cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Musica populara
Noziun
thumb|160px|Johann Gottfried Herder La chanzun populara sco object d’ina perscrutaziun sistematica e scientifica è colliada cun il svilup da la schientscha naziunala en il spiert romantic a partir da la fin dal 18avel tschientaner. Da grond’impurtanza èn surtut stadas las scrittiras da Johann Gottfried Herder (1744–1803), il qual discurra il 1773 en connex cun chanzuns scotas e pli tard tudestgas da «chanzuns popularas». Autras noziuns èn anc bundant pli giuvnas: il term ‹saut popular› è pir vegnì creà en il 20avel tschientaner per distinguer quel dal saut da l’auta societad.
En la lingua da mintgadi vegn la noziun ‹musica populara› duvrada a moda fitg differenta; il spectrum tanscha dal popular song u popsong fin al schlagher. Savens cumpiglia la noziun tant la musica populara tradiziunala sco er il schlagher modern. Quest ultim è fermamain commerzialisà, uschia che purists ed er la scienza sa stentan da tegnair dapart las duas direcziuns. Daspera datti er il svilup da l’uschenumnada nova musica populara che sa stenta da colliar jazz, rock e folclora cun la musica populara tradiziunal dal territori alpin.
Definiziun
Savens na vegn la musica populara betg pli pratitgada sezza, a moda activa, mabain be pli consumada. E la musica sco tala è vegnida fixada en furma da notas e sin portatuns. Tras quai la mancan elements essenzials che caracteriseschan la cultura populara en il senn tradiziunal: si’oralitad, ses context social e communicativ, si’interacziun cun l’ambient cultural pli stretg, ma er cun ils stils e svilups generals dal temp.
Caracteristicas musicalas precisas u geners ch’avessan ina muntada generala na sa laschan strusch chattar en la musica populara. Sco en la musica d’auta cultura enconusch’ins er en la musica populara tant musica instrumentala sco vocala, musica ad ina vusch e musica a pliras vuschs.
S’occupond d’ina musica populara specifica èsi pia impurtant da situar quella en ina regiun ed en in spazi da temp concret. Igl èn da resguardar aspects istorics, culturals e sociologics sco er la transfurmaziun stilistica en il decurs dal temp.
La musica d’auta cultura e la musica sacrala èn segnadas d’in discurs autoreflexiv ed igl è sa sviluppada ina scienza estetica e teoretica ch’ha accumpagnà ed influenza il svilup da quella. Tar la musica populara n’è quai betg stà il cas. Quella n’è per gronda part er betg vegnida pratitgada da musicists professiunals, mabain da laics. E cuntrari a la musica d’auta cultura che sa manifestava quasi exclusivamain en situaziuns da represchentaziun, n’ha la musica populara betg enconuschì ina separaziun stricta tranter public ed interprets; il cuntrari viva la musica populara fitg ferm da lur interacziun vicendaivla.
Svilup
thumb|220px|Oriundamain ha la musica populara savens servì ad accumpagnar sauts (foto: Scottish Country Dance) La musica populara ha ses origin en il far musica da la societad rurala, purila ed entaifer la burgaisia pitschna da las citadinas. Pervi da las barrieras socialas envers l’auta societad è la musica populara er sa sviluppada a moda relativamain autonoma (betg però senza sa servir d’impuls d’ordaifer). Sur lung temp è ella restada in spievel da la moda da viver dal ‹pievel simpel› ed è stada entretschada en la vita da mintgadi da quel (p.ex. chantar durant exequir tschertas lavurs) resp. ha fatg part da festas e rituals da la vita dal vitg.
Oriundamain serviva la musica populara a tradir a moda orala tradiziuns, istorgias ed usits. Il maletg idealisant da las tradiziuns popularas sco ‹spievel da l’olma dal pievel› deriva però dal temp da la romantica e sto vegnir relativà fermamain. Johann Wolfgang von Goethe per exempel era bain da l’avis che be musica ‹anonima›, ‹or dal pievel› sa laschia caracterisar sco musica populara; da l’autra vart ha el sez scrit intginas chanzuns popularas. Er bleras autras chanzuns che vegnan attribuidas pervi da lur stil e structura a la chanzun populara derivan da cumponists ed auturs da chanzuns e questa tradiziun cuntinuescha er vinavant.
Er l’idea ch’i sa tractia tar la musica populara da la musica d’ina naziun, d’in pievel u stadi na sa lascha betg mantegnair en questa moda exclusiva. Questa moda da pensar è pir sa stabilida dal temp ch’il moviment naziunalistic è sa servì fermamain dals elements populars. En realitad datti numerus tratgs communabels che tanschan lunsch sur ils cunfins statals u linguistics; ed i vegn adina er puspè sa servì da stils e da melodias che derivan d’autras regiuns e culturas.
Musica populara da singulas regiuns u pajais
En differentas parts da l’Europa sa laschan tranter auter distinguer il cante alentejano ed il fado en il Portugal, il flamenco en Spagna, la musica bretona ed il bal folk en Frantscha, il folk en l’Engalterra, Scozia ed Irlanda, la musica populara alpina (cf. sutvart), il klezmer sco musica tradiziunala gidieua u il rembetiko e la musica populara en Grezia.
Exempels d’ordaifer l’Europa – che mussan er co che las culturas sa cruschan e sa cumpletteschan – èn la musica da la Tirchia, la musica araba e la musica iranaisa (Iran, Afganistan, Tadschikistan). U en l’America dal Nord il blues sco musica populara seculara ed il negro spiritual sco musica populara cristiana dals Afroamericans.
Musica populara alpina
thumb|160px|Pfeiferlbuam vom Grundlsee – ils frars Steinegger da la Stiria (Austria), 1880 Sco musica populara alpina (per tudestg: alpenländische Volksmusik; en la lingua da mintgadi per ordinari simplamain Volksmusik / musica populara) vegn designada en emprima lingia la musica populara dal territori alpin da lingua tudestga (Baviera, Austria, Svizra, Tirol dal Sid e territoris cunfinants sco Baden-Württemberg); al medem gener musical tutga er la musica alpina slovena (che sa serva correspundentamain da la lingua slovena).
La musica populara alpina è sa sviluppada ed è vegnida dada vinavant a bucca sco descrit survart, e quai sur generaziuns e per part tschientaners. Il pli vegl clom da la pastriglia (tudestg: Kuhreihen, franzos: Ranz des vaches) ch’è enconuschent è vegnì nudà il 1545 en l’Appenzell.
Ina da las caracteristicas da la musica populara alpina è la furma specifica da manar la melodia. Quella sa cumpona per gronda part da triaccords en dur che vegnan prendids dapart e chantads tun per tun. In’ulteriura caracteristica furman las duas vuschs che vegnan manadas parallelamain (la segunda vusch savens ina terza pli aut u er octavada engiu, pia ina sexta pli bass che la vusch principala). Magari vegn er vitiers ina terza vusch (tenor), ma quai n’è betg necessari. Il bass sa restrenscha savens a reproducir ils tuns fundamentals. Tipic èn en pli repetiziuns ed armonias plitost simplas (savens be dominanta e tonica, darar cun excurs en subdominanta e dominanta dubla). La moda derasada da sunar ensemen libramain daventa insumma pir pussaivla a basa da tals principis fundamentals generals.
Dal repertori fan part divers valzers, polcas, marschs, mazurcas, schottischs, ma er menuets, tocs da saut e balladas. En il territori bavarais ed aleman è derasà il jodel. En l’Allgäu e la Svizra prevala il jodel natiral che desista cun sias simplas armonias per gronda part da l’accumpagnament musical.
Sco en autras musicas popularas era, ha il fatg che las chanzuns vegnivan dadas vinavant a bucca favurisà la furmaziun da variantas (quai che succeda savens a basa d’improvisaziun). Da praticamain mintga toc datti numerusas furmas e variaziuns.
Tar musica populara instrumentala sa tractavi oriundamain per ordinari da musica da saut. Oz vegn quella savens sunada sco musica ‹da stiva›, pia senza vulair animar il public da sautar. Il caracter da saut resta però preschent.
Sco caracteristicas da la musica populara svizra sa laschan numnar il jodel, la tiba sco er las chapellas da musica populara che sunan ländler. Sco part da l’identitad naziunala svizra èn quests elements derasads en il fratemp en tut las quatter regiuns linguisticas dal pajais.
Schlager popular
thumb|220px|Oesch’s die Dritten (2013) Da la musica populara alpina sa serva er il schlager popular. Quel è però surtut sa sviluppà a partir dals onns 1960 e 1970 sco varianta dal schlager. Malgrà ch’ins na fa per tudestg betg adina ina clera differenza tranter ‹Volksmusik› e ‹volkstümliche Musik› è quest’ultima pia d’attribuir cleramain al schlager: Las chanzuns derivan da musicists ch’èn enconuschents cun num e n’han per ordinari nagin context istoric. Savens tractan ellas tematicas sentimentalas, allegras u colliadas cun la cuntrada alpina/la patria, entant che la musica populara tradida enconuscha er chanzuns tristas, nauschas, politicas ed obscenas. Il schlagher popular cumpara en differentas furmas che cumpiglian per exempel er la musica da sturs.
Il schlagher popular è sa sviluppà sut cundiziuns da producziun modernas e lavura savens cun playbacks ed effects, entant che la musica populara vegn fatga strictamain a maun e sunada live. In impurtant motiv per la vasta derasaziun dal schlagher popular han furmà e furman emissiuns da televisiun sco Musikantenstadl (dapi il 1981). Ils ultims onns sa lascha constatar ch’il schlagher popular ed il schlagher sa maschaidan adina dapli. A quest svilup han contribuì interprets sco Heino ch’han mussà ch’ins po esser popular en omadus segments.
A moda critica pon ins remartgar ch’il schlagher popular (ed il schlagher en general) simplifitgeschia e reduceschia la tradiziun da la musica populara per intents commerzials. Ed il messadi ch’il schlagher popular intermediescha sugerescha in mund intact ed idillic. Independentamain da la posiziun culturala ch’ins vul attribuir al schlagher popular furma quel però en il territori da lingua tudestga in dals martgads da musica ils pli gronds insumma.
Roveredo (GR)
Roveredo (lumbard Rorè, tudestg antiquà Rofle e Ruffle) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul da medem num en il district Moesa.
Viafiers federalas svizras
Las Viafiers federalas svizras (VFF u VFS ) (tudestg: SBB, Schweizerische Bundesbahnen; franzos: CFF, Chemins de fer fédéraux suisses; talian: FFS, Ferrovie federali svizzere) èn ina cumpagnia da viafiers da la Svizra.
Panda grond
Igl panda grond (Ailuropoda melanoleuca), bler numno panda (Pandabär), è en animal lactond. El totga tar la famiglia digls urs (Ursidae) El è er da vaseir segl logo digl WWF ed è symbol pigl schurmetg d'animals. Igl panda grond sez è nia 1939 sot igl schurmetg da nateira. Igl panda grond ò angal en pitschen spazi da veiver an China. Ma tuttegna è el fitg popular. Pi bot ins numnava el er urs da bambus, Bambusbär u Prankenbär.
Igl panda grond so neir 120–150 cm lung (Kopfrumpflänge) e peisa 75–160 kilos.
Vaseir or
La calour principala è alv. Las tgommas èn neiras. Igl neir dallas tgommas davant sa teira anse sur las spatlas, e sa sera scu tar ena tschinta tgi cuata igl corp davant. Neir èn er las ureglias per part la flour ed er parts digl îgl. I para scu tg'igl tgea digl panda seia pi grond e ferm tgi tar oters urs. La colpa è igl òss-giouf (Jochbein) ed las musclas da roir (Kaumuskeln). Scu igls oters urs er on els 42 daints, chels davos èn pi gronds e lartgs.
Spazi da veiver
Igl spazi da veiver digl panda grond, ainten chel tgi veivan angal ple 2500–3000 animals, è angal 5900 kilometers quadrats grond. Igl teritori digl panda sa metta ansemen dallas provinzas Sichuan, Gansu e Shanxi. Lis preferias digl panda grond èn muntognas cun bleras plantas sen ottezas da 2700–4000 m s.m, d'anviern ottezas da 800 m s.m.
Moda da veiver
Igl panda grond veiva sulet. El veiva pitost giumez, ma so nudar e scliviglier stupent. Igl damagler preferia è bambus. Ma la pretensiun tg'igl panda veivan angal da bambus, è fallada. Dasper bambus maglian els er genzianas ed krokuss. Quant vigl tg'igls pandas vignan or an nateira, ins so betg. Igl pi vigl panda ainten en iert zoologic è da visitar an'Austria. El è 34 onns vigl ed ò nom Bao Bao. Igl amprem panda grond tgi è nia tratg se da carstgangs e siva mess or an la nateira è mort gio siv'en onn. El veva nom Xiang Xiang.
Fögl Ladin
Il Fögl Ladin è stà ina gasetta rumantscha-ladina che provediva l'Engiadina, Bravuogn e la Val Müstair cun novitads. La gasetta aveva ina tenuta politica liberala ma n'era betg l'organ d'ina partida. Ella aveva in focus tematic sin aspects linguistics e culturals.
Istorgia
Il Fögl Ladin è sortì il schaner 1940 ord la fusiun dal Fögl d'Engiadina (fundà l'onn 1857) e da la Gazetta Ladina (fundada l'onn 1912). Il prim da schaner 1970 ha la gasetta surpiglià Il Giuven Jauer (fundà l'onn 1938). El era cun quai l'emprima gasetta che cuvriva l'entira Engiadina e la Val Müstair.
Ils redacturs dal Fögl Ladin eran, in suenter l'auter, Robert Ganzoni (1940-46), Men Rauch (1946-58), Domenica Messmer (1946/1958-70), Jon Manatschal (1979-86), Toni Kaiser (1987 - fanadur 1991) ed Enrico Kopatz (1991-96, per part ensemen cun Baldina Cantieni Kobi e Bettina Fluor).
Tras l'integraziun da l'Engadiner Post l'onn 1987 è il Fögl Ladin daventà per in curt temp ina publicaziun bilingua ladin-tudestga. L'ultim numer dals 12 da december è cumparì en in'ediziun da 3'255 exemplars. Dapi ils 6 da schaner 1997 è il Fögl Ladin vegnì integrà sco part regiunala en la nova gasetta dal di rumantscha La Quotidiana.
Ljudmyla Blonska
thumb|300px| Ljudmyla Blonska en 2008 Ljudmyla Blonska ( ucranais: Людмила Блонська, transliteraziun scientifica: Ljudmyla Blonska; naschida ils 9 da november dal 1977 en Simferopol, Ucraina) è ina atleta professiunala da l'Ucraina specializada en Heptatlon.
Medaglias
Gieus Olimpics
Campiunadi mundial
Campiunadi mundial en sala
Prestaziuns maximalas
En il liber En sala
Il barun dalla Muota
Il barun dalla Muota ei in'ovra da Theo Candinas.
Cuntegn
La historia dil barun dalla Muota gioga el temps da 1874 tochen 1958. Igl autur raquenta la historia ord la vesta d'in affon che teidla las historias dil barun, era numnaus aug Bert, ni cun siu num propi, Gion Adalbert Cabert. Il lectur intervegn mai nua che quella Muota secatta propi, denton eis ei da supponer che la historia sappi vegnir localisada el contuorn da siu vitg nativ. El gi per exempel che la via cantunala hagi midau ina massa per quella cuntrada e che quella mondi sut la Muota siado. Aug Bert fa a prima vesta l'impressiun dad esser in vegliet sco quei ch'ei deva pli baul tschiens e tschiens auters en nos vitgs. In puret cun fetg paucs animals sco basa economica, aschia ch'el endirava franc per part pupira. Da supponer eis ei ch'el vevi ina relativ gronda famiglia. Da sias feglias e ses fegls raquenta el denton pauc ni nuot. El center stattan las historias ch'el raquenta a ses biadis. Malgrad tut quellas premissas negativas da sia biografia eis el in um tut aparti. El ei malgrad sia mudesta scolaziun in um prudent, innovativ e filosofic.
Part principala
Gion Adalbert Cabert viva ina veta caracterisada d'in grond svilup tecnologic e cultural. Era la Svizra circumdada el temps da sia naschientscha pli u meins da monarchias, ei il mund semidaus da rudien tochen ch'el ei morts. Il medem vala pil svilup tecnologic. Dil temps dalla naschientscha dil barun deva ei ni electricitad ni aua currenta ni maschinas agricolas ni d'auter gener. Tonaton eis el buca quel che deplorescha e glorifichescha il vargau, mobein in um che representescha il svilup tecnologic, social e cultural. Gie, el sviluppescha schizun atgnas ideas co ins savess megliurar il mund. Cheu sepresenta il barun sco profet ed um dil progess. Sper tut sia aviartadad pil progress e siu interess per caussas novas fa el era gronds quitaus pervia da quei svilup rasant. Igl aug Bert sedamonda adina puspei co ei mondi vinavon cun la carstgaundada e cul mund. El ha tema dalla midada dil clima e per part era digl augment exponenzial da vehicels sco autos ni era maschinas agricolas. Il lectur vegn confruntaus tras la figura dil barun culs problems da quei svilup. Il barun senta numnadamein che l'aria ei buca pli aschi schubra sco pli baul. Quei muossa in cert cuntrast ella veta digl aug Bert. All'entschatta da sia liunga e burasclusa veta ei il barun in fegl d'in pur sco biars auters. El enconuscheva mo la veta en las muntognas. Sco giuvenil auda el dall'invenziun dall'electricitad e cuort suenter dat ei l'emprema casa illuminada en siu vitg. Il barun ei buca carschius si en in sempel temps. Sco schuldau ell'Emprem'Uiara Mundiala sto el fa survetsch per bunamein dus onns. El ha denton viu il positiv en quei temps, aschia ha el giu la pusseivladad da megliurar siu tudestg, suenter sia scola mudesta ha el numnadamein buca giu caschun da tschintschar tudestg. Duront e suenter l'Emprem'Uiara Mundiala ha la federaziun introduciu ell'entira Svizra limitas per victualias, per ch'ei detti buca in collaps total. Ei ha denton era dau ina gronda pupira ella populaziun malgrad tut las mesiras statalas. Igl aug Bert e sia famiglia han era deplorau la mort d’in pèr commembers da famiglia atras l'influenza duront l'Empram'Uiara Mundiala igl onn 1917. Quei era numnadamein il temps dalla gronda muria. Sco um vegl ha il barun lu aunc fatg atras la secunda uiara mundiala. Leu era el denton a casa e piteva dallas consequenzas e dalla brutalitad da quell'uiara. Perquei che la Confederaziun ha denton mirau ch'il provediment dalla populaziun seigi garantius, ha ei dau ina fasa supportabla. Suenter quella uiara brutala ha il barun aunc viviu in pèr onns sin sia Muota ed ha reflectau ils eveniments vargai e filosofau davart il futur dalla carstgaunadad. Pli datier ch'el vegn da sia mort e pli fetg ch'el tema la fin dalla specia dils carstgauns sche quei mondi vinavon en quei stil. U che tuts stoppien ir sin in auter planet a habitar, sil mars per exempel, ni sin la glina ni ch'ei detti in collaps. Per caracterisar sia veta dat ei in citat dil cudisch fetg adattaus: "Sco aug Bert era vivius, eis el era morts, cul spért clar e serein, attents, veglionts e critics tochen la davosa fladada."
Lungatg
Theo Candinas drova in lungatg sempel egl entir cudisch. Il lectur ha mai difficultads da capir la historia.Tgei ch'ei dau en egl a mi ei ch'igl aug Bert resumescha mintga gada quei ch'el ha detg cun ils plaids: "Mah, mah, mah...". Il lectur vegn aschia adina fatg attents da dar adatg explicitamein da quellas parts, perquei che quei ein atgnamein las parts "persunalas" dil cudisch. Cura ch'il barun raquenta sias historias cun fatgs historics ha il text pauc persunalitad, tier las passaschas dallas resumaziuns ei quei denton tut auter, leu muossa igl autur siu patertgar cun agid da sia figura. Il barun ei pia in medium per render attent il lectur dils prighels dil futur, sche tut vegn consumau senza patertgar vid las consequenzas.
Missiun
Missiun deriva dal pled latin missio (que voul dir mischiun (sün basa d'üna incumbenza)) e significha la via da l'evangeli da Gesu Crist tar ils pövels dal muond inter.
Bibgia
Gesu svess do a sieus discipuls il cumand da missiuner, da fer dvanter discipuls e da battager sül nom dal Dieu da triunited. Quist cumand daiva'l zieva ch'el s'ho fat palais scu il resüsto (tenor evangeli seguond Matteus, chapitel 28).
Istorgia
Missiun d'eira dal prüm davent ün fenomen dal cristianissem in tuottas sias fuormas e confessiuns. Paulus da Tarsus faiva in sieu uffizi scu apostel trais viedis da missiun per funder nouvas raspedas e per sustgnair quellas chi existaivan già.
Intuorn la vouta dal millenni missiunaiva la baselgia ortodoxa da Bizanz in Europa da l'ost. In seguit dvantaivan ils pövels slavics cristiauns.
La missiun da la baselgia catolica romauna as collia impustüt culs gesuits (societed da Gesu).
I'l temp modern tampriv as sviluppaiva tres l'influenza dal pietissem üna missiun intensiva evangelica, traunter oter dals Herrnhuters (cumünaunza da frers) suot il mneder spirituel Nikolaus Ludwig von Zinzendorf.
Hozindi collavureschan las baselgias indigenas e las societeds da missiun europeicas in möd da partenedi.
Missiun interiura
Ün cas speciel es il svilup da la missiun interiura al cumanzamaint dal 19evel tschientiner. Cu as drizza il sguard süls stedis infra üna naziun giâ cristianiseda.
Ghil'ad Zuckermann
Il Professur Ghil'ad Zuckermann (D.Phil., Universitad dad Oxford; Ph.D., Universitad da Cambridge) (1 da juni 1971, Tel Aviv, Israel) è in linguist taliaun israelian australian englais, professur per linguistica a l'Universitad da Adelaide en Australia.
Biografia
Dal 1987 fin al 1989 ha Zuckermann studegià a il Collegio del Mondo Unito dell'Adriatico (Duino, Triest, Friul-Venezia Giulia). Dal 1993 fin al 1997 ha el studegià a l'Universitad da Tel Aviv. Il 2000 ha Zuckermann obtegnì in doctorat cun ina dissertaziun cun il titel Camouflaged Borrowing (St Hugh's College, Universitad dad Oxford). Il 2000 è el daventà Research Fellow a l'Universitad da Cambridge (Churchill College).
Sias contribuziuns las pli duraivlas a la linguistica èn la teoria da la creaziun da la lingua ebreica israeliana e sia lavur substanziala che ha tschentà il crap da fundament per la revivalistica (revivificaziun da las linguas, "revivalistics").
Zug
Zug (lat. Tugium, tal. Zugo, fra. Zoug) è ina vischnanca politica e la chapitala dal chantun Zug en Svizra.
Saarland
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Saarland thumb|200px|Saarland Saarland (frz. Sarre) è in pajais federativ da la Germania. Sia chapitala è Saarbrücken.
Geografia
La surfatscha dal pajais cuvra 2.568,70 km².
The Carpenters
miniatura|The Carpenters, 1972
The Carpenters è il num d’ina band da beat e pli tard da pop / soft rock da la Stadis Unids ch’ha existì durant ils onns 1968. Cun bundant 100 milliuns portatuns vendids.
Botswana
La Botswana è in pajais african. Sia chapitala è Gaborone.
Linguas romanas
300px|right Ei dat circa 15 linguatgs romans. Il lungatgs che vegnan tschintschaus il pli bia ein; spagnol (330 Mio.), portughes (175 Mio), franzos (77 Mio.) talian (62 Mio) e rumen (28 Mio.).
Linguatgs romans derivan dil latin dalla antica tardiva. Il latin sez ei buc in linguatg roman, denton in linguatg talian che ei murrius ora.
Ils linguatgs romans oz il di ein:
Lai dals Quatter Chantuns
thumb|right|250px|[[Gersau]] thumb|right|250px thumb|right|250px
Il lai dals Quatter Chantuns (tudestg: Vierwaldstattersee) è in lai da la Svizra (chantuns Lucerna, Sviz, Uri, ed Unterwalden (Sursilvania e Sutsilvania).
Il flum principal è la Reuss
Rudolf Alexander Schröder
Vita
Siand oriundamaing pütost ün aderent d'ün umanissem secular e da las idejas da l'antica, s'approsmaiva'l il pü tard zieva la Prüma Guerra mundiela al cristianissem e lotiers a la confessiun protestanta.
Traunter dal 1899 e dal 1901 ediva Schröder la revista Die Insel, our da la quêla as sviluppaiva l'Insel-Verlag.
Düraunt il temp dal naziunelsocialissem s'ingaschaiva Schröder illa Baselgia confessaunta e faiva la scolaziun scu ün predichant laic. Amicizchas al colliaivan cun oters commembers dal uschedit Eckart-Kreis ch'el svess vaiva fundo e chi d'eira ün center da l'emigraziun interiura per bgers inimihs da l'ideologia dal stedi. Traunter oter accumpagnaiva'l a Siegbert Stehmann i'ls ans da la Seguonda Guerra mundiela in scrivand chartas da cuffort e poesias spirituelas pel sudo cristiaun in sieu bsögn. Eir Jochen Klepper dumbraiva a sieus amihs.
Corserey
Corserey ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Grono
Grono è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun che appartegna al district Moesa.
Frederica Montseny
thumb|250px|Frederica Montseny Frederica Montseny i Mañé (* 12 da favrer 1905 a Madrid; † 14 da schaner 1994 a Toulouse) è stada ina politicra catalana.
Serbia
La Serbia (serb Србија Srbija; uffizialmain Republica da la Serbia, serb Република Србија Republika Srbija) è in pajais intern situà en l’Europa dal Sidost ed Europa Centrala. La Serbia sa chatta en il center da la Peninsla dal Balcan e cunfinescha en il nord cun l’Ungaria, en l’ost cun la Rumenia, en il sid cun la Macedonia dal Nord e l’Albania resp. il Cosovo, en il sidvest cun il Montenegro ed en il vest cun la Bosnia ed Erzegovina e Croazia.
Tenor il dumber d’abitants sa chatta la Serbia cun bundant 7,1 milliuns avant il Danemarc sin plaz 22 dals pajais europeics. La chapitala e metropola dal pajais è Belgrad, ulteriuras citads grondas èn Novi Sad, Niš, Kragujevac e Subotica. Bundant 80 % da la populaziun èn Serbs, daspera vivan en il pajais gruppas pli grondas dad Ungarais, Roma e Bosniacs.
L’istorgia pli nova da la Serbia è segnada da sia rolla sco pli grond stadi commember da la Jugoslavia. Dapi la fin da la Jugoslavia l’onn 2006 è la Serbia er il sulet successur legal da la Republica federala Jugoslavia ch’è vegnida fundada il 1992 (ils onns 2003–2005 en furma da l’uniun da stadis cun num Serbia e Montenegro).
La prestaziun economica dal pajais era sa sbassada fermamain durant las Guerras da la Jugoslavia, ha però pudì sa revegnir a partir dal 2003. Dapi il 2012 furma la Serbia in candidat d’adesiun uffizial da l’Uniun europeica.
Geografia
Remartga: La descripziun da la geografia da la Serbia cumpiglia er il territori dal Cosovo, dal qual il status politic tenor il dretg internaziunal è contestà.
Posiziun, reliev e structuraziun geografica
thumb|200px|Charta geografica da la Serbia La Serbia s’extenda en direcziun vest-ost tranter il Danubi sper Bezdan e Stara Planina sper Dimitrovgrad. En direcziun nord-sid furman Subotica il punct da cunfin settentriunal e Preševo il punct da cunfin meridiunal dal pajais. La pli auta muntogna dal pajais è cun 2656 m s.m. la Đeravica en il Prokletije (Cosovo) resp. il Midžor (2169 m s.m.) al cunfin bulgar. Il punct il pli bass furma la sortida dal Danubi sper Prahovo en la Serbia da l’Ost cun 17 meters sur mar.
Auas
Sulettamain en il sidvest dal pajais maina il Drin Alv l’aua vers l’Adria ed en il sidvest curra la Pčinja sur il Vardar en la Mar Egeica.
Auas stagnantas pli grondas èn per gronda part da chattar oz en furma d’anteriurs bratschs dals flums Danubi e Save; il pli grond lai natiral è il Lai da Palić che mesira radund sis kilometers quadrat.
Cun 71 meters furma il Jelovarnik en il Kopaonik la pli auta cascada dal pajais. La pli gronda e lunga, ma betg la pli profunda chavorgia da la Serbia e da l’Europa è la Porta da fier.
Clima
La Serbia è situada en la part miaivla da la zona temprada ed è segnada d’in clima continental moderà. Las precipitaziuns s’augmentan dal sidvest vers il nordost; las precipitaziuns maximalas sa spostan en il sidvest da l’entschatta da la stad sin l’atun/enviern. Quest fatg marchescha ina da las caracteristicas climaticas specificas da la Serbia che vegn dominada da sia posiziun tranter mars relativamain chaudas (Adria, Mar Egeica, Mar Naira) e la natira muntagnarda: La plievgia d’enviern ch’è caracteristica per il clima mediterran sa perda pli e pli cun s’allontanar da la costa. Entant che quella è anc preschenta en las regiuns muntagnardas da la Serbia dal Vest ed en il Cosovo, fa ella alura plazza en la Vojvodina continentala al tipic decurs da las precipitaziun a l’ur oriental da l’Europa Centrala cun in maximum da las precipitaziuns a l’entschatta da la stad, cur ch’il sulegl cuntanscha ses zenit.
Pervi da la ferma repartiziun dal reliev è la situaziun locala segnada da modificaziuns multifaras macro- e microclimaticas. In clima muntagnard prevala en las regiuns las pli autas en il sid, il vest e l’ost dal pajais. thumb|200px|La Šumadija en il center da la Serbia Ils envierns èn en Serbia en general fraids e ritgs da naiv, las stads èn chaudas. Il mais il pli fraid furma il schaner, il mais il pli chaud il fanadur. La temperatura la pli bassa ch’è insumma vegnida mesirada èn stads −38,0 °C (ils 26 da schaner 1954 a Sjenica), la temperatura la pli chauda 45,8 °C (ils 16 d’avust 2006 a Paraćin). La temperatura media en tut il pajais munta a 10 °C, la quantitad da precipitaziuns media a 896 millimeters.
Territoris da protecziun da la natira
Menziun speziala meritan entaifer la flora ils relicts d’avant il temp da glatsch ch’han survivì en la regiun. Uschia per exempel il pign serb u la sutspezia nordica da l’ischi grec. Daspera è la Serbia enconuschenta per diversas spezias da peonias, tranter auter la peonia bizantina che furma er la flur naziunala da la Serbia.
Populaziun
La vegliadetgna media da la populaziun munta a 40,7 onns; radund 17,4 % da la populaziun èn pli vegls che 65 onns. La natalitad munta a 1,78. L’aspectativa da vita munta tar umens a 72,6 onns, tar dunnas a 78,5 onns (situaziun dal 2016).
Gruppas etnicas
La cumposiziun etnica da la populaziun sa differenziescha vaira ferm da regiun tar regiun. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011, la quala n’ha betg gì lieu en il Cosovo, han 83,3 % da la populaziun designà sasezs sco Serbs. Las minoritads las pli impurtantas èn ils Ungarais (3,53 %), ils Roma (2,05 %) ed ils Bosniacs (2,02 %). Gruppas pli pitschnas furman Albanais, Gorans, Bulgars e Tircs en il sid sco er Croats e Slovacs en il nord dal pajais. L’onn 2017 eran 9,1 % da la populaziun naschids a l’exteriur; tar la gronda part sa tracti da Serbs etnics che derivan d’autras da las anteriuras sutrepublicas da la Jugoslavia.
Tenor statistica uffiziala vivan en Serbia radund 148 000 Roma. Inuffizialmain vegn stimà in dumber da radund 500 000 persunas.
En la Serbia Centrala vivan surtut Serbs, entant che la Vojvodina è gia segnada dapi tschientaners d’ina maschaida da numerus pievels, surtut Serbs (65,05 %), Ungarais (14,28 %), Slovacs (2,79 %), Croats (2,78 %), Rumens (1,50 %) e Roma (1,43 %). En il Cosovo vivan per gronda part Albanais (88 %); la pli gronda minoritad furman qua ils Serbs (7 %).
Linguas
La lingua uffiziala principala en Serbia è la lingua da standard serba. Serb resp. serbocroat vegn chapì e discurrì quasi dapertut en il pajais. En il nord dal pajais, en la provinza Vojvodina, èn er renconuschidas sper il serb sco linguas uffizialas ungarais, croat, russ, slovac e rumen. En il Cosovo ed en parts da la Serbia dal Sid vegn discurrì albanais.
Tenor la constituziun vertenta vegn la lingua serba scritta en Serbia uffizialmain en scrittira cirillica. En il mintgadi ed en las medias è però savens er en diever la furma latina.
Religiun
Per lunschor la gronda part dals abitants èn cristians. Da quels appartegnan radund 6,4 milliuns a la baselgia serb-ortodoxa. Sper ils 84,6 % ortodoxs tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 datti 5 % catolics ed 1 % protestants. 3,1 % da la populaziun èn muslims, medemamain 3,1 % èn senza confessiun ed 1,1 % sa designeschan sco ateists.
Citads ed urbanisaziun
Las citads serbas situadas en il sid da la lingia Sava-Danubi èn sa sviluppadas istoricamain sut influenza osmanica, quellas al nord da questa lingia or da martgads e colonias habsburgaisas. Suenter il 1945 è l’urbanisaziun progredida fitg ferm; tras l’industrialisaziun, la fugia da la champagna ed er pliras undas da migraziun da fugitivs da guerra, è la populaziun en las grondas citads creschida fitg ferm. La regiun da la Serbia la pli sviluppada ed urbanisada è la Vojvodina.
Las pli grondas citads dal pajais furman la chapitala Belgrad cun 1 154 589 abitants (situaziun dal 2011), la sedia da la regenza da la provinza autonoma Vojvodina, Novi Sad, cun 221 854 abitants sco er, en la part meridiunala dal pajais, Niš cun 182 208 abitants. En il Cosovo surpiglia Priština cun 198 214 abitants la funcziun dal lieu central politic ed economic.
Sistem
La Serbia dispona d’in sistem guvernamental d’ina chombra, la Narodna Skupština (verbalmain: ‹assamblea populara›) cun 250 represchentants. A quella cumpeta la pussanza legislativa. Las partidas ch’èn represchentadas en il parlament sa gruppeschan sco fracziuns en ina coaliziun guvernamentala ed en l’opposiziun.
Schef da stadi è il president. L’executiva vegn manada dal primminister. Quel vegn elegì mintga tschintg onns directamain dal pievel. Ina reelecziun è pussaivla.
Sutdivisiun politica
Cun la constituziun dal 2006 han las regiuns autonomas Vojvodina en il nord e Cosovo e Metochia – en furma curta Cosmet – en il sid survegnì enavos sco provinzas serbas l’autonomia politica ch’aveva gia existi tranter il 1974 ed il 1989. La part restanta da la Serbia (dapli che la mesadad dal pajais) na furma nagin’unitad politica, vegn però numnada informalmain Serbia Centrala.
Il Cosovo sa chatta dapi il zercladur 1999 sut administraziun da las Naziuns unidas, uschia che las disposiziuns respectivas n’han betg pudì entrar là en vigur. Il status da dretg internaziunal è contestà dapi la decleraziun d’independenza dal Cosovo ils 17 da favrer 2008.
Per motivs administrativs è la Serbia dividida en 30 districts (serb: Okrug; pl.: Okruzi); 18 da quels sa chattan en la Serbia Centrala, set en la Vojvodina e tschintg en il Cosovo. Las unitads d’administraziun autonoma locala en Serbia furman las opštine (sing. opština, verbalmain ‹vischnancas›, areguard lur grondezza però savens plitost circuls). Las regiuns istoricas en Serbia n’han oz nagin status uffizial, savens èn però ils districts numnads suenter quellas.
Politica da l’exteriur e da segirezza
La Serbia n’appartegna fin qua ni a l’Uniun europeica ni a la NATO. Entant ch’in’adesiun a l’Uniun europeica ha gronda prioritad tar quasi tut las partidas politicas, vegn la dumonda davart ina commembranza a la NATO discutada tant en la politica sco er en la societad a moda cuntraversa, betg il davos pervi da la tenuta prorussa tradiziunala dal pajais. L’influenza russa en la regiun è creschida ils ultims onns cun surpigliar il concern da petroli statal (uss Gazprom), cun l’intenziun da realisar la pipeline da gas natiral South Stream tras la Serbia sco er tras il credit d’ina milliarda per meglierar l’infrastructura dal pajais che la Russia ha concedì il 2009. Areguard ils interess russ en il Balcan dal Vest occupa la Serbia senza dubi la posiziun-clav.
Concernent l’intenziun da la Serbia da vegnir recepida en l’Uniun europeica hai dà svilups positivs, surtut cun surdar a la Curt penala internaziunala per l’anteriura Jugoslavia ils delinquents da guerra Ratko Mladić e Goran Hadžić. In’ulteriura premissa per metter ad ir las negoziaziuns d’adesiun furma però la prontezza da vart serba da reprender ils discurs da mediaziun cun il Cosovo.
La dumonda suenter l’avegnir dal Cosovo resta er suenter la proclamaziun da l’independenza tras il parlament a Priština il favrer 2008 in dals problems centrals da la politica serba. La regenza serba considerescha il proceder dal Cosovo sco cuntravenziun cunter la resoluziun 1244 da las Naziuns unidas e cunter il princip da l’integritad territoriala. L’october 2008 ha l’Assamblea generala da las Naziuns unidas consentì a la dumonda da la Serbia da laschar examinar tras il Tribunal internaziunal, schebain la proclamaziun da l’independenza saja valaivla tenor il dretg internaziunal. Il 2010 ha il Tribunal internaziunal publitgà si’expertisa, tenor la quala l’independenza dal Cosovo na cuntrafetschia betg al dretg internaziunal. A medem temp ha il Tribunal internaziunal però evità da vulair s’exprimer davart il status internaziunal dal Cosovo ed ha renconuschì la valaivladad da la resoluziun 1244 da las Naziuns unidas. Ord protesta cunter l’independenza ha la Serbia fundà en il Cosovo dal Nord la cuminanza da las vischnancas da las provinzas autonomas Cosovo e Metochia, la quala refusa de facto da sa suttametter a la controlla da las instituziuns a Priština. Confurm a las stentas da la regenza serba da far valair sias pretensiuns territorialas areguard il territori, vegn adina discurrì en documents uffizials dal Cosovo sco «part da la Serbia occupada».
Tranter la Croazia e la Serbia è en pli, suenter la fin da l’anteriur stadi jugoslav, contestà il decurs dal cunfin al Danubi. Damai ch’il flum ha oz tras meandrar in auter decurs resp. posiziun che dal temp ch’ins ha fixà ils cunfins, pretenda la Croazia ina part da la riva sanestra dal flum sco er intginas inslas situadas sin quel (t.a. Šarengradska Ada e Vukovarska Ada). La surfatscha totala dals territoris contestads, che sa chattan actualmain sut administraziun serba, munta a 115 km².
Militar
Las forzas armadas serbas dumbran 37 000 umens (2005: 75 000); da quai appartegnan 6500 a l’aviatica militara. L’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2011. Il budget ha muntà il 2011 675 milliuns euros, quai che correspunda ad ina cumpart da 2,08 procent al product naziunal brut.
Dretgs umans
Tenor indicaziuns dad Amnesty International vegnan anc adina discriminadas minoritads ed il sistem da giustia vegn designà sco flaivel.
Tenor l’index da percepziun da corrupziun sa chattava la Serbia il 2017 ensemen cun Surinam e la Republica populara da la China sin plaz 77 da 180, cun 41 da maximalmain 100 puncts.
Istorgia
thumb|170px|Stefan Uroš IV Dušan, retg serb (1331–1346) ed emprim zar (1346–1355) L’emprima menziun documentada d’in stadi serb è da chattar l’onn 822 en la biografia da Carl il Grond scritta dad Einhard. Da quel temp regiva il župan Strojimir, il nev da Višeslav, la Serbia. Ca. dapi l’onn 600 è enconuschent il domini da župans en il territori da la Serbia. Els eran manaders da stirpas ch’han regì la Serbia fin ca. l’onn 1000. Suenter che la Serbia è vegnida devastada da l’Ungaria, è il pajais crudà dal tuttafatg sut il domini da Bizanz, il qual ha perdurà da 950 fin 1050. Vers 1040 è Stefan Vojislav daventà archont bizantin sur la regiun numnada Dioclizia ed ha fundà il domini dals Vojisavljević ch’ha durà fin l’onn 1131 e che steva vinavant sut la regenza da Bizanz. En la regiun Raszia han ils Urošević surpiglià vers il 1080 la pussanza ed en lur successiun a partir dal 1167 la dinastia dals Nemanjić, sut ils quals la Serbia è definitivamain daventada ina pussanza gronda regiunala. Sut zar Dušan (1331–1355), il pli pussant da tuts regents serbs, ha il reginavel serb cuntanschì la culminaziun da si’influenza politica e da si’extensiun, entant che Dušan sez è avanzà al pli pussant retg da l’entira Europa dal Sidost. A partir dal 1371 ha Lazarević surpiglià il domini. Dal 1427 fin il 1459 è la Raszia vegnida dominada da Branković.
A la fin dal 14avel tschientaner èn ils Tircs avanzads pliras giadas en direcziun da la Serbia. Là èn ins s’opponì stinadamain ad in’occupaziun militara ed ha pudì gudagnar emprimas battaglias, tranter auter la Battaglia sper Dubravnica l’onn 1381 e la Battaglia sper Pločnik il 1386. Paucs onns pli tard, il 1389, ha gì lieu la Battaglia da Cosovo. La finamira da quella era da suttametter l’ultim imperi cristian ch’era restà en l’Europa dal Sidost, uschia ch’ils Osmans avessan gì eliminà l’ultim obstachel per surpigliar l’Imperi bizantin cun sia chapitala Constantinopel. La battaglia è però ida a fin senza in cler victur; ils manaders dad omaduas forzas armadas èn vegnids per la vita. Facticamain è la resistenza dals prinzis serbs cunter il suramaun militar resp. numeric però stada flaivlentada talmain ch’ins po dir che l’armada serba e ses alliads eran vegnids battids il 1389. Els han perquai stuì acceptar la supremazia dals sultans osmanics; uschia è er la part restanta dal principadi serb daventada tributara, cumbain che surtut Vuk Branković è s’opponì anc ditg suenter la battaglia. Questa battaglia è pli tard vegnida stilisada al mitus naziunal dals Serbs. L’onn 1459 è la Serbia vegnida conquistada definitivamain dals Osmans ed ha fatg part fin il 1804 da l’Imperi osmanic.
Independenza, principadi e Reginavel da la Serbia
Malgrà numerusas emprovas da puspè daventar independent, è la Serbia pir vegnida liberada parzialmain en rom da l’emprima sullevaziun serba dal 1804. L’onn 1813 han ils Osmans però puspè occupà il territori. Pir la segunda sullevaziun serba dals onns 1815–1817 ha fatg da la Serbia parzialmain in principadi autonom sut supremazia osmanica. L’onn 1867 ha prinzi Mihailo Obrenović sfurzà ils ultims regiments osmanics da bandunar il principadi e Belgrad ha pudì vegnir proclamà sco chapitala serba libra. L’onn 1878, en rom dal Congress da Berlin da las pussanzas grondas europeicas e da la Tirchia, è vegnida renconuschida l’independenza da la Rumenia, da la Serbia e dal Montenegro. Il 1882 è il Principadi da la Serbia vegnì declerà sco reginavel.
Il prim da november jul. / 13 da november greg. 1885 ha il retg serb Milan Obrenović declerà a la Bulgaria la guerra. En la Guerra tranter la Serbia e la Bulgaria èsi reussì a la giuvna armada bulgara da victorisar senza nagin sustegn ils Serbs. Be grazia a l’intervenziun da l’Austria-Ungaria ha il reginavel serb pudì sa mantegnair. La guerra è ida a fin cun la Pasch da Bucarest dals 3 da mars 1886, en rom da la quala ins ha restabilì il status quo ante.
Ils 9 d’october 1912 ha il Montenegro declerà als Osmans la guerra. Ils stadis alliads Serbia, Bulgaria e Grezia èn entrads ils 18 d’october en guerra cunter l’Imperi osmanic. Tras il Contract da Londra dal 1913 ha quel pers quasi tut sias possessiuns europeicas. Tranter la Bulgaria d’ina vart e la Serbia e la Grezia da l’autra vart è però prorutta ina gronda dispita pervi da la repartiziun da la Macedonia ch’els avevan conquistà. Sinaquai ha la Bulgaria attatgà ils 29 da zercladur la Serbia. Uschia è prorutta la Segunda Guerra dal Balcan, en la quala la Serbia ha battì ensemen cun la Grezia, la Rumenia e l’Imperi osmanic cunter la Bulgaria. En vista a questa surpussanza ha la Bulgaria stuì capitular l’avust 1913 e per part puspè restituir en rom da la Pasch da Bucarest ils territoris ch’ella aveva conquistà durant l’Emprima Guerra dal Balcan.
En consequenza da las guerras dal Balcan è la part settentriunala da la Macedonia daventada serba, la part orientala bulgara, la part meridiunala sco er il sidvest da la Trachia grecs.
La Serbia en l’Emprima Guerra mundiala ed en il tranterguerras
En l’Emprima Guerra mundiala è la Serbia stada da l’entschatta ennà sin la vart da l’Entente cordiale. Las finamiras dal pajais eran d’ina vart da rumper l’Austria-Ungaria, da l’autra vart da reunir tut ils Slavs dal sid en in stadi communabel. Manà a la guerra ha l’Attentat da Sarajevo sin il successur al tron austriac Franz Ferdinand ch’era vegnì instigà da la lia secreta ‹Maun nair›; quella vuleva realisar in grond imperi sut supremazia serba ed aveva er grond’influenza en la regenza serba. La Serbia è sinaquai stada confruntada cun in ultimatum da vart da l’Austria che na sa laschava praticamain betg acceptar. Quest svilup ha manà a la Crisa dal fanadur dal 1914 e la finala a l’erupziun da la guerra en tut l’Europa.
Las emprimas offensivas dals Austriacs l’onn 1914 ha l’armada serba anc pudì abatter, ma sut grondas sperditas. L’enviern 1914/15 è alura prorutta in’epidemia e dieschmillis schuldads èn morts pervi dals cumbats ed il provediment manglus. Il fanadur 1915 ha la Serbia occupà l’Albania vischina. En rom d’in’offensiva coordinada da las Pussanzas centralas l’october 1915 han però truppas austriacas, bulgaras e tudestgas attatgà la Serbia nà da trais varts. L’armada serba è bain mitschada da vegnir destruida dal tuttafatg, ha però stuì sa retrair tar la mar ed ha subì sperditas da bundant 90 % da la fermezza oriunda. En il fratemp han las Pussanzas centralas installà en il pajais occupà in reschim d’occupaziun sever, al qual ils Serbs han fatg resistenza stinada cun acziuns da partisans. Cun la sconfitta da las Pussanzas centralas il 1918 ha er la Serbia, malgrà las grondas sperditas, tutgà tar las pussanzas victuras.
FIBA
280px|thumb|right|Las Federaziuns continentalas ch'èn part da la FIBA La Federaziun internaziunala da ballabasket (FIBA - Fédération Internationale de Basketball amateur) è ina organisaziun internaziunal che coordinescha las federaziuns da ballabasket da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Genvra. La FIBA organisescha differentas arranschaments da ballabasket, sco per exempel ils campiunadis mundials da ballabasket dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIFA è il australian Bob Elphinston ed il secretari general è il svizzer Patrick Baumann.
Serbia
La Serbia en l’Emprima Guerra mundiala ed en il tranterguerras
Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala han ins fundà il Reginavel dals Serbs, Croats e Slovens sut la regenza dal retg serb Alexander I Karađorđević; l’onn 1929 è quest stadi sa renumnà en Jugoslavia (= ‹Slavia dal sid›). Quel consistiva da la Serbia, dal Montenegro ch’era stà fin qua independent sco er da la gronda part dals anteriurs pajais da l’Austria-Ungaria, en ils quals vivevan Slavs dal sid, sco la Bosnia ed Erzegovina, la Dalmazia, la Slavonia e la Slovenia. Conflicts interns entaifer la monarchia jugoslava han fatg crescher ils moviments naziunalistics. En consequenza da quai èn il retg serb Alexander I ed il minister da l’exteriur franzos Louis Barthou daventads ensemen ils 9 d’october 1934 a Marseille unfrendas d’in attentat commess da l’Ustascha croata faschistica e d’aderents macedons da l’Organisaziun revoluziunara interna da la Macedonia. Sinaquai è sa sviluppà in reschim autoritar, il qual ils istorichers numnan oz ina dictatura roiala e che sa basava per gronda part sin la part serba da la populaziun.
FIBA
Links
Pagina d'internet uffiziala da la FIBA
Serbia
La Segunda Guerra mundiala
Ils partisans jugoslavs han però reproschà als Tschetniks d’acceptar sut il schef da la regenza Nedić senza nagina critica ils crims cunter Serbs tras ils occupants tudestgs e croats e da collavurar avertamain cun quels. Ils Tschetnik èn per part vegnids sustegnids da l’Italia faschistica da Mussolini, ma er da las pussanzas dal vest. Els han fatg resistenza cunter ils Ustascha, ma er cunter ils partisans da Tito en la Bosnia ed en la Croazia ed han da lur vart fatg als partisans la reproscha da provocar las mesiras da retorsiun crudaivlas dals occupants tudestgs en Serbia e da manar lur cumbat revoluziunar a donn e cust da la populaziun civila. Savens vegniva la mort da schuldads da la Wehrmacht punida cun sajettar tschients civilists serbs. Intgins manaders dals Tschetnik, sco Kosta Pećanac e Dimitrije Ljotić, han collavurà stretgamain cun ils occupants ed èn sa participads ad acziuns militaras da la Wehrmacht cunter ils partisans communistics.
L’october 1944 ha la terza front ucranaisa da l’Armada cotschna sut marschal Tolbuchin battì ils Tudestgs ed è penetrada en la Serbia. Cun l’avanzament da l’Armada cotschna en l’Europa dal Sidost èsi er puspè reussì d’extender il cumbat da liberaziun dals partisans communistics sin il territori da la Serbia
La Serbia en l’èra socialistica
Da la Segunda Guerra mundiala èn ils partisans da Tito sortids sco victurs. La Serbia è daventada ina da sis sutrepublicas da la Jugoslavia communistica. Fin il 1963 ha la sutrepublica purtà il num Republica populara da la Serbia (Narodna Republika Srbija), silsuenter Republica socialistica da la Serbia (Socijalistička Republika Srbija).