cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dalai Lama
Embrugls en connex cun il 6avel Dalai Lama
Il 6avel Dalai Lama da sia vart n’ha betg pudì ademplir las grondas aspectativas religiusas, mabain manava ina vita orientada fitg ferm als plaschairs mundans. Cur ch’il desi ha empruvà da laschar assassinar l’ami da Tshangyang Gyatsho, il qual accumpagnava quel tar ses excess, ha quai manà a la ruptura cun il regent; la finala ha Tshangyang Gyatsho sa laschà dispensar l’onn 1702 en la claustra Trashilhünpo tras il 5avel Panchen Lama Lobsang Yeshe da tut ils vuts ed è returnà en il laicat. L’onur dal Dalai Lama al è però restada. Schebain ch’ils spirituals eran malcuntents cun el, al ha mintga escapada be anc fatg vegnir pli popular tar il simpel pievel. Las tensiuns cun ils Mongols orientads ord vista religiusa sin il Dalai Lama, ils quals consideravan las relaziuns a la curt da quel sco nundegnas, èn creschidas a moda dramatica suenter la secularisaziun dal Dalai Lama. Quai ha manà a la demissiun dal desi e la finala, essend che quel tirava vinavant ils fils en il zuppà, a sia decapitaziun ed a l’occupaziun dal Tibet tras las stirpas mongolicas alliadas cun l’imperatur chinais (1705). Il Dalai Lama resguardavan tant l’imperatur sco er ils Mongols sco intutgabel, ma tuttina als era el en via. Els han perquai laschà derasar la tuna ch’i sa tractia tar il titular actual betg da la reincarnaziun dal Dalai Lama per propi e che quel haja usurpà nungiustifitgadamain la posiziun da quel. Per al stuschar dal tron n’èn ins però betg sa servì da sia moda da viver frivola, mabain al ha inculpà d’eresia. El mettia en privel la ductrina da la scola gelug dominanta. L’onn 1706 al ha il Khan laschà clamar dal Palaz da Potala ed al ha declerà formalmain sco destituì. Accumpagnà d’in mess spezial da l’imperatur è el vegnì tramess sin via vers la curt imperiala a Peking. El è mort en viadi ils 14 da november 1706.
Dapi l’onn 1706 è il Mongol Labsang Khan stà uffizialmain en funcziun sco regent a Lhasa; el ha declerà che damai ch’il titular destituì na saja betg stà il dretg, stoppia il vair Dalai Lama pir anc vegnir chattà. L’onn suenter ha el preschentà in muntg ch’era naschì l’onn 1686, il qual il 5avel Panchen Lama ha intronisà sut il num Yeshe Gyatsho sco 7avel Dalai Lama. Er areguard l’autenticitad da quel hai bainspert dà dubis. Tuttina è er quest Dalai Lama vegnì renconuschì il 1710 uffizialmain da l’imperatur chinais; en pli ha l’imperatur cumandà a tut ils Tibetans d’obedir a Labsang Khan ed al Dalai Lama. Sco recumpensa è il Khan s’obligà da pajar mintg’onn tribut a l’imperatur.
In nov conflict è prorut cur ch’igl è vegnì enconuschent ch’ins haja chattà en il Tibet da l’Ost, en la regiun da Lithang (Kham), in’incarnaziun da Tshangyang Gyatsho. Suenter ch’ils muntgs da Lithang han renconuschì quel sco 7avel Dalai Lama, ha l’uffant chattà adina dapli succurs. La finala han ins manà quel l’onn 1714 en segirtad vers ost en la claustra Dêgê, per ch’el na crodia betg en ils mauns dal Khan che sa basava vinavant sin Yeshe Gyatsho. La finala ha er l’imperatur chinais stuì s’occupar dals scumbigls; l’avust 1716 ha el fatg manar l’uffant en la gronda claustra Kumbum.
L’onn 1717 ha il regent dals Dsungars profità da la chaschun da stgatschar or dal Tibet Labsang Khan e las stirpas mongolas alliadas cun l’imperatur. El è marschà cun ina ferm’armada en il Tibet, ha fatg finta envers Labsang Khan ch’el vegnia sco allià en la guerra cunter il Bhutan, ha però proclamà a medem temp durant ses marsch envers la populaziun tibetana ch’el cumbattia sulettamain per l’instituziun dal 7avel Dalai Lama legitim. En questa moda ha el tratg blers Tibetans sin sia vart. Ma la truppa tramessa dals Dsungars tar la claustra Kumbum a manar enavos a Lhasa il 7avel Dalai Lama ha subì ina terrada dolurusa. Tuttina èsi reussì da conquistar Lhasa anc avant la fin da l’onn; Labsang Khan sez è mort en il cumbat. Il Dalai Lama Yeshe Gyatsho è sinaquai vegnì destituì e pli tard deportà en China. Damai ch’i regivan anc en tschertas parts dal Tibet aderents da Labsang Khan, era l’unitad dal pajais dada dapart. Essend ch’il 7avel Dalai Lama n’è, cunter tuttas empermischuns, betg vegnì manà enavos da Kumbum, ha dischillusiunà vastas parts da la populaziun. La finala han ils Dsungars be pudì sa tegnair a Lhasa cun in reschim despotic.
Submissiun sut la China imperiala
thumb|170px|Il 7avel Dalai Lama Kelsang Gyatsho (maletg dal 18avel tschientaner) L’imperatur ha tramess ina ferm’armada en il Tibet. Quella ha manà ils 16 d’october 1720 a Lhasa il 7avel Dalai Lama Kelsang Gyatsho, ch’aveva da quel temp 12 onns. Ils 24 d’avrigl 1721 ha ina delegaziun da l’imperatur purtà la renconuschientscha uffiziala dal Dalai Lama, surdà a questa chaschun il grond sigil statal, sin il qual ins pudeva leger en las trais linguas manchu, mongolics e tibetan: «Sigil dal sisavel [!] Dalai Lama, manader da las creatiras, derasader da la ductrina». Sco instanza executiva è l’uffizi dal desi vegnì dismess ed installà persuenter in cussegl dals ministers (tibetan: bka' shag; kashag). Il parsura da quel e ses substitut vegnivan tschernids da l’imperatur. Da qua davent steva il Tibet pia sut la supremazia directa da l’Imperi chinais. Bain è l’armada imperiala sa retratga bainspert; ma ina garnischun da 3000 umens è restada a Lhasa.
L’onn 1727 hai dà novas tensiuns: Il parsura dal cussegl dals ministers è vegnì assassinà dals ministers ed il substitut da quel als è mitschà be cun stenta. Danovamain ha l’imperatur (Yongzheng) tramess in’armada ed ha restabilì dretg ed urden. En in process da spectacul ha l’imperatur laschà sentenziar ils conspiraturs, tar ils quals tutgava er il bab dal Dalai Lama. Il Dalai Lama è vegnì bandischà cun ses bab per set onns a Garthar datiers da lur patria Lithang. Per prevegnir a novs disturbis, ha l’imperatur rinforzà la posiziun dal chau dal cussegl dals ministers (primminister), al qual è vegnì nominà il substitut da fin qua. Ins ha però cumplettà quest post tras dus ambans, residents chinais ch’eran suttamess directamain a l’imperatur. Per cumond da l’imperatur è il 7avel Dalai Lama vegnì manà suenter la fin da la bandischada cun in’escorta chinaisa a Lhasa; ils 3 da settember 1735 ha el puspè pudì ir a residiar en il Palaz da Potala. Sias cumpetenzas èn però stadas limitadas al champ spiritual.
Il primminister è mort ils 12 da mars 1747. Ses figl al è suandà sin quest post, ha però bainbaud cumenzà a conspirar cunter Peking ed ha tschertgà en il zuppà il contact cun ils Dsungars. Sinaquai è el vegnì stilettà dals ambans; ma vegnind a savair quai il pievel, ha la massa grittentada da sia vart mazzà quels. Durant las revoltas ch’èn alura proruttas ha il Dalai Lama surpiglià la posiziun dals ambans e declerà che quels hajan agì correct. El ha nominà in nov primminister e laschà empraschunar il manader da las revoltas. Alura ha el rapportà a l’imperatur quai ch’era succedì. Quel ha sinaquai surdà ils 7 da favrer 1751 al Dalai Lama sper ses domini spiritual er puspè il domini politic sur il Tibet. Sco organ da regenza al è vegnì suttamess il kashag (tibetans bka' shag) da quatter persunas. La posiziun dals ambans imperials è medemamain vegnida rinforzada. Quels pudevan intervegnir directamain en la politica tibetana, damai che impurtantas decisiuns dependevan da lur consentiment.
Immediat suenter la mort dal 7avel Dalai Lama ils 22 da mars 1757 han ils kashag ed auters auts dignitaris decidì da nominar in Gyeltshab (tibetan rgyal tshab) sco regent, il qual dueva exequir il domini politic fin ch’il 8avel Dalai Lama saja vegnì chattà e daventà maioren. Il regent ch’è vegnì instituì en questa moda è vegnì confermà da l’imperatur. Cur ch’il 8avel Dalai Lama Jampel Gyatsho è stà maioren, ha il Gyeltshab abditgà e surdà ad el cun ils sigls imperials la pussanza politica (17 da fanadur 1781). L’onn 1788, a chaschun d’in’invasiun dals Gurkhas ch’eran arrivads en il Nepal a la pussanza, ha il Dalai Lama però mussà pauc inschign, uschia che l’imperatur al ha retratg la cumpetenza da reger ed ha puspè sez nominà in regent. La situaziun militara ha l’imperatur mess en urden cun in’atgna campagna militara.
Urna dad aur e bassa aspectativa da vita
En il palaz imperial avev’ins suspects ch’il ritual da chattar las grondas incarnaziuns, surtut dal Dalai Lama e dal Panchen Lama, saja smanatschà d’abus. Uschia ha l’imperatur ordinà che l’orachel statal tibetan da la claustra Nechung saja da dumandar davart tut ils mattatschs che vegnian en dumonda. Sut surveglianza d’in amban imperial dueva l’orachel eleger trais giuvens. La tscherna or da quests trais mattatschs dueva il regent alura far en preschientscha da l’amban cun trair il num or d’in’urna dad aur. Ultra da quai èsi vegnì scumandà a quels ch’avevan il dretg d’annunziar il lieu d’ina reincarnaziun da render attent ad uffants or da la parentella dal barmier, d’in khan mongol, da prinzis, aristocrats u cumandants militars. Igl ha alura bain adina puspè dà emprovas da guntgir questas reglas imperialas malvisas, surtut il trair la sort, ma la curt imperiala n’è betg guntgida da las perscripziuns ed ha dà reprimandas en cas da cuntravenziuns. Cun malizia u fortuna è però adina vegnì elegì cun trair la sort in Dalai Lama, il qual er il ritual tradiziunal avess identifitgà. Tras quai ch’il 9avel fin 12avel Dalai Lama èn morts en giuvens onns, per part sut circumstanzas che n’èn mai vegnidas scleridas, hai dà chaschun savens avunda d’applitgar l’urna dad aur. Er sch’als è per part anc vegnida surdada la regenza curt avant lur mort, sche pon ins bain dir ch’il Tibet saja vegnì manà a partir dal 1788 sur bundant tschient onns be da regents seculars.
Sminuziun da la pussanza imperiala en il Tibet
thumb|180px|Il 13avel Dalai Lama Thubten Gyatsho Pir al 13avel Dalai Lama Thubten Gyatsho duevi puspè esser pussaivel d’exequir tranter ils 26 da settember 1895 ed ils 17 da december 1933 la pussanza politica en il Tibet. Avant ch’el possia surpigliar quella, han ils gronds lamas ed il kashag stumplà dal tron il regent, la loialitad dal qual aveva furmà a la fin la pli impurtanta pitga da la pussanza imperiala en il Tibet.
Dapi la campagna militara cunter ils Gurkhas nepalais l’onn 1792 n’era l’imperatur betg pli stà en il cas da proteger il Tibet cunter smanatschas d’ordaifer. L’Imperi chinais è numnadamain crudà d’ina crisa en l’autra, l’emprim ha gì lieu l’Emprima Guerra dad opium cunter ils Brits (1839–1842), alura è suandada la Rebelliun da Taiping ed in’expediziun militara da Brits e Franzos (1851–1864) e la finala la Guerra tranter la China ed il Giapun (1894–1895). Quest temp è er stà en il Tibet ritg d’eveniments: Igl èn proruttas sullevaziuns ch’èn idas a fin cun concessiuns da vart da Peking, surtut cun ina ferma reducziun da la garnischun imperiala (1806). Alura han ils Sikh conquistà il principadi budistic Ladakh ed èn penetrads en il Tibet (1834–1842), medemamain n’ha in’invasiun dals Gurkhas nepalais betg pudì vegnri rebattida (1854–1856). En il Tibet da l’Ost han disturbis politics chaschunà in’unda da fugitivs vers il Tibet Central (1863), en pli hai dà in conflict da cunfin cun truppas da Gurkhas sut commando indic-britannic (1888–1890).
Augment da l’influenza russa
Tuttina sco en autras provinzas periferas da l’Imperi chinais èn er ils pussants en il Tibet sa dumandads en questa situaziun tge pussanza ch’als pudess porscher dapli protecziun. Interessà a l’Asia Centrala eran da quel temp surtut l’Imperi britannic nà dal Subcontinent Indic e l’Imperi russ nà dal nord.
En il stadi multinaziunal russ vivevan er numerus aderents da la direcziun budistica dal vajrayana. Per els n’eri betg nunusità da pelegrinar a Lhasa sco lur center religius e da sa laschar ordinar là suenter la preparaziun necessaria sco muntg. Ed il zar Alexander III da sia vart era interessà d’avair influenza sin il Dalai Lama sco manader religius da blers da ses subdits. L’onn 1888 è in muntg buriat-mongol da la Transbaikalia cun num Ngawang Dorje (Agvan Dorzhiev) pelegrinà a Lhasa, per studegiar en la claustra da Drepung. El è avanzà ad in tutor auxiliar dal giuven 13avel Dalai Lama Thubten Gyatsho ed ha exequì a partir dal 1897 inuffizialmain la funcziun dal secretari per affars exteriurs. L’onn 1900 – la curt imperiala a Peking era gist occupada cun la Sullevaziun dals boxists – al ha Thubten Gyatsho tramess en Russia per surdar al zar ina brev. Zar Nikolaj II ha retschet Ngawang Dorje a Jalta.
Cuntramesiras britannicas e lur consequenzas
Lord George Curzon, il viceretg britannic en l’India, è sa stentà cun meds diplomatics da metter frain a l’influenza russa sin il Tibet. El ha tramess il 1900 ina brev al 13avel Dalai Lama, ma quel ha refusà da retschaiver quella cun l’argument ch’el na dastgia betg laschar d’ina vart ils ambans. Er ina segunda brev l’onn 1901 ha el fatg trametter enavos cun la medema argumentaziun senza l’avair avert. Percunter è arrivada il zercladur 1901 ina delegaziun diplomatica dal Tibet sut Dorzhejev a St. Petersburg tar zar Nikolaj II cun brevs e regals dal Dalai Lama. Ins è sa cunvegnì d’integrar il Tibet en l’Imperi russ.
L’onn 1902, suenter ses nunsuccess diplomatics, ha Lord Curzon smanatschà d’occupar la val da Chumbi al cunfin vers il stadi federativ indic Sikkim, la quala era impurtanta per il commerzi. La finala han cumenzà en il lieu da cunfin tibetan Khampadzong il zercladur 1903 contractivas tranter il Tibet e la Gronda Britannia, las qualas èn però bainbaud vegnidas interruttas da vart tibetana. Cun ina campagna militara en il Tibet sut Francis Younghusband vuleva la vart britannica sfurzar il november 1903 da cuntinuar cun las contractivas ed è avanzada pass per pass en direcziun da Lhasa. Damai che la Russia era liada militarmain dapi il favrer 1904 en la Guerra tranter la Russia ed il Giapun, na l’èsi betg stà pussaivel da surpigliar la rolla previsa sco pussanza protectura dal Tibet. Cur che l’expediziun militara ha cuntanschì ils 29 da fanadur 1904 il Tsangpo, ha il Dalai Lama realisà quant precara che la situaziun era; ma uss ha Younghusband refusà da far contractivas. Sinaquai ha Thubten Gyatsho bandunà l’autra damaun Lhasa ed è fugì cun ina gronda suita en la Mongolia Exteriura.
Suenter l’occupaziun da Lhasa ils 3 d’avust 1904 han ils Brits cumenzà tractativas cun l’amban ed il regent ch’il Dalai Lama aveva nominà avant sia fugia. En il contract dals 7 da settember 1904 è l’emprim vegnì fixà ch’il Tibet duaja restar vinavant sut la suveranitad da l’Imperi chinais e na dastgia betg sa metter en relaziuns cun stadis esters. Sulettamain als interess economics britannics è vegnì tegnì quint. Anc il settember èn las truppas britannicas sa retratgas. L’integraziun dal Tibet en l’Empire britannic aveva fatg naufragi. Ultra da quai ha la vaiva da l’imperatur Cixi (Tzu-Hsi) ordinà a l’amban da betg segnar il contract stipulà.
Anc en preschientscha dals Brits ha l’amban stuì proclamar ils 13 da settember in decret imperial davart la destituziun da Thubten Gyatsho e l’aboliziun temporara da l’onur dal Dalai Lama. Ils Tibetans però han ignorà questa relaschada ed er las autoritads chinaisas han retschet il november 1904 ad Urga il Dalai Lama cun tuttas onurs. Per al vesair durant ses segiurn en la Mongolia, èn blers pelegrins er arrivads or da l’Imperi russ. La primavaira 1905 ha il Dalai Lama danovamain tramess ina delegaziun a St. Petersburg a la curt dal zar.
La pretensiun da pussanza da vart da la China crescha danovamain
thumb|220px|Sanctuari al pe da la muntogna Wutai Shan Il fatg che la posiziun da la Russia era flaivlentada, ha puspè avert a l’Imperi chinais novas pussaivladads en il Tibet. Il contract da Lhasa è anc vegnì confermà l’avrigl 1906 da la regenza chinaisa e quella ha pajà al lieu dal Tibet l’indemnisaziun per donns da guerra a l’Empire britannic. En questa moda ha la regenza chinaisa suttastritgà cler e bain ch’ella pretendia vinavant la suveranitad areguard il Tibet. La Gronda Britannia e la Russia da lur vart èn sa cunvegnidas la fin avust 1907 en il contract da St. Petersburg davart lur sferas d’interess en l’Asia Centrala ed han terminà la confruntaziun. Las duas pussanzas han statuì ch’il Tibet fetschia part da la sfera d’influenza britannica, la Mongolia ed il Turkestan da quella russa.
Per la vaiva da l’imperatur, Cixi, è uss stà arrivà il temp d’envidar il Dalai Lama a Peking. Cunter tut insister da vart da la Gronda Britannia e da la Russia, è il 13avel Dalai Lama sa decidì en vista a las relaziuns da pussanza ch’eran sa midadas da dar suatientscha a quest invit, sche er senza far prescha. Entirs tschintg mais è el sa trategnì en uraziun e meditaziun al Wutai Shan, retschavend là però er diplomats or da tut il mund. Suenter divers appels or da Peking è el la finala viagià vinavant ed è vegnì retschet la fin da settember 1908 a Peking cun onurs protocollaricas, ma betg sco parsura d’in stadi suveran. Il cuntrari: tar l’audienza imperiala dueva el, sco vasal da l’Imperi chinais, far il gest da submissiun usità (kotau). Damai ch’el ha refusà da far quai, ha l’emprim stuì vegnir chattà avant l’audienza in cumpromiss. Ins è sa cunvegnì ch’el duaja be sa laschar giu sco gest da bainvegni sin las schanuglias ed ultra da quai tutgar levamain il terren cun il maun dretg. En questa moda ha l’audienza dals 14 d’october pudì avair lieu.
Sco annunzià, è il titel imperial vegnì surdà al Dalai Lama ils 4 da mars 1909 en la claustra da Kumbum. Silsuenter n’ha el visiblamain betg gì gronda prescha da cuntinuar ses viadi. Pir l’atun 1909 è el sa mess sin via vers Lhasa, nua ch’el è arrivà il december 1909.
Occupaziun chinaisa dal 1910
Curt suenter la fugia dal Dalai Lama l’onn 1904 èn vegnidas or dal Tibet novitads inquietantas davart il proceder chinais. L’onn 1905 aveva l’emprova d’in amban d’intervegnir en il Tibet da l’Ost en l’autonomia da las claustras e da stgatschar la gronda part dals muntgs or da la claustra Bathang manà a sullevaziuns sanguinusas. L’onn 1906 ha il general Zhao Erfeng fatg marschar truppas cunter ulteriuras claustras, las ha spoglià, ha per part mazzà muntgs a moda ordvart crudaivla ed è uschia daventà l’um il pli odià en il Tibet. L’onn 1907 ha el occupà militarmain il Kham meridiunal e requirì da la populaziun da là senza indemnisaziun la gronda part da las reservas da granezza. Il 1908 ha el rinforzà sias truppas ed è sa preparà d’occupar il Tibet Central. Ina protesta da la regenza tibetana cunter quest avanzament militar è ida ad aua, perquai che l’amban ha refusà da spedir vinavant questa protesta a la regenza imperiala. Anzi èn las truppas vegnidas rinforzadas vinavant ed èn avanzadas vers Lhasa. L’occupaziun da la citad ils 12 da favrer 1910 ha fatg l’impressiun d’in assagl ostil. Igl è vegnì sajettà sin unitads da polizia e sin edifizis da la regenza.
Be dus mais suenter ses return ha il Dalai Lama bandunà la chapitala precipitadamain en direcziun da Sikkim, nua ch’el è arrivà ils 21 da favrer 1910. Ils 25 da favrer 1910 al ha la regenza chinaisa declerà sco destituì. El ha drizzà ina dumonda d’agid a la regenza britannica ed è sa scuntrà il mars 1910 a Calcutta cun il viceretg da l’India Lord Minto. Intervenziuns diplomaticas da la regenza britannica e da la regenza russa a favur d’ina retratga da las truppas chinaisas n’han betg purtà fritg.
Suenter l’erupziun da la Revoluziun chinaisa l’october 1911 han ins però retratg svelt ils schuldads. La primavaira 1912 era be pli avant maun a Lhasa ina pitschna garnischun chinaisa. Ils 12 da zercladur 1912 è il Dalai Lama returnà da l’India ed è entrà solennamain a Lhasa. Ils 14 da favrer 1913, suenter avair expulsà l’entschatta dal 1913 las ultimas truppas chinaisas, ha il Dalai Lama proclamà l’independenza formala dal Tibet e fixà ils simbols statals (bandiera ed imni). thumb|220px|Schuldads tibetans a Shigatse (1938) Ils onns 1920 e 1930 è la China stada absorbada tras guerras civilas e conflicts guerrils cun il Giapun. Malgrà quai n’ha la China mai retratg la pretaisa ch’il Tibet tutgia tar sia sfera d’influenza.
Suenter la mort dal 13avel Dalai Lama l’onn 1933 han quatter muntgs eruì a basa d’ina visiun dal regent, d’orachels e d’autras ensainas a Taktser, in vitg en la provinza tibetana Amdo, il mattatsch da dus onns Lhamo Döndrub sco reincarnaziun da quel. Naschì ils 6 da fanadur 1935, è il mattatsch vegnì manà en la vegliadetgna da radund quatter onns a Lhasa, nua ch’el ha surpiglià sco muntg il num Tenzin Gyatso. Ils 22 da favrer 1940 è el vegnì intronisà en il Palaz da Potala sco 14avel Dalai Lama.
Dal 1946 fin il 1950 è l’alpinist ed aventurier austriac Heinrich Harrer sa trategnì a Lhasa. A partir dal 1948 ha el fatg amicizia cun il giuven Dalai Lama, per il qual el ha filmà e fotografà ed il qual el ha instruì en la furma occidentala da far quints sco er en englais e geografia.
Occupaziun chinaisa dal 1950
La guerra civila ch’è prorutta en China suenter la capitulaziun dal Giapun il 1945 ha inquietà il Tibet. Ins ha stgatschà tut ils funcziunaris chinais dal pajais e reactivà l’atgna armada. In appel a las regenzas da la Gronda Britannia, da l’India e dals Stadis Unids l’onn 1946 n’ha però betg gì l’effect giavischà, uschia ch’il Tibet è restà politicamain isolà.
L’october 1949 ha la Partida communista chinaisa surpiglià la pussanza e fundà la Republica Populara da la China sut la direcziun da Mao Zedong. Il schaner 1950 ha la China communistica annunzià da vulair liberar il Tibet dal «giuf imperialistic britannic» e manar enavos quel en il «pajais matern». L’october 1950 ha l’armada chinaisa cuntanschì la citad tibetana Chamdo. Là è ella be fruntada sin pitschna resistenza da la schuldada tibetana, armada malamain. In mais suenter la capitulaziun da l’armada tibetana en il Tibet da l’Ost ha il 14avel Dalai Lama surpiglià ils 17 da november 1950 a Lhasa la pussanza politica dal Tibet, e quai cun be 15 onns, pia trais onns pli baud ch’usità. En vista a las smanatschas militaras da vart da la China ha il Dalai Lama dalunga stuì bandunar ensemen cun ses stab da regenza la chapitala e sa render a Dromo, al cunfin indic. Harrer al ha anc accumpagnà fin il mars 1951 ed è silsuenter sa mess en viadi vers l’Europa. Il Tibet ha sinaquai bain appellà a las Naziuns unidas, ma senza success. La Gronda Britannia e l’India han refusà l’agid pervi dal stadi giuridic dal Tibet betg sclerì.
Sfurzadamain han las autoritads tibetanas puspè cumenzà a contractar cun la China. Ils 23 da matg 1951 han represchentants da la regenza tibetana suttascrit sut squitsch politic da Peking in accord da 17 puncts davart la liberaziun paschaivla dal Tibet. En questa cunvegna han ins fixà l’integraziun dal Tibet en la Republica Populara da la China. L’autonomia regiunala e la libertad religiusa èn vegnidas garantidas; plinavant han ins segirà ch’il sistem politic existent dal Tibet restia nunmidà. Bain duevan vegnir iniziads process da refurma tras la regenza tibetana, ma senza squitsch da vart da las autoritads centralas chinaisas.
La stad 1951 è il Dalai Lama returnà a Lhasa nua ch’el dueva, tenor la cunvegna cun ils Chinais, puspè reprender sias funcziuns religiusas. Abstrahà da la libertad religiusa e da l’autonomia en la politica interna ha la Republica Populara da la China però surpiglià la represchentanza en dumondas da la politica exteriura, dal commerzi cun l’exteriur ed en fatgs militars. Ils 24 d’october 1951, suenter in conclus respectiv da l’assamblea naziunala tibetana a Lhasa, han ins telegrafà a Peking l’approvaziun da Tenzin Gyatso. El sez ha declerà pli tard ch’el haja be consentì a questa cunvegna per preservar ses pievel e ses pajais «da la destrucziun cumpletta». Paucs dis pli tard è l’armada chinaisa sa messa en viadi vers il Tibet Central e furmà entaifer paucs mais ina ferma preschientscha militara a Lhasa.
Da quest temp n’ha la regenza chinaisa betg empruvà da midar il sistem social u religius en la nova Regiun autonoma da Tibet. Ma las regiuns da l’ost Kham ed Amdo èn vegnidas tractadas sco mintg’autra provinza chinaisa er. La Partida communistica ha empruvà là da cuntanscher la refurma agrara cun eriger communas popularas e cun sfurzar ils nomads ad ina stabilitad da dimora. Quai ha però procurà per malcuntentientscha entaifer la populaziun. Ils onns 1950 hai dà en questas regiuns emprimas revoltas ch’èn s’extendidas fin il Kham dal Vest e l’Ü-Tsang.
L’onn 1954 è Tenzin Gyatso viagià sin invit da la regenza da la Republica Populara da la China e cunter la resistenza dals avats da Sera, Drepung e Ganden cun ina suita da bunamain 500 persunas a Peking. Forzas conservativas da l’aristocrazia e dal clerus tibetan temevan ch’il Dalai Lama pudess vegnir influenzà a Peking cunter lur interess. Il settember 1954 è el vegnì elegì sco deputà e silsuenter sco vicepresident da la cumissiun permanenta dal Congress dal pievel naziunal. Il Dalai Lama ha surdà a Mao Zedong regals e scrit per el in imni, en il qual el cumpareglia Mao Zedong t.a. cun Brahma. La regenza chinaisa ha finanzià la construcziun dal palaz Tagten Migyur Phodrang per il Dalai Lama sin il terren dal Norbulingka. Il palaz è vegnì terminà il 1956. L’enviern ha il 14avel Dalai Lama visità ulteriuras citads chinaisas. Il 1955 ha el festivà il Bumaun tibetan a Peking e dà per questa chaschun in banchet per Mao Zedong, Zhou Enlai, Liu Shaoqi e Zhu De.
Sullevaziun dal 1959 ed exil dal Dalai Lama fin oz
thumb|180px|Il 14avel Dalai Lama l’onn 1956 Il 1955 ha il pievel tibetan rebellà spontanamain cunter l’occupaziun chinaisa ed è vegnì supprimì cun violenza. Silsuenter èn differentas gruppas da pievels s’unidas ad ina rebelliun che dueva la finala prorumper en tut il pajais. Entant avevan las autoritads chinaisas fundà il 1958 il comité preparatoric dal territori autonom dal Tibet ed il 14avel Dalai Lama è vegnì elegì sco parsura da quest comité.
L’onn 1959, durant il temp dal ‹Grond Sigl enavant› en China, ha l’administraziun chinaisa tractà il Dalai Lama cun ina mancanza da pietad averta. Ils 10 da mars 1959 ha cumenzà a Lhasa la Sullevaziun dal Tibet. Suenter ch’il Norbulingka, la residenza da stad dal Dalai Lama, è vegnì bumbardà da las truppas chinaisas ils 17 da mars 1959, è il Dalai Lama fugì en l’India. Dus dis pli tard han cumenzà ils cumbats en la citad. La revolta dal pievel è vegnida supprimida a moda violenta ils 21 da mars. Tenor indicaziuns da Tibetans en l’exil èn passa dieschmilli persunas mortas durant quests cumbats.
Ils 3 d’avrigl 1959 ha Jawaharlal Nehru infurmà il parlament indic ch’el dettia asil al Dalai Lama, sia famiglia ed accumpagnaders. L’emprim è el vegnì manà a Gyatso Tezpur, pli tard a Masuri; la finala è Dharamsala (Himachal Pradesh) daventà la residenza, danunder ch’el operescha fin oz.
Durant il temp da la revoluziun culturala chinaisa tranter il 1966 ed il 1976 han las ‹Gardas cotschnas› (gruppaziuns da scolars e students, purtaders da la revoluziun culturala iniziada da Mao Zedong) destruì millis da claustras ed auters monuments culturals. Da 6000 tempels èn restads be set. Er tranter il 1987 ed il 1989 hai dà tumults a Lhasa, uschia che las autoritads han proclamà il status d’urgenza; il medem è capità il mars 2008.
Il Dalai Lama sez s’engascha per in status d’autonomia dal Tibet entaifer la Republica Populara da la China. La China al rinfatscha en quest connex separatissem; per blers Tibetans che pretendan l’independenza cumpletta dal Tibet na van las pretensiuns da Tenzin Gyatso percunter betg lunsch avunda. Medemamain è il curs nunviolent ch’il Dalai Lama persequitescha contestà entaifer il moviment d’independenza.
Ultra da quai sa stenta il Dalai Lama cun publicaziuns e referats en tut il mund per il dialog tranter las religiuns e culturas. En numerusas scrittiras explitgescha el la religiun tibeto-budistica e tracta dumondas davart la pratica da viver, la natira da la schientscha umana ed autras dumondas existenzialas. El vala sco autoritad morala betg be en il Tibet resp. en il budissem, mabain en tut il mund (ed en spezial er en l’Occident). Per sias stentas da render attent cun meds paschaivels a la situaziun en il Tibet al è vegnì surdà l’onn 1989 il Premi Nobel da la pasch.
Il mars 2011 ha il Dalai Lama supplitgà il parlament tibetan en l’exil d’al dispensar da sias incumbensas politicas. Dapi lura è il primminister mintgamai er en funcziun sco schef da la regenza e sco schef da stadi.
Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa
L’OSCE ha ils suandants stadis commembers: tut ils stadis da l’Europa (inclus la Tirchia e la Russia), la Mongolia, ils stadis successurs da l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada. La sedia principala da l’OSCE (secretari general e gremis centrals) sa chatta a Vienna (Wiener Hofburg e Palais Pálffy).
Finamiras
miniatura|200px|Conferenza dal Cussegl permanent a la Hofburg a Vienna (2005) Las finamiras da l’OSCE èn da segirar la pasch sco er la reconciliaziun e reconstrucziun suenter conflicts. L’organisaziun vesa sasezza sco factur stabilisant en l’Europa. Sco cunvegna regiunala entaifer il chapitel VIII da la Charta da las Naziuns unidas figurescha l’OSCE, tenor il princip da subsidiaritad, sco emprima organisaziun da contact internaziunala en cas da conflicts entaifer sia sfera d’acziun. L’OSCE vegn resguardada sco sistem da segirezza collectiva e stat en quest senn tuttavia en concurrenza cun l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO), la quala ha però in’orientaziun bundant pli militara. Tenor il princip ‹l’emprim l’OSCE› collavura ella er cun autras organisaziuns internaziunalas. Pervi da l’inscunter suprem dal 2010 che n’ha betg purtà ils resultats giavischadas, è la dumonda areguard l’intent futur da l’OSCE restada averta per in temp.
Las activitads da l’OSCE sa repartan sin trais champs tematics (‹dimensiuns›) che correspundan als trais ‹chanasters› da l’Acta finala da Helsinki. Igl èn quai la dimensiun politic-militara, la dimensiun economica e da l’ambient sco er la dimensiun umanitara e dals dretgs umans.
Secretaris generals
Ils secretaris generals da l’OSCE da fin qua èn stads:
Biro per instituziuns democraticas e dretgs umans
Si’emprima incumbensa è stada quella d’observar suenter il 1990 las elecziuns en ils stadis da l’anteriur bloc da l’ost. Ultra da quai sustegna il Biro ils stadis en lur lavur d’etablir e mantegnair structuras democraticas.
Dimensiun economica e da l’ambient
La dimensiun economica e da l’ambient è sa sviluppada dal segund uschenumnà ‹chanaster› da Helsinki (collavuraziun sin ils secturs da la tecnologia, scienza, economia ed ambient). Tar las incumbensas da l’organisaziun tutgan il cumbat cunter la corrupziun, la lavada da daners suspectus, la finanziaziun dal terrorissem, la criminalitad organisada sco er la criminalitad en l’internet. In ulteriur champ d’activitad furman las dumondas da migraziun. En pli vegnan sustegnidas mesiras da collavuraziun sin il sectur da l’ambient, da l’energia e da l’administraziun da l’aua.
Autcumissariat per minoritads naziunalas
L’Autcumissariat per minoritads naziunalas è vegnì stgaffì il 1992 ed ha sia sedia a Den Haag. L’uffizi duaja enconuscher e schliar problems che sa sviluppan da tensiuns etnicas e che pudessan metter en privel la pasch, la stabilitad u las bunas relaziuns tranter ils stadis commembers da l’OSCE. Ses mandat lubescha a l’autcumissari d’intervegnir baud en il senn d’ina diplomazia preventiva. Cuntrari als instruments per cumbatter conflicts ch’eran vegnids stabilids pli baud n’intervegna el betg be al nivel interguvernamental, mabain po vegnir activ directamain en singuls stadis pertutgads.
Incumbensà per la libertad da las medias
Sco pli giuvna instituziun han ins fundà il 1997 il post da l’Incumbensà per la libertad da las medias ch’ha sia sedia a Vienna. Er quest’instituziun ha ina funcziun da preavertiment. Ella vegn activa sch’i dat indizis che la libertad da medias vegnia restrenschida, quai ch’è per ordinari in indizi per in svilup politic chargià da conflicts.
Organisaziun precursura
miniatura|220px|Conferenza dal 1975 a Helsinki (l’Acta finala vegn segnada) Precursura da l’OSCE è stada la Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (CSCE), la quala era sa furmada sin iniziativa dal Patg da Varsovia. Gia a partir dals onns 1950 aveva l’Uniun sovietica clamà suenter ina tala conferenza, ma las pussanzas dal vest, surtut la Germania dal Vest, l’avevan refusà. Bonn aveva tema che tals discurs hajan l’effect che la divisiun tudestga vegnia acceptada a nivel internaziunal. Cun la nova politica da l’ost da la coaliziun social-liberala sut il chancelier federal Willy Brandt a l’entschatta dals onns 1970 è l’idea d’ina CSCE puspè daventada actuala. L’emprima da questas conferenzas multinaziunalas ha gì lieu dal 1973 al 1975 a Helsinki. Sa participads a quest inscunter èn tut ils stadis da l’Europa (cun excepziun da l’Albania), l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada.
La conferenza è stada segnada d’ina fatschenta da barat: per il bloc da l’ost ha ella purtà la renconuschientscha dals cunfins da l’urden dal suenterguerra ed in stgomi economic pli intensiv cun il vest; persuenter ha l’ost fatg concessiuns areguard ils dretgs umans. En il decurs dals proxims onns èn sa furmads en adina dapli stadis socialistics moviments per ils dretgs dals burgais ch’èn sa referids a l’Acta finala da Helsinki e ch’han la finala contribuì a manar natiers la fin dal bloc da l’ost. En quest senn pon ins dir che la CSCE haja contribuì a moda decidida a terminar il conflict tranter il vest e l’ost.
La conferenza ch’era oriundamain planisada sco occurrenza unica è vegnida cuntinuada a Belgrad (1977–1978), Madrid (1980–1983), Vienna (1986–1989) e puspè a Helsinki (1992). A chaschun da l’inscunter dals schefs da stadi a Budapest il december 1994 han ins decidì d’instituziunalisar la CSCE e da la renumnar per il prim da schaner 1995 en Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa.
Svilups actuals
Suenter ina pausa da 11 onns ha gì lieu il december 2010 in inscunter dals schefs da stadi ad Astana (Kasachstan). Tranter stadis commembers dal vest e da l’ost èn sa mussadas divergenzas areguard l’orientaziun futura da l’OSCE e dumondas strategicas e da cuntegn. Il plan d’acziun ch’era previs n’ha betg pudì entrar en vigur.
Er en rom da l’inscunter dal cussegl dals ministers il december 2014 a Basilea hai bain da decleraziuns, ma nagin’acta finala lianta. Il parsura Didier Burkhalter ha declerà che la situaziun da segirezza en l’Europa saja daventada mendra pervi da la crisa en l’Ucraina.
Juneau (Alasca)
thumb|250px|Juneau da l'aria Juneau è la chapitala dal Stadi da Alasca, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America.
La citad ha ina surfatscha da 8.430,40 km² ed ina populaziun da 30.988 avdants (dumbraziun dal 2010).
Tallahassee
thumb|250px|Il center da Tallahassee thumb|250px Tallahassee è la chapitala dal Stadi da Florida, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America. Sia populazuin munta a 181.376 abitants (2010).
Geografia
Tallahassee ha ina surfatscha da 268 km².
Economia mundiala
thumb|250px|Creschientscha reala da l’economia mundiala dapi il 1950 Cun economia mundiala è manegiada la totalitad da las relaziuns economicas dal mund tranter tut las economicas publicas statalas. Bernhard Harms, che vala sco fundatur da l’economia mundiala sco disciplina scientifica, ha definì il 1914: «L’economia mundiala cumpiglia tut las relaziuns ed influenzas reciprocas tranter las singulas economias dal mund sco ch’ellas vegnan pussibilitadas tras il traffic modern e regladas e promovidas tras contracts statals internaziunals.» Sco che questa definiziun lascha gia supponer, è l’economia mundiala sa sviluppada en il 19avel tschientaner tras l’industrialisaziun ed en ferma dependenza dal svilup da la spartiziun da la lavur internaziunala, dal traffic e da la communicaziun.
En il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner èn las cumparts da l’economia mundiala sa midadas tant areguard lur qualitad sco er areguard lur quantitad. La noziun ‹economia mundiala bipolara› accentuescha en quest connex per il 19avel tschientaner la muntada da l’Europa e da l’America dal Nord e per il 20avel tschientaner la muntada dals pols da las naziuns industrialas dal vest d’ina vart e dal bloc da l’ost da l’autra. A partir dals onns 1990 discurr’ins d’ina ‹economia mundiala tripolara› cun las trais zonas centralas America dal Nord – Europa – Orient Extrem.
En furma da cunvegnas internaziunals vegnan las cundiziuns da basa da l’economia mundiala surtut regladas en ils contracts da l’Organisaziun mundiala da commerzi sco er en cunvegnas (bilateralas) da duana e da valutas.
Il commerzi mundial vegn dominà da las naziuns industrialas, surtut da l’Uniun europeica cun ina cumpart da bundant in terz. L’entir continent african (senza il Proxim Orient) cuntanscha percunter ina cumpart da be 2 fin 3 procent. Ina rolla adina pli impurtanta entaifer il stgomi economic mundial giogan ils uschenumnads emerging markets – surtut la Republica populara da la China, ma er ils uschenumnads tighers asiatics (Singapur, Taiwan, Hongkong, Corea dal Sid).
Svilup istoric
thumb|220px|La nav a vapur ha accelerà il svilup vers l’economia mundiala (maletg dal 1807) Il svilup d’entretschaments economics che collian ils umans da territoris situads lunsch in ord l’auter ha gia cumenzà en l’antica. Ils spazis economics da lez temp eran colliads tras rutas da commerzi multifaras (p.ex. la Via da saida). Dal temp da las cruschadas è quest stgomi s’augmentà a moda decisiva, surtut tranter il spazi arab e l’Europa. Er l’Imperi mongolic è stà cumpiglià al stgomi tranter ost e vest. Ma pir en il decurs da l’expansiun europeica han las relaziuns economicas tranter spazis situads lunsch in ord l’auter attribuì a moda decisiva ad accumular chapital en in spazi. L’emprim han ils conquistadores manà a moda vaira unilaterala en l’Europa ritgezzas or dals territoris ch’eran vegnids scuverts da nov u conquistads. En il decurs da la Revoluziun industriala ha alura gì lieu in stgomi tranter singuls spazis economics, il qual ha sbassà per omaduas varts ils custs da producziun. Pervi da questas experientschas praticas han ins bandunà pli e pli fitg il mercantilissem sco teoria economica e cumenzà a remplazzar quel tras la teoria dal commerzi liber. En questa fasa è sa furmada in’economia mundiala en il senn modern.
Il commerzi mundial promova la spartiziun da la lavur tranter ils pajais (‹spartiziun da la lavur internaziunala›) e la spezialisaziun da quella. La basa teoretica per quest’enconuschientscha che dueva manar en l’economia ad ina vieuta da paradigma ha tschentà Adam Smith il 1776 cun si’ovra ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations› che vegn considerada fin oz sco fundamentala. Smith descriva en quella la muntada da la spartiziun da la lavur e da la spezialisaziun per la bainstanza dals subjects da l’economia e per las economias publicas. En ses cudesch ha Smith crititgà il mercantilissem che vegniva pratitgà fin là da las pussanzas grondas europeicas; si’ovra ha inizià l’economia naziunala classica ed il liberalissem economic.
Tranter il 1800 ed il 1913 è il commerzi mundial alura creschì 25 giadas ed è uschia s’augmentà pli ferm che la producziun mundiala. Motivs persuenter han furmà d’ina vart ils svilups en la tecnica da navigaziun (navs a vapur, navs pli grondas, navs d’atschal), da l’autra vart la reducziun dals dazis. Quest ultim punct aveva surtut inizià la Gronda Britannia (che furmava en il 19avel tschientaner per lunschor la pli gronda pussanza maritima dal mund). Betg tut ils stadis han però reducì voluntarmain ils dazis: L’India ha fatg quai sco part dal British Empire e la China e l’Imperi osmanic èn vegnids obligads da far quest pass en rom da tractativas da credit. Il trend d’extender il commerzi n’è er betg vegnì interrut tras il fatg ch’ina retscha da stadis europeics ha cumenzà a pratitgar a partir dal 1870 ina politica da dazis protectivs.
L’Emprima Guerra mundiala ha effectuà ch’il martgà mundial è vegnì dividì tranter las patidas da guerra ostilas. Er suenter la guerra n’ha l’economia mundiala betg cuntanschì il grad d’integraziun dal 1913/14, ed en rom da la crisa economica mundiala a partir dal 1929 è il commerzi mundial schizunt sa sbassà sin sut 50 % dal nivel da pli baud. En ils Stadis Unids èn ils onns 1930 stads segnads da la great depression. La Gronda Britannia, la Frantscha ed il Giapun han sviluppà cun agid da lur colonias vasts spazis economics; la Germania ha empruvà a partir dal 1933 da liar stadis da l’Europa da l’Ost tras contracts bilaterals. thumb|240px|Inscunter dals G20 il 2019 Suenter il 1945 è sa sviluppada en l’Europa Centrala e dal Vest in’economia segnada da ferma cooperaziun, en la quala eran colliads tras il sistem da Bretton Woods radund 40 stadis tras curs da stgomi fix. Tge influenza ch’è d’attribuir en quest connex al Plan da Marshall è contestà. Tranter il bloc da l’ost e quel dal vest existivan percunter quasi nagins entretschaments commerzials. Ils onns 1970 è quest sistem vegnì per dus motivs en la crisa: per l’ina tras l’automatisaziun pli ferma ed il spustament da plazs da lavur da l’emprim e segund secturs en pajais cun forzas da lavur bunmartgadas, per l’autra tras la pussanza creschida dals pajais da l’OPEC e l’augment dal pretsch d’ieli ch’è stà collià cun quai (crisa d’ieli). Quests svilups han fatg crescher il commerzi mundial per quatter giadas e las investiziuns a l’exteriur per sis giadas.
Cur ch’il bloc da l’ost è dà dapart è il spazi economic che vegn dirigì dal martgà s’extendì fitg ferm. En quel mument è la deregulaziun, sco ch’ella è vegnida fixada en il Washington Consensus dal 1990, sa messa tras en tut il mund. Gia il 2005 ha il commerzi mundial surpassà il cunfin d’in billiun dollars. Quest augment enorm è però anc vegnì surpassà per bler da las transacziuns da finanzas che na sa basan sin nagin stgomi da rauba. Cumbain ch’igl existan en quest connex diversas calculaziuns, èn ins perina ch’il stgomi da raubas a l’entschatta da la crisa da finanzas 2007 muntava damain che 10 % da las transacziuns da finanzas.
Il volumen dal commerzi mundial sco indicatur da la globalisaziun
La noziun ‹volumen dal commerzi mundial› descriva la summa da la valur da tut las raubas che vegnan stgamiadas en tut il mund tranter ils pajais u ils spazis economics. In aut volumen dal commerzi mundial indeblescha l’autarchia dals pajais respectivs, rinforza però l’export e tras quai er il commerzi da devisas.
In aut volumen da commerzi mundial è in indicatur per in aut nivel dal consum, da la diversitad dals products e da la bainstanza. Crisas economicas sco quella dal 1929 (ch’ha fatg reducir il volumen dal commerzi mundial per 25 %) transportan la crisa en pajais che perdan plazzas tras la diminuziun da l’export.
Ad intgins pajais èsi reussì suenter il 1945 cun sa participar a moda intensiva al commerzi mundial d’augmentar decisivamain lur bainstanza. Quai vala surtut per ils tighers asiatics, il Giapun ed – ils ultims decennis – la Republica populara da la China. Blers da quests pajais han profità u profitan dal nivel da pajas pli bass ed han l’emprim surtut exportà products da lavur intensiva.
Dapi il 1948 crescha il volumen dal commerzi mundial en media per ca. 6 % ad onn ed ha cuntanschì ozendi sia culminaziun. 70 % da l’export da rauba mundial sa splega tranter ils Stadis Unids, l’Uniun europeica ed il Giapun. La creschientscha dal commerzi mundial è, sper svilups culturals, il pli impurtant factur da la globalisaziun. thumb|160px|Ils quatter stadis da tigher asiatics Ils dus ultims decennis dal 20avel tschientaner è il volumen d’export s’augmentà pli u main en il medem tempo u be levamain pli ferm che l’economia mundiala sezza; a l’entschatta dal 21avel tschientaner è il commerzi mundial alura creschì a moda surproporziunala, pia bundant pli ferm che la creschientscha da l’economia globala sezza. Tranter il 2000 ed il 2007 è l’export da raubas per exempel s’augmentà en media per 5,5 %, entant che l’economia mundiala è creschida il medem temp en media per 3,0 %.
Ils pli impurtants pajais d’export èn actualmain (situaziun dal 2015) la Republica populara da la China, ils Stadis Unids, la Germania, il Giapun, ils Pajais Bass e la Corea dal Sid. Ils pli impurtants pajais d’import èn stads il medem onn ils Stadis Unids, la China, la Germania, il Giapun, la Gronda Britannia e la Frantscha. La midada bain la pli eclatanta ha fatg ils ultims decennis la China: Il 1993 muntavan ils exports dal pajais 2,5 % da tut ils exports mundials, pli pauc che per exempel ils Pajais Bass u il Canada cun 3,8 resp. 3,9 %. Il 2015 percunter ha la cumpart da la China als exports mundials cumpiglià betg main che 13,8 %.
Squadra naziunala da ballape da la Germania
La squadra naziunala da ballape da la Germania è ina selecziun da giugaders da ballape tudestgs tschernids dal Bundestrainer. Ella represchenta l'Associaziun da ballape tudestga sin nivel internaziunal, per exempel en gieus d'amicizia encunter las selecziuns dad autras associaziuns, ma era al campiunadi europeic da l'associaziun continentala UEFA u al campiunadi mundial da la FIFA.
Trair schibettas
L'usit dal trair schibettas deriva dal temp precristian. En il Grischun exista el anc a Dardin, Danis/Tavansa ed a Vaz Sut. Ils giuvens dal vitg preparan las schibettas or da lain-ogn ch’els tiran ardentas fermadas vi di’in bastun sur in baun giu vers la val. La schibetta vegn mintgamai deditgada ad ina persuna (surtut a giuvnas): «Oooh, tgei biala schibetta per...». Schibettas che na sgolan betg bain a val vegnan numnadas ‘tgagiarars’ e vegnan deditgadas (per sgnocca) a persunas plitost betg bainvesidas: «Oooh, tgei bi tgagiarar per...».