i vegn dumandà: «N’è la grondezza da quest’ovra [d’avair mazzà Dieu] betg memia immensa per nus? Na stuain nus betg daventar sezs Dieus, per esser degns da quai che nus avain fatg?» Quai è in dals motivs per l’idea dal suruman che cumpara pli tard oravant tut en Zarathustra. «Morts èn tuts ils Dieus: ussa vulain nus, ch’il suruman vivia.»
Il pled da la mort da Dieu chatt’ins er en ils aforissems 108 e 343 da Fröhliche Wissenschaft, il motiv figurescha medemamain en Also sprach Zarathustra. Suenter n’ha Nietzsche betg pli utilisà quest motiv, è dentant sa fatschentà vinavant a moda intensiva cun il tema. Remartgabel è qua per exempel il fragment Der europäische Nihilismus (datà ils 10 da zercladur 1887), en il qual igl ha ussa num: «‹Dieu› è in’ipotesa bler memia extrema.»
Nietzsche ha concludì che pliras fermas tendenzas, surtut la naschientscha da las scienzas natiralas e da l’istoriografia, hajan fatg cupitgar la civilisaziun cristiana enten render nuncredibla la concepziun dal mund cristiana. Entras crititgar la morala vertenta, sco quai che Nietzsche fascheva, daventia quella nuncredibla e vida e dettia la finala ensemen. Cun questa critica radicalisada steva Nietzsche per l’ina da la vart da la tradiziun dals moralists franzos sco per exempel Montaigne u La Rochefoucauld che crititgavan la morala da lur temp per cuntanscher ina meglra; per l’autra ha el punctuà pliras giadas ch’el na cumbattia betg mo l’ipocrisis da la morala, mabain ‹las moralas› dominantas sezzas – essenzialmain pia la morala cristiana. Per exprimer quai numnava el sasez l’‹immoralist›. Oz prevala l’opiniun che Nietzsche na veseva betg sasez sco aderent dal nihilissem, mabain ch’el considerava questa moda da pensar sco ina pussaivladad da la morala (post-)cristiana, forsa era sco ina necessitad istorica.
Art e scienza
L’expressiun ‹apollinic-dionisic› ha surtut Nietzsche fatg enconuschenta en la filosofia da l’art, era sch’ella era gia vegnida duvrada da Schelling. Cun ils nums dals Dieus grecs Apollo e Dionisos numna Nietzsche en si’ovra tempriva Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik dus princips opposts da l’estetica. Appolinic è il siemi, la bella splendur, il cler, la visiun, la sublimitad; dionisic è la sturnadad, l’esser sfranà, ina stgira forza originara che mitscha. Tenor Nietzsche è la reuniun da questas forzas gartegiada en la tragedia attica. L’‹unitad d’origin› sa mussia al poet en furma da la musica dionisica e vegnia transponida entras siemis apollinics en maletgs. Sin tribuna saja la tragedia naschida grazia al chor che dettia spazi al dionisic. Sco element apollinic gioghia il dialog in’impurtanta rolla e l’erox tragic vegnia vitiers.
thumb|200px|[[Sokrates haja tschentà la scienza sur l’art ed uschia contribuì al declin da la tragedia greca]] La tragedia greca saja ida a frusta tras Euripides e l’influenza dal socratissem. Qua tras saja oravant tut il dionisic, dentant era l’apollinic vegni stgatschà da la tragedia. Ella saja regredida ad in simpel epos dramatisà. L’art saja sa mess en il servetsch da la savida e da la sabientscha socratica e saja daventà pura imitaziun. Pir en il drama musical da Richard Wagner saja la reuniun da quests princips opposts puspè gartegiada.
En ses texts tardivs ha Nietzsche bandunà questa posiziun; surtut na vesa el ussa betg pli ina nov’entschatta en las ovras da Wagner, mabain in segn da decadenza. El variescha era sias consideraziuns da basa esteticas: en ses texts da la perioda ‹positivista› fa l’art cleramain plazza a la scienza. Ussa vesa Nietzsche «en l’uman scientific la furma pli sviluppada da l’artist» (Menschliches, Allzumenschliches) e schizunt la vita en general daventa «in med per l’enconuschientscha» (Die fröhliche Wissenschaft).
Pir suenter Also sprach Zarathustra revegn Nietzsche puspè pli cleramain a sias opiniuns esteticas da pli baud. En in cudeschet da notizias dal 1888 hai num: «L’art, e nagut auter che l’art! El pussibilitescha la vita, el giavina da viver, el è il grond stimulans da la vita.» En ils texts tardivs sviluppescha el era vinavant il term dal dionisic. Il Dieu Dionisos serva per projectar pliras ideas impurtantas, ed Ecce homo finescha cun l’exclamaziun «Dionisos cunter il crucifitgà!»
Critica da la religiun, da la metafisica e da la teoria d’enconuschientscha
La critica da la morala da Nietzsche ha en mira ina critica generala da las filosofias d’enfin ussa. Nietzsche è da princip sceptic vers concepts metafisics e religius. La pussaivladad d’in mund metafisic na sappian ins bain betg refutar, ella na saja dentant betg d’impurtanza: «Ch’i pudess dar in mund metafisic na pon ins betg sclauder dal tuttafatg. (...) Ma tut quai ch’ans ha animà enfin uss da vesair en ina metafisica supponida insatge custaivel e giavischabel è be stà l’illusiun e l’engion da sasez. En quel mument ch’ins demascrescha questas metodas d’enconuschientscha sco las pli marschas, refutesch’ins las religiuns e tutta metafisica.»
Tuttas speculaziuns metafisicas e religiusas sajan explitgablas psicologicamain; ellas hajan surtut gì la funcziun da legitimar tschertas moralas. La moda da patratgar, las filosofias dals filosofs, pon tenor Nietzsche vegnir deducidas da lur constituziun corporala e spiertala sco era da lur experientschas individualas: «Las ponderaziuns metafisicas las pli ardidas sa laschan per regla reducir sin la dumonda: sin tge morala sa basa il filosof?»
Nietzsche applitgescha questa teoria er en sias analisas da sasez e renda adina puspè attent al fatg che nus percepin ed interpretain il mund sfurzadamain adina d’ina tscherta perspectiva. Gia la necessitad da s’exprimer cun agid da la lingua e da definir entras quai subjects e predicats saja in’interpretaziun liada a pregiudizis (Über Wahrheit und Lüge im aussermoralischen Sinne). Cun quai ha Nietzsche anticipà ideas da la filosofia da lingua moderna.
El appreziescha ils sceptichers sco sulet «tipus onest en l’istorgia da la filosofia» (Der Antichrist) ed exprima resalvas fundamentalas cunter mintga sort da sistem filosofic. I saja problematic da pensar ch’il mund sa laschia sfurzar en in urden: «Jau hai ina disfidanza envers tutta sistematica e vom or da via ad ella. Il vulair sistematisar tut è nagut auter ch’ina mancanza da prusadad.»
En si’autobiografia Ecce homo ha Nietzsche descrit l’ultima giada sia relaziun cun la religiun e la metafisica: «‹Dieu›, ‹l’immortalitad da l’olma›, ‹il spendrament›, ‹il parvis› – quai èn tut terms che na m’han mai interessà, gnanc sco uffant betg. (...) L’ateissem na conusch jau betg sco resultat, mabain sco eveniment: el nascha tar mai or da l’instinct. Jau sun memia mirveglius e memia giagliard per ma cuntentar cun ina resposta banala. E Dieu è ina resposta banala ed in’impertinenza envers l’intelletg. Ins al pudess schizunt titular ina tavla da scumond sin la quala stat scrit: scumandà da pensar.»
Return etern
Il ‹patratg il pli profund› da Nietzsche – che figurescha l’emprim en Die fröhliche Wissenschaft e che vegn preschentà sco punct culminant en Also sprach Zarathustra – è l’idea che tut quai che capita saja gia capità enorm bleras giadas e vegnia adina puspè a capitar. Ins duaja perquai viver uschia ch’ins na supportia betg mo la repetiziun da mintga mument, mabain ch’ins beneventia schizunt questa repetiziun. Quest ‹patratg il pli profund› ha Nietzsche gì viagiond en l’Engiadina datiers da Segl. Malgrà sia furmaziun fitg superfiziala en scienzas natiralas ha Nietzsche empruvà da preschentar raschuns scientificas per il return etern. Davos quest patratg stat la pretaisa d’affirmar la vita per la viver uschia ch’ins veglia viver mintga mument anc enorm bleras giadas. «Ma mintga plaschair vul eternitad – vul eternitad profunda» è consequentamain ina frasa centrala en Also sprach Zarathustra. Stretgamain collià cun il ‹return etern› è bain l’amor fati (lat. ‹amur per il destin›). Quai è per Nietzsche ina furmla per definir il stadi il pli aut ch’in filosof po cuntanscher, numnadamain la furma d’affirmaziun la pli auta. Davart il ‹return etern›, sia significaziun e sia posiziun en ils patratgs da Nietzsche èn ils scienziads da different’opiniun. Entant ch’intgins interprets localiseschan el en il center da l’entir patratgar da Nietzsche, l’han auters vesì sco ‹element ester› che disturba las ideas da Nietzsche.
Il suruman
En in progress che duai avair lieu en il decurs da l’istorgia da l’umanitad – u en il mund insumma – na crai Nietzsche betg. Consequentamain n’è la finamira da la carstgaunadad betg da chattar suenter la vita terrestra, mabain en ses individis ils pli auts che cumparan adina puspè, ils uschenumnads ‹surumans›. La spezia carstgaun vesa Nietzsche be sco emprova, sco massa da basa, or da la quala el vul far ‹stgaffiders› ch’èn ‹dirs› e senza cumpassiun cun auters u cun sasezs, per stgaffir dad els sezs e da la carstgaunadad in’ovra d’art preziusa. Sco cuntrapart negativa dal ‹suruman› preschenta el en Also sprach Zarathustra il ‹davos carstgaun›. Quel signifitgescha las flaivlas stentas dals carstgauns da s’adattar in a l’auter, la voluntad da manar ina vita lunga e ventiraivla, senza ristga e senza conflicts e muments dirs. Il ‹sur› na po dentant betg mo signifitgar in nivel pli elevà en relaziun cun in auter, mabain po era vegnir chapì en il senn da ‹amunt›, pia signifitgar in moviment. Il suruman n’è perquai betg exnum in carstgaun pussant che regia sur l’ultim carstgaun. Tenor las perscrutaziuns da Nietzsche d’ozendi maina in’interpretaziun strictamain politica en errur. La ‹voluntad a la pussanza› (che duai sa concretisar en il suruman) n’è consequentamain betg la voluntad da reger sur auters, mabain la voluntad da savair, d’enritgir sasez, da surmuntar sasez.
Voluntad a la pussanza
La ‹voluntad a la pussanza› è primo in concept che vegn preschentà l’emprima giada en Also sprach Zarathustra e che vegn tematisà, almain a l’ur, en tut ils ulteriurs cudeschs. Ils origins da quest concept èn da chattar en l’analisa da la voluntad umana d’avair pussanza (cf. Morgenröte). A partir da circa l’onn 1885 sa lascha scuvrir en ses cudeschets da notizias co che Nietzsche sviluppescha quest concept a moda cumplessiva. Secundo è ella il titel dad in’ovra che Nietzsche aveva planisà sco ‹midada da tuttas valurs› che n’è dentant mai vegnida realisada. Notizias correspundentas chatt’ins surtut en las ovras Götzen-Dämmerung e Der Antichrist. Terzo è quai il titel d’ina cumpilaziun or dal relasch da Nietzsche, redigida da Förster-Nietzsche e Peter Gast. Tenor l’opiniun da quests editurs duai quest’ediziun correspunder a l’‹ovra principala› planisada sut punct dus.
Influenzas
Da sia giuventetgna en chasa-pravenda ed en il ‹tegnairchasa da dunnas› burgais e pietus derivan las emprimas experientschas da Nietzsche cun il cristianissem. Gia baud ha el sviluppà in’opiniun critica envers quel; uschia ha el legì da giuven texts da Ludwig Feuerbach e David Friedrich Strauss. Quant baud che quest’alienaziun da la famiglia ha cumenzà e quant gronda che si’influenza è stada sin l’ulteriur svilup intellectual, vegn adina puspè debattà en la perscrutaziun da Nietzsche.
Era la mort tempriva da ses bab po avair influenzà Nietzsche, en mintga cas ha el savens rendì attent a la significaziun da questa mort per sasez. Igl è da remartgar che Nietzsche sez ha strusch enconuschì ses bab, mabain ch’el ha probablamain construì in maletg idealisà sin fundament da raquints da famiglia. En las autoanalisas da Nietzsche cumpara el adina puspè sco reverenda stimà e bainvesì, ma malsaun e corporalmain flaivel.
Gia en sia giuventetgna era Nietzsche impressiunà dals texts da Ralph Waldo Emerson e Lord Byron. Hölderlin ch’era da quel temp tabuisà, era ses poet preferì. Era l’ovra da Machiavelli Il Principe ha el legì privat gia durant il temp da scola.
Igl è dispità quant gronda che l’influenza dal poet Ernst Ortlepp u da las ideas da Max Stirner respectivamain da l’entir hegelianissem giuven è stada. L’influenza da Ortlepp è surtut vegnida punctuada da Hermann Josef Schmidt. Davart l’influenza da Stirner sin Nietzsche vegn gia debattà dapi ils onns 1890. Intgins interprets pretendan che Nietzsche haja sin il pli prendì enconuschientscha da Stirner. Auters, sco emprim Eduard von Hartmann, han rinfatschà a Nietzsche d’avair copià las ideas da Stirner. Bernd A. Laska ha formulà la tesa che Nietzsche haja gì ina ‹crisa iniziala› suenter ch’il giuven hegelian Eduard Mushacke haja intermedià l’ovra da Stirner a Nietzsche. Questa crisa l’haja manà tar Schopenhauer. Entaifer la pescrutaziun vala quai dentant sco opiniun a l’ur.
En il studi da filologia tar Ritschl ha Nietzsche emprendì d’enconuscher ultra da las ovras classicas oravant tut era metodas filologicas scientificas. Quai po per l’ina avair influenzà la metodica da ses texts (quai ch’è evident en spezial en Genealogie der Moral), per l’autra però era ses maletg da la scienza sco lavur stentusa per spierts mediochers. Sia tenuta plitost negativa envers il manaschi da perscrutaziun a las universitads aveva senza dubi da far tant cun sias experientschas da student sco era cun quellas da professer.
A l’universitad ha Nietzsche empruvà da manar discurs cun Jacob Burckhardt ch’el appreziava fitg. El ha era legì intgins da ses cudeschs ed ha schizunt tadlà intginas prelecziuns da ses collega. Cun ses ami Franz Overbeck aveva el in barat intensiv durant ses temp a Basilea, ed era pli tard ha Overbeck gidà el en connex cun dumondas teologicas e da l’istorgia da la baselgia.
Nietzsche ha tratg a niz tant ovras da scripturs enconuschents sco Stendhal, Tolstoi e Dostojewski sco era talas d’auturs ch’èn ozendi main enconuschents sco William Edward Hartpole Lecky u scienziads dal fatg sco Julius Wellhausen. Areguard la décadence moderna ha el recepì per exempel George Sand, Gustave Flaubert ed ils fragliuns Goncourt.
La finala pon ins mussar che Nietzsche s’interessava per la scienza, da la fisica (surtut il sistem da Roger Joseph Boscovich) fin a l’economia naziunala. El manegiava era d’avair acquistà grazia a sias malsognas ina meglra savida davart la medischina, la fisiologia e la dietetica che varsaquants da ses medis. Ma en vardad era sia savida davart las scienzas natiralas plitost superfiziala.
Schopenhauer e Wagner
thumb|200px|«Jau fatsch part dals lecturs da Schopenhauer che san suenter avair legì l’emprima da sias paginas ch’els vegnan a leger tut sias paginas ed a tadlar mintga pled ch’el ha insumma ditg.» A partir da la mesadad dals onns 1860 han las ovras d’Arthur Schopenhauer gì gronda influenza sin Nietzsche. El admirava dentant gia da l’entschatta main il coc da la filosofia che la persuna ed il ‹tip› Schopenhauer ch’era per el sinonim cun il filosof che tschertga la vardad e che n’è ‹betg confurm› al temp. In’ulteriura inspiraziun impurtanta è alura stada la persuna e la musica da Richard Wagner. Ils texts Richard Wagner in Bayreuth (quarta Unzeitgemässe Betrachtung) e surtut Geburt der Tragödie celebreschan ses drama musical sco superaziun tant dal nihilissem sco d’in raziunalissem banal. Quest’admiraziun è sa midada en inimicizia sin il pli tard l’onn 1879, suenter che Wagner era apparentamain sa deditgà al cristianissem (en Parsifal). En Der Fall Wagner e Nietzsche contra Wagner ha Nietzsche giustifitgà pli tard sia midada d’opiniun radicala. Il fatg che Nietzsche è anc sa fatschentà ditg suenter la mort da Wagner (l’onn 1883) a moda obsessiva cun l’anteriur ‹maister› ha attratg intgin’attenziun: davart la relaziun cumplitgada tranter Nietzsche ed ils Wagners datti bleras retschertgas cun resultats per part divergents. Ultra da las differenzas che pertutgan la concepziun dal mund e la filosofia d’art han franc era motivs persunals giugà ina rolla en connex cun la separaziun da Nietzsche e Wagner.