cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Autostrada 13 (Svizra)
Trassé
Tranter Ascona ed ina rundella en il sid da Gaggiole en il Tessin è l'A13 renovada sco via directa (Schnellstrasse). Ils signals d'autostrada stritgads signaliseschan ch'ins n'ha betg basegn da la vignetta d'autostrada svizra sin quest toc. La via va enturn la citad da Locarno tras il tunnel Mappo-Morettina. A l'intern dal qual datti be in vial en mintga direcziun.
Accidents grevs
Il toc en la Val dal Rain da Sargans vers nord ch'oriundamain n'era betg separà valava ditg sco «toc mortal»
Winterthur
Winterthur (lat. Vitudurum, frz. Winterthour, colloquialmain numnà Winti) è ina citad ed ina vischnanca politica svizra en il e la chapitala dal district da medem num. Cun 100'000 abitants è Winterthur la sisavla gronda citad dal pajais e la segund gronda dal chantun.
Geografia
Vischnancas cunfinantas: Pfungen, Neftenbach, Hettlingen, Seuzach, Dinhard, Rickenbach, Wiesendangen, Elsau, Schlatt, Zell, Kyburg, Illnau-Effretikon, Lindau, Brütten, Oberembrach.
Chevilly
Chevilly è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Personico
Personico è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giornico dal district Leventina.
Châtillon (JU)
Châttilon e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Ferreyres
Ferreyres è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Losanna
Losanna (franzos: Lausanne) è la chapitala dal chantun Vad. La citad sa chatta sin la riva dal Lai da Genevra.
Geografia
Las vischnancas cunfinantas èn Bottens, Bretigny-sur-Morrens, Chavannes-près-Renens, Cheseaux-sur-Lausanne, Crissier, Cugy, Ecublens, Epalinges, Évian-les-Bains (FR-74), Froideville, Jouxtens-Mézery, Le Mont-sur-Lausanne, Lugrin (FR-74), Maxilly-sur-Léman (FR-74), Montpreveyres, Morrens, Neuvecelle (FR-74), Prilly, Pully, Renens, Romanel-sur-Lausanne, Saint-Sulpice e Savigny.
Transport
L'interpresa da transport public da la citad è la TL (Transports publics de la région lausannoise). La viafier LEB collia Losanna cun Echallens e Bercher. L'Autostrada A1 Genevra-St. Marghteten ed l'Autostrada A9 Vallorbe-Simplon passan tras Losanna.
Holderbank (SO)
Holderbank è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Losanna
Presidents da la citad
thumb|upright|[[Grégoire Junod, president da Losanna]] …
Welschenrohr
Welschenrohr è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Penthalaz
Penthalaz è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Corban
Corban e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Islanda
L’Islanda (per part er Republica da l’Islanda, il num uffizial è però Islanda) è cun radund 103 000 km² (terra franca 100 250 km², surfatscha da l’aua 2750 km², cun zona da pestga 758 000 km²) il segund grond stadi insular da l’Europa (suenter il Reginavel Unì). L’insla principala furma la quart gronda insla vulcanica dal mund e sa chatta gist sut il circul polar arctic. L’Islanda è stada in dals commembers fundaturs da la NATO; sco in dals paucs stadis da l’Europa dal Vest n’è l’Islanda betg commembra da l’Uniun europeica.
Geografia
miniatura|180px|Situaziun da l’Islanda sin la dorsala medio-atlantica L’Islanda è situada en il sidost da la Grönlanda. En il nordost sa chatta l’insla Jan Mayen, en l’ost la Norvegia, en il sidost las Inslas Feroe, la Gronda Britannia e l’Irlanda.
Tranter la Grönlanda e l’Islanda maina la Via dal Danemarc. En il nord giascha la Mar da Grönlanda ed en l’ost la Mar dal Nord che furman omaduas mars lateralas da l’Ocean Arctic. En il sid da l’Islanda cumenza l’Atlantic dal Nord.
La surfatscha da l’Islanda cumpiglia 103 125 km², da quai èn 100 329 km² terra franca e 2796 km² surfatscha da l’aua. Il pli lung flum dal pajais è la Þjórsá cun 230 km. La pli auta muntogna da l’insla furma il Hvannadalshnúkur cun 2110 m.
Geologia
L’Islanda è situada sin la dorsala medio-atlantica e sa chatta uschia tant sin la platta nordamericana sco er sin la platta eurasiana. Ils cunfins da las duas plattas percurran l’insla a moda diagonala dal sidvest al nordost. Las duas plattas sa movan mintg’onn ca. 2 cm ina ord l’autra. Da l’intern da la terra vegn furnì suenter permanentamain magma, uschia che l’insla na dat betg dapart. Ils vulcans activs en l’Islanda vegnan attribuids a radund 30 sistems vulcanics.
Durant ils temps da glatsch era l’Islanda glazialisada quasi cumplettamain. Suenter ina perioda pli chauda è l’insla stada in temp bunamain senza glatsch, ma avant ca. 1000 onns hai puspè cumenzà a vegnir pli fraid. Oz cuvran ils glatschers puspè 11,1 % da la surfatscha da la terra. Il glatscher cun il pli grond volumen da l’entira Europa è il Vatnajökull. Ses glatsch ha ina grossezza da fin 1000 m.
Cuntrada
La cuntrada è segnada da vulcanissem e da la ritgezza d’aua. I dat numerus vulcans ch’èn per part activs, blers flums, lais e cascadas. Il Dettifoss è la cascada la pli ritga d’energia da tut l’Europa (sch’ins quinta il volumen d’aua per secunda × l’autezza da crudada). L’auta planira islandaisa en il center da l’insla furma in desert periglazial ed è quasi cumplettamain nunabitada. La fatscha da l’insla è er segnada d’in grond dumber da glatschers.
Clima
Il clima sa lascha caracterisar sco oceanic e frestg. En il sid porta il Current d’Irminger in pau chalur (5 °C), entant che las costas dal nordost e sidvest èn segnadas da la fradaglia dal Current da la Grönlanda. En las parts bassas al sid da l’insla muntan las precipitaziuns annualas a 2000 mm, entant ch’ellas creschan al Vatnajökull fin a 4000 mm per onn. Las pli bassas precipitaziuns insumma vegnan mesiradas sin l’auta planira al nord da l’insla (sut 600 mm).
Pervi dal Current dal Golf è il clima pli miaivel en l’Islanda ch’en autras regiuns situadas sin quest grad da latituda. Ils envierns èn relativamain moderads e las stads plitost fraidas. Il pli chaud èsi en l’Islanda tranter mez zercladur e la fin d’avust/mez settember. En il decurs dals davos decennis èn las consequenzas dal stgaudament global sa mussadas en l’Islanda en furma d’in lev augment da las temperaturas medias. Quai ha manà ad ina retratga per part drastica da singulas lieungas da glatscher. Intgins glatschers pli pitschens, sco per exempel il glatscher Ok, èn svanids dal tuttafatg.
Las temperaturas dal di varieschan tranter 0 e 3 °C l’enviern e tranter 12 e 15 °C la stad. A l’intern dal pajais poi per part esser marcantamain pli fraid che per lung da las costas. En tschertas parts protegidas po la temperatura muntar la stad fin sur 20 °C. En il sid dal pajais datti relativamain darar naiv, in fatg ch’è d’attribuir al Current dal Golf. Las precipitaziuns las pli bassas vegnan mesiradas l’entschatta da la stad; las differenzas localas èn però fitg grondas.
Zona da temp
La zona da temp uffiziala en l’Islanda è UTC, pia il temp da Greenwich; quai cumbain ch’il pajais fiss d’attribuir geograficamain a las zonas da temp UTC−2 resp. UTC−1.
Per quel motiv va il sulegl durant ils mais da stad pir da rendì suenter mesanotg, uschia ch’igl è da vesair en il nord da l’insla in ‹sulegl da notg fauss›. In sulegl da notg per propi pon ins vesair sin l’insla Grímsey che sa chatta exactamain sin il circul polar arctic (66° 30').
L’Islanda n’enconuscha nagin’ura da stad.
Fauna e flora
Pervi dal clima arctic èn tant il reginavel da las plantas sco er quel dals animals bundant main multifars che per exempel en l’Europa Centrala u dal Sid. Tuttina porscha la natira ina vasta variaziun, la quala sa lascha observar il meglier en ils trais parcs naziunals dal pajais.
Fauna
miniatura|200px|Balena blaua cun vadè Avant la colonisaziun da l’insla tras l’uman vivevan qua be utschels, peschs, insects, focas e vulps polaras (ch’eran probablamain arrivadas sur la Mar dal Nord schelada ). E mintgatant sa perdeva qua er in urs da glatsch ch’arrivava sin in glatschun nà da la Grönlanda. Cun l’uman èn vegnids ils animals da niz, surtut nursas e chavals, ma er mieurs e ratuns ch’èn sa derasads nà dals bastiments.
Cuntrari a las ulteriuras classas d’animals è il dumber d’utschels enorm grond. A l’intern dal pajais vivan per exempel il tursch cotschen, l’auca dal bec curt e l’urblauna, en las regiuns da costa nundumbraivels utschels da mar. Ils renumads spelms che vegnan populads d’utschels attiran mintg’onn observaturs d’utschels da tut il mund.
Dals animals da niz ch’èn sa cumprovads meritan en spezial menziun la nursa islandaisa ed il chaval islandais. Ils mais da stad vegnan las nursas surlaschadas fin oz a sasezzas. Entaifer zonas marcadas van ellas enturn libramain; surmuntan ellas dentant las saivs u ils impediments natirals (flums, deserts, culms) sche vegnan ellas mazzadas immediatamain per evitar la derasaziun da malsognas contagiusas. L’atun vegnan ils animals puspè tschiffads en rom da la stgargiada (Réttir). Per evitar in’eventuala surpasculaziun datti quotas fixas per tegnair nursas.
En ils flums a l’intern dal pajais vivan litgivas, salmuns ed autras spezias da peschs che migreschan per part per pliras emnas u schizunt per plirs mais en la mar.
Ultra da quai vivan en las mars enturn l’Islanda las pli diversas balenas (balena blaua, balena cun goba, orca, balena gronda e.a.) ed er delfins. La summa totala da las balenas che vivan en la regiun da l’insla vegn stimada sin 230 000 exemplars. Per part vegn er lubida la chatscha sin balenas, quai ch’è però in tema che vegn discutà a moda cuntraversa.
Flora
miniatura|200px|Plantaziun al Skorradalsvatn La flora da l’Islanda enconuscha intginas spezias endemicas. Quai vala surtut per ils litgens e mistgels che cumparan en gronda varietad ed en ritgas colurs.
A l’entschatta dal temp da glatsch è la gronda part da las plantas ch’appartegnan a la zona temprada e subtropica svanida da l’insla (per exempel l’ischi u la planta gigantesca).
Las ulteriuras plantas èn s’adattadas al clima criv. Ins chatta per exempel diversas spezias da fendacrap e numerusas subspezias da las silenas. La silena d’ina flur è ina da las emprimas plantas ch’è buna da colonisar champs da lava; ella cumpara perquai stediamain en l’auta planira. En regiuns umidas èn da chattar numerusas umbelliferas; stimada vegn surtut l’angelica ch’ins dovra tradiziunalmain per preparar té u sco planta medicinala. Sin ils prads cultivads domineschan flurs-portg; en las regiuns muntagnardas creschan er intginas plantas ch’èn tipicas per las Alps.
Da las plantas ch’èn vegnidas importadas aposta dattan en spezial en egl las lupinas che flureschan il zercladur en lur tuns violets. Questas flurs èn vegnidas derasadas pir suenter la Segunda Guerra mundiala per stabilisar cun lur ragischs spessas ils terrens arschiglius ch’èn exposts als vents. Ellas gidan ad enritgir la terra cun oxigen e prevegnan a l’erosiun. Cun il medem intent èn vegnids semnads a las costas divers fains da dunas.
A visitaders da l’Europa Centrala dat plinavant en egl la mancanza da guauds. Dal temp che l’Islanda è vegnida colonisada sa preschentava la cuntrada autramain: radund 20 % da la surfatscha dal pajais eran surtratgs cun guauds. Veglias cronicas rapportan schizunt che l’insla saja cuverta cun guauds «da las costas fin en la muntogna». Sco quai che perscrutaziuns han purtà a la glisch, dominavan surtut guauds da badugns. Quels èn svanids successivamain tras runcadas (per gudagnar pastgiras, sco laina dad arder u per gudagnar charvun dad arder). Silsuenter èn las pastgiras vegnidas pasculadas intensivamain, uschia che scherms da plantas n’han betg pli pudì crescher. Gia suenter paucs tschientaners è l’insla stada quasi cumplettamain senza guaud. Be en paucs lieus isolads han pudì sa mantegnair pitschnas restanzas da guaud. La laina da diever è silsuenter vegnida importada per gronda part nà da la Norvegia. Oz percunter sa stent’ins da puspè replantar guauds; emprims success sa fan gia vesair. Sper funtaunas chaudas e dutgs chauds sa derasa savens ina vegetaziun fitg ritga, premess che la cumposiziun dal terren laschia tiers quai. Aua stgaudada a moda natirala (tras geotermica) vegn er utilisada per mantegnair serras. Uschia creschan, pauc sut il circul polar arctic, schizunt bananas, ma er flurs da tagl u ivas.
Svilup da la populaziun
miniatura|200px|La chapitala Reykjavík Cuntrari als blers pajais dal vest, è la populaziun creschida en l’Islanda cuntinuadamain fin l’onn 2008. Il 2006 è vegnida surpassada la marca da 300 000 abitants. La crisa economica dal 2008 ha manà ad in pitschen regress, ma il 2012 èn puspè vegnidas dumbradas 320 000 persunas.
La quota dad esters muntava tranter il 1950 ed il 1990 a radund 1,5 %, fin il 2003 è ella creschida sin 3,5 %. Las persunas da l’exteriur derivavan da quel temp surtut da la Pologna (18,2 %), dal Danemarc (8,6 %), da las Filippinas (6,0 %) e da la Germania (5,4 %).
Ils ultims onns èn stads segnads da la fugia da la champagna. Da quai èn surtut stadas pertutgadas regiuns allontanadas sco ils fiords dal vest, ils snæfellsnes u il nordost dal pajais. Ils migrants speravan da chattar meglras cundiziuns da viver e da gudogn en las citads, surtut a Reykjavík. Suenter la crisa economica dal 2008 para quest trend dentant da tschessar.
Religiun
Tar la baselgia naziunala da l’Islanda sa tracti d’ina cuminanza evangelic-luterana che vegn sustegnida e protegida dal stadi (art. 62 da la Constituziun). Betg main che 79,18 % da la populaziun appartegnan a la baselgia naziunala. Ils ulteriurs 20 % sa repartan sco suonda: diversas baselgias independentas (bundant 5 %), senza confessiun (3,25 %), catolics (3 %) sco er numerusas ulteriuras cuminanzas religiusas (cun mintgamai sut 1 %).
Lingua
L’alfabet islandais enconuscha 32 bustabs dad A sur Á ed Æ fin al Ö. Per cumparegliar: l’alfabet tudestg ha 30 bustabs, l’alfabet rumantsch (grischun) 23 (resp. 26 incl. k, w ed y).
Svilup da la lingua
miniatura|160px|Extract d’in text islandais modern Sin l’entira insla vegn discurrì islandais. L’islandais è de facto la lingua uffiziala dal pajais, er sche quai n’è mai vegnì fixà uffizialmain. La lingua è sa sviluppada dal nordic vegl. Fin oz èn ils Islandais buns da leger texts dals emprims tschientaners suenter la colonisaziun da l’insla, damai che l’islandais scrit n’è strusch sa midà sur varga 1100 onns. Ins attribuescha quest fenomen a la posiziun isolada da l’insla. L’expressiun orala da la lingua è però tuttavia sa transfurmada en il decurs dal temp.
Locarno (district)
Il District Locarno (talian Distretto di Locarno, ant. Landvogtei Luggarus) è in district dal chantun Tessin.
Islanda
Svilup da la lingua
Pervi dal purissem linguistic islandais vegnan pleds esters immediat remplazzads tras neologissems en l’atgna lingua. Questa tenuta rigida ha per consequenza ch’ins vesa savens tant il term islandais sco er la varianta estra en il linguatg spezial correspundent. En il temp da la globalisaziun daventi dentant adina pli grev da far valair quest purissem en tut las domenas.
Legenda
thumb|Illustraziun or da la ‹Legenda aurea› da Jacobus de Voragine, (ediziun da ca. 1480) La legenda è ina sort da text resp. in gener litterar ch’è parentà cun la paraula e la ditga. Ella cumpara per l’ina en furma da la legenda da sontgs che serva ad instruir en il senn teologic-moral; per l’autra sco legenda seculara (istoric-populara) che surelevescha e/u falsifitgescha posteriuramain persunas u eveniments istorics. En la lingua da mintgadi ed en las medias vegn il term ‹legenda› resp. ‹legendar› savens er duvrà en la muntada generala da ‹renum, reputaziun› resp. ‹famus, glorius›.
Il term deriva da l’expressiun latina dal temp medieval legenda che muntava tant sco ‹quai ch’è da (pre)leger›. L’origin dal term mussa pia – cuntrari a la ditga (da dicere, ‹dir›) – ina stretga relaziun cun la tradiziun litterara. Gia en l’antica han ins scrit raquints davart persunas che vegnivan resguardadas sco exempels extraordinaris (surtut en il senn religius e moral).
Caracteristicas
En il cristianissem è il term ‹legenda› sa sviluppà or da la tradiziun da leger or da la vita d’in sontg il di da sia festa (durant il servetsch divin u en claustra durant la tschavera). En in proxim pass è la noziun ‹legenda› vegnida transferida sin il cuntegn da la lectura e designescha en general in raquint popular edifitgant en vers u prosa. Sper anecdotas e miraculs che sa refereschan a la vita da sontgs cumpiglia la legenda pia er texts che tractan il cumbat d’umans ch’èn stataivels en la cretta ed il resvegl spiritual da schabetgs terresters tras pussanzas celestialas. En quest’ultima furma – sco legenda populara (u er ditga spirituala/religiusa) – po la legenda tuttavia er intermediar cuntegns che derivan d’autras culturas e religiuns.
Entaifer l’agiografia vegnan legendas da sontgs intercuridas – sper actas da martirs ed auters texts tradids – sco Vita(e). En vista a lur caracter spezial vegnan tals texts agiografics anc attribuids oz d’intgins scienziads a l’istoriografia, differenziond però tranter ‹legendas da sontgs› e ‹biografias da sontgs›.
Gist en furma da la legenda da sontgs n’ha la legenda betg primarmain en mira da sa tegnair strictamain vi da fatgs istorics, mabain d’annunziar ina vardad da cretta. En il center stat pia la manifestaziun da l’operar divin sco ch’el sa mussa surtut en la persuna d’in sontg e qua en spezial en furma dal miracul. Tranter ils pli enconuschents exempels tutgan la legenda da s. Cristoffel e da s. Gieri che pon valair sco ina sort teologia narrativa. Sco tar la ditga, il mitus e la paraula appartegna il rom dal raquint er tar la legenda al champ ficziunal.
Origin e svilup
thumb|160px|‹La tentaziun da s. Antoni› da Hieronymus Bosch (ca. 1500) Per classifitgar las legendas avant maun è il teolog Harald-Martin Wahl partì da la semantica da la noziun legenda. Tenor Wahl èn l’emprim sa sviluppadas en il cristianissem tempriv las legendas davart Jesus Cristus (legendas da Cristus), las qualas èn per part vegnidas recepidas en ils evangelis apocrifs ed en las istorgias dals apostels. Pli tard han ins cumplettà quellas tras las legendas dals emprims martirs cristians (legendas da martirs), e quai surtut da tals ch’èn vegnids recepids dals babs da la baselgia dal terz tschientaner (Tertullian, Hippolyt, Origenes, Cyprian) e ch’èn cumprovads tras inscripziuns sepulcralas en grec vegl. Ensemen cun ils raquints è er sa sviluppada la veneraziun religiusa dals martirs en rom dal cultus, il qual è medemamain cumprovà a partir dal quart tschientaner per ils sontgs (liturgia, cult da reliquias). Dapi lura vegnan implorads en cas da privel e miseria – ensemen cun ils anghels ed apostels – tant ils martirs sco er ils sontgs.
Tenor il filolog Benedikt Konrad Vollmann naschan legendas religiusas en il «champ da gravitaziun da la religiun respectiva». Sco cas exemplarics alleghescha el en il budissem la legenda da Budda ed en l’islam las legendas che tractan las ovras eroicas dad Ali, il schender da Mohammed. Tar las legendas ch’èn sa sviluppadas entaifer il cristianissem differenziescha el tranter legendas da Maria (miraculs da Maria), legendas d’apostels (p.ex. Andreas, Tomas, Jacobus), legendas d’uvestgs (s. Niclà, s. Martin), legendas da muntgs (Antoni l’Eremit, Benedetg, Francestg), legendas da dunschellas (Agnes, Agatha, Cecilia) e legendas da penitents (Gregori).
Tar las emprimas collecziuns da legendas tutgan las ‹Dialogi de miraculis patrum Italicorum› da papa Gregori il Grond (540–604). Avant l’onn 959 ha terminà la canonissa Hrotsvit si’emprima legenda da sontgs; ella vala sco emprima poeta ed istoriografa da lingua tudestga. Sias legendas scrittas en furma epica ed elegica tractan tranter auter la vita da Maria, la resurrecziun da Jesus sco er la vita da Gangolf e Pelagius. Las legendas ch’èn sa furmadas en Germania duevan culminar a la fin dal temp autmedieval en ils epos en furma da vers dal tudestg mesaun. Tar ils pli enconuschents tutgan quels da Hartmann von Aue, Konrad von Würzburg e Rudolf von Ems. En il decurs dal temp autmedieval e temp medieval tardiv èn alura sa derasads vastamain ils legendaris, vul dir collecziuns da legendas cumponidas en furma litterara. Il pli grond effect ha gì la ‹Legenda aurea› da Jacobus de Voragine (1228/29–1298). Quest’ovra cumpiglia l’immensa ritgezza da legendas da ses temp e renda accessibel quel tant per intents cultics sco er per la pietad privata. Er sin l’art figurativ ha quest’ovra gì in’immensa influenza.
Refurmaziun e cuntrarefurma
Dal temp da la renaschientscha e da la refurmaziun è sa fatga valair ina tenuta fitg sceptica envers las legendas. Erasmus da Rotterdam ha fatg la differenza tranter fabulae fictae (raquints inventads libramain) e facta (fatgs istorics). La vardad da quests ultims sa laschia cumprovar cun la metoda istoric-filologica. Ultra da quai sajan tenor Erasmus be las facta adattadas per l’educaziun dals umanists. Sia tenuta dad excluder las fabulae fictae da l’ideal da furmaziun umanistic ha er surpiglià il refurmatur Martin Luther. Luther ha attribuì la legenda pietusa a la litteratura edifitganta; cun sia pretensiun da sa tegnair a la vardad istorica è el surtut sa drizzà cunter ils detagls miraculus ch’orneschan las vitas da sontgs e che fetschian che quellas sajan «plain manzegnas». Davart la legenda – numnada dad el repetidamain betg ‹Legende›, mabain ‹Lügende› – di el tranter auter: «Da doch niemand weis, Wo her sie komen, Wenn sie angefangen [...]. Item, wer der heiligen Lügenden S. Christoff, Georg, Barbara, Catherin, Ursula und der on zal mit iren Wundern auffbracht». Malgrà sia critica fundamentala ha Luther laschà valair excepziunalmain tar intgins sontgs tscherts motivs da raquints miraculus per pudair sa servir da quels en rom da l’«allegoresa catechetica». Quai vala surtut tar las figuras ch’el citescha er a moda spretschanta Cristoffel e Gieri, ma er tar s. Niclà, Martin, Elisabet e Catrina. En confrunt cun las vitas da legendas en general ha Luther considerà quests motivs excepziunals sco ficziuns productivas: els na furmian betg manzegnas, mabain poesias.
thumb|170px|Frontispizi dal ‹Martyrologium magnum› (1718) dal preditgant da Sent Conradin Riola che tracta ils martirs da las guerras confessiunalas Sa referind a la critica da Luther è sa sviluppada en la segunda mesadad dal 16avel tschientaner entaifer il protestantissem ina vasta polemica cunter las legendas. Il catolicissem da sia vart ha percunter – gist en vista a la critica da vart dals refurmaturs – defendì la muntada da las legendas. Quai sa mussa en il fatg che la tradiziun dals legendaris è sa mantegnida (resp. è vegnida revivifitgada) en l’ambient catolic fin lunsch viaden en il 19avel e 20avel tschientaner. Quest fenomen sa mussa gist er en il territori rumantsch. En l’artitgel correspundent dal ‹Lexicon Istoric Retic› scriva Gion Deplazes: «La litteratura rumantscha cuntegna impurtantas rimnadas da legendas, savens translaziuns, per exempel ‹La glisch sin il candelier invidada› (1685–87) da Zacharias da Salò, il ‹Martyrologium magnum oder: Il Cudesch grand dels martyrs› (1718) da Conradin Riola ed il ‹Legendari u vita dils soings› (1830–45) da Christian Venzin, e quai per tut ils dis chalendars (en diever fin ca. il 1950).»
Rescuverta romantica e 20avel tschientaner
Suenter che las legendas n’avevan betg pudì far frunt a l’interess critic dals circuls instruids e litterars dal temp da l’illuminissem, èn ellas puspè vegnidas valitadas a moda bundant pli bainvulenta dal temp da la romantica. Numerus scripturs dal 19avel tschientaner han – partind d’in pledoyer da Herder – stgaffì novas legendas. Sco exempels sa laschan numnar la ‹Legende vom Hufeisen› da Goethe e ‹Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik› da Kleist. En il 20avel tschientaner ha la legenda chattà nova attenziun fin a la parodia en furma da l’‹antilegenda›.
Da la legenda istoric-populara a l’uschenumnada ‹urban legend›
Cun la legenda betg religiusa è – betg il davos pervi dal term (modern) da la ‹legenda politica› – colliada l’opiniun ch’i sa tractia d’ina pretensiun davart ils fatgs tras e tras inexacta. Tuttina pon singulas legendas (istoricas) cuntegnair in coc da vardad istorica, numnadamain cun empruvar da transmetter en furma figurativa u scenica il coc d’in fatg u il senn d’in schabetg, er sch’il raquint sco tal na sa lascha betg cumprovar a basa da las funtaunas.
Tar legendas contemporanas sa tracti per ordinari d’uschenumnadas ‹urban legends›. Auter che quai ch’il num sugerescha furman quellas però plitost anecdotas scurrilas che vegnan dadas vinavant a bucca ed en il fratemp er adina pli savens sur e-mail e las medias socialas. Che quellas na sa laschan betg attribuir ad in gener litterar ‹classic› mussa il fatg ch’i vegnan duvrads parallelamain divers nums (englais: urban legends, urban myths, urban tale, contemporary legend; tudestg: Moderne Sagen, moderne Mythen, Großstadtlegenden). Areguard il cuntegn e caracter da las ‹urban legends› cf. las indicaziuns en l’artitgel ‹Ditga›.
Islanda
Nums propris
Quests nums sa mantegnan er en cas da matrimoni. Entaifer las singulas famiglias vegnan savens dads vinavant ils medems prenums. Per evitar confusiuns survegnan blers uffants plirs prenums. Sch’insatgi sa preschenta cun «Jau hai num...», suonda per ordinari la dumonda «Figl/figlia da tgi?». Ina gronda part dals abitants da l’Islanda enconuscha l’atgna derivanza dapi il temp da la colonisaziun.
Scrittira e grammatica
En l’islandais è sa mantegnì in bustab da runas, il Þ, e trais bustabs che derivan directamain dal latin: Ð, Æ ed Ö.
Entant che gia autras linguas germanas èn enconuschentas per lur vastas reglas morfologicas e da sintaxa, èn quellas anc bundant pli cumplexas en l’islandais. Probablamain deriva er quai da la posiziun isolada da l’insla sur tschientaners ch’ha conservà furmas linguisticas fitg veglias.
Temp medieval
miniatura|200px|Reconstrucziun d’in anteriur abitadi da pestgaders sper Bolungarvík Sco scuvrider da l’Islanda vala il Viking svedais Gardar Svavarsson. Enturn il 870 ha el passentà l’enviern a Húsavík en l’Islanda dal Nord ed ha numnà l’insla tenor sai Garðarsholmur (Gardarsholm).
Il proxim scuvrider Flóki Vilgerðarson duai avair empruvà da chattar Garðarsholmur cun agid da trais corvs. Davart questa metoda da navigaziun in pau speziala relata il ‹Landnámabók›. Tenor questa ed autras funtaunas scrittas duai l’Islanda esser vegnida colonisada vers la fin dal 9avel ed a l’entschatta dal 10avel tschientaner tras emigrants derivants da la Norvegia e d’auters pajais scandinavs sco er tras colonisaturs celtics.
Chats archeologics cumprovan però che la regiun era gia vegnida visitada pli baud. Sin las Vestmannaeyjar (verbalmain ‹las inslas dals umens occidentals›) èn vegnids a la glisch ils fundaments d’ina tipica chasa lunga norvegiaisa dal 7avel tschientaner.
En l’Europa Centrala stat il temp medieval sut l’ensaina dals differents reginavels che sa rivalisavan per la curuna imperiala. En l’Islanda è percunter gia sa sviluppada da l’entschatta ennà ina furma da la societad oligarchica. Suenter la democrazia greca da l’antica vala l’althing islandais, ensemen cun il løgting da las Inslas Feroe, sco in dals emprims sistems parlamentars en l’Europa. Tar l’althing sa tracti d’ina assamblea cun cumpetenzas tant legislativas sco er giudizialas che sa radunava mintg’onn a Þingvellir. L’organ da decisiun per propi furmava la Lögrétta, la radunanza dals goði. Da quels devi oriundamain 36, pli tard 39 e la finala èn anc vegnids vitiers ils uvestgs (a partir dal 1056). Tar las discussiuns e deliberaziuns ch’avevan lieu avant las decisiuns vegnivan ils goði sustegnids da mintgamai dus assistents. Ultra da quai eran els dependents dal sustegn da lur suita d’umens libers. La gronda part da la populaziun era dentant exclusa da quest ravugl (nunlibers e dunnas).
La furma da regnar dals goði era sa furmada en rom da la colonisaziun da l’insla tras 400 famiglias da capos norvegiais. Questa furma guvernamentala ha pudì sa mantegnair bunamain 300 onns; il 1262 è ella ida a fin cun la sutmissiun da l’Insla sut ils Norvegiais.
Tenor l’istoriografia populara ha Erik il Cotschen scuvert l’onn 982 la Grönlanda partind da l’Islanda. En realitad eran gia Snorri Sturluson e Snæbjörn Galti arrivads en la Grönlanda da l’Ost. Erik il Cotschen è percunter stà l’emprim ch’è navigà enturn la costa dal sid e ch’ha cuntanschì la costa dal vest da la Grönlanda.
L’onn 1000 è l’Islandais Leif Eriksson sbartgà al nord da Terranova ed ha fundà là ina colonia (che n’è dentant betg stada da lunga durada). Gia in pèr onns pli baud aveva Bjarni Herjúlfsson scuvert il nov continent. El era ì a perder, aveva vis la costa da l’America, ma n’era betg sbartgà, mabain puspè returnà en la Grönlanda. Medemamain enturn l’onn 1000 han ils Islandais decis tras l’althing da sa convertir al cristianissem.
L’onn 1262 è l’Islanda vegnida sut domini norvegiais. Il 1380 è la Norvegia sezza vegnida suttamessa dals Danais. Entaifer l’Uniun da Kalmar ch’è sa constituida il 1380 èn l’Islanda e la Norvegia vegnids guvernads sut la curuna danaisa.
Temp modern
miniatura|160px|Ediziun stampada da l’‹Edda› da Snorra dal 1666 L’onn 1552 è vegnida messa tras en l’Islanda la refurmaziun, e quai sin cumond dal retg danais Christian III.
Monopols da commerzi, l’emprim da vart da la Norvegia, pli tard da vart dal Danemarc, han bloccà sur lung temp il svilup da l’Islanda. La Pasch da Kiel dals 14 da schaner 1814 ha anc sigillà ina giada la predominanza danaisa. La Norvegia sezza è vegnida attribuida a la Svezia, ha dentant pudì sa metter sin via vers l’independenza. L’onn 1874 ha l’Islanda festivà il millennari da sia colonisaziun. En quest connex èn ins s’orientads da nov a las veglias tradiziuns ed ha laschà reviver l’althing. A medem temp èsi reussì da rumper tras las restricziuns da commerzi e da metter en vigur ina nova constituziun. Il 1904 ha il Danemarc alura concedì als Islandais l’autonomia giavischada e dapi il prim da december 1918 furma l’Islanda in stadi suveran. Enfin la fundaziun da la republica ils 17 da zercladur 1944 è il retg danais Christian X però restà il schef da stadi islandais.
20avel tschientaner
Il 1911 è vegnida fundada l’Universitad da l’Islanda. Il 1915 è vegnì concedì a las dunnas il dretg da vuschar, il 1917 è vegnida furmada l’emprima regenza. Il 1918 è l’Islanda daventada independenta, ma è restada en uniun reala cun il Danemarc ; quel onn è la bandiera islandaisa vegnida tratga si per l’emprima giada uffizialmain.
Il settember 1939 ha cumenzà la Segunda Guerra mundiala. Ils 10 da matg 1940 han truppas britannicas occupà l’Islanda cun violar sia neutralitad. Cun quest’acziun vuleva la Gronda Britannia prevegnir ad in’eventuala invasiun tras il Reich tudestg. Il 1941 han truppas americanas cumplettà e per gronda part remplazzà ils schuldads britannics.
Ils 17 da zercladur 1944 è vegnida proclamada la Republica Democratica Islanda. Il Danemarc era da quel temp anc occupà dals Tudestgs. Dapi il 1946 appartegna l’Islanda a las Naziuns unidas, il 1949 è il pajais stà in dals stadis fundaturs da la NATO.
Dapi il 1994 fa l’Islanda part dal Spazi economic europeic; il 2001 è entrada en vigur la Cunvegna da Schengen.
21avel tschientaner
Fin en il 20avel tschientaner è l’Islanda stada in pajais dominà da l’agricultura e da la pestga. A l’entschatta dal 21avel tschientaner sa preschenta il maletg en autra guisa: il 2003 eran be pli 10 % da las persunas cun activitad da gudogn engaschadas en il sectur primar, entant che 18 % lavuravan en il sectur secundar e 72 % en il sectur terziar.
L’Islanda è stada in dals pajais pertutgads il pli fitg da la crisa economica ch’ha durà dal 2007 fin il 2011. Tranter l’october 2007 e l’october 2008 ha la valuta naziunala, la curuna islandaisa, pers betg main che 70 % da sia valur envers l’euro. Las bancas dal pajais èn sa mussadas spezialmain sensiblas per crisas, damai ch’ellas èn entretschadas fitg ferm en interdependenzas internaziunalas. L’october 2008 ha la regenza islandaisa perquai decidì da naziunalisar l’entir sectur da bancas per evitar il bancrut statal. Enfin il 2011 ha la situaziun critica dentant pudì vegnir surmuntada per ina buna part.
Structura dal stadi
La legislativa ch’ha surpiglià il num Althing consista da 63 represchentants. La giudicativa sa divida en dretgiras districtualas ed en la dretgira superiura ch’ha er la funcziun da dretgira constituziunala.
Partidas
Fin la mesadad dals onns 1970 ha l’Islanda enconuschì in sistem da quatter partidas cun la Partida independenta (conservativa), la Partida progressiva (liberala), la Partida socialdemocrata e l’Allianza populara (socialistica).
Sindicats
En l’Islanda datti divers sindicats da branscha ed in’uniun sindicala. Dapli che 90 % dals emploiads dependents èn organisads (cumbain che la tendenza è degressiva). Cun quai giogan ils sindicats ina rolla ch’è unica quasi en tut il mund. Pli u main tut ils secturs da la vita (rentas, sistem da sanadad, instituziuns d’uffants e giuvenils, organisaziuns culturalas e.a.) vegnan manischads cumplettamain u parzialmain a moda sindicala.
Commembranza en organisaziuns internaziunalas
L’Islanda è tranter auter commembra da las suandantas organisaziuns: Naziuns unidas (dapi il 1946), NATO (dapi il 1949), Cussegl da l’Europa (dapi il 1949), Cussegl nordic (dapi il 1952), Associaziun europeica da commerzi liber (dapi il 1960), OECD (dapi il 1961), UNESCO (dapi il 1964), OSCE (dapi il 1975/1992), Spazi economic europeic (dapi il 1994) e WTO (dapi il 1995).
Sutdivisiun administrativa
400px|miniatura|220px|Sutdivisiun da l’Islanda en circuls Politicamain è l’Islanda partida en otg regiuns: Höfuðborgarsvæðið, Suðurnes, Vesturland, Vestfirðir, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland e Suðurland. Questas otg regiuns vegnan sutdivididas (tradiziunalmain, ma betg areguard l’administraziun) en radund 20 circuls. Al nivel administrativ il pli bass existan 74 vischnancas (situaziun dal 2014). Las tschintg vischnancas las pli grondas furman (mintgamai cun il dumber d’abitants dal prim da schaner 2014): Reykjavíkurborg1 (121 230), Kópavogur1 (32 08), Hafnarfjörður1 (27 357), Akureyri (18 103) e Reykjanesbær (14 527).
Dumonda sociala
thumb|320px|Producziun da rodaglias. Maletg dad Adolph von Menzel (1872–1875) Il term dumonda sociala designescha la miseria umana ch’è stada colliada cun la Revoluziun industriala, vul dir ils problems socials ch’han accumpagnà la transiziun da la societad agrara a la societad industriala urbanisada. En l’Engalterra ha questa fasa da transiziun cumenzà vers il 1760, en l’Europa Centrala a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Gia avant era sa cristallisada plaunsieu la miseria dramatica che dueva la finala tschiffar vastas parts da la populaziun. In’emprima fasa, che cumpiglia en l’Europa Centrala l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner, è stada segnada d’ina sperta creschientscha da la populaziun ch’ha manà ad in proletariat che lavurava cunter pajament, a la liberaziun dals purs, ad ina fugia da la champagna colliada cun ina ferma urbanisaziun, al declin da las veglias mastergnanzas ed al svilup cuntinuant d’ina industria da fabricas.
Islanda
Sutdivisiun administrativa
Radund 93 % da la populaziun islandaisa viveva il 2008 en citads. En la chapitala Reykjavík eran quai il 2013 betg main che 118 918 dals 321 857 abitants dal pajais. Quest aut grad d’urbanisaziun è d’attribuir a la fugia da la champagna ch’è sa fatga valair en l’Islanda a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner.
Ultimamain ha ina buna part da las vischnancas ordaifer il territori d’aglomeraziun da la chapitala dentant puspè pudì augmentar il dumber d’abitants. Da las otg regiuns pon tschintg preschentar in svilup da la populaziun positiv. Be las vischnancas en il nordvest da l’insla han anc adina cifras sbassantas.
Militar
L’Islanda na posseda uffizialmain nagin agen militar. La protecziun da la costa giascha en ils mauns da la guardia da costa che consista da radund 120 persunas. Quella è munida cun bartgas da patruglia, in aviun da surveglianza e plirs helicopters. En cas da malauras surpiglian ils helicopters incumbensas da salvament. Da forzas da la guardia da costa e da la polizia sa recrutescha er il contingent islandais che fa part da missiuns da las Naziuns unidas e da la NATO. En cas d’urgenza è l’Islanda s’obligada da prestar servetschs medicinals.
Dumonda sociala
Problems centrals da la dumonda sociala han furmà il pauperissem e la smanatscha per l’existenza da la quala èn stads pertutgads purs, fameglia rurala, mastergnants, lavurants e pitschens contorists.
Islanda
Militar
Dapi la Segunda Guerra mundiala èn ils Stadis Unids stads preschents permanentamain sin l’insla cun forzas armadas. Durant la Guerra fraida serviva l’Islanda als Stadis Unids ed a la NATO sco punct da sustegn cunter sutmarins sovietics. En ina cunvegna bilaterala dal 1951 eran ils Stadis Unids plinavant s’obligads da proteger l’Islanda cunter eventuals invasurs.
Dumonda sociala
En il decurs dal temp èn ils puncts problematics da la Revoluziun industriala sa spustads in pau. Ca. tranter ils onns 1850 e 1870 è l’industria creschida fermamain, entant ch’il declin da la lavur chasana e la crisa da la mastergnanza ha cuntinuà. Ina terza fasa (en l’Europa Centrala ca. a partir dals onns 1870) è stada segnada da l’auta industria e da la transiziun a la societad industrialisada. La dumonda sociala è uss surtut daventada ina dumonda dals lavurants. La depopulaziun en massa da regiuns ruralas, ils fenomens secundars da la furmaziun da citads grondas e l’integraziun sociala dals lavurants han fatschentà tant ils responsabels politics sco er la populaziun burgaisa. Tut tenor l’interpretaziun dals problems e la disposiziun dals interess han ins sviluppà differentas ideas co schliar la dumonda sociala.
Islanda
Militar
Il 2006 èn ils Stadis Unids sa retratgs cun tut lur forzas armadas, e quai a moda unilaterala e per surpraisa da l’Islanda. A basa da la cunvegna vertenta garanteschan ils Stadis Unids bain vinavant protecziun militara. Per marcar er fisicamain preschientscha militara, ha l’Islanda però lantschà supplementarmain cun divers partenaris da la NATO campagnas da patruglia en l’aria. Ultra da quai collavuran las forzas armadas da l’Europa dal Nord adina pli stretgamain; en quest context ha l’Islanda instradà mesiras da segiranza cun la Norvegia ed il Danemarc.
Dumonda sociala
Noziun
thumb|210px|Londra vers il 1870 Il term ‹dumonda sociala› è sa furmà ca. a partir dals onns 1830 e descriva l’emprim la depauperisaziun ch’è resultada da la creschientscha da la populaziun e da las citads, alura il surpli da mastergnants ed ils conflicts ch’èn stads colliads cun las cundiziuns da lavurar da l’industrialisaziun tempriva (di da dudesch uras, lavur d’uffants e da dunnas). La crisa sociala è sa manifestada en differentas furmas: sutalimentaziun e spussada tempriva, declin da manaschis pitschens (bains purils, commerzi en detagl, mastergnanza), mancanza d’abitaziuns en las citads grondas creschentas, ina gronda migraziun a l’intern dals pajais, novas furmas da criminalitad.
Islanda
Traffic sin via
miniatura|200px|Tipica tavla da traffic islandaisa L’Islanda cumpiglia radund 13 000 km vias, da las qualas bundant 4300 km èn asfaltadas. La via circulara nr. 1 è la pli lunga via; ella maina enturn l’entira costa (senza resguardar las peninslas). Questa via d’ina lunghezza da radund 1336 km è vegnida terminada il 1974. Fin il 1968 era en vigur en l’Islanda il traffic a sanestra.
Dumonda sociala
Noziun
En l’Europa Centrala han ins surpiglià il term sco translaziun da la noziun franzosa question sociale. In’emprima cumprova en lingua tudestga è da chattar en ina correspundenza da Heinrich Heine or da Paris dals 30 d’avrigl 1840. En questa fasa tempriva vegniva il term tudestg plitost duvrà per descriver la situaziun en auters pajais da l’Europa dal Vest. En scrittiras areguard la politica sociala e retschertgas davart la situaziun en Germania ha il term cuntanschì a partir da ca. 1848 ina posiziun accentuada e programmatica. En programs da partidas socialisticas dals onns 1860 e 1870 cumpara il term medemamain.
Islanda
Traffic sin via
L’Islanda na posseda naginas autostradas. Percunter è la via tranter Keflavík e Reykjavík vegnida schlargiada ad ina via directa a quatter vials. Era en l’aglomeraziun da la chapitala existan intginas vias d’apport da fin a sis vials.
Dumonda sociala
Origin e caracteristicas
La dumonda sociala è sa dada or da la situaziun precara da gruppaziuns socialas ch’eran economicamain flaivlas. Tar las raschuns principalas per lur miseria tutgan la creschientscha demografica accelerada sco er las consequenzas da la liberaziun dals purs (vul dir da la dissoluziun da las relaziuns feudalas) e la libertad da mastergn.
Islanda
Traffic sin via
Ozendi èn la via circulara ed ils impurtants straduns asfaltads. Las ulteriuras vias èn per gronda part cuvertas cun glera. L’auta planira islandaisa è perquai ina destinaziun da viadi che vegn frequentada savens cun vehichels champesters (offroad). Pervi da la vegetaziun sensibla ed il privel d’erosiun èsi però scumandà strictamain da bandunar cun quests vehichels las vias. E per far frunt a glatsch viv e scuflads è la gronda part dals autos munida l’enviern cun guttas (spikes).
Dumonda sociala
Origin e caracteristicas
La populaziun europeica – che viveva da quel temp surtut sin la champagna – è creschida suenter il 1815 a moda surproporziunala. Quai sa lascha per part menar enavos sin il stgaudament dal clima ch’ha pussibilità a partir dal 1780 en tut l’Europa racoltas pli segiras. Progress medicinals ed igienics han medemamain attribuì a l’augment da la populaziun, sco per exempel l’introducziun da la virolaziun (tras Edward Jenner a partir dal 1796) ed ina meglra furmaziun chirurgica (sco ch’ella è sa sviluppada l’emprim en rom da la medischina militara sut Napoleun I). Ultra da quai avev’ins gia fatg dapi l’èra mercantilistica ina politica da populaziun ordvart pronatalistica per cumpensar las sperditas da populaziun ch’eran resultadas da las undas da pestilenza medievalas.
Islanda
Traffic sin via
Sin l’entira insla na curseschan nagins trens. Be tranter il 1913 ed il 1917 hai dà a Reykjavík ina viafier da transport che manava crappa da l’Öskjuhlíð al port.
Dumonda sociala
Origin e caracteristicas
La liberaziun dals purs ha per ordinari gì lieu cun sa cumprar libers dal domini feudal en furma da cessiuns da terren. Ils purs avevan uss bain cuntanschì lur libertad persunala, ma èn restads sin bains purils empitschnids ch’eran nunrentabels, han savens fatg debits u han schizunt stuì vender lur bain.
Islanda
Traffic d’aviaziun
La pli gronda aviaziun internaziunala è situada sper Keflavík, ca. 60 km en il vest da Reykjavík. La societad aviatica locala Icelandair collia l’insla cun numerusas destinaziun europeicas ed americanas. En l’entir pajais datti en tut 98 plazzas d’aviaziun.
Dumonda sociala
Origin e caracteristicas
En las citads han ins abolì l’obligaziun da stuair appartegnair ad ina mastergnanza; en cumbinaziun cun la depopulaziun da la champagna ha quai manà ad in augment rasant dal dumber da giarsuns. En consequenza da quai èn sa sbassadas las pajas dals mastergnants ed è s’augmentà il dumber dals dischoccupads.
Islanda
Navigaziun
Ils impurtants ports da l’insla furman Akureyri, Grundartangi, Hafnarfjörður, Hornafjörður, Reykjavík e Seyðisfjörður. Quest ultim offrescha la suletta navetta per autos che circulescha tranter l’Islanda e la terra franca europeica (Danemarc, fin il 2008 er Norvegia e Scozia). Ina navigaziun fluviala n’enconuscha l’Islanda betg.
Dumonda sociala
La miseria daventa adina pli acuta
thumb|160px|Quartier da lavurants a Glasgow, 1871 Gia avant che la ‹dumonda sociala› è vegnida en diever sco term hai dà furmas da povradad ch’eran colliadas a moda significanta cun gruppas socialas; e medemamain hai dà da vegl ennà stentas tant clericalas sco er communalas da mitigiar la miseria. Las novas furmas da povradad ch’èn sa manifestadas e las consequenzas da la Revoluziun franzosa che inquietavan tant ils sistems da pussanza monarchics sco er la baselgia han però augmentà la tendenza da tematisar publicamain la povradad creschenta da vastas parts da la populaziun. Questa discussiun è er vegnida manada entaifer ils pli differents secturs da las scienzas veglias e novas (giurisprudenza, economia naziunala, sociologia e.a.).
Islanda
Traffic public
Il sistem da bus Strætó a Reykjavík porscha bunas colliaziuns en la citad e vers ils avantlieus Seltjarnes, Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær e Mosfellsbær. Daspera collian diversas ulteriuras interpresas da bus las differentas parts da l’insla.
Dumonda sociala
La miseria daventa adina pli acuta
La brisanza da la dumonda sociala è resultada da la midada sociala ch’ha inizià a medem temp e che vegniva resentida sco insatge dal tuttafatg nov e radical. Anc avant curt steva l’entira Europa sut l’ensaina da la societad agrara dal temp feudal tardiv cun citads da mastergnanza sco martgads surregiunals; ed ussa sa chattava quest mund en cumplaina transfurmaziun vers ina societad chapitalistica, segnada l’emprim dal mercantilissem e silsuenter da l’industria.
Islanda
Telecommunicaziun
En l’Islanda datti radund 190 500 attatgs da telefon e bundant 290 000 telefons mobils (situaziun dal 2004). L’insla è colliada cun l’internet sur trais cabels sutmarins (Cantat-3, Farice-1 e dapi il 2008 er Greenland Connect).
Dumonda sociala
La miseria daventa adina pli acuta
La dissoluziun successiva da la communitad sociala tradiziunala (sco la famiglia gronda u ils lioms cun il signur feudal) ha er rut las raits socialas ch’eran entretschadas a moda fitg spessa. La fugia da la champagna ha manà ad ina surofferta da forzas da lavur en las citads; e quella ha da sia vart sbassà il nivel da pretschs, uschia che plirs commembers d’ina famiglia stuevan tschertgar ina lavur pajada. Per quest motiv èn cumparidas las dunnas ed ils uffants sin il martgà da lavur, quai ch’ha danovamain fatg ir a val las pajas. Ils possessurs da las fabricas han sinaquai chatschà tras il di da dudesch uras u dapli sco er lavur da notg e da la dumengia. Sin la sanadad (tissientadas cronicas, silicosa) vegniva strusch prendì resguard ed ina protecziun cunter accidents n’era praticamain betg avant maun en ils manaschis. Las relaziuns da lavur e da viver dals lavurants eran segnadas da tratgs da depauperisaziun. En las casernas da locaziun regivan miserablas cundiziuns d’abitar; las famiglias grondas avevan savens a disposiziun be ina chombra ed affitavan anc durant il di ils letgs a lavurants da notg che na pudevan betg sa prestar in’atgna dimora. Sut talas cundiziuns era la vita da famiglia suttamessa a grondas grevezzas e tendeva a sa dissolver. En consequenza da quai ha il singul gì la tendenza da s’isolar e da daventar grop, la scola è vegnida negligida, bandas èn sa furmadas, la prostituziun è sa derasada (incl. prostituziun d’uffants). E cun tut quai è stà collià in cumplex da donns da sanadad sco tuberculosa, malsognas sexualas, la ‹malsogna englaisa› tras mancanza da vitamins, rugna, derasaziun da plugls, alcoholissem ed in’aspectativa da vita sbassanta.
Islanda
Datas da basa
Avant la crisa da finanzas dal 2008 sa preschentava l’economia islandaisa a moda stabila. Il 2005 ha il product naziunal brut cuntanschì in index da 129 en congual cun ils ulteriurs stadis da l’Uniun europeica. La crisa ha lura svalità massivamain la curuna islandaisa e manà ad in’auta inflaziun. Er la quota da dischoccupaziun è s’augmentada da 1 % (avrigl 2008) sin 6,4 % (october 2010).
Dumonda sociala
Cundiziuns da lavur
thumb|200px|Fabrica da vaider en la Boemia (1890) Als fabricants stevan a disposiziun adina dapli lavurers agriculs e mastergnants ch’eran danvanz. Tras quai pudevan els producir cun pajas datiers dal minimum d’existenza ed accumular ina ritgezza relativa sco ch’ella n’è mai pli vegnida cuntanschida dapi lura.