cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brüsch
Populaziun
L'onn 2009 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 1146 persunas La populaziun istorica da Brusio era:
Linguas
La lingua uffiziala da Brusio è il talian.
Republica da las Trais Lias
Il Grischun (lura: Il Stadi da las cuminas Trais Lias) ha furmà durant radund 300 onns (1524 - 1803) in stadi independent ch'era dividì en trais ligias (Lia da la Chadé, Ligia Grischa e Ligia da las diesch dretgiras). Pervi da sia gronda muntada sco regiun da transit sur las Alps, mo er pervi da gronds conflicts interns (confessiun e rivalitad da famiglias regentas) sa chattava quel stadi en il focus d'interess sa las grondas pussanzas europeicas (Austria/Spagna e Frantscha) ch'empruvavan da s'alliar u d'annectar il pajais, quai che ha manà a grondas tensiuns internas (Scumbigls grischuns 1618-1648). Durant ils onns 1512 fin 1797 appartegnevan anc la Vuclina, Clavenna e Buorm sco terrotoris subdits al "Grischun". 1803 entra il Stadi da las Trais Lias sco chantun en la Confederaziun.
Lia da las 10 dretgiras
La lia da las 10 dretgiras è vegnida messa ensemen da siat dretgiras:
Suenter che tut ils imperaturs da Toggenburg en il Grischun èn morts han ils subdits fundà ils 8. da zercladur 1436 ina lia. Lieu principal da quella lia era Tavau. Era la lia da las diesch dretgiras era encunter l'expansiun da Habsburg en il Grischun.
Departament federal d'economia
270px|right|thumb|Il logo da la confederaziun svizra
Simplon
Simplon/Sempione (tudestg gualser: Simpilu) è ina vischnaunca Svizra en il district Brig dal chantun Vallais. Tar questa vischnaunca tutgar ils vitgs da Gabi ed Eggen. La vischnanca sa situà en il sid dal Pass dal Simplon en la Val Divedro per nua che passa il flum Diverio ed il Pass dal Simplon (tudestg: Simplonpass, talian: Passo del Sempione) sa chatta sin la vischnanca.
Geografia
La vischnanca da Simplon/Sempione giascha en la Val Divedro sin 1472 m. s. m. per Simplon e 990 m. s. m. per Gabi. Las vischnancas cunfiantas èn Gondo-Zwischbergen, Brig-Glis, Eisten, Ried-Brig, Saas Almagell, Saas Balen, Saas Grund e Visperterminen. Il punct il pli aut da la vischnanca è il Weissmies (4017 m).
Clementina Gilly
Clementina Gilly (era Clementina Gilli; * 26 d'avrigl 1858 a Modena (Italia); † 21 da november 1942 a Zuoz) è stada ina scriptura, poetessa e translatura da litteratura rumantscha.
Ovra
Grazia a sias conuschientschas linguisticas fundadas è ella daventada ina da las pli impurtantas intermediaturas da litteratura estra en terra rumantscha. Il 1909 ha ella cumenzà a translatar texts tudestgs e talians en puter, tranter auter romans e novellas da Heinrich Federer, Theodor Storm, Jeremias Gotthelf, Conrad Ferdinand Meyer e Francesco Chiesa ed il 1940 il «Wilhelm Tell» da Schiller.
Sut il pseudonim Clio ha Clementina Gilly scrit numerusas poesias ch'èn vegnidas publitgadas en il Fögl d'Engiadina ed il Chalender Ladin. Il 1926 ha ella edì in tom da collecziun che cuntegna dasper sias atgnas poesias era translaziuns da poesias talianas, tudestgas, franzosas ed englaisas.
Maraton
right|400px|thumb|In maraton right|300px|thumb|Il maraton da [[Berlin]] right|250px|thumb|Il maraton da [[Brüssel]] right|300px|thumb|In semi-maraton 300px|thumb|In maraton right|300px|thumb|Il maraton da [[Francfort]] thumb|right| [[Haile Gebrselassie]] thumb|right| [[Paula Radcliffe]] Il Maraton è la pli lunga da las emprovas da cursa a pe dals Gieus olimpics en Atletica. L' emprova consister en currer ina distanza da 42,195 km. Il Maraton è ina emprova olimpica dapi ils emprims Gieus olimpics en 1896 per ils uomens e dapi 1984 per las dunnas.
Campocologno
Campocologno (lumbard Cunculugn) è in lieu da cunfin en il sid da la Val Puschlav en il chantun Grischun en Svizra. Campocologno colliescha Brüsch (Brusio) cun Tiraun (Tirano) en Italia. L'aclaun dumbra be var 100 abitants, dispona però d'ina duana, ina baselgia (onns da construcziun: 1910-1914), in implant electric ed ina staziun. Cun in'autezza sur mar da 553 m è Campocologno il lieu situà il pli bass da la Val Puschlav.
Tschlin
Tschlin (tudestg ed enfin l'onn 1943 uffizialmain Schleins) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Ramosch dal district da l'En.
Num dal lieu
Il num dal lieu ch'è l'emprima giada vegnì menziunà l'onn 1351 munta oriundamain in bajetg ch'è circumdà d'in mir.
Vopna
Descripziun: Sin argient (alv) in capricorn nair che stat sidretg (cun intgins tatgs cotschens) che porta in tscharesch nair. In sigil da vischnanca da l'onn 1591 mussa il capricorn sco vopna da la Lia da la Chadé. Il tscharesch è in simbol dal martiri dal sontg Blasius, dal patrun-baselgia local.
Geografia
Il vitg Tschlin giascha en l'Engiadina Bassa sin 1533 m s.m., en il nord da l'En. Tar la vischnanca tutgan era la fracziun Martina cun il lieu Vinadi sco era la fracziun Strada cun Chaflur. Ils secturs principals èn l'agricultura, il sectur da servetschs (tranter auter la duana ed la guardia da cunfin) sco era la bieraria (Biera Engiadinaisa).
Populaziun
La gronda part da la populaziun lavura en l'agricultura, il sectur da servetschs u tar la confederaziun (la duana ed la guardia da cunfin). Blers lavurants lavuran a Scuol ch'è fitg datiers.
Linguas
En la vischnanca discurra la populaziun Vallader. Da l'onn 1880 enfin 1980 era la repartiziun da las linguas pli u main constanta (1880 87%; 1910 81%; 1941 84% e 1970 83% rumantschs). L'onn 2000 han anc 85% da la populaziun chapì il rumantsch ch'è anc adina la suletta lingua per l'administraziun ed la scola. Il svilup dals ultims onns sa mussà en suandanta tabella:
Derivanza e naziunalitad
Dals 431 abitants ch’abitavan l'onn 2005 a Tschlin eran 411 Svizzers.
Attracziuns
La baselgia refurmada, gotic tardiva è vegnida bajegiada l'onn 1515 sin ils mirs da la baselgia veglia. Ils maletgs vid las paraids derivan dal baud 16 avel tschientaner. La funtauna da Dunna Lupa è vegnida construida l'onn 1960.
Istorgia
Il vitg da Tschlin è populà almain dapi il 10 avel tschientaner. L'onn 1499 èn truppas tirolaisas avanzadas a Tschlin. Duonna Lupa ha dentant pudì surmanar els per turnar. Ella ha raquintà che las truppas confederadas vegnian. En la Guerra da trent'onns ha la vischnanca gì ils onns 1621/1622 gronds donns entras truppas austriacas. L'onn 1854 è Tschlin daventà ina vischnanca independenta. La vischnanca è brischada giu prest cumplettamain l'onn 1856.
Traffic
Tschlin ha ina lingia da posta Strada-Tschlin, ch'è colliada cun la lingia Scuol-Martina (-Landeck, Austria).
La Strada chantunala 27 passa per la vischnanca.
Gudo
Gudo è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ticino dal district Bellinzona.
Trélex
Trélex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Champfèr
Champfèr è in vitg da l'Engiadin'Ota, situà tranter Silvaplauna e San Murezzan. Il cunfin tranter las duas vischnancas va lung l'aual Ova da Suvretta a travers il vitg. Al sid dal vitg sa chatta il Lai da Champfèr, la part settentriunala dal Lai da Silvaplauna.
Ils abitants (Champfèrots) èn per gronda part biling e discurran tant l'idiom puter sco era tudestg ed en surtut reformads. Ecclesiasticamain furma Champfèr ensemen cun Segl ina cumin-baselgia.
Eroport da Sion
L'Eroport da Sion (code IATA: SIR, code ICAO: LSGS) è in eroport regiunal en il chantun Vallais che sa chatta a Sion. L'eroport è situà sin in'autezza da 483 m.s.m.. El cumpiglia ina pista d'asfalt cun ina surfatscha da 2000 m sin 40 m ed ina pista da pastg cun ina surfatscha da 600 m sin 30 m.
Vétroz
Vétroz è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Conthey.
2007
L'onn 2007 era in onn dal 21avel tschientaner.
Prangins
Prangins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Duillier
Duillier è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Arbedo-Castione
Arbedo-Castione è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Bellinzona dal district Bellinzona.
Trommeta spirituala
La Trommeta spirituala è in'ovra da l'onn 1709 da Conradin Riola (1670-1743): Fitg interessanta descripziun socioculturala da la vita en ils vitgs da l'Engiadina da quel temp. Descritta e sentenziada vegn surtut la disa dals umans da sa durmentar durant la pregia en baselgia (lezzas cuzzavan da quel temp passa duas uras).
Philomela
thumb|200px|Frontispizi da la Philomela
La Philomela è ina rimnada da chanzuns rumantschas edida da Johannes Martinus l'onn 1684. L'ediziun ha gì in grond success (3 restampas en il 18avel tschientaner). Quest cudesch da chant a quatter vuschs (tenor Johann Wilhelm Simler) vegniva duvrà tranter auter era en las scolas da l'Engiadina e da la Val Müstair.
Ardon
Ardon è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Conthey.
Uranus (planet)
right|thumb|Il planet Uranus
Uranus (simbol: ) è il settavel planet dapi il sulegl en il Sistem Solar. Il planet sa numma suenter il dieu grec da tschiel Uranus. Uranus è il terz pli grond planet dal sistem solar suenter Jupiter e Saturn. Uranus è considerà in planet da gas.
Glinas
Vesair Glinas da Uranus.
Saturn ha ventgaset glinas da grondezza fitg differenta. Però igl ha tsching grondas glinas che èn Miranda, Ariel, Umbriel, Titania, e Oberon.
Givrins
Givrins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Chamoson
Chamoson è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Conthey.
Lumino
Lumino è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Bellinzona dal district Bellinzona.
Ottmar Hitzfeld
Ottmar Hitzfeld è in ex-giugader tudestg da ballape. El è naschì ils 12 da schaner 1949 en la citad da Lörrach en Germania. En l'actualità el è il trenader da la Squadra naziunala svizra da ballape.
Gland
Gland è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Iran
Iran (Persia, persian: ایران) è in stadi islamic situà en l'Asia dal vest. Cun 68 milliuns abitants dumbra el tar ils 10% da stadis cun ils pli blers abitants.
Geografia
L'Iran cunfinescha cun 7 stadi e 2 mars: en il vest e nordvest cun l'Irac (ca. 1'458 km cunfin) la Tirchia e l'Aserbeidschan (ca. 500 km), cun l'Armenia (35 km) e cun la Mar Caspica (500 km); en l'ost e sidost cun Turkmenistan (ca. 1.000 km), Afghanistan (936 km) e Pakistan ed a dus bratsch da l'Ocean Indic (Golf dad Oman e Golf Persic).
La pli auta montogna dal Iran è il Damavand (Demawend, Dēmāwend) (5'671 m s.m.) en las muntognas da l'Elbrus sin 35,9° grads nord - in vulcan stiz surtratg da glatschers en il nordost da la chapitala Teheran.
Parc la Muota Falera
A Muota, a l'ur sidoccidental da la terrassa sper Falera, è vegnida scuverta parzialmain ina culegna dal bronz. Ils chats ils pli impurtants èn trais objects dal temp da bronz: ina guglia dad 80 cm lunghezza (ca. 1600 a.C.) e duas farclas. Dal temp da fier èn documentads singuls chats (800-400 a.C.). Las retschas da megalits al sid da la Muota èn probablamain relicts d'in center dal cult preistoric dal sulegl.
Nendaz
Nendaz è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Conthey.
Breggia
Il Breggia è in flum che percurra il chantun svizzer dal Tessin e la regiun taliana da la Lumbardia. Il flum nasche tranter il Monte Generoso ed il Monte d'Orimento en il Val d'Intelvi sin in'autezza da 1389 m.s.m. e percurra il Valle di Muggio e passa per la citad da Chiasso. Il flum sbucca en il Lago di Como a Cernobbio-Tavernola sin in'autezza da 199 m.s.m.
Eroport da Cam Ranh
200px|right|thumb|L'eroport da Cam Ranh L'Eroport da Cam Ranh (IATA: CXR, ICAO: VVCR) è l'eroport da la citad vietnamaisa da Nha Trang da la regiun Nam Trung Bo, Vietnam. L'eroport sa chatta 30 km distant dal center da la citad. Las lavurs da construcziun èn vegnidas cumenzadas l'onn 1960 ed èn vegnidas terminadas en il mars 1963. La lunghezza da la pista da partenza ed atterrament munta a 3'048 m e la largezza munta a 45 m.
Coinsins
Coinsins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
LITRA – Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public (curt Litra, moda da scriver popria LITRA) è ina societad cun sedia a Berna.
La LITRA è la plattafurma per la politica da traffic en Svizra ed il post da consultaziun per infurmaziuns neutralas e fundadas davart il traffic public en Svizra. La LITRA porscha a ses commembers impurtantas pussaivladads da colliaziun cun purtaders da decisiuns. Ella infurmescha ils commembers, la politica, ma era las medias, las autoritads, la scienza ed il grond public davart ils temas, ils svilups ed ils eveniments da la politica da traffic actuals. La LITRA s'exprima davart dumondas centralas da la politica da traffic e guarda tar mintga sessiun sin ils temas da traffic impurtants.
Istorgia
La Litra è vegnida fundada l'onn 1935 en connex cun la campagna da la votaziun davart l'iniziativa da separaziun dal traffic sco Ligue suisse pour l’organisation rationelle du trafic. La campagna da la votaziun aveva l'intent da sustegnair las autoritads "en la protecziun da las instituziuns da traffic che tutgan a tut la populaziun". La suprastanza consistiva dals cussegliers dals chantuns burgais Hans Käser (president) e Bernard de Weck (vicepresident) sco er il cusseglier naziunal da la Partida da purs, mastergnants e burgais Hans Tschumi. La societad è vegnida renumnada l'onn 1977 en Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public LITRA.
La societad era ina pioniera da la politica da traffic: gia l'onn 1960 – la planisaziun da la rait da vias naziunalas era strusch terminada – ha la societad pretendì ina "concepziun generala da la politica da traffic svizra" per prevegnir problems da traffic. En connex cun la "debatta da la mort dal guaud" en ils onns 1980 crititgava la Litra l'augment da traffic permanent e veseva en las emissiuns dal traffic sin via in motiv principal. Perquai è ella s'engaschada intensivamain per introducir ina taxa sin il traffic da camiuns pesants ed ina vignetta per autostradas.
Dinosaurs
thumb|320px|Collascha da differents skelets da dinosaurs Ils dinosaurs (grec: deinos – ‹terribel, immens›; sauros – ‹saur›) èn la gruppa dals vertebrats terresters (tetrapoda) che dominava avant ca. 235 fin ca. 65 milliuns onns ils sistems ecologics sin la terra franca.
Las enconuschientschas davart ils dinosaurs obtegnan paleontologs cun intercurir fossils che cumparan en furma d’ossa petrifitgada. Ulteriuras infurmaziuns furneschan improntas da la pel e da tessids, fossils da passidas, ovs e gnieus, gastrolits ed excrements petrifitgads ch’èn sa mantegnids fin en il temp dad oz. Restanzas da dinosaurs èn vegnidas chattadas sin tut ils continents inclus l’Antarctica, damai ch’ils dinosaurs han entschet ad exister d’in temp che tut la terra franca era unida en il supercontinent Pangea. Fin uss han ils paleontologs descrit pli che 800 differentas spezias da dinosaurs ed i suondan mintg’onn novas. Cumbain che tschertas spezias da dinosaurs tutgan tar ils pli gronds animals da la terra da tut ils temps, era la pluralitad dals dinosaurs pitschna ed agila. Ins sa plinavant che almain tschertas gruppas dals dinosaurs èn stadas homoiotermas (da sang chaud).
Sistematica dals dinosaurs
Sco ils blers reptils d’ozendi vegnan ils dinosaurs attribuids als diapsids. Quels sa differenzieschan dals sinapsids (or dals quals èn naschids ils mammals) e dals anapsids (las tartarugas d’ozendi) tras duas fanestras da la chavazza che sa chattan en posiziun parallela davos ils egls. Entaifer ils diapsids vegnan ils dinosaurs classifitgads sco archosaurs (ils ‹reptils regents›) che possedan duas ulteriuras fanestras da la chavazza. Descendents d’ozendi da questa gruppa da reptils èn sper ils crocodils er ils utschels. thumb|left|150px|Batschida da luschard thumb|150px|Batschida per sgular Ils dinosaurs vegnan sutdividids en duas gruppas: sauriscs (saurs cun batschida da luschard) ed ornitiscs (saurs cun batschida per sgular). Questas duas gruppas sa distinguan ina da l’autra oravant tut tras lur structura da la batschida. Ils sauriscs, als quals appartegnan tant ils teropods carnivors sco er ils sauropods erbivors, han mantegnì la structura da la batschida da lur perdavants e pon vegnir identifitgads tras l’ossa distanta dal pubis e da l’ischium (mira illustraziuns). L’ossa dal pubis e da l’ischium dals ornitiscs erbivors è percunter ordinada en posiziun parallela, inclinada vers enavos.
La classificaziun dals dinosaurs n’è fin oz ni terminada ni regulada cleramain. D’ina vart existan anc bleras largias, da l’autra vart po mintga nova scuverta furnir infurmaziuns che pretendan da restructurar la structuraziun vertenta.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Finamiras
Dapi pli che 80 onns s'engascha la LITRA per il traffic public en Svizra. Cuminaivlamain cun ses pli che 200 commembers s'engascha la LITRA per stgaffir cundiziuns favuraivlas per il traffic public, per in sistem da traffic svizzer productiv ed integrà sco era per in'economia da traffic innovativa.
Servetschs
La societad derasa infurmaziuns davart dumondas e giavischs dal traffic public, prenda posiziun davart problems da traffic e prenda part a proceduras da consultaziun, particularmain tar projects da lescha che pertutgan il traffic.
Dinosaurs
Descripziun
thumb|280px|left|Survista sistematica da l’evoluziun dals dinosaurs Da lur parents en lingia directa entaifer ils archosaurs sa laschan tut ils represchentants da tut las spezias dals dinosaurs differenziar tras in dumber da segns da skelet communabels. I sa tracta da segns da la chavazza sco era da segns da la part dal skelet che sa chatta davos la chavazza. Entant che dinosaurs primars demussan tut quests segns caracteristics, pon furmas posteriuras sa distinguer vaira ferm, uschia ch’inquala caracterisaziun numnada n’è betg pli avant maun ni betg pli pussaivla da cumprovar.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Servetschs
Per ses commembers porscha la LITRA ultra da quai ils suandants servetschs: lavur politica, cussegliaziun da politica da traffic, fatgs dal traffic public, prevista da sessiuns, servetsch d'infurmaziuns, dumbers da traffic, studis, occurrenzas da sessiun, viadi d'infurmaziuns.
Dinosaurs
Descripziun
La sutgruppa dals sauropods cumpiglia ils pli gronds dinosaurs enconuschents; quels furman a medem temp ils animals da la terra ils pli gigantics ch’han insumma existì insacura. Il pli grond e grev dad els è il brachiosaur ch’aveva in’autezza da dudesch meters e pasava fin 70 tonnas. Il pli lung dinosaur è il diplodocus cun ina lunghezza d’enfin 27 meters. Igl èn bain vegnids enconuschents dinosaurs ch’eran anc bler pli gronds, quels èn però documentads mo tras fragments d’ossa. Tscherta tocca lascha sminar l’existenza da dinosaurs che mesiravan passa 40 meters, e fragments da l’argentinosaur laschan supponer che tschertins pasavan fin 100 tonnas. Er ils dinosaurs carnivors cumpigliavan gigants. Il pli grond ch’è vegnì cumprovà tras chats bunamain cumplets è il tirannosaur rex che mesirava var 12 meters. Er qua datti fragments d’ossa che laschan supponer spezias anc pli grondas. Exempels èn il gigantosaur sidamerican u il spinosaur african.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Commembers
Pli che 200 commembers sustegnan la LITRA e profiteschan da la basa da rait largia per spezialists da traffic public dals suandants secturs:
Dinosaurs
Descripziun
Tar ils pli pitschens dinosaurs tutgan duteropods or da la China ch’èn vegnids chattads l’onn 2002, il scansoriopterix e l’epidendrosaur ch’è pli probabel mo in animal giuven dal scansoriopterix. Quests pitschens laders pennads avevan la grondezza d’in pasler. Ulteriurs dinosaurs plitost pitschens eran per exempel il compsogantus, il saltopus, l’echinodon u il juravenator ch’avevan cun lur grondezza da corp da stgars 60 cm strusch la grondezza d’in giat. Ils pitschens dinosaurs sa nutrivan bunamain mo da charn.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Organs da societad
La LITRA ha ina suprastanza che represchenta ina gronda part, nua che totalmain 50 politichers e represchentants da commembers fan part. Ils plis impurtants commembers s'inscuntran ultra da quai en la giunta directiva e prendan decisiuns strategicas. Il president represchenta la LITRA cunter l'extern, maina tras nossas occurrenzas e defenda politicamain ils interess da noss commembers. Il post d'administraziun da la LITRA sa cumpona da trais persunas. Ina cumissiun da finanzas independenta veglia sur il preventiv ed il quint annual da la LITRA.
Dinosaurs
Descripziun
Pertge che tscherts dinosaurs han cuntanschì dimensiuns uschè extraordinarias vegn empruvà d’eruir en rom da perscrutaziuns intensivas. La creschientscha gigantica ha entschet en la perioda auta dal giura ed ha cuntinuà en la perioda da crida. Dinosaurs n’eran dentant betg ils sulets gigants, er ils saurs sgulants – che pudevan avair en la perioda da crida tempriva ladezzas da las alas da 12 meters u dapli – ed ils reptils da la mar pudevan cuntanscher grondezzas remartgablas.
In factur ch’ha accelerà decisivamain l’engrondiment era il fatg ch’igl ha dà durant las periodas dal giura e da crida ina vegetaziun abundanta. Uschia pudevan oravant tut ils sauropods consumar enorms quantums da nutriment senza stuair surmuntar grondas distanzas. Tras quai avevan els dapli energia per crescher e correspundentamain s’augmentava er la grondezza dals animals che vivevan da lur charn. Tar in animal da tala grondezza sa midan la finala er la moda da viver e la construcziun dal skelet considerablamain.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Fatgs dal traffic public
Tge rolla gioga il traffic public en Svizra? La LITRA publitgescha statisticas da traffic impurtantas en il document da dumbers da traffic da la LITRA, rapports detagliads scientifics davart il traffic public en la seria melna, dumbers d'utilisaziun actuals en il reporting trimestrial e documentaziuns detagliadas da l'activitad politica en il rapport da gestiun.
Dinosaurs
Descripziun
thumb|220px|Skelet dal triceratops, in dinosaur cun corna Sumegliant a tartarugas e crocodils possedevan er tscherts dinosaurs cuirass. Ils anchilosaurs tutgavan tar ils animals cun ils cuirass ils pli cumplets da tuts temps. Tar intginas spezias avevan schizunt las survantscheglias plattas d’ossa; sulettamain il venter n’era betg cuirassà. In tal cuirass consistiva da millis da plattas d’ossa cun diameters d’insaquants millimeters fin a varsaquants tozzels centimeters.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Prix LITRA
La LITRA ha creà l'onn 2011 en occasiun da sia existenza da 75 onns in premi per lavurs scientificas – il Prix LITRA. Quel sa drizza a tut las studentas ed ils students d'universitads e da scolas autas svizras che sa deditgeschan en lur lavur da bachelor u da master al tema "traffic public" e "mobilitad".
Dinosaurs
Descripziun
Auters dinosaurs purtavan cornas. Cumbain che quellas starmentavan ils adversaris, èsi pauc probabel ch’ellas avevan ina funcziun da defensiun. Pli tgunsch servivan las cornas a far parita tar la paregliaziun, u – sco quai ch’i vegn supponì tar insaquants dinosaurs cun corna – tar cumbats encunter animals da la medema spezia.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Prix LITRA
Cun il Prix LITRA promova la LITRA talents da traffic public giuvens e vul sustegnair l'interess per la branscha sco er animar da ponderar davart temas actuals. Spezialmain success han lavurs davart dumondas da la planisaziun dal territori, davart la favuraivladad al clima dal traffic, davart dumondas da tariffa e davart la planisaziun ed il meglier diever da l'infrastructura. Il Prix LITRA è orientà intenziunadamain interdisciplinar.
Dinosaurs
Descripziun
La gruppa dals pachiecefalosaurs èn dinosaurs cun ina chavazza enorm grossa. Pli probabel han els pitgà tar cumbats lur chavazzas ina encunter l’autra, sumegliant als mufluns canadais d’ozendi. Dinosaurs sco il stegosaur purtavan percunter grondas plattas d’ossa sin il dies. Lur funcziun n’ha betg pudì vegnir sclerida enfin oz. Auters dinosaurs purtavan velas sin il dies; er lur funcziun n’è anc betg sclerida.
Servetsch d'infurmaziuns per il traffic public
Prix LITRA
La LITRA premiescha annualmain trais lavurs da finiziun studenticas cun ina summa da premi da 3000 francs.
Dinosaurs
Evoluziun dals dinosaurs
Ils emprims dinosaurs èn pli probabel sa spartids dad auters archosaurs en la mesadad da la perioda da trias avant ca. 235 milliuns onns. Mo 20 milliuns onns pli baud, a la fin da la perioda da perm, avevi dà la pli gronda extincziun da massa ch’ha insumma gì lieu insacura. Quella aveva fatg svanir 95 % da tut las spezias existentas sin il mund. In vegl perdavant dals dinosaurs pudess esser stà il saurosuchus, in grond archosaur.
Detga dil signur da Schluein
Si el casti da Schluein viveva avon biars onns in um, che regeva sur quels da Schluein. Mintga dumengia cavalcava el cun siu cavagl, vestgius en in bi manti, tras il vitg e mirava che tut seigi en uorden. Ils habitonts havevan grond respect dad el, mo els savevan buc, ch'el era malsauns. El haveva bia da quellas convulsiuns d'agressiun. Sia dunna ei mintgagada scappada en sia combra, cura ch'el haveva puspei inagada in' attaca. Ella temeva che siu um savessi far ad ella enzatgei nausch. In gi,cura ch'il signur ha puspei inagada giu ina da sias attaccas ei la dunna buc vegnida da scappar ed igl um ha strunglau ella. Onns pli tard ei il signur morts da sia malsogna. Als habitonts da Schluein eis el aunc ditg staus en memoria. Ei ha dau da quels che han detg ch'els hagien viu il signur sin siu cavagl la notg. Tras quei che buc tuts savevan dir da quei, ein els vegni alla declaraziun ch'ei stoppi esser in spért. Daco ch'il signur seigi ussa in spért savevan els era: El ha buca anflau il ruaus, perquei ch'el ha mazzau sia dunna. Era aunc oz dat ei glieud che vesa en ina clara notg a cavalcar el datier dil casti.
Dinosaurs
Evoluziun dals dinosaurs
thumb|250px|Purtret d’in eoraptor lunensis, in dals pli vegls dinosaurs Sco ils pli vegls dinosaurs per propi valan tschertas scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en stresas ch’èn 235 milliuns onns veglias (en l’Argentinia ed en la Brasilia). Il gerrerasaur, il stauricosaur e l’eoraptor eran chatschaders, entant ch’il pisanosaur era in erbivor. En las faunas da quest’epoca eran dinosaurs però plitost rars e na furmavan anc betg la gruppa dominanta.
Nauru
right|200px right|200px thumb|right|La posiziun da l'insla en l'Oceania thumb|right|Ina charta geografica da Nauru (tudestg) La Republica da Nauru è ina insla ed in pajais da l'Oceania occidentala en il Ocean pacific. Sia chapitala inuffiziala è Yaren. Las linguas uffizialas èn il nauruais e l'englais.
Dinosaurs
Eran els animals da sang chaud?
thumb|200px|left|Scipionix samniticus cun structuras d’avainas vesaivlas Cur ch’ils emprims dinosaurs èn vegnids scuverts, han ils scienziads pensà che dinosaurs sajan animals da sang fraid. Ins s’imaginava ch’ils dinosaurs sajan animals plauns e cumparegliava els cun ils reptils che ston l’emprim sa stgaudar al sulegl per pudair sa mover activamain. Scuvertas ch’èn vegnidas fatgas pli tard han però demussà che dinosaurs han era vivì en lieus pli fraids e ch’almain tscherts dinosaurs eran abels da regular sezs lur temperatura dal corp.
Impurtants mussaments ch’els sajan animals da sang chaud furneschan scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en l’Antarctica ed en l’Australia. Là han ins chattà dinosaurs polars che stuevan surviver envierns fraids d’ina durada da 6 mais. Pir dacurt han ins er fatg en l’Alasca dal Nord scuvertas or da la perioda da crida. Quellas demussan che las medemas spezias sco en il rest da l’America dal Nord han vivì er en territoris ch’eran da quel temp fraids.
Tar blers dinosaurs, oravant tut tar teropods, lascha la construcziun dal skelet supponer ina gronda activitad corporala. Quai renviescha medemamain ad in metabolissem fitg intensiv. Ins ha er pudì identifitgar en lur ossa structuras dal sistem d’avainas ch’èn tipicas per animals da sang chaud. En pli disponiva ina cifra considerabla da dinosaurs pli pitschens d’in vestgì da plimas, dal qual ins ha pudì concluder ch’i sa tracta d’animals da sang chaud. Sa basond sin questas enconuschientschas è la gronda part dals scienziads ozendi da l’opiniun ch’ils dinosaurs eran animals da sang chaud.
Insaquants scienziads motiveschan il success dals dinosaurs gist tras il fatg ch’els eran animals da sang chaud. Animals da sang chaud èn adina en avantatg visavi animals da sang fraid, damai ch’els pon far chatscha da notg e durant tut il di – quasi independentamain da la temperatura dal conturn. Perquai crain intgins scienziads ch’ils dinosaurs n’avessan gnanc pudì supprimer l’avanzament dals mammals, sch’els na fissan betg stads sezs animals da sang chaud.
La relaziun tranter dinosaurs cun plimas ed utschels
Utschels e dinosaurs han blers tratgs cuminaivels. Cun passa 100 segns caracteristics pli u main identics valan ils terapods ozendi sco la spezia morta ora la pli parentada cun ils utschels. Archaeopterix, l’emprim exempel valabel d’in dinosaur cun plimas, è vegnì a la glisch l’onn 1861 en il sid da la Germania. Be dus onns avant aveva Charles Darwin tschentà si la tesa revoluziunara dal svilup da las spezias. Correspundentamain ha quest nov dinosaur provocà discussiuns animadas tranter ils aderents da la teoria da l’evoluziun e quels dal creaziunissem. Ils onns 1990 èn vegnidas chattadas ulteriuras spezias da dinosaurs cun plimas, principalmain en la provinza Liaoning en il nordost da la China.
Damai che plimas evocheschan il maletg d’in utschè, vegnan dinosaurs cun plimas savens resguardads sco animals da punt tranter ils dinosaurs ed ils utschels. Ma per ils paleontologs furman ils skelets dals dinosaurs ina basa baintant pli solida per chattar eventuals tratgs cuminaivels. En mintga cas vegni pli e pli cler che la parentella tranter ils utschels ed ils dinosaurs cun plimas è bler pli cumplexa che supponì; il medem vala per l’evoluziun dal sgular en general.
Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs
thumb|150px|left|Reconstrucziun artistica d’in ov dal terizinosaur Ina part fascinanta da la perscrutaziun da dinosaurs furman ils fossils da fastizs. Tals fossils sco passidas, ovs e gnieus fossils, gastrolits ed excrements petrifitgads n’èn nagina raritad. Els dattan oravant tut scleriment davart il cumportament dals dinosaurs. I suonda ina descripziun dals fossils da fastizs ils pli impurtants.
thumb|180px||Vita sociala simulada a basa da passidas Passidas fossilas: Sco tar ils ovs datti er qua in sistem da classificaziun parallel. Las passidas dattan scleriment davart il territori da viver dals dinosaurs; cuntrari a l’ossa na pon passidas fossilas numnadamain betg vegnir manadas tras l’aua en auters lieus. Anc pli interessantas èn però las infurmaziuns davart il cumportament dals animals. Or d’in fastiz, pia pliras passidas ina suenter l’autra, sa lascha eruir co che l’animal chaminava, en tge direcziun ch’el gieva, e – sche la lunghezza da las chommas è enconuschenta u almain calculabla – er quant svelt che l’animal era. La sveltezza maximala ch’è vegnida cumprovada enfin uss tar in dinosaur è 40 km/h. Infurmaziuns anc pli precisas davart lur cumportament pon ins gudagnar, sch’igl ha plirs fastizs en in lieu. Savens mainan quels in sper l’auter en la medema direcziun – ina caracteristica da la vita en trieps ch’è vegnida cumprovada tar blers dinosaurs. Tar insaquantas plazzas d’exchavaziun da sauropods erbivors pon ins constatar ch’ils animals gronds sa plazzavan adina a l’ur dal triep. Probablamain faschevan els quai per ch’ils pli pitschens e pli giuvens sajan protegids en il center dal triep. Savens han ins chattà sper il triep passidas da teropods (carnivors) che van en la medema direcziun. Scienziads supponan perquai che quests laders suandavan il triep per lajegiar animals pitschens e flaivels.
Gastrolits: Gastrolits u craps dal magun èn craps ch’ils animals traguttan e deponan en lur magun. Tar ils animals d’ozendi pon ins observar quest cumportament oravant tut tar ils utschels. Qua servan ils gastrolits – che vegnan adina tegnids en moviment – a manizzar il nutriment en in magun da musculs spezial. Er tar differentas spezias da dinosaurs èn vegnids chattads gastrolits, lur funcziun è per entant anc intscherta.
Gian Pitschen Balastèr
Gian Pitschen Balastèr (* 1833 a Zuoz; † 1894 a Zuoz) è stà in poet rumantsch.
Dinosaurs
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs
L’emprima persuna ch’è stada infurmada davart quests reptils gigants da temps daditg passads e ch’ha fatg retschertgas davart els, è stà il medi englais Gideon Mantell. Gia l’onn 1820 ha sia dunna chattà in dent fossil. L’emprim dinosaur ch’è vegnì identifitgà e descrit sco tal è dentant stà in fragment d’ina missella ch’in paleontolog amatur ha chattà damanaivel dad Oxford.
L’onn 1858 han ins lura chattà en l’America dal Nord l’emprim skelet d’in dinosaur ch’era quasi dal tuttafatg cumplet. Tuts èn stads surprendids da vesair che tscherts dinosaurs gievan pli probabel mo sin duas chommas. Questa scuverta ha procurà en ils Stadis Unids per ina vaira mania da dinosaurs.
Gian Pitschen Balastèr
Vita ed ovra
L'onn 1879 è Balastèr sa stabilì a Zuoz, nua ch'el ha occupà diversas caricas communalas. Uschè è el per exempel stà president communal. En ses temp liber è el ì a chatscha. Il prinzipi dal 1894 è Gian Pitschen Balastèr mort en la vegliadetgna da 60 onns suenter lunga malsogna. Il settember 1893 ha el publitgà si'ultima poesia «Il nouv schluppet».
Dinosaurs
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs
L’onn 1902 è vegnì chattà a Montana, USA, ina part gigantica d’in skelet ch’è vegnida denominada da Henry Osborn tirannosaur rex. Ditg valeva quest gigant, cun ses quattordesch meters lunghezza e cun sias sis tonnas, sco il pli grond animal carnivor ch’ha vivì sin terra franca.
Gian Pitschen Balastèr
Vita ed ovra
Las poesias da Gian Pitschen Balastèr èn cumparidas da ses temp en il Fögl d'Engiadina ed il 1905 las ha Johann Ulrich Campell publitgadas en las Annalas da la Societad Retorumantscha, accumpagnadas d'ina curta biografia.
Dinosaurs
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs
L’onn 1909 ha il Museum da scienzas natiralas a Berlin lantschà ina grond’expediziun sut la direcziun da Werner Janensch. Quella ha manà en l’Africa da l’Ost tudestga, la Tansania d’ozendi. Destinaziun dal viadi era in pitschen lieu cun num Tendaguru, or dal qual ins aveva gia annunzia chats. Tranter las scuvertas spectacularas ch’ins ha fatg là era, ultra dal chentrosaur (in stegosaur), er il skelet gigantic dal brachiosaur. Ils resultats da questas scuvertas pon ins observar oz en il Museum da scienzas natiralas a Berlin. Il skelet dal brachiosaur è il pli grond skelet da dinosaur ch’è vegnì erigì sin l’entir mund. Enturn la mesadad dal 20avel tschientaner han ins alura chattà oravant tut en China blers fossils da dinosaurs.
L’extincziun dals dinosaurs
En ils decurs dals ultims 550 milliuns onns hai dà tschintg extincziuns da massa ch’han mintgamai chaschunà la mort da circa la mesadad da tut las spezias d’animals. Tar l’ultima extincziun da massa, ch’ha gì lieu a la fin da la perioda da crida (avant ca. 65 milliuns onns), èn er tut ils dinosaurs morts ora. Quest fatg furma in dals pli gronds misteris da la paleontologia insumma. I dat dapli che 80 ipotesas ch’emprovan da declerar pertge ch’ils dinosaurs èn propi morts ora. Las duas teorias las pli impurtantas vegnan preschentadas qua.
La teoria dal meteorit
thumb|200px||Visualisaziun artistica dal vulcanissem da Dekkan-Trapp Tenor questa teoria – postulada l’emprima giada da Luis Alvarez ils onns 1970 – è l’extincziun da massa vegnida chaschunada tras in culp d’in meteorit ch’ha gì lieu avant ca. 65 milliuns onns. Il culp haja manà ad ina midada da clima, perquai che la pulvra ch’è vegnida leventada haja stgirentà l’atmosfera e cunquai procurà per in enviern permanent (cumparegliabel cun in enviern nuclear). Per questa teoria pleda l’enritgiment dal metal iridium – in material fitg rar – che sa lascha cumprovar en las stresas da la terra correspundentas. Quest metal pudess tuttavia esser vegnì sin la Terra tras in meteorit. La teoria vegn rinforzada supplementarmain tras ina scuverta ch’è vegnida fatga l’onn 1990 a l’ur da la peninsla Jukatan al Golf da Mexico. Là è numnadamain vegnì chattà in crater cun il num Chixculub ch’è circa 170 km lad.
Critichers da la teoria dal meteorit èn percunter da l’avis ch’in tal culp d’in meteorit na stoppia betg esser l’unic motiv per l’extincziun da massa. Tuttina vala la teoria dal culp d’in meteorit sco la pli plausibla ed usitada per descriver l’extincziun relativamain svelta dals dinosaurs.
Motivs cumbinads
Blers scienziads partan ozendi dal fatg che betg mo ina da questas catastrofas saja responsabla per l’extincziun da massa. Pli plausibla para la tesa che plirs eveniments ch’han gì lieu circa a medem temp hajan manà a questa catastrofa. Per l’extincziun dals saurs sgulants u dals amonits a la fin da la perioda da crida pudess er esser responsabel il fatg che la mar è tschessada da quel temp talmain che las mars bassas èn svanidas dal tuttafatg. Tras quai han blers animals pers lur spazi da viver.
Vitiers èn anc vegnidas midadas climaticas chaschunadas tras las mars svanidas. Or d’in clima tropic è daventà in clima plitost moderà cun stads pli chaudas ed envierns pli fraids. Gia tras questas differenzas da la temperatura pudessan bleras spezias esser mortas ora. Il meteorit ch’ha ultra da quai tutgà la Terra e l’augment da las erupziuns da vulcans han pudì effectuar ulteriuras midadas dal clima.
L’influenza istoric-culturala
thumb|left||Sculptura dal 1853 en il Crystal Palace a Londra Per in emprim grond interess public per ils dinosaurs ha procurà il Crystal Palace a Londra l’onn 1853 cun endrizzar ina cuntrada genuina cun models d’animals en grondezza natirala. Differents da quests dinosaurs aveva il sculptur Benjamin W. Hawkins reconstruì tenor las indicaziuns dal paleontolog Richard Owen. La cuntrada pon ins admirar anc ozendi.
L’onn 1868 è Hawkins vegnì incumbensà da montar skelets da dinosaurs e da preschentar quels a la publicitad. En in museum a New York han quests emprims exponats da dinosaurs procurà per ina veritabla fulla da visitaders. En il decurs dals proxims decennis èn ils skelets da blers auters animals vegnids bandischads en ils tschalers dals museums e remplazzads tras questas novas attracziuns. Ozendi concurran sin il pli anc ils relicts dals Egipzians cun la popularitad dals dinosaurs.
A partir dal 20avel tschientaner cumparan ils dinosaurs er entaifer la litteratura ed il film. Ina da las emprimas e pli renumadas istorgias da science-fiction è ‹The Lost World› dad Arthur Conan Doyle (1912) ch’è vegnida filmada pliras giadas. Bleras da questas istorgias (tranter auter era da Jules Verne) tractan la scuverta d’in territori fin alura nunenconuschent, per exempel d’in guaud tropic u d’in’insla, nua che dinosaurs hajan survivì.
En blers films vegnan ils dinosaurs preschentads sco monsters cannibalics e vegn per part sugerì ch’els vivevan dal temp dals avdants da cuvels. In’excepziun furma il film da fantasia ‹Reise in die Urzeit› (1954), en il qual uffants viagian adina pli lunsch en il passà. Quest film tschecoslovac mussa per l’emprima giada animals dal temp primar en las epocas correspundentas. Il paleontolog Josef Augusta era stà participà sco cussegliader scientific.
Films d’acziun da Hollywood pli novs che dattan in maletg vaira realistic dals dinosaurs furman ‹Jurassic Parc› (1993) e ‹The Lost World› (1997) da Steven Spielberg. La teoria da clonar dinosaurs sco quai ch’ella vegn preschentada en ‹Jurassic Parc› n’è dentant betg realistica. Il purtader da l’infurmaziun d’ierta, l’ADN, va numnadamain svelt en malura suenter la mort da la creatira.
Films da dinosaurs pli novs èn savens films documentars ch’emprovan da preschentar ils animals en lur spazi da viver autentic. La seria da BBC ‹Dinosaurier – im Reich der Giganten› (titel englais: ‹Walking with dinosaurs›) è vegnida producida cun custs enorms. Ironicamain èsi pussaivel d’illustrar questas creatiras giganticas dal temp preistoric a moda autentica mo cun tecnica grafica la pli moderna (Computer Generated Imagenery). Tuttina n’han illustraziuns artisticas (l’uschenumnà paleoart) betg pers lur impurtanza. Er en grondas producziuns da kino vegn per part anc adina lavurà cun Storyboards.
En in essai cumparì en l’‹American Scientist Online› da l’onn 2005 s’occupa Keith Stewart Thompson da l’effect ch’ils dinosaurs han spezialmain sin uffants e giuvens creschids. Dinosaurs sajan in fenomen paradox: cun excepziun da la lingia dals utschels sajan tuts morts ora, ma tuttina sajan tschertins nunditg ferms e privlus. Per uffants, surtut sch’els èn gist vi d’emprender ina lingua, sa porschia qua in mund da fantasia ch’è bain accessibel, ermetic e ch’els san era furmar sez. Ils dinosaurs sajan mez reals, palpabels e corporals, dentant or d’in temp nunchapibel ed inaccessibel. Els sajan a medem temp monsters e cumpogns da far termagls, fetschian tema, ma sajan tuttina charins.
Suenter l’enorm success economic dal film ‹Jurassic Parc› ha ‹l’actur dinosaur› er conquistà il mund dals gieus da computer. Ina fin da questa fascinaziun da la cultura moderna per ils dinosaurs n’è betg da prevesair.
Châtillon
Il pled châtillon ha differentas muntadas:
Neptun (planet)
right|thumb|Il planet Neptun Neptun (simbol: ) è il otgavel planet dapi il sulegl en il Sistem Solar. Il planet sa numma suenter il dieu roman dal mar Neptun. Neptun è il quart pli grond planet dal sistem solar suenter Jupiter, Saturn e Uranus. Neptun è considerà in planet da gas.
Glinas
Vesair Glinas da Neptun. thumb|right|Triton e Neptun. Neptun ha tredesch glinas da grondezza fitg differenta. Però la pli gronda è Triton
Vich
Vich è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Genolier
Genolier è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Hérémence
Hérémence è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Evolène
Evolène è ina vischnanca en il district Hérens dal chantun Vallais en la Svizra.
Evolène è ina da las paucas vischnancas da la Svizra franzosa nua ch'ins discurra anc patuà (arpitan).
L' alp morta
Ella cuntrada da Tavau schai in' alp, sin la quala crescha strusch ina jarva; ella vegn numnada l'alp morta. Ferton ch'ei crescha odentuorn jarvas e pastg en abundonza. Avon onns habitava sin l'alp morta ina signuna. In di ei in pauper um vegnius speraso e ha rugau ella per aua. La signuna ha denton schau bassegiar el e ha tarmess naven el. Cura ch'il pauper ei curdaus stunclentaus per tiara, ha el scungirau la vendetga dil tschiel sin l'alp alzond ses mauns. E mira, ura per ura ein las jarvas ed il pastg sechentai ed ins vesa aunc oz clar e bein ils cunfins dall'alp morta, nua che la planira secca e smaledida cunfinescha cun las alps fritgeivlas.
Cadenazzo
Cadenazzo è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Medeglia
Medeglia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Igl Lai
Igl Lai (per tudestg: Heidsee) è in lai en la vischnanca da Vaz, chantun Grischun. Sia surfatga è da 0,41 km².
Mase
Mase è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Vernamiège
Vernamiège è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Bassins
miniatura Bassins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Toni Halter
Toni Halter (* 20 da november 1914 a Valata; † 26 da december 1986 a Vella) ei stau in scribent romontsch.
Veta
Sia giuventetgna ha Toni Halter passentau a Surcuolm. Suenter la scola primara ha el frequentau la scola claustrala a Mustér e lura il seminari scolastic a Cuira. Lura eis el staus scolast primar a Vella. Plinavon ha el studegiau scolast secundar a Friburg ed ei lura daventaus scolast secundar a Vella. El miera muort ina malsogna ils 27. da december 1986.
1941 entscheiva el a scriver ovras litteraras perquei che sia mumma miera quei onn. L’entschatta fa el cul raquent „Miu emprem sbargat ella veta“. Tut ils romans da Toni Halter ein gia duront sia veta vegni translatai per tudestg.
Toni Halter ha reschiert il premi da renconuschientscha dalla Svizra, Fundaziun da Schiller (1949 / 1962 / 1968) ed il premi da cudischs per giuventetgna (1960).
Resumaziun: L'entupada
Quella historia tracta d'in um che va a catscha. Ina damaun eis el spassegiaus dil cuolm si e contemplava la natira ed era vid sesemiar. Per el era ei il pli bi gi dad esser ora ella natira, perquei mava el era a catscha. Sia buis era per el il fest magic che arva la porta en quei mund magic. Tutteninagada vegneva in pur encunter ad el da surengiu. Igl emprem era igl jester tut tuorbels, mo lu ha el viu el claramein. Al'entschatta han ins l'impressiun ch'ils dus umens semeglien in l'auter. Suenter in discuors da l'aura e dil purissem van els puspei mintgin sia atgna via.
Isone
Isone è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Les Agettes
Les Agettes è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Vex
Vex è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Capuns
Capuns è il num d’ina tratga tradiziunala dal Grischun. La basa furma ina pasta da bizochels enritgida cun ervas e tochets da charn setga. La pasta finida vegn enzugliada en feglia d’urtais. Quests pachets vegnan cotgs en latg e buglion e servids cun chaschiel sgrattà. I vegn pretais ch’i dettia en il Grischun tants recepts per far capuns sco siras.
Bleras variantas
Per preparar ils capuns dovri l’emprim ina simpla pasta da bizochels che consista or da farina, latg, ovs ed ina presa sal. A la pasta vegn alura agiuntà charn setga tagliada en quadrels. Tut tenor usanza po quai esser pulpa, andutgel u schambun criv. Era ervas na dastgan betg mancar, per ordinari èn quai tschagugliuns, peterschigl ed erva tschurra. Sco quai ch’igl è usità tar ils bizochels, vegn magari er agiuntà als capuns ivettas.
Mintgina e mintgin che fa capuns ha in pau si’atgna metoda da pachetar la pasta en ils urtais. Ils ins ferman la cua dals urtais uschia ch’i na crodan betg in ord l’auter, auters dovran tgiradents per far quai. In’ulteriura varianta è da betg enzugliar la pasta en ils urtais, mabain da far simpels bizochels, metter tiers ils urtais tagliads e laschar coier tut en aua da sal.
Era da coier ils capuns enzugliads datti differentas metodas. Ils ins brassan l’emprim ils capuns e coin els pir suenter; ils auters coin ils capuns directamain en latg e buglion (mez latg e mez buglion), savens cun agiuntar in moni d’erva tschurra. Era l’avnaun a vapur fa in bun servetsch, lura na crodan ils capuns numnadamain betg in ord l’auter.
Servids vegnan ils capuns sa chapescha tar mintgin in pau auter. Ins po prender els or dal bugl, metter surengiu chaschiel sgrattà e gratinar tut curtamain en il furnel. Auters servan ils capuns cun chaschiel e mettan paintg culà e quadrels da charnpiertg surengiu.
Sant'Antonino
Sant'Antonino è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Le Vaud
Le Vaud è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Luins
Luins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.