cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fraissen cumin
Patologia
thumb|180px|La cicada Cicadella viridis Il fraissen vegn savens infestà da l’uschenumnà cancer da fraissen che deriva u da bacterias u d’ina infecziun da bulieus. La bacteria Pseudomonas syringae entra tras plajas, nodas da la feglia u poras da corc en il tessì da la scorsa. Sin la mort da cellas da cambium reagescha la planta alura cun ina guariziun da la plaja rinforzada, ma disturbada che maina ad unfladiras. Il bulieu Nectria galligena entra surtut là nua ch’in rom è rut giu; el effectuescha la mort da la scorsa, quai che maina a plajas d’in diameter da fin a 30 centimeters.
Il bau-scorsa Leperisinus varius maglia chanals a dus bratschs da 6 fin 10 centimeters lunghezza tras la scorsa da las plantas, schanegia però il cambium. Sa repeta l’infestiun, survegn la scorsa in’autra parita; en il mender cas po la planta murir. Las rasulaunas da l’emprima generaziun da la chamulauna Prays fraxinella maglian la feglia dal fraissen. Las rasulaunas da la segunda generaziun percunter sa foran l’entschatta d’october en brumbels finals per passentar là l’enviern; la finala maglian els quels, quai che maina a la furmaziun da plantas burtgas.
Muria da fraissens
thumb|160px|Planta malsauna A l’entschatta dals onns 1990 han ins constatà en il nordvest da la Pologna ina muria da fraissens pli gronda. Sco sintoms cumparan flatgs morts vi dal bist, roma setgada sco er feglia che setga e croda per terra. Questa malsogna po la finala chaschunar la mort da l’entira planta (surtut tar plantas giuvnas). Da la Pologna è la malsogna – che vegn numnada ‹muria da fraissens› – sa derasada sur la Svezia, l’Austria, la Germania, il Danemarc, la Finlanda, la Lettonia e la Tschechia; en il fratemp smanatscha ella er ils effectivs en il Reginavel Unì. En il Danemarc èn morts fin il 2013 almain 95 % da tut ils fraissens; en Germania fan ins quint che radund in terz da las plantas sajan pertutgadas da questa malsogna.
Sequenza da genom dal fraissen cumin
Dapi il 2013 vegn il genom dal fraissen cumin decifrà en il Reginavel Unì tras duas gruppas da scienziads. Ina da las gruppas decifrescha in fraissen ch’ha survivì otg onns l’infestiun tras il bulieu Hymenoscyphus pseudoalbidus e che vala perquai sco pli u main resistent.
Mitologia
thumb|100px|Il fraissen Yggdrasil Lantschas fatgas or da lain da fraissen vegnan gia menziunadas en il 7avel tschientaner a.C. en in text da l’autur grec Hesiod. Muntada tut speziala ha il fraissen però surtut cuntanschì en la mitologia nordica, nua ch’el furma la planta dal mund Yggdrasil. Tenor l’Edda, ina da las pli veglias ovras litteraras da l’Islanda, tanscha la roma dal fraissen Yggdrasil sur l’entir tschiel e cumpiglia l’entir mund. La planta giascha sin trais ragischs, sut las qualas naschan funtaunas. Er ils umans han ils dieus furmà tenor la mitologia nordica or dal fraissen.
Il fraissen en la medischina
Gia en l’antica han ins utilisà tschertas parts dal fraissen per diever medicinal. La planta vegn per exempel menziunada en il ‹Corpus Hippocraticum› e cumpara er en l’ovra ‹De Materia Medica› dal medi grec Dioskurides. En il 12avel tschientaner descriva l’abadessa Hildegard von Bingen la preparaziun d’in té diuretic or da la feglia dal fraissen. Konrad von Megenberg cussegliava d’applitgar la tschendra da la scorsa per il tractament da ruttadiras. En il 16avel tschientaner duvrava il medi tudestg Hieronymus Bock il destillat da la scorsa dal fraissen en cas da mellania e crappugls dal fel sco er té dals fritgs dal fraissen sco med diuretic. Pietro Andrea Mattioli, il medi da la curt da Maximilian II, descriva medemamain en ses ‹New Kreuterbuch› la tschendra da la scorsa sco medischina. Hufeland cusseglia infusiuns da té or da la scorsa e la feglia en cas da reumatissem dals musculs e gutta. A l’entschatta dal 18avel tschientaner è er vegnì ponderà da duvrar la scorsa dal fraissen per substituir la cinchona sco med per sbassar la fevra; pervi da la vasta derasaziun da la malaria era quella numnadamain daventada stgarsa.
Sistematica
Il fraissen (cumin) appartegna a la famiglia dals Oleaceae. Entaifer il gener dals fraissens (Fraxinus) tutga el ensemen cun diversas autras spezias tar la sutsecziun Bumelioides entaifer la secziun Fraxinus. Ses dumber da cromosoms munta a 2n=46.
Sco gia menziunà survart, ha la dumonda d’ina ulteriura sutdivisiun en duas spezias, il ‹fraissen d’aua› ed il ‹fraissen da chaltschina›, betg pudì vegnir confermada suffizientamain. I na para er betg probabel ch’igl haja gia pudì avair lieu ina gronda differenziaziun genetica, damai ch’il territori da derasaziun cumpact dals fraissens è pir vegnì spartì avant radund 3000 fin 4000 onns pervi da la concurrenza tras ils faus ed ils charpins.
Tras cultivaziun han ins creà diversas furmas da fraissens da curtin (t.a. Altea, Aurea, Diversifolia, Globosa, Jaspidea e Pendula) che sa distinguan ina da l’autra tras il bist, l’autezza, la furma da la curuna ed autras atgnadads.
Lain
thumb|180px|Lain da fraissen Lain da fraissen ha ina spessezza criva da 690 kg/m³; i sa tracta d’in lain grev e dir cun atgnadads da stabilitad che surpassan il lain da ruver. Insumma è il lain da fraissen pli elastic e resistent che la gronda part da las spezias da lain indigenas. Las atgnadads mecanicas èn tant pli bunas, sch’ils rintgs annuals èn lads. ‹Fraissens da l’aua› cun rintgs da varga 1,5 mm èn in segn per ina buna qualitad dal lain. In nuschegl colurà fermamain n’influenzescha percunter betg la qualitad dal lain a moda negativa.
Lain da fraissen pon ins elavurar bain tant a maun sco er a moda maschinala. Cun agid da vapur sa lascha el storscher tuttina bain sco il fau. Las surfatschas pon ins tractar a moda nuncumplitgada, quai vala surtut per l’empizzir. Il lain è resistent cunter soluziuns d’alcali e d’acid miaivlas. Percunter na resista il lain betg bain a l’aura ed er en contact cun la terra cumenza el spert a smarschir. Damai ch’el na sa lascha betg impregnar bain, vegn il lain da fraissen be duvrà darar en il liber.
Lain da fraissen vegn duvrà sco lain massiv e sco lain da furnier. Exempels d’applicaziun èn mobiglias da cuschina, da stiva e da chombra da durmir u, en furma sturschida, mobiglias da seser. Plinavant produceschan ins tavlegiads per paraids e palantschieus sura sco er parchets e palantschieus d’aissas. Per tut questas applicaziuns vegn preferì lain cler (senza nuschegl da colur).
Er entaifer il lavuratori da roders era il lain da fraissen da muntada centrala. El valeva sco adattà il meglier da tut ils lains per producir mosels, giavegls, fis, timuns e chars da letras. En la construcziun da vehichels devi schizunt perscripziuns (p.ex. da vart da la Deutsche Reichsbahn) che las cumponentas stoppian vegnir construidas or da lain da fraissen. Il medem valeva per part per la construcziun da maschinas (turns, talers).
Autras pussaivladads d’applicaziun
Pli baud furmava il fegliom dal fraissen in impurtant pavel per l’enviern. La feglia vegniva tagliada la stad, setgentada e magasinada per la duvrar pli tard. Il fraissen vegn savens er plantà sper vias u en citads, e quai surtut en l’Europa dal Nord e da l’Ost.
Fraissens pussants ed enconuschents
Il pli pussant fraissen crescha en il Parc naziunal Białowieża en il nordost da la Pologna. L’onn 2010 aveva el in’autezza da 40,50 m ed ina circumferenza da 5,25 m (autezza da la mesiraziun: 1,30 m). La vegliadetgna da quest fraissen munta a ca. 210 onns. En il medem territori sa chatta er in exemplar che cuntanscha in’autezza da 44,40 m, ma ch’ha ina circumferenza dal bist main pussanta (4,08 m).
Sarn
Sarn è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Purtagn
Purtagn (tudestg Portein) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tusaun dal district dal Rain Posteriur.
Tschéss-barbet
Il tschéss-barbet ei in utschi da rapina dalla familia dils sprers (Accipitridae). Cun ina larghezia da 2,8 m vala el sco in dils pli gronds utschels che san sgular. Il tschéss-barbet ei il pli grond utschi da rapina dall'Europa. Ell'Europa dat ei ca. 500 tocs, cun quei ei vala el sco fetg pereclitaus.
Cumparsa
Il dies dil tschéss-barbet ei grisch-ners. Il culiez ed il venter ein da colur alva. La lunghezia dil tgierp ei 1,2 m ed la larghezia 2,8 m e la peisa 6 kg.
Derasaziun
Ins anfla il tschéss-barbet en treis differents continents: Africa, Europa (fetg darar) ed Asia. Ella muntogna dil sid dalla Europa anflan ins el fetg darar. Ell'Asia centrala ei il tschéss-barbet il pli fetg derasaus, schizun ell'Arabia. Ell' Africa anflan ins il tschéss-barbet el Maroc, la Kenia e la Tansania. left|thumb|Carta da derasaziun dil tschéss-barbet
Lingua interslava
Quest linguatg ha in'istorgia lunga: l'emprima grammatica da l'interslav è vegnida scritta en il 17avel tschientaner dal spiritual croat Juraj Križanić. Ozendi el è in project collaborativ, cumenzà l'onn 2006 sut il num Slovianski e renumnà l'onn 2011 en interslav suenter la fusiun cun in auter project. Ses auturs principals èn il linguist e translatur ollandais Jan van Steenbergen ed il informaticher tschec Vojtěch Merunka. L'interslav ha plirs tschients utilisaders.
Hamburg
Hamburg (en tudestg, Hamburg u Freie und Hansestadt Hamburg -- Citad Libra ed Hanseatica da Hamburg) è la citad da Germania la pli gronda suenter Berlin, ed è il port principal da Germania; ella è anc il segund grond port da l'Uniun europeica.
Tenor il dumber d'abitants è Hamburg segund be davos Berlin, ed è la segund gronda citad nun chapitala en Europa tenor il populaziun (suonda Petersburg però preceda Barcelona).
Posiziun
Hamburg sa chatta sin las rivas dal flum Elba (Elbe en tudestg) en il nordvest da la Germania. È ina citad-stadi situada tranter ils pajais federativs da Saxonia bassa (Niedersachsen) e Schleswig-Holstein.
Hamburg sa chatta en il punct nua ch'ils flums Alster e Bille sbuccan en la Elba, che a 110 km pli vers nordvest sbucca da sia vart en la Mar dal nord. La citad è traversada dad ina spessa rait da chanals numnads Fleete; il center da la citad è circumdà dals dus lais artifizials furmads da l'Alster: il lai Binnenalster (la part dil flum che sa chattava entaifer ils mirs antics da la citad) ed il lai Außenalster (Alster dador).
Il port natiral sa extenda sin tutta la largezza da l'Elba, principalmain sin la riva meridiunala visavi ils quartiers da St. Pauli ed Altona.
Las duas rivas dal flum èn colliadas tras punts a l'ost e tras dus tunnels.
Vischnancas cunfinantas
Hamburg cunfina cun 30 vischnancas, da las qualas 22 èn en Schleswig-Holstein ed 8 en la Saxonia bassa:
Economia
La contribuziun la pli signifitganta a l'economia da Hamburg è il Port da Hamburg, segund be al port da Rotterdam en Europa e a la nonavla posiziun en il mund, cun in transport da 9,8 milliuns da TEU e 134 milliuns da tonnas da vitgiras en l'onn 2007.
Suenter la reunificaziun tudestga, Hamburg ha recuperà la part orientala da la atgna retroterra, daventond lunschor il port pli en creschientscha da tut l'Europa. Il commerzi internaziunal è era il motiv dad in grond dumber da consulats en la citad. Schebain situada a 110 km da la sbuccada da l'Elba, Hamburg vegn considerada sco in port da la mar per sia capacitad da admettar grondas navs transatlanticas.
Ensemen cun Seattle e Toulouse, Hamburg è in dals sezs principals da l'industria da l'aviaziun civila. La Airbus, che ha in da ses lieus da producziun a Hamburg, ed autras interpresas dal sectur, emploieschan pli che 30'000 persunas da la citad e dals conturns.
In auter sectur d'impurtanza particulara è quest da las medias. Han lur sez intginas da las chasas edituras las pli grondas tudestgas: Axel Springer AG, Gruner + Jahr, Heinrich Bauer Verlag, Der Spiegel e Die Zeit. Circa la mesadad da las revistas e da las gasettas tudestgas a diffusiun naziunala vegnan producidas a Hamburg. Èn era numerusas interpresas en il champ da la musica (la pli gronda tranter las qualas è la Warner Bros Record Germania) e da l'Internet (per exempel las filialas tudestgas da AOL, Adobe Systems e Google han lur sez qua).
L'industria greva includa la producziun d'atschal ed aluminium, la fabrica d'arom la pli gronda d'Europa e numerus plazzals navals sco quest da Blohm + Voss.
Tranter las autras interpresas dad interess han lur sez qua era la Tesa (leader mundial sin il martgà da la fabricaziun da materials adesivs) e la Gruppa Körber.
Religiuns
Protestants 37%, catolics 10%, muslims 8%, ateists ed agnosts 40%
Port ed eroport
Hamburg ha il port il pli grond en Germania, situà lung l'Elba; el è il segund port en Europa davos quel da Rotterdam.
L'eroport citadin è Hamburg-Fuhlsbüttel e sa chatta al nord da la citad.
Viafier
Hamburg è in punct central da traffic ferroviar ed ha la staziun da manevrar la pli gronda da l'Europa, quella da Maschen, situada al sid da la citad.
Las staziuns principalas èn:
Traffic regiunal
Las interpresas dal traffic regiunal (bus, viafier urbana, metro e bartgas dal port) collavuran en la Hamburger Verkehrsverbund (HVV; associaziun da traffic da Hamburg).
Il pretsch d'in bigliet dal di è € 5,10 (fanadur 2008).
La rait da tram vegniva eliminada en il 1978.
S-Bahn
La rait è cumposta da 4 lingias ordinarias plus 2 da rinforz:
U-Bahn
La rait da metro (U-Bahn, anc numnada Hochbahn, "viafier elevada", pervia da sia structura) sa cumpona da 3 lingias:
Ina quarta lingia, che è ussa en construcziun, è previsa per colliar il quartier "Hafencity".
R-Bahn
Intgins tocs da lingias regiunalas da la viafier naziunala pon vegnir duvradas cun bigliets dal HVV:
Administraziun
Hamburg è (ensemen cun Bremen e Berlin) ina da las trais "citads-stadis" tranter ils 16 pajais federativs (Bundesländer) tudestgs. Il parlament ha num Bürgerschaft. Il president da la citad (a ses terz temp d'uffizi) è Olaf Scholz (SPD), che è era chau dal Senat (guvern).
Sutdivisuns administrativas
A Hamburg appartegnan era 3 inslas en il Mar dal nord, Neuwerk, Nigehörn e Scharhörn, avant la costa da Cuxhaven. Ellas fan part dal district di Mitte. Tut las 3 inslas èn administrativamain in quartier, Neuwerk. L'insla da Neuwerk è era la suletta insla abitada (36 persunas en il 2006).
Jeremias Gotthelf
thumb|200px|Jeremias Gotthelf, purtret da Johann Friedrich Dietler (ca. 1844) Jeremias Gotthelf (* 4 d’october 1797 a Murten; † 22 d’october 1854 a Lützelflüh) è stà il pseudonim dal scriptur e plevon svizzer Albert Bitzius.
Uffanza e giuventetgna
Albert Bitzius è naschì ils 4 d’october 1797 a Murten sco figl dal plevon refurmà Sigmund Bitzius (1757–1824) e da la terza dunna da quel Elisabeth Bitzius-Kohler (1767–1836). Cun si’emprima dunna Magdalena Studer aveva Sigmund Bitzius gì la figlia Maria Magdalena Bitzius (1788–1860). L’onn 1805 è il bab vegnì engaschà en il vitg Utzenstorf. Qua ha Albert emprendì a conuscher il mund puril da l’Emmental. Il bab ha sez instruì ses figl. A partir da l’onn 1812 ha quel frequentà la scola litterara a Berna ed ha midà il 1814 sco externus (auditur) a la Scol’auta da teologia.
Furmaziun
L’onn 1817 ha Bitzius cumenzà a Berna il studi da teologia ordinari e terminà quel il 1820. L’onn 1819 è el stà commember fundatur da l’uniun da students Zofingia. Suenter in vicariat tar ses bab ad Utzenstorf ha el cuntinuà il 1821 per in onn il studi a Göttingen. A quai è suandà in viadi da studi ch’al ha manà sin l’insla Rügen, a Berlin, Weimar, Lipsia, Dresden e Minca. La primavaira 1822 è el returnà a Utzenstorf. L’onn 1824 è mort ses bab ed Albert Bitzius è daventà vicari ad Utzenstorf. L’onn 1829 è el vegnì sco plevon auxiliar a Berna en la Heiliggeistkirche. Il 1831 ha el midà sco vicari en la pravenda Lützelflüh en l’Emmental, nua ch’el è vegnì elegì in onn pli tard sco plevon.
L’operar a Lützelflüh
thumb|220px|Chasa-pravenda a Lützelflüh Gia baud è Bitzius s’engaschà per l’obligaziun generala d’ir a scola. Pedagogicamain steva el en la tradiziun da Johann Heinrich Pestalozzi, il qual el aveva emprendì a conuscher persunalmain l’onn 1826 a chaschun da la radunanza annuala da la Societad helvetica a Langenthal. Envers ses cumpatriot bernais Philipp Emanuel von Fellenberg aveva el ina tenuta pli critica. El cumbatteva il sfruttament d’uffants da famiglias povras plazzads sco forzas da lavur bunmartgadas e pretendeva mesiras cunter l’alcoholissem.
L’onn 1833 ha Bitzius maridà Henriette Zeender (1805–1872), la figlia dal professer da teologia bernais Jakob Emanuel Zeender (1772–1807). Ensemen han els gì trais uffants: Marie Henriette (1834–1890), Albert (1835–1882) e Cecile (1837–1914). Il figl è pli tard medemamain daventà plevon ed ha en blers reguards cuntinuà cun las stentas da ses bab a favur d’ina refurma sociala en il chantun Berna. La figlia pli veglia ha maridà in plevon ed ha scrit suenter la mort da quel sco ses bab sut in pseudonim.
L’onn 1835 è Bitzius vegnì elegì cumissari da scola da las 18 scolas da las vischnancas Lützelflüh, Rüegsau, Hasle ed Oberburg. Suenter diesch onns è el vegnì relaschà da quest uffizi pervi da differenzas politicas cun la regenza.
Medemamain l’onn 1835 è el stà involvì a moda decisiva en la fundaziun da la chasa da povers Trachselwald. Fin sia mort è el s’engaschà per quella, ed en sia scrittira ‹Die Armennoth› (cumparida l’emprima giada il 1840) ha el elavurà las experientschas ch’el ha fatg en quest connex.
In’activitad politica n’al è betg stada pussaivla pervi da ses uffizi sco plevon. En sias scrittiras crititgescha el las famiglias bernaisas regentas che s’engaschian tenor ses avis memia pauc per las persunas cun dischavantatgs socials.
Il schurnalist e scriptur
A partir dal 1828 e surtut a partir dal 1831 è Gotthelf s’engascha sin champ schurnalistic. Fin sia mort ha el scrit radund 150 artitgels da gasetta per gronda part nunsegnads, en ils quals el ha tractà temas politics, economics e socials. La gronda part da ses artitgels èn cumparids en il ‹Berner Volksfreund›. En mira aveva el cun sia critica radicals bernais prominents sco Karl Neuhaus e Jakob Stämpfli. Fermas cuntraversas ha el ultra da quai gì cun il giurist Wilhelm Snell, in professer a l’Universitad da Berna ch’instruiva in liberalissem radical e che refusava las refurmas pretendidas da Gotthelf sco memia intervenziunisticas. Politicamain e persunalmain steva quest ultim datiers al liberalconservativ Eduard Blösch.
L’onn 1836 ha Gotthelf cumenzà a scriver. Ses emprim roman è stà ‹Der Bauern-Spiegel›. Il num da la figura principala en quest’ovra è daventada a medem temp il num da scriptur da Bitzius: Jeremias Gotthelf. Ils onns ch’èn suandads è el stà activ a moda nunstanclentaivla sco scriptur ed ha publitgà romans e raquints contemporans ed istorics e divers tractats.
Attribuì a moda essenziala a derasar l’ovra litterara da Jeremias Gotthelf er ordaifer la Svizra ha Julius Springer, en il Berliner Verlag dal qual èn cumparidas a partir dal 1846 tut sias ovras. Per augmentar l’enconuschientscha da l’autur, ha Springer cusseglià a quel repetidamain da betg duvrar memia bleras expressiuns dialectalas. L’emprim cudesch ch’è cumparì en tudestg da scrittira è stà ‹Uli der Knecht› (1846).
Malsogna e mort
L’onn 1851 ha l’autur cumenzà a suffrir da mal il culiez, mal il cor ed idropisia. Ina cura a Gurnigelbad l’onn 1853 n’ha betg manà a la guariziun giavischada. Jeremias Gotthelf è mort ils 22 d’october 1854 d’in’embolia pulmunala.
Muntada e recepziun
thumb|160px|Statua da Jeremias Gotthelf davant la baselgia refurmada a Murten Ils romans da Gotthelf relatan per part en in realissem criv e senza nagina idealisaziun da la vita purila en il 19avel tschientaner. L’autur aveva il dun da descriver cun paucs pleds plain forza umans e cuntradas. Medemamain ha Gotthelf chapì sco strusch in auter autur da ses temp d’elavurar en si’ovra las pretensiuns cristianas ed umanisticas. Suenter che la Cumissiun da sanitad bernaisa al aveva supplitgà il schaner 1843 da scriver ina scrittira populara cunter la scharlatanaria, è resultà da quai il roman en dus toms ‹Wie Anne Bäbi Jowäger haushaltet und wie es ihm mit dem Doktern geht›.
En sia novella ‹Die schwarze Spinne› dal 1842 (rumantsch: ‹Il filien nair›) elavura el veglias ditgas ad in raquint en furma da sumeglia areguard la concepziun cristiana-umanistica dal bun e dal mal. L’emprim n’han ins strusch fatg stim da quel – oz percunter vala el tar blers critichers litterars sco ovra maisterila dal biedermeier tudestg. Thomas Mann ha per exempel scrit che Gotthelf tutgia «savens il homeric» e ch’el admiria ses ‹Filien nair› «sco strusch in auter toc litteratura mundiala». Ed il criticher litterar svizzer Walter Muschg ha mess a pèr il 1954 Gotthelf cun gronds narraturs da la litteratura mundiala sco Dickens, Balzac u Dostojewskij ed ha deplorà che Gotthelf saja, malgrà sias grondas qualitads, pauc enconuschent en tscherts circuls litterars.
Ses ideal d’ina societad segnada da lavurusadad, integritad, modestadad, spargnusadad, tema da Dieu ed amur per la patria veseva Gotthelf smanatschà tras individualissem, radicalissem e l’industrialisaziun progredinta. Sco simbols da questa periclitaziun apparenta figureschan en si’ovra er gidieus, ils quals vegnan preschentads oravant tut a moda negativa, sco speculants ed engianaders.
Tranter il 1849 ed il 1855 ha Gottfried Keller recensà in’entira retscha da cudeschs da Gotthelf. El crititgescha bain la propaganda antiradicala da l’autur, ma al lauda a medem temp sco grond narratur. En in’undraziun pli lunga suenter la mort da Gotthelf, ha Keller caracterisà quel cun ils suandants pleds: «Ins al numna baud in pictur ollandais vulgar, baud in cronist da la provinza, baud in copist da la natira talentà, baud quai, baud l’auter, adina en in bun senn, ma adina al limitond en sia muntada. La vardad è però quella ch’el è in grond scheni epic.»
Tumults dal 2008 en Tibet
thumb|300px|Mellen las regiuns da la Republica Populara da la China ch’èn vegnidas designadas sco regiuns autonomas dal Tibet
Jeremias Gotthelf
Muntada e recepziun
Divers auturs dal 19avel e 20avel tschientaner han sa laschà inspirar dal stil litterar e da l’engaschament social da Gotthelf; auters han cità sias figuras e ses raquints u scrit vinavant quels. Il roman ‹2666› dal scriptur chilen Roberto Bolaño (1953–2003) tracta dal scriptur fictiv Benno von Archimboldi che duai avair scrit il roman ‹Bitzius› davart la vita da Gotthelf.
Tumults dal 2008 en Tibet
Ils tumults en Tibet han cumenzà ils 10 da mars 2008 cun demonstraziuns paschaivlas dals muntgs budistics a Lhasa, la chapitala da la regiun autonoma dal Tibet. Quellas han gì lieu a chaschun dal 49avel di commemorativ da la revolta tibetana dal 1959 encunter il reschim da Peking. Ils muntgs han pretendì il return dal 14avel Dalai Lama Tenzin Gyatso or da l’exil e l’independenza dal Tibet da la Republica Populara da la China. Ils protests ed ils cravals han cumenzà cur che 300 muntgs han pretendì la relaschada d’auters muntgs tegnids en fermanza dapi l’atun 2007. Paucs dis suenter quests protests han gì lieu ils emprims acts da violenza ch’èn sa drizzads tant cunter civilists chinais sco er cunter las autoritads statalas. Oravant tut giuvens Tibetans han rebellà a Lhasa, ma suenter er en autras parts dal pajais.
Jeremias Gotthelf
Muntada e recepziun
D’intginas ovras da Gotthelf èn vegnidas fatgas versiuns cinematograficas. En Svizra han ‹Uli der Knecht› (1954) e la cuntinuaziun ‹Uli der Pächter› (1955) gì grond success. Reschia ha manà Franz Schnyder che deriva sez da l’Emmental; las rollas principalas han giugà Hannes Schmidhauser e Liselotte Pulver ch’han mess qua il fundament per lur gronds success er en autras producziuns. Cun auters acturs ha Hans Schnyder silsuenter anc realisà ils films ‹Die Käserei in der Vehfreude› (1958), ‹Anne Bäbi Jowäger› (1960) e ‹Geld und Geist› (1964). Dal 1983 deriva ultra da quai ina versiun cinematografica da ‹Die schwarze Spinne› (reschia: Mark M. Rissi); in’ulteriura è suandada il 2022 (reschia: Markus Fischer).
Il relasch da Gotthelf sa chatta a Berna en la Burgerbibliothek. L’onn 2012 ha il Gotthelf Zentrum Emmental Lützelflüh avert sias portas. En onur da l’autur portan en blers lieus vias ses num, tranter auter a Berna e Turitg, ed a Basilea schizunt in entir quartier.
Tumults dal 2008 en Tibet
Situaziun
thumb|Il palazi da Potala a Lhasa Sper la situaziun politica en il Tibet datti in bun dumber da facturs socio-economics ch’han manà als acts da violenza a Lhasa. Il reporter James Miles da ‹The Economist› vesa en ils eveniments bain in’emprova dals Tibetans (tant en il Tibet sco er ordaifer il pajais) da trair a niz ils Gieus olimpics en China per render attent a lur situaziun politica. Ma indizis per in’activitad organisada n’haja el betg constatà. Il cuntrari: la situaziun insupportabla a Lhasa giuditgescha el sco almain uschè impurtanta per analisar il succedì sco il protest politic. En in auter rapport di Miles ch’ils excess parian dad esser en emprima lingia l’erupziun d’in odi etnic. Tscherts Tibetans èn sa lamentads da discriminaziun sociala, da pajas malgistas ed èn er sa referids a las tunas che muntgs tibetans sajan vegnids arrestads e perfin mazzads ils dis avant ils tumults.
Ils onns precedents eran blers migrants d’autras parts da la China vegnids a Lhasa ed avevan acquistà ina gronda part da las pitschnas fatschentas da la citad. Ils Tibetans a Lhasa han subì sinaquai in’inflaziun ch’ha manà a pretschs elevads da mangiativas e da bains da consum. Ils abitants eran en pli preoccupads che la colliaziun da viafier tranter Lhasa ed autras parts da la China augmentia be anc il dumber da migrants en la citad. Ma els han acceptà la colliaziun, perquai che la regenza aveva empermess ch’in transport pli favuraivel sbassia er ils pretschs. Sco en autras regiuns dal pajais èn ils pretschs tuttina creschids vinavant, effectuond resentiments tranter las etnias a Lhasa. La giuventetgna tibetana sa lamenta cuntinuadamain da betg avair las medemas cundiziuns per l’access a plazzas da lavur ed a la scolaziun.
La restituziun dal Tibet a la Republica Populara da la China l’onn 1951 e la revolta betg reussida dal 1959 genereschan vinavant tensiuns. Entant che la legitimitad da la suveranitad da la China è renconuschida da vart da la gronda part dals stadis e da las Naziuns unidas, è ella vegnida messa en dumonda d’advocats dal Moviment internaziunal per l’independenza dal Tibet. Ma il Dalai Lama ha exclus en sias consideraziuns l’independenza; el dumonda ‹be› l’autonomia entaifer la China.
Decurs dals eveniments
thumb|Tibetans en la regiun d’Aba (Sichuan) Ils protests han cumenzà glindesdi, ils 10 da mars 2008, il 49avel di commemorativ da la revolta tibetana dal 1959 ch’ha sfurzà il Dalai Lama da fugir en l’India. A l’entschatta han 300 fin 400 muntgs da la claustra da Drepung demonstrà paschaivlamain sin las vias da Lhasa e pretendì il return dal Dalai Lama e l’independenza dal Tibet. Quests protests èn anc vegnids tolerads da las autoritads chinaisas.
Ils 14 da mars han cumenzà ils excess en la citad veglia da Lhasa, nua che surtut Tibetans abiteschan. Ils protests èn oravant tut sa drizzads cunter ils Chinais d’origin Han (gruppa etnica, a la quala appartegnan 90 % dals Chinais). Lur fatschentas e vehichels èn vegnids sblundregiadas ed arsentads. Tenor indicaziuns da las autoritads chinaisas èn pliras persunas vegnidas blessadas grevamain e 13 mazzadas, per gronda part civilists chinais che sajan vegnids assassinads da Tibetans grits. Ma en general èsi grev da verifitgar las cifras, cunquai ch’il dumber da schurnalists era restrenschì. En il decurs dal di èn ils tumults sa derasads en ulteriuras parts da la citad. Il medem di è arrivà a Lhasa in grond dumber da policists e schuldads chinais. Las trais pli grondas claustras a ed enturn Lhasa (Drepung, Gandain e Sêra) èn vegnidas serradas. Perditgas han rapportà d’attatgas sin polizia, pumpiers e sanitaris da salvament. Tscherts policists hajan er duvrà gas lacrimogen e sajettà en l’aria; tenor ‹Radio Free Asia› sajan duas persunas mortas tar questas acziuns. A turists e collavuraturs d’organisaziuns d’agid è vegnì ordinà da bandunar il Tibet. Forzas da servetschs da segirezza chinais faschevan patruglia atras Lhasa.
Blers Tibetans, tranter els er blers muntgs, han demonstrà ils 16 da mars 2008 ad Aba (district da Ngawa, provinza da Sichuan). Tenor las indicaziuns da Tibetans en exil hajan ils servetschs da segirezza sinaquai utilisà gas lacrimogen, circumdà ina claustra e sajettà almain otg persunas. Ils 20 da mars ha l’agentura da novitads Xinhua communitgà sin basa d’infurmaziuns da la polizia che quatter demonstrants sajan vegnids blessads tar quest’operaziun tras sajets. Tenor infurmaziuns da gruppas tibetanas en exil èn gruppas da fin 300 Tibetans marschadas en il district autonom Gannan ed a Sangchu en la provinza da Gansu tar las chasas da la regenza cun maletgs dal Dalai Lama. En la citad da Lanzhou èn 100 students tibetans sa participads en l’universitad locala ad ina chauma da seser. En las provinzas vischinas Sichuan, Gansu e Qinghai duajan medemamain plirs umans esser morts, surtut muntgs tibetans che demonstravan là. La regenza tibetana en exil discurra d’almain 80 morts.
Il Dalai Lama è sa mussà preoccupà ed ha appellà ad omaduas varts da desister da la violenza. Sche la vart tibetana na chalia betg cun la violenza, vegnia el a sa retrair sco manader politic dals Tibetans e da la regenza en exil, ha il Dalai Lama smanatschà ils 18 da mars. Ils 18 d’avrigl ha il Dalai Lama declerà en in’intervista cun in schurnalist canadais che tenor ses savair sajan almain 400 persunas vegnidas mazzadas dapi il cumenzament dals tumults en il Tibet e passa milli persunas sajan vegnidas arrestadas.
Reacziuns en China
thumb|Il quartier Zhongnanhai a Peking furma la sedia da la regenza La regenza chinaisa ha refusà in’examinaziun internaziunala dals eveniments succedids. Er la preschientscha d’in delegà da las Naziuns unidas na ha in pledader dal ministeri da l’exteriur a Peking betg vulì acceptar cun l’argument che quai fiss in’intervenziun en «fatgs da l’intern». A medem temp ha el rinfatschà al Dalai Lama d’avair coincità ils tumults e ch’el engionia la publicitad internaziunala cun ina pluna manzegnas. Ils appels a la pasch dal Dalai Lama n’èn betg vegnids mussads a la publicitad chinaisa. Davant l’Assamblea naziunala populara da la China ha il primminister Wen Jiabao giustifitgà il proceder da las forzas da segirezza cunter ils demonstrants. El ha fatg responsabel ils adherents dal Dalai Lama per ils tumults e qua tras per las unfrendas e las destrucziuns. Plinavant ha el rinfatschà al Moviment per autonomia da torpedar cun quest conflict ils Gieus olimpics da stad. Wen Jiabao ha accusà il Dalai Lama d’avair planisà quests acts, ma quel ha renvià las rinfatschas cun l’argument che questas revoltas sajan l’effect d’ina malcuntentientscha generala entaifer il Tibet.
Dapi ils 17 da mars èn vegnids relaschads cumonds d’arrest per 21 persunas participadas presumtivamain als tumults. Fotografias da las persunas suspectadas èn vegnidas chargiadas sin sina.com e sin il portal chinais da Yahoo. Ils 19 da mars 2008 ha Zhang Qingli, il secretari da la partida communistica chinaisa en il Tibet acutisà la dispita. El ha discurrì d’in «cumbat per vita e mort cun la clicca dal Dalai Lama» e che quest cumbat pretendia controllas politicas pli rigurusas en ils territoris autonoms. Ils schurnalists Georg Blume (correspundent da la ‹taz› e la ‹ZEIT›) e Kristin Kupfer (correspundenta da ‹Profil›) èn vegnids bandegiads sco ultims schurnalists dal Tibet ils 20 da mars 2008.
Excepziunalmain han ins lubì ad ina gruppa da 26 schurnalists dal vest da far ina tura guidada en il Tibet. Ils 27 da mars ha ina gruppa da muntgs disturbà ina tura da pressa organisada da las autoritads chinaisas tras Lhasa cun demonstrar cunter la politica chinaisa. Ils schurnalists da quella delegaziun eran vegnids selecziunads da las autoritads chinaisas e survegliads severamain durant lur temp a Lhasa.
Ils 23 da mars 2008 èn per l’emprima giada entaifer la China s’annunziadas vuschs criticas envers il cumportament da la regenza. En in manifest en l’internet han 29 docents da scolas autas, auturs, advocats ed activists per dretgs da burgais preschentà ‹dudesch propostas davart la situaziun en il Tibet›. Ils 25 d’avrigl è la regenza chinaisa sa declerada nunspetgadamain pronta da retschaiver in represchentant dal Dalai Lama per in discurs.
Bloccada da YouTube
Ils 16 da mars 2008 è l’access al portal da video ‹YouTube› vegnì bloccà en tschertas parts da la Republica Populara da la China. Tenor la gasetta ‹Focus› è quai succedì suenter che divers films davart ils protests en il Tibet eran cumparids là. ‹YouTube› era gia vegnì bloccà l’october 2007. En China vegnan paginas web estras per regla bloccadas immediatamain, sch’ellas cuntegnan critica envers la regenza.
Reacziuns ordaifer la China
thumb|Demonstraziun avant il consulat chinais a San Francisco Per il di commemorativ ils 10 da mars 2008 è er vegnì demonstrà en citads ordaifer la China. Protests da ca. 3000 demonstrants en la citad da Kathmandu èn vegnids schliads da las autoritads nepalaisas, plirs demonstrants èn vegnids arrestads. En l’India dueva in marsch da sis mais cun ca. 100 Tibetans en exil manar da Dharmshala fin en Tibet. La polizia ha dentant fermà quest marsch suenter paucs kilometers ed arrestà pliras persunas.
Sin l’entir mund hai dà protests da Tibetans en exil davant ils stabiliments da las represchentaziuns diplomaticas da la Republica Populara da la China, uschia p.ex. a Washington D.C., Sydney e Copenhagen. A Turitg è vegnì bittà crappa sin il consulat chinais. A Melbourne ha la polizia schlià cun violenza ils protests davant il consulat chinais. A Paris han ils demonstrants attatgà l’ambassada e la polizia ha fatg diever da gas lacrimogen. A Minca han ca. 30 demonstrants attatgà il consulat general chinais e scrit parolas sco ‹Stop Killing› u ‹Rettet Tibet› vi da l’edifizi. La polizia ha prendì en fermanza 26 persunas. La ‹Tibet Initiative München› ha sinaquai appellà a la nunviolenza. Durant ina manifestaziun da solidaritad per il Tibet davant l’ambassada a Berlin ils 20 da mars 2008 ha in Tibetan schizunt dà fieu a sasez per protestar cunter la politica chinaisa. El ha pudì vegnir salvà da passants.
La ministra da l’exteriur dals Stadis Unids, Condolezza Rice, ha appellà als demonstrants da desister da violenza e supplitgà la regenza chinaisa da sa retegnair en situaziuns da protests. La chanceliera federala tudestga Angela Merkel ha declerà ils 14 da mars 2008 che la regenza tudestga sustegnia gia adina ils sforzs per dapli auonomia religiusa e culturala en il Tibet. Ma a medem temp sa drizzia la regenza cunter tut ils sforzs separatistics.
Boicot dals Gieus olimpics
thumb|Demonstraziun per boicottar ils Gieus olimpics a Peking (Paris, mars 2008) Ils rapports davart la situaziun en il Tibet han effectuà sin l’entir mund discussiuns davart in boicot pussaivel dals Gieus olimpics 2008 a Peking. Tibetans han demonstrà davant l’edifizi dal Comité olimpic internaziunal a Losanna. Tuttina èn il Dalai Lama, il Comité olimpic internaziunal, la chanceliera federala tudestga Merkel ed ils ministers da sport da l’Uniun europeica s’exprimids cunter in boicot dals Gieus olimpics. Il Dalai Lama ha sustegnì ils Gieus olimpics a Peking e ditg ch’il pievel chinais meritia d’organisar quests gieus, ma ses delegà ha pretendì da la regenza chinaisa da metter ina fin a la razzia militara e da betg integrar il Tibet en la ruta da la cursa da la flomma olimpica.
Ils 22 da mars ha l’emprim politicher da num, il parlamentari da l’Uniun europeica Hans-Gert Pöttering (CDU), smanatschà cun in boicot dals Gieus olimpics. Sche Peking na veglia betg communitgar cun il Dalai Lama, sajan mesiras per in boicot giustifitgadas. Ils 30 da mars ha l’Uniun europeica decidì a Brdo en Slovenia da s’exprimer communablamain cunter in boicot dals Gieus olimpics. Quai schegea ch’ils commembers eran da differentas opiniuns, tranter els il president franzos Nicolas Sarkozy che na vuleva betg excluder in boicot.
Durant la cursa da la flomma olimpica hai dà divers incidents pervi da demonstrants pro-Tibet (u en singuls cas er pro-China). Ils curriders e purtaders da la flomma han stuì vegnir protegids da forzas da segirezza per impedir che la flomma vegnia stizzada.
Campiunadi mundial da ballape 2010
250px|right Il 19avel Campiunadi mundial da ballape (uffizialmain 2010 FIFA World Cup South Africa) ha lieu dals 11 da zercladur fin ils 11 da fanadur 2010 en l'Africa dal Sid e damai per la prima giada sin il continent african. La decisiun dal comité executiv da la Federaziun internaziunala da ballape FIFA è crudada ils 15 da matg 2004 a Turitg.
Surdada
Pervia d'in principi da rotaziun decidì da la FIFA èn be candidaturas da pajais africans vegnidas acceptadas per il Campiunadi mundial da ballape 2010. Dasper l'Africa dal Sid èn era l'Egipta ed il Maroc vegnids acceptads sco candidats. Ina tentativa da la Libia e la Tunesia è avant vegnida refusada e sco resultat da quai e la Tunesia sa retratga. La Libia ha fatg chapir che ina participaziun da l'Israel na vegnia betg lubida en quest pajais ed è curt suenter crudada ora sco candidat. L'argumentaziun uffiziala da la FIFA era che l'infrastructura da la Libia na bastia betg per organisar in campiunadi mundial. La Nigeria ha encunter emprimas communicaziun betg inoltrà ina candidatura. Gia en l'emprima votaziun ha l'Africa dal Sid sa segirà la victoria encunter il Maroc cun 14 a 10 vuschs. L'Egipta n'ha survegnì nagins vuschs.
Il termin exact dal Campiunadi mundial 2010 ha la FIFA communitgà ils 6 da december 2006 a Turitg.
Lieus d'occurrenza
Sco lieus d'occurrenza dal Campiunadi èn diesch stadions en nov citads sidafricanas vegnidas selecziunadas:
Circa in onn avant il Campiunadi mundial ha gì lieu en l'Africa dal Sid il FIFA Confederations Cup 2009 dal 18 fin ils 28 da zercladur. El serviva, sco gia il Confederations Cup 2005 en la Germania, sco prova generala per il grond eveniment en l'onn suandant. Perquai ch'i ha dà dubis considerabels sche las lavurs da construcziun tar il Nelson Mandela Bay Stadium vegnian finidas a temp, ha il comité d'organisaziun stuì stritgar quest stadion. La prova generala per il Campiunadi è perquai vegnida dada in be quatter stadions (Ellis Park Stadium Johannesburg, Pretoria, Rustenburg e Bloemfontein), per il Campiunadi è il Nelson Mandela Bay Stadium dentant vegnì finì a temp.
La Soccer City a Johannesburg vala sco "patria dal ballape sudafrican" ed è vegnì tschernì sco lieu d'occurrenza dal matsch d'avertura e dal final. Quest stadion è in stadion sulettamain per ballape ed offra suenter in engrondiment per il Campiunadi ina capacitad da 84'490 aspectaturs. Ils dus matschs dal semifinal han lieu a Citad dal Cap e Durban, il matsch per il terz post vegn dà a Port Elizabeth. En total vegnan otg partidas ad avair lieu en la Soccer City, a Citad dal Cap e Port Elizabeth. L'Ellis Park Stadium a Johannisburg ed il stadion a Durban vegnan ad esser lieu d'occurrenza per set gieus. A Rustenburg, Bloemfontein e Pretoria vegnan dads sis gieus. En ils stadions da Polokwane (Pietersburg) e Nelspruit vegnan giugads mintgamai quatter partidas da la fasa d'eliminaziun.
Qualificaziun e paticipants
[[Datoteca:Countries in the FIFA World Cup 2010.svg|thumb|310px|Pajais participants al Campiunadi mundial 2010:
]]
Per la participaziun al 19avel Campiunadi mundial da ballape è sa annunziads 200 squadras naziunalas, in dumber da record. Las plazza da partenza èn vegnidas surdads entaifer il sis associaziuns continentalas tras in turnier da qualificaziun, era enconuschent sco runda d'eliminaziun (Vorrunde). L'extracziun da las gruppas da qualificaziun ha gì lieu durant il preliminary draw ils 25 da november 2007 a Durban.
Cun quai participeschan las suandantas 32 squadras naziunalas or da tut ils sis associaziuns continentalas al Campiunadi en l'Africa dal Sid:
Al Campiunadi mundial da ballape 2010 na datti nagin "debutant" ver. Malgrà che la Serbia e la Slovachia sa participeschan per l'emrima giada cun quels nums, han ellas gia fatg part da turniers anteriurs sco part da las squadras naziunalas jugoslava (2006: serb-montenegrin) resp. tschecoslovaca.
Extracziun
Ils 2 da december 2009 ha la FIFA communitgà las urnas d'extracziun. Cuntrari a l'usit anteriur han ins per l'emprima giada be duvrà la Classificaziun mundiala da la FIFA per determinar las squadras participantas. En ils onns passads è adina vegnida duvrada ina maschaida or da la Classificaziun mundiala ed ils resultats da campiunadis precedents. Dasper l'ospitant or da l'Africa dal Sid èn vegnidas tschernidas las squadras europeicas Italia, Spagna, Germania, Pajais Pass ed Engalterra, sco era la Brasilia e l'Argentinia or da l'America dal Sid. Per lez gruppas è vegnida extratga mintgamai in squadra da l'America dal Nord e Centrala, da l'Asia e l'Oceania, ina da las restantas squadras da l'Africa e da l'America dal Sid ed ina da las ulteriuras squadras europeicas. Ultra da questa regulaziun ha la FIFA era decidì che nagin'autra squadra sidamericana po giugar en ina gruppa ensemen cun la Brasilia e l'Argentinia e nagin'autra squadra africana ensemen cun l'Africa dal Sid.
L'extracziun da la runda finala ha gì lieu ils 4 da december 2009 a Citad dal Cap. Da quai è resultada la suandanta cumposiziun:
Tigl d'enviern
Il tigl d’enviern u tigl cun feglia pitschna (Tilia cordata, probablamain en il senn da ‹tigl cun feglia en furma da cor›) è ina spezia da planta or dal gener dals tigls (Tilia). Sper il tigl d’enviern exista er, sco atgna spezia, il tigl da stad; ils cunfins tranter questas duas spezias èn però fluctuants, damai ch’ellas pon er bastardisar.
Caracteristicas
thumb|240px|left|Illustraziun Tar il tigl d’enviern sa tracti d’ina planta che perda la feglia d’atun, la quala po cuntanscher autezzas da fin a 40 meters e che vegn maximalmain 1000 onns veglia. Sia curuna en furma d’arvieut aut è savens structurada a moda irregulara. La scorsa è tar plantas giuvnas glischa e da colur grischa; pli tard daventa quella plitost grisch brina ed è structurada en chavas pauc profundas en direcziun orizontala. La roma è orientada a dretg si, be tar plantas pli veglias s’inclina quella per part sin la vart. La scorsa da la roma è cotschen brinenta, cun poras da corc pli cleras, e niva. Ils brumbels ovals da colur brin cotschna èn glischs e traglischants e disponan be da duas stgaglias da brumbel da differenta grondezza.
Quatter fin dudesch flurs sa chattan mintgamai vi d’in portaflurs en posiziun pendenta u distanta. Il temp da fluriziun dura dal zercladur fin il fanadur.
Il fritg en furma da capsla ha ina grondezza da 5 fin 7 millimeters. Quel è a l’entschatta pailus e daventa vers la fin da l’atun savens chalv. Cuntrari als fritgs dal tigl da stad sa laschan quels dal tigl d’enviern smatgar ensemen tgunschamain.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 82.
Differenziaziun
thumb|200px|La flur en detagl thumb|200px|Rom cun flurs dal tigl d’enviern Ils cunfins tar il tigl d’enviern èn fluctuants, damai che las duas spezias bastardiseschan (tigl ollandais). La feglia dal tigl d’enviern è en media pli pitschna che quella dal tigl da stad. Lur vart sut è verd blaua (tigl da stad: verd cler; tigl ollandais: verd fustg) e munida cun tschofs chavels brin cotschnents vi da las sromaziuns da las avainas. Tar il tigl da stad èn ils chavels vi da las avainas sutvart cumplettamain alvents u melnents. Las nuschs madiras dal tigl d’enviern èn lomas, quellas dal tigl da stad diras e tar il tigl ollandais sa maschaidan questas duas caracteristicas.
Ecologia
Las flurs pendan en furma d’umbellas. I sa tracta da flurs centralas cun nectar. Ellas savuran da mel. Il nectar cumpara sin ils fegls dal chalesch chavortgs ed è cuvert cun chavels. La gronda part dal nectar vegn surtut secretà la saira e durant la notg. Ils visitaders principals èn avieuls e tgirallas da la notg. Cuntrari a quai ch’ins pensava pli baud n’è il nectar betg toxic. Il tigl d’enviern è in’impurtanta funtauna da pollen per avieuls. Il pollen po vegnir transportà cun il vent e chaschuna alura er strucca dal fain. Ina planta po purtar fin a 60 000 flurs.
L’unitad da derasaziun furma il portafritgs, dal qual la mesadad dal moni è creschì ensemen cun il fegl davant en furma da lieunga. Il portafritgs porta 5–7 nuschs d’in u da dus sems. Quel dispona dad alettas e vegn manà davent dal vent. Ils fritgs madiran il settember; l’enviern resta il portafritgs fermà vi da la planta. La proxima primavaira ha lieu la schermigliaziun sin terra. Ma er fritgs che vegnan gia racoltads verds èn abels da schermigliar immediat. Excepziunalmain èn ils cotiledons entagliads en furma da maun.
Derasaziun
thumb|240px|Territori da derasaziun (x: populaziuns isoladas, oransch: effectivs importads) Il tigl d’enviern è derasà vastamain en l’Europa. Ses areal da derasaziun s’extenda però er sur l’Europa ora fin en il territori dal Caucasus ed en la Sibiria dal Vest. La planta cumpara surtut en muntognas mesaunas, en la planira bassa settentriunala è ella pli stgarsa. Ins la scuntra en guauds chauds da ruvers e da fau alvs, sin terrens frestgs e per il pli profunds.
Utilisaziun
thumb|200px|Tagl traversal anatomic tras ina part dal bist Il tigl d’enviern vegn plantà savens sper vias ed en parcs. En l’apicultura appreziesch’ins la planta pervi dal cuntegn da zutger da ses nectar ch’è fitg aut (30–74 %) sco er pervi da l’auta valur da zutger da fin a 3,57 mg per di en mintga flur. Il tigl d’enviern furma per avieuls ina funtauna excellenta da nectar; per planta sa laschan gudagnar mintga stagiun da fluriziun fin a 2,5 kg mel.
Utilisaziun dal lain e dal bast
Il lain da tigl d’enviern na sa differenziescha betg da quel dal tigl da stad u dal tigl ollandais. Tar l’utilisaziun dal lain na fan ins perquai betg la differenza tranter questas spezias. L’utilisaziun principala dal lain da tigl è da chattar en la sculptura, l’entagl e lavurs da turnar. Surtut las famusas ovras da la gotica tardiva, per exempel quellas da Tilman Riemenschneider u Veit Stoss, èn savens vegnidas fatgas a basa da lain da tigl. En il fratemp recurr’ins per lavurs d’entagl però pli savens al lain dal tieu da Weymouth (Pinus strobus) che sa lascha gudagnar pli tgunsch.