cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Germania
Musica
Dal temp baroc han la musica sacrala e la construcziun d’orglas enconuschì in temp da fluriziun. Impurtants cumponists dal baroc èn tranter auter stads Heinrich Schütz, Georg Friedrich Händel e Johann Sebastian Bach. D’impurtanza per la classica viennaisa èn stads da vart tudestga ils cumponists da la Scola da Mannheim, Ludwig van Beethoven e Wolfgang Amadeus Mozart (che vegn surtut considerà sco cumponist austriac). A partir dal temp dal Vormärz han cumponists sco Robert Schumann e Felix Mendelssohn Bartholdy sviluppà il chant da chanzuns accumpagnà ad in agen gener d’art. Ulteriurs impurtants cumponists tudestgs da la romantica èn stads Johannes Brahms, Richard Wagner e Richard Strauss. En il 20avel tschientaner han tranter auter cuntanschì ils cumponists Carl Orff e Hanns Eisler gronda popularitad. Suenter il 1950 è stà impurtant en la Germania dal Vest il svilup da la musica seriala ed electronica tras cumponists sco Karl-Heinz Stockhausen. En la Nova musica ha Werner Henze cuntanschì renum internaziunal. Impurtants cumponists tudestgs temporans èn tranter auter Wolfgang Rihm sco er il cumponist da musica da film Hans Zimmer.
Guerra dal Vietnam
‹Vietnamisaziun›
Nixon ha gudagnà l’onn 1968 l’elecziun presidiala mettend en vista da negoziar ina «pasch onuraivla». A sia victoria electorala ha contribuì che Thieu ha ditg giu sia participaziun als discurs da Paris trais dis avant il termin da l’elecziun. Nixon aveva contactà oravant Thieu sur Anna Chennault – la vaiva d’in famus veteran american da la Segunda Guerra mundiala – ed insistì da laschar far naufragi las contractivas anc avant l’elecziun. Tuttina sco ses antecessurs vuleva Nixon evitar da cumparair davant ils burgais americans ed ils alliads sco sperdent da la Guerra dal Vietnam; anzi als vuleva el persvader da sia voluntad da far pasch e sfurzar a medem temp il Vietnam dal Nord d’acceptar il reschim da Saigon, sinaquai ch’ils Stadis Unids possian terminar l’engaschament da guerra senza perder credibilitad. Perquai han el e Kissinger refusà l’idea che las truppas americanas duain sa retrair da la guerra. Per gudagnar a l’intern dals Stadis Unids il temp ch’era necessari per pudair cuntanscher in success en las contractivas cun il Vietnam dal Nord sco er per demonstrar si’intenziun da deescalar il conflict, ha Nixon proponì ils 14 da matg 1969 en la televisiun americana che las truppas americanas e la NVA duain sa retrair a medem temp ed ha garantì da sustegnair vinavant il reschim da Thieu. Ils 8 da zercladur, a chaschun da lur emprim inscunter, ha el dà pled a Thieu da munir l’ARVN cun las armas necessarias per l’autodefensiun e d’al infurmar da tut temp davart ils discurs secrets cun Hanoi. Ils 9 da fanadur han ils emprims schuldads americans bandunà il Vietnam dal Sid. Hanoi ha però ladinamain refusà las propostas da Nixon. En cas d’ina retratga, uschia è vegnì argumentà, vegnia l’ARVN be a cuntinuar la guerra al lieu da las truppas americanas e munids vinavant cun armas da vart dals Stadis Unids. Il fanadur ha la NLF furmà ina regenza revoluziunara provisorica (PRG); Hanoi ha immediat renconuschì quella sco suletta represchentanza legitima dal pievel sidvietnamais. La PRG è vegnida organisada en tut ils territoris che stevan sut controlla da la NLF ed era represchentada a Paris tras Nguyễn Thị Bình. Ils 30 da fanadur, tar sia visita a Saigon, ha Nixon empermess a Thieu a moda strictamain confidenziala ulteriuras attatgas dal Vietnam dal Nord per che Thieu dettia il consentiment a la retratga da las truppas americanas.
Armistizi da Paris
En il fratemp è Thieu, che n’aveva betg contractà sez a Paris, vegnì a savair tras ses servetsch secret dals discurs da Kissinger cun Tho. Sinaquai ha el refusà strictamain il sboz dal contract. Kissinger ha empruvà da spendrar il cumpromiss cun agid da squitsch diplomatic ed ha declerà ils 25 d’october: «Nus crajain che la pasch stettia davant l’isch.» Tras quai ha el favurisà la clera victoria electorala da Nixon il november 1972. Quel vuleva negoziar ina cunvegna ch’era favuraivla per ils Stadis Unids ed il Vietnam dal Sid. El ha surlaschà a l’ARVN vasts effectivs da las armas americanas che sa chattavan en il Vietnam dal Sid (operaziun ‹Enhance Plus›) ed ha empermess a Thieu en brevs secretas ch’el vegnia ad ordinar ulteriuras attatgas or da l’aria, sche Hanoi cuntrafetschia a l’armistizi suenter la retratga dals Stadis Unids. Ils 13 da december ha Nixon cumandà l’operaziun ‹Linebacker II› per sfurzar Hanoi da dar suenter. Tranter ils 18 ed ils 29 da december 1972 (cun excepziun da Nadalnotg) ha l’aviatica militara fatg senza paus 2500 attatgas sin il Vietnam dal Nord, ha mazzà 2000 civilists e destruì intgins quartiers da Hanoi. Qua tras ha la reputaziun dals Stadis Unids en il mund cuntanschì ses punct il pli bass insumma.
Germania
Litteratura e filosofia
La litteratura tudestga tanscha enavos fin en il temp medieval tempriv ch’ha manà ad emprimas bibliotecas medievalas cun manuscrits e picturas da cudeschs. Menziun speziala merita la poesia da trubadurs ch’è tranter auter documentada a moda impressiunanta en il Codex Manesse. Sco pli enconuschent trubadur vala Walther von der Vogelweide. In ulteriur crap da fundament da la litteratura tudestga furma il poem epic da la Chanzun da Nibelungen.
Germania
Malgrà la cuntinuitad dal term ‹Germania› dal 17avel tschientaner fin en il temp preschent sco er da l’identitad da dretg internaziunal e da la cuntinuitad statala dapi il 19avel tschientaner n’hai de facto betg dà fin il 1990 in svilup linear politic-istoric nuninterrut.
Litteratura e filosofia
Sco pass revoluziunar dueva sa mussar vers la fin dal temp medieval l’invenziun da la stampa da cudeschs cun letras moviblas tras Johannes Gutenberg. Si’ovra la pli impurtanta è stada la stampa da la Bibla. Ultra da quai ha la pergiamina pudì vegnir remplazzada tras il palpiri ch’era bundant pli bunmartgà.
Geografia fisica
thumb|220px|Charta topografica Ils territoris natirals èn dal nord al sid la Planira da la Germania dal Nord, la zona da las Muntognas Mesaunas e la regiun prealpina cun las Alps.
Guerra dal Vietnam
Guerra per terra
Cunter tuttas aspectativas n’èsi betg reussì als Americans da decimar la NLF a moda decisiva. Malgrà quai han ils schefs da stab americans clamà suenter adina dapli schuldads e forza da fieu. Fin la fin dal 1965 ha la regenza americana tramess 184 000, fin la fin 1966 400 000, fin la fin 1967 485 000, fin il schaner 1968 548 000 schuldads en la Guerra dal Vietnam. A las mesiras americanas mancavan criteris objectivs per giuditgar lur effect. Uschia èsi restà intschert, schebain dapli truppas terrestras chaschunian ina pli auta procentuala d’unfrendas da vart da l’inimi. thumb|160px|Cumbattant da la NLF (Vietcong) il 1968 en in refugi sut terra Il dumber total dal body count resultava da rapports da cumbat che vegnivan falsifitgads sistematicamain. Per l’ina prendevan ils cumbattants da la NLF per ordinari cun sai lur morts, per l’autra na vulevan ils schuldads americans betg stuair tschertgar en la tschungla morts esters ed en pli na sa laschavan quels strusch differenziar da civilists. Igl è perquai daventà disa da mazzar dascusamain civilists e d’inditgar cifras exageradas, pertge che las promoziuns dependevan da body counts uschè auts sco pussaivel. Ultra da quai ha il MACV cumandà il favrer 1966 che las perditas da l’inimi stoppian per tut pretsch surpassar la cifra d’infiltraziun da novs cumbattants che Hanoi fetschia a savair. Pleds da commembers da la regenza han anc augmentà il squitsch d’avair success. Uschia ha Dean Rusk pretendì il mars 1967 ch’i dettia cumprovas che l’inimi na vegnia betg da mantegnair sia forza da cumbat. L’atun ha Westmoreland discurrì da «glisch a la fin dal tunnel», la victoria saja uss previsibla. En cifras internas da la CIA è quai vegnì relativà fitg ferm gia dapi la primavaira 1967. Là han ins stimà il dumber da cumbattants da la NLF duas giadas uschè aut sco il MACV, perquai ch’ins supponiva che las sperditas vegnian gulivadas spert tras novas recrutaziuns en il Vietnam dal Sid. Il MACV percunter s’opponiva a la pretensiun che lur strategia da demoralisar fetschia naufragi. La regenza americana ha acceptà las stimaziuns pli bassas dal MACV ed ha uschia da ses consentiment a las falsificaziuns sistematicas areguard il body count. Questa furma da mesirar il success è er sa mantegnida suenter l’Offensiva dal Tet.
‹Vietnamisaziun›
Tenor la Doctrina da Nixon, che quel ha explitgà ils 25 da fanadur 1969, vulevan ils Stadis Unids sustegnair vinavant stadis asiatics alliads tant economicamain sco er militarmain; l’autodefensiun militara dueva però vegnir surlaschada als pajais respectivs. La deescalaziun che Johnson aveva mess ad ir l’onn avant ha Nixon uschia vendì sco sia vieuta politica. Il Vietnam dal Sid ha refusà questa ‹vietnamisaziun› che vegniva resguardada sco politica da l’intern americana a donn e cust da l’ARVN. Creighton W. Abrams ha sinaquai, pervi da si’experientscha cun l’ARVN, franà il tempo da la retratga da las truppas americanas. Ils Stadis Unids han gidà ad augmentar las truppas da l’ARVN sin bundant in milliun umens, han munì quels cun sistems d’armas moderns ed als han instruì en il diever da quels. Ils cumbats da l’ARVN cunter NLF e NVA èn sinaquai tschessads in pau ed intginas unitads da l’ARVN han cuntanschì success militars. Deserziuns e corrupziun èn però restadas derasadas vinavant en l’ARVN. Il reschim da Thieu è restà nunpopular e dependent da l’agid finanzial da vart dals Stadis Unids.
Opposiziun cunter la guerra en ils Stadis Unids
Cun las novas attatgas americanas sin Cambodscha ha Nixon rut per blers burgais americans gia durant si’emprima perioda d’uffizi l’empermischun electorala da vulair vietnamisar e terminar la guerra.
Germania
Geologia e geomorfologia
thumb|200px|La Zugspitze en la Baviera furma cun 2962 m s.m. il punct il pli aut da la Germania Il Foss dal Rain Superiur e la regiun prealpina èn regiuns da sbassament ch’èn relativamain giuvnas e ch’occupan geologicamain ina posiziun speziala entaifer la Germania dal Sid. Tar las Alps sezzas sa tracti d’ina faudaziun dal mesozoicum tardiv e dal terziar che cuntegna pia – cuntrari a las regiuns situadas pli en il nord – er crappa da sediment da questas periodas geologicas pli giuvnas. Las Alps tudestgas sa cumponan surtut da crappa da chaltschina ch’è vegnida transportada sco cuverta tectonica nà dal sid en la posiziun odierna.
Guerra dal Vietnam
Offensiva dal Tet dal 1968
Fin il mars 1968 èn morts en connex cun l’Offensiva dal Tet dapli che 14 000 civilists, da quai 6000 a Saigon; 25 000 èn vegnids blessads e 670 000 han pers lur dachasa. La revolta dals Sidvietnamais, sin la quala il nord aveva speculà, n’ha betg gì lieu. La NLF ha pers fin a 40 000 cumbattants (50 %); medemamain èn ids a perder blers anteriurs centers e lieus da retratga ed uschia er resursas economicas. La NLF ha pers reputaziun e schanzas da recrutaziun tar la populaziun rurala che sperava be pli sin ina fin dals cumbats. Las truppas da la NLF n’han mai pli pudì sa revegnir da lur sperditas. Uschia ha la NVA regulara stuì egualisar quellas ed ha purtà da qua davent la chargia principala da la guerra.
Germania
Sport
En auters sports dependa la popularitad dal success actual da singuls atlets. Rudi Altig (ils onns 1960) e Jan Ullrich (ils onns 1990, però sumbrivà d’inquisiziuns pervi da doping) han mintgamai dominà il ciclissem; Boris Becker, Steffi Graf e Michael Stich il tennis ils onns 1980/90.
Auas
La Germania da l’Ost vegn dominada da l’Elba che nascha en la Tschechia e che percurra la Germania sin in tschancun da 725 km. Ses pli impurtants affluents tudestgs èn Saale e Havel.
Traffic
thumb|200px|Tram en la citad veglia da Dresden Pervi da la vasta urbarisaziun e la posiziun centrala en l’Europa è la Germania segnada d’ina gronda intensitad dal traffic. Surtut per il traffic da martganzia furma ella in impurtant pajais da transit. En rom da las raits transeuropeicas duai questa posiziun sco spazi da transfer tranter il spazi economic central en il vest (l’uschenumnada Banana blaua) ed il spazi economic central en l’ost da l’Europa Centrala anc vegnir augmentada.
Guerra dal Vietnam
Il reschim da Thieu
Il favrer 1965 han ils generals da l’ARVN Nguyễn Cao Kỳ, Nguyễn Khánh Thi e Nguyễn Văn Thiệu privà da la pussanza il reschim da Kanh ed han mess en vista als Stadis Unids da collavurar stretgamain cunter la NLF. Il mars 1965 ha Thieu avertì ils Stadis Unids che la NLF domineschia gia 75 % dal Vietnam dal Sid. El ha dumandà da rinforzar ils engaschaments a terra dals Stadis Unids, sinaquai che l’ARVN possia surtut surpigliar incumbensas defensivas. Uschia ha l’armada sidvietnamaisa surlaschà la controlla dal pajais adina dapli a las truppas americanas. Entaifer l’ARVN e las citads dal Vietnam dal Sid è l’agen reschim militar restà constestà. thumb|220px|Da sanestra: Lyndon B. Johnson, William Westmoreland, Nguyễn Văn Thiệu e Nguyễn Cao Kỳ, Vietnam dal Sid, october 1966 Il mars 1966 ha Ky relaschà il budist Thi che cumandava las unitads da l’ARVN en tschintg provinzas situadas en il nord dal pajais. Cunter quai han protestà ils budists da la regiun che vulevan tractar cun la NLF davart ina fin da la guerra. Lur manader Tri Quang è vegnì sustegnì da grondas parts dals schuldads da l’ARVN. Cumbain che Thieu ha mess en vista da manar tras bainbaud elecziuns en in’assamblea constituanta, èn ils protests creschids vinavant, enfin che Ki ha laschà occupar Đà Nẵng cun agid da truppas americanas e circumdar pagodas budisticas. Sinaquai han demonstrants dà fieu a Huế al consulat american. Er a Saigon han adina dapli budists, catolics ed auters civilists protestà cunter l’engaschament da guerra dals Stadis Unids. Durant ch’ils deserturs da l’ARVN contrahavan cun Ky e Thieu, han truppas americanas e truppas loialas da l’ARVN occupà l’entschatta zercladur Huế ed abattì sanguinusamain la revolta (180 morts, dapli che 700 blessads). Cun quai aveva l’emprova da citadins sidvietnamais da terminar la guerra fatg naufragi. Il settember 1967 han Ky e Thieu bain manà tras elecziuns democraticas, ma a quellas n’èn ils budists strusch sa participads. Malgrà massivas manipulaziuns ha Thieu be cuntanschì 34,8 % da las vuschs. L’assamblea constitutiva ha contestà il resultat da l’elecziun. Pir suenter in’intervenziun da l’ambassadur american Ellsworth Bunker ha quella elegì Thieu sco president dal Vietnam dal Sid ed ha laschà arrestar dus cuntracandidats. La gronda part dals Sidvietnamais n’ha perquai betg renconuschì Thieu, mabain al ha resguardà sco ina marionetta dals Americans.
Germania
Imperi tudestg (1871–1918)
thumb|220px|Proclamaziun da l’Imperi tudestg a Versailles (1871) Ils onns 1870/71 ha gì lieu la Guerra franzos-tudestga. Suenter la sconfitta decisiva da la Frantscha en la Battaglia sper Sedan han ins proclamà l’Imperi tudestg. Cun quest pass è stada colliada la proclamaziun dal retg prussian Wilhelm I sco imperatur tudestg ils 18 da schaner 1871 en la Galaria dals spievels a Versailles. Quai ha muntà il culp da partenza uffizial da l’emprim stadi naziunal tudestg.
Auas
Sulettamain il territori idrografic da la Weser ch’ha ina lunghezza da 452 km giascha dal tuttafatg a l’intern dal pajais. Ses intschess idrografic furma la part centrala da la Germania dal Nord; ses affluents principals èn Werra e Fulda.
L’Ems percurra sur ina lunghezza da 371 km il nordvest dal pajais. Ses territori idrografic giascha surtut en ils Pajais Bass.
thumb|200px|Il Rain ed il chastè Rheinstein Ils lais natirals èn per gronda part d’origin glazial. Perquai èn els en emprima lingia da chattar en las Prealps, en la Holsteinische Schweiz ed a Mecklenburg. Il pli grond lai che giascha dal tuttafatg sin territori tudestg è la Müritz che fa part da la planira da lais a Mecklenburg. Il pli grond lai cun ina cumpart tudestga furma il Lai da Constanza che cunfinescha cun l’Austria e la Svizra.
Litteratura e filosofia
Sco pli impurtants filosofs tudestgs vegnan considerads Gottfried Wilhelm Leibniz, Nikolaus von Kues, Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Arthur Schopenhauer, Martin Heidegger e Friedrich Nietzsche. Diversas impurtantas direcziuns filosoficas èn resortidas da la filosofia tudestga, uschia l’idealissem tudestg ed il marxissem fundà da Karl Marx e Friedrich Engels. En il 20avel tschientaner è surtut la Teoria critica da l’uschenumnada Scola da Francfurt cun Theodor W. Adorno e Max Horkheimer stada impurtanta; en successiun da quella è Jürgen Habermas daventà in dals impurtants filosofs da la fin dal 20avel tschientaner.
Sistem politic
L’executiva a nivel dal stadi federativ furma la regenza federativa (Bundesregierung) che vegn manada dal chancelier da la Republica Federala Tudestga (Bundeskanzler). A nivel dals stadis federativs han ils schefs da l’executiva differents nums (per ordinari Ministerpräsident, a Hamburg e Bremen però Präsident des Senats u er Bürgermeister, a Berlin Regierender Bürgermeister).
Il chancelier vegn elegì sin proposta dal president tras il Bundestag. Ses temp d’uffizi è da princip lià a la perioda d’elecziun dal parlament; igl exista però er l’instrument dal votum da disfidanza. Ils ministers federals (Bundesminister) vegnan nominads sin proposta dal chancelier federal; ensemen cun quel furman els la regenza federala (Bundesregierung). Il chancelier federal nominescha ultra da quai il candidat tudestg per l’uffizi d’in cummissari da l’Uniun europeica.
Guerra dal Vietnam
Politica d’Indochina da las pussanzas grondas
Dwight D. Eisenhower, ch’è stà president dals Stadis Unids dal schaner 1953 fin il schaner 1961, ha pratitgà ina politica da rollback ed ha, ensemen cun ses minister da l’exteriur John Foster Dulle, dà gronda paisa a la defensiun da l’expansiun communistica en l’Indochina. L’entschatta 1954 ha el tramess, senza consentiment dal Congress american, l’emprima giada diesch bumbardaders B-26 e 200 schuldads americans en la regiun; il mars èn suandads aviuns per bittar giu napalm. A medem temp ha el clamà suenter in commando superiur american per tut las acziuns militaras futuras da la Frantscha en l’Indochina; uschia vuleva el segirar als Stadis Unids libertad d’agir en vista a la sconfitta franzosa che daventava adina pli evidenta. Percunter ha el resistì a la pretensiun da ses schefs dal stab e dal cussegl da segirezza naziunal da far diever da bumbas atomaras cunter ils Viet Minh per pudair decider la Battaglia da Dien Bien Phu. Suenter la sconfitta da la Frantscha èsi reussì a la regenza americana da stgaffir il settember 1954 la SEATO, in’allianza cun l’Australia, la Nova Zelanda, las Filippinas, la Tailanda, il Pakistan, la Frantscha e la Gronda Britannia; il patg d’allianza preveseva en cas d’ina «agressiun armada» cunter in stadi signatari ina consultaziun vicendaivla e tut tenor in’intervenziun militara communabla. Laos, Cambodscha ed il Vietnam dal Sid na faschevan bain betg part da l’allianza, lur territori statal è però vegnì definì en in protocol supplementar sco regiun, en la quala in’agressiun armada vegniss considerada sco act ostil cunter ils interess dals stadis signatars. Sut tge circumstanzas ch’in’agressiun daventia relevanta tenor il patg ed en tge moda e maniera ch’ils commembers duain reagir n’è però betg vegnì fixà en detagl. Quest contract nunprecis ha pli tard servì als Stadis Unids a munir lur acziuns militaras en l’Indochina cun autoritad internaziunala.
Germania
Turissem
Il turissem furma en Germania in impurtant sectur economic. Da quel profitan sper ils restaurants e las interpresas d’alloschament er il commerzi en detagl ed ils purschiders d’activitads da temp liber e da divertiment. Cun bundant 30 milliuns pernottaziuns ad onn sa chatta la Germania sin la settavla plazza dals pajais ils pli frequentads en tut il mund.
Imperi tudestg (1871–1918)
Envers l’idea da s’acquistar atgnas colonias e pli tard uschenumnads territoris da protecziun aveva Bismarck percunter ina tenuta sceptica. Pervi da difficultads economicas e la politica coloniala da commerziants tudestgs èsi tuttina vegnì adaquella ch’ina gruppa da Tudestgs ha attribuì a chaschun da la Conferenza dal Congo l’onn 1884 a Berlin parts da l’Africa a la Germania. Uschia è l’Imperi tudestg entrà en il circul da las pussanzas colonialas, quai suenter ch’organisaziuns tudestgas avevan gia acquistà a l’entschatta dals onns 1880 territoris en l’Africa ed en l’Asia.
Dictatura naziunalsocialistica (1933–1945)
thumb|190px|Return dal di da partida da la NSDAP a Fürth/Nürnberg (ca. 1938) Entaifer curt temp ha la NSDAP erigì en il Reich tudestg in stadi d’ina partida totalitar sut la direcziun dad Adolf Hitler. Persunas malvesidas èn vegnidas exclusas da tut las organisaziuns statalas. Ins ha installà emprims champs da concentraziun per allontanar inimis politics, surtut communists, socialdemocrats e sindicalists. In’entira retscha da directivas ha procurà che l’opiniun publica vegnia unifurmada en il senn da la NSDAP. Publicaziuns malvesidas han ins allontanà, per exempel cun brischar publicamain cudeschs. Er il manaschi d’art è vegnì mess en lingia tenor ils basegns da la partida; objects d’art malvis valevan da qua davent sco ‹art degenerà›. Entaifer curt temp è la partida er penetrada en la vita privata: il ministeri da propaganda sut l’egida da Joseph Goebbels era omnipreschent e gia sin uffants vegniva fatg pressiun d’entrar en las organisaziuns da partida.
Guerra dal Vietnam
Dictatura da Diem en il Vietnam dal Sid
La pussanza da Diem vegniva smanatschada da parts dal militar insubordinadas, da fermas armadas privatas da las sectas Cao Dai e Hoa Hao sco er da l’organisaziun mafiusa Bình Xuyên a Saigon. Be cun agid da la CIA, da l’uffizier american Edward Lansdale e da l’incumbensà spezial dals Stadis Unids J. Lawton Collins ha el pudì impedir tentativas da far in putsch. Collins, il qual il president american aveva munì cun tut las cumpetenzas, ha procurà il 1955 che uffiziers sidvietnamais possian manar la nova Armada da la republica dal Vietnam (ARVN) furmada da Diem. Quest ultim ha però refusà tutta collavuraziun cun autras forzas anticommunisticas dal Vietnam dal Sid ed ha cumenzà a vegnir activ a partir dal favrer 1955 cunter ils manaders da secta. Provocond el uschia a Saigon ina guerra civila, ha Collins cusseglià urgentamain a la regenza americana, d’al laschar crudar. A quai è Diem prevegnì cun la victoria – schebain sanguinusa – da l’ARVN cunter la Binh Xuyen (‹Battaglia da Saigon› dals 27 d’avrigl fin ils 2 da matg 1955). En accord cun il minister da l’exteriur american Dulles e cun ina maioritad dal Senat, la quala vegniva manada dal senatur Mike Mansfield, ha Eisenhower decidì sinaquai da sustegnair il reschim da Diem senza naginas resalvas.
‹Pacificaziun›
A partir da l’atun 1968 – en rom da la ‹deamericanisaziun› che Johnson aveva mess en vista – han ils militars americans surdà a l’ARVN dapli atgna responsabladad. Per quest motiv è quella vegnida augmentada da 685 000 sin 800 000 schuldads; ultra da quai èn vegnidas modernisadas las armas e meglierada la furmaziun. Abrams ha laschà batter per l’emprima giada communablamain unitads americanas e da l’ARVN per surlaschar cun il temp l’offensiva cunter la NLF dal tuttafatg a quest’ultima. Ils generals dal Vietnam dal Sid n’eran però betg interessads d’augmentar il dumber da las acziuns da cumbat. Ed er il dumber dals desertads è creschì andetgamain en l’ARVN. La populaziun citadina dal Vietnam dal Sid sa sentiva tradida dals Stadis Unids. Il prim da november 1968 ha Johnson terminà ils bumbardaments dal Vietnam dal Nord. Questa mesira sco er il fatg che Johnson ha mess en vista success areguard las contractivas da pasch cun il Vietnam dal Nord èn entradas en l’istorgia sco uschenumnada ‹October Surprise›; quai è però succedì per motivs tactics en vista a l’elecziun presidenziala.
Invasiuns a Cambodscha e Laos
Ils 18 da mars 1970 ha il minister da tenuta pro-americana Lon Nol cupitgà – probablamain cun agid da la CIA – il regent da la Cambodscha, prinzi Sihanouk. Lon Nol vuleva stgatschar ils Khmers cotschens e las forzas da la NVA ch’eran colliadas cun quella. Questa situaziun ha l’armada americana tratg a niz per metter ad ir in’offensiva sin terra cunter territoris da cunfin da la Cambodscha en vischinanza da Saigon, nua ch’ins supponiva che sa chattia il quartier general da la NLF. Il prim da matg 1970 èn penetrads en questa regiun 43 000 schuldads da l’ARVN e 31 000 schuldads americans. Els han mazzà radund 2000 cumbattants da la NLF, han destruì blers deposits d’armas e bunkers, n’han però betg chattà il quartier general. La gronda part da las forzas da la NLF è guntgida vers l’intern dal pajais; là han els sustegnì ils Khmers cotschens ad extender lur domini sin bunamain 50 % dal territori da la Cambodscha. A medem temp ha l’avanzada da las truppas americanas e da l’ARVN reducì lur preschientscha en il Vietnam dal Sid, quai ch’ha distgargià là la NLF. En ils Stadis Unids han ils protests er cuntanschì en il Congress lur zenit, uschia che Nixon ha la finala stuì terminar il zercladur 1970 l’invasiun da la Cambodscha.
Germania
Confederaziun dal Rain e Confederaziun tudestga (1806–1866)
Quest temp da la predominanza franzosa ha purtà als stadis da la Confederaziun dal Rain impuls da modernisaziun essenzials, uschia per exempel en la Baviera sut il minister Maximilian von Montgelas. Ina tscherta independenza han pudì mantegnair ils concurrents Austria e Prussia ch’eran però vegnids smuttads malamain. Er en la Prussia èn suandadas a la fin catastrofala da la Battaglia sper Jena ed Auerstedt (1806) refurmas fundamentalas che duevan puspè render il stadi abel d’agir e da sa defender.
Guerra dal Vietnam
‹Pacificaziun›
Ils stabs generals dals Stadis Unids vulevan profitar da la sconfitta da la NLF per realisar ulteriurs plans da guerra. Westmoreland ha proponì il favrer 1968 in’attatga da sbartgada cunter posiziuns da la NVA situadas a la costa dal Vietnam dal Nord, en vischinanza da la zona demilitarisada. Ultra da quai ha el pretendì attatgas da truppas terrestras sin territoris da retratga da la NVA a Laos e Cambodscha sco er in augment da las attatgas or da l’aria per interrumper il Trutg da Ho Chi Minh. General Earle Wheeler ha sustegnì il plan; per realisar quel ha el dumandà la fin favrer suenter 206 000 ulteriurs schuldads americans, quai che vuleva dir da mobilisar reservists. Autramain vegnia il Vietnam dal Nord a gudagnar a lunga vista. Criteris da success ed in spazi da temp per ils novs engaschaments sin terra n’ha el betg numnà.
Guerra d’Indochina
Dapi il 1858 steva il Vietnam sut domini colonial franzos. Il zercladur 1940 ha la Germania naziunalsocialistica victorisà la Frantscha en rom da la Campagna militara dal vest. A partir dal fanadur 1940 è il Vietnam vegnì administrà durant la Segunda Guerra mundiala dal reschim da Vichy franzos che vegniva tolerà dal Reich tudestg. Il reschim da Vichy ha lubì a l’Imperi dal Giapun, ch’era allià cun la Germania naziunalsocialistica, d’occupar a partir dal fanadur 1940 il Vietnam cun truppas giapunaisas. Cunter questa dominanza dubla ha Ho Chi Minh furmà il 1941 ina coaliziun da gruppas anticolonialisticas, naziunalisticas e communisticas, ils Viet Minh. Quels han battì l’emprim cun radund 5000 umens cunter ils occupants e per l’independenza dal Vietnam. Dapi il mars 1945 han ils Stadis Unids sustegnì ils Viet Minh cun meds militars e logistics. Quels han profità da la capitulaziun dal Giapun ch’ha muntà la fin da la Segunda Guerra mundiala er en la regiun dal Pacific per metter ad ir la Revoluziun d’avust. Silsuenter han els laschà metter a ferm naziunalists concurrents, trotzkists, aderents u partenaris dals Franzos u da sectas religiusas sco ‹traditurs da la patria›; en blers cas èn quels vegnids torturads ed assassinads. Ils 2 da settember 1945 ha Ho proclamà la Republica democratica Vietnam sco stadi independent ed è daventà president.
Custs
L’onn 1966 han ils Stadis Unids dà ora duas giadas uschè bler per la Guerra dal Vietnam sco per programs da refurma sociala. Fin il 1968 èn ils custs da guerra creschids sin 80,5 milliardas dollars (valur odierna 555 milliardas dollars) ed han chaschunà in augment da l’inflaziun da 2,7 sin 4 %. Il mars 1968 hai dà ina crisa sin il martgà dad aur. Sinaquai han er las elitas economicas dals Stadis Unids pretendì ch’i dettia bainspert ina fin da la guerra.
Germania
Religiuns
La Germania garantescha la libertad da religiun sco dretg fundamental. Tenor la constituziun sa declera il stadi neutral en dumondas da la concepziun dal mund e statuescha il dretg d’autodeterminaziun da las singulas cuminanzas religiusas. Facticamain exista ina relaziun da partenadi tranter las cuminanzas religiusas ed il stadi; i na dat pia nagina separaziun stricta da baselgia e stadi sco en il laicissem, mabain entretschaments sin divers champs, sco per exempel en furma d’instituziuns socialas, da scola e caritativas che vegnan manadas da las baselgias, ma cofinanziadas tras il stadi. Medemamain sa refereschan tschertas partidas politicas a la tradiziun cristiana dal pajais. Las baselgias cristianas possedan il status da baselgias uffizialas e furman corporaziuns dal dretg public.
Republica da Weimar (1919–1933)
thumb|180px|Appell per las elecziuns da l’assamblea naziunala dal 1919 Cun la capitulaziun tudestga l’onn 1918 e la Revoluziun da november n’è betg be ida a fin l’Emprima Guerra mundiala, mabain er la monarchia en l’Imperi tudestg. Il Contract da Versailles ha adossà a la Germania cessiuns da territori massivas, l’occupaziun da la Renania tras ils alliads e gronds custs da reparaziun, quai surtut perquai che la Germania è vegnida declerada sco pajais che saja sco sulet la culpa da la guerra.
Guerra dal Vietnam
Entrada en la guerra dals Stadis Unids
Ils 31 da fanadur 1964 ha in commando da sabotascha sidvietnamais attatgà en rom da l’operaziun OPLAN34 duas inslas nordvietnamaisas. Il prim d’avust è il bastiment da guerra american USS Maddox arrivà en il Golf da Tonkin cun l’intenziun da spiunar la NVA a moda electronica. Per motivs betg sclerids ha la guardia da costa dal Vietnam dal Nord tramess ils 2 d’avust trais bartgas rapidas en direcziun da la Maddox. Quella ha temì in’attatga da torpedo ed ha avert il fieu; ina da las bartgas è vegnida sfundrada, las ulteriuras èn vegnidas donnegiadas. Silsuenter è la regenza americana vegnida infurmada davart quest ‹Incident da Tonkin›. Ils 4 d’avust ha l’USS Turner Joy annunzià durant in urizi per sbagl ulteriuras attatgas cun torpedos, ha però puspè retratg l’annunzia. La NSA ha preschentà a Johnson mo ils 10 % da la radiocommunicaziun che laschavan parair evidenta in’attatga. Johnson ha ordinà anc la medema saira emprimas attatgas or da l’aria cunter Hanoi ed ha giustifitgà quai en la televisiun americana sco reacziun sin «plirs acts da violenza che na sajan betg vegnids provocads». Che bastiments da guerra americans eran stads involvids en acziuns da sabotascha è vegnì zuppentà envers il Congress. Il secretari da stadi George Ball ha concedì pli tard ch’ils bastiments eran vegnids tramess en il Golf da Tonkin per provocar in motiv per entrar en la guerra. Las attatgas da vendetga immediatas eran planisadas dapi mais.
Armistizi da Paris
thumb|220px|La Cunvegna da Paris vegn suttascritta (schaner 1973) Sinaquai è il Vietnam dal Nord puspè sa participà als Discurs da Paris. Il sboz dal contract da l’october è be pli vegnì adattà minimalmain. Ils 27 da schaner 1973 han tut las partidas cumpigliadas suttascrit la Cunvegna da Paris. Quella ha obligà ils Stadis Unids da retrair tut las truppas entaifer 60 dis, il Vietnam dal Nord da laschar liber tut ils praschuniers da guerra, ha scumandà a tut las pussanzas estras d’intervegnir militarmain a Laos e Cambodscha, ha lubì al Vietnam dal Nord da laschar radund 140 000 schuldads da la NVA en il Vietnam dal Sid ed a la NLF d’administrar ils territoris ch’ella controllava fin las elecziuns generalas. La zona demilitarisada enturn il 20avel grad da latituda è vegnida transfurmada en ina lingia da demarcaziun provisorica e na muntava pia nagin cunfin tenor dretg internaziunal. Uschia ha il contract tegnì quint da tut las pretensiuns principalas dal Vietnam dal Nord, betg però da quellas dal Vietnam dal Sid ch’aveva pretendì che las truppas americanas restian en il pajais e che la NVA sa retiria dal tuttafatg. L’existenza dal reschim dal sid dependeva sulettamain da la dumonda sch’ils Stadis Unids vegnian a tegnair las empermischuns secretas che Nixon aveva fatg a Thieu. Ultra da quai aveva Nixon empermess al Vietnam dal Nord en in protocol supplementar secret agid da milliardas per la reconstrucziun. Fin la fin mars han ils ultims schuldads staziunads e praschuniers da guerra americans bandunà uffizialmain il Vietnam. Per l’emprima giada dapi 100 onns na sa chattavan en il Vietnam naginas truppas estras pli. La regenza americana ha preschentà la cunvegna sco la ‹pasch onuraivla› che Nixon aveva empermess avant tschintg onns, e quai cumbain ch’ins era tuttavia conscient dals mancos cuntegnids en quella. Kissinger ha stimà ch’il reschim da Thieu possia sa tegnair in onn e mez.
Germania
Turissem
Il turissem da bogn e sport d’aua èn da gronda muntada a las costas e sin las inslas da la Mar dal Nord e da l’Ost. A l’intern dal pajais porschan blers lieus turissem da cura e da sanadad (surtut bogns termals). En la muntogna vegn fatg sport d’enviern resp. vacanzas da viandar. Il turissem da velo è popular en tut il pajais. In sectur creschent furman ils viadis en citads, sco er il turissem da cumpra e da cultura, e quai surtut en las metropolas e lur citads veglias impurtantas.
Guerra dal Vietnam
Opposiziun cunter la guerra en ils Stadis Unids
Martin Luther King, il manader dal moviment per ils dretgs da burgais, aveva pledà dapi il mars 1965 per contractivas cun la NLF: Ils 4 d’avrigl 1967, en ses predi il pli rigurus d’enfin qua, è el sa mess dal tuttafatg sin la vart dals adversaris da la guerra ed è daventà il pledader da quels. La Guerra dal Vietnam e la povradad en ils Stadis Unids han furmà temas centrals da ses pleds fin ch’el è vegnì assassinà ils 4 d’avrigl 1968. Il cumandament da charezzar ses adversaris, uschia vegniva argumentà da vart cristiana, valia er envers communists. Dapi il 1945 hajan ils Stadis Unids impedì l’autonomia naziunala dal Vietnam, sustegnì dictaturs corrupts, chatschà parts da la populaziun rurala en champs da concentraziun, tissientà lur terren e lur guauds e mazzà per mintga Vietcong mort almain 20 civilists. La regenza americana stoppia immediat metter ina fin als bumbardaments, fixar ina data per la retratga da las truppas americanas e participar la NLF ad ina regenza futura dal Vietnam.
Germania
Sistem politic
Ils organs legislativs dal stadi federativ furman il Bundestag ed il Bundesrat. Leschas federalas vegnan decididas dal Bundestag cun maioritad simpla. Ellas entran en vigur sch’il Bundesrat n’è betg s’opponì encunter quellas respectivamain – là nua che quai è necessari – ha dà ses consentiment. Midadas vi da la Lescha fundamentala èn be pussaivlas cun la maioritad da dus terzs dals commembers dal Bundestag e dal Bundesrat. A nivel dals pajais federativs decidan ils parlaments dals pajais davart lur leschas. Da princip è la cumpetenza legislativa situada a nivel dals pajais federativs, cun excepziun dals champs per ils quals è definida ina cumpetenza legislativa dal stadi federativ.
Guerra dal Vietnam
Guerra per terra
Blers schuldads americans senza experientscha svidavan lur magazins en fieu cuntinuant, uschia che versiuns da la buis M16 da pli tard èn vegnidas munidas cun in modus da trais sajets. Ma er la gronda part dals cumandants americans – ils quals disponivan d’in spazi d’agir relativamain vast – sa fidavan en cas da contact cun l’inimi da la forza da fieu da lur commandos. 70 % dals projectils d’artigliaria èn però vegnids duvrads en situaziuns nua ch’igl ha dà nagins u be levs cumbats. Statisticamain èn vegnids duvrads 50 000 sajets per mintga cumbattant da la NLF ch’è vegnì mazzà.
Germania
Musica
Enfin il 2010 ha la Loveparade a Berlin furmà ina da las pli grondas occurrenzas da musica en tut il mund. Dals numerus festivals ed ulteriuras occurrenzas da musica sajan numnads Rock am Ring e la Fiera da musica a Francfurt.
Sistem politic
Tenor artitgel 20 GG vegn statuì a moda lianta che la Republica Federala Tudestga stoppia esser organisada sco stadi federativ democratic e social. Tar quest stadi da dretg federativ sa tracti d’ina democrazia parlamentara. Areguard la concepziun dal stadi federativ fa la Lescha fundamentala pretensiuns explicitas. Tenor quellas existan dus nivels entaifer il sistem politic: il nivel surordinà dal stadi federativ, che represchenta il stadi cumplessiv vers anora, ed il nivel dals 16 pajais federativs. Mintga nivel enconuscha agens organs legislativs, executivs e giudicativs. Ils pajais federativs defineschan da lur vart l’urden da lur citads e vischnancas. Per exempel èn tschintg pajais federativs sutdividids en mintgamai 22 districts administrativs. Ils pajais federativs han er dà a sasezs atgnas constituziuns.
Guerra dal Vietnam
Donns consecutivs
thumb|220px|Uffants cun impediments che derivan per gronda part dad Agent Orange (2004) Milliuns da Vietnamaisas e Vietnamais pateschan anc adina da las grondas midadas socialas e da la structura da la populaziun ch’èn resultadas da la guerra, da devastaziuns, blessuras da guerra, traumatisaziuns e malsognas consecutivas; tut quai ha er per consequenza che l’aspectativa da vita è pli bassa. Il 1975, suenter la fin da la guerra, vivevan en il Vietnam dal Sid 1 milliun vaivas da guerra, 875 000 orfens, 200 000 impedids e 200 000 prostituadas. Vitiers èn anc vegnidas las consequenzas d’expulsiuns a l’intern dal pajais e dad undas da migraziun. A Laos èn fugids tranter il 1960 ed il 1970 fin a 70 000 umans dals bumbardaments da l’US Air Force, da quai radund 40 % commembers dals Meos. Bundant 40 000 èn morts durant ils cumbats, ulteriurs 100 000 pervi da fomazs e malsognas durant la guerra.
‹Pacificaziun›
En consequenza da l’Offensiva dal Tet e da conflicts cun Johnson areguard la strategia militara è il minister da defensiun american McNamara sa retratg la fin favrer 1968. Ses successur Clark M. Clifford ha recumandà da returnar a la strategia d’enclavas dal 1965. L’armada americana duaja immediat sa limitar a proteger las citads grondas, surlaschar a l’ARVN da cumbatter l’inimi e pussibilitar uschia als Vietnamais ina pasch negoziada internamain. Avant che Johnson ha pudì dar ses consentiment al plan da Clifford, ha la ‹New York Times› publitgà ils 10 da mars las pretensiuns da truppas dals generals. Sinaquai è sa furmada resistenza en il Congress american: 139 da 400 deputads da la chombra dals represchentants han pretendì en ina resoluziun ina revalitaziun cumplessiva da l’engaschament da guerra american. Cuntrari a l’onn avant èn ils cussegliaders da Johnson en dumondas da la politica exteriura McGeorge Bundy, George Ball e Dean Acheson s’exprimids ils 25 da mars cunter extender la guerra u cuntinuar cun quella sco fin qua. L’Offensiva dal Tet ha manà ad ina vieuta en l’opiniun publica: Ins aveva pensà che l’adversari stettia curt avant la fin ed è stà surprais da sia forza offensiva; quella ha destruì la speranza dals burgais americans che la guerra giaja bainbaud a fin ed ha er mess en dumonda la credibilitad da Johnson. Ils votants èn sa sentids engianads da la regenza ch’aveva uss gia dapi onns mintgamai mess en vista la fin da la guerra suenter la proxima fasa d’escalaziun. Ultra da quai strapatschava la guerra enormamain tant il budget dal stadi sco er l’economia americana. thumb|210px|Camp da la NLF en flommas (avrigl 1968) Ils 31 da mars 1968 ha Johnson communitgà en rom d’in pled a la naziun ch’el veglia limitar ils bumbardaments, offrir al Vietnam dal Nord contractivas e betg pli sa metter a disposiziun ad ina reelecziun. El ha nominà Averell Harriman sco represchentant american per ils discurs da pasch da Paris planisads ed ha pretendì dal Vietnam dal Sid da surpigliar dapli responsabladad per la guerra. Quant realistic che l’ultim punct saja, è vegnì discutà a moda cuntraversa en ils Stadis Unids. Il Vietnam dal Nord ha acceptà l’offerta da Johnson ed ha cumenzà il matg 1968 a Paris contractivas cun ils Stadis Unids. Omaduas varts han però insistì sin lur finamiras da guerra. Johnson ha bain mess en vista la fin dals bumbardaments en il nord dal 20avel grad da latituda, ha però triplà ils bumbardaments en il Vietnam dal Sid. Surtut territoris rebels sco il Delta dal Mekong ch’era colonisà fitg spess, ha el laschà bumbardar fitg ferm. L’effect militar da quest proceder è stà minimal, damai che l’inimi aveva gia mess sut terra vastas parts da sia infrastructura e logistica. En la mesadad dals territoris che vegnivan bumbardads en il sid n’era la NLF gnanc activa, uschia che be la populaziun civila era pertutgada.
Politica d’Indochina da las pussanzas grondas
thumb|210px|Conferenza da Genevra (1954) L’Uniun sovietica sut Stalin è sa stentada suenter la Segunda Guerra mundiala da tgirar bunas relaziuns cun l’allià da guerra Frantscha ed ha perquai desistì da sustegnair uffizialmain il moviment d’independenza da Ho. Cun furnir armas ha l’Uniun sovietica però contribuì sia part a la victoria dals Viet Minh en la Guerra d’Indochina. A chaschun da la Conferenza d’Indochina ha il minister da l’exteriur sovietic Molotow però sfurzà ils Viet Minh da consentir a lur retratga or dal Vietnam dal Sid. Fin il 1950 n’ha l’Uniun sovietica betg renconuschì la Republica democratica dal Vietnam.
La Republica populara da la China, ch’era vegnida fundada il 1949, ha sustegnì il cumbat d’independenza dals Viet Minh cun furnir armas ch’ils Chinais sezs avevan tschiffà en rom da lur guerra civila sco er cun champs da trenament per lung dal cunfin cun il Vietnam dal Nord. La China ha medemamain renconuschì la Republica democratica dal Vietnam il 1950; a chaschun da la Conferenza d’Indochina ha ella però favurisà la partiziun dal pajais a temp limità ed ina fasa transitorica fin las elecziuns naziunalas.
Invasiuns a Cambodscha e Laos
thumb|220px|Bumbardaments da l’U.S. Air Force Nixon vuleva profitar da ses renum sco anticommunist e persvader il Vietnam dal Nord ch’el vegnia schizunt a ristgar ina guerra atomara per sfurzar tras il success dals discurs da Paris. A l’intern numnava el questa strategia madman theory (‹teoria da l’um nausch›). Il favrer 1969 ha el cumandà l’operaziun strictamain secreta MENU, da la quala gnanc il schef da stab da l’Air Force è vegnì a savair. En rom da quella ha l’aviatica militara americana bittà, cun l’acceptanza implicita da prinzi Norodom Sihanouk, en il decurs da 14 mais radund 100 000 tonnas bumbas sin ils territoris da retratga da la NLF e NVA a Cambodscha e Laos. Silsuenter han truppas spezialas americanas tschertgà en las regiuns pertutgadas suenter survivents per als mazzar. Uschia è er vegnì per la vita in dumber betg enconuschent da civilists. Ils refurniments da la NLF èn però sa diminuids pervi da quai be per 10 %. La NVA è guntgida en l’intern dal pajais ed ha rinforzà la guerra civila cambodschana. Il zercladur 1969 ha Nixon tschentà al Vietnam dal Nord in ultimatum, da dar fin il prim da november il consentiment a la retratga da las truppas americanas e da la NVA or dal Vietnam dal Sid, smanatschond cas cuntrari cun grevas consequenzas. Cura che Hanoi ha refusà questas propostas, han ils cussegliaders da segirezza be pudì evitar cun stenta che Nixon laschia attatgar Hanoi or da l’aria e cumondia ina bloccada maritima cunter il Vietnam dal Nord.
Il reschim da Thieu
Thieu ha stgaffì in consens che sa basava sin corrupziun, e quai cun laschar participar ils generals da l’ARVN vi da las subvenziuns che derivavan dals Stadis Unids. Ultra da quai vegniva el sustegnì da l’elita commerziala da derivanza chinaisa. Ils militars han er repartì tranter sai martgads illegals sco per exempel la vendita da heroin, tranter auter a schuldads americans. Er sut Thieu serviva l’ARVN surtut a distribuir e controllar la pussanza ed è perquai restada militarmain pauc effectiva.
Guerra per terra
Per lunschor la gronda part dals territoris per talas acziuns da tschertga eran situadas en las planiras a la costa, en la planira auta en il center dal pajais, en la regiun da Khe Sanh datiers dal cunfin da Laos sco er en il Delta dal Mekong. Dapertut devi zonas che na vegnivan betg en dumonda per talas acziuns da tschertga, perquai che la basa americana situada il pli datiers disponiva da memia paucs schuldads ubain perquai che la NLF disponiva en la zona respectiva da memia blers cumbattants. Talas zonas vegnivan bumbardadas a moda nuncontrollada durant il sgol d’ir e turnar. Per quest intent ha l’armada americana duvrà ils onns 1966 e 1967 bunamain 50 % da la muniziun da cumbat che steva a disposiziun, en tschertas regiuns schizunt fin 85 %. En questa moda è vegnì mazzà in dumber nunenconuschent da civilists ed ils survivents èn vegnids stgatschads or da lur zonas d’abitar. Quai dueva pli tard engrevgiar considerablamain la ‹pacificaziun› dal pajais.
Politica d’Indochina da las pussanzas grondas
Dal 1952 fin il 1954 han ils Stadis Unids augmentà il sustegn finanzial e militar per la Frantscha sin 2,76 milliardas dollars resp. da 40 sin 80 % dals custs totals da la Guerra d’Indochina.
Germania
Occupaziuns tras ils Alliads (1945–1949)
La Republica da l’Austria è vegnida restabilida tenor ils cunfins dal 1938. La fixaziun dals cunfins tranter ils pajais federativs tudestgs è per part vegnida determinada tras ils cunfins da las zonas d’occupaziun, surtut tranter la Saxonia Inferiura e Mecklenburg resp. Saxonia-Anhalt sco er tranter la Turinga e Hessen. Da questa lingia dueva alura resultar il cunfin tranter ils dus pajais tudestgs.
Imperi tudestg (1871–1918)
Sco primminister prussian era Otto von Bismarck s’engaschà per la fundaziun da l’Imperi, aveva contribuì a moda essenziala a concepir la constituziun da l’Imperi ed è uss daventà l’emprim chancelier da l’Imperi. Sia politica ha bain sustegnì la pussanza dal stadi monarchic, ha però modernisà impurtants champs da la politica ed è stada ambivalenta en tschertas dumondas. Cun il Reichstag è sa furmà l’emprim parlament da la Germania munì cun funcziunalitad cumplaina e lianta. Cunter la baselgia catolica ha Bismarck manà in uschenumnà cumbat cultural, en consequenza dal qual schizunt uvestgs èn vegnids mess en fermanza. Dal cuntegn ennà eran las leschas ch’èn entradas en vigur durant ses temp d’uffizi savens plitost liberalas (p.ex. concernent la scola u la lètg). Per pudair maiorisar en avegnir ils liberals, ha Bismarck introducì tar elecziuns dal parlament il dretg d’eleger democratic per tut ils umens. Da l’autra vart èn ils naziunalliberals stads sur lung temp ils partenaris da Bismarck. Dapi il 1878 ha el cumbattì ils socialdemocrats cun agid da las leschas socialas, sa stentond però a medem temp da liar ils lavurants al stadi cun agid d’ina legislaziun sociala da tempra moderna.