cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Insla da Son Pieder
L'insla da Son Pieder  (tudestg St. Petersinsel; franzos Île de Saint-Pierre) è in peninsla (u meglier ina presqu'île u ‹quasi-insla›) ed anteriura insla entamez il lai da Bienna en il chantun Berna en Svizra. Ella ha ina lunghezza da var 5 kilometers ed ina ladezza maximala da 800 meters. Ses punct il pli aut giascha sin 454 meters sur livel da la mar u 45 meters sur il livel dal lai (429 m). L'insla è sa furmada durant il davos temp da glatsch cur ch'il glatscher dal Rodan s'extendeva fin tar la chadaina dal Giura. Ella è in promontori dal Jolimont, situada sur il vitg Erlach. Dal punct da vista politic è l'insla spartida tranter las vischnancas d'Erlach e da Twann-Tüscherz. La pli gronda part appartegna a la davosa vischnanca.
Velo
thumb|240px|Il velo – bler dapli che ‹be› in med da traffic In velo (furma curta da franzos vélocipède ‹pe svelt›; da latin velox ‹svelt› e pes ‹pe›) è in vehichel, per ordinari a duas rodas, che vegn mess en moviment be tras la forza musculara da la persuna ch’al maina. Furmas spezialas tanschan dal velo d’ina roda sur il tandem per duas persunas fin als velos a trais rodas ed a las ricschas. Sper la varianta usitada cun pedals datti er velos che vegnan mess en moviment cun manvellas a maun.
Dresina
thumb|280px|Il svilup dal velo en survista L’onn 1817 ha il funcziunari forestal badais Karl Drais preschentà sia maschina dad ir (numnada pli tard dresina) sco alternativa al chaval. Pervi da l’erupziun dal vulcan indonais Tambora l’avrigl 1815 avevi dà da quel temp nauschas racoltas, uschia che blers chavals avevan stuì vegnir mazzads per mancanza da pavel.
La dresina è bain vegnida copiada repetidamain, ma betg sviluppada vinavant ed è la finala ida en emblidanza; per part l’han ins er scumandà pervi dal privel da collisiun cun peduns. Pli tard è sa sviluppada la viafier ed ha uschia purschì in’alternativa a chaval e charrotscha per surmuntar grondas distanzas. Pir en rom da l’auta industrialisaziun en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner han ins puspè sviluppà maschinas dad ir, munì quellas bainspert cun pedals e sviluppà vinavant fin ca. 1900 al velo sco ch’ins al enconuscha anc oz.
Pedals
L’emprim ha dominà la grondezza da rodas d’in diameter da 60 cm ch’ins ha surpiglià da la dresina. Gia a partir da pitschnas sveltezzas sa laschava uschia charrar tegnend l’equiliber.
Il 1853 ha Philipp Moritz Fischer da Schweinfurt sviluppà l’emprim velo cun pedalera ch’è cumprovà a moda segira. Ils pedals sa chattavan vi da l’axa da la roda davant. Er il patent american dal Franzos Pierre Lallement – probablamain sviluppà en Frantscha da Pierre Michaux – preschenta ina pedalera ch’è montada directamain vi da la roda davant d’ina dresina (1866).
Velo aut
Cun pedalar enavant vegniva la roda davant adina vieuta levet a dretga u a sanestra, quai che difficultava il ballantschar. Perquai han ins cumenzà a spustar la posiziun da seser enavant e pli ad aut – uschia vegniva la forza plitost da surengiu e la roda sa vulveva damain cun pedalar. En pli sa laschavan uschia cuntanscher pli autas sveltezzas, damai ch’ina pedalada fascheva avanzar il velo per ina pli gronda distanza. En il decurs da quest svilup han ins er prendì en cumpra ch’il velocipedist na cuntanscheva davent dal sez betg pli il fund cun ils pizs dals pes. Successivamain ha quai manà al velo aut (er numnà velo cun roda gronda).
Areguard la segirezza ha il velo aut però furmà in svilup ordvart problematic: Per l’ina seseva il velocipedist fitg enavant, uschia ch’el cupitgava tgunsch davantgiu cun franar u en cas da pitschens impediments; per l’autra seseva el uschè ad aut ch’ina cupitga manava savens a grevas blessuras, tranter auter dal chau. Apaina ch’il velo bass è stà sviluppà, è il velo aut perquai svanì quasi dal tuttafatg. Al privel da cupitgar dal velo aut regorda la noziun englaisa safety bicycle ch’è vegnida en diever per il velo bass da pli tard.
Dal velo aut al velo odiern
thumb|210px| Il Rover cun chadaina e rom da bischen d’atschal vala sco prototip dal velo modern Sco mesira cunter il privel da cupitgar dal velo aut han ins sviluppà ils onns 1879/1884 ina tracziun a chadaina che transmetta la forza d’ina roda gronda sin ina roda pli pitschna, augmentond pia la sveltezza, e montà la pedalera tranter la roda davant e la roda davos. Cun il Rover II dal 1885 è quai daventà l’equipament da standard en la construcziun da velos. Areguard la grondezza da las rodas e la posiziun dal sez è il velo puspè s’avischinà a la dresina d’antruras. Ord vista da la statica e da l’estetica è il rom dal velo sa sviluppà fin la fin dals onns 1880 al ‹rom da diamant› (englais ‹diamond› = rombus) sco ch’el è usità fin oz. Successivamain èn vegnids vitiers ulteriurs elements sco glisch, paralozzas, scalin, portabagascha ed auter ch’han furmà dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner l’equipament da standard dal velo.
A la derasaziun dal velo bass ha – sper ils aspects da segirezza – contribuì il fatg che quel era a la fin dals quints er superiur al velo aut areguard la sveltezza. Dal reminent han ins er sviluppà ils onns 1880 e 1890 las emprimas motos ed ils emprims automobils a basa da la tecnica da velos.
Svilup en il 20avel e 21avel tschientaner
Pervi da ses pretsch relativamain bass è il velo sa sviluppà a l’emprim med da traffic individual ch’ha cuntanschì las massas. En ils pajais industrialisads ha il velo chattà ina vasta derasaziun en il decurs da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner. Da quel temp è il velo daventà pajabel per ils lavurants; quels èn sa servids da quel per far il viadi al lieu da lavur che daventava adina pli lung pervi da l’industrialisaziun ed urbanisaziun progredenta. En il tranterguerras è il velo avanzà en l’Europa al pli impurtant med da traffic individual insumma. En las citads tudestgas cun dapli che 100 000 abitants gievan per exempel l’onn 1936 tranter 43 e 61 % dals lavurants cun velo a la lavur. Ma er per excursiuns en il temp liber è il velo daventà adina pli popular; l’onn 1938 existivan gia vias da velo d’ina lunghezza da dapli che 10 000 km.
A partir dals onns 1950 ha alura il traffic motorisà stgatschà adina dapli a l’ur il velo. Surtut la bainstanza generala dals onns 1960 en ils pajais industrialisads ha gì per consequenza ch’il velo sco med da traffic il pli frequent è vegnì remplazzà tras motos e la finala tras autos. En pajais main sviluppads ha il velo mantegnì er vinavant ina muntada cumparegliabla a quella en l’Europa da l’entschatta dal 20avel tschientaner; en cas ch’il svilup economic avanza, vegn el però er remplazzà là successivamain tras l’auto (p.ex. en China).
Pir suenter las crisas d’ieli en ils onns 1970 e grazia ad ina pli auta schientscha ecologica ha il velo puspè chattà en ils pajais industrialisads dapli attenziun. Parallelamain è creschì l’interess public da (puspè) etablir il velo en il traffic citadin per reducir las colonnas ed emissiuns dal traffic motorisà. Grazia a las vastas investiziuns en l’infrastructura da velos (vias resp. vials da velo, agens parcadis da velos, sistems d’emprestar velos e.a.) è la cumpart dals velocipedists s’augmentada successivamain. Citads exemplaricas en quest reguard furman Münster e Copenhagen, nua ch’ils velos muntan a dapli che 35 % da l’entir traffic.
In nov svilup furman ils velos a motor electric che cumpletteschan e remplazzan per part ils velos tradiziunals.
Muntada sco med da traffic
thumb|160px|Il velo – derasà en tut il mund e duvrà per intents multifars Dapli che 50 % da tut ils viadis che vegnan fatgs en citads èn pli curts che tschintg kilometers, sa laschan pia far bain cun velo. L’infrastructura publica lubescha en il fratemp er da cumbinar il velo cun il traffic public: En ina gronda part dals trens, bus, trams e metros èsi ozendi pussaivel da prender cun sai il velo. En vischinanza da las staziuns dal tren u da bus sa chattan savens er parcadis da velos.
Er il turissem da velo ha gia cumenzà a sa sviluppar vers la fin dal 19avel tschientaner, inclus cudeschs cun descripziuns da rutas. In fenomen dal turissem da massa è quel però pir daventà ils ultims decennis, surtut grazia a las vias a lunga distanza endrizzadas aposta per velos e grazia a purschidas da velo specificas en ils lieus da vacanzas.
Sia muntada sco med da traffic n’è betg il davos er d’attribuir al fatg ch’il velo furma il med da traffic il pli ecologic insumma. La persuna che va cun velo sa mova cun l’atgna forza e na dovra nagins auters indrizs u carburants, auter che l’agen nutriment. Cuntrari a l’ir a pe vegn la gronda part dal pais dal corp rudlada e betg purtada.
Il velo cun pedals, chadaina e transmissiun ha in’efficacitad da 90 fin 98 %; quai è schizunt pli aut ch’il moviment da las giugadiras da l’uman cun ir a pe (84 %). Nagin’autra moda da sa mover (ni da l’uman ni dals animals) basegna uschè pauca energia chinetica sco l’ir cun velo (0,6 joule per gram e kilometer). L’efficacitad netto da l’ir cun velo giascha tar 20 fin 28 % (quasi tuttina sco dad ir a pe); tar il nudar èn quai per exempel be 3 fin 6 %. La resistenza da rudlar munta a 61 % (tar ina sveltezza normala da 15 km/h), la resistenza da l’aria vegn inditgada cun 16 %.
Furmas da construcziun
Il velo consista per ordinari da duas rodas ed è concepì per ina persuna. Daspera datti er velos per duas persunas (tandems) e construcziuns d’ina roda, da trais rodas u er da quatter rodas.
Tut tenor diever èn sa sviluppadas differentas furmas da construcziun. Quellas servan per exempel a reducir il pais (velo da cursa) u ad augmentar la stabilitad (velo da muntogna). Sper ils velos da citad sa fan valair adina dapli er ils e-bikes u velos electrics.
Construcziuns in pau pli exoticas furman il velo da giaschair e differentas construcziuns cun ina manvella che na vegn betg messa en moviment cun ils pes, mabain cun ils mauns.
Las parts dal velo
thumb|320px|Las singulas parts dal velo en survista Tar las parts essenzialas dal velo tutgan:
Tut tenor vegn la funcziunalitad cumplettada tras ils suandants elements:
Rom dal velo
Vers il 1880 è sa messa tras la furma da construcziun dal rom cun in trapez sco part principala ed in triangul dubel per la construcziun da la part davos.
Il rom da la dresina era da lain, pli tard èn suandadas construcziuns d’atschal massivas ch’eran correspundentamain grevas. Il 1885 han ils frars Mannesmann laschà patentar ina procedura da construir bischens d’atschal senza cusadira. Questa moda da construcziun è sa messa tras vastamain. Ozendi vegnan per part duvradas ulteriuras materialias sco aluminium u carbon.
Tar il velo da dunnas è usitada da l’entschatta ennà in pau in’autra geometria. Quai betg per motivs anatomics, mabain per pussibilitar d’ir cun velo cun rassa. Pir dapi ca. il 1920 èsi daventà socialmain acceptabel che dunnas portian er chautschas. Il princip da construcziun da velos da dunnas maina a roms main stabils; perquai n’èn quels betg usitads en il sport u per intents da gronda chargia.
Transmissiun a chadaina
thumb|160px|La transmissiun en detagl Contribuì a moda essenziala al svilup dal velo odiern ed a la vasta derasaziun da quel ha l’invenziun da la transmissiun a chadaina, medemamain enturn il 1880.
Cun installar rodas dentadas da differenta grondezza vi da la manvella (pedalera) e l’ischigl da la roda davos han ins surpiglià per il velo il princip da la transmissiun: Tut tenor la relaziun da transmissiun sa volva la roda davos pliras giadas cun ina suletta rotaziun da la manvella. Sper la midada da girs a basa da pliras rodas dentadas exista er la transmissiun cun agid d’in mosel ch’è integrà en l’ischigl da la roda davos; quest’ultima construcziun è pli greva e betg tuttina efficazia ed è e perquai main derasada.
La roda libra, vul dir l’indriz che procura ch’ils pedals sa movan be cun muventar quels activamain, è usitada dapi ca. il 1890.
Circul da quintas
Entaifer la teoria da musica è il circul da quintas in’illustraziun grafica che visualisescha las relaziuns tranter las tonalitads. El deriva da l’enclegientscha d’armonia occidentala e sa basa sin l’experientscha ch’ina tonalitad è il pli damanaivel dad in’autra tonalitad en distanza d’ina quinta (pass da tschintg tuns – l’interval da set pass da mezs tuns). Tonalitads vischinas en il circul da quintas numn’ins parents da quinta.
Velo
Pneus
Oriundamain eran las rodas dal velo munidas cun tschertgels da fier, pli tard cun tals da gumma. Il 1888 ha il veterinari scot John Boyd Dunlop inventà per la segunda giada suenter Robert William Thomson il pneu emplenì cun aria. Quel moderescha ils culps da las malgulivezzas sin via ed augmenta l’aderenza al terren. Ils emprims pneus demontabels han sviluppà ils frars Michelin l’onn 1890 en Frantscha. A l’entschatta èn ils pneus emplenids cun aria fruntads sin gronda sceptica; sa mess tras èn els pir cur ch’ins ha cuntanschì cun quels adina dapli success tar cursas da velo.
Circul da quintas
Il circul da quintas
L’utilisaziun da las tonalitads en l’urden dal circul da quintas e l’accordament temprà necessari èn prestaziuns musicalas e creativas da la cultura occidentala e na cumparan en questa furma consequenta betg en autras culturas. La grafica daspera mussa en il rintg exteriur las tonalitads en dur ch’èn tradiziunalmain segnadas cun maiusclas.
Velo
Ulteriurs svilups
Ulteriurs svilups, sper la construcziun da las parts centralas numnadas, han tranter auter pertutgà ils frains (dal frain a cuntrapedal als frains a giavegl; ils ultims decennis per part frain a rudella); la suspensiun (surtut per velos da muntogna ed en spezial da downhill) e la glisch (dal dinamo a LED).
Circul da quintas
Il circul da quintas
En l’interiur dal rintg sa chattan las tonalitads en mol cun las minusclas correspundentas.
Velo
Segirezza sin via
Per ir cun velo en il traffic sin via n’èsi betg necessari da far in examen ed er betg d’avair in permiss spezial. Tuttina valan sa chapescha las prescripziuns da traffic, las qualas ston esser enconuschentas er als velocipedists.
Circul da quintas
Il circul da quintas
La augmenta il tun per in pass da mez tun (p.ex. tar G-dur daventa il F in Fis); il  diminuescha il tun per in pass da mez tun (p.ex. tar Es-dur daventa il H in B, in E daventa in Es ed in A in As).
Modas da dir per memorisar il circul da quintas
Per memorisar l’urden da las tonalitads dal circul da quintas existan numerusas modas da dir. I suonda adina in exempel enconuschent per las tonalitads da e da  (per tudestg ):
Velo
Segirezza sin via
Cumbain ch’i n’è betg prescrit, vegni cusseglià d’avair si ina chapellina per ir cun velo. Mintg’onn datti 26 000 accidents da velo, 1600 cun grevas blessuras dal chau. Ina chapellina da velo mitigescha il culp en cas d’ina collisiun e reducescha las blessuras dal chau per 70 %. La chapellina duai esser munida cun l’indicaziun EN 1078 e s’adattar bain a la furma dal chau. L’ur davant da la chapellina duess sa chattar dus dets sur la ragisch dal nas. Ins duai stender bain ils bindels da mintga vart da la chapellina e la metter si er per distanzas curtas. thumb|240px|Traffic da velo a Copenhagen Per prevegnir ad accidents èsi impurtant che persunas e vehichels vegnian vesids baud. Blers accidents pudessan vegnir evitads, sche las manevras da franar e da guntgir vegnissan cumenzadas ad ura. La notg è la ristga d’in accident bler pli gronda ch’il di. Igl è evident ch’il vesair e ch’il vegnir vesì èn gist l’enviern – pervi da la stgirezza che dura pli ditg e pervi da las relaziuns meteorologicas – spezialmain impurtants. Ils velocipedists èn spezialmain periclitads: Pervi da lur siluetta graschla èn velos mal perceptibels la notg e perquai er suttamess ad ina gronda ristga d’accidents. Per quest motiv èsi fitg impurtant da resguardar sin far notg – e sche l’aura pretenda er il di – las prescripziuns areguard la glisch davant e davos ed ils reﬂecturs. Ultra da quai vegn cusseglià oravant tut a peduns, dentant er a velocipedists e manischunzs da mopeds, da purtar vestgadira clera e/u materials reﬂectants la notg u sin far notg.
Circul da quintas
Modas da dir per memorisar il circul da quintas
Geh Du Alter Esel Hole Fische Fand Beim Essen Astern Des Gesandten C(a)esars Ein Hai Fisch Cischt Gisela Diskret an Der Große Caesar Funkt Bedrängt Es-o-es
Il circul da quintas per las tonalitads da dur
L’augmentaziun respectivamain la diminuziun da tscherts tuns en las tonalitads sa basa sin l’enclegientscha da melodia occidentala. Per exempel tuna ina scala tonala en dur e la tonalitad che sa cumpona or da questa scala per nus fitg melodiusa sch’i cumparan sper ils pass d’entir tun dus pass da mez tun: tranter il terz ed il quart stgalim sco era tranter il settavel e l’otgavel stgalim. (Guarda latiers era sutvart: significaziuns).
Velo
Prescripziuns per velos electrics
En connex cun velos electrics sto vegnir distinguì tranter velos electrics plauns (assistenza dal pedal fin 25 km/h) e velos electrics svelts (assistenza dal pedal fin 45 km/h). La vegliadetgna minimala per tut ils velos electrics è 14 onns. Velos electrics plauns dastgan vegnir guidads a partir da 16 onns senza permiss da manischar. Giuvenils che possedan in permiss da manischar da la categoria M (velos a motor) dastgan guidar a partir da 14 onns velos electrics plauns. Per velos electrics svelts dovri en mintga cas in permiss da manischar (almain da la categoria M). Cun velos electrics ston ins ir sin vias e sin vials da velo. Cun velos electrics plauns dastgan ins ir sin vias ch’èn signalisadas cun in «scumond da traffic per velos a motor». Per velos electrics svelts vala quai mo, sch’ins metta giu il motor. Velos electrics svelts dovran vinavant in numer d’immatriculaziun ed ina vignetta. I vegn recumandà da purtar ina chapellina. Per velos electrics svelts è quai obligatoric.
Circul da quintas
Il circul da quintas per las tonalitads da dur
Ina claviatura explitgescha:
Dasper las tastas alvas datti en roda duas gruppas da duas respectivamain trais tastas nairas sco era duas foras tranter E/F e H/C. Las tastas nairas e las foras mussan ils mezs tuns.
Sin il clavazin sun’ins ina scala da C-dur senza tastas nairas, cunquai che E/F e H/C èn gia ils pass da mez tun tranter il terz/quart ed il settavel/otgavel stgalim. Tut las autras tonalitads da dur dovran in segn.
Il circul da quintas per las tonalitads da mol
Tar mintga tonalitad da dur datti ina tonalitad da mol cun ils medems segns. In tal pèr da tonalitad numn’ins tonalitad parallela. La tonica d’ina tonalitad da mol sa chatta trais terzas (= trais pass da mez tun) pli bass che sia tonalitad da dur parallela, quai vul dir che la tonica da la scala tonala da mol parallela sa chatta sin il 6avel stgalim da la scala tonala da dur.
(Remartga: Er en la scala tonala dad a-mol, l’uschenumnada armonica, è da chattar in Gis e cun quai ina e tar la scala tonala melodica perfin duas, numnadamain Fis e Gis. Dentant n’han quests segns da spustament da far nagut cun ils segns dal circul da quintas. Las augmentaziuns u diminuziuns en il text da notas han bain era num segns, tar la prescripziun dal circul da quintas sa tracti però be da quels segns che sa chattan a l’entschatta da la lingia da notas.)
Las tonalitads da
Ils segns cumparan en distanza da quinta, tar las tonalitads da crusch sa muvend ensi. Els sforzan in’augmentaziun dal tun per in pass da mez tun:
Questa glista pudess ins cumplettar tenor plaschair: Cis-dur cun set, Gis-dur cun otg fin tar Eis-dur cun indesch  ed uschia vinavant. Cun quai na daventa però betg mo la notaziun nunsurvesaivla; ulteriuras augmentaziuns da tuns gia augmentads chaschunan en il maletg sonor mo tuns gia udids. Uschia vegnissan tiers tar ‹Eis-dur› (indesch ), dasper las 6 da Fis-dur, in ‹His› (tuna sco C), in ‹Fisis› (dubla augmentaziun da F, tuna sco G), in ‹Cisis› (tuna sco D), in ‹Gisis› (tuna sco A), in ‹Disis› (tuna sco E) ed in ‹Aisis› (tuna sco H).
Cun transponer d’ina tonalitad a l’autra pon ins spert arrivar en tonalitads pli cumplitgadas. Savens vegnan mussads ils segns da la tonalitad pli cumplitgada (per ch’il musicist possia suandar ils intervals). Suenter vegn transfurmada la tonalitad cumplitgada cun segns da dissoluziun ed auters segns correspundents en la tonalitad enarmonica pli agreabla.
Il moviment da las tonalitads ed il vegnir tiers dals segns che diminueschan ils tuns succeda tar las tonalitads da engiu:
L’impurtanza per las reglas d’armonia
Il circul da quintas na mussa betg mo la quantitad dals segns per mintga tonalitad. La distanza d’ina tonalitad a sia proxima pussibilitescha era in’analisa dals accords ch’èn parents armonicamain.
In exempel: Prend’ins C-dur sco tonica, sa gruppeschan G-dur sco dominanta, F-dur sco subdominanta, a-mol sco parallela da tonica, e-mol sco parallela da dominanta (respectivamain cuntratun da tonica) e d-mol sco parallela da subdominanta enturn la tonica.
Tras cumbinaziun d’ina tonalitad da dur casuala en il circul da quintas cun ses vischin a dretga ed a sanestra survegn ins ils accords d’ina cadenza en dur. Cumbinaziuns cun tuns pli lontans han basegn d’ina modulaziun.
Prend’ins pia ina tonalitad dal circul da quintas sco tonalitad da basa ed examinescha ses dus vischins, ves’ins che quests vischins sa distinguan mo en in tun da la tonalitad da partenza. En quest cas èsi il quart stgalim da la tonalitad da basa che vegn augmentà (cun ina u cun laschar davent in ) ed il 7avel stgalim da la tonalitad da basa che vegn diminuì (cun in  u cun laschar davent ina ). Cun quai èn las duas tonalitads parentadas stretgamain.
In exempel en Es-dur:
Sch’ins furma in triaccord en ina tonalitad vischina che n’utilisescha betg il quart respectivamain il 7avel tun, lura pudess quest triaccord era appartegnair a la tonalitad da basa.
Fitg impurtant èn ils triaccords sin l’emprim tun (da l’emprim stgalim) da las tonalitads vischinas. Era quellas utiliseschan mo tuns propris da la tonalitad da basa e sa chattan sin il quart respectivamain 5avel stgalim. Ultra da quai cuntegnan ellas era ils dus tuns che vegnan transfurmads per pudair crear las duas tonalitads vischinas.
En quests trais triaccords (atgnamain sin ils emprims stgalims da las trais scalas tonalas) è ultra da quai mintga tun da la tonalitad da basa represchentà al minimum ina giada; per l’accumpagnament d’ina melodia simpla che sa cumpona mo or dals tuns da la tonalitad da basa dovr’ins al cumenzament be quests trais triaccords.
I dat en egl che l’unic triaccord da la tonalitad da basa che na cumpara betg en las tonalitads vischinas Ils auters sis triaccords sin l’emprim fin il 6avel stgalim èn precis quests sis triaccords che sa gruppeschan en il circul enturn la tonalitad da basa: As-dur, Es-dur, B-dur, f-mol, c-mol, g-mol.
Significaziuns
Sco punct da basa serva ussa l’exempel da la scala tonala da C-dur:
La scala tonala da dur è caracterisada tras sia structura che resulta or da l’urden dals entirs e mezs tuns.
Ella ha pia duas parts identicas, ils uschenumnads tetracords (grec: tetra=quatter).
Engrondiment da la scala tonala ensi
Grazia a quest’egualitad po la segunda part era esser in’emprima part dad in’autra scala tonala. Per obtegnair ina scala tonala eptatonica cumpletta agiunt’ins anc quatter tuns:
Sco ch’ins vesa, n’è la structura da la nova part betg anc correcta. In segn gida qua: tar noss exempel ston ins augmentar il f sco settavel tun da la scala ad in fis per survegnir ina scala tonala cumpletta:
Natiralmain pon ins ussa separar danovamain la nova scala tonala en duas parts (construidas tuttina) e far or da la segunda part in’emprima, cumplettar ella, augmentar il settavel tun ed ins survegn la proxima scala tonala da dur:
Questa procedura pon ins repeter tenor plaschair. Ins po observar duas chaussas:
Sch’ins cumenza cun C-dur, datti pia quest schema:
Engrondiment da la scala tonala engiu
Ins po suandar analogamain en l’autra direcziun. Prend’ins l’emprima part da la scala tonala da C-dur e l’engrondescha engiu, survegn ins il suandant:
Era qua sto vegnir midà in tun per pudair construir la structura caracteristica d’ina scala tonala da dur. I sa tracta qua dal H che sto vegnir diminuì cun in segn ad in b:
Danovamain pon ins repeter questa procedura, analog al moviment ensi, era engiu.
Las observaziuns èn las medemas:
Sch’ins cumenza tar C-dur, datti quest schema:
Per unir tuts dus schemas mett’ins C-dur en il center, sco in’axa da spievel:
Tras il scumbigl enarmonic da Fis e Ges tar ils puncts finals da quest schema resulta il maletg dal circul.
Il diever en la pratica
En l’illustraziun daspera è colurada la part dal circul da quintas ch’ha in’impurtanza per la tonalitad correspundenta. Quai è vegnì fatg per trais tonalitads, numnadamain per C-dur, E-dur ed Es-dur.
Ina caracteristica per ina tonalitad è sia cadenza, quai vul dir la sequenza da las triadas respectivamain dals stgalims d’armonia I, IV, V, I. Cun auters pleds: l’accord tonical, l’accord subdominant, l’accord dominant e l’accord tonical resunan in suenter l’auter.
Per la visualisaziun dals stgalims d’armonia che vegnan duvrads en ina cadenza engrondida po la versiun modifitgada dal circul da quintas esser in agid. Sco exempel la cadenza engrondida per C-dur: C – G – a – e – F – C – F – G – C
Blues e rock’n’roll
Il blues sa basa per gronda part sin in schema da dudesch tacts e sin la seria d’accords (cadenza) I-IV-V. Las cifras designeschan il stgalim da la scala tonala correspundenta che furma il tun fundamental da l’accord. Per la tonalitad dad E-dur resulta pia il schema sequent:
tact:     |: 1  | 2  | 3  | 4  | 5  | 6  | 7  | 8  | 9  | 10 | 11 | 12 :| stgalim:  |: I  | I  | I  | I  | IV | IV | I  | I  | V  | IV | I  | V  :| accord:   |: E  | E  | E  | E  | A  | A  | E  | E  | H  | A  | E  | H  :|
Natiralmain pon ins transponer quest schema en mintg’autra tonalitad. Per tscherner ils accords corrects ston ins puspè returnar al circul da quintas. La furma da blues cun 12 tacts chatt’ins era en il rock’n’roll.
Agid per emprender a sunar tenor l’udida
Per armonisar in toc da musica (q.v.d. cumplettar la melodia cun vuschs respectivamain accords) èsi bler pli simpel, sch’ins po limitar la schelta dals accords. Sco vis, sa chattan accords parents mintgamai in sper l’auter en il circul da quintas. Grazia a quai è la schelta pli pitschna.
En direcziun da l’ura cumparan l’emprim trais accords da dur (p.ex. F-, C-, G-dur). L’accord en il center da questa gruppa da trais (qua: C-dur) inditgescha a medem temp la tonalitad da dur correspundenta. I suondan pia en direcziun da l’ura trais accords da mol (qua: d-, a-, e-mol). L’accord en il center da questa gruppa da trais inditgescha la tonalitad da mol parallela (qua: a-mol). Experimentar entaifer quests sis accords augmenta visavi ad autras pussaivladads la quota da success en tschertga dals accords accumpagnants. Natiralmain pon ins danovamain storscher la sequenza enturn il punct central dal rintg.
Tschertga d’accords rapida
Cun agid dal circul da quintas pon ins era construir spert accords, numnadamain cun interpretar ils nums dals tuns betg sco tonalitads, mabain sco singuls tuns. Colliesch’ins per exempel en il circul da quintas ils tuns d’in accord da C-dur (C-E-G) cun lingias, furman quellas in triangul. Quest triangul pon ins storscher enturn il punct central dal rintg ed ins retschaiva adina in accord da dur. Il medem pon ins era far cun ils accords da mol; il triangul ha in’autra furma, sa lascha dentant era storscher. Accords diminuids furman en il circul da quintas in quader (p.ex. Fis-A-C-Es), ils accords augmentads in triangul regular (p.ex. As-C-E). Sche la furma grafica da l’accord è enconuschenta, pon ins pia eruir facilmain tut ils accords sumegliants.
Ultra da quai pon ins era eruir senza problems la septima d’in accord dominant, sch’ins segna ina lingia da l’ultim punct dal triangul al tun en mol che sa chatta exactamain visavi. Quest tun en mol è la septima tschertgada. Exempel: C-dur -> C-E-G -> visavi stat Des cun la parallela en mol b	-> b è la septima.
Agid per emprender las scalas d’improvisaziun diatonicas
Per definir ils tuns d’ina pentatonica en dur agiunt’ins ils proxims quatter tuns en direcziun da l’ura. Per ina pentatonica en mol agiunt’ins, a partir da la tonalitad tschertgada, trais tuns encunter ed in tun en direcziun da l’ura. Per ina scala tonala en dur respectivamain en mol cumpletta ston ins cumplettar la pentatonica correspundenta cun ils dus vischins (in en la direcziun ed in encunter la direcziun da l’ura).
La spirala da quintas
L’utilisaziun d’in accordament cun medems stgalims u bain temprà pussibilitescha il scumbigl enarmonic. Quest scumbigl permetta in urden da las tonalitads en in rudè serrà (il num circul da quintas sa basa sin quest fatg).
Estonia
miniatura|Estonia 2021 L’Estonia (eston Eesti [ˈeːsti]) è in stadi en il Balticum. Sco pajais situà il pli al nord dals trais stadis baltics, cunfinescha el en il sid cun la Lettonia, en l’ost cun la Russia ed en il nord e vest cun la Mar da l'Ost. Sur il Golf Finlandais existan stretgas relaziuns tar la Finlanda ed istoricamain datti tras ils abitants da derivanza tudestga bleras colliaziuns culturalas tar la Germania.
Il stadi è stà l’emprima giada independent dal 1918 fin il 1940 ed ha reacquistà l’independenza il 1991. L’Estonia è commembra da las Naziuns unidas e dapi il 2004 da l’Uniun europeica (dapi il 2011 er da la zona da l’euro). Daspera fa il pajais part dal Cussegl da l'Europa, da la NATO, da l’OSCE (Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa) e da l’OECD (Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l'Europa).
L’Estonia dumbra bundant 1,3 milliuns abitants (situaziun dal 2018). La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Tallinn, la segund gronda citad è Tartu.
Geografia
thumb|240px|Parc naziunal da Karula L’Estonia è situada en il nord dal Balticum. L’attribuziun geografica da l’entira regiun è contestada e vegn influenzada sper facturs geografics er d’aspects istoric-culturals e politics. Uschia vegn il Balticum attribuì tant a l’Europa dal Nord sco er a l’Europa Centrala, l’Europa da l'Ost e l’Europa dal Nordost.
L’Estonia sa chatta a la costa orientala da la Mar da l'Ost. La surfatscha dal pajais è in pau pli gronda che quella da la Svizra. Il territori è segnà da guauds e collinas ed è ritg da lais e da palids; l’autezza sur mar munta en media a 50 m. En la regiun da morenas en il sidost dal pajais, vers la cuntrada da collinas da la Livonia, sa chatta la pli auta elevaziun dal pajais, il Suur Munamägi (318 meters). Il pli grond lai è il Peipsi järv, las pli grondas inslas èn Saaremaa e Hiiumaa.
La costa mesira en tut ina lunghezza da 3794 kilometers. Quella è segnada da plirs golfs e stretgas da la mar.
Clima
Il clima da l’Estonia è en general temprà-frestg fin criv. Ils envierns èn fraids cun bler schelira, las stads tempradas fin chaudas al nivel da l’Europa dal Nord. La temperatura media annuala en la chapitala Tallinn è 4,5 °C; las precipitaziuns muntan a 650 mm cun in maximum vers la fin da stad. Il fanadur cuntanschan las temperaturas en media valurs da 16,5 °C, il schaner da −6,0 °C. Malgrà l’enviern fraid restan las costas per ordinari libras da glatsch.
Flora e fauna
Dapli che 50 % da la surfatscha dal pajais èn cuverts cun guaud. La planta da feglia la pli frequenta è il badugn. Quella furma in motiv frequent en chanzuns popularas e poesias e vala sco simbol naziunal dal pajais. Surtut sin terrens sablunus en vischinanza da la mar cumpara er il tieu da guaud. Tut en tut cumpiglia questa planta radund 35 % da la surfatscha dal guaud. Daspera tutgan er il pign ed il laresch tar las plantas da guglias derasadas en l’Estonia.
Tranter ils mammals gronds èn da numnar l’elan (ca. 12 000), il tschierv (ca. 2800), il chavriel (ca. 50 000) sco er urs brin (ca. 600), luf-tscherver (ca. 800), luf (ca. 140) e portg selvadi. Vitiers vegnan vulps, casturs, fiergnas e las lieurs alvas ch’èn daventadas pli stgarsas (ca. 12 000).
Istorgia
L’Estonia odierna sa cumpona da l’anteriura provinza Estonia, ch’ha appartegnì dal 1710 fin il 1918 a l’Imperi russ, sco er da la part settentriunala da la Livonia, tar la quala tutga er l’insla Saaremaa.
Influenza tudestga
Ils vasals ch’eran arrivads en il pajais cun l’Urden teutonic èn s’unids l’emprima giada il 1252 ad in’administraziun autonoma, la quala è vegnida confermada tras l’Estonia dal Nord ch’era stada fin il 1346 en ils mauns dals Danais. Suenter la fin dal domini da l’Urden teutonic l’onn 1561 han las citads da la Hansa ed ils chavaliers exequì l’administraziun. Ils privilegis dal pajais – ina sort statut d’autonomia – èn vegnids confermads da vart da la curuna svedaisa; quels èn er sa mantegnids suenter che la Russia ha conquistà l’Estonia en rom da la Gronda Guerra nordica (1710).
Emprima independenza
thumb|200px|Decleraziun da l’independenza a Pärnu, 1918 Sin via vers in’atgna identitad culturala e politica dal pajais ha l’universitad da Tartu giugà in’impurtanta rolla: A partir dals onns 1870 n’han ils students estons betg pli considerà lur commembranza en las corporaziuns da students sco pass d’assimilaziun, mabain duvrà quellas sco med per furmar lur atgna identitad. En il decurs da la scrudada da l’Imperi russ (Revoluziun d'october) ha l’Estonia cuntanschì ils 24 da favrer 1918 si’independenza ed è daventada il 1921 commembra da la Societad da las naziuns.
Ils onns 1939 fin 1940 han ils naziunalsocialists manà enavos ils abitants dals stadis baltics da derivanza tudestga en il Reich tudestg («Heim ins Reich»). Il motiv per propi ha furmà la cunvegna secreta tar il Patg da Hitler e Stalin che preveseva d’attribuir il Balticum a la sfera d’influenza sovietica.
Republica sovietica
Sut grond squitsch e smanatschond da far diever da violenza ha l’Uniun sovietica annectà l’onn 1940 l’Estonia ensemen cun la Lettonia e la Lituania. Ord vista uffiziala dal grond vischin en l’ost èn ils stadis baltics s’associads a l’Uniun sovietica. Però ha existì durant l’entira perioda da l’appartegnientscha da l’Estonia a l’Uniun sovietica ina regenza d’exil estona, la cuntinuitad da la quala vegn er renconuschida tenor l’interpretaziun uffiziala odierna da l’Estonia. Er a nivel internaziunal n’han ins per gronda part betg renconuschì l’annexiun. La republica sovietica socialistica estona è vegnida proclamada cun sustegn d’emissaris sovietics, suenter che l’Estonia aveva gia stuì tolerar avant truppas sovieticas sin ses territori. L’onn 1940/41 han gì lieu deportaziuns en massa d’Estons, surtut da la classa burgaisa e da persunas scoladas, en l’intern da l’Uniun sovietica. Blers dad els èn vegnids per la vita en ils champs da correcziun dal gulag. Suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica l’onn 1941 è il pajais stà fin il 1944 sut occupaziun tudestga. Durant quest temp han ins er persequità en l’Estonia, sut collavuraziun da forzas auxiliaras dal lieu, la politica da genocid dal reschim naziunalsocialistic. Radund 1000 Gidieus indigens e ca. 10 000 Gidieus da l’ulteriura Europa Centrala ed Europa da l’ost èn vegnids mazzads en l’Estonia en rom dal holocaust.
Pervi da las experientschas cun ils Soviets èn blers Estons s’unids cun ils Tudestgs; da l’autra vart han numerus abitants dal pajais er battì da vart sovietica. L’onn 1944 èn dieschmillis Estons fugids vers vest, en Germania e da là pli tard en l’America e l’Australia, blers ultra da quai en Svezia u Finlanda. Suenter che l’Armada cotschna ha danovamain occupà il pajais l’atun 1944, è quel vegnì incorporà en l’Uniun sovietica cun restituir la republica sovietica socialistica estona. Danovamain han gì lieu exportaziuns da persunas che vegnivan suspectadas d’avair ina tenuta critica envers il sistem sovietic e repressalias cunter uschenumnads inimis dal pievel.
Dal 1945 fin il 1990 han ins domicilià intenziunadamain persunas betg estonas, surtut Russ, quai ch’ha midà fermamain la cumposiziun da la populaziun tenor naziunalitad a disfavur da la populaziun indigena estona.
Recuperaziun da l’independenza l’onn 1990
Ils 30 da mars 1990 è l’Estonia puspè sa declerada sco republica. Ils 18 da december ha il pajais desistì da collavurar en il soviet superiur da l’Uniun sovietica. A chaschun d’ina votaziun dal pievel ils 3 da mars 1991 davart il status futur da la republica, han 78 % da las persunas cun dretg da votar ditg gea a l’independenza statala. Suenter il Putsch d’avust a Moscau ils 20 d’avust 1991 ha er il Cussegl superiur da l’Estonia declerà l’independenza cumplaina da l’Uniun sovietica. L’Uniun sovietica ha renconuschì l’independenza da l’Estonia ils 6 da settember 1991.
Uschia è ì a fin in process da distatgament da l’Uniun sovietica ch’ha durà plirs onns. L’entir andament da quel è per gronda part sa splegà a moda paschaivla ed è vegnì enconuschent sco ‹Revoluziun chantanta›.
Ils 29 da mars 2004 è l’Estonia daventada commember da la NATO ed ils 9 da december 2010 da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l’Europa (OECD).
Gia ils 14 da settember 2003 aveva la populaziun vuschà en rom d’in referendum a favur da l’adesiun a l’Uniun europeica; quella è entrada en vigur il prim da matg 2004. Il prim da schaner 2011 ha l’Estonia introducì l’euro, e quai sco emprim stadi baltic.
In grond problem per l’Estonia furma l’emigraziun: Giuvens Estons cun buna furmaziun van savens a star en Scandinavia u en l’Europa dal Vest. A medem temp resta la quota da naschientschas constantamain bassa.
Structura dal stadi
thumb|240px|Riigikogu – sedia dal parlament da l’Estonia L’Estonia è ina republica parlamentara. La pussanza legislativa cumpeta al Riigikogu (radunanza statala/parlament) che sa cumpona da 101 deputadas e deputads. Il dretg d’eleger han ils burgais estons a partir dal 18avel onn, il dretg da vegnir elegì en il parlament (dretg d’eleger passiv) a partir dal 21avel onn. En l’index da democrazia sa chatta l’Estonia sin plaz 33 da 167 pajais (situaziun dal 2016).
Schef da stadi è il president da la Republica da l’Estonia. Quel sto esser in burgais da derivanza estona ed avair almain 40 onns. Il president exequescha per gronda part incumbensas da natira ceremoniala. El u ella represchenta l’Estonia davant il dretg internaziunal, nominescha ils ambassadurs estons, accreditescha ils ambassadurs exteriurs en l’Estonia e surdat titels e decoraziuns militaras e diplomaticas.
La regenza dal pajais sa cumpona dals ministers e dal primminister (schef da la regenza). Il primminister vegn incumbensà dal president e dal parlament da furmar la regenza. Ils ministers ch’èn vegnids designads dal primminister prestan il sarament en il parlament e vegnan silsuenter, ensemen cun il schef da la regenza, installads en uffizi tras il president.
Ina separaziun consequenta tranter schef da stadi e schef da la regenza vegn pratitgada en l’Estonia pir dapi ch’il pajais ha reacquistà la suveranitad il 1990.
En l’Estonia pon ins eleger ubain en cabinas d’elecziun ubain sur l’internet. Tar las elecziuns sur l’internet pon ils electurs midar opiniun fin la fin da las elecziuns preliminaras. Il di da l’elecziun po l’elecziun, sche giavischà, vegnir curregida in’ultima giada.
Uniun europeica
Ils 14 da settember 2004 han ils Estons votà davart l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun a las elecziuns ha muntà a 64 %. Cun ina maioritad da 66,9 % gea cunter 33,1 % na han ils burgais approvà la commembranza a l’Uniun europeica; igl è quai però stà la pli bassa rata d’approvaziun da tut ils novs commembers da l’Uniun europeica en rom da l’extensiun a l’ost dal 2004.
Contract da cunfin cun la Russia
Ils 18 da matg 2005 ha l’Estonia segnà a Moscau il contract da cunfin davart il qual ins aveva contractà dapi il 1999. Il retardament è stà d’attribuir a la refusa dal president russ Wladimir Putin d’acceptar il puntg da vista eston areguard il Contract da Dorpat dal 1920 e l’annexiun sovietica dal 1940.
Ma gia il zercladur 2005 ha la Russia retratg sia suttascripziun, perquai ch’ella na gieva betg d’accord cun il sboz dal preambel che l’Estonia vuleva metter ordavant al contract. En quel vegniva fatg allusiun als «decennis d’occupaziun» ed a las «agressiuns da l’Uniun sovietica envers l’Estonia». Il 2011 han la finala omaduas varts ratifitgà in nov contract da cunfin.
A dissonanzas diplomaticas han er manà las munaidas estonas en rom da l’introducziun da l’euro: Ord vista da la Russia è represchentada sin la vart davos da quella in decurs dals cunfins betg adequat.
Militar
L’Estonia dispona d’atgnas forzas armadas che cumpiglian radund 25 000 persunas. En il servetsch activ sa chattan radund 4000 persunas. Las forzas armadas èn sutdivididas en forzas terrestras, marina, aviatica militara ed allianza da defensiun estona. L’Estonia è commembra da la NATO. L’obligaziun al servetsch militar è prescritta tenor la lescha.
Il 2017 ha l’Estonia impundì stgars 2,1 % da sia prestaziun economica u 536 milliuns dollars per sias forzas armadas.
Dretgs umans
thumb|240px|Repartiziun da la populaziun russa en Estonia (2010) Amnesty International ha rendì attent en ses rapport annual dal 2010 ch’i dettia en l’Estonia adina puspè discriminaziuns encunter minoritads. Il medem onn aveva il parlament relaschà ina retscha da leschas che lubeschan er da chastiar acziuns nunviolentas e simbolicas cun bandieras d’auters stadis.
Tar in conflict tranter betg burgais da lingua russa ed Estons èsi vegnì il 2007 en connex cun l’uschenumnà schuldà da bronz da Tallinn. Quest monument da guerra dal temp sovietic han las autoritads estonas laschà spustar l’avrigl 2007 da ses plaz oriund en il center da la citad sin in santeri da schuldads a l’ur da la citad. Quai ha manà a protestas, surtut da vart da la populaziun da lingua russa. Las forzas da segirezza estonas han abattì la resistenza cunter la dischlocaziun; in demonstrant è mort e blers èn vegnids blessads, ca. 1100 persunas han ins prendì en fermanza. Igl èn quai stads ils pli nauschs acts da violenza cun motivs politics dapi l’independenza dal 1991. Er en Russia hai dà protests massivs en pliras citads, ina bloccada da plirs dis da l’ambassada estona a Moscau, appels da boicottar rauba estona ed attatgas da cyber cunter la regenza estona.
Il Cussegl da l'Europa ha insistì repetidamain che l’Estonia mettia ad ir mesiras che gidian a prevegnir a la discriminaziun da las minoritads.
Budget dal stadi
Il budget dal stadi ha cumpiglià il 2016 expensas da 9559 milliuns dollars ed entradas da 9489 milliuns dollars. Da quai è resultà in pitschen deficit da ca. 0,1 % da la prestaziun economica. Ils debits statals han muntà il medem onn a 9,5 % da la prestaziun economica; quai signifitga che l’Estonia è il pajais cun ils pli bass debits statals da l’entira Uniun europeica.
Da las expensas statalas han las autoritads impundì (en procent dal product naziunal brut): 13,4 % per la sanadad (il 2014), 6,4 % per la furmaziun (2012), 2,0 % per il militar (2014).
Sistem da taglia
Suenter l’independenza dal 1991 valeva en l’Estonia ina taglia progressiva cun 16, 24 e 33 %. L’onn 1994 han ins refurmà il sistem da taglia ed introducì sco emprim pajais europeic ina taglia unitara. Quella muntava a l’entschatta a 26 % (taglia sin las entradas) ed è vegnida sbassada successivamain sin 20 % (dapi il 2015). Per interpresas han ins medemamain stgaffì in sistem da taglia simplifitgà.
E-residency
Grazia al ferm sectur dad IT (cf. sut telecommunicaziun) è l’Estonia in dals pajais ils pli sviluppads er sin il champ da l’e-government. Dapi il 2015 porscha l’Estonia a burgais da blers pajais in’uschenumnada e-residency. Tras quai na daventan ins bain betg burgais da l’Estonia, ma survegn in’identitad digitala che lubescha da crear signaturas digitalas, da codifitgar documents, da duvrar il portal uffizial eesti.ee, da fundar interpresas en l’Estonia e d’endrizzar contos da banca en l’Estonia.
Populaziun
Sper la maioritad estona (68,95 %) vivan en il pajais ina gronda minoritad russa (25,48 %) sco er gruppas pli pitschnas d’Ucranais (2,05 %), Bieloruss (1,14 %) e Finlandais (0,78 %). A Tallinn èn radund 45 % dals abitants betg Estons etnics.
Betg burgais
Malgrà numerus programs statals n’èsi anc betg reussì d’integrar dal tuttafatg las persunas ch’èn immigradas resp. ch’èn vegnidas domiciliadas intenziunadamain durant il temp sovietic. Radund la mesadad dals abitants da l’Estonia da lingua russa n’han anc nagin pass eston. I dat però er Russ ch’han midà lur num da famiglia sperond d’avair meglras schanzas sin il martgà da lavur. Da l’autra vart tiran blers a niz ils avantatgs da lur document da na-burgais, il qual als pussibilitescha d’entrar tant en l’Uniun europeica sco er en Russia senza visum.
En media disponan ils Estons en congual cun la minoritad da lingua russa da pli autas entradas. Ils Estons èn represchentads a moda surproporziunala en posiziuns da cader, persunas russas lavuran surtut en ils secturs da servetschs e da producziun.
En il fratemp sa laschan bleras persunas betg estonas natiralisar. La procedura da natiralisaziun è però colliada cun in test da lingua, il qual bleras persunas da lingua russa – surtut pli veglias – considereschan sco memia grev. Persunas pli giuvnas han percunter savens meglras enconuschientschas da l’eston e resguardan ils criteris da recepziun sco main difficils. Per part tramettan persunas russas sapientivamain lur uffants en scolinas e scolas estonas per meglierar lur schanzas d’integraziun.
Da l’autra vart discurran ils Estons adina main bain russ, quai che difficultescha la communicaziun cun ils partenaris da fatschenta en Russia e stgaffescha uschia als abitants da lingua russa pussaivladads d’occupaziun.