cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chaun
Chaun e luf
Tuttina sa laschan adina puspè cumprovar tals ibrids e lur dumber pudess anc crescher en lieus nua ch’il luf vegn recolonisà. Schebain questas cruschadas s’effectueschan a moda positiva u negativa, n’è betg vegnì intercurì fin qua. En regiuns nua che vivan blers chauns ch’èn daventads selvadis, pon quels en tutta cas furmar in privel per la (re-)populaziun dal luf (sco concurrents e sco transmetturs da malsognas e parasits).
Cumprovas geneticas
Emprims studis ch’han cumpareglià l’ADN mitochondrial dal luf e dal chaun èn vegnids ils onns 1990 a la conclusiun che la domesticaziun saja gia succedida avant dapli che 100 000 onns e che quella haja gì lieu pliras giadas independentamain ina da l’autra. En studis pli novs vegn quest lung spazi da temp mess en dumonda, damai ch’el sa basa sulettamain sin extrapolaziuns da l’ura moleculara. Ils pli vegls chats d’ossa da lufs cun indizis da domesticaziun han ina vegliadetgna da maximalmain 40 000 onns. Damai ch’il fenotip dal chaun sumegliava a l’entschatta da la domesticaziun fitg ferm il luf, èsi fitg difficil da vulair giuditgar chats fossils a basa da caracteristicas anatomicas.
L’onn 2013 han ins publitgà l’ADN d’ina chavazza da luf cun caracteristicas da chaun ch’era vegnì chattà l’onn 1974 en ina tauna en las Muntognas Altai. Cun agid da la dataziun da radiocarbon avev’ins pudì determinar la vegliadetgna da quella cun 33 000 onns. I sa tracta pia dal pli vegl ADN d’ina chavazza da luf cun caracteristicas da domesticaziun. Quel mussa gia ina pli gronda congruenza genetica cun il chaun dad oz che cun il luf.
Tenor in studi ch’è vegnì publitgà l’onn 2004 sa lascha l’ADN da tut las razzas da chauns attribuir a quatter differents muments da domesticaziun. Per l’Asia dal Sidost inditgescha la genetica moleculara la preschientscha dal chaun avant ca. 15 000. In’analisa da l’ADN mitochondrial ch’è vegnida publitgada il 2009 ha mussà che las razzas da chauns da l’entir mund sa laschan manar enavos sin in pool da gens communabel che cumpiglia diesch differents haplotips. L’entir spectrum genetic – pia tut ils diesch haplotips – è be da chattar en China al sid dal Jangtse, uschia ch’ils auturs da quest studi supponan che la domesticaziun haja cumenzà en questa regiun (avant maximalmain 16 300 onns).
Er in studi ch’ha intercurì il cromosom sexual da 151 chauns mastgels da tut las parts dal mund ha cumprovà la derivanza da l’Asia dal Sidost, damai che be lezza regiun mussa l’entira ladezza da las varietads pussaivlas.
In studi ch’è vegnì publitgà il 2013 e che sa basa sin l’ADN mitochondrial da 18 canids preistorics da l’Eurasia e da l’America lascha però supponer che l’origin da la domesticaziun sa chattia en l’Europa pleistocena en in spazi da temp d’avant 32 000 e 18 000 onns.
Chats fossils da pitschnas razzas da chauns èn cumprovadas l’emprima giada avant 12 000 onns en il Proxim Orient. Er retschertgas geneticas laschan sminar che las razzas pitschnas derivian da questa regiun. Ins suppona che quellas sajan resultadas da la domesticaziun dal luf oriental.
Chats archeologics
thumb|210px|Represchentaziun da la Veglia Egipta Las pli veglias cumprovas fossilas che mussan ch’il luf è s’adattà a l’uman derivan dal paleoliticum tempriv. En diversas culegnas da quel temp èn vegnidas a la glisch chavazzas che mussan midadas vi da la dentadira ed in gnif pli curt che quel dal luf. Sper l’exemplar da la regiun d’Altai numnà survart han ins chattà en Belgia, en ina tauna en vischinanza d’Andenne, fragments da quest gener che derivan d’avant 31 700 onns. Omadus chats vegnan mess en connex cun ils umans da Cro-Magnon temprivs e lur culturas archeologicas (t.a. Aurignacien). In chat in pau pli giuven deriva da l’Austria Bassa (ca. avant 30 000 onns). En ils cas numnads vegn il gnif ch’è pli curt e pli lad attribuì a l’adattaziun dals lufs a las resursas da chatscha da l’uman. Ina tala interpretaziun monocausala n’è però betg incontestada, damai che midadas vi dal cumportament da magliar na ston betg exnum esser colliadas cun l’uman.
D’in lieu da chat situà en la regiun Brjansk en la Bielorussia è enconuschenta ossa da chauns che vegn datada sin ca. 17 000–13 000 a.C. Tranter auter han ins chattà duas chavazzas da chauns cumplettas; quests individis avevan in gnif curt ed in’autezza da ca. 70 cm. Las chavazzas sa chattavan sper ina fuaina resp. en ina chasa fatg dad ossa da mamut. Ensemen cun chats da l’Ucraina ch’èn ca. tuttina vegls vegnan quests exemplars considerads sco las pli veglias cumprovas segiras da chauns domesticads. En l’Europa Centrala è la domesticaziun cumprovada avant ca. 14 000 onns (p.ex. a basa dal gnif scursanì d’in chaun ch’ins ha chattà en il Kesslerloch sper Thayngen, Schaffusa).
Ils indizis ils pli evidents da la domesticaziun furman la finala chauns ch’èn vegnids sepulids ensemen cun morts. Tals chats derivan p.ex. da la Germania e da l’Israel (avant ca. 14 000 onns), sco er da Kamtschatka, da la Sibiria e da la Serbia (avant ca. 10 000 onns) ed en il mesoliticum tardiv er da l’Europa dal Nord (p.ex. da la Svezia).
Il pli vegl chaun sin il continent american han ins chattà a Texas en ina deponia da rument preistorica; quel ha ina vegliadetgna da ca. 9400 onns. La fragmentaziun da l’oss e la posiziun da quel en excrements umans laschan supponer – uschia l’autur dal studi, che quel saja vegnì mangià dad umans. L’ADN cumprova ultra da quai la derivanza da quest chaun da populaziuns da l’Eurasia, senza cruschadas cun lufs americans. Er independentamain da l’evidenza da quest chat supponan ins che chauns sajan arrivads avant ca. 14 000 onns ensemen cun ils emprims colonisaturs umans en l’America dal Nord, damai ch’il chaun è gia cumprovà da quel temp sco accumpagnader da l’uman en la Sibiria (cf. survart).
Derasà vastamain era il chaun en las culturas dal temp da crap tardiv, nua ch’ins al ha per part gia sepulì separadamain. Gia da l’emprima cultura purila da l’Europa Centrala, la cheramica da bindel (a partir da ca. 5500 a.C.), datti chauns en fossas e culegnas sco per exempel a Vaihingen an der Enz (Svevia). I na sa tracta qua betg da chauns che sumeglian lufs, mabain da razzas da grondezza mesauna.
Da la stretga relaziun tranter uman e chaun dat er perditga da quel temp in’autra cultura tempriva: En la Veglia Egipta han ins mumifitgà sper umans er giats e chauns.
Chaun da diever
Cun la noziun chauns da diever vegnan designads chauns che sustegnan l’uman tar sias lavurs, pia quasi chauns ‹cun ina professiun›. L’exempel il pli enconuschent furma oz bain il chaun da polizia. Quel vegn duvrà per chattar fastizs, per fastizar drogas, material explosiv e persunas, ma er sin patruglia u sco chaun da guardia.
Intginas razzas da chauns sa laschan duvrar bain sco chauns per tschorvs – bain ina da las pli pretensiusas lavurs che vegnan surdadas a chauns – u en general sco chauns d’assistenza per persunas handicapadas. Tschertas razzas sa laschan er trenar sco chauns da salvament u da terapia. A persunas surdas u da flaivla udida facilitescha in chaun da signal savens il mintgadi.
L’utilisaziun sco chaun da diever, che furma oz plitost in fenomen marginal, era oriundamain probabel in dals motivs principals per la tegnida da chauns. Quels furmavan in impurtant sustegn tar la chatscha, e quai tant cun fastizar ils animals sco er cun chatschar e mazzar quels.
Chaun da chatscha
L’inschign da chatscha n’han ils chauns betg stuì emprender, mabain al avevan ertà da lur antenats, ils lufs. Daventond però la chatscha en il decurs dal temp pli e pli in passatemp, ha l’uman er cumenzà ad allevar razzas da chatscha specificas (p.ex. chauns fitg sperts per la chatschada ubain chauns plitost pitschens che pon entrar en taunas da lufs u da tais sco il basset u il terrier). thumb|220px|Chaun pastur
Chaun pastur
En quel mument che l’uman è daventà sesent han ins er cumenzà a duvrar ils chauns per far guardia davant chasa e curt e per pertgirar scossas. Per dressar il chaun sco pastur èn ins sa servì da l’instinct innat da tegnair ensemen il triep.
Chaun da guardia
In’impurtanta incumbensa dals chauns, che perda però pli e pli sia muntada, è quella da far guardia. En las citads duvravan ins per quest intent plitost pitschnas razzas sco il vulpet, sin la champagna percunter grondas ch’intimideschan pli fitg. Savens vegnivan tegnids dus chauns ensemen: in pli pitschen ch’annunziava esters che s’avischinavan ed in grond ch’era pront da defender chasa e curt.
Manadiras e transports
Che chauns vegnivan duvrads per trair pitschens chars è cumprovà dal temp medieval fin en il 20avel tschientaner. Ed en ils pajais dal nord vegnan chauns sco il husky u il samoied duvrads fin oz sco chauns da schlieusa.
Sco animal da schlieusa e furniturs da charn han ils chauns er giugà ina rolla decisiva per cuntanscher il Pol dal Nord (1909) ed il Pol dal Sid (1911).
Il chaun sco animal da cumpagnia e da passatemp
Pervi da sia gronda capacitad da s’adattar sociala è il chaun l’animal da chasa ch’è collià a moda la pli multifara cun l’uman. Blers umans passentan ozendi lur temp liber cun il chaun e fan er sport da chauns. Betg darar furma l’animal schizunt la suletta relaziun sociala da ses possessur. Cun tractar il chaun memia fitg d’uman poi però dar sbagls gravants en la tegnida, uschia che quella na correspunda betg pli als basegns natirals dal chaun.
Organissem da model en la perscrutaziun
La perscrutaziun medicinala sa serva dal chaun sco animal da labor e d’experiments. Per l’ina vegnan testads en questa moda medicaments da la medischina d’animals, per l’autra servan els per tests farmacologics e toxicologics sco er en la perscrutaziun fisiologica. En diever èn surtut beagles che vegnan allevads aposta per quest intent.
Ils ultims onns è il chaun er daventà in impurtant organissem da model per la perscrutaziun epidemiologica e genetica. Ils avantatgs dal chaun sco model per talas dumondas furma sia stretga convivenza cun l’uman, quai che maina a sumegliantas cundiziuns da l’ambient sco tar quel, la buna disponibladad d’infurmaziuns medicinalas e geneticas, la gronda variabilitad areguard la grondezza e la constituziun dal corp, il fatg ch’i stattan a disposiziun bleras lingias da reproducziun tranter consanguins, pli u main da razza pura – en furma da las differentas razzas da chauns –, e la fitg buna situaziun da datas davart malsognas ereditaras e la genetica moleculara.
Furnitur da vestgadira
Surtut en l’Asia dal Nord vegniva il pail dal chaun elavurà a pellitschas; ultra da quai han ins duvrà fin l’entschatta dal 20avel tschientaner tgirom-chaun, per exempel per producir guants.
En l’America dal Nord ha il pail-chaun furmà la pli impurtanta fibra textila avant l’introducziun da la nursa. Il diever dal pail-chaun en textilias è er cumprovà en chats preistorics che derivan da la Scandinavia.
Furnitur da charn
En intgins pajais vegn charn-chaun mangiada e fa er part da las purschidas da la gastronomia (p.ex. Corea, Vietnam, en intginas provinzas en il sid da la China ed en parts da l’Africa). En bleras culturas èsi però daventà in tabu da consumar charn-chaun. Ultra da quai cuntegna en il fratemp la legislaziun da blers pajais in scumond da far commerzi cun pails u cun charn da chauns e da giats.
Allevament
thumb|220px|Chaun da Borneo: ina da las razzas che sumeglian ils emprims chauns domesticads En il decurs dal temp èn sa sviluppadas numerusas razzas da chauns. Quellas sa differenzieschan ina da l’autra da regiun tar regiun resp. a basa da las cundiziuns da viver e da l’ambient divergentas. Il spectrum da la grondezza dal corp è tar ils chauns uschè grond sco tar nagin auter vertebrat da la terra. L’uman ha chapì da trair a niz il chaun per fitg differentas incumbensas cun al allevar ed educar correspundentamain. La Fédération Cynologique Internationale (FCI) è l’organisaziun da tetg che coordinescha e publitgescha ils standards da razza da ses commembers naziunals e che fixescha reglas per l’allevament.
Chauns originars
En blers pajais existan razzas da chauns che correspundan areguard il fenotip fitg ferm als emprims chauns ch’èn vegnids dumestitgads. Da quellas fan per exempel part ils chauns paria che vivan tranter auter en la regiun equatoriala da l’Africa. I sa tracta da chauns ch’èn s’associads a moda lucca cun l’uman e che vegnan tolerads da quels sco magliaruments. Il cumportament da tals animals vala sco emprim pass da la domesticaziun; istoricamain ha l’allevament intenziunà gì l’emprim en mira in cumportament giavischà e pir bundant pli tard er aspects estetics.
Sistematica dals chauns da razza
Per structurar las differentas razzas da chauns èn d’ina vart da resguardar ils svilups da las scienzas natiralas, da l’autra vart l’istorgia da l’allevament sez. Sur lung temp han ins sutdividì las razzas tenor lur cumparsa exteriura. A basa da quella han ins cunfinà animals che sumegliavan in l’auter dals ulteriurs chauns e definì quels sco razzas. Parallelamain è sa sviluppà l’allevament da chauns che s’orientava a lur diever; la cumparsa exteriura era en quest connex da muntada secundara. Er sut quest aspect han ins cumenzà a stgaffir ina sistematica dals chauns che vegnan duvrads per il medem intent. Sco terz criteri per attribuir animals a quella u l’autra razza è sa fatg valair l’aspect regiunal. Tut quests criteris – ch’han mintgin si’istorgia e sia giustificaziun, ma che sa differenzieschan fitg ferm tranter pèr – giogan fin oz ina rolla entaifer la sistematica da las razzas da chauns.
L’allevament modern da chauns da razza è, en congual cun il lung spazi da temp dapi la domesticaziun dal chaun, in fenomen fitg giuven. Quel ha cumenzà la mesadad dal 19avel tschientaner cun l’industrialisaziun progredinta, ha inizià en ils pajais industrials ils pli sviluppads ed è collià cun las enconuschientschas davart las leschas da l’ereditad. Pir en quest context ha cumenzà in allevament sistematic cun la finamira da cuntanscher tscherts segns caracteristics exteriurs sco er l’allevament da razzas unitaras. La tratga è vegnida documentada en cudeschs d’allevament ed en tavlas genealogicas. Punct da partenza per questas razzas han però furmà chauns ch’ins allevava per tscherts intents. Damai che quests intents, vul dir la funcziun dal chaun (cf. survart), èn daventads cun il temp main impurtants, classifitgeschan ins oz ils chauns tenor differents aspects. La problematica da questa sistematica è quella che tant l’intent d’utilisaziun sco er la cumparsa exteriura d’ina razza è sa midada en il decurs da l’allevament. Ed in’attribuziun regiunala da chauns da razza n’è oz savens gnanc pli pussaivla.
La sistematica chinologica da las razzas da chauns vegn tgirada da la Fédération Cynologique Internationale (FCI). Quella renconuscha actualmain stgars 350 razzas. Questa sistematica è sa sviluppada istoricamain e na resguarda betg il grad da parentella genetic tranter las singulas razzas. Entaifer la sistematica da la FCI vegnan tut las razzas da chauns ch’èn renconuschidas sutdivididas en 10 gruppas, las qualas èn da lur vart sutdivididas en secziuns:
Ordaifer questa sistematica datti numerusas razzas che n’èn betg renconuschidas da la FCI sco er ina retscha da razzas che valan sco extinctas (p.ex. basset d’Artois, braque belge) e ch’èn perquai vegnidas stritgadas or da la sistematica.
Intginas razzas da chauns
thumb|250px|Diversas razzas da chauns Tar las pli pitschnas razzas da chauns renconuschidas tutga il chihuahua (FCI nr. 218) cun in pais tranter 0,5 e 4,0 kg ed in’autezza dal spitg dal dies da sut 20 cm. Tar las pli grondas razzas da chauns tutgan il doc tudestg (FCI nr. 235) cun in’autezza dal spitg dal dies d’almain 80 cm tar mastgels e l’irish wolfhound (FCI nr. 160) cun fin a 95 cm. Tar las raritads entaifer las razzas da chauns tutgan il curly coated retriever u e il shar pei ch’è oriundamain vegnì allevà en China e ch’è documentà dapi bundant 2000 onns.
Tar intginas razzas va l’allevament uschè lunsch che quai po manar a problems da sanadad, sco respiraziun asmatica u problems cun ils egls, ubain ch’ina naschientscha natirala n’è betg pli pussaivla, sco per exempel tar il buldoc englais. Tar autras razzas èn tschertas caracteristicas natiralas vegnidas exageradas senza mesira, sco per exempel la furmaziun da faudas tar il shar pei. Talas finamiras d’allevament vegnan consideradas en il fratemp sco maltractament d’animals ed er cumbattidas a nivel politic.
Defects genetics
Tar tuttas razzas da chauns e bastards exista il privel da defects genetics. Tals poi surtut dar là nua ch’i vegn adina puspè cruschà en il medem material genetic, sco che quai è il cas tar allevaments en territoris isolads sco per exempel inslas (uschenumnà culiez da la buttiglia genetic). Ma per part han ins er sapientivamain prendì en cumpra u tratg a niz defects genetics per cuntanscher finamiras d’allevament (p.ex. il dies pendent dal chaun-nurser tudestg u il dies fitg lung dal basset). Quai po manar a problems che tanschan da giugadiras defurmadas fin a spinals instabils.
Tegnida
Per ordinari vegnan chauns tegnids sco singul individi u en pitschnas gruppas en proxima vischinanza dal spazi da viver dal possessur. Quai po per l’ina esser la sfera d’abitar dal possessur sez, per l’autra è però er usitada la tegnida en il liber (cun rentar u en in claus). Tuttas trais furmas da la tegnida pon esser colliadas cun il privel da tegnair ils animals a moda betg confurma cun la protecziun dals animals.
Chauns daventads selvadis (tar ils quals tutgan er ils chauns che vivan sin via ed ils chauns vagabundants) na datti strusch pli en l’Europa Centrala. En l’Europa dal Sid e da l’Ost, en parts da l’Asia, da l’Africa e da l’America latina è quest fenomen però derasà vastamain.
Nutriment
Sco ils lufs èn er ils chauns abels d’adattar fin in tschert punct lur nutriment a la purschida avant maun. Gia lufs na sa nutreschan betg exclusivamain d’animals da preda (ed er quels – consumads dal tuttafatg – cuntegnan gia substanzas nutritivas vegetalas). Tut tenor l’offerta da pavel maglian lufs tuttavia er ragischs, feglia, fains u fritgs. En il decurs da la convivenza cun l’uman è il chaun s’adattà pli e pli al nutriment da quel ed è daventà in magliatut. Charn sco sulet pavel è perquai in’alimentaziun nuncommensurada per in chaun.
Pavel per chauns (da producziun industriala) è la moda la pli simpla da furnir al chaun tut las substanzas nutritivas ch’el basegna. Problematic èsi percunter d’al nutrir cun vanzadiras da spaisas, damai che quellas pon manar a stadis da mancanza.
Tschertas victualias e products da giudiment da l’uman pon er esser per il chaun pli u main toxicas. Quai vala per exempel per tschigulatta (pervi dal teobromin ch’è cuntegnì en quella), ma er per tschagulas e per ivas resp. ivettas.
Malsognas
Il spectrum da las malsognas da chauns è fitg vast e sa lascha cumparegliar en sia varietad cun las malsognas da l’uman.
Istorgia culturala
thumb|150px|Statua da marmel dal temp roman En las differentas culturas han ins valità resp. stimà ils chauns a moda fitg differenta.
Genevra
Genevra (franzos: Genève; talian: Ginevra; tudestg: Genf) è ina citad da la Svizra al Lai da Genevra ed al cunfin cun la Frantscha. Ella è la chapitala dal chantun Genevra e la segund gronda citad da la Svizra. Genevra è la sedia da bleras organisaziuns internaziunalas; p. ex. ONU, CERN, CICC, OMC, OLI, OIN, UIT, OMPI, OMM e CANU.
Targnol
Il targnol (Trollius europaeus) è ina spezia da planta or dal gener dals targnols (Trollius) che cumpiglia radund 30 spezias. Il targnol (europeic) è la suletta spezia dals targnols ch’è derasada en l’Europa.
Descripziun
left|thumb|180px|Illustraziun Tar il targnol sa tracti d’ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas da 20 fin 60 cm. Sco organ da magasinar dispona quella d’in rizom, ils brumbels da regiuvinaziun sa chattan datiers da la surfatscha da la terra. Il habitus da la planta è segnà da plirs monis nivs e per ordinari nunromads. Ils fegls dal fund disponan da lur agens monis ed èn entagliads profundamain, ils tschintg segments en furma da maun regordan a feglia da geranis. La vart sura dals fegls dal fund è verd stgira; suten èn quels in pau pli clers. Dal temp da fluriziun pireschan ils fegls dal fund. Ils fegls situads pli ad aut creschan percunter directamain vi dals monis.
La colur melna da la flur deriva da carotinoids; la flur sa chatta sisum il moni nunromà. Targnols disponan da flurs ermafroditas. Ils fegls exteriurs da quellas èn vieuts anen a moda concava e furman uschia la culla ch’è caracteristica per questa spezia da planta. Lur diameter munta a 2 fin 3 centimeters. Mintga flur dumbra tranter 10 e 15 fegls exteriurs e quatter fin diesch fegls interiurs (fegls da nectar). Remartgabels èn ils numerus carpels che sa chattan en posiziun libra en il center da la flur. Il temp da fluriziun dal targnol tanscha dal matg fin il fanadur. Ils singuls fritgs han ina lunghezza da fin a 15 millimeters ed èn ordinads sco fritg cumponì da minz.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 16.
Ecologia
140|thumb|Ils fegls da la flur furman ina culla serrada 140|thumb|Populaziun da targnols 140|thumb|Fegl vi dal moni 140|thumb|Fritg cumponì da minz Ils fegls da la flur (petals) furman ina cupla uschè spessa che be pitschens insects sco mustgas e baus pon passar – e tranter quels be spezias plitost fermas e robustas. In’impurtanta rolla sco impollinaders han trais spezias da mustgas dal gener Chiastochaeta. Quellas mettan lur ovs en ils ovaris e lur larvas sa nutreschan dals sems che creschan. Perscrutaders han constatà che targnols supportan fin a sis larvas da mustgas che sortan dals ovs; è il dumber pli aut, sa sposta la bilantscha tranter ‹niz tras l’impollinaziun› e ‹donns da magliar› a disfavur da la planta. Tar il targnol po er autoimpollinaziun spontana metter ad ir il svilup dals fritgs.
Mintga flur sviluppa numerus fritgs da minz che cuntegnan mintgamai be paucs sems. Ils sems sa derasan tras il vent, cun tatgar vi d’animals che passan u er da sasez. Per pudair schermigliar cun success è la planta dependenta da l’influenza dal fraid e dal stgir. Il targnol è levamain toxic; la muaglia al evitescha perquai.
Derasaziun
Il targnol è derasà en l’Europa ed en la Sibiria dal Vest. Ella è surtut da chasa en l’Europa Centrala ed en l’Europa dal Nord, inclusiv il Balticum, la Spagna, las Apenninas e l’anteriura Jugoslavia. Ils effectivs situads il pli al sid creschan en la Spagna Centrala, en l’Italia Centrala ed en la Grezia dal Nord. En ils funds da las vals daventa questa spezia da planta adina pli rara.
Il targnol preferescha prads umids, rivas da dutgs e da lajets ed è surtut da chasa en la muntogna fin en autezzas da 3000 meters sin pastgiras d’erva auta. La planta tschertga terrens ch’èn permanentamain umids e ritgs da substanzas nutritivas.
Taxonomia ed etimologia
Il targnol è vegnì publitgà l’emprima giada il 1753 da Carl von Linné en ‹Species Plantarum›. La denominaziun latina ‹trollius› munta ‹vasch radund›. En las differentas regiuns rumantschas è il targnol enconuschent sut divers nums populars sco cuppa pieun u nuv d’aur (sursilvan), flur cup u plumpa (sutsilvan), targnol u bot Sontgiglcrest (surmiran), rol d’or u rambottel (ladin).
Er per tudestg existan sper il num Trollblume nums populars sco Goldköpfchen, Butterblume, Butterkugel (Ankenbollen), Budabinkerl, Butterrosen, Kugelranunkel u Natter(n)knöpfe.
Utilisaziun e muntada culturala
Il targnol vegniva antruras applitgà cunter il scorbut. Ensemen cun intginas plantas parentadas è il targnol er ina planta d’iert appreziada.
Per approfundar: Il gener dals targnols
Sco gia ditg è il targnol (europeic) la suletta spezia da targnols (Trollius) derasada en l’Europa. Er las ulteriuras radund 30 spezias èn da chasa en l’emisfera nord, en ina sdrima che tanscha da la zona temprada fin en regiuns arcticas. Intginas spezias cumparan en l’America dal Nord, autras en Russia ed en l’Asia Centrala fin en il Himalaja. En China datti 16 spezias, da las qualas 8 cumparan be là. Per lunschor la gronda part dals targnols preferescha terrens plitost umids.
Sutsilvan
Il sutsilvan è in idiom rumantsch. Quel è derasà en territoris dal Rain Posteriur, numnadamain en las vischnancas en ils auts da la Tumleastga e da la Mantogna sco er en la Val Schons ed en la Val Ferrera. En il Plaun (vischnancas da Domat/Ems, Razén, Panaduz e Trin) vegn discurrì sutsilvan, en scola scrivan ins dentant tradiziunalmain sursilvan.
Classificaziun
Entaifer il domini linguistic rumantsch furma il sutsilvan ensemen cun il surmiran il rumantsch dal Grischun Central, ina sutgruppa dal rumantsch renan che cumpiglia er il sursilvan. Il rumantsch renan è ina da las duas gruppas dialectalas principalas dal rumantsch; l’autra furma il rumantsch ladin en l’Engiadina e la Val Müstair.
Istorgia
Ils idioms rumantschs derivan dal latin vulgar ch’ils invasurs romans han purtà l’onn 15 a.C. en il territori dal Grischun dad oz. Cur che la populaziun indigena ha cumenzà a surpigliar il latin, è quel sa maschadà cun las linguas preromanas ch’existivan en la regiun. Cun l’ir dal temp ha il latin survegnì il suramaun; il linguatg nov ha dentant conservà intgins tratgs da las linguas indigenas, l’uschenumnà substrat.
L’onn 1601 ha Daniel Bonifaci, il magister sin il chastè da Farschno (Fürstenau), publitgà l’emprim cudesch scrit en sutsilvan. I sa tracta d’ina translaziun amplifitgada dal catechissem da Johann Pontisella en il dialect da la Tumleastga. Gia l’onn 1611 è si’ovra dentant vegnida remplazzada d’in catechissem sursilvan, ‹Ilg vêr sulaz da pievel giuvan› da Steffan Gabriel.
La proxim’ovra ch’ha influenzà la cuntrada linguistica per lung dal Rain (Surselva e Sutselva refurmadas) è stada la translaziun sursilvana dal Nov Testament da Luzi Gabriel, il figl da Steffan, ch’è cumparida l’onn 1648.
Intschess tradiziunal
L’intschess dal sutsilvan, la Sutselva, s’extenda per lung dal Rain Posteriur (sutsilvan Ragn Posteriur, er Ragn davos) e cumpiglia dal sid vers nord la Val Schons cun la Muntogna da Schons e la Val Ferrera, lura parts da la Tumleastga, la Mantogna ed Il Plaun. La Tumleastga, la Mantogna e la Val Schons numn’ins Sutselva Pintga. En l’ost marca il Mir (surmiran Meir, tudestg Schin) il cunfin tranter la Tumleastga e la Val d’Alvra e damai cun il surmiran. Da quel punct da vista deriva er la designaziun alternativa rara Sotmeir, pia ‹sut il Meir›, per la Tumleastga. L’Uaul Grond en il vest separa il sutsilvan discurrì dal sursilvan discurrì. Quest guaud, per latin silva, dat il num a las duas regiuns situadas ‹sut e sur il guaud›. Il Plaun (en ortografia sutsilvana igl Plàn) dovra tradiziunalmain il sursilvan sco lingua da scrittira.
Dialects
Il sutsilvan reflectescha la topografia da la Val dal Rain Posteriur e sa divida en las gruppas dialectalas da Schons, da la Tumleastga e da la Mantogna sco er dal Plaun (che furma ina zona da transiziun vers il sursilvan).
Il sutsilvan preschentava oriundamain e preschenta fin oz ina gronda varietad da dialects che pon gia mussar entaifer la medema vischnanca differenzas considerablas. Quai oravant tut a nivel fonetic, ma er en il stgazi da pleds. En quest reguard vala l’ovra da Johann Luzi (1904) sco pli exacta che quellas dad Ascoli e Gartner, perquai ch’el aveva l’‹ureglia sutsilvana› ch’al gidava da descriver differenzas minimalas. Quai pertutga oravant tut la pronunzia dals vocals ‹e› ed ‹i›, dals quals el distingua dapli variantas che ses predecessurs.
Situaziun actuala
En la dumbraziun federala dal 2000 han be 1175 da 11 453 persunas en la Sutselva declerà rumantsch sco lingua principala. La davosa bastiun dal sutsilvan èn ils otg vitgs da la Muntogna da Schons, tranter la Pùntcrap (chavorgia da la Rofla) e la Viamala, nua che 252 dals 388 abitants han inditgà il rumantsch sco lingua principala.
Tenor la publicaziun ‹La situaziun actuala dal rumantsch› da Jean-Jacques Furer, che sa basa sin las datas da las dumbraziuns federalas, mussa il rumantsch tranter il 1990 ed il 2000 ina sminuziun da 26,6 % sin 7,9 % (lingua dumagnada il meglier) resp. da 19,3 % sin 13,8 % (lingua discurrida cun la famiglia) en l’intschess tradiziunalmain sutsilvan. L’autur accentuescha (citat da las secziun respectivas):
Il rumantsch sco lingua dumagnada il meglier en l’intschess tradiziunalmain rumantsch (TR):
Il rumantsch sco lingua discurrida cun la famiglia en l’intschess tradiziunalmain rumantsch (TR):
Vocals
Il sutsilvan distingua cleramain tranter vocals lungs e curts. Ils vocals lungs èn pli lungs che en il tudestg u en il talian.
En silba averta èn vocals normalmain lungs, en silba serrada normalmain curts. Las valurs (lunghezza) varieschan da regiun tar regiun.
Diftongs
Ils diftongs (cumbinaziuns da dus vocals) preschents en il sutsilvan sa laschan divider en duas gruppas: Ils pli blers èn diftongs descendents ch’han l’accent sin l’emprima part; ils paucs diftongs ascendents percunter han l’accent sin il segund vocal. I dat diftongs sco ch’existan en tuttas variantas ed auters ch’i dat be en ina da las trais zonas, per exempel  en la Tumleastga. Ulteriuras variaziuns dialectalas n’èn betg d’excluder.
Damai ch’il sutsilvan dovra in’ortografia da tetg che vegn legida en ils dialects regiunals e locals, po la medema grafia represchentar in diftong en tscherts dialects, ma in monoftong (sun simpel) en auters. Plinavant datti grafias che stattan per differents diftongs en differents dialects. In exempel tipic è la grafia ‹ieu› che stat normalmain per ils diftongs en Val Schons ed  en la Tumleastga, ma per il monoftong  sin la Mantogna.
Il diftong ascendent ‹ea› – pronunzià en Schons ed  en la Tumleastga e sin la Mantogna – vala sco ‹noda› dal sutsilvan, damai ch’el n’exista betg en ils ulteriurs idioms.
La suandanta tabella porscha ina survista generala davart ils diftongs cun lur pronunzia en las trais regiuns, partind da lur represchentaziun scritta (grafia). Sch’ina grafia na represchenta betg in diftong en ina da las variantas, sche stat la pronunzia en parantesas. Diftongs che cumparan (bunamain) exclusivamain en cumbinaziun cun auters suns vegnan descrits ensemen cun quels.
Ortografia
L’ortografia dal sutsilvan è da quel gener ch’ins enconuscha en la linguistica sco ortografia da tetg. Ella sa distingua da l’ortografia dals ulteriurs idioms tras il fatg ch’ella vegn mintgamai pronunziada en il dialect local da quel che la legia.
<references group="ort." />
Neutralitad svizra
thumb|300px|La reorganisaziun da la Confederaziun svizra en rom dal Congress da Vienna (1814/1815) La neutralitad furma in dals princips centrals da la politica exteriura da la Svizra. Quella munta che la Svizra na sa participescha betg a conflicts armads tranter auters stadis. Da princip è la neutralitad svizra segnada da trais caracteristicas: 1. Il stadi ha tschernì questa via or d’agen impuls; 2. la neutralitad è ‹perpetna› e 3. ella è armada. La neutralitad na vegn betg resguardada sco atgna finamira, mabain è gia adina vegnida chapida sco instrument da la politica exteriura e da segirezza da la Svizra. Il cuntegn ed ils champs d’applicaziun da la neutralitad svizra èn percunter adina puspè sa midads fermamain en il decurs da l’istorgia.
La Constituziun federala incumbensescha il parlament e la regenza da prender mesiras per mantegnair la segirezza exteriura, l’independenza e la neutralitad da la Svizra.
Origin
thumb|160px|Statua a Genevra che regorda a Charles Pictet de Rochemont La ‹neutralitad perpetna› moderna va enavos sin il Congress da Vienna dal 1814/1815. En rom da la reorganisaziun dals cunfins statals e da las relaziuns politicas en l’Europa ha la neutralitad svizra parì a las pussanzas grondas involvidas sco schliaziun la pli utila, suenter ch’eran er vegnidas discutadas avant diversas autras propostas per il territori da la Veglia Confederaziun. Uschia avessan tant la Frantscha sco er l’Austria dominà gugent la Svizra sco stadi satellit, la Prussia vuleva integrar la Svizra en la Confederaziun tudestga e schizunt l’idea d’eriger sin il territori da la Svizra in reginavel è vegnida discutada.
Al fatg «ch’igl ha dà divers plans che sa cruschavan e che s’excludevan» attribuescha l’istoriograf Andreas Suter il fatg che nagina pussanza ha la finala pudì sa far valair e che la Svizra ha pudì mantegnair si’independenza, quai tant pli che las opiniuns davart las schliaziuns en discussiun divergiavan er a l’intern da la Svizra fitg ferm. Las pussanzas grondas, uschia André Holenstein (2014), «vulevan per tut pretsch evitar ch’i sa repetia l’experientscha fatga ils onns 1798 fin 1813», cura ch’ina singula pussanza gronda, numnadamain la Frantscha, aveva dumagnà il territori da la Svizra sut sia controlla. S’engaschà a favur d’ina Svizra neutrala era a chaschun dal Congress da Vienna surtut il politicher genevrin Charles Pictet de Rochemont.
A la fin han ils stadis signataris dal contract ch’è vegnì fatg cun la Svizra en rom da la Segunda Pasch da Paris dals 20 da november 1815 – l’Engalterra, la Russia, la Frantscha, la Prussia e l’Austria – garantì da respectar l’inviolabilitad ed independenza da la Svizra tenor ils cunfins fixads il 1815. La Svizra da sia vart è s’obligada da restar neutrala en conflicts futurs. A medem temp è questa neutralitad vegnida extendida sin il territori da la Savoia Superiura ch’appartegneva al Reginavel da Sardegna-Piemunt.
Fin en ils onns 1980 han ovras che tractavan la neutralitad svizra savens descrit quella sco ina tradiziun che tanschia enavos sur tschientaners e da la quala ils origins sajan almain da chattar en il temp suenter la Battaglia da Marignano (1515). L’istoriografia pli nova sa distanziescha percunter da questa cuntinuitad supponida. L’origin da questa ‹longue durée› è da chattar en la ‹Geschichte der schweizerischen Neutralität› ch’il professer d’istorgia ed archivari statal da Turitg Paul Schweizer ha publitgà il 1895.
thumb|220px|Neutrals dapi Marignano? Quest’opiniun ha dominà ditg la discussiun publica (Ferdinand Hodler, 1897) Quest’ovra sto vegnir legida en il context da la pressiun ch’era sa furmada da quel temp nà da l’exteriur en vista als fugitivs socialistics ed anarchistics en Svizra: Il 1889 avevan la Russia, l’Austria e l’Imperi tudestg smanatschà da retrair a la Svizra il status da la neutralitad perpetna ch’era vegnì fixà en rom dal Congress da Vienna. Sinaquai han Paul Schweizer ed autras persunalitads ‹inventà› ina tradiziun da neutralitad federala, sco che Andreas Suter constatescha sa referind al concept da l’‹invention of tradition› tenor Eric Hobsbawm. Schweizer emprova da cumprovar en si’ovra che la Svizra n’haja betg d’engraziar sia neutralitad a las pussanzas estras. Surpiglià e sviluppà vinavant questa tesa ha pli tard Edgar Bonjour. Sia ‹Geschichte der schweizerischen Neutralität› è cumparida tranter il 1946 ed il 1975 en 9 toms e dueva dominar sur lung temp la discussiun.
La realisaziun pratica da la neutralitad militara ha gì lieu en il 19avel e 20avel tschientaner en furma da l’occupaziun dals cunfins en cas da conflicts militars datiers dal territori statal svizzer. Quai è per exempel stà il cas il 1866 e 1871, durant l’Emprima Guerra mundiala ed a l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala. En il decurs da la Segunda Guerra mundiala è l’occupaziun dals cunfins alura vegnida cumplettada en furma da la strategia dal reduit.
Dretg da neutralitad e politica da neutralitad
Sch’ins discurra da neutralitad, èsi necessari da tegnair in ord l’auter il dretg da neutralitad e la politica da neutralitad.
Il dretg da neutralitad è renconuschì tenor il dretg internaziunal. El è vegnì codifitgà il 1907 en rom da la Cunvegna da neutralitad da Den Haag e vegn applitgà en cas d’in conflict armà internaziunal. En il center dal dretg da neutralitad stat l’obligaziun da restar nunpartischant e da betg intervegnir sco er il dretg dal stadi neutral da betg vegnir tangà dal conflict.
La politica da neutralitad vegn applitgada en temp da pasch e duai gidar a segirar la credibladad e l’efficacitad da la neutralitad. La politica da neutralitad è flexibla e po vegnir adattada a circumstanzas externas. En il decurs da si’istorgia ha la Svizra adina resguardà la neutralitad sco med per cuntanscher la finamira ed ha adattà la neutralitad a las relaziuns da la politica exteriura e politica da segirezza respectivas.
Funcziuns da la neutralitad svizra
Tenor Riklin ha la neutralitad surtut las suandantas funcziuns tradiziunalas :
Discussiun e critica
thumb|200px|Pir il 2002, sco in dals ultims pajais dal mund, è la Svizra daventada commembra da las Naziuns unidas Dal temp dal naziunalsocialissem è la neutralitad per part vegnida strapatschada tras la propaganda tudestga e taliana che vuleva unir tut ils territoris da medema lingua. Cun la Svizra tudestga dueva la gronda part dal territori svizzer s’avischinar tenor quest’idea al Reich tudestg. En in discurs che Adolf Hitler ha manà ils 23 da favrer 1937 cun l’anteriur cusseglier federal Edmund Schulthess ha el però declerà da vulair resguardar la neutralitad da la Svizra.
A la fin da la Segunda Guerra mundiala è la neutralitad da la Svizra vegnida crititgada da differentas varts. Las pussanzas victuras han per part schizunt resguardà quella sco ina «cooperaziun illegitima cun ils nazis».
Ulteriurs pajais neutrals
Sper la Svizra valan en l’Europa ils suandants stadis sco neutrals: Principadi da Liechtenstein, Stadi dal Vatican, Austria, Svezia, Malta e Monaco.
Economia publica
thumb|250px|Sortiment en in supermartgà Sco economia publica vegn designada la totalitad da tut ils subjects economics (tegnairchasas, interpresas ed il stadi) ch’èn attribuids ad in spazi economic (per ordinari in stadi u in’associaziun da stadis). Savens vegn er il spazi economic sez designà sco economia publica.
Grondezzas entaifer in’economia publica
Puncts centrals tar l’analisa d’in’economia publica furman la dumonda suenter sia prestaziun (product interiur brut, entradas naziunalas), la repartiziun da las entradas, il svilup dals pretschs, la structura, il grad d’occupaziun (quota da dischoccupaziun) e l’avertadad (commerzi cun l’exteriur).
Ultra da quai sa laschan midaments entaifer las grondezzas numnadas metter en colliaziun cun la conjunctura e ses ciclus ed examinar sut quests aspects. Cun cumparegliar ina cun l’autra differentas economias publicas sa lascha er eruir a basa da facturs socio-economics il grad da svilup dals pajais respectivs.
Tut las persunas natiralas entaifer in’economia publica persequiteschan lur interess individuals, ma entaifer in rom instituziunal pli u main formalisà. Da quai resultan sinergias che determineschan la prestaziun totala da l’economia publica. In’effizienza pli auta d’ina economia publica envers in’autra sa manifestescha per ordinari en quotas da dischoccupads pli bassas. E l’effizienza da sia vart resulta da la summa dals potenzials da prestaziun individuals. Facturs d’influenza furman ultra da quai las cundiziuns da basa politicas e da dretg.
L’economia publica en il model
thumb|200px|Model da trais secturs (tegnairchasas – interpresas – stadi) Per chapir las interdependenzas reciprocas sa serva l’economia publica – sco rom da la scienza d’economia – da models ch’abstraheschan bain fermamain da la realitad, ma che resguardan las leschas e reglas fundamentalas. En quest connex fan ins la differenza tranter l’economia publica serrada e l’economia publica averta.
Object da perscrutaziun resp. d’analisa entaifer ils models furma surtut il cirquit (u ciclus) economic entaifer in’economia publica.
Il model da dus secturs
Ina simpla represchentaziun da las activitads entaifer in’economia publica serrada porscha il model da dus secturs. Quel examinescha sulettamain ils tegnairchasas privats e las interpresas privatas e mussa che las entradas naziunalas sa sviluppan tenor la dumonda sin il martgà naziunal. Tegnairchasas mettan a disposiziun a las interpresas lur forzas da lavur e retiran da quellas bains e servetschs (consum C). Interpresas da lur vart dumondan suenter forzas da lavur e porschan bains e servetschs als tegnairchasas, ma er ad autras interpresas (investiziuns I). La dumonda da l’economia generala Y^n\!\ vegn definida sco
Models extendids
Cun agiuntar al model il stadi sco actur che dumonda suenter bains e servetschs (en il model G per dumonda statala), sa lascha il model da dus secturs extender. La dumonda da l’economia generala vegn alura definida sco
Cumplettesch’ins quest model cun er trair en consideraziun autras economias publicas (cun exports Ex ed imports Im), alura contempl’ins in’economia publica averta. La dumonda da l’economia generala vegn en quest cas definida sco
Teoria economica en general
thumb|170px|Jean-Baptiste Colbert (1619–1683) L’economia dals umans sa splega adina entaifer tscherts urdens socials. L’unitad che vegn definida tras l’agir economic dals members d’in pievel statal ordinà vegn designada sco economia publica.
A s’occupar a moda teoretica da dumondas economicas fundamentalas han ins cumenzà en il mercantilissem. Ina debatta academica per propi n’ha però betg anc gì lieu da quel temp. Thomas Mun è stà in dals emprims auturs economics, el ha per exempel scrit davart bilantschas da commerzi da du stadis; e Jean-Baptiste Colbert è s’occupà da la dumonda d’intervenziuns statalas en l’economia. Trais ulteriurs auturs da l’emprim’ura èn stads William Petty, John Law e John Locke; els han sviluppà emprimas enconuschientschas teoreticas per exempel davart la circulaziun dals daners e davart daners resp. bancnotas (assignatas).
Ils fisiocrats han sviluppà emprimas teorias sistematics per explitgar las structuras ed ils process entaifer l’economia publica. Il Tableau économique da Francois Quesnay furma l’emprima represchentaziun dal cirquit economic; a basa da quel han ins pli tard sviluppà il quint general (u calculaziun generala) da l’economia publica.
Suenter l’epoca mercantilistica e fisiocratica è sa sviluppada cun auturs sco Adam Smith, David Ricardo e Jean-Baptiste Say l’economia naziunala classica. Surtut l’ovra da Smith ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations› furma fin oz in’impurtant’ovra da basa da la teoria da l’economia publica. En quella resumescha el gia teorias (sviluppadas er dad auters) e formulescha ina structura dals connexs da l’economia publica. La contribuziun la pli impurtanta da Smith è quella dal «maun invisibel» che represchenta l’interacziun tranter dumonda ed offerts sin in martgà liber.
Tenor Say è vegnì numnà il teorem che di che mintga purschida stgaffeschia si’atgna dumonda. E Ricardo ha sviluppà il concept da la spartiziun da la lavur e dals avantatgs da custs cumparativs da dus pajais e descrit daco che commerzi s’effectuescha a moda positiva sin l’economia e l’allocaziun da facturs da dus pajais.
Sco emprim econom tudestg sa lascha designar Friedrich List cun si’ovra principala ‹Das nationale System der politischen Ökonomie› dal 1841. En sia teoria dal martgà naziunal e da las forzas productivas sa cunfinescha el da la classica englaisa. A partir da l’entschatta dal 19avel tschientaner han plirs teoretichers da l’economia scrit relativamain independent in da l’auter impurtantas ovras davart la teoria da monopols (Antoine-Augustin Cournot ed Arsène-Jules-Étienne-Juvénal Dupuit) u davart la planificaziun dal territori e la planisaziun dals lieus (Johann Heinrich von Thünen). Las ovras da Karl Marx davart l’economia politica crodan surtut en il temp suenter il 1850. Sco funtaunas inditgescha el oravant tut ils economs britannics da William Petty sur Adam Smith fin David Ricardo. Sias ponderaziuns, tar las qualas el parta da la lavur che furma per el il factur central, èn influenzadas en general fitg ferm dal svilup dal chapitalissem en l’Engalterra, il qual el ha considerà sco paradigmatic ed al qual duevan, tenor si’aspectativa, suandar ils auters stadis successivamain ed en variaziuns pli u main grondas.
Vers la fin dal 19avel tschientaner èn sa sviluppadas independentamain ina da l’autra trais scolas da la teoria dal profit marginal, las qualas han manà a l’uschenumnada revoluziun marginalistica: la scola austriaca da Carl Menger, la scola da Cambridge da William Stanley Jevons e la scola da Losanna enturn Léon Walras. Tut las trais scolas han sviluppà vinavant las teorias da l’utilisaziun marginala e da l’equiliber general. Impurtants elements da la teoria dal profit marginal aveva l’econom tudestg Hermann Heinrich Gossen bain gia sviluppà 20 onns pli baud (vers il 1850), quai ch’è però restà nunenconuschent fin suenter sia mort.
Da las scolas numnadas deriva in grond dumber d’economs ch’han marcà fin la Segunda Guerra mundiala la teoria economica: La scola austriaca consistiva sper Carl Menger er anc dad Eugen Böhm von Bawerk, Friedrich von Wieser, Friedrich August von Hayek e Ludwig von Mises. A la scola da Cambridge sa laschan attribuir Alfred Marshall, Francis Ysidro Edgeworth, Arthur Cecil Pigou e John Maynard Keynes. E cun la scola da Losanna, la quala ha surtut sviluppà il fundament matematic da la teoria economica, sa laschan colliar sper Walras surtut Vilfredo Pareto, Eugenius Slutsky, Heinrich von Stackelberg, Paul A. Samuelson ed Irving Fisher, bain il pli impurtant econom american da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner.
Svilup istoric da la teoria da l’economia publica a l’exempel dal ‹maun invisibel›
thumb|240px|Fabrica da maschinas a Chemnitz, 1868 Il svilup istoric da la teoria da l’economia publica sa lascha illustrar il meglier cun suandar la midada da teorias ed ideas en ils cumpendis dominants da l’epoca respectiva. Quai duaja vegnir illustrà a l’exempel da l’idea da Smith d’in ‹maun invisibel› che furma oz in element fundamental da l’occupaziun scientifica cun l’economia publica.
Da considerar quest ‹maun invisibel› sco in element decisiv, è in puntg da vista relativamain nov. Ni a J.B. Say, ni a Ricardo, ni a J.S. Mill ni a Marshall – ils quals han dominà sur 150 onns la scienza d’economia – ha quest maun invisibel parì degn da vegnir menziunà. Be Hildebrand ha recepì quest’idea il 1848 en il senn dad oz, ma gia Knies (1853) l’ha puspè refutà, damai che Smith sez accentuescha che quest maun invisibel sa mussia be «frequently» (per ordinari translatà cun «savens»).