cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pompei
Provediment d’aua
En il decurs da l’emprim tschientaner a.C. è vegnì erigì in aquaduct, il qual ha meglierà decididamain il provediment da la citad cun aua frestga. A l’ost dal Vesuv han ins devià ina lingia laterala da la lingia da Serina gia existenta. Fin Pompei manava l’aquaduct l’aua surtut sut terra. A la Porta del Vesuvio, il punct da la citad situà il pli aut, sa chattava in edifizi da distribuziun. Là vegniva l’aua l’emprim nettegiada cun agid da dus gronds culs da plum e silsuenter distribuida sin trais lingias d’affluenza che consistivan da bischens da plum. L’emprima lingia era reservada al provediment d’aua public, la segunda manava en las termas e la terza serviva a la furniziun d’aua en las chasadas privatas. En cas da mancanza d’aua pudevan la segunda e la terza lingia vegnir serradas. L’aua vegniva distribuida sur ina rait da recipients ch’eran situads en in’autezza da fin a sis meters e che servivan a cumpensar la pressiun. Pervi da l’auta pressiun d’aua pari d’adina puspè avair dà donns vi dals bischens da plum, sco che mussan divers fastizs da reparaturas vi da las lingias.
Malgrà las numerusas lingias che manavan en chasadas privatas, avevan ils bigls publics mantegnì lur funcziun sco lieu principal dal provediment d’aua. Fin uss han ins localisà betg main che 42 bigls. Entant ch’il provediment d’aua era pia organisà detagliadamain, na pari d’avair dà nagin allontanament d’aua persa. Damai ch’i deva en la citad ina pendenza natirala, vegniva quella simplamain manada davent sur las vias.
Edifizis publics
center|thumb|700px|Panorama dal Forum
Forum
Il Forum sa chatta entamez la citad veglia da Pompei. Ses edifizis derivan da differents temps – l’ensemble n’intermediescha perquai nagin’impressiun serrada ed omogena. La surfatscha libra dal Forum è da furma rectangulara. Surtut en il temp preroman vegn quel ad avair servì sco plazza da martgà. A l’entschatta aveva el er in’impurtanta funcziun sco lieu da radunanza; pli tard èn las radunanzas dal pievel probablamain vegnidas spustadas en il teater. Il portic da dus plauns che circumdescha la plazza (cun excepziun da la vart dal nord) deriva da ca. 100 a.C.
Capitol
Il sulet edifizi ch’era situà sin la plazza sezza era il capitolium (Capitol), il tempel per la trias capitolinica. L’emprim era quel be consecrà a Jupiter sco pli auta divinitad romana. Il Capitol è vegnì erigì vers la mesadad dal segund tschientaner a.C., dal temp ch’era il tempel d’Apollo (cf. sutvart) è vegnì renovà. Da quel temp ha il Jupiter roman remplazzà l’Apollo grec sco pli aut dieu da la citad. Quai mussa che Pompei è gia s’orientà vaira baud vers Roma. La grondezza dal tempel surpassava quella dal tempel d’Apollo; ed er areguard la moda da construir èn ins s’orientà a models romans e betg pli a models grecs sco tar il tempel d’Apollo. Il Capitol era ornà a moda pompusa; er en la cella – la part interna dal tempel che vegniva savens tegnida libra – han ins chattà statuas. A l’entschatta dal prim tschientaner a.C. han ins extendì la funcziun dal tempel e cumenzà a venerar – sper Jupiter – Juno e Minerva.
Macellum
En il nordost da la citad sa chattava il Macellum, vul dir la halla da martgà. En il decurs da las reconstrucziuns ch’han gì lieu durant il segund tschientaner era la funcziun dal Forum sa midada. Quel na furmava betg pli, sco pli baud, la plazza da martgà centrala. Quest’incumbensa han surpiglià autras plazzas da la citad ed uschia era il Macellum. A l’entschatta dal prim tschientaner era quest edifizi vegnì reconstruì da fund ensi; il terratrembel da l’onn 62 a.C. al ha però donnegià fermamain. En il Macellum vegniva en emprima lingia martgadà cun victualias, surtut cun pesch e charn. Ins ha scuvert numerusas restanzas dad ossa e restas, ma er stallas. En las tabernae situadas al nord ed al vest han ins chattà restanzas da puma, granezza e products da pasternarias.
Edifizi d’Eumachia
Da tut ils edifizis che cunfinavan cun il Forum furmava l’edifizi d’Eumachia il pli grond e quel ch’era ornà cun la fatschada la pli pompusa. Il num deriva da la donatura da l’edifizi, la sacerdota Eumachia. Sin duas inscripziuns cumparan ella e ses figl sco donaturs da l’edifizi; i na resorta però betg a tge intent che l’edifizi serviva. I vegn supponì che la parcella tutgava gia pli baud a la famiglia bainstanta Eumachius. Deditgà era l’edifizi a la dieua Concordia; probabel serviva el sco sala per festas en onur da la dieua.
Local electoral e locals d’uffizi
Il local electoral han ins erigì durant l’emprim temp da la colonia romana. Davart la funcziun da quest pitschen edifizi pon ins be specular. Pli baud vegniva el numnà comitium, ma sco lieu da sentupada per radunanzas popularas era el memia pitschen. Perquai vegn supponì ch’el serviva a dumbrar ils cedels electorals en cas da decisiuns dal pievel.
Basilica
thumb|180px|Sguard da l’intern sin il podium da la Basilica Al sidvest dal Forum sa chattava la Basilica. Quella è vegnida erigida en la segunda mesadad dal segund tschientaner, en rom da la monumentalisaziun da la citad (ensemen cun l’erecziun dal tempel da Jupiter e la reconstrucziun dal tempel d’Apollo). La Basilica ha in plan orizontal rectangular cun trais navs. Tar quest edifizi èn vegnids duvrada l’emprima giada a Pompei quantitads pli grondas da quadrels brischads. Per cuntanscher ina parita represchentativa han ins surtratg a la fin las fatschadas cun stuc, il qual è vegnì gulivà e pulì. L’edifizi serviva tut tenor sco tribunal e per tractativas commerzialas; segiradas dal tuttafatg n’èn questas supposiziuns però betg.
Tempel d’Apollo
Il tempel d’Apollo furmava il pli vegl edifizi situà al Forum. Ins ha chattà fastizs d’in edifizi pli vegl dal 6avel tschientaner a.C. Il tempel ch’è sa mantegnì deriva però da la mesadad dal segund tschientaner a.C. ed è evidentamain vegnì erigi tenor models da Roma. Quest fatg è interessant sch’ins tira en consideraziun che Pompei era da quel temp be lià a moda lucca cun Roma e ch’i na deva nagina necessitad da s’orientar a la chapitala romana. Il stil architectonic dal tempel mussa quant ferm che Roma ha recepì da quel temp models grecs. Oriundamain era il tempel d’Apollo in simbol per l’influenza dals Etruscs sin la citad, damai che Apollo furmava ina da lur divinitads centralas. Perquai ha quest tempel furmà oriundamain l’edifizi sacral principal da la citad. Ma er suenter ch’èn vegnids erigids ulteriurs tempels, ha il cult d’Apollo mantegnì sia popularitad. Ins ha chattà qua diversas unfrendas privatas, ma er statuas da bronz d’Apollo e Diana sco er hermes (pitgas cun mess si chau) da Mercurius e (probablamain) sia mamma Maia. A l’entschatta dal temp dals imperaturs han ins erigì davant il tempel in’ura da sulegl.
Halla da martgà
En il nordvest, sper il Macellum, era situada in’ulteriura halla da martgà. Eventualmain vegniva martgadà qua cun victualias ed ulteriuras raubas dal diever quotidian. D’impurtanza speziala per la perscrutaziun è stà il chat d’ina maisa da controlla da mesiras chavorgias or da lain da ruver. Quella derivava anc dal temp preroman, damai ch’ins ha chattà sin quella inscripziuns en lingua osca. Dal temp dad Augustus èn sa mantegnidas inscripziuns che sa refereschan a refurmas ch’han gì lieu da quel temp sin il champ da las mesiras. In’ulteriura atgnadad furman las latrinas communablas situadas en il nord da la halla. Igl èn quai las sulettas ch’ins ha chattà a Pompei ordaifer las termas.
Statuas ed artgs d’onur
Da tut las varts dadens e dador il porticus han ins chattà las basas d’almain 25 statuas. I na sa lascha però betg pli reconstruir tge statua che sa chattava nua. Suenter la destrucziun da la citad tras l’erupziun dal Vesuv èn quellas vegnidas salvadas intenziunadamain ubain spogliadas. Las dimensiuns dals sochels laschan però concluder ch’i sa chattavan sin il Forum exclusivamain statuas a chaval da grondezza natirala, entant ch’eran plazzadas davant las colonnas a l’intern dal porticus las statuas en pe.
Il lieu il pli prominent sa chattava al sid dal Forum. Qua han ins remplazzà pli tard diesch statuas da chaval entras trais ensembles da statuas fitg gronds. Entamez sa chattava, tenor inscripziuns, ina statua da chaval d’Augustus ch’è vegnida legada d’in donatur l’onn 12 a.C. Las basas da las duas ulteriuras gruppas laschan supponer ch’i stevan qua duas quadrigas; quellas represchentavan per ordinari l’imperatur sco triumfader. In’ulteriura statua da gronda dimensiun – probablamain medemamain da l’imperatur – sa chattava entamez il Forum. Gia vers la fin dal prim tschientaner a.C. n’avevi strusch pli plaz per autras statuas. La vart lunga vegniva flancada da reproducziuns dals onuraturs da la citad; per lung da la vart dal frunt pli graschla eran plazzadas talas da la famiglia imperiala.
A la vart meridiunala dal Capitol avev’ins plazzà dad omaduas varts artgs d’onur. In terz artg è suandà dal temp da Tiberius al nord da la vart orientala. L’artg situà en il sid da la vart orientala è pli tard puspè vegnì disfatg, probablamain en consequenza dal terratrembel da l’onn 62 s.C. Ils artgs servivan a la propaganda dals imperaturs.
Forum triangolare: tempel da Hercules-Minerva e Heroon
Il tempel da Hercules-Minerva furmava suenter quel d’Appol il segund vegl tempel da la citad. En ses lieu sa chattava pli baud in tempel doric. Tras sia posiziun exponida pudev’ins vesair quest tempel gia davent da la mar. Sia fatschada aveva – quai ch’è ina raritad en l’antica – in dumber spèr da colonnas (set). Quai vegn attribuì al fatg ch’il tempel serviva a duas divinitads. Sa basond sin illustraziuns ch’ins ha chattà sin tievlas dal tetg, suppon’ins ch’i sa tractava da Hercules e Minerva. Las tievlas derivan da ca. 300 a.C.; probablamain è l’edifizi vegnì renovà da quel temp da rudent.
Vers la fin dal segund tschientaner a.C. han ins endrizzà in bigl profund sur il qual ins ha construì in tempel radund. Apparentamain vegniva il bigl duvrà sco orachel. A medem temp han ins erigì duas novas retschas da colonnas, ina en il vest ed ina en l’ost, ed in portal d’entrada monumental en il nord.
Tranter il tempel da Hercules-Minerva ed il Monopteros han ins erigì ca. 80 a.C. in Heroon, in cirquit circumdà da tuttas varts cun in mir, en il qual Hercules vegniva venerà sco erox.
Tempels dad Isis e d’Esculap-Salus
thumb|220px|Tempel dad Isis Il cult dad Isis è pir vegnì introducì a Pompei en il decurs dal segund tschientaner a.C. Isis vegniva probabel surtut venerada da la populaziun da la citad main bainstanta. Sco donaturs cumparan tar ils auters tempels per ordinari famiglias ritgas che vivevan gia daditg al lieu; tar il tempel dad Isis èn quai percunter plitost persunas da provegnientscha pli simpla. La popularitad dal cult dad Isis resulta er dal fatg che quel è vegnì reconstruì – sco in dals sulets edifizis publics – fitg svelt suenter il terratrembel da 62 a.C. Cura ch’ins ha exchavà quest tempel ils onns 1760 sco in dals emprims edifizis da Pompei, è la publicitad stada surstada da chattar en l’Italia in cult oriental. Tras quai è prorutta en l’Europa ina fascinaziun per l’Egipta, la quala è anc preschenta en il roman dad Edward Bulwer-Lytton dal 1837 davart la destrucziun da Pompei. Là vegn numnadamain dà entaifer il raquint bler spazi al cult dad Isis e ses sacerdot.
Il tempel dad Isis – er numnà Iseum – è vegnì erigì vers la fin dal segund tschientaner a.C. en in lieu exponì, directamain sper il teater, e quai sco in dals emprims stabiliments da quest gener en l’Italia. Cumbain ch’il cult deriva da la mitologia egipziana, correspunda la construcziun al stil roman – damai in’ulteriura perditga per in’orientaziun fitg tempriva vers Roma. Suenter lavurs da reconstrucziun èn vegnids agiuntads al pitschen tempel plirs locals accessorics. Ins n’ha betg be tschentà si in maletg da cult dad Isis, mabain er da Serapis, Harpokrates ed Anubis. Per lung da las varts davos dal porticus sa chattavan statuas e hermes dad Isis, Venus, Bacchus e da l’actur Norbanus Sorex. Sur in access en il nordost dal tempel arrivav’ins sut la terra, nua che vegniva conservada aua dal Nil per purificaziuns ritualas.
A l’ost dal tempel dad Isis sa chattava in ulteriur pitschen tempel ch’era deditgà a dieus esters (probablamain Esculap e Salud). Quest tempel deriva da l’entschatta da l’emprim tschientaner, pli u main dal temp d’arrivada dals novs colonisaturs; probabel è el vegnì realisà sin iniziativa da quels. Damai ch’igl era da quel temp difficil da chattar nov spazi da construcziun, han ins ‹encugnà› quel tranter chasas pli veglias. Divers altars e maletgs cumprovan ch’il cult era ordvart popular. La construcziun modesta mussa però er ch’il cult d’Esculap era plitost derasà entaifer las classas socialas pli povras da la citad.
Tempel da Venus
L’erecziun da quest tempel vegn situada en il temp da ca. 80 a.C., dal temp da la fundaziun da la colonia romana. Quest grond tempel è vegnì erigì en la citad veglia, tranter la Basilica e la porta vers il port. Da l’emprim edifizi n’è betg sa mantegnì bler, damai ch’il tempel è vegnì transfurmà dal temp dals imperaturs e destruì fermamain tras il terratrembel. Dal temp che la citad è vegnida sepulida, vegniva el anc adina renovà, uschia ch’il revestgiment da marmel manca.
Il fatg ch’ins ha erigì in tempel da Venus dal temp da la fundaziun da la colonia è significativ, furmava Venus gea la dieua protectura persunala dal conquistader Sulla; quai n’è betg be s’exprimì en l’erecziun dal tempel, mabain er en il nov num da la colonia, Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum. Venus è uschia daventada la nova patruna da la citad. Questa dieua era però er gia vegnida venerada pli baud en furma da la Venus Fisica, la dieua protectura dals contracts. Tras quai sa lascha explitgar il maletg da cult nunusità da la Venus en tunica lunga cun mantè, diadem e scepter.
Tempel da Fortuna
In pau al nord dal Forum, a la cruschada da la Via di Mercurio e da la Via della Fortuna, han ins erigì il tempel da la Fortuna, e quai circa dal temp ch’èn vegnids bajegiads sper il Forum ils edifizis che servan al cult da l’imperatur. Il tempel da Fortuna è vegnì construì sin in aut podest, en il stil da vegls tempels talians. Uschia dominescha el ils edifizis cunfinants.
Surtut sclavs ed anteriurs servs pratitgavan il cult da Fortuna. Er Mercurius vegniva venerà qua (sco gia en il Macellum). La finamira principala da quest tempel da la Fortuna Augusta era bain d’avischinar las classas socialas inferiuras al cult da l’imperatur, d’als integrar e da promover uschia la concordia.
Altars en la citad
A chaschun da las exchavaziuns èn vegnids a la glisch numerus pitschens altars, e quai surtut sin cruschadas. Savens sa tractavi da piedestals da crap u da nischas da cult improvisadas, mintgatant schizunt be da pictura murala vi da las fatschadas da las chasas. Quests pitschens altars servivan al vischinadi sco pitschens centers religius; ins tgirava qua surtut il cult dals lares compitales, vul dir dals protecturs da las cruschadas. In interessant aspect da quests altars è ch’il cult da l’imperatur, il qual vegniva celebrà directamain dals onuraturs, para d’esser stà main impurtant tar la glieud simpla ch’ils cults pli vegls.
Sper ils altars ch’eran accessibels publicamain vegnivan anc vitiers ils altars en chasas privatas, nua ch’ins venerava surtut las Lares e Penates.
Termas stabianas
thumb|160px|Termas dal Forum (frigidarium) La pli veglia terma deriva probablamain dal terz tschientaner a.C. Quella cumpigliava exclusivamain bogneras da seser. Il stabiliment era situà a la cruschada tranter la Via dell’Abbondanza e la Via Stabiana. Nà da l’entrada da la vart da la Via Stabiana arrivav’ins l’emprim en la gardaroba. En la proxima stanza da dimensiun pli gronda, l’apodyterion, devi nischas per deponer la vestgadira. Da qua entrav’ins en il tepidarium (il bogn temprà); a quel suandava il caldarium (il bogn chaud) u ch’ins pudeva ir en il laconicum (il suaduir). Tut questas stanzas eran d’ina dimensiun surprendenta, schizunt en il tepidarium devi ina bagnola per far bogn cun l’entir corp. Per sfradentar duvrav’ins probablamain il bogn en il caldarium; da quel temp na devi numnadamain anc nagin bogn d’aua fraida.
Durant ils emprims onns da la colonia è il bogn vegnì renovà e cumplettà vastamain cun meds publics. Tranter auter han ins erigì in destrictarium, in suaduir, en il qual ins pudeva sa nettegiar dad ieli e sablun. A chaschun d’ulteriuras renovaziuns a l’entschatta dal temp dals imperaturs è il laconicum vegnì transfurmà en in frigidarium (bogn d’aua fraida). Medemamain han ins fatg pli pitschna la palaestra ed erigì da vart dretga in grond batschigl da nudar (natatio). En il nordost sa chattava il bogn per dunnas. Quel era in pau pli pitschen e possedeva be in tepidarium ed in caldarium. Il bogn sa preschentava a moda pompusa, cumbain che las reparaturas n’eran anc betg terminadas suenter il terratrembel da l’onn 62 s.C.
Las termas dal Forum
Las termas dal Forum sa chattavan directamain al nord dal Forum. Inscripziuns che fan menziun da la finanziaziun publica dal stabiliment vegnan datadas en il temp da ca. 70 a.C. Las parts exteriuras da la terma servivan sco surfatscha da vendita per negozis; la segunda auzada vegniva probablamain affittada sco abitaziun. Ins suppona che questas mesiras servivan a generar entradas a favur da la terma.
L’emprim cumpigliava questa terma be in tract dad umens; il tract da las dunnas han ins cumplettà pli tard ed en furma in pau pli pitschna. Las termas dal Forum èn las sulettas ch’èn vegnidas reparadas vaira spert suenter il terratrembel da 62 s.C. e che guardavan or prest tuttina sco avant; il 79 s.C. eran ellas avertas.
Las termas situadas davant la citad
Gist dador la citad, a la porta dal vest che manava vers il port, han ins erigì a l’entschatta dal temp dals imperaturs in’ulteriura terma. Quella era vegnida construida tenor la pli nova savida dal temp e purscheva intgina raffinezza tecnica. Spezialmain interessantas eran las grondas fanestras ch’avrivan la vista vers la mar.
Oz èn questas termas surtut enconuschentas pervi da lur frescos erotics. Questas picturas ch’orneschan la gardaroba servivan sco orientaziun visuala per chattar l’atgna vestgadira; ellas s’orienteschan a la litteratura contemporana sco per exempel l’‹Ars amatoria› dad Ovid.
Las termas situadas davant la citad èn vegnidas donnegiadas fermamain tras rubadurs. A la fin da l’emprim millenni eran ellas schizunt abitadas. En il temp modern èn ellas gia vegnidas chattadas da Maiuri; ma las exchavà scientificamain e reconstruì han ins pir tranter il 1987 ed il 1992.
Ulteriuras termas
Suenter il terratrembel da 62 s.C. era previs d’eriger en in lieu relativamain central – a la cruschada da pliras vias, t.a. Via Stabiana e Via di Nola – novas termas, las termas centralas. L’onn 79 s.C. era pir erigida la construcziun criva; quella lascha però enconuscher ch’ins s’orientava a models da la citad da Roma.
Tar las termas republicanas sa tractavi da las termas las segund veglias, anc dal temp preroman, ma er da las termas las pli pitschnas da la citad. Quellas eran situadas visavi la Palaestra samnitica. Ins suppona che questas termas vegnivan surtut frequentadas dals sportists che sa trategnevan là. Eventualmain tutgavan las termas a l’entschatta schizunt tar ils implants da sport: ellas eran numnadamain situadas en in lieu relativamain decentral e na disponivan ultra da quai da nagin’atgna palestra. Questas termas sa cumponivan da dus tracts; il grond disponiva er d’in suaduir. Il pli tard dal temp dad Augustus han ins laschà scrudar questas termas.
Forum triangolare
Sper sia muntada sco in dals centers sacrals da la citad (cf. survart), disponiva il Forum triangolare d’in spazi liber che vegniva utilisà sco implant da sport per la giuventetgna. Quel disponiva d’ina pista da currer e serviva al trenament sportiv-militar dals giuvens umens da la citad.
Palaestra samnitica
En sia furma sco ch’ella sa preschenta anc oz deriva la Palestra samnitica dal temp dals imperaturs. La vart da l’ost da l’implant è avert, las ulteriuras varts èn flancadas da tschintg (en il vest) resp. otg colonnas (en il nord e sid). En ina fasa tempriva s’extendeva la palaestra pli lunsch vers ost, ha alura però stuì far plazza al tempel dad Isis. Al vest sa chattan trais locals che servivan sco gardaroba. En l’implant han ins chattà ina copia dal Doryphoros (ina famusa statua d’in porta-lantscha). Davant la basa da la statua sa chattava in altar, uschia ch’ins suppona ch’i vegnivan er fatg qua rituals religius.
Palaestra gronda (Campus)
Dal temp dals imperaturs dastgavan be ils gladiaturs exercitar en la citad cun armas. Lur center da trenament sa chattava en il sid dal teater, pia gist sper il Forum triangolare. En ils edifizis cunfinants han ils archeologs scuvert divers utensils che vegnivan duvrads dals gladiaturs.
Teater grond
thumb|180px|Cravals en l’amfiteater a chaschun da gieus da gladiaturs Al cunfin meridiunal dal plateau da lava, en l’ost dal Forum triangolare, han ins erigì en il decurs dal segund tschientaner a.C. in grond teater. Igl è quai stà l’emprim edifizi en quest lieu; tut ils auters en vischinanza dal teater èn suandads pli tard e tegnend quint da la posiziun dominanta dal teater. Da l’emprima construcziun n’èn oz strusch pli sa mantegnidas restanzas. L’edifizi correspundeva l’emprim a la tradiziun greca: avant la tribuna era situada ina gronda surfatscha libra en furma radunda (orchestra) e las dimensiuns dal teater sco tal tanschevan levamain sur in mez rudè ora. Pir suenter pliras fasas da renovaziun e reconstrucziun è il teater vegnì adattà a las isanzas da teater romanas. Uschia han ins l’emprim auzà la tribuna; pli tard è la chasa da la tribuna (scaenae) vegnida erigida pli datiers dals plazs da seser, en pli han ins chavà in foss per pudair trair il sumbrival cun dapli effect e stgaffì a medem temp in pli grond spazi d’acziun per ils acturs. Ultra da quai è la fatschada da la tribuna vegnida refatga e travestgida cun marmel. Suenter il terratrembel da 62 s.C. han ins adattà in’ulteriura giada la fatschada, la cumplettond cun bleras nischas e colonnas. Cun questa chaschun han ins er empitschnì l’orchestra.
In ulteriur edifizi annex da muntada furmavan las loschas d’onur situadas da mintga vart. Da qua n’avevan ins bain betg la meglra vista sin la tribuna; pli impurtant che da vesair era però da vegnir vesì. Las loschas eran reservadas als magistrats ed als donaturs dals gieus. Ina gronda part da las reconstrucziuns èn vegnidas finanziadas da Marcus Holconius Rufus e da ses figl Marcus Holconius Celer, commembers d’ina da las pli ritgas e pussantas famiglias da la citad. Marcus Holconius Rufus ha schizunt survegnì in sez d’onur situà davant l’emprima ritscha da plazs da seser.
Teatrum tectum (Odeion)
Directamain al sidost dal teater grond sa chatta in teater pli pitschen. Or d’inscripziuns è quel enconuschent sco teatrum tectum (‹teater cuvert›). Quel è vegnì erigì durant ils emprims onns da la colonia romana. Responsabels per l’execuziun – per incumbensa dal cussegl da la citad – èn stads ils enconuschents uffiziants Marcus Porcius e Quinctius Valgus che n’eran omadus betg dal lieu. Da quel temp sa chattavan ils Romans che discurrivan latin anc en la minoritad. Ins suppona ch’ins ha erigì per els quest teater, entant ch’il teater grond vegniva duvrà vinavant dals Pompeians che discurrivan la lingua osca. Ultra da quai vegniva il teater pitschen probablamain duvrà sco lieu da reuniun per reglar las fatschentas da la citad.
Amfiteater
Pli u main a medem temp sco il teatrum tectum han ins er construì l’amfiteater ch’è situà en il chantun al sidost da la citad. Quel è medemamain vegnì exequì dals dus uffiziants numnads e purscheva plazza a 20 000 persunas. Damai ch’el era pli aut ch’il mir da la citad, furmava l’amfiteater l’emprim edifizi ch’ins veseva cun s’avischinar a la citad. Tar l’amfiteater da Pompei sa tracti dal pli vegl teater da quest gener ch’è insumma enconuschent (avant vegnivan els construids en lain e puspè allontanads suenter la represchentaziun). Cun quai ch’ins n’aveva anc nagina experientscha cun l’erecziun da tals edifizis, na dispona el betg anc da la tecnica raffinada da stabiliments sumegliants da pli tard, sco per exempel il Colosseum a Roma. Schizunt las stgalas tar ils plazs dals aspectaturs n’eran anc betg integradas en l’edifizi, mabain construidas ordaifer.
L’edifizi steva dal tuttafatg en il servetsch da sia funcziun, vul dir dal spectacul. L’impurtanza da l’amfiteater e surtut da las occurrenzas ch’avevan lieu là resorta dal grond dumber da graffitis ch’ins chatta vi da las paraids-chasa en la citad. Tranter quellas hai sgrifliezs da fans da singuls cumbattants sco «Nikanor, victorisescha!» u «Il noviz Spiculus or da la gruppa da gladiaturs da Nero ha gudagnà; il libertus (= sclav laschà liber) Aptonetus, cun 16 gieus, è vegnì per la vita». Dapertut en la citad chattan ins er avis sin ils gieus: «A chaschun da l’inauguraziun da l’archiv (vegnan gladiaturs) da Gnaeus Alleius Nigidius Maius a sa batter ils 13 da zercladur a Pompei. Cortegi, persecuziun d’animals, cumbat d’atlets; cun tenda da sulegl.»
Economia
thumb|220px|Torchel d’ulivas thumb|220px|Pasternaria cun mulins (a dretga) e furns Cumbain che Pompei furma la pli impurtanta e ritga funtauna areguard l’istorgia economica da l’antica, n’èsi betg adina simpel co interpretar ils chats. Entaifer la scienza è vegnì debattà ditg, schebain i sa tractava tar Pompei d’ina citad orientada a la producziun u al consum. Tenor las enconuschientschas actualas è ina furma maschadada la pli plausibla.
Provediment cun victualias
Il provediment da la citad cun victualias para d’esser vegnì effectuà almain parzialmain sur furniturs externs ch’eran sa stabilids en vischinanza da la citad (sco las Villae rusticae a Boscoreale). Quests manaschis eran probablamain spezialisads sin la producziun da products specifics. A Boscoreale han ins chattà 18 buts da terracotga (dolia) ch’eran laschadas en la terra, in grond torchel da vin ed in reservuar sutterran che pudeva tschiffar 10 000 liters vin. La viticultura furmava dapi l’emprim tschientaner a.C. in dals pli impurtants secturs economics da la regiun. Er da las famiglias Eumachius e Holconius è enconuschent ch’ellas possedevan dador la citad bains da vignas e che quels importavan gudogns considerabels. Il vin da la Campania vegniva er exportà; betg il davos retirava la citad da Roma ina cumpart respectabla (20 fin 25 %) da ses provediment da vin da la regiun dal Vesuv. Er a Pompei sez è cumprovada la viticultura: Sin l’Insula II 5, in terren quasi senza edifizis situà tranter la Via dell’Abbondanza e la part orientala dal mir da la citad, sa chattava ina plantascha da vin. Las foras da las vits han ins pudì cumprovar archeologicamain.
Sur il port situà a la sbuccada dal Sarno vegniva la citad medemamain provedida cun rauba, sco per exempel cun products da la pestga. La sosa da peschs garum, che furmava da quel temp in impurtanta cundiment, vegniva producida qua en implants pli gronds. Er la charn sto esser vegnida furnida d’ordaifer, damai che la citad sezza na purscheva nagin spazi per l’allevament d’animals, forsa cun excepziun da la tegnida da biestga manidla entaifer las zonas da las chasas.
Puma e legums derivava, almain parzialmain, direct dals curtins ch’eran situads en la citad sper las chasas. Dal temp da l’extincziun da la citad l’onn 79 s.C. èn cumprovads numerus ierts privats; en pli existivan entaifer la citad diversas surfatschas d’iert ch’ins utilisava communablamain. Pli probabel vegnivan questas purschidas anc cumplettadas tras furniturs d’ordaifer.
Mastergn ed artisanadi
Rauba da diever, materias primas, materialias da construcziun e products da metal mezfinids stuevan vegnir importads d’ordaifer la citad. Per la producziun da quadrels e da rauba da terracotga sco amforas eran ins dependents da chavas d’arschiglia. Tant da la famiglia Eumachius sco er da la famiglia Holconius è enconuschent ch’els possedevan talas chavas. La fabrica da quadrels da Lucius Eumachius furniva per exempel er a Boscoreale, quai che sa lascha cumprovar a basa dals buls da producziun. Durant ils mais avant la racolta vegnivan producidas las amforas, ils ulteriurs mais da l’onn eran reservads per la producziun da quadrels e tievlas.
Pli baud eran ins da l’avis che Pompei haja furmà in center local da l’industria da launa. Ins ha numnadamain chattà surfatschas da lavur correspundentas, avnauns per stgaudar liquids, zaivers e bigls per colurar, en pli èn vegnidas a la glisch en ina chasa radund 50 pais d’in taler. Tras graffitis èn cumprovadas professiuns sco fulladers, tenschiders e fieutraders. Oz èn ins plitost da l’avis che questa producziun bastava per l’autoprovediment, ma betg per la vendita ordaifer la citad. Il medem vala per auters secturs economics sco cuntscharias u l’elavuraziun da metals. D’intgins ferrers da Pompei èn sa mantegnids ils nums, sco Iunianus u Verus che fascheva lavurs en bronz e pitschens candelabers. Plinavant ha pudì vegnir cumprovà in lavuratori en il qual vegnivan producidas statuettas e statuas en grondezza natirala en tecnica da cul da bronz. I deva er juveliers (gemmarii) e ciseladers (caelatores). Tar ils ulteriurs manaschis da producziun ch’èn vegnids a la glisch tutgan ina fatschenta da pictur, in lavuratori da vaschler, ina parfumaria ed in lavuratori da lampas d’arschiglia.
Davant blers edifizis publics ed er davant bleras chasas privatas pli grondas sa chattavan retschas da negozis. En questa moda finanziava la citad projects ed er possessurs privats avevan uschia in’entrada accessorica. Exemplarica per questa cumbinaziun d’abitar e da viver è la Casa dei Postumii: L’edifizi cumpiglia ina gronda surfatscha e dispona da trais varts da tabernae. Ina part da quests negozis eran colliads directamain cun la chasa sezza. Ins suppona che (anteriurs) sclavs lavuravan qua per incumbensa dal possessur. Auters negozis na disponivan da nagina colliaziun cun la chasa centrala, ma persuenter d’in palantschieu intermediar; qua pudeva il possessur dal manaschi abitar cun si’entira famiglia. La chasa principala dispona er d’in access separat a la segunda auzada; probablamain aveva il possessur affittà quella. Intgins dals negozis han pudì vegnir identifitgads. Uschia devi ina cuschina da coier ed in lavuratori da metal. La cuschina da coier vegniva eventualmain provedida d’ina gronda cuschina che tutgava tar l’edifizi.
Politica
Vi da las paraids-chasa ed ils mirs da la citad èn sa mantegnidas inscripziuns latinas tegnidas en cotschen e nair. Quellas che sa laschan interpretar il meglier sco appels electorals dattan in’invista en las relaziuns politicas da la citad. Suenter las elecziuns vegnivan questas inscripziuns normalmain puspè dadas si alv per far plaz per las proximas; dal temp da sia spariziun sa chattava la citad però gist en in cumbat electoral. Enturn ils candidats sa furmavan comités da sustegn che procuravan per las inscripziuns correspundentas. Quellas sa chattavan surtut vi da las fatschadas d’edifizis ch’eran situads a las vias principalas, sin plazzas publicas u en vischinanza dals negozis. I pudevan sa furmar gruppas da vischinadis u entiras associaziuns professiunalas che sustegnevan in candidat. Ils commerziants da puma da Pompei favurisavan per exempel il candidat Sallustius Capito. Interessantamain sa participavan er las dunnas intensivamain a la propaganda electorala, e quai cumbain ch’ellas na pudevan ni eleger ni vegnir elegidas. Ina da questas recumandaziuns sa cloma: «Pollia supplitgescha d’eleger Marcus Cerrinius»; in’autra, fitg directa: «Elegì Gaius Rufus!»
I dat en egl ch’ils appels na sa refereschan betg ad in program electoral u da partida. Ed er empermischuns electoralas na chatt’ins strusch. Partidas en il senn odiern n’existivan betg; ins deva la vusch plitost ad ina persunalitad che ad in program politic. Per in dals candidas, il Pompeian Helvius Sabinus, èsi stà pussaivel da cartar sin il territori da la citad il muster da derasaziun da sia propaganda electorala. En tut eran vegnids scrits en tut la citad dapli che 100 appels electorals a sia favur; Helvius vegniva sustegnì da gruppaziuns fitg differentas, quai che po esser in indizi per in aut grad da reputaziun.
Las parolas sezzas èn fitg differentas. Ellas tanschan da simplas abreviaziuns sco «OVF» (per oro vos faciatis, «Jau As supplitgesch d’eleger el») sur amis e cumpogns che fan reclama per lur candidats fin a furmas pli organisadas sco ils collegia, ils predecessurs antics da las uniuns. Auters appels derivan da pasterners, ustiers, giugaders da dats, damas d’animaziun u da magisters che fan reclama per lur scolars. Il placat sco med da publicitad n’era anc betg derasà. A Roma percunter vegnivan gia affischads sin plazzas publicas texts da lescha u tavlas da lain alvas cun communicaziuns uffizialas.
La procedura d’elecziun per ils radund 5000 fin 10 000 umens da Pompei cun dretg da vuschar sa lascha eruir a basa da relievs da munaidas u da funtaunas scrittas contemporanas. Ins sa radunava sin il Forum ed elegeva, en areals circumdads cun ina saiv, cun agid da tavlas da tschaira. En connex cun ils cumbats electorals en l’antica vegn savens discurrì da politica da clientella, nepotissem e schizunt da corrupziun averta. Quant giustifitgadas che questas reproschas èn, è grev da dir. Sustegn da vart da gruppas da professiun en spetga da recumpensas devi segiramain. Medemamain vegniva investì er da quel temp blers daners en il cumbat electoral – schizunt Julius Caesar ha stuì temair ina giada da far daivets pervi dals auts custs dal cumbat electoral. Da l’autra vart empermetta a Pompei Bruttius Balbius da «schanegiar la cassa da la citad» sch’el vegnia elegì. Tge ch’ins po constatar en general cun intercurir ils chats, è il fatg ch’i na vegniva betg fatg reclama cun politica innovativa, mabain plitost accentuà las tradiziuns e cuntinuitads e tematisà problems dal mintgadi. Almain ina tscherta cumpetenza areguard la politica economica para en mintga cas d’avair possedì il candidat, dal qual igl ha num Bonum panem fert («el porta bun paun»). Ed i deva er vuschs che na sa drizzavan betg a favur, mabain encunter tscherts candidats. Uschia hai num en connex cun Marcus Cerrinius che schizunt «assassins voteschan per el».
A l’entschatta dal temp dals imperaturs èn las elecziuns atgnamain vegnidas messas ord vigur; da princip vegniva uss tut decretà da vart da l’imperatur e tgi che dueva occupar ils uffizis vegniva decidì en circuls pitschens. En radund 2000 citads da l’Imperi roman – tranter auter a Pompei – ha però existì vinavant l’autodeterminaziun communala; e qua hai lura propi er dà dal temp dals imperaturs cumbats d’elecziun vivs ed autentics.
thumb|250px|Il teater cuvert serviva probablamain er sco lieu da radunanza Dal temp da la republica romana vegnivan per ordinari manadas tras en las citads elecziuns politicas che servivan ad occupar il cussegl da la citad. Quel furmava il gremi d’autodeterminaziun locala ed era en in tschert senn ina copia dal Senat a Roma. Elegida per propi vegniva però mo ina pitschna part dal cussegl da la citad che sa cumponiva da 100 decuriones. La gronda part dals magistrats sa cumpravan cun ina tscherta summa en lur uffizis politics. Quest proceder – che para or da nossa optica dubius e nundemocratic – era tuttavia tipic per l’antica; ins era numnadamain da l’avis che las persunas che disponian da blers daners duain er decider en dumondas politicas. A Pompei avevan er lieu elecziuns per dus ulteriurs uffizis. Per l’ina per l’uffizi dals duumviri, il qual sa cumponiva da dus umens che vegnivan mintgamai elegids per in onn. Quels avevan grond’influenza sin la politica statala, presidiavan il cussegl da la citad e faschevan dretgira (dretg da citad). Per l’autra l’uffizi dals duumviri quinquennales che vegnivan – sco ch’il num di – elegids mintga tschintg onns. Quels s’occupavan da dumondas administrativas e manavan las glistas dals burgais. Las lavurs ch’ils duumviri exequivan vegnivan controlladas dal cussegl da la citad.
Daspera vegnivan elegids candidats per posts da caracter puramain administrativ. Ils uschenumnads aedils, ch’eran subordinads als duumvirs, manavan l’administraziun. Tar lur incumbensas tutgavan per exempel l’administraziun da la construcziun da vias, la realisaziun da gieus sco er il mantegniment d’edifizis publics.
Sco electurs vegnivan admess tut ils umens libers sur 30 onns ch’avevan il dretg da burgais roman. Dunnas, sclavs e persunas da l’exteriur na dastgavan betg sa participar.
Abitar a Pompei dal temp preroman
Tar ina gronda part dals edifizis da la citad sa tractavi da simplas chasas d’abitar, savens cun in lavuratori u in negozi annex. Ses fitg bun renum aveva Pompei surtut d’engraziar a las chasas luxuriusas da la classa superiura. Blers da quests cumplexs cun caracter da palaz èn gia vegnids erigids dal temp dals Samnits ed eran da quel temp lunsch ordavant als edifizis romans cumparegliabels. Intginas chasas, per exempel la Chasa dal Faunus, avevan ina surfatscha da basa da 2500 m² e disponivan supplementarmain d’ina segunda auzada. Questas villas pudevan uschia concurrer cun ils palazs dals regents hellenistics en la part orientala da la Mar Mediterrana. Pir cun l’expansiun romana en il decurs dal segund tschientaner a.C. è quest luxus er arrivà en la chapitala romana.
Ina caracteristica da las chasas da quel temp è ch’ins ha er empruvà d’eriger sin parcellas pli pitschnas in peristil – ina curt circumdada sin tuttas vart cun colonnas – u almain in portic. La moda da construir ils edifizis era fitg rigida. Uschia han ins per exempel empruvà d’ordinar ils ischs da las chombras che cunfinavan cun l’atrium a moda simmetrica e regulara. Blers ischs muntavan da quel temp che la chasa saja gronda ed il possessur bainstant. En edifizis pli pitschens vegnivan perquai savens malegiads ischs apparents vi da las paraids. Tscherts elements da construcziun sco tecnicas da far mir han ins surpiglià directamain dals edifizis da represchentaziun publics. Sper las picturas èn ils mirs er segnads da stuccaturas preziusas. En la perscrutaziun vegn quest stil da decorar las paraids numnà l’‹emprim stil pompeian›.
Abitar a Pompei dal temp republican
center|thumb|600px|Frescos en la Villa dei Misteri Suenter ch’ils veterans romans e lur famiglias èn sa domiciliads a Pompei, hai cun gronda probabilitad dà grondas midadas en la citad. Schebain quai sa lascha cumprovar a basa dals chats archeologics è ina da las bleras dumondas che sa tschentan en connex cun la perscrutaziun da la citad.
Ensemen cun ils novs colonisaturs arriva er ina nova furma da decorar las paraids en la citad (il segund stil pompeian). Las stuccaturas plasticas da l’emprim stil han fatg plazza a frescos da gronda surfatscha. Sa mantegnida è però la finamira da stgaffir ina paraid ch’era architectonicamain uschè plastica sco pussaivel e structurada ritgamain. Las paraids eran picturadas cun colonnas, elements geometrics e vistas enramadas ch’eran a medem temp illusiunisticas e natiralisticas. Illustrads vegnivan per exempel areals cun sanctuaris u simplamain be bellas cuntradas fantasticas. In impurtant med stilistic furmava la lavur cun illusiuns opticas e reducziuns che funcziunavan be perquai ch’ins aveva mantegnì las mesiras e proporziuns da l’emprim stil.
En il vest e sidvest da la citad han ins allontanà il mir da la citad e stgaffì uschia nov spazi; ultra da quai ha la posiziun a la spunda stippa pussibilità d’eriger chasas en furma da terrassa. Vers la mar han ins endrizzà porticus u saluns cun grondas fanestras ch’avrivan ina vista magnifica vers il golf, l’insla e la muntogna.
D’eriger cumplexs pli gronds a l’intern da la citad era pli grev, damai ch’ins stueva acquistar per quest intent pliras parcellas vischinantas. Nua che quai è stà il cas, han ins per ordinari stgaffì nov spazi da viver e peristils. L’exempel il pli impressiunant en quest reguard furma la Chasa dal labirint. En il sid sa chattava ina veglia chasa cun atrium, entamez il curtin e lunsch davent da l’entrada, en il nord, in cirquit da saluns erigids da nov. Giasts stuevan pia percurrer l’entira chasa e duevan segiramain vegnir impressiunads tras l’entir cumplex che sa preschentava a moda ordvart ritga e che renviava uschia a la ritgezza dal patrun-chasa.
En bleras chasas sa laschan cumprovar per l’entir emprim tschientaner a.C. pitschnas e grondas renovaziuns e cumplettaziuns. Betg cler è er qua la situaziun en ils bains pli pitschens, damai che quests chats n’èn betg documentads suffizientamain.
Abitar a Pompei dal temp dals imperaturs
thumb|240px|Peristil en la Casa dei Vettii Dal temp dals imperaturs n’è documentada nagina construcziun nova d’ina chasa pli gronda. Tuttina èsi surtut l’apparientscha da las chasas da questa perioda ch’ha influenzà l’imaginaziun da l’abitar a Pompei. En egl dat per ordinari l’emprova dals possessurs d’integrar sper restanzas d’architectura e decoraziun pli veglia er elements novs, moderns. Uschia chatt’ins savens ina cumbinaziun da pitschnas hallas d’entrada, da vasts curtins e frescos en colurs glischantas sper elements architectonics pli vegls.
Ina novaziun evidenta da l’entschatta dal temp dals imperaturs furma per exempel la revalitaziun da l’atrium. Per ordinari han ins renovà ils palantschieus ed ils roms dals recipients da l’aua da plievgia ed installà gieus d’aua. Quests ultims eran savens endrizzads en furma da figuras, da las qualas sortiva (da la bucca, dal bec etc.) in radi d’aua. Quests gieus d’aua vegnivan plazzads uschia ch’els figuravan sco attirasguard per visitaders. Davos il gieu d’aua sa chattava normalmain ina maisa da marmel (resp. en chasas pli simplas ina maisa mirada, embellida cun stuc). La funcziun da quella n’è betg dal tut clera, eventualmain preschentav’ins là tscherts objects da valur. Savens vegniva l’atrium transfurmà supplementarmain en in curtin pittoresc. Per endrizzar gieus d’aua stuevan vegnir messas lingias da pressiun e dumandà ordavant la lubientscha da l’aedil. Las salas da mangiar èn vegnidas endrizzadas da quel temp a moda pli generusa e sche pussaivel cun vista sin il peristil.
Er tar las picturas muralas hai dà intginas novaziuns. Il terz stil pompeian sa differenziescha fermamain da l’emprim e dal segund. En general pon ins dir che tut è daventà pli simmetric. Ils elements da maletg eran uss savens enramads en ina colur e structurads tras pitgas miniaturisadas. Las paraids eran adina tripartidas; en la part centrala mussavan ellas savens cuntradas cun sanctuaris, ma adina dapli er scenas mitologicas – populars eran surtut temas dionisics e represchentaziuns eroticas.
Er en l’orticultura sa lascha constatar in’orientaziun vers furmas pli simmetricas e geometricas. Schizunt ils pumers vegnivan plantads tenor tscherts musters. Sendas per passar tras il curtin n’eran betg avant maun; quel dueva be vegnir contemplà d’ordaifer. Statuettas e hermes accentuavan supplementarmain l’impressiun d’in mund fantastic ed absent.
Quest’abundanza d’elements sin pitschen spazi furma era la caracteristica centrala da las picturas dal quart stil pompeian. La pictura fa in’impressiun gracila, filigrana; savens èn represchentadas scenas eroticas u miticas. Las figuras vegnan mussadas en la moda actuala, uschia ch’ins po supponer ch’ils possessurs da las chasas hajan indirectamain laschà represchentar els sezs.
Necropolas
Davant pli u main tut las portas da la citad eran situadas pitschnas u er pli grondas citads da morts, las qualas mintga novarrivà stueva traversar. Ils pli gronds da quests stabiliments sa chattavan davant la Porta di Norcea e surtut davant la Porta di Ercolano. Pli impurtanta che la persuna sepulida era, e pli datiers da la citad che sia fossa sa chatta. In tschancun da ca. 30 meters davant la citad era reservà al cussegl da la citad per surdar fossas d’onur.
Spezialmain tschertgads ston esser stads ils plazs davant la Porta di Ercolano. Qua èn las chasas sepulcralas vegnidas bajegiadas fitg spess ina vi da l’autra. Quellas na furmavan betg be in lieu da la memoria ed in simbol da status, mabain er in lieu da propaganda politica e sociala. Ins chatta edifizis fitg marcants e singulars – savens da las famiglias bainstantas da la citad – che cumbattevan anc cun ils commembers morts da la famiglia per attenziun.
Per far plazza a novas chasas sepulcralas vegnivan las veglias per ordinari ruttas giu; perquai n’han ins chattà praticamain nagins edifizis pli vegls. Igl èn però sa mantegnids intgins exempels che cumprovan la tgira da las fossas pli veglias d’onuraturs da la citad ch’ins venerava. Uschia è vegnì a la glisch in edifizi sepulcral cubic, en il qual ins aveva sepulì Marcus Porcius, l’emprim onuratur da la nova colonia romana. Questa fossa vegniva er anc tgirada bundant tschient onns suenter sia mort, e quai cumbain ch’è enconuschenta nagina descendenza da sia vart.
Sper questa fossa pli veglia han ins erigì a l’entschatta dal temp dals imperaturs dus novs edifizis, numnadamain las fossas per Aulus Veius e per la sacerdota da Venus Mamia. Omadus èn vegnids endrizzads en furma da bancs mez radunds cun vista vers la mar. Per cuntanscher per sai ina posiziun pli datiers dal mir da la citad desistivan intgins patruns da construcziun schizunt da laschar eriger lur fossa sper la via e sa cuntentavan cun la segunda retscha. Directamain davos las fossas menziunadas sa chattava il monument a duas auzadas da la famiglia Istacidia. Avant la Porta di Nocera ha la famiglia Eumachius medemamain laschà eriger in edifizi spezialmain grond; quel n’è però betg fitg aut mabain s’extenda orizontalmain. Sur pliras generaziuns ha l’edifizi servì als commembers da la famiglia sco mausoleum.
En il temp suenter Augustus para questa concurrenza però da prender ina fin. Ils cirquits da fossas vegnivan uss plitost construids a moda unitara. Ins als cunfinava cun mirs bass e pitschnas turs da chantun. Entamez sa chattava in piedestal per las urnas. Da quel temp entravan ils parents be pli per tschertas occurrenzas en quests cirquits da fossas. L’element il pli impurtant furmava uss l’altar da la fossa ch’era construì a moda ordvart ritga e faschond diever da marmel prezius. Qua sa chattava er l’inscripziun che ludava ils merits e la pietusadad dal defunct. Entant che las fossas dal temp republican e dad Augustus regordan surtut als onuraturs da la citad, datti pli tard schizunt fossas da sclavs ch’eran vegnids relaschads en libertad (liberti).
Apparentamain vegnivan edifizis da fossas savens malduvrads sco latrina. Or da la ‹Cena Trimalchionis› san ins che quel vuleva schizunt postar ina guardia sper sia fossa per prevegnir ad in tal abus. Perditga da quai dat er in’inscripziun sin in crap-fossa davant ils mirs da Pompei che sa drizza directamain a talas persunas senza pietad.