cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baviera
Reginavel
L’onn 1871 è la Baviera daventada ina part da l’Imperi tudestg novfundà ed è vegnida munida entaifer quel cun uschenumnads dretgs da reservat (agens fatgs da posta, da viafier e da militar, ultra da quai atgna diplomazia). Il 1886 ha il prinzi regent Luitpold surpiglià la pussanza. Ses temp d’uffizi è, pervi da la passivitad politica da Luitpold, stà segnà d’ina diminuziun dals interess da la Baviera, entant ch’ils interess da l’Imperi èn sa fatgs valair pli ferm. L’onn 1913 è Ludwig III daventà retg e l’onn suenter è prorutta l’Emprima Guerra mundiala. A la fin da quella, ils 2 da november 1918, han ins bain realisà refurmas areguard il dretg da votar ed il parlament. Ma en rom da la Revoluziun da november dal medem onn è la monarchia dals da Wittelsbach vegnida destituida.
Stadi liber
En il decurs da la Revoluziun da november ha Kurt Eisner, scriptur, schurnalist e commember fundatur da l’USPD, proclamà ils 8 da november 1918 la Baviera sco stadi popular resp. stadi liber sut il num Freier Volksstaat Bayern. Il 1919 èsi reussì a gruppas socialisticas d’installar per curt temp ina republica da cussegls. Il settember 1919 è entrada en vigur la Constituziun da Bamberg.
Tras ina votaziun dal pievel è il stadi liber Coburg vegnì attribuì il 1920 a la Baviera. Percunter èn parts dal Palatinat vegnidas surdadas en rom dal Contract da Versailles al territori dal batschigl da la Saare (Saargebiet) che steva sut administraziun da la Societad da las naziuns.
Sco cuntrareacziun sin la Republica da cussegls da Minca è la Baviera daventada silsuenter in center da las forzas conservativas e naziunalisticas. Ils 8 e 9 da november 1923, dal temp da la Republica da Weimar, ha gì lieu en la Baviera il Putsch da Hitler, il qual ha però pudì vegnir abattì tras la polizia bavaraisa. La pli ferma partida era da quel temp la Bayerische Volkspartei.
Sco unitad d’administraziun ha la Baviera er existì dal temp dal naziunalsocialissem (1933 fin 1945); facticamain era quest nivel statal però senza pli gronda muntada. La citad da Minca, en la quala Adolf Hitler aveva vivì ditg dapi il 1913 e nua ch’aveva cumenzà sia carriera politica, han ils naziunalsocialists stilisà propagandisticamain a la ‹chapitala dal moviment›. Cun il Champ da concentraziun Dachau ha il reschim naziunalsocialistic erigì be paucas emnas suenter esser arrivads a la pussanza l’emprim champ da concentraziun ch’è stà en funcziun permanentamain. Sin l’uschenumnà Reichsparteitagsgelände a Nürnberg en la Franconia ha la NSDAP manà tras dal 1933 fin il 1938 ses dis da partida ed autras occurrenzas propagandisticas. L’onn 1935 èn entradas en vigur las Leschas da Nürnberg ch’han restrenschì ils dretgs dals Gidieus e d’autras uschenumnadas ‹razzas betg aricas›. Sin l’Obersalzberg en vischinanza da Berchtesgaden ha Hitler laschà eriger il Berghof, il qual al ha servì sco segunda sedia da la regenza, e dueva sa sviluppar ad in center da pussanza dal Reich tudestg.
Durant la Segunda Guerra mundiala han citads bavaraisas sco Aschaffenburg, Augsburg, München, Nürnberg e Würzburg subì gronds donns tras attatgas or da l’aria dals Alliads. thumb|190px|Hans Ehard, emprim primminister da la Baviera suenter la Segunda Guerra mundiala Suenter l’occupaziun tras las truppas americanas era la Baviera daventada ina part da la zona d’occupaziun americana, entant ch’il Palatinat, situà en la zona d’occupaziun franzosa, è daventà l’onn 1946 ina part da la Renania-Palatinat. Cun la proclamaziun nr. 2 dals 28 da settember 1945 ha general Eisenhower restabilì uffizialmain la Baviera sco stadi. Ina nova constituziun republicana ha il pievel acceptà l’onn 1946 cun gronda maioritad. L’executiva è restada fin il 1952 en ils mauns dals guvernaturs militars americans.
En l’emprima fasa dal suenterguerra han las pussanzas d’occupaziun dirigì intenziunadamain expatriads da la Silesia e da las Sudetas en la Baviera pauc populada. Tras quai è la populaziun creschida fin il 1949 per in quart. Igl èn sa furmadas pliras citads d’expatriads.
En la politica da la Baviera ha dominà dal 1962 fin il 2008 e danovamain dapi il 2013 la CSU. Quella furma la partida sora da la CDU che la lascha qua la precedenza.
Populaziun
Radund 13 milliuns abitants u 16 % da la populaziun tudestga vivan en la Baviera. Suenter Rain dal Nord-Vestfalia furma la Baviera uschia la pli gronda entitat subnaziunala da l’Uniun europeica.
La populaziun da la Baviera è oz bundant trais giadas pli gronda che l’onn 1840. A chaschun da la dumbraziun dal pievel dal 1970 han ins nudà per l’emprima giada dapli che 10 milliuns abitants. Ils ultims onns – ma per part er gia en rom dal miracul economic en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner – ha l’immigraziun contribuì a moda essenziala a la creschientscha dal dumber da la populaziun. La fin da l’onn 2012 muntava la cumpart da las persunas da l’exteriur radund 9,6 %.
Ils ‹quatter pievels bavarais›
L’onn 1778 èn l’electurat Baviera e l’electurat dal Palatinat vegnids reunids tras successiun ereditara dals da Wittelsbach. Dal temp da Napoleun è il Palatinat situà da vart dretga dal Rain vegnì attribuì a Baden entant che grondas parts dal Palatinat situadas da vart sanestra dal Rain èn turnadas puspè il 1816 sco circul renan en possess da la Baviera. A medem temp ha Napoleun attribuì ulteriurs territoris svabais e grondas parts da la Franconia al Reginavel da la Baviera. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala sa referivan las quatter stirpas/pievels da la Baviera a la Veglia Baviera, la Franconia, la Svevia ed il Palatinat.
Religiun e concepziun dal mund
Cun 48,8 % (situaziun dal 2018) furma la Baviera suenter il Saarland il pajais federativ cun la pli auta quota da populaziun catolic-romana. Ulteriurs 17,8 % da la populaziun èn da confessiun evangelic-luterana. Questas duas confessiuns èn distribuidas a moda ineguala sin ils singuls districts: La Baviera e la Franconia Bassa èn per gronda part da confessiun catolica, la Franconia Mesauna ed Auta percunter protestanta. Citads sco Ansbach, Bayreuth, Nürnberg ubain Rothenburg ob der Tauber han furmà a ses temp centers da la refurmaziun. Dapi il 1970 è tant il dumber dals catolics sco er quel dals protestants sa reducì marcantamain.
Da muntada creschenta, surtut en las citads grondas, è l’islam. L’onn 2008 vivevan en la Baviera ca. 4 % muslims, quai che correspunda a radund 13 % da tut ils muslims sesents en Germania.
Sper ulteriuras cuminanzas religiusas pli pitschnas crescha ils ultims onns er en Baviera il dumber da persunas che n’èn betg liadas ad ina confessiun.
Citads
La pli gronda citad da la Baviera e chapitala dal stadi federativ è Minca cun radund 1,45 milliuns abitants. Minca è la terz gronda citad da la Germania (suenter Berlin e Hamburg). I suondan entaifer la Baviera las suandantas citads cun dapli che 50 000 abitants (situaziun dal 2018): Nürnberg (518 365), Augsburg (295 135), Regensburg (152 610), Ingolstadt (136 981), Würzburg (127 880), Fürth (127 748), Erlangen (111 962), Bamberg (77 592), Bayreuth (74 657), Landshut (72 404), Aschaffenburg (70 527), Kempten (68 907), Rosenheim (63 324), Neu-Ulm (58 707), Schweinfurt (54 032) e Passau (52 469).
Dialect
Ils dialects da la part settentriunala da la Baviera tutgan tar il tudestg mesaun, quels da las ulteriuras parts tar il tudestg superiur (francon oriental, bavarais, aleman en furma dal svabais). Tranter ils indigens, surtut ordaifer las citads grondas, èn quests dialects fitg derasads. En aglomeraziuns sco a Minca sa lascha però constatar ina diminuziun cuntinuanta dal dialect.
Constituziun
thumb|220px|Il Maximilianeum a Minca Il fundament da la politica en Baviera furma la constituziun ch’è vegnida approvada tras votaziun dal pievel il prim da december 1946.
Sper la Dieta pon leschas e midadas da la constituziun er vegnir iniziadas tras il pievel (cf. sutvart ‹democrazia directa›). Tar ina midada da la constituziun è en mintga cas necessaria ina decisiun dal pievel.
Las trais pussanzas
Legislativa: La Dieta bavaraisa (Bayerischer Landtag), cun sedia en il Maximilianeum a Minca, furma il parlament dal pajais. Quel dumbra 205 sezs; la perioda da legislatura dura tschintg onns. Fin l’onn 1998 ha la Baviera – sco sulet stadi federativ – er anc possedì ina segunda chombra, il Senat. En quel sesevan represchentants da gruppas d’interess socialas ed economicas. La finamira da questa segunda chombra era da furmar in cuntrapais politic a la Dieta; ma il Senat na pudeva betg proponer atgnas leschas, mabain disponiva be d’in dretg da collavuraziun.
Executiva: La regenza statala (Staatsregierung) furma il magistrat suprem dal Stadi liber da la Baviera. Il primminister vegn elegì da la Dieta; cun consentiment da quest’ultima po el alura nominar e relaschar ils ministers dal stadi e secretaris da stadi. Tenor la constituziun sa cumpona il cabinet da maximalmain 18 commembers.
Vuiteboeuf
Vuiteboeuf (Vuitebœuf in franzos) è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Baviera
Las trais pussanzas
Giudicativa: La pli auta dretgira bavaraisa furma il Bayerischer Verfassungsgerichtshof cun sedia a Minca.
Segirezza interna e militar
La polizia bavaraisa furma la pli gronda furmaziun da polizia en la Republica Federala Tudestga.
In’armada bavaraisa permanenta ha existì tranter il 1682 ed il 1919. Actualmain è la Bundeswehr preschenta en radund 60 lieus en l’entira Baviera. Medemamain existan qua pliras basas militaras dals Stadis Unids (t.a. Grafenwöhr, ina da las pli grondas plazzas d’exercizi da truppa en l’entira Europa).
La Baviera en l’Europa
Cun las relaziuns tar la politica ed administraziun europeica è incumbensà il minister dal stadi per fatgs europeics e relaziuns regiunalas. La chanzlia statala bavaraisa dispona d’ina represchentanza tar l’Uniun europeica a Brüssel.
Malans
Malans è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Maiavilla dal district Landquart.
Baviera
La Baviera en l’Europa
La Baviera tgira er numerusas relaziuns e cooperaziun tar ils stadis vischins europeics, tranter auter per coordinar la politica dal Danubi e da las Alps (Cuminanza da lavur da las regiuns alpinas, ARGE ALP).
La Baviera profitescha er da numerusas contribuziuns da vart da l’Uniun europeica, sco per exempel 495 milliuns euros or dal fond europeic per svilup regiunal e stgars 300 milliuns euros or dal fonds social europeic (mintgamai per la perioda da promoziun 2014 fin 2020).
La Baviera en la Republica Federala Tudestga
En la Chombra federala (Bundesrat, correspunda en Svizra al Cussegl dals stans) dispona la Baviera, tuttina sco la Saxonia Inferiura, Baden-Württemberg e Nordrhein-Westfalen, dal dumber maximal da sis vuschs.
Simbols da suveranitad
La vopna statala da la Baviera sa cumpona da sis cumponentas eraldicas: Il liun dad aur, collià oriundamain cun il Palatinat renan dals da Wittelsbach, stat per il Palatinat Aut, il ‹rastè francon› per ils trais districts francons, il panter blau per la Veglia Baviera ed ils trais liuns dad aur per la Svevia. Il scut alv-blau simbolisescha la Baviera sco stadi cumplessiv e la curuna dal pievel designescha suenter l’aboliziun da la curuna roiala la suveranitad dal pievel.
La Baviera dispona da duas bandieras statalas equivalentas: la bandiera cun musters romboids alv-blaus e la bandiera cun strivlas orizontalas en las colurs alv e blau. La bandiera cun musters romboids ha adina, ord vista da l’observatur, sisum a sanestra in romboid alv (er en la vopna) e dumbra almain 21 romboids (per part tagliads). Ils medems romboids cumparan en bleras vopnas da citads e vischnancas en il territori dal palatinat electoral istoric, damai ch’ils da Wittelsbach disponivan er là da bains extendids.
Regiuns da planisaziun
En la Baviera datti en tut 18 regiuns da planisaziun. Quellas furman zonas da planisaziun regiunalas, entaifer las qualas duain vegnir mantegnidas ubain sviluppadas tenor il program da svilup bavarais relaziuns da viver ed economicas equilibradas.
Circuls e citads autonomas
Ils set districts sa dividan en 71 circuls e 25 citads autonomas. Ils circuls e las citads furman corporaziuns territorialas cun dretg d’administraziun autonoma (Kreistag e Landrat resp. Stadtrat ed Oberbürgermeister).
En il cas dals circuls sa serva er il stadi da las autoritads existentas (senza crear atgnas sco che quai è il cas a nivel dals districts) per ademplir las incumbensas da l’administraziun statala. Tar las citads autonomas percunter è realisada ina communalisaziun cumplessiva, damai ch’èn vegnidas surdadas a quellas las incumbensas da l’autoritad administrativa inferiura per atgna execuziun.
Vischnancas
La Baviera sa cumpona da bundant 2000 vischnancas politicas autonomas (situaziun dal 2013). Tranter il 1971 ed il 1980 han ins augmentà en consequenza da fusiuns da vischnanca fermamain l’effizienza da las vischnancas. Il dumber da las vischnancas è sa reducì en quest interval da radund 7000 sin 2500, medemamain quel dals circuls da 143 sin 71 e da las citads autonomas da 48 sin 25.
Economia e traffic
La Baviera è sa sviluppada ils ultims decennis dal stadi agrar al center da tecnologia e vala oz sco regiun economicamain fitg ferma. Quai vala surtut per la chapitala Minca, ma er per numerusas autras citads ed aglomeraziuns en l’entir pajais.
Cumpareglià cun il product interiur brut da l’Uniun europeica, exprimì en standards da la capacitad da cumpra, ha la Baviera cuntanschì il 2014 in index da 151 (Baviera Sura 186; EU-28: 100; Germania: 131; Hamburg: 215). La quota da dischoccupads ha muntà il november 2019 2,7 %, igl è quai la pli bassa quota en l’entira Germania.
Turissem
Il turissem vala pervi da sia gronda muntada sco ‹economia directiva› da la Baviera. Il 2016 ha la svieuta dal sectur da turissem muntà brutto a stgars 24 milliardas euros. Il 2018 han ins nudà en tut 98,7 milliuns pernottaziuns. Il medem onn è la Baviera stada la destinaziun preferida da tut ils giasts da l’exteriur en Germania.
Da muntada turistica èn sper Minca surtut las regiuns enturn ils lais bavarais e las Alps sco er las citads da muntada istoric-culturala sco Nürnberg (miglia istorica, areal dal di da partida e ses museums), Augsburg (Fuggerei, mir da la citad, edifizis da la renaschientscha) e Regensburg (citad veglia istorica che fa part dapi il 2007 dal Patrimoni cultural mundial).
Energia
thumb|210px|Ovra atomara Isar L’energia atomara furma cun 48,7 % la pli gronda cumpart vi da la producziun d’energia netto. En dus lieus en la Baviera sa chattan ovras atomaras (KKW Isar e KKW Gundremmingen), ultra da quai vegn manà a Garching sper Minca in reactur da perscrutaziun. Sin il segund plaz suenter l’energia atomara suondan las energias regenerablas cun 29,2 %. Omaduas cumparts èn uschia cumpareglià cun la media da la Germania (18 resp. 21 %) surproporziunalmain grondas. Gas convenziunals contribueschan ca. 15,5 % a la producziun d’electricitad, quai che correspunda quasi a la media en l’entira Germania (14 %). La cumpart dal charvun da terra e charvun da crap è percunter cun 4,1 % lunsch sut la media tudestga (total 42 %). Ielis minerals (ieli da stgaudar, accumulaziun a pumpa) vegnan sin 2,6 % (entira Germania en media 5 %).
Traffic
En il traffic da via e da viafier internaziunal èn las colliaziuns da la Germania en l’Austria e vinavant vers l’Italia e l’Europa dal Sidost da muntada extraordinaria. Exempels furman las colliaziuns da Nürnberg sur Regensburg e Passau a Linz, las colliaziuns da Würzburg resp. Nürnberg e Minca sur Rosenheim a Salzburg resp. Innsbruck, en pli la colliaziun da Minca sur Lindau a Bregenz e Turitg. Las colliaziuns da traffic en la Tschechia vischina èn percunter bundant main bunas; suenter la vieuta politica han ins sulettamain realisà in’autostrada en la Republica Tscheca. Surtut las colliaziuns da viafier en la Tschechia èn fin oz pauc effizientas. Per il traffic internaziunal tranter Nürnberg e Prag porscha la Deutsche Bahn colliaziuns da bus a lunga distanza.
Teater ed opera
La Baviera dispona a Minca, Nürnberg ed Augsburg da plirs teaters statals. La Bayerische Staatsoper en il Nationaltheater München vala a nivel naziunal ed internaziunal sco la pli renumada tribuna en la Baviera.
Daspera existan en tut las parts dal pajais numerus teaters da citad resp. communals. Ils Bayreuther Festspiele, fundads da Richard Wagner, furman fin oz in festival da muntada internaziunala. Medemamain enconuschenta lunsch sur ils cunfins dal pajais è daventada l’Augsburger Puppenkiste tras sias producziuns da televisiun.
Impurtantas scripturas e scripturs oriunds da la Baviera u ch’han vivì ed operà en la regiun èn (en successiun alfabetica): Herbert Achternbusch, Carl Amery, Bertolt Brecht, Lena Christ, Michael Ende, Lion Feuchtwanger, Marieluise Fleisser, Ludwig Ganghofer, Oskar Maria Graf, Axel Hacke, Eckhard Henscheid, Annette Kolb, Franz Xaver Kroetz, Thomas Mann, Klaus Mann, Golo Mann, Christian Morgenstern, Albert Ostermaier, Jean Paul, Otfried Preussler, Herbert Rosendorfer, Hans Sachs, Martin Sperr, Patrick Süskind, Ludwig Thoma, Uwe Timm, Ernst Toller, Frank Wedekind. Sco cabarettists èn ultra da quai da menziunar Django Asül, Ottfried Fischer, Günter Grünwald, Dieter Hildebrandt, Liesl Karlstadt, Gerhard Polt, Karl Valentin, Georg Ringsgwandl, Hannes Ringlstetter.
Musica
La Baviera vala tradiziunalmain sco patria da la musica populara, dal jodel e dal Schuhplattler. Da la Baviera derivan er enconuschents cumponists sco Max Reger, Carl Orff, Wilfried Hiller, Richard Strauss e Christoph Willibald Gluck. Menziun meritan er divers chors (Regensburger Domspatzen, Münchener Bach-Chor e.a.) ed orchesters (Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Bayerisches Staatsorchester am Nationaltheater, Bayerische Kammerphilharmonie in Augsburg e.a.). Entaifer la musica moderna èn da menziunar il chantautur Constantin Wecker, la band da rock e pop Spider Murphy Gang ed ils musicists da jazz Klaus Doldinger e Barbara Dennerlein.
Art figurativ
thumb|220px|Ovra da Franz Marc Ils cumenzaments da l’art figurativ en Baviera èn da chattar en la pictura da manuscrits carolingica ed en l’art d’aurer (chalesch da Tassilo) dal 9avel tschientaner. Impurtantas perditgas da la plastica gotica sa chattan en ils doms da Regensburg u da Bamberg.
La vieuta dal 15avel al 16avel tschientaner è stada segnada da sculpturs sco Veit Stoss u Tilman Riemenschneider e da picturs artists sco Hans Holbein il Vegl. Il pli impurtant represchentant da la renaschientscha tudestga ha furmà Albrecht Dürer, oriund da Nürnberg.
Vers il 1800 ha Minca giugà in’impurtanta rolla en il svilup da la pictura da paesagis. Impurtants artists dal 19avel tschientaner èn Carl Spitzweg sco maister da la pictura da gener, il realist Wilhelm Leibl sco er Franz von Lenbach e Franz von Stuck sco represchentants dal simbolissem. A l’entschatta dal 20avel tschientaner han artists da Minca cuninizià il svilup vers la moderna. La gruppa d’artists Der Blaue Reiter enturn Wassili Kandinsky cun Franz Marc, Gabriele Münter, August Macke e Paul Klee ha rut cun la tradiziun e sviluppà novas furmas d’expressiun.
En il suenterguerra han Willi Baumeister, Fritz Winter e Ruprecht Geiger tutgà tar ils pli impurtants artists. L’avantgarda represchentan tranter auter Bernd Zimmer, Alf Lechner e Fritz Koenig.
Film
La producziun da film e da televisiun en la Baviera ha lieu tant en furma da producziuns dal Bayerischer Rundfunk u d’auters emetturs statals e privats sco er da films da kino (t.a. Constantin Film e Bavaria Film). Sper divers festivals da film (Filmfest München, Hofer Filmtage e.a.) èn da menziunar ils suandants reschissurs ch’èn colliads en ina furma u l’autra cun la Baviera: Heinz Badewitz, Helmut Dietl, Bernd Eichinger, Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder, Hans Steinhoff, Joseph Vilsmaier.
Architectura
Ils emprims edifizis da crap èn vegnids erigids en Baviera dal temp dals Romans. A Weissenburg han ins per exempel exchavà ina terma romana. Perditgas dal temp medieval tempriv datti be paucas. In exempel furma la cripta dal Dom da Bamberg or dal temp da l’imperatur Heinrich II. En il decurs dal temp autmedieval èn Augsburg, Nürnberg, Würzburg e Regensburg daventadas citads da commerzi bainstantas. A Regensburg e Nürnberg han ins erigì, sco en l’Italia, turs da famiglia imposantas. Il dom da Regensburg furma ina da las ovras principalas da l’architectura gotica en la Germania dal Sid. La punt da crap a Regensburg ha furmà sur lung temp la suletta punt sur il Danubi tranter Ulm e Vienna ed ha perquai manà il traffic e commerzi nà qua. Tar ils centers da citads istorics tutgan sper las citads grondas er Rothenburg ob der Tauber, Dinkelsbühl, Straubing e Nördlingen.
La citad Landshut è enconuschenta per la baselgia da Nossadunna cun la pli auta tur da quadrels dal mund sco er per la residenza municipala cun sias picturas renaschimentalas. Ad Augsburg han ils Fugger erigì cun la Fuggerei l’emprim abitadi social dal mund. La chasa municipala dal lieu vala sco edifizi da parada da quel temp. Il retg Ludwig II ha laschà eriger il chastè Neuschwanstein, il chastè Linderhof e Herrenchiemsee. Tar las attracziuns a Minca tutgan la Porta da la victoria e las collecziuns anticas. A Nürnberg furman, sper las attracziuns architectonicas en la citad veglia, l’areal dals dis da partida dal temp dal naziunalsocialissem e l’exposiziun davart ils Process da Nürnberg impurtants lieus da commemoraziun.
Dal temp da Ludwig I è vegnida erigida la Walhalla a Donaustauf sper Regensburg (1842) e la Befreiungshalle survart Kelheim en la Baviera Sut (1863). La Walhalla cuntegna bustas e tavlas commemorativas deditgadas a persunalitads da lingua tudestga; la Halla da la liberaziun regorda a las guerras da liberaziun cunter Napoleun ils onns 1813 fin 1815.
Al Patrimoni mundial da l’Unesco appartegnan la residenza da Würzburg (1981), la Wieskirche sper Steingaden (1983), la citad veglia da Bamberg (1993), il limes roman tranter la Germania e las provinzas romanas Germania Superiura e Raetia (2005), la citad veglia da Regensburg (2006), las palissadas preistoricas enturn las Alps (2011), l’opera a Bayreuth (2012), l’economia d’aua istorica ad Augsburg (2019).
Museums
thumb|220px|Sguard en il Museum naziunal german a Nürnberg Cun radund 1350 museums è la Baviera il pajais federativ cun ils pli blers lieus d’exposiziun da l’entira Germania ed ina da las regiuns cun la pli gronda spessezza da museums da l’entir continent. La vasta paletta da museums cumpiglia collecziuns statalas e privatas, ma er chastels e curtins. Tar ils pli gronds ed enconuschents museums tutgan il Germanisches Nationalmuseum a Nürnberg ed il Bayerisches Nationalmuseum a Minca. Ina part essenziala dal possess da maletgs e d’art dal stadi liber sa chatta en las Bayerische Staatsgemäldesammlungen. En la Franconia, a Bad Windsheim e Fladungen sa chattan dapi il 1976 resp. 1990 dus dals pli gronds museums al liber.
Bibliotecas ed archivs
La pli gronda biblioteca dal stadi liber furma la Bayerische Staatsbibliothek a Minca. Igl è quai la biblioteca statala centrala da la Baviera ed ina da las pli impurtantas bibliotecas da perscrutaziun ed universalas europeicas. Cun bundant 10,2 milliuns medias sa tracti da la terz gronda biblioteca en Germania e d’ina da las pli grondas collecziuns en l’entir territori da lingua tudestga.
Curtins zoologics e parcs d’animals
Sper zoos e curtins zoologics (Augsburg, Hof) existan en l’entira Baviera divers parcs d’animals (Minca, Nürnberg, Straubing) ed asils da selvaschina (Bad Kissingen, Poing, Schweinefurt, Coburg e.a.).
Cuschina
La cuschina da la Baviera è multifara, betg il davos perquai ch’ella enserra las differentas tradiziuns da la Veglia Baviera, da la Franconia e da la Svevia.
Tar las spezialitads regiunalas tutgan tranter auter la liongia alva bavaraisa, giabus asch, gnocs (Knödel) e bizochels (Spätzle).
Universitads e scolas autas
En la Baviera existan nov universitads statalas. Fin il 1962 eran quai be quatter a Minca (LMU, TU), Würzburg ed Erlangen. Tranter il 1962 ed il 1975 ha il stadi fundà tschintg ulteriuras a Regensburg, Augsburg, Bamberg, Bayreuth e Passau. Dapi il 2018 è il stadi liber londervi d’installar la dieschavla universitad statala a Nürnberg. Il 1973 è anc vegnida vitiers – a nivel da la Republica Federala Tudestga – l’universitad da la Bundeswehr a Minca.
Impurtants sciencists ed inventaders che derivan da la Baviera u ch’han operà qua èn stads: Alois Alzheimer, Martin Behaim, Rudolf Diesel, Joseph von Fraunhofer, Werner Heisenberg, Robert Huber, Sebastian Kneipp, Carl von Linde, Rudolf Mössbauer, Georg Ohm, Max von Pettenkofer, Max Planck, Ludwig Prandtl, Adam Ries, Wilhelm Conrad Röntgen, Lothar Rohde, Hermann Schwarz, Johannes Stark, Levi Strauss.
Ballape
Tar ils sports ils pli populars tutga il ballape. L’associaziun da ballape bavaraisa dumbra 1,5 milliuns commembers e furma uschia la pli gronda en Germania. Enconuschent a nivel internaziunal è il FC Bayern München. Quel è daventà pli savens che mintg’autra squadra victura da la Bundesliga ed ha er gudagnà repetidamain concurrenzas internaziunalas sco l’UEFA Champions League. Medemamain en la pli auta classa da ballape en Germania gioga il FC Augsburg.
Sport d’enviern
Surtut en il spazi alpin en la part meridiunala da la Baviera ha il sport d’enviern tradiziunalmain ina grond’impurtanza. Correspundentamain èn atletas ed atlets da la regiun adina puspè preschents davanttiers en las pli differentas disciplinas alpinas e nordicas. Impurtantas occurrenzas da sport d’enviern han lieu regularmain ad Oberstdorf ed a Garmisch-Partenkirchen. A Garmisch han er gì lieu ils gieus olimpics d’enviern dal 1936.
Teheran
270px|miniatura|Teheran Teheran (persic تهران‎ (Tehrān) /teɦˈrɔːn/) è la chapitala da l'Iran ed è ultra da quai la deschdotgavel gronda citad dal mund cun 12'183'682 abitants.
Zuort
thumb|300px|right|L'aclaun da Zuort
Zuort è in fracziun che tutga tar la vischnanca da Sent en il. Zuort è in pitschen aclaun che sa chatta sin 1711 meters sur mar e giascha 2.5 km al nord da l'anteriura chasa da cura da Sinestra ed a 7.5 km al nord da Sent. Il vitg sa chatta en la Val Sinestra, sin la vart sanestra dal flum La Brancla.
Provinza da Sondrio
thumb|upright|La provinza da Sondrio en l'Italia La provinza da Sondrio, per rumantsch era provinza da Sunder, è ina provinza da la regiun taliana Lumbardia. Sia chapitala è la citad da Sondrio (rum. Sunder). Ella cumprenda essenzialmain la Vuclina. Tranter las vischnancas las pli grondas sa chatta Morbegno (rum. Murbegn). La provinza cumpigla las veglias valladas Chiavenna (Val San Giacomo e Valchiavenna), Vuclina e Bormio (rum. Buorm).
Trepalle, la suletta fracziun da Livign desper il lieu principal, che giascha sin 2 208 meters sur mar, è il vitg situà il pli aut da l'Italia e vala er sco la plaiv la pli auta da l'Europa.
Istorgia
Tranter il 1512 ed il 1797 fascheva la regiun part da la Republica da las Trais Lias.
Vischnancas principalas
(ils 31 da matg 2005)
Terratrembel da Tōhoku dal 2011
Il terratrembel da Tōhoku dal 2011 (giap. 2011年東北地方太平洋沖地震, litt. Terratrembel sin l'auta mar en l'Ocean Pacific avant la Regiun Tōhoku dal 2011 u 東日本大震災, litt. Gronda catastrofa dal terratrembel en il Giapun da l'Ost) era in terratrembel avant la costa da la regiun giapunaisa Tōhoku. El ha gì lieu ils 11 da mars 2011 a las 14:46:23 uras temp local (5:46:23 uras UTC resp. 6:46:23 uras MEZ). Ses epicenter sa chattava var 370 km al nordost da Tokio e 130 km en l'ost da Sendai. L'event vala sco il pli ferm terratrembel en il Giapun dapi l'entschatta da la registraziun da terratrembels en la regiun.
La fermezza dal terratrembel è vegnida inditgada da l'evaluaziun automatica da la United States Geological Survey cun la magnituda dal mument dad 8,9 Mw. L'ipocenter dal terratrembel sa chattava tenor questas indicaziuns en ina profunditat da 25 km. Tenor indicaziuns da l'Uffizi Meteorologic Giapunais (JMA) aveva il terratrembel ina fermezza da 9,0 Mw; l'ipocenter sa chattava en ina profunditat da 24 km. Tenor indicaziuns dal Pacific Tsunami Warning Center (PTWC) aveva il terratrembel ina fermezza da 9,1 sin la scala da Richter.
Il terratrembel ha provocà in tsunami aut plirs meters.
A Kurihara en il nord da la prefectura Miyagi cuntanscheva il terratrembel l'intensitad maximala da 7 sin la scala giapunaisa (JMA). El ha chaschunà grondas inundaziuns e havarias tar ovras atomaras en il nordost dal Giapun.
Survista tectonica
Questa sveltezza dal moviment dals continents (Kontinentaldrift) è ina valur media, che durant activitad seismica normala è considerablamain pli bassa, fin a quel punct che la tensiun stagnada vegn dada libra tut andetg entras in terratrembel. En connex cun il terratrembel da Sendai hai da tenor emprimas stimaziuns in moviment brusc dad almain 5 meters.
Al Foss dal Giapun (Japangraben) sa mova la Platta Pacifica sut il bratsch meridiunal da la Platta Nordamericana e subducescha ensemen cun ella vinavant sut la Platta Eurasiana. Varsaquant seismologs sutdividan questa regiun en pliras microplattas, che en combinaziun provocheschan ils movimentsch tranter las Plattas Pacifica, Nordamericana ed Eurasiana. Quai pertutga oravant tut la Microplatta Ochotskica e la Microplatta da l'Amur en la part respectiva da l'America dal Nord e da l'Eurasia. 200px|thumb|Charta dal terretrembel dals 11 da mars 2011 Il terratrembel vegniva precedì da plirs terratrembels anteriurs (Vorbeben) significants, che entschavevan ils 9 da mars cun in terratrembel cun ina magnituda da 7,2 Mw (l'epicenter dal qual sa chattava var 40 km dalunsch da l'epicenter dal terratrembel da Sendai) e suandà da trais auters terratrembels cun ina magnituda da dapli che 6,0 Mw il medem di.
Dapi l'onn 1973 avevan lieu al Foss dal Giapun nov events seismics cun ina magnituda da dapli che 7. Il pli ferm dals qual era il december 1994 in terratrrembel cun ina fermezza da 7,8, l'epicenter dal qual sa chattava var 230 km en il nord dal terratrembel da Sendai. Las consequenzas dal qual han mazzà trais persunas e bunamain 700 èn vegnidas blessadas. In terratrembel cun ina magnituda da 7,7 e cun epicenter 75 km pli al nord ha chaschunà la mort da 22 persunas e passa 400 blessads. Il december 2008 han gì lieu quatter terratrembels moderads (magnituda 5,3–5,8) en in conturn da 20 km tar il center dal terratrembel da Sendai.
Terratrembels posteriurs
L'emprim terratrembel posteriur (Nachbeben) significant cun ina magnituda da 7,2 Mw ha gì lieu a las 14.53 uras temp local. I suandavan auters terratrembels cun magnitudas passa 6 Mw. Fin ussa hai da passa 150 terratrembels posteriurs.
Intensitad seismica
La zona en la quala il terratrembel era da sentir, pia cun shindo (intensitad seismica tenor la scala giapunaisa, da 1 u pli aut) cumprendeva tut las quatter inslas principalas dal Giapun. Las consequenzas las pli fermas dal terratrembel tanschavan fin al nordost da la regiun gronda da Tokio, cun shindo da 6-jaku („6 flaivla“) u pli aut.
Terratrembel
En la citad dad Ichihara (prefectura da Chiba) ha ina raffinaria da petroli da la Cosmo Oil Company piglià fieu. Trens dal Shinkansen girants èn vegnids fermads, sviadas (Entgleisungen) hai dentant betg dà. L'eroport da Tokio-Narita è vegnì serrà temporaramain. Plirs tocs da l'autostrada da Tōhoku n'eran betg pli carrabels. A Tokio è il spitg da l'antenna sin il Tokyo Tower vegnì sturschì vesaivlamain.
Pervia dal terratrembel stueven 210'000 persunas vegnir evacuadas, 5,5 milliuns chasadas eran senza electricitad ed 1 milliun chasadas senza aua.
Geofisica
Il terratrembel ha spustà l'insla principala dal Giapun per 2,4 m e l'axa da la terra per 10 cm. Ultra da quai è la distibuziun da massas da la terra sa midada minimalmain, che aveva per consequenza che la terra sa volva uss in pau pli svelt che fin ussa. In di resp. ina rotaziun entira è ussa 1,8 microsecundas pli curta cha avant.
Tsunami
Il terratrembel ha chaschunà il pli grond tsunami dapi 1100 onns en l'istorgia dal Giapun, che ha devastà ina strifla da la costa cun fin 10 km vastadad per ina lunghezza da pliras tschient kilometers. Pertutgada era l'entira costa settentriunala da l'insla Honshū cun las prefecturas Fukushima, Miyagi ed Iwate en la regiun Tōhoku. Devastaziuns grevas mussan las citads Hachinohe, Kamaishi, Kesennuma, Minamisanriku, Rikuzentakata, Onagawa e Sendai.
A Sendai è l'eroport vegnì inundà cumplettamain. A Kamaishi è il tsunami entrà lunsch viaden en la terra ed ha lavà davent bastiments, autos e chasas. A Hochinohe èn grondas navs vegnidas lavadas sin la terra. A Kesennuma èn suenter fieus ruts ora che han chaschunà incendis in grondas parts da la citad. Las citads da Minamisanriku e Rikuzentakata èn vegnidas devastadas cumplettamain dal tsunami, 10'000 persunas eran l'emprim sparidas. Ina nav da passagiers cun 100 persunas è vegnida pigliada dal tsunami. Avant la costa dad Oarai è sa furmads gronds turnigls (Strudel) en la mar, sco gia tar tsunamis precedents. In tren da l'East Japanese Railway Company (JR East) è svià (entgleist) sin la lingia d'Ōfunato en l'areal da la staziun da Nobiru en Higashi-Matsushima, uschia che nov passagiers èn stuì vegnir salvads or dad el. Quatter ulteriurs trens sin la lingia da Senseki, la lingia d'Ōfunato e la lingia da Kesennuma valavan sco sparids.
Il Pacific Tsunamic Warning Center ha dà or avertiments per l'arrivada dal tsunami per bunamain tut l'Ocean pacific; quests avertiments cumprendan Giapun, Russia, l'insla da Marcus, las Marianas settentriunalas, Guam, Wake, las inslas Yap, las Filipinas, las inslas da Marshall, Palau, las inslas da Midway, Pohnpei, Chuuk, Kosrae, Indonesia, Papua Nova Guinea, Nauru, l'atoll da Johnston, las Salomonas, Kiribati, l'insla Howland, l'insla Baker, Hawai, Tuvalu, Palmyra, Vanuatu, Tokelau, Jarvis Island, Wallis e Fortuna, Samoa, la Samoa americana, Tonga, las inslas Cook, Niue, Australia, Fidschi, la Nova Caledonia, Tonga, Mexico, las inslas Karmadec, la Polinesia franzosa, Nova Zelanda, Pitcairn, Guatemala, El Salvador, Costa Rica, Nicaragua, l'Antarctica, Panama, Honduras, Chile, Ecuador, Columbia, Peru, sco era Alasca, la costa dal vest dal Canada e la costa dal vest dals Stadis Unids.
L'Uffizi Meteorologic Giapunais avertiva per la costa costa giapunaisa d'in tsunami da fin 10 meters autezza. La Crusch cotschna avertiva causa las infurmaziuns inizialas che l'amplituda dal tsunami po esser pli auta che l'autezza maximala da numerusas inslas en l'Ocean pacific.
Be in di avant il tsunami ha la regenza giapunaisa publitgà in video d'infurmaziun davarts tsunamis che cuntegna era instrucziun da cumportament.
Locarno
thumb|Bandiera Locarno, en il dialect lumbard alpin Locarn u Luchèrn [loˈkɑːrn, luˈkɛːrn], è ina vischnanca politica en il circul Locarno ed a medem temp il lieu principal dal district Locarno en il chantun Tessin. La citad è situada a la riva dal Lago Maggiore en la planira dal flum Maggia. Il vegl num rumantsch (sursilvan) da Locarno è Lucarn. Il num tudestg Luggárus ch’era en diever pli baud vegn be pli duvrà en il dialect gualser da la vischnanca da Bosco/Gurin. Locarno è la terz gronda citad dal chantun Tessin (suenter Lugano e Bellinzona).
Geografia
200px|thumb|La Piazza Grande 200px|thumb|Promenada sper il lai La citad è situada a la riva nord dal Lago Maggiore ed a l’ur oriental dal delta da la Maggia. A la spunda survart la citad sa chatta il quartier Monti della Trinita e tar il territori da la vischnanca tutga er in gronda surfatscha situada en la Planira da Magadino che n’è betg colliada cun il territori da la citad, la Gerre di Sotto. Areguard il svilup urbanistic è il territori da la citad creschì ensemen cun las vischnancas independentas Muralto, Minusio ed Orselina.
Las vischnancas cunfinantas èn Ascona, Avegno, Cadenazzo, Contone, Cugnasco, Gerra (Verzasca), Gordola, Lavertezzo, Losone, Magadino, Minusio, Muralto, Orselina, Piazzogna, San Nazzaro, Tegna e Tenero-Contra.
Quartiers da la citad
Ensemen cun l’ulteriur Tessin dal Sid e la provinza Como furma Locarno la regiun metropolitana Tessin (fixada da l’Uffizi federal da statistica).
Clima
Ensemen cun Lugano e Grono tutga la citad tar ils pli chauds lieus da la Svizra; en pli vala Locarno sco abitadi sper in lai cun clima mediterran situà il pli al nord insumma. La staziun da mesiraziun Locarno-Monti, che sa chatta en ina posiziun in pau elevada, ha mesirà per la perioda 1981–2010 ina media annuala da 12,4 °C. Perquai creschan a Locarno bleras plantas meridiunalas sco palmas u citroners. Ed en la Planira da Magadino sper Locarno vegn er cultivà cun success ris. Betg il davos pervi da quest clima miaivel è Locarno segnà fitg ferm dal turissem.
Istorgia
La citad vegn menziunada l’emprima giada en documents dals onns 751–760 (ad Lucarne) e 807 (locus Leocarni). L’origin etimologic dal num n’è betg sclerì dal tuttafatg. In’interpretaziun pussaivla parta dal term celtic *leuccos, leuccā ‹cler, glischant›. Leukkarni fissan alura ils ‹abitants sper il flum glischant›.
200px|thumb|Castello Visconteo Il territori da la citad odierna era gia populà en il temp da bronz tardiv (ca. 14avel tschientaner a.C.). Da quai dat perditga ina necropola ch’ins ha chattà l’onn 1934. Colonisaziuns posteriuras èn cumprovadas en furma da necropolas che derivan dal temp da Latène e dal temp roman. . L’onn 866 vegn menziunà en in document ina curt roiala. Il 1164 ha Friedrich I concedì a la citad in nov dretg da martgà ed il 1186 il status d’immediatezza imperiala. E l’onn 1342 han ils Visconti conquistà la citad; tranter il 1439 ed il 1504 l’han els infeudà als Rusca.
Ils Confederads han conquistà la citad l’onn 1503; il chastè han els però pir retschet l’onn 1513 or dals mauns dal retg franzos Louis XII. Da qua davent ha in landfoct dals Dudesch lieus exequì la giurisdicziun civila e penala. Regida vegniva la citad da las trais corporaziuns da la noblezza (Capitanei dei Nobili), da la burgaisia (Borghesi) e da nov er dals signurs ch’eran suttamess directamain als Confederads (Terrieri), ils quals sa radunavan en il Magnifico Consiglio.
L’expulsiun dals refurmads, colliada cun suspecziuns ed ostilitads tranter quels ch’eran restads enavos, han gì per consequenza che Locarno è stada ina citad en dischuniun, quai ch’ha franà in pau l’ulteriur svilup. L’onn 1584 è la citad en pli vegnida tutgada da la pesta; quella ha decimà talmain la populaziun che Locarno dumbrava a la fin be pli radund 700 d’oriundamain 4800 persunas.
200px|thumb|Stresemann, Chamberlain e Briand a chaschun da las tractativas dal 1925 Suenter la fin da l’ancien régime è Locarno vegnì attribuì l’onn 1798 al chantun helvetic Lugano ch’era vegnì stgaffì da nov. Dapi il 1803 fa la citad part dal nov chantun Tessin ed appartegna ensemen cun quel a la Confederaziun svizra. En turnus ha Locarno figurà sco chapitala dal chantun Tessin ils onns 1821–1827, 1839–1845, 1857–1863 e 1875–1881. En il decurs dals onns 1870, cura che las colliaziuns tant vers nord sco er vers sid èn daventadas meglras, ha cumenzà a sa sviluppar en la regiun da Locarno la hotellaria ed il turissem. Quels furman fin oz la pitga principala da l’economia locala. Il festival da film ha gì lieu l’emprima giada l’onn 1946.
Ils 16 d’october 1925 èn vegnids segnads ils Contracts da Locarno tranter la Germania, la Belgia, la Frantscha, la Gronda Britannia, l’Italia, la Pologna e la Tschecoslovachia. Quels han reglà da nov il status internaziunal da la Germania suenter l’Emprima Guerra mundiala.
L’onn 1928 ha Solduno, fin qua ina vischnanca independenta, fusiunà cun la citad da Locarno. L’onn 2011 han ils votants percunter refusà ina fusiun da las vischnancas Locarno, Muralto, Minusio, Orselina, Brione sopra Minusio, Mergoscia e Tenero-Contra. Sulettamain a Locarno ed a Mergoscia, che n’è betg situà directamain al cunfin cun Locarno, hai dà maioritads.
Populaziun
La populaziun è sa sviluppada da radund 1300 l’onn 1800 sur 4000 l’onn 1900 a 7800 l’onn 1950, 14 000 l’onn 1970 e bundant 15 000 l’onn 2010.
L’onn 2000 discurrivan radund 11 000 persunas talian, 1500 tudestg e 1900 in’autra lingua. Bundant 10 000 eran da confessiun catolic-romana, 1100 protestants e 3300 appartegnevan ad in’autra u a nagina confessiun. 9430 persunas eran svizras e 5130 da l’exteriur, quai che correspunda ad ina cumpart da persunas estras da 32,5 %.
Politica
La legislativa da la citad da Locarno furma il Consiglio comunale che dumbra 40 sezs. L’executiva furma il Municipio che sa cumpona da set persunas.
Traffic
200px|thumb|Staziun sutterrana da la Viafier dal Centovalli Locarno furma il punct final da duas lingias da viafier. Quellas na fineschan però betg a Locarno, mabain en la vischnanca vischina da Muralto, nua che sa chatta la staziun da Locarno. La lingia da las Viafiers federalas svizras cuntanscha sia staziun a chau situada sur terra nà da l’ost (Bellinzona); quella na tanghescha betg directamain il territori da Locarno. La Viafier dal Centovalli, ina lingia da viafier a binaris stretgs che collia Locarno cun Domodossola, cuntanscha ses punct final nà dal vest. Dapi il 1990 na percurra questa viafier betg pli Locarno, mabain vegn manada sur in tunnel a la staziun da chau sutterrana ch’è medemamain situada sin l’areal da las VFF a Muralto.
Gist sper la staziun dal tren a Muralto cumenzan en pli las lingias d’autobus da la FART (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi) – che gestiunescha er la part svizra da la Viafier dal Centovalli – e da l’auto da posta che collian la citad cun las vals lateralas. Passond nà da la Via della Stazione vers la citad arriv’ins a la staziun sut da la funiculara che maina a la Madonna del Sasso; quella sa chatta gia sin territori da Locarno.
Per tegnair davent il traffic da transit dal center da la citad han ins erigì l’entschatta dals onns 1990 il tunnel Mappo-Morettina che tanscha sut Locarno ora (lunghezza: 5,5 kilometers).
Sis kilometers en l’ost da Locarno sa chatta l’Aeroporto cantonale di Locarno, il qual dispona er d’in post da commando da l’aviatica militara svizra.
Attracziuns
160px|thumb|Madonna del Sasso Il sanctuari Madonna del Sasso ad Orselina survart la citad furma l’attracziun principala da Locarno ed a medem temp in dals lieus da pelegrinadi ils pli frequentads da la Svizra da lingua taliana. Sia fundaziun va enavos sin la cumparaziun da Maria davant il frater franciscan Bartolomeo d’Ivrea la notg dals 14 sin ils 15 d’avust 1480. La baselgia da pelegrinadi è enconuschenta per ses ritg equipament; en pli sa chatta qua ina plattafurma panoramica.
Davent dad Orselina maina ina pendiculara sin la Cardada (1340 m s.m.) e da là davent cuntinuescha ins sutgera fin sin la Cimetta (1670 m s.m.)
A Locarno gioga l’enconuschenta novella da Heinrich von Kleist ‹Das Bettelweib von Locarno›.
Piazza Grande
En il center da la citad sa chatta la Piazza Grande; quella è da furma lunghenta e munida cun ina salaschada. Qua han lieu diversas producziuns dad open air: dapi il 2004 mintgamai il fanadur il festival da musica Moon and Stars e l’avust il festival da film internaziunal da Locarno ch’è ina da las pli impurtantas occurrenzas da film en tut il mund. A la Piazza Grande èn situads blers restaurants, cafés e butias. Tut las giassas da la citad veglia mainan vers la Piazza ch’è dapi il 2007 cumplettamain libra da tut il traffic motorisà.
Castello Visconteo
Il Castello Visconteo sa chatta a l’ur da la citad veglia e deriva dal 12avel tschientaner. Probablamain è el vegnì erigì sco sedia dals Capitanei Orelli ch’eran fidaivels a l’imperatur. Il 1260 è il chastè crudà en ils mauns dals Ghibellins. L’onn 1342 han ils Visconti da Milaun attatgà il cumplex nà da la terra e dal lai ed al han conquistà. Da quest temp deriva er il num odiern dal chastè. En possess da la Confederaziun è quel vegnì l’emprima giada il 1503 e definitivamain il 1513. Oz è be pli sa mantegnì radund in tschintgavel dal chastè oriund. La gronda part da las structuras ch’èn sa mantegnidas derivan dal 15avel e 16avel tschientaner. Dal temp da fundaziun dal chastè èn be pli avant maun ils mirs da fundament.
Las restanzas da la bastiun da defensiun Rivellino ch’è situada sper il chastè èn eventualmain vegnidas projectadas da Leonardo da Vinci.
En il Castello Visconteo sa chatta il museum dal chastè cun sia collecziun archeologica.
Occurrenzas
200px|thumb|Festival da film sin la Piazza Grande
Intragna (TI)
Intragna è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu ch'appartegna a la nova vischnanca da Centovalli sa chatta en il circul Melezza dal district da Locarno.
Istorgia
Ils 25 da october 2009 en las anteriuras vischnancas da Borgnone, Intragna e Palagnedra vegnidas fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca da Centovalli.
Geografia
Intragna sa chatta a 366 m.s.m., sin la riva sinestra dal flum Melezza,en la val tessinais Centovalli, a 11 km al vest da la chapitala da district Locarno e 39 km al ost da la citad taliana da Domodossola.
Da Intragna appartegnan las fracziuns da Calezzo, Corcapolo e Costa, Golino, Pila, Rasa e Verdasio.
Las vischnancas cunfinantas da Intragna eran Ascona, Brissago, Borgnone, Cavigliano, Isorno, Losone e Mosogno.
Populaziun
L'onn 2009 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 897 persunas La populaziun istorica da Intragna era:
La lingua uffiziala da Intragna è il talian.
Martin Raschèr
Martin Raschèr (*1920; burgais da Zuoz, †10-2-2016) è sta in anteriur magister e scrivent rumantsch. El ha publitgà ses emprim cudesch cun passa 91 onns.
Vita
Sco uffant illegitim è Martin Raschèr creschì si tar ses nons sin in bain puril a Zuoz.
Suenter il seminari scolastic a Cuira ha Raschèr frequentà la scola da sutuffiziers ed ha prestà durant trais onns servetsch militar. A partir dal 1943 ha el instruì a Termin (Trimmis) e lu a l'internat a Freienstein en il chantun Turitg. Dasper sia lavur da magister ha el fatg il studi da pedagogia curativa. Alura ha el durant 19 onns dà scola ad Arosa. Sin quai è Raschèr turnà a Freienstein, nua ch'el ha surpiglià la direcziun da l'internat. En quest post è el stà fin tar sia pensiun. Dapi lura viva el a Grub en il chantun Argovia.