cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Marino
Secturs
L’entrada media per persuna l’onn 2008 ha muntà a 50 670 dollars. 52 % da la populaziun lavuran en il sectur da servetschs, 41 % en l’industria e 7 % en il sectur primar.
Politica da finanzas
Avant l’uniun monetara europeica era en diever la lira a San Marino. Tuttina sco la lira dal Vatican furmava quella nominalmain ina valuta independenta; facticamain era ella però liada cun in curs da stgomi fix a la lira taliana. Suenter in’interrupziun da 34 onns ha San Marino er cumenzà l’onn 1972 ad edir puspè atgnas munaidas. Pli tard èn suandadas atgnas munaidas dad aur ch’eran però be valaivlas a l’intern dal stadi. Dapi il prim da schaner 2002 vala a San Marino l’euro. La Republica edescha atgnas munaidas cun ina battida specifica naziunala sin la vart davos.
Avant il 2010 valeva San Marino uffizialmain sco oasa fiscala. Resguardond ils novs standards stipulads da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l’Europa è la Republica dapi lura londervi da s’adattar a las novas directivas da taglia internaziunals che duajan impedir la fugia fiscala. En il fratemp han burgais talians retratg da las bancas da San Marino radund 5,7 milliardas euros u radund la mesadad da tut ils deposits da questas bancas. Malgrà quai n’è la sanaziun structurala anc betg terminada.
L’Italia presta pajaments da gulivaziun per recumpensa che la Republica n’utilisescha betg memia ferm l’independenza economica e fiscala e per garantir che quella na fetschia betg diever da sia suveranitad a disfavur da l’Italia. Las nov bancas ch’èn activas a San Marino sez èn surtut focusadas sin fatschentas a l’intern; transacziuns internaziunalas vegnan per regla exequidas sur bancas talianas.
Bilantscha dal stadi
Il 2009 ha il quint statal nudà entradas da 652,9 milliuns dollars ed expensas da 690,6 milliuns dollars. Da quai resulta in surpli d’entradas en l’autezza da 3,6 % dal product naziunal brut (PNB). Quest quint annual è represchentativ er per auters onns (cun excepziun da la crisa finanziala dal 2011), uschia ch’i na fa betg surstar che San Marino n’ha nagins daivets statals.
Il 2006 sa laschavan las expensas statalas attribuir als suandants secturs (en % dal PNB): sanadad 7,2 %, furmaziun (naginas indicaziuns), militar (naginas indicaziuns).
Traffic
thumb|200px|Pendiculara sin il Monte Titano Fin il 1944 possedeva San Marino ina lingia da viafier electrifitgada che colliava la chapitala cun Rimini; da là era garantida la colliaziun cun l’entira rait da viafier taliana. Sin il territori da la Republica eran situadas sis staziuns da viafier: Dogana, Serravalle, Domagnano, Valdragone, Borgo Maggiore e San Marino. Tras bumbardaments durant la Segunda Guerra mundiala è la lingia da viafier vegnida destruida parzialmain e messa silsuenter ord funcziun.
Ina pendiculara da radund 1,5 km lunghezza collia San Marino cun Borgo Maggiore.
Il traffic regiunal vegn provedì d’in servetsch da bus che collia tut las vischnancas. Tranter la chapitala e la staziun dal tren a Rimini datti er colliaziuns da bus regularas cun fermadas supplementaras a Borgo Maggiore, Domagnano, Serravalle e Dogana.
La rait da vias ha ina lunghezza da radund 220 km. Ina via directa libra da taxas collia il cunfin dal stadi sper Dogana cun Borgo Maggiore. Ultra da quai exista ina via da sviament che maina al pe dal Titano enturn la citad da San Marino. Sur la rait da vias da San Marino sa laschan cuntanscher spertamain ports, plazzas d’aviaziun e staziuns dal tren en la regiun Emilia-Romagna. Ina via directa collia San Marino cun la citad da Rimini situada en ina distanza da 24 km.
Traffic aviatic
La plazza d’aviaziun da Rimini giascha bain sin territori talian, ma ella furma a medem temp l’eroport per il traffic aviatic da lingia da la Republica. Sin il territori da San Marino è situada ina plazza d’aviaziun da sport (a Torraccia en la vischnanca da Domagnano).
Cultura
La cultura da San Marino è segnada da si’istorgia e dal regl da libertad da ses abitants. Mintg’onn han lieu dis dal temp medieval, e l’installaziun dals Capitani Reggenti mintga mez onn è medemamain ina gronda ceremonia. In’impurtanta rolla gioga en quest connex la Guardia del Consiglio Grande e Generale. Questa garda è vegnida installada il 1740 suenter la liberaziun da la Republica or dals mauns dal cardinal Giulio Alberoni. Fin oz è questa pitschna armada da voluntaris cun sias unifurmas istoricas caracteristicas responsabla per la protecziun dals chaus dal stadi e dal parlament e gioga in’impurtanta rolla a chaschun da festas statalas. Talas festivitads dattan er chaschun da sunar l’imni naziunal da San Marino. Quel è vegnì scrit il 1894 dal cumponist e violinist Federico Consolo e na posseda nagin text. Il temp da fluriziun da la musica da San Marino ha furmà il 17avel tschientaner. En lezza epoca ha per exempel Francesco Maria Marini da Pesaro cumponì a San Marino ses Concerti Spirituali, ina collecziun da 27 concerts.
Er la festa naziunala dals 3 da settember ha lieu en furma d’ina festa populara che lascha reviver veglias tradiziuns. Tranter auter èn mintgamai da vesair las producziuns dal corp da balestrers I balestrieri ch’exista dapi il 1295.
thumb|200px|Basilica del Santo, 19avel tschientaner En la citad da San Marino existan numerus museums. En il palaz Pergami Belluzzi è situà il museum statal (Museo di Stato) cun millis d’exponats davart l’istorgia da San Marino: chats archeologics, documents istorics, munaidas e maletgs. En l’uschenumnada ‹Segunda tur› è situà in museum per armas anticas (Museo delle Armi Antiche). Quel mussa radund 1500 armas, surtut dal 15avel al 17avel tschientaner. Dals ulteriurs museums sajan be numnads intgins: in dals pli gronds museums d’autos da Ferrari, il museum d’armas da l’Emprima e Segunda Guerra mundiala, il cabinet da figuras da tschaira cun scenas or da l’istorgia da la Republica ed il museum da la tortura.
Ulteriuras attracziuns furman la baselgia San Francesco e la basilica San Marino ch’è vegnida erigida il 1836 en il stil neoclassic. En quest’ultima sa chattan las reliquias dal sontg patrun Marinus. En pli il Palazzo del Governo, il palaz da la regenza gotic-toscanic a la Piazza della Libertà. Da las fortezzas ch’èn vegnidas erigidas en il 11avel e 13avel tschientaner sin las tschimas dal Monte Titano han ins ina vista magnifica fin a la mar e vers l’intern da l’Italia.
Furmaziun
San Marino enconuscha in’obligaziun d’ir a scola da diesch onns; quella sa divida en tschintg onns scola primara, trais onns scola secundara inferiura e dus onns scola secundara superiura. Per cuntanscher la maturitad sto la scola vegnir visitada per trais ulteriurs onns. Alternativamain datti la pussaivladad d’absolver ina furmaziun professiunala che cuzza dus onns.
Dapi il 1985 posseda San Marino ina pitschna universitad, l’Università degli Studi della Repubblica di San Marino. Il Center internaziunal per studis semiotics e cognitivs che fa part da quella è vegnì fundà il 1988 da l’enconuschent autur talian Umberto Eco. El sez ha docì a l’universitad fin il 1995.
Posta e telecommunicaziun
La posta da San Marino operescha independentamain da la posta taliana. Be areguard ils numers postals vegnan ils uffizis postals da San Marino tractads sco sch’els fissan uffizis da la provinza taliana vischinanta Rimini. Da muntada èn surtut las marcas postalas da San Marino che vegnan stimadas dals filatelists.
La rait da telecommunicaziun è integrada dal tuttafatg en la rait taliana e vegn er administrada tras la Telecom Italia. Sco provider d’internet è preschent a San Marino Intelcom che maina er il top-level-domain ‹.sm›.
Radio e televisiun
San Marino RTV, l’emettur da dretg public ch’è vegnì fundà il 1991, maina tant in emettur da radio sco er in da televisiun. Ultra da quai datti dus emetturs da radio privats.
Pressa
Las duas pli impurtantas gasettas dal di èn ‹La Tribuna Sammarinese› e ‹San Marino Oggi›. Las duas gasettas ‹Corriere di Informazione Sammarinese› e ‹Resto del Carlino› vegnan bain producidas en l’Italia, ma cuntegnan paginas d’infurmaziun specificas davart San Marino.
Sport
Il sport il pli popular a San Marino è il ballape. Malgrà ses pitschen dumber d’abitants enconuscha la Republica in campiunadi naziunal cun 15 squadras. La squadra naziunala sa participescha er a turniers internaziunals. Ils giugaders da ballape da San Marino èn però quasi tuts amaturs, uschia ch’igl è grev per la Republica da concurrer cun ils profis d’autras naziuns.
Tranter il 1981 ed il 2006 è vegnì manà tras ad Imola (Provinza da Bologna, ca. 100 km en il nordvest da San Marino) il Grond premi da San Marino da la furmla 1. L’onn 1980 era il grond Premi da l’Italia vegnì transferì da Monza ad Imola; pervi da gronda critica è questa decisiun però gia vegnida revocada in onn pli tard. Per betg stuair desister sin Imola – la cursa da chasa da Ferrari ch’ha sia sedia en la vischinanza – è naschida l’idea da realisar il Grond premi da San Marino. Per motivs da termin è vegnida stritgada il 2007 tant la segunda cursa en l’Italia sco er la segunda cursa en Germania. Il 1994 eran vegnids per la vita ad Imola – en dus differents accidents – ils pilots da furmla 1 Roland Ratzenberger (Austria) ed Ayrton Senna (Brasilia) ch’era stà trais giadas campiun mundial. Igl è quai stà ina da las fins d’emna las pli desastrusas en l’istorgia da la furmla 1.
Glosa
Il Glosa ais üna lingua auxiliera internaziunela.
Friedrich Dürrenmatt
thumb|Friedrich Dürrenmatt a chaschun da la surdada dal premi per essaistica dad Ernst-Robert-Curtius 1989 a Bonn Friedrich Josef Dürrenmatt (* ils 5 da schaner 1921 a Konolfingen; † ils 14 da december 1990 a Neuchâtel) è stà in scriptur, dramaticher e pictur svizzer.
Onns d’uffanza e da studi
Friedrich Dürrenmatt è naschì ils 5 da schaner 1921 a Konolfingen, ina vischnanca en il chantun Berna. Ses tat è stà il politicher Ulrich Dürrenmatt, ses bab il plevon protestant dal vitg, Reinhold Dürrenmatt. Trais onns pli tard è naschida sia sora Vroni. L’onn 1935 ha la famiglia dischlocà a Berna, probablamain ord motivs economics. La crisa economica mundiala sentiv’ins da quest temp era en Svizra, uschia che la classa mesauna da burgais è daventada pli paupra. Friedrich Dürrenmatt ha l’emprim visità il gimnasi liber a Berna, pli tard il Humboldtianum, nua ch’el ha fatg la matura l’onn 1941. Dürrenmatt n’è betg stà in enorm bun scolar (nota generala: «malapaina suffizient») ed ha descrit ses temp da scola sco «mender temp da mia vita». El haja midà scola, perquai che la moda d’instrucziun na plaschevi betg ad el, perquai ch’el survegnevi ina massa notas nauschas e perquai ch’el avevi adina puspè dispitas cun ils scolasts. Igl è enconuschent che Dürrenmatt fascheva part l’onn avant la matura dad in’associaziun frontista. Questa commembranza ha el pli tard declerà cun il giavisch da vulair sa distanziar dal bab.
Anc a Konolfingen ha el entschet a malegiar e dissegnar, activitads che han accumpagnà el l’entira vita. Pli tard ha el illustrà intginas da sias ovras, fatg skizzas e creà per part entiras culissas da teater. Ses maletgs èn vegnids exponids ils onns 1976 e 1985 a Neuchâtel e l’onn 1978 a Turitg. Malgrà ses talent da dissegnar ha el entschet a studegiar l’onn 1941 filosofia, scienzas natiralas e germanistica. L’entschatta da ses studi ha Dürrenmatt passentà a Turitg, gia suenter in semester ha el dentant midà a Berna, nua ch’el abitava tar ses geniturs en in’abitaziun da mansarda. Quest’abitaziun ha el decorà cun gronds dissegns vi da las paraids. Quels èn vegnids surmalegiads pli tard e pir scuverts e renovads l’entschatta dals onns novanta. L’onn 1945 ha Dürrenmatt terminà ses studi. La lavur da doctorat davart Søren Kierkegaard è dentant restada incumpletta.
Emprims pass sco scriptur liber
Ils emprims onns sco scriptur liber èn stads grevs per Dürrenmatt e per sia famiglia da bainbaud tschintg persunas. Lura è la situaziun sa megliurada, cunzunt pervia d’incumbensas da staziuns da radio tudestgas, per las qualas el ha scrit intgins gieus auditivs. Plinavant è la chasa editura Arche daventada durant quest temp si’editura fixa. Dürrenmatt ha cumenzà a scriver romans da detectiv ch’èn per part cumparids en il Beobachter sco romans da cuntinuaziun. L’onn 1952 èn ils Dürrenmatts ids a star a Neuchâtel.
Success mundial e renconuschientschas
L’onn 1952 è naschì ses toc da teater Die Ehe des Herrn Mississippi, cun il qual el ha pudì festivar ses emprim grond success sin tribunas da la Germania. Cun sia cumedia Der Besuch der alten Dame ha el gì success mundial. Ses toc il pli enconuschent è dentant daventà Die Physiker ch’el numna medemamain ina cumedia.
Per part ha Dürrenmatt er lavurà sco reschissur da teater: l’emprim a Basilea, suenter in infarct dal cor a la Neue Schauspiel AG a Turitg e finalmain a Düsseldorf. Là èn era dus da ses tocs da teater vegnids preschentads per l’emprima giada. Quai èn Porträt eines Planeten e Titus Andronicus. El ha inscenà pliras represchentaziuns dad atgnas ovras, sco per exempel l’onn 1978 a Vienna il toc Der Meteor (scrit 1964/65).
Ils onns otganta ha Dürrenmatt puspè retschet in premi suenter l’auter, uschia per exempel il Premi statal da l’Austria per litteratura europeana, il Premi Georg-Büchner ed il Prix Alexei Tolstoi da l’Association internationale des Ecrivains de Romans Policiers.
Sco autur critic ha Dürrenmatt prendì posiziun envers la politica internaziunala, e quai en essais, referats e pleds festivs. Exempels èn Amerika (1970), il text da pressa Ich stelle mich hinter Israel (1973) u in referat a chaschun dal 100avel natalizi dad Albert Einstein. L’onn 1990 ha el tegnì dus pleds davart Václav Havel e Michail Gorbatschow ch’èn cumparids sut il titel Kants Hoffnung.
Ediziun da l’ovra cumpletta
Per l’ediziun da sias ovras en 29 toms (ch’è cumparida en furma liada tar la chasa editura Arche ed en furma da cudeschs da giaglioffa tar la chasa editura Diogenes) ha Dürrenmatt surlavurà las bleras da sias ovras. Dürrenmatt è mai stà da l’opiniun che sias ovras sajan finidas. Durant las preparaziuns per l’ediziun da si’ovra cumpletta è el sa fatschentà intensivamain cun sia moda da lavurar, cun las figuras creadas dad el e cun ils lieus d’acziun. Or da questa lavur è resultada l’ovra da nov parts Geschichte meiner Schriftstellerei respectivamain Stoffe ch’è cumparida en dus toms (Labyrinth. Stoffe I–III 1981 e Turmbau. Stoffe IV–IX 1990). Or da manuscrits è vegnì publitgà suenter sia mort ina cuntinuaziun da Stoffe.
L’onn 1983 è sia dunna Lotti morta. Bundant in onn pli tard ha Dürrenmatt maridà l’actura, cineasta e schurnalista Charlotte Kerr. Ensemen han els realisà il film Porträt eines Planeten ed il toc da teater Rollenspiele. Ils 14 da december 1990 è Dürrenmatt mort en la vegliadetgna da 69 onns. Kerr ha tractà lur temp communabel en il cudesch Die Frau im roten Mantel.
La teoria da dramas da Dürrenmatt
Sumegliant a las teorias dal teater epic da Bertold Brecht che Dürrenmatt ha studegià, vuleva Dürrenmatt crear ina distanza tranter l’aspectatur e quai che capita sin la tribuna. L’aspectatur na dueva betg avair la rolla d’in consument passiv, mabain vegnir animà da pensar activamain.
Il med da stil preferì da Dürrenmatt era l’alienaziun che metta en dumonda fatgs renconuschids e mussa las cuntradicziuns da las structuras da la societad. Medemamain caracteristics èn elements tragic-grotescs, pia ina colliaziun da chaussas che na paran l’emprim betg colliablas. Cuntrari a Brecht na preschenta Dürrenmatt dentant nagina concepziun dal mund (tar Brecht: marxissem).
Dürrenmatt ha creà ses agen tip da tragicumedia, ina furma maschadada da la tragedia e la cumedia ch’è tenor Dürrenmatt la «suletta pussaivladad da raquintar las tragedias d’ozendi». La tragedia pretendia numnadamain «culpa, miseria, mesira, survista, responsabladad» per cuntanscher la finamira da la purificaziun dal singul. Quai descriva el en ses text Theaterprobleme dal 1955. En il dischurden dal mund modern, uschia Dürrenmatt, vegnia la culpa disfatga ed adossada ad auters. En la moderna funcziunia be il grotesc.
Ovras
(Remartga: Bleras ovras da Dürenmatt èn era disponiblas sco gieu auditiv. Da bunamain tut sias ovras existan pliras versiuns.)
Suenter la mort da Dürrenmatt èn cumparidas las suandantas ovras:
Biotop
250px|thumb|Prà da palì cun cardamina da prà e flur-paintg da palì Il term biotop (grec βíος bíos ‹vita› e τόπος tópos ‹lieu›) designescha in spazi da viver determinà d’ina biocenosa entaifer in tschert territori. Biotops furman las pli pitschnas unitads da la biosfera. Sin il champ da la protecziun da la natira e da la tgira da la cuntrada vegnan biotops attribuids per motivs pragmatics a tscherts tips da biotops. Il term ha Friedrich Dahl introducì il 1908 en la scienza.
Determinaziun
Il term ‹biotop› vegn da princip duvrà senza valitar. Sco biotops designeschan ins pia tant parts da la cuntrada ch’èn sa furmadas a moda natirala (dutgs, guauds maschadads etc.) sco era – cuntrari al diever dal term en la lingua da mintgadi – parts da la cuntrada ch’èn vegnidas furmadas da l’uman (sco per exempel quartiers d’abitar u cuntradas citadinas). Ulteriurs exempels frequents da biotops furman rivas umidas, deserts, costas dal watt u prads sitgs. Per propi pretenda la definiziun d’in biotop da sa referir ad ina spezia da plantas, da bulieus u d’animals specifica u ad ina cuminanza da tals (ina biocenosa). En la pratica s’orienteschan bleras denominaziuns e determinaziuns però main als organissems visibels u zuppads che populeschan il biotop che a las cundiziuns abioticas che sa laschan tschiffar meglier (sco costa, prada, flum etc.). Tenor la biologia sco disciplina scientifica sa tracti però tar in biotop en mintga cas d’in spazi da viver d’organissems – da tractar in ‹biotop per sai› na fa nagin senn ed in ‹biotop senza vita› n’è nagin.
220px|thumb|Tschispet mez sitg sin ina spunda da chaltschina conchilifera In biotop po porscher spazi a plirs habitats u far sez part d’in u da plirs habitats. El po influenzar la biocenosa avant maun ed er esser influenzà sez da quella; perquai discurran ins adina da l’effect reciproc tranter vita e spazi vital.
Biotops sco furmas pitschnas sa laschan attribuir a bioms resp. ecozonas specificas. Quants bioms ch’i dat e co che quels sa differenzieschan in da l’auter èn dumondas che pon vegnir respundidas differentamain. Begon per exempel differenziescha tranter otg bioms terresters: tundra arctica, guaud da coniferas nordic, guaud da la zona temprada, guaud tropic, guauds da monsun, steppas, savannas tropicas, vegetaziun mediterrana, desert, muntogna.
L’expressiun concreta da la biocenosa lubescha er da tschiffar las influenzas abioticas ed umanas (hemerobas) d’in lieu. Lieus ch’èn apparentamain senza vita, sco deserts u grippa, sa differenzieschan bain in da l’auter surtut tras criteris abiotics; ma er qua sa tracti tuttavia da lieus che pon vegnir colonisads, pia da ‹lieus da la vita› u biotops. Sut tge circumstanzas che pon s’etablir biocenosas è ina dumonda che fa part da las discussiuns entaifer l’ecologia e la protecziun da la natira. Dapertut sin il mund nua ch’ins ha tschertgà suenter vita, han ins però er chattà tala (almain microorganissems), e quai schizunt en sfessas da crappa da plirs tschients meters profunditad.
En la lingua da mintgadi vegn il term ‹biotop› er duvrà dapi la debatta davart la protecziun da la natira dals onns 1970 per in sectur da la cuntrada ch’è reservà – e savens vegnì creà da nov – sco spazi da viver per spezias da plantas e d’animals periclitadas (surtut amfibis). Quest diever dal pled na correspunda betg a sia muntada scientifica; tuttina è el magari preschent a moda indirecta en la discussiun scientifica, numnadamain en quel mument ch’ins discurra da biotops betg en in senn neutral, mabain sco term occupà semanticamain a moda positiva.
Tratgs generals da la biosfera
Il term ‹biosfera› designescha quella part d’in corp celest che cuntegna vita. Per ch’i possia insumma sa furmar ina biosfera ston pia esser ademplidas numerusas premissas (terren, aua, atmosfera e.a.). Ed er là nua ch’è sa furmada vita, dependa quella vinavant da las relaziuns climaticas localas e da lur svilup futur.
Sin la Terra, nua ch’èn ademplidas questas premissas da basa, dependan il svilup e la varietad da la vita a moda centrala da la durada ed intensitad locala da la radiaziun dal sulegl. Tenor quella vegn il planet sutdividì en zonas da vegetaziun che tanschan – pli u main – per lung dals grads da latituda, da las tropas sur la zona temprada fin a las regiuns polaras. (Localmain pon questas zonas variar per motivs climatics, p.ex. sche las mars mainan aua chauda vers regiuns polaras u sche chadainas da muntognas retegnan ils vents e las precipitaziuns. Ins discurra en quest connex da las zonas climaticas da la Terra).
140px|thumb|Il zoolog tudestg Karl August Möbius (1825–1908) Entaifer las zonas da vegetaziun varieschan la flora e fauna supplementarmain en regiuns muntagnardas, damai che quellas èn exponidas pli ferm a facturs che reduceschan la temperatura (per exempel è l’aria pli fina, uschia che la chalur dal sulegl che vegn irradiada da la terra sa perda pli spert). Ins discurra qua da stgalims d’autezza, tar ils quals sa laschan constatar tschertas analogias tar las zonas da vegetaziun resp. zonas climaticas.
Biocenosa, biotop ed ecosistem
Il term biocenosa ha Karl August Möbius introducì il 1877. El aveva observà ils organissems che vivevan sin in banc dad austras ed aveva empruvà da chapir quels sco ina cuminanza da vita.
‹Biocenosa› numn’ins ina cuminanza d’organissems da diversas spezias che viva entaifer in biotop cunfinabel. La biocenosa ed il biotop furman ensemen l’ecosistem. Las singulas creatiras d’ina tala cuminanza stattan en relaziuns reciprocas multifaras ina cun l’autra; en pli vegnan ellas influenzadas da facturs da l’ambient abiotics ed influenzeschan quels er da lur vart. Da quai naschan relaziuns da dependenza ed i sa furma in equiliber biologic resp. ecologic.
Habitat, lieu
Sut il term dal lieu vegnan resumadas tut las cundiziuns da l’ambient ch’influenzeschan in organissem. Quest term vegn surtut duvrà en connex cun la flora (scienza dal lieu, ecologia da la vegetaziun), damai che quella è liada al lieu e dependa perquai a moda pli directa dals facturs abiotics dal terren. I vegn però er differenzià qua tranter facturs biotics ed abiotics, uschia ch’il term ‹lieu› po er vegnir chapì sco sinonim da ‹habitat›. En general vegn il term ‹habitat› applitgà pli savens sin singulas spezias, entant ch’il term ‹lieu› è usità per la descripziun da cuminanzas da viver.
Sistematica
200px|thumb|Da zootops discurr’ins sch’ils biotops vegnan tractads ord vista da tschertas spezias d’animals In biotop, chapì sco extensiun territoriala d’in tschert tip da spazi da viver, furma la pli pitschna unitad territoriala entaifer l’ecologia da la cuntrada. In fitg pitschen biotop po per exempel esser in clutger-baselgia u ina planta mez pirida (sco habitats parzials p.ex. per utschels mezmieur u per insects). Malgrà quai pon tscherts biotops, tut segund la sistematica da registraziun, cumpigliar fitg grondas surfatschas (p.ex. lais, watt). Tut tenor la dumonda u la problematica che vegn tractada entaifer l’ecologia, pon biotops er vegnids restrenschids a fitotops (abitadis da plantas) u zootops (abitadis d’animals). Questa terminologia n’è però betg usitada generalmain.
In biotop (u plirs) cun las plantas ed ils animals che vivan en el(s) e tut las interacziuns tranter quels furman ensemen in ecosistem (u ina biogeocenosa, ma quest term n’è betg pli uschè frequent).
Qualificaziun e periclitaziun
Haibtats (spazis da viver) da spezias d’animals mobilas sa cumponan savens da plirs tips da biotops (en furma da habitats parzials). Èn differents biotops natirals situads in sper l’auter, sa furman uschia cumplex da biotops ch’èn fitg ritgs da spezias. Cuntradas culturalas che vegnan elavuradas a moda extensiva e ch’èn entretschadas en furma da mosaic remplazzan per part biotops sco ch’els han pudì sa furmar senza influenza umana en il decurs da la successiun (svilup dals ecosistems). Talas cuntradas ritgas da structura èn savens periclitadas tras interess economics (traffic, urbarisaziun, explotaziun da materias primas, agricultura e selvicultura intensiva).
Bleras spezias d’animals mobilas èn ultra da quai dependents d’ina grondezza da surfatscha minimala. Surtut spezias d’animals che sa movan per terra u ch’èn fitg spuretgas basegnan spazis da viver pli gronds ch’èn coerents. Vias da traffic, monoculturas ed abitadis muntan d’ina vart ina sperdita da surfatscha da biotop e pon manar a l’extincziun locala da spezias ch’èn relativamain resistentas (sco che quai è il cas per la gronda part dals insects, dals filiens e d’autras creatiras fitg pitschnas che cumparan en massa). Da l’autra vart han talas intervenziuns però in’influenza negativa sin la qualitad e la cuntanschibladad dals biotops restants (isolaziun), uschia che bleras spezias sensiblas u mobilas (p.ex. il luf-tscherver, il luf, l’evla da mar e bleras spezias da peschs) èn mortas ora u periclitadas e n’èn betg pli bunas da colonisar ils biotops, e quai malgrà grondas stentas.
Protecziun da biotops
200px|thumb|Territori natiral sut protecziun da la Pro Natura (chantun Argovia) Tar la protecziun da biotops sa tracti d’ina strategia entaifer la protecziun da l’ambient. Sia finamira è per ordinari da mantegnair populaziuns d’animals e da plantas ch’èn periclitads u degns da vegnir protegids entras mantegnair e proteger lur spazis da viver. La strategia cuntraria (resp. cumplementara) è la protecziun da las spezias directa.
L’instrument tipic da la protecziun da biotops è l’extensiun da territoris da protecziun. Per quest intent vegn empruvà da definir territoris en ils quals la protecziun da la natira ha la preferenza visavi l’utilisaziun dal terren u en ils quals i ston almain vegnir resguardads tar l’utilisaziun interess da la protecziun da la natira. Tipicas mesiras da protecziun da las spezias pon lura vegnir realisadas entaifer quests territoris per promover intenziunadamain tschertas spezias u gruppas da spezias, sco per exempel endrizzar in puz per amfibis u laschar per terra laina morta en il guaud per proteger tschertas spezias d’insects. Mesiras da protecziun da las spezias èn però er pussaivlas en territoris, en ils quals la protecziun da la natira è da muntada secundara, sco per exempel cun endrizzar chasettas da gnivar en curtins per promover ils utschels chantadurs.
Per ordinari na stattan ils biotops sezs betg en il center da la protecziun da biotops, mabain la protecziun dals animals e da las plantas che dependan da quels. Entaifer la protecziun da biotops vegnan persequitadas differentas strategias. La protecziun da la natira conservanta emprova da mantegnair spazis da viver ch’èn actualmain spezialmain ritgs da spezias a moda uschè intacta sco pussaivel. A quest intent serva surtut il mantegniment da spazis da viver che derivan da furmas d’utilisaziun dal terren extensivas, sco ch’ellas eran en general usitadas pli baud (p.ex. pastgiras, prads sitgs, prads da palì, pumicultura sparpagliada e.a). Per mantegnair questas culturas èn per ordinari necessarias mesiras da tgira ch’intervegnan en il svilup natiral. Per garantir che quellas vegnian exequidas, fa il stadi (u organisaziuns da la protecziun da la natira) savens contracts cun ils utilisaders da terren (per ordinari purs).
L’autra via furma l’uschenumnada protecziun da process. Quella emprova da stgaffir territoris entaifer ils quals las forzas natiralas pon s’effectuar senza impediments u influenzas exteriuras. Ins spera alura che quai mainia da sez a la furmaziun da spazis da viver che cunvegnan a las spezias periclitadas. La pli impurtanta strategia da la protecziun da biotops furma, entaifer la protecziun da la natira statala, la creaziun da territoris natirals protegids. La furma la pli consequenta da persequitar quest princip è la stgaffiziun da parcs naziunals da gronda surfatscha. Areguard la protecziun da biotops pervegna però a quels plitost ina funcziun cumplementara; interessants èn els surtut ord vista da la protecziun da process.
Ultra da quai definescha la lescha davart la protecziun da la natira tips da biotops spezialmain custaivels ch’èn protegids generalmain, pia er senza als designar explicitamain sco territoris da protecziun. Da princip èn scumandadas tuttas intervenziuns en tals territoris protegids (sco palids, rivas, pastgiras alpinas e.a.). Sch’in «interess public prevalent» renda necessari da cuntrafar a questa determinaziun (p.ex. en in territori da skis) ston tut las intervenziuns vegnir cumpensadas en in auter lieu.
Cun colliar in cun l’auter biotops existents duain vegnir sbassadas u eliminadas las barrieras ch’èn anc avant maun per il return da tschertas spezias d’animals. Ina tala rait da biotops consista d’uschenumnadas passeras (per spezias mobilas sco p.ex. utschels), d’elements linears (saivs vivas, dutgs e flums, sdrimas da rievens), da surfatschas da colliaziun (p.ex. territoris ritgs da structura per selvaschina) e dals biotops protegids sco tals. Per pudair colliar biotops èn surtut necessarias mesiras en territoris abitads u vi da stabiliments da traffic. Mesiras singulas furman per exempel punts verdas u tunnels per rustgs; quellas duain pussibilitar als animals da mantegnair a moda rudimentar lur pretensiuns al spazi da viver, malgrà l’utilisaziun intensiva dal territori circumdant.
Critica e resistenza
220px|thumb|Er en il territori alpin poi dar conflicts tranter la protecziun da la natira ed interess economics La protecziun da biotops è ina finamira da la societad e da la politica ch’è legitimada a moda democratica e francada en la lescha. Da l’autra vart èn il mantegniment e la tgira da biotops prezius colliads cun auts custs che vegnan per ordinari purtads da la generalitad. Cuntradas cultivadas ch’èn da gronda valur ord vista ecologica, ma da pitschna muntada ord vista economica sa laschan be mantegnair cun agid d’instruments politics. L’observatur d’ordaifer n’ha betg adina l’encletga per l’effect da mesiras da protecziun e da tgira e resguarda quella sco in «sfarlattim senza senn».
Ina da las raschuns centralas per la resistenza cunter la protecziun da biotops giascha en quai ch’ils custs externs che naschan n’èn betg internalisads en ils custs da producziun (p.ex. da products agriculs) u en ils pretschs dals consuments. La tgira dals biotops fiss bundant pli simpla, sche lur utilisaziun resp. cultivaziun vegniss egualisada en furma da pretschs pli auts. En il passà ha in augment da l’effizienza, ch’è stà collià cun ina diminuziun da la qualitad da la natira e da la cuntrada, fatg liber resursas che n’èn betg vegnidas impundidas suffizientamain per tgirar e mantegnair la natira e la cuntrada sco basas da viver da l’uman.
Ina strategia che faschess senn, fiss quella d’endrizzar territoris da protecziun da gronda dimensiun, entaifer ils quals tscherts biotops sa furmassan e mantegnessan da sasez. A medem temp crescha però il squitsch da cultivaziun ed urbarisaziun permanentamain. La construcziun sparpagliada ed il basegn da recreaziun da la populaziun en las zonas cunfinantas fan ch’i daventa adina pli grev da vulair realisar questa finamira.
Percepziun
thumb|320px|Ils tschintg senns da l’uman (maletgs da Hans Makart dals onns 1872–1879): palp, udida, vesida, odurat e gust Percepziun numnan ins il process ed il resultat d’acquistar ed elavurar infurmaziuns che derivan da stimulaziuns or da l’ambient u or da l’intern dal corp d’ina creatira. Quai succeda cun filtrar e cumbinar infurmaziuns parzialas ad impressiuns cumplessivas ch’èn – subjectivamain – coerentas. Per ordinari vegn filtrà e cumbinà a moda inconscienta, tar l’uman magari er a moda conscienta. Il resultat furman ils uschenumnads percepts, ils quals vegnan congualads cuntinuadamain cun imaginaziuns (constructs e schemas) arcunads.
Il cuntegn e la qualitad d’ina percepziun sa laschan magari (ma betg adina) midar cun diriger intenziunadamain l’attenziun e tras strategias da percepziun.
La summa da tut ils process ch’èn colliads cun la percepziun sensitiva vegn er numnada sensorica.
Furmas da la percepziun
thumb|180px|Illusiuns opticas gidan a chapir co che la percepziun funcziunescha Da princip distinguan ins tranter la recepziun exteriura (ambient) e la recepziun interiura (a l’intern dal corp). Tar quest’ultima vegn differenzià supplementarmain tranter propriocepziun (percepziun da la posiziun e dals moviments dal corp entaifer il spazi) e viscerocepziun (percepziun d’activitads d’organs).
La percepziun dal mund exteriur sa referescha surtut als ‹tschintg senns› (savurar, vesair, udir, gustar e sentir). Il sentir (palp) sa lascha per l’ina divider en la percepziun da contact, dolur e temperatura (sensibilitad da la surfatscha), per l’autra en il percepir a moda activa (percepziun haptica) ed en il ‹vegnir tutgà› a moda passiva (sensibilitad da la surfatscha).
En il senn pli vast èsi er inditgà da definir ulteriurs senns sco il senn d’equiliber, il senn da temp ed il senn da magnet.
Concepts da basa
I sa laschan distinguer las suandantas definiziuns areguard il process da la percepziun:
Teoria da la percepziun
En quest artitgel vegnan surtut tractads ils aspects biologics da la percepziun, per part cun dar in sguard a premissas u repercussiuns psicologicas. Betg discutadas vegnan qua percunter las differentas teorias da la percepziun ch’èn vegnidas formuladas en il decurs da l’istorgia da la filosofia. Quellas vegnan tractadas en l’artitgel teoria da l’enconuschientscha.
Senn, percepziun sensitiva, organ sensitiv, sensorica
In organ sensitiv (p.ex. l’egl) retschaiva stimulaziuns specificas en furma da percepziuns sensitivas e maina vinavant quellas a l’areal dal tscharvè respectiv u ad in auter cumplex dal sistem central da la gnerva, nua che vegn producida l’impressiun sensuala. Gia ditg avant ch’èn vegnids perscrutads ils fundaments neuroanatomics da la percepziun – numnadamain gia tar il filosof Immanuel Kant –, è quest’impressiun sensitiva primara vegnida designada sco ‹sensaziun› e cunfinada da la percepziun en il vast senn dal pled. La percepziun sco tala ha alura pir lieu en in segund pass, numnadamain cura che tut las percepziuns sensitivas vegnan messas en relaziun cun datas gia avant maun. Ins pudess discurrer d’ina ‹controlla da pass interna› (funcziun dal tscharvè gnostica en ils uschenumnads centers d’associaziun secundars); il term tecnic per quest segund pass sa numna ‹integraziun sensorica›. Pir cun questa prestaziun dals centers dal tscharvè è in senn (p.ex. il vesair) vegnì transponì en tala moda ch’el ans lascha enconuscher objects ‹cun senn› (p.ex. vesair ed enconuscher scrittira). A quest segund pass renviescha er l’etimologia dal term ‹conscienza› (latin conscientia ‹cun-savair› e grec vegl συνείδησις syneidesis ‹cun-apparientscha, cun-maletg, cun-savair›, συναίσθησις ‹cun-percepziun› e φρόνησις da φρόνειν ‹esser conscient, pensar›). Percepziun è pia in ‹prender per vair›. La summa da tut las percepziuns sensitivas correspunda a la percepziun cumplessiva (sensorica). Er p.ex. en la lingua englaisa vegn differenzià tranter sensation e perception. Il term englais awareness (= schientscha) è collià linguisticamain cun il tudestg ‹Wahrnehmung›, ‹Gewahrwerden›, ‹wahren› (englais vegl warian).
En las ponderaziuns teoreticas da Charles S. Peirce discurr’ins en quest connex er da qualia. Ina quale u ina schientscha fenomenala designescha la cumpart subjectiva en il pertschaiver in stadi mental.
La summa dals areals dal tscharvè ch’èn responsabels per la sensorica numn’ins centers da projecziun sensorica. Quels giogan ina rolla centrala areguard la furmaziun da la schientscha.
Remartgas preliminaras areguard la terminologia
thumb|220px|Charta dal cortex (scorsa dal tscharvè), vista mediala sin l’emisfera dretga dal tscharvè grond thumb|220px|Charta dal cortex, vista laterala sin l’emisfera sanestra dal tscharvè grond Istoricamain è la differenziaziun tranter sensaziun e percepziun per part vegnida tractada a moda cuntraversa. Hubert Rohracher e Wilhelm Wundt han omadus differenzià quests dus terms in da l’auter. Wundt aveva però ina tenuta sceptica envers la psicologia da la furma. La scola da Marburg ha sviluppà in agen puntg da vista areguard la sensaziun. Medemamain aveva gia J.G. Herder sviluppà in’atgna teoria da la sensaziun. Al lieu d’ina critica da la raschun ha el pretendì ch’i dovria l’emprim ina fisiologia da las forzas d’enconuschientscha da l’uman.
Vesida
Champ dal cortex primar (areal 17)
A l’exempel da la vesida sa lascha il stadi d’enconuschientscha odiern concretisar sco suonda: En in process da projecziun vegn il maletg optic transponì da la retina en il cortex visual primar dal tscharvè (cf. illustraziuns). Il ‹maletg primar› che vegn generà en quest areal vegn er numnà sensaziun visuala. Ch’il maletg d’in object exteriur vegn pir generà en quest lieu – ch’ha perquai er num center da la vesida – mussa il suandant fatg: Ina destrucziun dal cortex visual primar maina ad ina tschorvadad cumpletta, e quai er sche l’egl e la via da l’egl èn intacts.
Champ dal cortex secundar (champs 18 e 19)
A mintga areal sensual primar (cortex primar) suonda in secundar che vegn er numnà champ d’associaziun. En il cas da la vesida sa chatta il champ d’associaziun visual secundar en ils champs 18 e 19. En quests champs d’associaziun resp. centers sensitivs secundars vegnan las infurmaziuns ch’arrivan en ils singuls areals sensuals primars dal cortex colliadas ina cun l’autra, cumparegliadas cun infurmaziuns ch’eran vegnidas arcunadas pli baud (memoria) e manadas uschia a la chapientscha.
Èn ils champs dal cortex secundars ch’èn responsabels per la vesida donnegiads, discurr’ins d’ina agnosia optica. En quest cas na po quai che vegn vesì betg vegnir enconuschì. Per exempel na po ina scrittira betg pli vegnir legida, cumbain ch’il maletg da quella è visibel.
Cortex terziar (areals 39 e 40)
Il cortex terziar è responsabel per l’integraziun da differentas modalitads sensualas (areals 39 e 40 sco regiun transitorica tranter ils champs d’associaziun secundars visuals, auditivs, tactils e chinestetics).
Apraxias – vul dir disturbis en l’execuziun da moviments cumbain che la funcziun motorica è intacta – pon vegnir chaschunadas tras disturbis dals centers da projecziun sensuals (p.ex. en cas d’in culp dal tscharvè, demenza, sclerosa multipla u alcoholissem). In tal disturbi s’effectuescha numnadamain er sin ils centers motorics, ils quals èn gea dependents d’infurmaziuns che derivan dals senns. Centers motorics sco il center linguistic pon però er sezs esser pertutgads d’in disturbi; ins differenziescha perquai tranter apraxias sensoricas e motoricas.
Pervi da la cumbinaziun cumplexa da differentas funcziuns sensitivas en il tscharvè è pussaivla en quest lieu ina percepziun sapientiva; quai cuntrari als process neurofisiologics a nivel dal magugl dal dies e dal bist cerebral ch’èn structurads a moda pli simpla. En l’emprim cas discurr’ins da la chadaina da percepziun; en il segund cas da l’artg da reflex che furma in princip d’organisaziun che lubescha d’elavurar stimulaziuns a moda automatica ed inconscienta a nivel dal magugl dal dies. L’artg da reflexiun furma quasi ina ‹via da las instanzas pitschna› situà sin in stgalim d’organisaziun pli bass.
La chadaina da percepziun
thumb|250px|Chadaina da percepziun La chadaina da percepziun furma in model che parta da dus elements: l’apparat da percepziun ed il mund exteriur. La chadaina sa cumpona da sis anels; mintgin da quels influenzescha l’anè che suonda ed è participà a la percepziun en precis questa successiun. La chadaina è enserrada, vul dir ch’il sisavel anè influenzescha puspè l’emprim anè da la chadaina:
Stimulaziun
Ils objects en il mund exteriur produceschan signals; els reflecteschan per exempel undas electromagneticas u vibreschan e creeschan uschia tuns. In tal signal, il qual sa basa sin las caracteristicas da l’object e na dovra nagin observatur, ha Gustav Theodor Fechner numnà ina stimulaziun distala. Tar quellas sa tracti da grondezzas che sa laschan mesirar fisicalmain.
Transducziun, transfurmaziun
Ins stimulaziun distala frunta sin las cellas sensitivas (er numnadas sensurs resp. cellas receptivas). Tras interacziun cun quellas daventa ella ina stimulaziun proximala. Sensurs èn cellas spezialisadas dal corp che vegnan excitadas tras stimuls specifics. Ellas transponan differentas furmas d’energia (sco glisch, tun, pressiun) en midadas da tensiun; quest process vegn numnà transducziun. Fruntan per exempel tschertas undas electromagneticas sin ils fotosensurs da l’egl, mainan els là sur ina cascada d’amplificaziun chemica ad in potenzial da recepturs. Tals potenzials da recepturs vegnan silsuenter codads en sequenzas da potenzial d’acziun (in process che sa numna transfurmaziun). Quai po succeder en la cella sezza (cella sensitiva primara) u – sco en il cas da la retina da l’egl, da la quala ils sensurs furman cellas sensitivas secundaras – suenter transmissiun sinaptica sin ina cella sensitiva. Sensurs èn per ordinari integrads en structuras biologicas spezialas che schlargian lur abilitads sco organ sensitiv (per exempel la movibladad da la poppa da l’egl u l’effect da dratguir da la conchiglia da l’ureglia).
Elavuraziun
L’organ sensitiv sco tal, ma surtut er ils champs centrals dal tscharvè che vegnan percurrids silsuenter, retschaivan ils signals per ordinari a moda preelavurada massivamain. Quai succeda tranter auter tras filtraziun, bloccada, convergenza, divergenza, integraziun, summaziun e divers process top-down. In exempel: Ils fotorecepturs da l’egl reageschan be sin in pitschen sectur dal spectrum electromagnetic, quai pervi dal mecanissem d’absorpziun dals fotosensurs. Da quai resulta ina funcziun da filtrar per undas electromagneticas d’ina lunghezza da ca. 400–800 nm. Ils fotosensurs influenzeschan in l’auter sur raits neuronalas en la retina da l’egl; quai ha l’effect ch’ils cuntrasts dal maletg che vegn recepì vegnan rinforzads. En pli s’adattescha la vesida a la clerezza (di – notg), vegnan filtradas infurmaziuns main impurtantas sin la via da la vesida etc.
Cogniziun
Reconuschientscha
Process sco regurdar, cumbinar, enconuscher, associar, attribuir e giuditgar mainan a la chapientscha da quai ch’è vegnì percepì e furman il fundament per reagir sin la stimulaziun distanta. Quests process na ston betg exnum manar ad in maletg mental cun conturas fitg cleras – er sentiments sco fom, dolur u tema furman resultats da la cogniziun.
Acziun
Sco resultat final maina la percepziun ad ina reacziun sin l’ambient. A l’emprima egliada na pari forsa betg evident ch’era la reacziun fa part da la percepziun; ma almain parzialmain sto quella vegnir includida. Bleras reacziuns han numnadamain l’intenziun d’influenzar il proxim percurs da la chadaina da percepziun cun render accessiblas novas parts u caracteristicas da l’ambient per la percepziun (p.ex. cun mover ils egls, cun palpar ina surfatscha etc.). La percepziun lavura per ordinari a moda veridicala, vul dir ch’igl exista ina relaziun causala, plausibla tranter ina stimulaziun e sia represchentaziun en il tscharvè. Datti in disturbi en in dals anels da la chadaina da percepziun, alura poi dar cuntradicziuns tranter la stimulaziun e la percepziun da quella; en quest cas discurran ins d’ina percepziun disturbada. Na correspunda il resultat dal process da percepziun betg a la realitad, e quai cumbain che la chadaina da percepziun funcziunescha senza nagins disturbis, alura discurr’ins d’ina illusiun da percepziun (p.ex. illusiun optica). Talas illusiuns vegnan perscrutadas detagliadamain en la psicologia, damai ch’ellas dattan scleriment co che l’apparat da percepziun funcziuna.
Exempel
Co ch’ils terms numnads èn colliads in cun l’auter sa lascha exemplifitgar sco suonda: In fieu da cheminé transmetta radiaziun, tuns e substanzas chemicas; igl èn quai tut caracteristicas (grondezzas fisicalas), las qualas nus pudain percepir cun organs sensitivs. Il fieu da cheminé furma en quest senn ina stimulaziun distala. Damai ch’ils signals che vegnan transmess stimuleschan sensurs – p.ex. en la retina da l’egl – da reagir, sa tracti da las stimulaziuns glisch, chalur, ramurs e savurs. La summa da tut quai che nus percepin dal fieu da cheminé furma la stimulaziun proximala, la quala vegn transmessa sur ils gnervs als centers sensitivs; questa transmissiun succeda en furma da percepts sco ‹colurs melnas fin cotschnas, moviment tremblant, temperatura mesauna, schluppegiar, aromas x, y e z›. A la fin vegn il percept collià tras la cogniziun cun las regurdientschas ‹fieu› e ‹cheminé› e cumbinà a ‹fieu da cheminé›; alura vegn quel associà cun ‹november 1988› e ‹Lisa› e giuditgà sco ‹fitg agreabel›. Quai furma alura la basa per nossa reacziun.
Ils senns da l’uman
thumb|210px|Ils tschintg senns da l’uman ed ils organs sensorics respectivs Tar l’uman differenziesch’ins las suandantas percepziuns sensitivas:
Ulteriurs senns ch’èn sa sviluppads tar differentas creatiras
En la fauna existan ulteriuras furmas da percepziun sensuala, da las qualas l’uman na dispona betg:
La dumonda schebain i saja sa sviluppada tar plantas ina percepziun sensitiva è dispitada; en tutta cas manca il sistem da la gnerva ch’è central per la percepziun cumplexa sco che l’enconuschan animals fitg sviluppads. Ma evidentamain èn er plantas ed animals ch’èn construids a moda fitg simpla gia abels da s’orientar per exempel tenor la glisch.
Percepziun dal temp
thumb|190px|La percepziun dal temp sa furma tras process cognitivs Ultra da quai è da menziunar la percepziun dal temp. Il temp è in’atgnadad da l’ambient ch’è bain abstracta, ma tuttina reala. Las infurmaziuns fundamentalas areguard questa caracteristica vegnan percepidas sur ils senns. Perquai è la percepziun dal temp ina furma da percepziun per propi. Quella na vala però betg sco percepziun sensitiva, mabain cognitiva. Tar l’uman differenziesch’ins en quest connex tranter la percepziun da la successiun cronologica (sequenza) e la percepziun d’intervals da temp.