cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Globalisaziun
Traffic da chapital e da martganzia
Tranter il 1960 ed il 2017 èn ils exports da rauba che vegnan registrads statisticamain s’augmentads en tut il mund per dapli che 19 giadas; la producziun da bains è però creschida be per 7 giadas. Las investiziuns directas a l’exteriur èn s’augmentadas tranter il 1970 ed il 2010–2014 per 13 giadas sin 1400 milliardas dollars. Dal 1970 fin il 2014 è il volumen dal commerzi mundial creschì da 0,3 sin 18,9 billiuns dollars. L’onn 2014 han ins exportà en tut il mund rauba d’ina valur da ca. 18 900 milliardas dollars e servetschs en l’autezza da bundant 4700 milliardas dollars.
Intgins secturs industrials moderns basegnan oz per lur rauba spezialisada e d’auta qualitad martgads che surpassan la dumonda entaifer l’economia publica da lur agen pajais. Quests martgads chattan els per gronda part en auters pajais industrials, per part er – surtut en l’industria da bains da consum – er en pajais en svilup. En la politica commerziala s’engaschan ils stadis industrials perquai per ordinari per l’avertura dals martgads gist per products industrials d’auta qualitad. thumb|180px|L’invenziun dal container da spediziun l’onn 1956 ha accelerà il transport da rauba en tut il mund Stadis fitg sviluppads èn savens confruntads cun il fenomen che las sedias da firmas ed ils lieus da producziun vegnan spustads en pajais nua ch’èn da sbursar damain taglias e taxas. La mancanza d’entradas fiscalas en ils pajais fitg sviluppads po alura furmar l’impuls per midadas malvisas, sco per exempel la reducziun dal stadi social.
Istorgia da la viafier
Tracziun electrica
Gia en il decurs dals onns 1830 han ins fatg en divers pajais emprovas da munir vehichels sin binaris cun tracziun electrica. L’impediment central furmava a l’entschatta il provediment cun forza electrica; las battarias e pli tard ils accumulaturs èn sa mussads sco memia flaivels resp. memia grevs. Viafiers electricas per propi han ins pir pudì installar a partir da quel mument ch’ins ha installà implants da forza electrica al lieu e munì las locomotivas cun quella sur lingias en l’aria. En rom d’exposiziuns industrialas han ins preschentà tranter il 1879 ed il 1883 emprimas locomotivas electricas che funcziunavan tenor quest princip (t.a. Siemens & Halske a Berlin e Thomas Alva Edison a Chicago).
Suenter ulteriuras innovaziuns decisivas, surtut vi dal motor electric, ha Frank Julian Sprague construì il 1888 a Richmond la Richmond Union Passenger Railway – l’emprima rait da trams electrics pli gronda ch’ha gì success.
L’Emprima Guerra mundiala 1914–1918 ha manà en l’Europa a difficultads cun il provediment da cotgla. Perquai è l’electricitad sco energia alternativa daventada attractiva, e quai surtut en quels pajais che pudevan producir quella senza stuair importar materialias da l’exteriur. Quai è surtut stà il cas en ils pajais da las Alps che pudevan producir electricitad or da forza idraulica. La viafier a basa da tracziun electrica è alura er sa messa tras suenter il 1918 surtut en l’Austria, la Svizra, la Baviera, l’Italia dal Nord e la part da la Frantscha situada en las Alps. En rom da l’ulteriur svilup dueva la Svizra esser l’emprim pajais dal mund cun viafiers electrifitgadas dal tuttafatg.
Brevs da Plinius
«Sco ovra furmada tenor criteris stilistics e publitgada», constatescha il filolog Matthias Ludolph, «fan ellas d’ina vart part da las studia ed appartegnevan perquai da princip als meds cun ils quals ins pudeva cuntanscher renum en la Roma dal temp dal principat. Ultra da quai èn las brevs publitgadas adattadas zunt fitg per far avanzar a moda decenta la reputaziun da ses autur.»
Las 369 brevs èn vegnidas edidas en furma d’ina cumpilaziun da diesch cudeschs. Ils emprims nov cudeschs cuntegnan 248 brevs, las qualas Plinius ha scrit a 105 differents adressats. Igl eran quai amis, enconuschents e contemporans da renum. Questas brevs ha Plinius sez edì, avant ch’el è vegnì tramess da l’imperatur Trajan sco procuratur a Bityhnia. Il dieschavel cudesch, ch’è vegnì publitgà postum d’in editur nunenconuschent, cumpiglia la correspundenza cun Trajan (121 brevs, da quai per part er respostas da l’imperatur). Be las brevs cuntegnidas en il dieschavel cudesch èn ordinadas cronologicamain.
La collecziun da brevs è da muntada extraordinaria sco funtauna istorica per la fin da l’emprim e l’entschatta dal segund tschientaner. «L’auta stima che las brevs giaudan da vart istorica, na vegn per ordinari betg partida da vart litterara e filologica. Las Brevs da Plinius han en quest grà il medem destin sco praticamain tut la litteratura romana suenter il temp classic, a la quala i reussescha be malamain da passar or da la sumbriva dals antecessurs classics.» En mintga brev tracta Plinius, observond mintgamai la furma exteriura (adressat, salid, speditur), in tema specific. Tematisads vegnan quasi tut ils secturs da la vita da la classa superiura romana. La gronda part da questas communicaziuns, scrittas en in ‹stil intermediar›, èn probablamain anc vegnidas surlavuradas per la publicaziun. Ellas porschan invistas detagliadas, tant en la vita da mintgadi sco er en la vita politica ed en las relaziuns socialas a Roma. Cuntegnidas èn tematicas e relaziuns persunalas, reflexiuns davart la politica, l’urden da dretg e da giustia, litteratura e cultura, dumondas da furmaziun, ma er descripziuns da cuntradas e da sias villas Tuscum en las Apenninas e Laurentinum en il sid dad Ostia a la Mar Mediterrana. Tranter las pli enconuschentas brevs singulas tutgan la descripziun da l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 (cf. la versiun rumantscha) sco er la correspundenza cun Trajan areguard la dumonda co tractar ils cristians.
Intent, structura e furma da publicaziun da las brevs
Las brevs han, sco gia menziunà, in’intenziun autobiografica e duain fundar la reputaziun litterara da l’autur. Ultra da quai vegnan ellas resguardadas en la perscrutaziun pli nova sco emprova da communitgar cun la publicitad contemporana cun l’intent da prender influenza sin quella en in senn politic-moral. Per las ediziuns che Plinius ha sez tgirà vegnan supponids trais differents termins da publicaziun: ils emprims dus u trais cudeschs tranter ils onns 101 e 104, ils cudeschs quatter fin set ca. 107/108, ils cudeschs otg e nov 109 u 110 s.C. Divers indizis sustegnan la tesa ch’i na sa tractia betg da brevs che Plinius haja effectivamain tramess en questa furma, mabain da versiuns surlavuradas per la publicaziun resp. da products artifizials, stgaffids puramain per la publicaziun. Tratgas en consideraziun vegnan er furmas maschadadas tranter correspundenza reala e cumplettaziuns fictivas. Il stimul d’edir las brevs, uschia scriva Plinius en l’emprim cudesch, haja el retschet dal prefect pretorian Gaius Septicius Clarus.
Savens vegnan las brevs da Plinius cumparegliadas cun la correspundenza da Cicero – dal reminent er da Plinius sez. Tenor Lambert èsi però problematic da vulair far questa cumparegliaziun: Las brevs da Cicero sajan ‹dretgas› brevs, scrittas or da la situaziun mumentana, las qualas laschian assister quasi d’in di a l’auter a l’agir, pensar e sentir da quest um. Cuntrari a las brevs da Plinius sajan las brevs da Cicero er datadas e vegnidas edidas pir suenter sia mort, tranter auter tras ses secretari Tiro. «Tar Plinius pudain nus observar co che la brev scritta a parents ed amis sa furma ad ina pitschna ovra d’art; savens è quella da caracter exemplaric en il senn d’ina instrucziun u d’in cussegl, dal qual la muntada tanscha sur il mument ora; ella po finir en ina sentenza epigrammatica u s’extender ad in’essai scientific.»
Invistas en la societad
thumb|240px|Ils gieus da gladiaturs a Verona che Plinius menziunescha han gì lieu en l’amfiteater ch’è sa mantegnì fin oz Inegualitads socialas furmavan per Plinius betg be ina chaussa tut normala, sin la quala ins scuntrava en il mintgadi roman, mabain in bain ch’era degn da vegnir mantegnì. Areguard l’urden da dretg en las provinzas – uschia s’exprima el vinavant – duain ils responsabels sa stentar tant da far buna farina cun ils onuraturs sco er da gudagnar per sai ils simpels burgais. I dependia bler da quai ch’ins resguardia conscienziusamain las differenzas da stan e da grad, pertge che «sche quellas èn ina giada sa persas, disfatgas, maschadadas, alura n’è nagut pli inegual che l’egualitad.»
Tar ina maridaglia tranter dus partenaris da differenta bainstanza era Plinius percunter da l’avis ch’i saja inditgà da stgaffir a temp ina gulivaziun confurma a la posiziun sociala. A la figlia da ses partenari da brev – apparentamain fitg stimà – Quintilianus ch’era creschida si en relaziuns modestas metta el en vista 50 000 sesterzas sco atgna contribuziun per la dotar cun vestgadira e servitid, «tut rauba, da la quala la dignitad interna na gudogna bain nagut, ma che mantegna tuttina parita e glischur.» Quai saja necessari en vista al spus d’auta stima, «al qual il respect envers sias obligaziuns civilas cumonda ina tscherta eleganza».
Envers las dunnas mussa Plinius en sias brevs savens ina tenuta plain respect e dovra en singuls cas er attributs superlativs sco probatissima (la pli onuraivla), honestissima (la pli autstimada), sanctissima (la pli sublima). Ma er las chaussas undraivlas e remartgablas ch’ins intervegnia dependian savens da la posiziun sociala da las persunas respectivas, constatescha Plinius. Uschia saja el vegnì a savair plitost per casualitad, navigond el cun in ami a vela sin il Lai da Como (Larius Lacus), da l’extraordinaria mort communabla d’in pèr maridà da simplas relaziuns, e quai cumbain ch’i sa tractia da glieud or da si’atgna vischinanza. La dunna aveva lià ses um che suffriva d’in abscess incurabel vi da sasezza ed era siglida d’ina fanestra da la chombra che tanscheva vers il lai, tirond quel cun sai en la mort.
En las relaziuns da clientella romanas dat Plinius tranter auter invista en ina brev a ses ami Maximus. La cumplexitad da quellas determinava las relaziuns persunalas en furma d’ina rait da dependenzas, sustegns vicendaivels e remuneraziuns, e quai betg be en in ravugl famigliar e d’amis, mabain che s’extendeva sur represchentanzas giuridicas e sustegns politics fin a la suatientscha militara. Maximus vegn ludà da Plinius per avair recumpensà la stima ed affecziun ch’ils burgais da Verona avevan demussà sur lung temp envers sia persuna cun als remunerar cun gieus da gladiaturs.
Orizonts da furmaziun
thumb|280px|Relief che represchenta in magister cun trais scolars (ca. 180–185 s.C.) Sut la noziun studia subsummescha Plinius per ordinari ils champs centrals da sia lavur spiertala – surtut la retorica e la litteratura – ils quals èn stads impurtants elements da sia furmaziun sco advocat e politicher. Quests champs han gia occupà bler spazi dal temp ch’el è creschì si tar ses aug, Plinius il Vegl. En la pratica quotidiana crodan per Plinius tant l’elavuraziun sco er la preschentaziun da pleds da dretgira sut il term studia. Uschia lauda el dus giuvens advocats, suenter avair udì ils pledoyers che quels han tegnì in encunter l’auter, per lur premura da vulair gudagnar cun ils studis (ex studiis) in bun renum. Tranter lur atgnadads che vegnian uschia dabun a la societad enumerescha el l’integritad, la fermezza da caracter e creanza, ina vusch virila ed inschign linguistic, ina memoria segira, grond talent sco er la capacitad da giuditgar. Ed en il cussegl ch’el dat ad in um giuven co endrizzar ils studis, accentuescha el l’emprim la valur da translaziuns or dal grec en il latin e viceversa. Quai servia a scolar la capacitad da s’exprimer, porschia in ritg stgazi da locuziuns e gidia a furmar il dun da represchentar. Ed el cuntinuescha:
L’occupaziun cun la scienza al porschia tant plaschair sco er consolaziun (et gaudium mihi et solacium in literis), confessa Plinius; nagut na delecteschia pli fitg e nagut na mitigeschia pli effizientamain la tristezza. Bain effectueschian ils studis ch’el resentia disgrazias a moda pli profunda, ma tals al gidian er da supportar quellas a moda pli pazienta.
Impurtants puncts da referiment per l’atgna orientaziun spera Plinius er da survegnir da ses partenaris da correspundenza. Betg be las mirveglias umanas vegnian tras quai sin lur quint – rapports avantagius d’autras persunas possian er servir sco exempel per l’atgna moda da viver (ad rationem vitae exemplis erudimur). En quest senn lascha Plinius pervegnir ad enconuschents pli giuvens agids amicabels cun intenziun pedagogica. En ina brev cusseglia el da metter terms al luxus a maisa cun giudair sez cun tempranza e servir uschia als auters d’exempel. A la fin da questa brev scriva Plinius a moda programmatica: «Damai che jau ta charez, ma lubesch jau – cura che jau hai per mauns in exempel adattà – da ta render mintgamai attent ordavant a tge privels che ti duais ir or da via.»
Er ses cussegl da prender las midadas da la vita cun ina tscherta calma collia Plinius cun in exempel or da si’atgna experientscha da vita:
Sch’i sa porschia la chaschun da mitschar da la hectica e dal currim da las fatschentas quotidianas che servian savens a pauc, cusseglia Plinius da sa retrair da quellas e d’impunder enstagl il temp per studis ed oziusitad (otium). Quest’ultima saja, sco ch’ins dia per spass e tuttina cun raschun, en tutta cas meglier che da smarschunar. Ad in auter partenari da brev cusseglia el da subordinar als studis tut las autras chaussas e da sviluppar quels ad insatge agen; cuntrari a l’ulteriur possess restia quai e na passia betg suenter la mort ad auters.
Directivas eticas e moralas
En cas da dispitas pervi da surpassaments d’auters cusseglia Plinius insumma da sa tegnair enavos e sa drizza cunter quels che puneschan il pli sever quai ch’els sezs n’èn betg buns d’evitar. «Jau da mia vart resguard quel sco il pli perfetg uman che perduna a tut tschels uschia sco sch’el sez faschess mintga di sbagls; e ch’emprova d’evitar sez surpassaments sco sch’el na perdunass a nagin nagut.» La finala valia la sentenza: «Tgi che odiescha ils sbagls dals umans, odiescha ils umans» (qui vitia odit, homines odit).
Da far differenzas da grad tar ses giasts a maisa refusa Plinius, e quai betg il davos suenter ch’el aveva vis in enconuschent a servir be ad intgins las delicatessas, entant ch’ils ulteriurs preschents stuevan sa cuntentar cun spaisas simplas. «Er aveva el laschà servir trais differentas sorts vin en pitschnas buttiglias; betg forsa per ch’ins haja la pussaivladad d’eleger, mabain per ch’ins na possia betg refusar quel che vegniva servì: ina per el e nus, ina per ils amis main impurtants – pertge ch’el fascheva la differenza da grad tar sias amicizias –, ed ina terza per ses e noss servs laschads liber.» El percunter, uschia Plinius, tractia tuts tuttina, cun ils quals el partia maisa e pulstrà.
Sentiments maschadads provochescha il suicidi da ses ami intim Corellius Rufus che pativa d’ina greva gutta. I saja adina spezialmain trist, cura che la mort n’arrivia betg a moda natirala, pertge che «tar quels che vegnan terrads da la malsogna, consolescha gist il fatg che lur mort saja stada inevitabla. Ma tar quels ch’ina mort voluntara ans prenda davent, n’è la dolur strusch curabla, perquai ch’ins crai ch’els avessan anc pudì viver ditg.» Da la dunna da Corellius, il qual ha la finala refusà da mangiar, è Plinius vegnì clamà al letg da malsaun sco ultim che pudeva forsa anc impedir ses suicidi. Ma gia sin via è el vegnì a savair ch’er el na vegnia betg a pudair midar la decisiun da ses ami: «Cura ch’il medi al ha vulì dar da mangiar, aveva el ditg: ‹Mia decisiun è definitiva!›, in pled ch’ha chaschunà en mi’olma profunda dolur, ma er gronda admiraziun.» Er en auters rapports da Plinius davart suicidis en ses conturn, uschia remartga Bütler, vegnan surtut accentuads dus aspects: la decisiun raziunala e la realisaziun stataivla. En quai sa mussia il primat absolut dal spiert er sut grevas circumstanzas da malsogna. «Quai vul però er dir che Plinius n’approvescha betg be il suicidi, mabain ch’el admira ultra da quai la grondezza umana che sa preschenta en quel.»
Critica dal temp
thumb|160px|Oratur dal temp republican Plinius lauda bain adina puspè caracteristicas e tenutas exemplaricas da persunalitads or da ses circul d’amis ed enconuschents. Davart las relaziuns generalas en la societad da ses temp s’exprima el però a moda pauc positiva, magari er disfavuraivla u en in tun resignant. In exempel per quest cuntrast in pau placativ furma il fatg ch’el lauda ses ami Asinius Rufus ch’ha plirs uffants, entant ch’el crititgescha a medem temp la societad perquai ch’i prevalia en general la tendenza cuntraria:
La generaziun che crescha suenter valitescha Plinius insumma a moda critica. Quai sa mussa en ses laud sin ses anteriur protegì Iunius Avitus barmier. A la scolaziun e furmaziun dal caracter da quel haja el contribuì uschè bler che Avitus al haja demussà gronda stima e venerà sco ses magister.
A moda betg main critica s’exprima Plinius areguard las relaziuns en il pli impurtant lieu da ses agen operar politic, en il Senat a Roma. A ses ami Maximus rapporta el da l’introducziun d’ina nova procedura electorala en scrit:
Da collegas dal Senat pli vegls ha Plinius laschà raquintar co che quai saja stà tut auter a l’entschatta da lur carriera politica: In profund silenzi regiva suenter ch’il candidat era vegnì clamà per il num e che quel aveva numnà sias referenzas e ses sustegniders; e quels han alura fatg da lur vart curtas explicaziuns. «Quai era pli effizient che tutta propaganda. Da temp en temp crititgava in candidat la provegnientscha, la vegliadetgna u er il candidat da ses concurrent. Il Senat tadlava tut quai cun ina seriusadad stoica. Uschia èn savens sa fatgs valair umens che meritavan quai, enstagl da tals cun bunas relaziuns.»
En in’ulteriura brev a Maximus revegn Plinius a la nova procedura d’elecziun ed a las resalvas ch’eran vegnidas exprimidas che l’anonimitad da quella pudessi manar pir da dretg ad abus. «Quai è uss propi stà il cas», rapporta Plinius. «Tar las ultimas elecziuns sa chattavan sin ils cedels da tuttas sorts stinchels e schizunt portgarias; ed en in cas steva al lieu dals nums dals candidats quels da lur promoturs. Il Senat è vegnì vilà ed ha pretendì ch’il princeps chastia l’autur; ma quel – che sa chattava probablamain sez tranter ils indignads – è sa retratg e n’è betg stà da chattar.» Co ch’ins possia metter en urden questa situaziun na sa Plinius betg; adina sajan las mendas pli fermas ch’ils remedis.
Utilisaziun aristocratica da possess da funs
thumb|220px|Villa da Plinius tenor l’imaginaziun da Karl Friedrich Schinkel, 1842 Sias possessiuns ruralas menziunescha Plinius en sia correspundenza be en segunda lingia sut l’aspect dal retgav e da la basa d’existenza economica. En emprima lingia metta el quellas en scena sco cuntrapol a la hectica ed a l’activissem a Roma. Arrivà al lieu da ruaus contemplativ daventia el conscient, quant mulestus e lungurus il mintgadi en la citad saja a la lunga. Sin ses bain sper Laurentum possia el sa distatgar da tut quai:
Che ponderaziuns economicas giugavan tuttavia er ina rolla tar la cumpra ed utilisaziun dals bains mussa Plinius en in auter lieu, nua ch’el fa ponderaziuns areguard l’acquist da novs terrens. Quels cunfineschan cun ina da sias possessiuns, uschia ch’el na duvrass nagin nov administratur e na stuess er betg far viadis supplementars. «Da l’autra vart tem jau ch’i saja malprecaut d’exponer in’uschè gronda possessiun a las medemas cundiziuns da l’aura, a las medemas casualitads; i para pli segir da gulivar las lunas dal destin tras bains ch’èn situads en differentas posiziuns.»
I sa tractia d’in terren fritgaivel che n’empermettia bain betg ina fitg gronda racolta, ma ina segira. Gist questa situaziun da la rendita haja però patì l’ultim temp tras quai ch’ils emploiads servs sajan stads en retard cun pajar il tschains da fittanza; en lur situaziun difficila hajan els dà ad impegn impurtants isegls da lavur. «Els ston pia vegnir equipads da nov, e quai cun tant pli auts custs perquai ch’els pon be duvrar sclavs capavels; pertge che ni jau ni uschiglio insatgi en questa regiun dispona da sclavs che fan en chadainas lavur sfurzada.»
Globalisaziun
Traffic da chapital e da martganzia
A pajais en svilup, ils quals èn segnads d’instabilitad politica, d’ina segirezza dal dretg manglusa e d’insuffizienzas areguard l’infrastructura, na reusseschi per ordinari betg d’attrair investiziuns productivas nà da l’exteriur, e quai schizunt sche las pajas èn fitg bassas. En questa moda èn pajais en svilup savens exclus dal process da globalisaziun, quai ch’augmenta anc lur situaziun isolada e sutsviluppada. Blers da quests pajais han introducì dazis relativamain auts per proteger lur structuras economicas fragilas e per generar entradas. Ils pajais industrials da lur vart enconuschan auts dazis surtut per products agriculs ed impedeschan qua tras ils pajais en svilup gist sin il sectur nua che quels pudessan uschiglio concurrer il meglier. Savens sa concentrescha l’export en ils pajais da svilup er sin ina suletta materia prima, uschia che fluctuaziuns dals pretschs sin il martgà mundial pon avair consequenzas catastrofalas per las economias respectivas. Per far frunt a quai han las Naziuns unidas gia mess ad ir il 1974/76 in concept che preveseva pretschs fixs per 18 materias primas (t.a. té, juta ed arom) e dueva simplifitgar als pajais en svilup l’access al martgà mundial. Quest program n’ha però betg gì il success giavischà: malgrà las intervenziuns n’èsi betg reussì da stabilisar ils pretschs en il cas da fluctuaziuns areguard la dumonda ed offerta.
Bleras interpresas produceschan en il fratemp en tut il mund (Global Players) ed han uschia la pussaivladad da trair a niz a lur favur las differentas situaziuns da custs da persunal, d’investiziun, da taglias e.a. en ils singuls pajais. Interpresas pli pitschnas ch’ageschan a nivel naziunal u regiunal èn, en vista a questa concurrenza internaziunala, savens smanatschadas en lur existenza. Bleras interpresas vegnan uschia sut squitsch da transferir ils plazs da lavur en pajais cun pretschs bass, quai che po puspè avair consequenzas negativas sin ils pajais cun pretschs auts (pasch sociala). Tenor stimaziuns èn interpresas multinaziunalas cumpigliadas a ca. 2/3 dal commerzi mundial e ca. 1/3 dal commerzi mundial ha lieu directamain tranter interpresas che fan part dal medem concern, pia ‹intra-firm›.
Intermediaturs da finanzas valan sco acceleraturs principals da la globalisaziun. A basa da l’elavuraziun electronica da datas sa laschan oz spustar en paucas secundas immensas summas d’ina vart dal globus a l’autra. En consequenza da la globalisaziun èn las interpresas da finanzas sezzas involvidas en ina concurrenza mundiala areguard la tschertga da pussaivladads d’investiziun che portan la meglra rendita. Ed er sin il sectur da las finanzas e bancas regia in grond squitsch en connex cun l’effizienza dals custs, uschia ch’aspects socials vegnan savens mess a chantun. Ultra da quai pon ils svelts moviments sin il martgà da devisas furmar in ristg per la stabilitad da las singulas valutas.
La globalisaziun rinforza il squitsch sin ils singuls pajais da sa colliar a spazis economics pli gronds. Zonas da commerzi liber ch’èn sa sviluppadas en questa moda furman tranter auter l’Uniun europeica, il NAFTA en l’America dal Nord, l’APEC en il Pacific, l’ASEAN en l’Asia dal Sidost, il Mercosur en l’America dal Sid, la CARICOM en la Caribica ed il GCC en ils Stadis dal Golf. Da menziunar è medemamain l’Uniun africana, la quala sa chatta però pir en la fasa da planisaziun.
Da l’autra vart mussan studis actuals (p.ex. HWWI / Beerenberg Bank 2018) che gist la digitalisaziun pussibilitescha puspè da crear products a moda autonoma e decentrala, per exempel cun agid da stampaders 3D. En pli sa mussia en l’Africa, l’Asia e l’America Latina la tendenza da producir datiers dal martgà, enstagl da cuvrir il basegn da products finids tras imports. Perquai saja er pussaivel ch’il trend da stgaffir chadainas da creaziun da valur mundialas e da transportar products finids en tut il mund vegnia a tschessar ils proxims decennis.
Mobilitad da persunas
L’augment dals moviments da migraziun e da la moda da viver multilocala suenter la Segunda Guerra mundiala considereschan blers sco forza motorica da la globalisaziun. La muntada creschenta da concerns multinaziunals e stimuls d’immigraziun da singuls stadis per forzas da lavur qualifitgadas (p.ex. green card) han manà ad ina mobilitad creschenta dal persunal, surtut da forzas da lavur fitg qualifitgadas. I na fa perquai betg surstar ch’i vegn adina puspè discutà en la politica ed en ils meds da massa, ma er en la scienza e l’economia davart la mancanza da forzas da lavur qualifitgadas e la concurrenza per ils ‹chaus ils pli qualifitgads› (war for talents) che quai metta ad ir. Studis pli novs mussan tuttavia che tals musters da migraziun existan per part da pajais en svilup vers naziuns industrialisadas; da discutar d’in braindrain per ils stadis industrials na para percunter betg giustifitgà: Bain crescha tar persunas fitg qualifitgadas il dumber da segiurns a l’exteriur; savens èn quels però colliads cun il sistem da carriera entaifer las interpresas grondas ed èn be da durada limitada.
Transport e traffic da persunas
thumb|220px|Il chili, ch’arriva oriundamain dal Mexico, en vendita sin in martgà en Tailanda L’onn 2014 èn vegnids transportads en tut il mund 1,32 milliardas passagiers sin sgols internaziunals. En media èn ils passagiers sgulads 2900 kilometers – ensemen 3,84 billiuns kilometers. La vitgira aviatica sur ils cunfins ha muntà il 2014 a 32,8 milliuns tonnas (1986: 5,1 milliuns), e quai en media sur ina distanza da 5200 kilometers (total 167,3 milliardas tonnas kilometricas).
Gambia
thumb|200px|Gambia La Gambia è in pajais da l'Africa. Sia chapitala è Banjul.
Istorgia da la viafier
Trens ad auta sveltezza
thumb|220px|TGV (Frantscha): Intgins records mundials Las duas tabellas che suondan porschan ins survista dal svilup da la sveltezza maximala en rom da tests e tar il manaschi regular.
Valurs maximalas:
Manaschi regular:
Muntada militara
Durant la Guerra da Crimea (1853–1856) è l’avantatg da disponer d’ina buna rait da viafier sa mussà per l’emprima giada: A l’Engalterra èsi stà pussaivel da manar tras l’Europa Centrala bler pli spert truppas e muniziun sin la Crim che a la Russia, ses adversari da guerra ch’aveva plitost negligì fin qua la construcziun da viafiers. Er il 1870, en la Battaglia da Sedan cunter la Frantscha, han la Prussia e ses alliads tudestgs profità da la buna rait da viafier ch’ha lubì da manar natiers fitg spert las truppas. Surtut en la Guerra civila americana è sa manifestada la superiuritad da quella partida da guerra che disponiva da la meglra rait da viafier. Entant ch’il nord aveva gia endrizzà in spess sistem da viafiers, era la rait en il sid anc pauc sviluppada ed ultra da quai concepida a basa da differentas largezzas dals binaris.
Ina furma da collavuraziun tut speziala tranter il militar e la viafier han furmà uschenumnadas viafiers strategicas. Igl èn quai trajects ch’èn vegnids construids aposta per intents militars, che mainan savens tras territoris pauc populads e ch’èn en temp da pasch be da pitschna muntada. In exempel furma la Wutachtalbahn en il sid dal Guaud Nair. En l’auta muntogna han ins er schlargià entirs trajects a fortezzas, sco che quai è per exempel il cas tar la Viafier dal Tenda tranter la Frantscha e l’Italia u tar la Viafier dal Gottard.
Che l’Emprima Guerra mundiala è per gronda part stada ina guerra da posiziun è medemamain d’attribuir per ina buna part a las viafiers: Nagina partida vuleva s’allontanar memia fitg da las staziuns dal tren avant maun, pertge ch’ils vehichels stradals da quel temp n’eran strusch abels da dumagnar las pretensiuns logisticas da las battaglias da material. Quai dueva sa midar en la Segunda Guerra mundiala, cura che surtut las truppas motorisadas han surpiglià questa funcziun.
Statalisaziun
thumb|170px|Fundaziun da las Viafiers federalas svizras (placat dal 1898) Fin ca. l’onn 1850 è la construcziun da viafiers en l’Europa vegnida realisada quasi dal tuttafatg sin iniziativa privata. Cun il temp ha la politica cumenzà a midar opiniun. Igl è numnadamain sa mussà che la rait da viafier dueva avair en il 19avel tschientaner ina funcziun centrala areguard il svilup da l’economia publica dals singuls stadis; en vista a questa nova situaziun fissi stà in dischavantatg da laschar sa sviluppar la rait sulettamain sut ils aspects dals interprendiders, pia da l’economia privata. Per part – per exempel en l’Engalterra – avevan societads da viafier schizunt construì lingias parallelas che concurrenzavan ina l’autra. Ma il process da statalisaziun dueva sa mussar sco vaira cumplex (concessiuns cun different temp da durada, participaziun dal stadi a societads regiunalas etc.). La SNCF en Frantscha ha per exempel pudì vegnir realisada pir il 1938, las British Railways schizunt pir il 1948. E gist il pajais d’origin da la viafier dueva er giugar ina rolla da pionier cura ch’è vegnida lantschada ils onns 1980/90 – en rom dal neoliberalissem – la direcziun cuntraria: Il 1997 ha la Gronda Britannia puspè privatisà las viafiers ed igl èn sa furmadas numerusas societads purtadras.
Cunvegnas internaziunalas
Il svilup rasant da la viafier en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner n’aveva betg be dumandà suenter ina coordinaziun naziunala da las raits, mabain er internaziunala (sco ch’ella aveva gia gì lieu en dumondas da la posta e telegrafia). Ils onns 1878 e 1881 han per exempel gì lieu a Berna conferenzas areguard il transport da martganzia cun la viafier, e quai cun participaziun da la Germania, Austria-Ungaria, Frantscha, Russia, Italia, Luxemburg, Belgia, Pajais Bass e Svizra. Ed il 1922 han ins fundà a Paris sco organisaziun internaziunala l’Union internationale des chemins de fer (UIC).
Salamanca
Salamanca è ina citad e vischnanca en il nord dal Chile e la chapitala da la región de Coquimbo.
Brevs da Plinius
Utilisaziun aristocratica da possess da funs
Ed en in’autra brev mussa Plinius ch’el è per part s’occupà a moda intensiva cun pussaivladads d’optimar la rendita da ses bains, per exempel cun commerzialisar la racolta da vin. Il sistem da rabat ch’el haja introducì cun conceder ina reducziun da pretsch a cumpraders a l’engrossa vegnia uss bain imità generalmain. Economicamain na sa paja quel strusch; ma in avantatg saja ch’ils partenaris da fatschenta, als quals el remunereschia anc supplementarmain lur recumpensas punctualas, sa sentian tractads bain ed al restian uschia renconuschaivels.
Aspects e problems da l’administraziun da las provinzas – en dialog cun Trajan
En quel mument che Plinius è sez vegnì tramess da Trajan sco administratur extraordinari en la provinza Bithynia e Pontus, resplendan sias dumondas en scrit però ina premura minuziusa da gea betg surpassar las atgnas cumpetenzas. A la perscrutaziun istorica ha Plinius en mintga cas prestà in grond servetsch cun sias numerusas dumondas e sia pedantaria, pertge ch’uschia vegn ins a savair blers detagls areguard l’administraziun da las provinzas e las relaziuns politicas che na fissan uschiglio betg enconuschentas. I suondan intgins exempels che servan ad illustrar quai.
Suenter in grond brischament a Nikomedia dumonda Plinius Trajan, schebain el giaja d’accord da furmar in corp da pumpiers che consistia da maximal 150 mastergnants. Trajan refusa quest plan cun render attent a la situaziun politica ch’era da quel temp spezialmain malruassaivla en la provinza Bithynia e Pontus. I saja inditgà sut talas circumstanzas da prevegnir a mintga furma d’organisaziun da persunas. Plinius duaja procurar per in meglier equipament tecnic per il cumbat cunter incendis, ma surlaschar quel als singuls possessurs da chasas ed ordinar sche necessari al pievel che curia natiers da sa gidar.
Per ordinari incaricheschan ils rescripts da Trajan da cuntinuar cun las regulaziuns d’enfin qua. A la citad Amisos ch’era alliada cun ils Romans conceda Trajan da manar vinavant la cassa da sustegn existenta, damai ch’els hajan il dretg sin quai tenor lur leschas e tenor ils contracts cun Roma. Da vulair midar qua insatge saja inditgà tant main «sch’els dovran las contribuziuns correspundentas betg per malruaus u per reuniuns scumandadas, mabain per mitigiar la povradad da persunas basegnusas.» Auter però sa preschentia la situaziun en auters lieus: «En las ulteriuras citads, las qualas èn suttamessas a noss dretg, èn talas activitads da scumandar.»
Manuscrits
Per ils emprims nov cudeschs, ils quals Plinius ha sez edì en gruppas da mintgamai trais, exista in grond dumber da manuscrits dal 9avel fin il 15avel tschientaner; quels sa laschan sutdivider en trais classas da tradiziun, tut tenor quants cudeschs ch’els cumpiglian mintgamai. Il text dal dieschavel cudeschs va enavos sin la ‹Editiones principes› che Hieronymus Avantius ed Aldus Manutius han preschentà il 1502 e 1508. Els èn sa basads sin in manuscrit da Paris da tut ils diesch cudeschs, il qual è oz sparì. Pir il 1888 è vegnì rescuvert in manuscrit cun quaranta da questas brevs da ed a Trajan en la Bodleian Library ad Oxford.
Ediziuns
Ediziuns criticas
Ediziuns cun translaziuns
Globalisaziun
Transport e traffic da persunas
Er il volumen da la martganzia ch’è vegnida transportada sin la mar è creschida fitg ferm ils ultims decennis. Il 2014 èn 9,8 milliardas tonnas vegnidas transportadas sur radund 5300 miglias marinas. Tranter il 1970 ed il 2014 è la vitgira maritima creschida en tut da 10 700 sin 52 600 milliardas tonnas nauticas. Cun l’extensiun dal traffic da trens, d’autos ed en l’aria s’augmentan er il traffic da persunas ed il turissem sur ils cunfins.
Communicaziun ed internet
Il dumber dals attatgs da telefon vi da la rait da telefon mundiala è oz (2018) diesch giadas pli grond ch’il 1960. Sper il telefon èn sa sviluppadas las novas tecnologias da communicaziun da la telefonia mobila, da la conferenza da video, dal fax e da l’internet. Grazia a l’internet sco rait da communicaziun globala tutga ina colliaziun permanenta, favuraivla ed en auta qualitad oz tar il standard. Ils process da communicaziun sur ils cunfins èn uschia creschids a moda exponenziala. Il dumber d’access a l’internet crescha ad in crescher, è però repartì a moda ineguala sur il globus e vegn surveglià severamain en pajais cun regenzas d’orientaziun totalitara. Adina dapli è la muntada da l’internet creschida betg be en l’economia, la scienza e l’administraziun, mabain er en il diever privat. Quai maina ad in augment cuntinuant da las pussaivladads da cumpra sur l’internet, las qualas han per se in caracter internaziunal, betg lià al lieu u a cunfins statals.
Globalisaziun da la politica
La globalisaziun da la politica è ina da las consequenzas dals entretschaments mundials sin ils secturs da l’economia e da la cultura. Da quels resultan numnadamain novas sfidas e problems che na sa laschan betg schliar a basa da las pussaivladads naziunalas limitadas, mabain basegnan ina cooperaziun globala.
In da quests champs tematics è l’economia sezza: Tras il fatg che l’economia mundiala sa chatta en plaina extensiun, vegnan ils stadis naziunals adina dapli en concurrenza in cun l’auter, pertge ch’igl ha lieu ina cumpetiziun tranter stadis per attrair novas firmas. Quai po manar a tensiuns tranter singuls stadis, uschia ch’i vegn pretendì adina dapli d’installar instanzas subordinadas, multilateralas che reglan la collavuraziun tranter ils singuls subjects economics.
L’augment da la producziun globala è er collià cun grondas grevezzas per l’ambient. Exempels furman il problem da l’ozon u il stgaudament global en general. Talas sfidas ecologicas na po in singul stadi betg schliar sulet, uschia ch’i sa sviluppa plaunsieu ina structura globala ch’oblighescha la communitad internaziunala da stadis a meglierar la situaziun da l’ambient.
In ulteriur champ tematic che dumonda suenter collavuraziun internaziunala furma la politica da segirezza, damai che acts criminals vegnan planisads e realisads adina dapli independentamain da cunfins naziunals (terrorissem, cybercriminalitad e.a.).
Correspundenza giuridica internaziunala
In dals aspects da la globalisaziun politica furma l’augment da la correspundenza giuridica internaziunala. Tenor la convenziun nr. 12 ch’è vegnida decretada il 1961 a Den Haag èn documentaziuns publicas da l’exteriur liberadas da l’autentificaziun u legalisaziun. Quai ha simplifitgà la correspundenza giuridica internaziunala e pir pussibilità ina globalisaziun en las dimensiuns odiernas. Il grond dumber da stadis ch’han ratifitgà questa cunvegna pussibilitescha oz quasi ina correspundenza giuridica globala senza stuair recurrer als servetschs diplomatics.
Organisaziuns internaziunalas
thumb|220px|Sedia principala da las Naziuns unidas a New York Ils entretschaments creschents tranter las societads dumondan suenter novas furmas da collavuraziun tranter ils stadis. Diversas organisaziuns internaziunalas furman in spievel da la globalisaziun e marcheschan da lur vart l’ulteriur svilup da quella.
Tar l’Organisaziun internaziunala da la lavur sa tracti medemamain d’in’organisaziun speziala da las Naziuns unidas. Ils represchentants dals radund 180 stadis commembers sa stentan da formular e metter en vigur normas da lavur e socialas internaziunalas, da promover in svilup social e fair da la globalisaziun e da stgaffir cundiziuns da lavur umanas sco premissa centrala per cumbatter la povradad.
Questa sutorganisaziun da las Naziuns unidas ha l’incumbensa da meglierar la producziun e la repartiziun da products agriculs en general e da mangiativas en spezial, e quai en tut il mund.
Il Program da las Naziuns unidas per l’ambient exista dapi il 1972. Malgrà la noziun ‹program› en il num sa tracti d’in’organisaziun permanenta che sa stenta da coordinar las lavurs da protecziun da l’ambient e d’in svilup persistent a favur da la natira a nivel internaziunal.
Il Fond monetar internaziunal (IWF) gioga ina rolla decisiva en connex cun la regulaziun da las finanzas mundialas e tar il management dals debits internaziunals. Las finamiras èn surtut da promover la collavuraziun internaziunala sin il sectur da la politica da valutas, da stabilisar ils curs da stgomi e da survegliar la politica monetara.
L’Organisaziun mundiala da commerzi (WTO) ha la finamira da liberalisar il commerzi internaziunal e da stabilisar l’economia mundiala.
Tar quella sa tracti d’in’organisaziun dals stadis industrials dal vest ch’ha la finamira da promover lur collavuraziun economica internaziunala e da coordinar la cooperaziun al svilup che vegn prestada da vart dals pajais bainstants.
Organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas
Sper las organisaziuns guvernamentalas giogan er organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas in’impurtanta rolla. Savens èn quellas sa spezialisadas sin ina tematica specifica sco per exempel Greenpeace u il WWF sin il sectur da la protecziun da l’ambient u la Confederaziun internaziunala da lavur en dumondas dal dretg da lavur. La relaziun tranter las organisaziuns nunguvernamentalas e las organisaziuns guvernamentalas po, tut tenor la tematica ed ils acturs involvids, tanscher da protests sur la lavur da lobing fin a la collavuraziun.
Globalisaziun da la cultura
thumb|220px|Musicist da via african a Cologna Cun la globalisaziun è colliada ina diffusiun da praticas culturalas, furmas d’expressiun ed ideas, la quala maina tenor Byung-Chul Han ad in’uschenumnada iperculturalitad: En rom da la globalisaziun sa schlian las furmas d’expressiun culturala (maletgs, tuns, imaginaziuns, simbols, rituals e.a.) da lur lieu d’origin e circuleschan en l’‹iperspazi global›. Las singulas culturas perdan lur conturas e sa collian ad in’ipercultura. L’iperspazi da questa cultura na s’organisescha betg per lung da cunfins, mabain è segnà d’entretschaments e maschaidas e dal fatg che differentas furmas d’expressiun e da svilup cumparan ina sper l’autra. Cuntrari a las culturas orientadas vers l’intern saja l’ipercultura, uschia Han, ina cultura averta, libra da tutta interiurisaziun.
Aderents da la globalisaziun da la cultura vesan en quai in svilup vers ina disponibilitad d’elements da tuttas culturas en l’entir mund (p.ex. da restaurants europeics en l’Africa e da musica africana en l’Europa; da Chicken Tikka che deriva da l’India ed è popular en l’Engalterra e da la lingua englaisa ch’è vegnida surpigliada d’anteriuras colonias). La cultura locala vegnia percunter per ordinari be chatschada enavos a la surfatscha, senza che quella saja periclitada en si’existenza. Influenzas d’autras culturas vegnian modifitgadas ed integradas en las atgnas ideas da las valurs culturalas. Ultra da quai sa megliereschia la situaziun da blers umans resp. gruppas d’umans tras il contact cun culturas dal vest (p.ex. cun meglierar l’egualitad da dretgs per um e dunna). Il concept da l’iperculturalitad renviescha a la dinamica culturala ch’è colliada cun la globalisaziun, la quala surpassa la inter-, multi- u transculturalitad. Ultra da quai sa furmia ina cultura ‹universala›, ma er furmas ibridas che collian diversas tradiziuns e la moderna ad ina postmoderna.
Tyler Cowen crai che l’omogenisaziun e l’eterogenisaziun culturala n’excludian betg ina l’autra, mabain hajan la tendenza da cumparair a medem temp. In stgomi cultural augmentà possia reducir la pluralitad tranter las societads ed augmentar a medem temp la pluralitad a l’intern d’ina societad e las pussaivladads d’elecziun per il singul individi. Bain transfurmia e donnegeschia il stgomi intercultural mintga societad che saja involvida, ma a la fin dals quints promovia quel l’innovaziun e la creativitad da l’uman.
Da vart dals critichers da la globalisaziun da la cultura vegn fatg valair che quella mainia ad ina derasaziun e dominanza d’ideas e dal stil da viver ‹occidental›. Ina derasaziun massiva da valurs occidentalas ha surtut lieu sur la televisiun, l’internet ed il kino. Ma er la musica, la moda (p.ex. la cravatta) e la cultura d’abitar èn vegnidas influenzadas en tut il mund da l’occident. Il turissem da massa en pajais exotics – uschia ils critichers – fetschia tschessar là adina dapli las atgnas tradiziuns culturalas, en quel mument che la populaziun indigena vivia e lavuria quasi be pli per ils turists.
Ed er en il vest sa fan udir vuschs, surtut represchentants conservativs d’ina cultura che sa chapescha sco cristiana-occidentala, che sentan periclitadas lur valurs tras effects da la globalisaziun. Quai s’exprima per exempel en la discussiun davart quotas per musica da l’agen pajais u en debattas sco quella davart la ‹cultura dominanta› u la dumonda dal faziel da chau. thumb|190px|La globalisaziun da l’ideal da bellezza feminin e dal stil da sa vestgir occidental è s’accelerada en ils onns 1950 (maletg: Marilyn Monroe) En connex cun il potenzial da conflict cultural ch’è collià cun la globalisaziun vegn savens evocà il privel d’in «cumbat da las culturas». En ses cudesch ‹Clash of Civilizations› ha il politolog american Samuel P. Huntington prognostitgà ch’ils umans vegnian en avegnir be a pudair sa far valair tras il «cumbat da las culturas». Critichers han mess en dumonda questa tesa ed averteschan da considerar quest cumbat sco destin inevitabel, il qual pudess – en il senn d’ina profezia ch’accumplescha sasezza – cuntanscher dimensiuns realas. Enstagl da drizzar il focus sin in tal pensar che suttastritgia conflicts latents e che laschia cumparair mintga schliaziun paschaivla sco utopica, vegn appellà d’accentuar l’aspect da toleranza cuntegnì en mintga cultura e la cumpetenza interculturala che possia gist er s’augmentar grazia a la globalisaziun.
In auter aspect che vegn tematisà en connex cun la globalisaziun èn ils effects reciprocs da quella sin la localisaziun (‹glocalisaziun›). Globalisaziun na munta betg exnum e betg mo che las culturas sa maschaidan, mabain po tuttavia er gidar a rinforzar aspects locals e tradiziunals. En China han ins per exempel – malgrà tuttas adattaziuns dal pajais sin il sectur tecnic ed economic – restaurà ils ultims decennis la fossa da l’emprim imperatur da la China. Las ideas ch’èn entradas en il pajais en rom dal stgomi economic han manà a medem temp a la tschertga da valurs genuinamain chinaisas. En la cultura sa lascha l’accent sin la diversitad schizunt descriver sco in dals effects da la globalisaziun. Questa diversificaziun culturala vegn er sustegnida da concerns cun martgads da vendita globals, damai ch’els vesan ch’igl è necessari, per pudair subsister en il cumbat cun auters concurrents, da tutgar il gust dals clients locals.
Globalisaziun da la lingua
En tut il mund dominescha l’englais sco lingua da l’economia ed il diever e la muntada da questa lingua crescha vinavant. En blers pajais daventa l’englais en consequenza da quai adina pli impurtant sco emprima lingua estra entaifer ils sistems da scola (chatschond uschia per part a l’ur l’acquist d’ulteriuras linguas naziunalas u da linguas dals stadis vischins).
L’englais na sa fa però betg be valair sin il champ economic, mabain penetrescha, per exempel en furma da neologissems che vegnan creads per products novs, en la lingua da mintgadi. Ultra da quai augmenta la ferma preschientscha da la cultura angloamericana en tut il mund (film, musica e.a.) l’attractivitad da la lingua englaisa e rinforza tar blers la motivaziun d’emprender questa lingua.
Globalisaziun dals problems da l’ambient
La globalisaziun ha meglierà la schientscha areguard ils problems e donns ecologics che cumparan en tut il mund. Gist il svilup actual dals meds da communicaziun (raits socialas e.a.) ha promovì en tscherts milieus ed er tar tscherts purtaders da funcziuns e da decisiuns ina ‹schientscha planetara›. Ils standards areguard la protecziun da l’ambient èn pli auts en ils pajais industrialisads ch’en ils novs pajais industrials u en ils pajais en svilup. En rom da la globalisaziun vegnan questas pretensiuns augmentadas er applitgadas pli e pli sin ils ulteriurs pajais. Uschia ston per exempel pajais che vulan daventar commembers da l’Uniun europeica u che vulan exportar products en singulas parts dals Stadis Unids ademplir la legislaziun davart l’ambient respectiva. Quest process da tschentar standards a moda unilaterala, a basa da l’atgna pussanza sin il martgà, è er enconuschent sco effect da Brüssel resp. effect da la California.