cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anne Frank
Commemoraziuns
Il 2015 han ins er tschentà Craps da stgarpitsch davant l’ultim lieu da domicil uffizial da la famiglia Frank ad Amsterdam.
Frantscha
La Frantscha (uffizial Republica franzosa, franzos République française [ʁe.py.ˈblik fʁɑ̃.ˈsɛz], en furma curta (la) France [fʁɑ̃s]) è in stadi unitar, democratic ed intercontinental ch’è situà en l’Europa dal Vest e che cumpiglia inslas e territoris d’ultramar sin plirs continents. La France métropolitaine, vul dir la part europeica dal territori statal, s’extenda da la Mar Mediterrana fin al Chanal da la Mongia e la Mar dal Nord sco er dal Rain fin a l’Ocean Atlantic. Pervi da sia furma caracteristica vegn la terra franca dal pajais er numnada Hexagone. Areguard la surfatscha furma la Frantscha il pli grond pajais da l’Uniun europeica e dispona dal terz grond territori dal stadi en l’Europa insumma (suenter la Russia e l’Ucraina). Paris è la chapitala dal pajais e furma ensemen cun l’Île-de-France la pli gronda zona d’aglomeraziun dal pajais, avant Lyon, Marseille, Toulouse e Lille.
En il 17avel e 18avel tschientaner ha la Frantscha occupà ina posiziun egemoniala entaifer l’Europa. Da muntada è stada tant l’irradiaziun politica sco er culturala: La curt da Louis XIV è daventada l’exempel per ils stadis absolutistics en tut l’Europa; la Revoluziun franzosa cun la Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais e l’occupaziun tras Napoleun ch’è suandada han mess ad ir en blers pajais il svilup da la democrazia, il qual è però adina puspè vegnì interrut. En territoris d’ultramar ha la Frantscha erigì duas giadas in imperi colonial: l’emprim cumpigliava tranter auter vastas parts da l’America dal Nord ed è per gronda part ì a perder ils onns 1756–1763 durant la Guerra da set onns; il segund ha surtut cumpiglià vastas parts da l’Africa e furmava en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner la segund gronda pussanza coloniala dal mund. En il 21avel tschientaner vala la Frantscha ensemen cun la Germania sco forza motorica da l’integraziun europeica.
La Republica franzosa vegn declerada en la constituziun sco indivisibla, laicistica, democratica e sociala. La maxima da quella sa cloma: ‹Regenza dal pievel tras il pievel e per il pievel›. La Frantscha vala sco in dals pajais ils pli sviluppads dal mund. Partind dal product naziunal brut sa tracti da la tschintgavel gronda economia dal mund e da la terz gronda paritad da la capacitad da cumpra en l’Europa. Il standard da viver, il grad da furmaziun e l’aspectativa da vita valan generalmain sco auts. Ultra da quai sa tracti dal pajais dal mund che vegn visità il pli savens: onn per onn visitan radund 83 milliuns turists da l’exteriur la Frantscha.
La Frantscha mantegna la terz gronda armada entaifer la NATO e la pli gronda armada da l’Uniun europeica. Il pajais furma in dals commembers stabels dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas e disponiva il 2010 sco pussanza atomara dal terz grond arsenal d’armas nuclearas. La Frantscha è stada in commember fundatur da l’Uniun europeica e da las Naziuns unidas, è commembra da la Francophonie, dals G7, dals G20, da la NATO, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD), da l’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC) e da l’Uniun latina.
Infurmaziuns generalas
Sco in dals pli gronds pajais da l’Europa è la Frantscha segnada da numerusas furmas da la cuntrada che sa differenzieschan marcantamain ina da l’autra. Per gronda part prevalan en il maletg da la cuntrada planiras u collinas miaivlas. En il sidost ed al cunfin cun la Peninsla Iberica è il pajais segnà da muntognas. Las muntognas principalas furman las Pireneas en il sidvest, il Massiv Central en la part meridiunala da l’intern dal pajais sco er – dal nord al sid – las Vogesas, il Giura e las Alps en l’ost dal pajais. La pli auta muntogna da la Frantscha è il Mont Blanc (4810 m s.m.); quel furma a medem temp il pli aut piz da l’Europa Centrala e dal Vest.
Regiuns
Tut en tut è la Frantscha dividida en 18 regiuns; da quellas sa chattan 13 en l’Europa e tschintg furman territoris franzos d’ultramar (France d’outre-mer) – Guyana Franzosa, Guadeloupe, Martinique, Mayotte e Réunion. Fin il 2015 eran las parts europeicas da la Frantscha divididas en 22 regiuns, uschia ch’il dumber total da las regiuns muntava a 27.
Citads
La zona d’aglomeraziun per lunschor la pli gronda ed impurtanta furma la chapitala Paris cun bundant 10 milliuns abitants en la regiun Île-de-France. Las regiuns grondas enturn Lyon, Marseille, Toulouse e Lille dumbran medemamain bundant in milliun abitants. Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2011 senza e cun aglomeraziun): Paris (2 250 000 / 12 300 000), Marseille (850 500 / 1 721 000), Lyon (472 000 / 2 289 000), Toulouse (447 000 / 1 250 000), Nizza (344 000 / 1 004 000), Nantes (288 000 / 884 000), Strasbourg (272 000 / 764 000), Montpellier (264 500 / 561 000), Bordeaux (235 000 / 1 141 000), Lille (227 500 / 1 159 500) e Rennes (208 000 / 680 000).
Svilup da la populaziun
Suenter la Germania furma la Frantscha il pajais da l’Uniun europeica cun il segund aut dumber da la populaziun; en tut il mund sa chatta ella sin la 20avla plazza. Il 2009 dumbrava la Frantscha entaifer l’Uniun europeica ina cumpart da la populaziun da radund 13 %.
L’onn 2009 èn vegnidas serradas 256 000 lètgs; diesch onns avant eran quai anc stadas 294 000. Persuenter han dapli Franzos elegì l’uschenumnà patg da solidaritad civil sco furma da convivenza. Quests partenadis han ins introducì il 1999; il 2009 èn vegnids serrads 175 000 patgs. La rata da fritgaivladad giascheva il 2008 cun 2,0 uffants per dunna sin il terz plaz europeic suenter l’Irlanda e l’Islanda; ella è però crudada da trais uffants per dunna en ils onns 1960. L’aspectativa da vita muntava il 2008 a 84 onns per dunnas e 78 onns per umens.
Migraziun
Il 2006 cumpigliava la cumpart da la populaziun estra 5,8 %; latiers vegnan 4,3 % Français par acquisition, pia umans ch’èn naschids a l’exteriur e ch’han surpiglià la naziunalitad franzosa. L’onn 2008 vivevan 5,23 milliuns immigrants en Frantscha, quai che correspunda a 8,4 % da l’entira populaziun. Da quels avevan 5,23 milliuns acquistà la naziunalitad franzosa. Descendents d’immigrants, dals quals almain in genitur era naschì a l’exteriur, èn vegnids stimads il 2010 sin radund 10,4 % da la populaziun totala. Oz deriva la gronda part dals emigrants da l’Africa dal Nord (Algeria, Maroc, Tunesia), alura suondan ils pajais da l’Europa dal Sid (Portugal, Italia, Spagna). En il decurs dals ultims onns èn vegnids vitiers immigrants da las anteriuras colonias franzosas situadas al sid da la Sahara ed en la Caribica. La pli auta concentraziun d’immigrants viva en il sidost dal pajais ed en l’aglomeraziun da Paris.
Sistem da furmaziun
thumb|220px|Survista dal sistem da furmaziun franzos La constituziun da la tschintgavla Republica franzosa definescha che l’access a la furmaziun e cultura haja dad esser egual per tut ils burgais e ch’i saja l’incumbensa dal stadi da mantegnair in sistem da scola public gratuit e laicistic. Tenor quai è il sistem da furmaziun en Frantscha organisà a moda centralistica; las corporaziuns territorialas han da metter a disposiziun las localitads.
La scolina sa numna en Frantscha École maternelle e porscha educaziun prescolara per uffants a partir da 2 onns. Quella vegn frequentada d’ina fitg auta procentuala dals uffants, dura l’entir di ed è be colliada cun custs per ils geniturs, sche quels fan diever da las purschidas opziunalas (gentar, tgira supplementara la damaun u la saira). L’École maternelle vegn resguardada en Frantscha bler pli ferm sco scola che quai ch’igl è il cas en la gronda part dals auters stadis. Las persunas che tgiran ils uffants han frequentà ina furmaziun da magister e vegnan engaschads da l’autoritad da scola naziunala che fixescha er ils plans d’instrucziun.
L’École élémentaire che suonda a la Maternelle dura tschintg onns. Suenter avair finì quella frequentan ils uffants il Collège, ina scola cumplessiva da quatter onns ch’els termineschan cun il Brevet des collèges.
Silsuenter sa porschan al giuvenil differentas pussaivladads. El po frequentar ina scola professiunala, la quala el terminescha cun il Certificat d’aptitude professionelle. Il Lycée correspunda pli u main al gimnasi. Quel maina suenter dudesch onns da scola al Baccalauréat. I vegnan distinguidas differentas direcziuns (cun accent economic, litterar, scienzas natiralas e.a.). Tgi che frequenta in Lycée professionnel u in Centre de formation d’apprentis po terminar suenter 13 onns da scola cun in Baccalauréat professionnel. En l’instrucziun da linguas estras domineschan l’englais ed il spagnol.
Liun
Il liun (Panthera leo) è ina spezia d’animal ch’appartegna a la famiglia dals giats (Felidae). Cuntrari ad auters giats viva il liun en rotschas; ultra da quai è el caracterisà tras la coma dals mastgels. Il liun viva oz en l’Africa ed en l’India (en il stadi federativ Gujarat).
Frantscha
Sistem da furmaziun
La furmaziun academica ha lieu a las universitads e Grandes écoles. Questas ultimas han ina meglra reputaziun, in pli bass dumber da students ed in pli aut grad d’assistenza persunala.
Linguas
thumb|180px|Repartiziun da las linguas regiunalas La lingua franzosa è sa sviluppada dal francien che vegniva discurrì en il temp medieval en la regiun Île-de-France odierna. Questa furma uffiziala è sa derasada ensemen cun l’expansiun dal domini dals retgs franzos. Il 1539 ha retg François I fixà che la lingua franzosa duaja esser la suletta lingua en ses reginavel. Tuttina discurriva en il 18avel tschientaner be radund la mesadad dals subdits dal retg franzos la lingua franzosa. Suenter la Revoluziun franzosa han ins cumbattì activamain las linguas regiunalas; pir ina lescha ch’è entrada en vigur il 1951 ha admess l’instrucziun en linguas regiunalas. Er oz determinescha l’artitgel 2 da la constituziun dal 1958 che la lingua franzosa saja la suletta lingua uffiziala da la Frantscha. Quella na furma betg be la lingua discurrida generalmain en Frantscha, mabain è purtadra da la cultura franzosa en tut il mund. Pervi da las migraziuns a l’intern dal pajais ed il diever quasi exclusiv da la lingua franzosa en las medias electronicas èn las linguas che vegnan discurridas a nivel regiunal smanatschadas da svanir. La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras ha la Frantscha bain suttascrit, ma betg ratifitgà. Tranter auter ha il cussegl da la constituziun franzos giuditgà il 1999 che parts da la Charta na sajan betg cumpatiblas cun la constituziun franzosa. Dapi il 2008 menziunescha la constituziun en l’artitgel 75-1 las linguas regiunalas sco ierta culturala da la Frantscha.
Linguas regiunalas che vegnan discurridas en Frantscha furman las linguas d’oïl romanas en il nord da la Frantscha – che vegnan per part resguardadas sco dialects franzos (sco picard, norman, gallo, poitevin-saintongeais, vallon e champenois) – il francoprovenzal en il territori da las Alps e dal Giura franzos e svizzer, l’occitan en la Frantscha dal Sid, il catalan en il Département Pyrénées-Orientales, l’alsazian e loren en il nordost dal pajais, il basc e ses dialects en il sidvest, il breton en il nordvest, il cors a Corsica ed il flam en il nord dal pajais. Ultra da quai vegnan discurrids en ils territoris d’ultramar las pli differentas linguas sco las linguas polinesianas, las linguas creolas u las linguas canacas.
Liun
Caracteristicas
Il pail dals liuns è curt e da colur da sablun, melnenta u mellen-ocher. La vart sut e las parts internas da las chommas èn adina in pau pli cleras.
miniatura|200px|Durant cumbats fa la coma cumparair il liun pli grond Ils mastgels han ina coma ch’è il pli savens brin stgira, ma che po er esser naira, brin clera u brin cotschna. La coma s’extenda da las gautas fin sur las spatlas ora, pli darar era sur il venter ed il pèz. La furma e la colur da la coma na varieschan betg be tranter ils differents exemplars, mabain – tut tenor la constituziun corporala – er durant las fasas da vita dal singul individi. Comas spezialmain lungas e stgiras èn in segn per ina buna constituziun e per bler forza da cumbat; la situaziun ormonala ed il nutriment s’effectueschan numnadamain a moda positiva tant sin la lunghezza sco er sin la spessezza da la coma. Experiments cun mastgels empagliads han mussà che las femellas reageschan a moda positiva sin comas pli lungas e pli stgiras, entant che auters mastgels van or da via a tals models. Tar cumbats da posiziun tranter mastgels rivalisants pudess la coma avair in niz pratic sco protecziun cunter culps cun la tschatta e morsas. Quai explitgass er l’avantatg d’evoluziun ch’ils mastgels han tras ina coma, entant che las femellas èn sa spezialisadas sin la chatscha. Perscrutaziuns pli novas han però er mussà che la temperatura gioga in’impurtanta rolla areguard la grondezza da la coma: en regiuns pli fraidas – e surtut er en ils zoos da la zona temprada – sviluppan ils liuns comas pli spessas ch’èn territoris da derasaziun fitg chauds. Liuns giuvens n’han nagina coma. I dovra varga tschintg onns, enfin che la coma è sa sviluppada dal tuttafatg. I dat però er regiuns nua che las comas èn en general pli pitschnas (liuns da l’Asia) u nua ch’ellas mancan bunamain dal tuttafatg (Africa dal Vest).
In’ulteriura caracteristica dals liuns è la barlocca da la cua naira, en la quala sa chatta in spinal regredì.
Frantscha
Linguas
Il franzos è lingua da lavur tar las Naziuns unidas, l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, en la Cumissiun europeica ed en l’Uniun africana. La Frantscha enconuscha diversas instituziuns e mecanissems che gidan ed evitar che anglicissems prendian suramaun entaifer la lingua franzosa. Las autoritads èn obligadas da far diever dals neologissems che vegnan creads da la Commission générale de terminologie et de néologie e decretads da la Délégation générale à la langue française et aux langues de France.
Liun
Caracteristicas
Il corp dals liuns giuvens è surtratg cun flatgs stgirs. Quels svaneschan però gia durant l’emprim onn da vita. Be fitg darar restan ils flatgs visibels tar lieus creschids ed er lura be da datiers.
Tuttina sco tar ils tighers datti er tar ils liuns mintgatant cas da leucissem, vul dir d’individis cun pail alv. I na sa tracta però betg d’albinos, damai ch’ils egls cotschens caracteristics mancan. La colur alva dal pail vegn ertada sur in gen recessiv. Damai che liuns alvs vegnan percurschids pli tgunsch d’inimis potenzials, han tals animals pli grev da surviver. Da l’autra vart datti er rapports davart melanissem, pia liuns da colur naira, ma naginas cumprovas per lur existenza reala.
Frantscha
Religiuns
thumb|160px|La catedrala gotica da Reims La Frantscha è uffizialmain in stadi laicistic, quai che signifitga ch’il stadi e las cuminanzas religiusas èn spartids cumplettamain in da l’auter. Il stadi na relevescha er naginas datas davart l’appartegnientscha religiusa; quellas sa basan pia sin stimaziuns u sin indicaziuns da las cuminanzas religiusas sezzas. Tenor ina retschertga da ‹Le Monde› èn 51 % dals Franzos catolics, 9 % muslims, 3 % protestants ed 1 % gidieus. 31 % inditgeschan d’appartegnair a nagina religiun; ils ulteriurs 5 % appartegnan ad autras cuminanzas religiusas (surtut ortodoxs, budists e hindus) u n’han fatg naginas indicaziuns.
Liun
Territori da derasaziun e spazi da viver
miniatura|200px|Territori da derasaziun dal liun: istoric (cotschen) ed oz (blau) Durant l’ultim temp da glatsch avevan ils liuns (che vegnan tut tenor attribuids a pliras spezias u a sutspezias d’ina suletta spezia) in fitg grond territori da derasaziun. Quel tanscheva dal Peru fin l’Alasca (liun american) e da la Sibiria sur vastas parts da l’Asia dal Nord e da l’Europa (liun da cuvels) fin en l’India, l’Arabia e l’Africa. D’ina gronda part da quests territoris èn ils liuns però gia sa retratgs vers la fin dal temp da glatsch. Il territori da derasaziun istoric dals liuns na cumpigliava betg be grondas parts da l’Africa, mabain er l’Europa dal Sidost, l’Asia dal Vest e l’India. Ed in pau pli baud, en l’olocen tempriv, era il liun anc derasà en la Spagna dal Nord e per il temp tranter 5500 e 3000 a.C. èn cumprovads chats d’ossa da liuns en l’Ungaria ed en la regiun da la Mar Naira. Sin il Balcan eran liuns anc da chasa en l’antica, sco quai che rapportan numerus scienziads contemporans (sco per exempel Herodot, Aristoteles, Plutarch u Xenophon). Ins suppona ch’ils davos liuns en l’Europa sajan svanids en il decurs da l’emprim tschientaner s.C. tras intervenziun da l’uman. Ils davos chats fossils derivan da la Grezia dal Nord. In chat da liun dal temp da fier en la Spagna dal Sid vegn percunter attribuì ad animals importads en connex cun gieus da circus.
Oz sa limitescha il territori da derasaziun per gronda part sin la part da l’Africa situada en il sid da la Sahara. En il nord da la Sahara è la spezia morta ora en ils onns 1940 ed er las populaziuns da liuns asiatics èn quasi vegnidas eliminadas dal tuttafatg en il decurs dal 20avel tschientaner. Be en il Parc naziunal Gir a Gujarat (India) è sa mantegnida ina pitschna populaziun.
Frantscha
Religiuns
Entaifer la cumpart catolica pratitgescha be ina pitschna part activamain la cretta; da l’autra vart èn però er represchentads fitg ferm ils moviments dal tradiziunalissem catolic. Tenor enquistas actualas inditgeschan 58 % dals Franzos da crair en in Dieu; la cumpart dals giuvenils che crain en ina vita suenter la mort è però creschida dapi il 1981 da 31 % sin 42 %. Tenor in studi dal PewResearch Center fan 27 % dals Franzos valair d’esser «religius» e 10 % d’esser «fitg religius». Omaduas valurs èn fitg bassas cumpareglià cun auters stadis.
Liun
Territori da derasaziun e spazi da viver
Liuns pon s’adattar bain e cumparan en habitats fitg differents. Il spazi da viver preferì furma la savanna, ma il liun è er da chasa en guauds sitgs ed en il semidesert; e pli baud populava el er la steppa da mamut ch’è caracterisada tras in clima sitg e fraid. Mai na chatt’ins però liuns en guauds spess ed umids u en deserts senz’aua. La spezia n’è pia betg represchentada en ils guauds tropics da l’Africa Centrala ed er betg en ils deserts sitgs da l’Africa dal Nord e da l’Asia Anteriura. La caracterisaziun dal liun sco ‹retg dal desert› n’è pia betg correcta.
Frantscha
Religiuns
Istoricamain è la Frantscha stada sur lung temp in stadi en il qual dominava il catolicissem. Dapi Louis XI († 1483) han ils retgs franzos purtà cun il consentiment dal papa il titel d’in roi très chrétien. Dal temp da la refurmaziun è la Frantscha adina stada per gronda part catolica, cumbain ch’i deva fermas minoritads protestantas (ughenots). Il pli tard suenter la mazzacra da la Notg da Baltramieu 1572 han quests ultims però stuì dar si lur speranzas areguard ina Frantscha protestanta. Cur ch’il protestant Henri IV è daventà ertavel dal tron, ha el midà per motivs tactics-politics a la cretta catolica («Paris vaut bien une messe», per rumantsch «Paris vala tuttavia ina messa»); a medem temp ha el però garantì als protestants en furma da l’Edict da Nantes (1598) dretgs spezials e surtut la libertad da cretta. Il 1685 ha Louis XIV revocà l’Edict da Nantes; malgrà ch’igl è vegnì smanatschà cun sancziuns penalas ordvart severas, ha quai manà ad ina fugia en massa dals ughenots en l’exteriur cunfinant ch’era da cretta protestanta. Pir curt avant la Revoluziun franzosa è puspè vegnida admessa als protestants ina libertad da cretta parziala. La Revoluziun franzosa ha alura abolì tut las limitaziuns da la libertad da la cretta. En ils onns suenter la Revoluziun, dal temp da l’emprima Republica franzosa, hai dà ina curta fasa ch’è stada segnada da fitg fermas tendenzas anticlericalas, damai che la baselgia catolica vegniva resguardada sco represchentanta da l’ancien régime. Betg be ils privilegis da la baselgia èn vegnids dismess, mabain schizunt il chalender cristian ed ils servetschs divins e remplazzads tras in chalender revoluziunar resp. tras in «cult da l’esser suprem». Sut Napoleun Bonaparte è il stadi però puspè sa cunvegnì cun la baselgia catolica en furma dal concordat dal 1801. Ed a chaschun da la restauraziun bourbonica suenter il 1815 han las ideas monarchic-catolicas schizunt puspè survegnì il suramaun: las truppas bourbonicas ch’èn vegnidas tramessas il 1823 en Spagna per abatter la revoluziun liberala vegnivan numnadas ils ‹100 000 figls da son Ludvic› ed en ils territoris da surmar han ins promovì la missiun gesuitica.
Dal temp da la Terza Republica è danovamain prorut in conflict tranter la baselgia ed il stadi. Quel ha manà il 1905 ad ina lescha, en la quala è vegnida fixada la separaziun stricta da baselgia e stadi.
Liun
Effectiv
Il dumber actual da liuns che vivan en libertad munta a 16 000 fin 30 000. L’onn 2008 ha l’IUCN (International Union for Conservation of Nature) stimà ch’il dumber da liuns saja sbassà en ils ultims ventg onns per 30 fin 50 %. Ina da las raschuns centralas per quest svilup para dad esser il fatg che vastas regiuns vegnan duvradas sco pastgiras u sco territori da cultivaziun. Perquai classifitgescha l’IUCN il liun sco ‹periclità› (vulnerable). En l’Africa dal Vest è il liun schizunt en privel da svanir (critically endangered). Il liun asiatic (Panthera leo persica), dal qual existan be pli populaziuns selvadias en il Parc naziunal Gir en l’India, vala sco periclità fermamain (endangered). En intgins gronds territoris da protecziun en l’Africa da l’Ost e dal Sid para l’avegnir dals liuns però d’esser segirà per il mument.
Frantscha
Religiuns
La cuminanza giudaica en Frantscha è segnada d’ina istorgia muventada. La preschientscha dals gidieus è documentada dapi il temp dals Romans. En il decurs dal temp medieval han ins però stgatschà quels en duas undas cumplettamain dal pajais: il 1306 sut Philippe IV ed il 1394 sut Charles VI. Sur plirs tschientaners ha silsuenter strusch pli existì en Frantscha ina vita e cultura giudaica. La suletta excepziun han furmà ils territoris en l’ost dal pajais ch’èn vegnids acquistads en il 18avel e 19avel tschientaner – surtut l’Alsazia – ils quals han profità sur lung temp d’in status spezial. La Revoluziun franzosa ha la finala concedì als gidieus l’egualitad burgaisa. Fin l’entschatta dal 20avel tschientaner è la Frantscha però restada in pajais cun ina populaziun gidieua relativamain pitschna. Suenter l’Emprima e surtut suenter la Segunda Guerra mundiala èn blers gidieus immigrads nà da l’Europa da l’Ost, uschia che la Frantscha represchenta oz il stadi europeic cun la pli gronda gruppa da la populaziun gidieua insumma. Pervi da tendenzas antisemiticas creschentas, surtut da vart da muslims, e la stagnaziun economica datti actualmain però ina grond’unda d’immigraziun gidieua. I vegn supponì che be tranter il 2010 ed il 2015 hajan bundant 100 000 gidieus bandunà il pajais, uschia che la cuminanza gidieua en Frantscha dumbra be pli radund 400 000 persunas.
Liun
Cumportament social
miniatura|200px|Liuns èn tipics animals da rotscha La gronda part dals panterins (u popular: giats gronds selvadis) viva plitost a moda solitaria. Auter è quai però tar ils liuns che vivan en rotschas. Ina tala rotscha consista oravant tut da femellas parentadas e lur descendenza che vegnan defendids d’ina ‹coaliziun› da mastgels creschids. Normalmain datti en ina singula rotscha trais fin quatter mastgels creschids, excepziunalmain fin set e mo fitg darar be in; en l’urden ierarchic èn ils mastgels posiziunads sur las femellas. Ils mastgels dominants èn per regla (ma betg adina) parentads in cun l’auter. La grondezza dal revier ed il dumber d’animals da preda correlescha cun la grondezza da la rotscha (tranter 3 e 30 exemplars). Il revier d’ina rotscha da liuns po cumpigliar tranter 20 e 400 km². Ils cunfins dal revier vegnan marcads cun excrements ed urin; al medem intent serva er l’urlim demonstrativ ch’ins auda lunsch enturn.
Ils giuvens mastgels restan en la rotscha fin ch’els han cuntanschì lur madirezza sexuala (dus fin trais onns); alura vegnan els stgatschads. Tals mastgels giran per part sur plirs onns e sa collian per regla cun auters mastgels nomadisants. Quests lioms tranter liuns parentads u er esters pon daventar fitg ferms. Ils nomads percurran en quest temp fitg gronds territoris, respectan nagins cunfins da revier, ma na fundeschan er betg agens reviers. Per pudair gudagnar in agen revier, ston els stgatschar ils vegls possessurs dal revier u als dumagnar en il cumbat. Tals cumbats èn per regla sanguinus e betg darar fineschan els mortalmain. Manaders da rotschas ch’èn vegnids battids vegnan stgatschads e mainan silsuenter usitadamain ina vita solitaria. Blers moran però er en consequenza da las blessuras dal cumbat.
Suenter che novs mastgels han conquistà ina rotscha commettan els savens infanticid, vul dir ch’ils novs manaders da la rotscha mazzan tut ils giuvens da lur antecessurs (tant ils masculins sco er ils feminins). Il niz biologic pon ins vesair en quai che las femellas èn prest puspè prontas per la paregliaziun, uschia ch’ils novs mastgels pon schendrar atgna descendenza e dar vinavant lur agens gens. Normalmain pon ils mastgels dominants sa far valair be dus fin trais onns envers la concurrenza; alura vegnan els stgatschads u mazzads tras auters mastgels ch’èn pli giuvens e pli ferms. Las femellas però passentan per regla lur entira vita entaifer la medema rotscha.
Liuns n’han betg il medem senn per nettezza sco per exempel ils giats da chasa. Normalmain vegn be nettegià il dies dal nas. Ina tgira dal pail vicendaivla datti be en cas da merda pli groppa, sco per exempel sang dals animals da preda.
Frantscha
Da la preistorgia al temp medieval tempriv
Tranter 58 e 51 a.C. ha Caesar conquistà la regiun en rom da la Guerra gallica; sinaquai èn vegnidas installadas las provinzas romanas Gallia Belgica, Gallia Cisalpina e Gallia Narbonensis. En ina perioda da prosperitad e pasch han questas provinzas surpiglià il progress roman sin ils champs da la tecnica, agricultura e giurisdicziun; igl èn sa furmadas citads grondas, elegantas. A partir dal 5avel tschientaner èn immigrads adina pli stedi pievels germans en Gallia; en consequenza dal declin da l’Imperi roman l’onn 476 han quels cumenzà a furmar agens reginavels. Suenter ina dominanza temporara dals Visigots han ils Francs sut Chlodwig I fundà il reginavel dals Merovings. Els han surpiglià diversas valurs ed instituziuns romanas, tranter auter il catolicissem (496). L’onn 732 als èsi reussì, en la Battaglia da Tours e Poitiers, da rebatter l’expansiun islamica nà da la Peninsla Iberica. Als Merovings èn suandads ils Carolings. L’onn 800 è Carl il Grond daventà imperatur; il 843 è il Reginavel dals Francs vegnì repartì entras il Contract da Verdun sin ses biadis; la part occidentala da quel correspundeva pli u main a la Frantscha odierna.
Liun
Nutriment
miniatura|200px|Liuns cun lur preda, in biffel african Liuns fan surtut chatscha en il stgir u durant las uras da la damaun pli frestgas. Tar ils animals da preda tutgan antilopas, gazellas, gnus, biffels e zebras, ma er lieurs, utschels e mintgatant peschs. En tschertas regiuns sa spezialiseschan liuns sin animals da preda ch’èn plitost atipics, sco quai che mussan dus exempels or dal Parc naziunal Chobe a Botswana: al Savuti fan rotschas da var 30 animals mintgatant chatscha sin elefants mez creschids ed al Linyanti sin ippopotams u er giraffas (per regla animals giuvens). En tschertas parts dal Parc naziunal Hwange (Zimbabwe) furman elefants mez creschids radund 20 % dal nutriment dals liuns. Ed a las costas da la Namibia tutgan schizunt urs marins tar ils animals da preda dals liuns. Percunter vegnan schizunt grondas rotschas da liuns betg da mazzar in rinoceros creschì or.
Frantscha
Temp medieval
Il temp medieval franzos è stà segnà da l’avanzament da la pussanza roiala en il cumbat permanent cunter l’independenza da la noblezza auta ed ils dominis seculars da las claustras e congregaziuns. Partind da l’Île-de-France odierna han ils Capetings fatg valair l’idea dal stadi unitar; la participaziun a diversas cruschadas ha gidà a consolidar lur pussanza. Nà dal nord èn ils Normans penetrads repetidamain en la Normandia ch’ha perquai survegnì lur num; l’onn 1066 han els er conquistà l’Engalterra. Sut Louis VII ha cumenzà ina lunga seria da conflicts guerrescs cun l’Engalterra, quai suenter che la dunna divorziada da Louis, Éléonore d’Aquitania, aveva maridà il 1152 Henry Plantagenet, uschia che radund la mesadad dal territori statal franzos era crudà a l’Engalterra. A Philipp II Auguste èsi reussì fin il 1299 cun agid dals Staufers da stgatschar ils Englais dal pajais; il retg englais Henry III ha plinavant stuì acceptar Louis IX sco signur feudal. A partir dal 1226 è la Frantscha daventada ina monarchia ereditara; l’onn 1250 era Louis IX in dals pli pussants regents da l’Occident.
Liun
Nutriment
Cuntrari a l’opiniun derasada n’èsi betg uschia ch’ils mastgels sa nutreschan quasi mo da la preda da lur femellas; en realitad procuran els sezs per ina gronda part da lur nutriment. Tenor in studi ch’è vegnì manà tras en il Parc naziunal Kruger van er ils mastgels territorials che possedan ina rotscha regularmain a chatscha, e quai cun grond success. Surtut en regiuns surcreschidas e nunsurvesaivlas paran er mastgels che mainan ina rotscha da sa nutrir pli pauc da la preda da lur femellas ch’en spazis da viver averts. Mastgels betg territorials che n’han anc betg pudì conquistar ina rotscha èn oramai sfurzads da procurar sezs per lur nutriment e van perquai regularmain a chatscha. Entant che las femellas prefereschan en ils territoris intercurids zebras e gnus, fan ils mastgels plitost chatscha sin biffels africans. Liuns giuvens accumpognan en la vegliadetgna da trais mais l’emprima giada la mamma sin la chatscha. Ma pir cun dus onns han els emprendì dal tuttafatg la tecnica da chatschar.
Frantscha
Temp medieval
Suenter la mort da l’ultim dals Capetings è Philippe VI vegnì elegì l’onn 1328 sco nov retg da la Frantscha; el ha fundà la dinastia dals Valois. La populaziun dal pajais vegn stimada da quel temp sin radund 15 milliuns. Cun la scholastica e l’architectura romana e gotica dominava il pajais impurtants champs culturals e spiertals. Pretensiuns al tron da vart dad Edward III Plantagenet, retg da l’Engalterra e duca d’Aquitania, han manà il 1337 a la Guerra da tschient onns. Suenter che l’Engalterra aveva pudì conquistar l’entir nordvest dal pajais, èsi l’emprim reussì als Franzos da chatschar enavos ils invasurs. Alura hai però dà ina rebelliun da vart da la Burgogna ed il retg da la Frantscha è vegnì assassinà; sinaquai ha l’Engalterra schizunt pudì occupar Paris e l’Aquitania. Pir grazia a la resistenza naziunala che Jeanne d’Arc ha mess ad ir èsi reussì da reconquistar fin il 1453 ils territoris pers (cun excepziun da Calais). Ultra da la Guerra da tschient onns ha furià la pestilenza dal 1348 ch’ha chaschunà la mort da radund in terz da la populaziun.
Liun
Nutriment
Liuns n’èn betg buns da currer sur lung temp e na vegnan er betg da tegnair ditg lur sveltezza maximala da ca. 60 km/h. Quella sa chatta en pli sut la sveltezza maximala da la gronda part dals animals da preda. Ma pervi da lur statura san liuns accelerar fitg spert. Uschia vegnan els per exempel da tschiffar a curta distanza ina zebra che fiss uschiglio buna da mitschar sur lungas distanzas (cun sia sveltezza maximala da radund 65 km/h). Perquai ston liuns pudair s’avischinar a lur preda sin paucs meters. Els fan quai cun sa schluitar natiers, per part sur tschients meters, nizzegiond mintga bostgam.
Billens-Hennens
Billens-Hennens ed  u Innin en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Frantscha
Temp modern tempriv
thumb|160px|Louis XIV, il roi soleil Cun incorporar la Burgogna e la Bretagna en il territori statal, ha la roialitad franzosa cuntanschì in emprim punct culminant da sia pussanza. Durant la renaschientscha è quest domini però vegnì periclità adina pli fitg da vart dals Habsburgais – l’imperatur habsburgais Karl V regiva sur in imperi, dal qual ils pajais sa gruppavan enturn l’entira Frantscha. Ils calvinists franzos, numnads ughenots, èn vegnids supprimids fermamain en lur exercizi da la cretta; las Guerras dals ughenots e surtut la Notg da Baltramieu 1572 han manà a l’emigraziun da tschientmillis ughenots. Pir l’emprim regent or da la chasa dals Bourbons, Henri IV, ha concedì als ughenots en l’Edict da Nantes il 1598 libertad da religiun.
Liun
Nutriment
Cur ch’il liun è s’avischinà fin a ca. 30 meters, siglia el a dies a la preda faschond plirs sigls da ca. 6 m lunghezza. Tras la vehemenza dal culp perda schizunt ina zebra l’equiliber, cumbain che quest animal paisa duas giadas tant sco in liun. Animals da preda pli pitschens (sco la gazella da Thomson) vegnan alura mazzads cun ina morsa en la tatona. Animals da preda pli gronds (sco il gnu u la zebra) vegnan mazzadas cun morder en la gula. Damai ch’ils dents chanins dal liun èn memia curts per pudair cuntanscher avainas pli grondas, vegn serrada en la giargiatta (trachea), uschia ch’il lom na vegn betg pli provedì cun oxigen.
Frantscha
Temp modern tempriv
Il temp da la renaschientscha è er stà segnà d’ina ferma centralisaziun; il retg è daventà independent tant da la baselgia sco er da l’aristocrazia. Als ministers e cardinals Richelieu e Jules Mazarin èsi reussì d’eriger in stad absolutistic. Sin iniziativa da Richelieu è la Frantscha intervegnida il 1635 a moda activa en la Guerra da trent’onns che furiava en l’Europa Centrala; en quest connex è er prorutta la guerra cun la Spagna. En rom da la Pasch da Vestfalia (1648) han ins concedì a la Frantscha l’Alsazia, entant ch’il Sontg Imperi roman e la Spagna han pers ina part da lur pussanza. Igl ha cumenzà l’epoca da la dominanza franzosa en l’Europa. Tut ils regents europeics s’orientavan a l’exempel da la cultura franzosa. La lingua franzosa è daventada la lingua da furmaziun dominanta. Las guerras che chaschunavan gronds custs e l’opposiziun da vart da la noblezza han però manà al bancrut statal (Fronde). Cun l’Edict da Fontainebleau dal 1685 è la libertad da cretta dals ughenots puspè vegnida schliada; danovamain èn fugids tschientmillis ughenots. Sut Louis XIV, l’uschenumnà roi soleil, il qual è vegnì intronisà l’onn 1643 (en la vegliadetgna da quatter onns) ed ha regì fin il 1715, ha l’absolutissem cuntanschì ses punct culminant. Da quel temp han ins erigì il chastè da Versailles.
Liun
Nutriment
Suenter avair terminà la chatscha cun success, sa manifestescha la rangaziun sociala entaifer la rotscha: il mastgel dastga magliar sco emprim, silsuenter las femellas che domineschan e pir a la fin ils giuvens. Savens datti enturn il cadaver cumbats da rangaziun sanguinus.
Il success da la chatscha dependa da l’inschign da l’animal che va a chatscha, da l’ura dal di, da las cundiziuns localas sco er da la spezia d’animal che vegn chatschada. En la Serengeti mainan 14 % da las chatschas sin reduncas al success e 32 % da las attatgas sin gnus. Il success da chatscha dals liuns è cun quai bundant pli bass che per exempel quel da chauns selvadis africans u da gepards.
Frantscha
Epoca da las revoluziuns
Las guerras ch’ils retgs absolutistics manavan (p.ex. la Guerra da devoluziun, la Guerra ollandaisa, la Guerra da la successiun ereditara dal Palatinat, la Guerra da la successiun ereditara spagnola, la Guerra da set onns e la participaziun a la Guerra d’independenza americana), ils custs immens da la curt sezza sco er nauschas racoltas han manà ad ina gronda crisa da finanzas, la quala ha sfurzà il retg Louis XVI da convocar ils Stans generals. L’Assamblea naziunala ha elavurà ina constituziun, limità la pussanza dal retg e terminà l’ancien régime. Las cundiziuns da viver dal pievel cumin ch’èn pegiuradas vinavant, han manà il 1789 a la Revoluziun franzosa cun la Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais sco prestaziun centrala. La baselgia han ins exproprià ed in nov chalender ha remplazzà il vegl. La Constituziun ch’è vegnida deliberada il 1791 ha transfurmà la Frantscha en ina monarchia constituziunala. Suenter l’emprova dal retg da fugir en l’exteriur, è quel vegnì mess a ferm ed executà il 1793; sinaquai è suandada la proclamaziun da l’Emprima Republica. Las emprimas experientschas cun la furma statala republicana, la quala sa basava sin il princip da l’egualitad, èn però idas a finir en il caos ed en il reschim da terrur sut Robespierre.
Liun
Nutriment
Damai che liuns van a chatscha en cuntradas avertas, augmenta la chatscha communabla la schanza da tschiffar la preda. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en la Serengeti, sa dublegia il success da chatscha sche duas femellas van communablamain a chatscha. El na crescha però betg da num, sche dapli che duas femellas sa participeschan a la chatscha. In studi en ina regiun mez deserta da la Namibia è percunter vegnì a la conclusiun ch’il success da chatscha saja il pli grond sche las femellas d’ina rotscha coordineschan stretgamain lur tecnica da chatscha. En questa cuntrada emprovan ils liuns per regla da tschinclar la preda, entant che auters stattan a lajetg. In ulteriur avantatg da la chatscha communabla furma il fatg che la preda sa lascha defender meglier en la rotscha cunter auters predaturs sco chauns selvadis u hienas.
Frantscha
Epoca da las revoluziuns
En questa situaziun ha Napoleun Bonaparte surpiglià il 1799 cun in culp da stadi la pussanza ed è daventà Emprim Consul; il 1804 ha el curunà sasez sco imperatur. Igl èn suandadas las Guerras da coaliziun, en il decurs da las qualas Napoleun ha dumagnà bunamain l’entira Europa sut sia controlla. Sia campagna militara cunter la Russia l’onn 1812 ha però fatg naufragi; la Battaglia dals pievels sper Lipsia il 1813 ha sigillà la terrada da las truppas franzosas. Durant l’exil da Napoleun sin l’insla d’Elba ha puspè regì in Bourbon, Louis XVIII; il 1815 è Napoleun returnà ed ha regì ulteriurs tschient dis. Suenter la sconfitta en la Battaglia sper Waterloo è el vegnì bandischà definitivamain. La restauraziun ha puspè manà ils Bourbons a la pussanza; quels èn sa mess londervi da reconstruir l’imperi colonial ch’era ì a perder. En Frantscha ha gì lieu a medem temp la Revoluziun industriala ed igl è sa furmada plaunsieu ina classa dals lavurants. La Revoluziun da fanadur dal 1830 ha cupitgà Charles X che regiva a moda despotica, al remplazzond tras il ‹retg dals burgais› Louis-Philippe I. En rom d’in’ulteriura revoluziun burgaisa è vegnida installada il 1848 en Frantscha la Segunda Republica.
Liun
Nutriment
Adina puspè maglian liuns er cadavers. Per pudair far quai stgatschan els da lur preda auters predaturs sco hienas tacladas – er sche l’opiniun è derasada ch’i saja gist il cuntrari. En tschertas regiuns da l’Africa da l’Ost prendan ils liuns davent a las hienas betg main che 70 % da lur preda.
Frantscha
Epoca da las revoluziuns
Sco president da la Segunda Republica han ins elegì Louis-Napoléon Bonaparte, il qual ha gia laschà curunar sai il 1852 sco imperatur. Sut sia regenza è l’opposiziun vegnida supprimida cun la forza; sin il champ da la politica exteriura ha el però pudì registrar divers success sco l’acquist da Nizza e da la Savoia, l’incorporaziun da l’Africa equatoriala e da l’Indochina en l’imperi colonial e l’erecziun dal Chanal da Suez. A medem temp è sa sviluppada la Germania, sut l’egida da la Confederaziun da la Germania dal Nord, ad in stadi naziunalistic. La Guerra tudestg-franzosa ha Napoléon III mess ad ir cun l’intenziun da metter terms al concurrent pussant areguard l’egemonia en l’Europa; ma la guerra è ida a fin cun la sconfitta da la Frantscha e Wilhelm I è vegnì proclamà en la Galaria dals spievels da Versailles sco imperatur tudestg. La Communa da Paris, in’insurrecziun che sa drizzava cunter la capitulaziun, è vegnida abattida cun la forza.
Liun
Multiplicaziun e svilup
miniatura|200px|Giuven liun cun sia mamma Ils liuns cuntanschan lur madirezza fisiologica suenter 18 mais e pon sa paregliar suenter dus fin trais onns. Per eruir sch’ina femella è pronta per sa paregliar, fa il mastgel diever da l’uschenumnà organ da Jacobson che sa chatta sin il palat (tschiel da la bucca). Quest fenomen – che vegn numnà en tut las linguas tenor il pled tudestg ‹flehmen› – pon ins observar cur ch’il liun (e blers auters animals sco chavals, tschiervs etc.) tiran enavos il lef sura ed avran levamain la bucca.
Frantscha
Imperialissem, colonialissem, Emprima e Segunda Guerra mundiala
thumb|200px|Schuldads franzos dal temp da l’Emprima Guerra mundiala (1917) La Terza Republica ha durà dal 1871 fin il 1940. Durant quest temp è l’imperi colonial franzos s’extendì sin ina surfatscha totala da 7,7 milliuns kilometers quadrat. L’industrialisaziun da la Frantscha ha manà ad in grond svilup economic: ils onns 1878, 1889 e 1900 han gì lieu a Paris exposiziuns mundialas.
Liun
Multiplicaziun e svilup
Cumbain ch’il mastgel sa chatta sisum l’urden ierarchic, po el be sa paregliar cun ina femella sche lezza consenta quai. Per exprimer quai, sa metta la femella sin il venter e lubescha al mastgel da sa metter giu sin ella. Durant la copulaziun ruia il mastgel a la femella en la tatona; tras quai stat quella instinctivamain airi. L’act da copulaziun dura ca. 30 secundas; quel vegn repetì mintga 15 minutas e quai radund 40 giadas al di enfin che la prontadad da sa paregliar lascha suenter tar la femella suenter ca. tschintg dis.
Frantscha
Imperialissem, colonialissem, Emprima e Segunda Guerra mundiala
Tranter la Frantscha ed il Reginavel Unì è prorut in conflict pervi da la dominanza en l’Africa. Omadus pajais pratitgavan in imperialissem intensiv. Il punct culminant da questa ‹cursa› ha furmà la Crisa da Faschoda dal 1898 tranter ils dus pajais. Il Reginavel Unì aveva la finamira da conquistar ina zona da colonias che tanscheva dal sid al nord dal continent (l’uschenumnà «Plan Cap-Cairo»). La Frantscha percunter aveva en mira ina zona da colonias che tanscheva dal vest a l’ost, da Dakar fin Dschibuti. Las pretensiuns dals dus stadis èn collidadas en il pitschen lieu sudanais Faschoda. La finala ha la Frantscha dà suenter senza cumbat; il mars 1899 han ils dus pajais definì lur zonas d’interess (Contract dal Sudan). Cun il Scandal da Panama (1889–1893), la Crisa da Faschoda e l’Affera Dreyfus (1894–1905) ha la Terza Republica subì entaifer diesch onns trais grondas crisas.
Liun
Multiplicaziun e svilup
Suenter in temp da purtanza da ca. quatter mais s’allontanescha la femella da la rotscha e parturescha en il zuppà in fin quatter pitschens. Quels èn tschorvs, paisan ca. 1,5 kg ed han ina grondezza da ca. 50 cm. Els vegnan tezzads radund sis fin otg emnas be da la mamma e restan durant quest temp en il zup. Sche quel è fitg allontanà, va la mamma persula a chatscha. Uschia poi capitar ch’ils giuvens restan fin 48 uras persuls en il zup. Quai è in temp privlus per ils pitschens, surtut pervi da hienas ed auters animals da preda. Suenter maximalmain otg emnas maina la femella ils pitschens en la rotscha; là datti be darar problems cun l’acceptanza.
A partir da quel mument na tettan ils giuvens liuns betg pli be vi da la mamma, mabain er vi d’autras femellas. L’educaziun dals pitschens è uschia in duair communabel da tut las femellas creschidas entaifer la rotscha. En la vegliadetgna da sis mais va il temp da tezzar a fin; a partir da quel mument restan ils giuvens anc ca. dus onns tar la mamma.
Mar Naira
thumb|right|280px|Posiziun da la Mar Naira La Mar Naira è ina mar interna situada tranter l’Europa dal Sid, l’Europa da l’Ost e l’Asia Anteriura. Sur il Bosporus, la Mar da Marmara e las Dardanellas è ella colliada cun la part orientala da la Mar Mediterrana. La Mar Naira ha ina profunditad maximala da fin a 2212 m e mesira ina surfatscha da radund 436 400 km² (senza la Mar d’Azov). La profunditad da l’aua munta en media a 1253 m; tut en tut cumpiglia la Mar Naira in volumen da 547 000 km³.
Etimologia
thumb|right|240px|Intschess idrografic I dat duas pussaivladads d’explitgar il num ‹Mar Naira›. L’emprima sa referescha concretamain ad ina coluraziun naira da l’aua, la quala vegn surtut visibla en il sediment. Quella è d’attribuir a bacterias sulfidogenas, vul dir che reduceschan la cumpart da sulfats en l’aua. Tras lur activitad chemica transfurman quellas sulfats en idrogens sulfurics; ensemen cun ions da fier sa sviluppan uschia sulfids da fier. A moda analoga sa lascha il num da la Mar Cotschna eventualmain deducir da las algas cotschnas che cumparan là; quai ha probablamain er furmà l’origin dal num biblic ‹mar da sang›.
Ina segunda interpretaziun maina enavos il num da la Mar Naira sin la disa ch’era derasada en l’antica d’inditgar las direcziuns simbolicamain en furma da colurs. ‹Nair› muntava il nord, ‹cotschen› il sid. Pledaders ch’avessan fatg diever da quest sistem avessan pia stuì abitar en il sid da la Mar Naira ed en il nord da la Mar Cotschna. Quai na constat però betg per ils Scits, als quals l’expressiun vegn savens attribuida. Damai che tant il term *Axšaina (‹nair›) sco er la denominaziun correspundenta da la Mar Cotschna cumparan l’emprima giada dal temp dals Achamenids, èsi plitost inditgà d’attribuir l’origin da quests nums als Persians.
En il grec vegl è l’expressiun persiana *Axšaina apparentamain vegnida midada en Πόντος Ἄξε(ι)νος Póntos Áxe(i)nos, ‹mar inospitaivla›. Pli tard ha gì lieu ina transfurmaziun eufemistica dad ‹inospitaivel› a Πόντος Εὔξεινος Pontos Euxeinos ‹mar ospitaivla›. Il num Πόντος Mέλας Póntos Mélas (‹Mar Naira›) era però medemamain enconuschent als Grecs. Probablamain è il num sa derasà en l’Europa sur la translaziun dal term grec correspundent. Er ils Tircs han surpiglià quest num (kara ‹schwarz›, deniz ‹Meer›). En il temp medieval èn ultra da quai stads derasads ils nums ‹Mar khazarica›, ‹Mar scitica› e ‹Mar russa›.
Liun
Multiplicaziun e svilup
In liun cuntanscha en media ina vegliadetgna da 14 fin 20 onns. Questas cifras valan però be per las femellas. Ils mastgels vegnan mazzads bler pli baud tras concurrents pli giuvens u ch’els vegnan stgatschads da la rotscha e moran da la fom. Savens cuntanschan els perquai be ina vegliadetgna da 7 fin 12 onns. En zoos han liuns però er gia cuntanschì ina vegliadetgna da fin 34 onns.
Sistematica externa
Il liun appartegna als panterins (giats gronds selvadis) ed entaifer quels al gener Panthera. Quels sa distinguan tras l’oss da la lieunga che na vegn betg dal tuttafatg ossus. Pli baud er’ins da l’avis che la capacitad da berglar saja d’attribuir a quest’atgnadad. Studis pli novs mussan però che l’urlim caracteristic dals liuns (e d’auters giats gronds dal gener Panthera) è collià surtut cun ina morfologia speziala da la laringia (nuf da la gula). Sco auters giats gronds selvadis è er il liun bun da filar, el fa quai però cun expirar. Ed il filar na tuna betg sco quel d’in giat da chasa, mabain plitost sco in brunclar.
Evoluziun
miniatura|200px|Liun da cuvels (Chauvet, Frantscha) Las pli veglias cumprovas fossilas d’in giat che sumeglia fermamain in liun derivan da Laetoli en Tansania ed han ina vegliadetgna da radund 3,5 milliuns onns. Tscherts scienziads attribueschan quests chats, che consistan be da paucs fragments da la missella e da la chavazza, a Panthera leo; tar auters però è questa cumparegliaziun contestada. Ils emprims chats che vegnan attribuids indiscutablamain al liun n’èn betg main che dus milliuns onns pli giuvens. Avant radund 700 000 onns è cumprovà il liun da Mosbach (Panthera leo fossilis) en l’Italia (Isernia) e cun quai per l’emprima giada sin territori europeic. Ina missella sut d’ina vegliadetgna da 1,75 milliuns onns ch’è vegnida chattada en la Chavorgia d’Olduvai en Tansania mussa sumeglientschas frappantas cun ils liuns da Mosbach. Quels valan sco ils pli gronds liuns da l’Europa ed eran da chasa avant ca. 500 000 onns en l’Europa Centrala. Intgins exemplars eran bunamain tuttina gronds sco ils pli gronds liuns ch’igl ha insumma dà insacura, numnadamain ils liuns americans (Panthera leo atrox) da la California. Quels avevan ina lunghezza maximala da 3,6 meters (lunghezza dal chau al bist ca 2,4 m, cua ca. 1,2 m).
Mar Naira
Etimologia
Da la denominaziun greca deriva er l’adjectiv ‹pontic› che munta ‹appartegnent a la Mar Naira›.