cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frars Grimm
Emprimas lavurs a Kassel
L’onn 1814 han ils frars Grimm retratg ensemen cun lur sora Charlotte (Lotte) (1793–1833) in’abitaziun al Wilhelmshöher Tor ch’è sa mantegnida fin oz. Gia il 1815 ha Jacob publitgà sper in cudesch davart l’interpretaziun mitologica da maletgs e colonnas da dieus (‹Irmenstrasse und Irmensäule›) er ‹Silva de romances viejos›, ina selecziun critica da romanzas vegl spagnolas.
thumb|240px|Frontispizi e pagina dal titel da l’ediziun dal 1819 Il 1815 han ils frars pudì preschentar il segund tom da las ‹Kinder- und Hausmärchen›. Il 1819 è l’emprim tom vegnì reedi en ina versiun repassada fermamain: igl èn vegnidas vitiers novas paraulas, radund in quart da las istorgias èn vegnidas stritgadas e quasi la mesadad da las paraulas restantas èn vegnidas surlavuradas, savens per eliminar las allusiuns eroticas che vegnivan resentidas sco indecentas. Las annotaziuns tar las paraulas dad omadus toms èn cumparidas il 1822 sco terz tom. L’onn 1825 è suandada in’ediziun pitschna da las ‹Kinder- und Hausmärchen› en in tom, la quala ha contribuì decididamain a popular la materia. Per quest’ediziun han ils frar gudagnà lur frar Ludwig sco illustratur. A partir dal 1823 è vegnida publitgada in’ediziun illustrada englaisa da las ‹Kinder- und Hausmärchen›. Gia dal temp da vita dals frars èn cumparidas set ediziuns da l’ediziun gronda da las paraulas e diesch ediziuns da l’ediziun pitschna.
Ils onns 1816 e 1818 èn cumparids dus toms d’ina rimnada da ditgas (‹Deutsche Sagen›), la quala n’ha però betg gì il medem success sco la rimnada da paraulas. Ils frars avevan rimnà avant tant paraulas sco ditgas; da sparter quests dus geners in da l’auter n’è betg adina simpel e n’è er betg vegnì fatg dals dus frars a moda consequenta. Emprovas da definir ils dus geners sa refereschan per exempel a las premissas che ditgas e raquints sajan per ordinari vardaivels per il public, las paraulas percunter betg, ubain che ditgas sajan liadas a puncts d’orientaziun istorics e locals concrets, entant che las paraulas na sajan betg fixadas areguard il temp ed il lieu. Tar omadus geners sa tracti da furmas narrativas che derivan da la tradiziun orala, cumbain ch’ils frars Grimm als han per gronda part be pudì acceder per lur collecziun en furma scritta. L’ediziun da ditgas n’è betg vegnida reedida dal temp da vita dals frars.
In’ulteriura prestaziun da gronda muntada da Wilhelm furma l’ovra ‹Die deutsche Heldensage›. Quella na cuntegna betg be ina rimnada da ditgas che tanscha dal 6avel fin il 16avel tschientaner, mabain er impurtants commentaris davart las tematicas tractadas, lur istorgia ed elavuraziun poetica. En il decurs da lur lavurs vi da las ditgas e paraulas popularas han ils frars formulà – en il context da l’ipotesa davart ina lingua originara indogermana – ina lescha davart la midada dals suns.
Grazia a lur numerusas publicaziuns avevan Jacob e Wilhelm Grimm gia cuntanschì en la vegliadetgna da 30 onns in renum extraordinari. Els vivevan ensemen a Kassel, fin il 1814 be da las entradas da Jacob e da la facultad da famiglia ertada. Sper l’activitad uffiziala sco bibliotecar (Jacob) resp. secretari da la biblioteca (Wilhelm) han els pudì cuntinuar al lieu cun lur perscrutaziuns, las qualas èn vegnidas onuradas il 1819 da l’Universitad da Marburg cun il docter honoris causa.
Senza promoturs e fauturs n’avessan ils frars Grimm betg pudì publitgar a moda uschè intensiva. Ina da las emprimas fauturas è stada la princessa electura Wilhelmine Karoline da Hessen. Suenter sia mort l’onn 1820 resp. dal prinzi electur l’onn 1821 han ils frars stuì rumir la chasa a la Wilhelmshöher Strasse ed ir a star ensemen cun la sora en in’abitaziun pli simpla. Lotte ch’aveva fatg fin qua il perchasa ha alura maridà il giurist e minister da pli tard Ludwig Hassenpflug (1794–1862) ed ha uschia bandunà ils frars. Quels han sinaquai midà pliras giadas l’abitaziun ed han manà sur onns in tegnairchasa ‹da mats vegls› communabel.
La ‹Deutsche Grammatik›
thumb|180px|Monument naziunal dals frars Grimm a Hanau (1896) En quest temp creativ a Kassel croda la lavur da Jacob Grimm vi da la ‹Deutsche Grammatik›. Il titel maina in pau en errur, pertge ch’i na sa tracta betg d’ina descripziun schematica da la structura da la lingua contemporana. Jacob vuleva plitost «striunar en ella ina vita istorica cun tut ils moviments d’in svilup plaschaivel». L’ovra cumplessiva sa referescha a tut las linguas germanas, lur connexs e lur svilup istoric. L’emprim tom s’occupava oriundamain da las flexiuns, il segund da la furmaziun da pleds. Jacob n’ha betg concepì l’ovra sco manuscrit cumplessiv, mabain ha laschà stampar artga per artga, apaina ch’el aveva scrit il quantum text ch’era necessari. La stampa da l’emprim tom ha correspundì cun 14 mais (tranter il schaner 1818 e la stad 1819) precis al spazi da temp che Jacob Grimm ha impundì per scriver l’ovra. Fin il 1822 ha el anc surlavurà ina giada cumplettamain l’emprim tom, uschia che quel tractava uss plitost la furmaziun dals suns. Sco gia avant ha el laschà stampar vinavant artga per artga fin ch’el ha gì terminà il 1826 il segund tom da la ‹Deutsche Grammatik›.
En quest’ovra epocala suonda Jacob sco emprim il svilup da las linguas (che vegnan numnadas oz ‹indogermanas› u ‹indoeuropeicas›) e las regularitads da la midada dals suns tar vocals e consonants. Uschia ha el tschentà il crap da fundament per l’etimologia moderna che perscrutescha l’origin da pleds e da parts da pleds resguardond la furmaziun da pleds, la flexiun, la midada da suns e la midada da la muntada en diversas linguas (parentadas). Jacob sez ha scrit latiers: «La perscrutaziun da pleds scientifica n’ha ni pudì sa sviluppar dal temp dals Grecs u Romans, nundir en noss temp medieval. (...) A quest girar tut confus sin la mar da pleds undegianta ha pir pudì vegnir mess ina fin cun laschar la precedenza al sanscrit ch’era fin qua anc betg vegnì perscrutà sco er cun conceder al tudestg, slav, lituan ed als ulteriurs idioms europeics il dretg d’access al circul da las perscrutaziuns scientificas.» Ad el eri er cler ch’ils represchentants da la filologia classica (latin, grec ed ebraic) n’avevan nagin interess d’intercurir a fund ulteriuras linguas, damai ch’els consideravan quellas sco barbaricas.
Jacob Grimm ha però gì precursurs: Il 1787 aveva William Jones cumpareglià en la Bengalia la structura e las ragischs da pleds dal sanscrit cun il vegl persian, grec, latin, gotic e celtic. Suandond ina pretensiun da Wilhelm von Humboldt ha alura il giuven Danais Rasmus Christian Rask cuntinuà cun questa lavur a moda pli sistematica. Jacob Grimm ha gì enconuschientscha ed ha er discutà l’ovra da Rask ed ha cumenzà a cumparegliar la furmaziun da pleds ed il svilup dals suns dal nordic vegl cun il slav resp. grec. En la ‹Deutsche Grammatik› èn vegnids cumparegliads per l’emprima giada ils stadis da svilup vegls, mesauns e pli novs da las linguas en discussiun. En la segunda ediziun ha el pudì cumprovar che las correspundenzas foneticas che Rask aveva constatà na furmian naginas appariziuns singulas e casualas, mabain che quellas suondian tschertas regularitads. Fin oz vegn questa regla numnada dals perscrutaders anglosaxons ‹Grimm’s law›. El ha er constatà ch’i n’ha betg dà ina, mabain duas da questas fasas da midadas foneticas. Quellas vegnan numnadas oz midada dals suns germana e midada dals suns tudestga (resp. emprima e segunda midada dals suns).
Ulteriuras lavurs a Kassel
L’onn 1816 ha Jacob translatà la grammatica serba da ses ami Vuk Stefanović Karadžić, la cumplettond cun in’introducziun en las linguas slavas e lur litteratura. En il fratemp aveva Wilhelm publitgà plirs cudeschs davart runas; e la publicaziun ‹Die deutsche Häldensage› – la quala el sez ha considerà sco sia capodovra – è cumparida il 1829. Medemamain ina lavur da pionier ha furmà il studi da Jacob ‹Deutsche Rechtsaltertümer› (1828), en il qual el n’è betg s’occupà da disposiziuns legalas, mabain da la pratica e da la concepziun giuridica. Quel dueva furmar il punct da partenza per retschertgas analogas en in’entira retscha d’auters pajais.
A Göttingen
Politicamain èn ils frars Grimm s’engaschads a favur d’ina uniun pli ferma dals stadis pitschens tudestgs da quel temp. Els han fatg quai tant a moda indirecta cun perscrutar l’istorgia culturala tudestga sco er tras activitad politica. Quest’ultima ha tanschì da la publicistica politica fin a l’activitad da Jacob Grimm sco deputà da l’Assamblea naziunala da Francfurt l’onn 1848. Jacob e Wilhelm han gidà a formular ils dretgs umans en Germania. Pervi d’in pamflet drizzà cunter ina violaziun da la constituziun tras il retg da Hannover, Ernst August I, èn els vegnids relaschads ensemen cun tschintg ulteriurs professers (‹ils Set da Göttingen›) e Jacob e vegnì bandischà dal pajais. In comité da burgais surregiunal ch’operava nà da Lipsia ha l’emprim pajà vinavant als professers relaschads lur paja, e quai a basa da donaziuns. Entant ch’ils frars Grimm eran senza plazza, als han ils editurs da Lipsia Karl Reimer e Salomon Hirzel suttamess la proposta per il ‹Deutsches Wörterbuch› (per ordinari numnà be il ‹Grimm›); senza la desditga da la plazza a Göttingen na fiss quest’ovra betg sa sviluppada en questa furma. Els sezs han elavurà l’ovra fin als bustabs D (Wilhelm) resp. F (Jacob). Els han concepì il dicziunari sco collecziun da tut ils pleds dal temp «da Luther fin a Goethe». En il center dals singuls artitgels da pleds stat l’istorgia da la significaziun dal pled respectiv; la moda d’utilisaziun istorica dal pled vegn reconstruida cun agid da citats da cumprova che derivan da tschients ovras litteraras, ma er da linguatgs spezials e dal diever dal mintgadi. En l’immensa lavur d’excerpar èn ils frars Grimm vegnids sustegnids da numerus gidanters; quels derivavan per gronda part dal circul da lur amis u collegas scientifics u als èn vegnids cussegliads tras amis e collegas. Tant il rimnar ils excerpts sco er l’elavuraziun dal vocabulari ha la chasa editura finanzià. Per il project grond dal dicziunari han ils frars Grimm stuì suspender agens plans e lavurs currentas; quai dueva daventar in problem latent da lur dus ultims decennis da vita.
Il temp a Berlin
Trais onns han ils frars Grimm vivì a Kassel en l’exil e senza plazza, cumbain che diversas instituziuns en Germania ed a l’exteriur èn sa stentadas d’als pudair engaschar. L’onn 1840, immediat suenter avair surpiglià ses uffizi, als ha lura il nov retg prussian Friedrich Wilhelm IV clamà a Berlin.
Radund 20 onns han els vivì a Berlin, liberads uss dal tuttafatg da l’intschertezza finanziala. En tractats academics ch’els han scrit durant questa perioda (edids pli tard sco ‹Kleinere Schriften›) vegn ins a savair bler davart lur perscrutaziuns, lur interess e lur intents politics liberals. Er la ‹Geschichte der deutschen Sprache› han els scrit da quel temp – l’emprima emprova insumma da colliar l’istorgia da la lingua cun l’istorgia sociala. Georg Curtius ha scrit il 1871 davart Jacob Grimm che sia moda da lavurar furiusa haja duvrà urgentamain il correctiv da spierts pli critics: «Igl è stà d’engrà che Wilhelm Grimm, main giagliard ed universal, ma precis e conscienzius sin champs pli pitschens, ha sustegnì Jacob ch’era pli temerari.» Uschia han ils dus frars – l’in sco avrapista, l’auter cun sia tempranza – cumplettà in l’auter ed avert a la perscrutaziun da l’istorgia e da la lingua vasts champs da lavur cun ils quals ins n’avess betg fatg quint.
thumb|200px|Craps da fossa dals frars Grimm a Berlin-Schöneberg Wilhelm Grimm è mort il 1859, ses frar Jacob il 1863. Bleras instituziuns en tut l’Europa èn stadas loschas da pudair quintar els tranter lur commembers (d’onur). Er en la mort èn ils dus frars unids: els èn sepulids sin l’Alter St.-Matthäus-Kirchhof a Berlin-Schöneberg.
Relasch
Ina gronda part dal relasch scientific dals frars Grimm sa chatta en la Biblioteca statala a Berlin. In’ulteriura part pli gronda, tranter auter brevs dad ed als frars, divers manuscrits e surtut exemplars persunals da lur ediziuns cun agiuntas fatgas a maun, vegnan conservadas en l’Archiv statal da Hesse a Marburg. Il 1865 èn ultra da quai arrivads plirs milli toms or da lur biblioteca persunala en possess da l’Universitad da Humboldt a Berlin; la nova biblioteca da quella sa numna dapi il 2009 Jacob-und-Wilhelm-Grimm-Zentrum. Medemamain è vegnida installada il 1978 in’exposiziun permanenta en il museum a Haldensleben che mussa ovras d’art, mobiglias etc. or dal relasch dals frars Grimm.
Crisa economica mundiala
thumb|220px|La lavurera migranta Florence Owens Thompson, California 1936 (fotografa: Dorothea Lange) La crisa economica mundiala (er: gronda depressiun) a la fin als onns 1920 e durant ils onns 1930 ha cumenzà cun il crash da la bursa da New York l’october 1929. La crisa è stada segnada d’ina ferma digren en la producziun industriala, en il commerzi mundial ed en il current da finanzas internaziunal, d’ina spirala da deflaziun, d’ina crisa da las bancas, da l’insolvenza da bleras interpresas e da la dischoccupaziun en massa ch’ha chaschunà miseria sociala e crisas politicas. La crisa economica ha manà en tut il mund ad ina ferma sminuziun da la prestaziun economica totala. Tut tenor las premissas specificas variescha il cumenzament, il decurs e l’intensitad da la crisa en ils singuls pajais. Cur ch’è prorutta il 1939 la Segunda Guerra mundiala, n’avevan anc betg tut ils stadis surmuntà la crisa.
La Germania naziunalsocialistica ha surmuntà la crisa economica mundiala en impurtants puncts il 1936 ed ha cuntanschì sco in dals emprims pajais puspè occupaziun cumplaina. Il svilup en Germania è però er stà segnà da mesiras per procurar lavur cun nauschas cundiziuns da lavur sco er en general da pajas bassas, las qualas ins aveva bloccà sin il nivel dal 1932 e betg il davos da l’obligaziun al servetsch militar ch’ins ha introducì il mars 1935. Facticamain èn las resursas vegnidas allocadas massivamain en l’industria da guerra, quai ch’è in dals motivs daco ch’i dueva vegnir a la catastrofa da la Segunda Guerra mundiala, la quala la Germania ha mess ad ir il 1939. En ils Stadis Unids ha il president Franklin D. Roosevelt dà a la naziun nova speranza cun las refurmas economicas e socialas dal New Deal. Cuntrari a la situaziun en Germania ed en blers auters pajais èsi reussì als Stadis Unids da mantegnair la democrazia er durant la crisa economica mundiala. La situaziun desolata da l’economia èsi reussì da surventscher; occupaziun cumplaina han ils Stadis Unids però pir cuntanschì il 1941 cun la conjunctura d’armament suenter esser entrads en guerra.
Tar las emprovas scientificas modernas d’explitgar l’origin ed il decurs da la crisa economica mundiala tutgan las analisas dal keynesianissem e dal monetarissem. En la scienza regia consens che la recessiun iniziala dal 1929 na fiss betg ida a finir en ina crisa economica mundiala, sche las bancas centralas avessan impedì la contracziun da la quantitad da daners ed avessan mitigià las crisas da las bancas cun metter a disposiziun dapli liquiditad. A la derasaziun da la crisa economica en tut il mund ha surtut attribuì l’export da la crisa tras il sistem da liar las valutas al standard dad aur sco er il protecziunissem ch’ins ha mess ad ir per far frunt a quella.
Decurs
L’origin da la crisa economica mundiala è tranter auter stà collià cun problems consecutivs da l’Emprima Guerra mundiala sin il champ da las relaziuns da finanzas internaziunalas, ils quals n’eran anc adina betg schliads enturn il 1930. En ils Stadis Unids – che furmavan suenter la fin da la guerra la nova pussanza economica mundiala – hai ultra da quai dà avant l’erupziun da la crisa in boom economic ch’ha manà ad ina scufla da speculaziun; quella è ida a finir il 1929 a la bursa da New York en ina crudada dal curs. Sinaquai èn collabads il sistem internaziunal da credits e la producziun industriala, quai ch’ha manà tar ils singuls stadis a tendenzas protecziunisticas per proteger ils agens martgads.
Il sistem da finanzas internaziunal ed ils problems dal suenterguerra
thumb|220px|Republica da Weimar: Furniziuns da reparaziun en natiralias a la Frantscha (1920) Las consequenzas da l’Emprima Guerra mundiala n’han betg be manà a problems en connex cun las bilantschas ed ils sistems finanzials da blers pajais, mabain han er manà a lunga vista a constellaziuns differentas en las relaziuns da finanzas internaziunalas. Cun excepziun dals Stadis Unids avevan tut ils stadis ch’eran stads cumpigliads en la guerra fatg enorms debits. Uschia stevan er las pussanzas victuras Gronda Britannia e Frantscha davant immens debits ch’eran da pajar enavos als Stadis Unids ch’insistivan sin quai.
Quai ha influenzà ed endirì las posiziuns da questas pussanzas en rom dal Contract da pasch da Versailles ch’è vegnì sfurzà si a la Germania. Surtut la Frantscha sperava da pudair pajar ils agens debits cun agid dals custs da reparaziun ch’ins aveva adossà a l’Imperi tudestg. Per pudair prestar quests pajaments da gulivaziun fiss la Germania, ch’era sezza indebitada fermamain, stada dependenta da retgavs or d’exports. Damai che las pussanzas victuras n’han però betg avert a la Germania lur martgads, è la dumonda da las reparaziuns restada in problem betg schlià. John Maynard Keynes ha constatà gia l’onn 1919 ch’il Contract da Versailles na cuntegnia «nagut per puspè metter en pe l’Europa economicamain, nagut per far da las Pussanzas da l’axa victorisadas buns vischins, nagut per stabilisar ils stadis europeics ch’eran sa furmads da nov (...). A Paris n’han ins fatg naginas cunvegnas ch’avessan servì a restabilir las finanzas publicas da la Frantscha e da l’Italia ch’eran en in stadi desolat ubain ad armonisar ils sistems economics dal Vegl e dal Nov Mund.» Gia apaina ch’eran vegnidas enconuschentas las cundiziuns dal Contract da pasch da Versailles aveva Keynes avertì da las grondas consequenzas negativas che quel possia avair per l’economia generala. Contestada entaifer ils teoretichers da l’economia è percunter la tesa ch’ils pajaments da reparaziun tudestgs sezs sajan da considerar sco in dals motivs per la crisa economica mundiala, damai che quels hajan, sco pajaments senza cuntravalur, contribuì a differenzas da tschains irritantas.
Boom economic e vaschia da speculaziun en ils Stadis Unids
A la Republica da Weimar, sco ertavla da l’Imperi tudestg, n’èsi betg reussì da schliar il problem dals debits statals e dals custs da reparaziun; en il decurs da la Gronda inflaziun ha quella schizunt stuì prender en cumpra ch’ils respargns da la classa mesauna vegnian ruinads, da quella classa pia ch’era da muntada centrala per la Republica da Weimar. Facticamain steva perquai la Germania il 1923 danovamain davant il ruin. La finala duevan ils Stadis Unids contribuir da quel temp cun il Plan da Dawes e l’emprest da Dawes a la stabilisaziun relativa en Germania e metter ad ir ils famus ‹onns dad aur› dals 1920. La nova paisa dals Stadis Unids sco pussanza economica mundiala dueva sa mussar lunsch sur la Germania e l’Europa ora: Ils emprests a l’exteriur dals Stadis Unids tranter il 1924 ed il 1929 èn stads quasi dubel uschè gronds sco quels da la Gronda Britannia ch’aveva furmà la pussanza politica ed economica mundiala d’avant la guerra. Ils martgads en l’Asia e l’America dal Sid ch’eran vegnids dominads avant il 1914 da producents europeics, stevan uss surtut sut influenza dals Stadis Unids.
Il boom economic en ils Stadis Unids durant ils onns 1920 (Roaring Twenties) è vegnì mess ad ir tras la producziun d’automobils e l’electrificaziun dals tegnairchasas, ils quals èn tranter auter vegnids munids cun frestgeras, tschitschapulvra e maschinas da lavar. La svelta creschientscha da l’industria da bains da consum sa basava parzialmain sin il fatg che blers burgais americans finanziavan per part lur cumpras sur credits. Avevan ils credits per intents da consum muntà il 1919 100 milliuns dollars, è questa summa creschida fin il 1929 sin bundant 7 milliardas dollars. Uschia han augments da la paja, finanziaziuns da credits e contracts da pajaments en ratas promovì il consum; reducziuns da la taglia han stimulà supplementarmain la prontezza d’investir e sustegnì in clima d’in optimissem economic general. La fevra da specular ha er tschiffar classas socialas che na stevan tradiziunalmain betg en contact cun la bursa. Correspundentamain ha flurì il commerzi cun aczias, e quai surtut a la bursa da New York, nua che las transacziuns èn anc ina giada sa dublegiadas il 1928 cumpareglià cun l’onn da record precedent.
Bain avevi er gia dà il 1928 per curts muments sfundradas dals pretschs da bursa; ma tut en tut èn ils curs creschids ad in crescher. Pervi dal regl da specular creschent èn er las transacziuns a la bursa vegnidas fatgas pli e pli a basa da credits. Il 1929 duevan, cuntrari a quai ch’igl era uschiglio usità, las activitads a la bursa schizunt gnanc sa calmar durant ils mais da stad; ils curs da las valurs d’industria èn anzi creschids entaifer trais mais per in ulteriur quart. Gia durant la fasa da boom exorbitanta da las transacziuns da bursa han ils investiders americans retratg chapital da l’Europa, per pudair investir quel cun anc dapli gudogn en il commerzi d’aczias a l’intern dal pajais. A partir dal zercladur 1928 ha alura la concessiun da credits da vart dals Stadis Unids envers la Germania ed auters pajais en l’Europa, l’Asia e l’Oceania cumenzà a collabar.
Il Crash a la Wall Street e sias consequenzas fatalas per l’economia mundiala
thumb|180px|La Wall Street durant il crash dal 1929 Dapi la stad 1929 han ils Stadis Unids enconuschì facticamain in svilup industrial regressiv: Igl è vegnì producì pli pauc atschal, las ratas da vitgira da la viafier èn sa sbassadas e la construcziun d’abitaziuns è sa sminuida. L’atun è alura, en furma da pliras sfundradas dals curs dramaticas a la bursa da New York, schluppada la scufla da speculaziun ch’era s’engrondida fin qua senza mesira. Sa chattond ils curs da qua davent «sin ina via da ziczac en la profunditad», ha la Gievgia naira be furmà in tagl spezialmain marcant. Lez di han 12 894 650 participaziuns midà il possessur, e quai per gronda part per in pretsch ch’ha ruinà dal tuttafatg las aspectativas ed ils siemis dals possessurs da fin qua. Cunter la speranza ch’ils curs sa revegnian suenter las correcturas da l’atun 1929, ha il viadi aval cuntinuà fin il fanadur 1932, e quai interrut be da curtas fasas da stabilisaziun. Er l’economia reala è tschessada a moda desastrusa. Uschia hai per exempel gì num ils 8 da fanadur 1932 che da l’entira capacitad da las interpresas d’atschal vegnian utilisadas actualmain be 12 %.
En consequenza dal crash a la bursa da New York han ils Stadis Unids retratg en undas lur investiziuns a l’exteriur e meds da credit, damai che quests daners vegnivan uss duvrads per cuvrir ils impegns en l’agen pajais. Pertutgada a moda directa da quai è stada la Republica da Weimar, pertge che l’economia tudestga sa basava da quel temp fermamain sin quests daners. La mancanza da daners e la deflaziun han manà ad ina sminuziun da la producziun, a relaschadas ed a dischoccupaziun en massa. Uschia è il dumber da las persunas senza lavur creschida da stgars trais milliuns il 1929 sin dapli ch’il dubel l’onn 1932. Quai ha manà a protests da dischoccupads ed augmentà massivamain las vuschs da la partida communistica (KPD). Betg be en Germania, mabain en l’entira Europa Centrala ha surtut la situaziun labila da bleras bancas mess en privel il funcziunament da las economias publicas. Sper il fatg ch’i mancavan ils credits nà d’ultramar han bleras interpresas er stuì prender en cumpra la perdita da valur da lur garanzias da credit che quellas avevan per exempel deponì tar las bancas en furma da vaglias u da certificats da participaziun. Il privel ch’i dettia uschia ina panica da bancas era pia fitg grond a l’entschatta dals onns 1930; suenter che diversas bancas en l’Austria ed en Germania èn vegnidas en difficultads, han ins installà in reschim d’ordinaziuns d’urgenza, il qual ha limità a moda severa la disponibladad dal dabun deposità sin banca, quai ch’ha paralisà supplementarmain l’activitad economica.
Stadis Unids
En ils Stadis Unids han il crash da la bursa, l’insolvenza da blers debiturs e divers Bank Runs fatg collabar in’entira retscha d’instituts da finanzas, uschia che ⅓ da tut las bancas han stuì vegnir liquidadas. Quai ha manà ad ina mancanza da credit generala e rendì en blers cas nunpussaivel da dar credit u da prolungar credits existents. Da quai èn alura resultadas en l’economia reala insolvenzas en massa. Entras la crisa da bancas è er la funcziun da quellas en connex cun la circulaziun dals daners vegnida disturbada fermamain. En questa situaziun avess l’institut d’emissiun dals Stadis Unids (FED) pudì stabilisar las bancas; enstagl da far quai, ha quel però pratitgà ina politica da finanzas contractiva, reducì la quantitad da daners per radund 30 % ed accelerà la spirala da deflaziun, quai ch’ha fatg pegiurar vinavant la crisa da las bancas e da l’economia.
Germania
La crisa da bancas en Germania marchescha il cumenzament da la segunda part da la crisa economica, numnadamain da l’iperdeflaziun. Quella ha gì duas raschuns: Entras concurrenza vicendaivla, acquisiziuns ostilas e pervi da fatschentas speculativas da vaglias e da rauba avevan las grondas bancas puspè cuntanschì il 1925 il volumen da fatschenta dal 1914. Da quel temp eran quellas bain orientadas ad expander vinavant, ma pervi da la bassa quota d’agen chapital e la mancanza da meds liquids eran ellas preparadas mal da far quest pass. Avessan ellas augmentà l’agen chapital (cun pajar dividendas pli pitschnas e/u emetter ulteriuras aczias) na fiss la differenza da questas duas grondezzas tar la summa dals credits concedids betg stada uschè gronda.
Vitiers è vegnida l’instabilitad dal martgà da credits internaziunal. L’indizi il pli evident per quai ha furmà il fluss unilateral da daners e da chapital. Dal 1925 fin il 1929 eran arrivads en Germania credits da l’exteriur da total 21 milliardas RM; a medem temp aveva la Germania impundì a l’exteriur be 7,7 milliardas RM. Tar ina gronda part da quests credits sa tractavi ultra da quai d’emprests a curta vista, vul dir ch’els avessan stuì vegnir pajads enavos entaifer trais mais; fin il 1929 han ins però prolungà quels regularmain. Las bancas da lur vart han percunter savens emprestà quests daners a lunga durada. Uschia era la situaziun da las bancas gia critica avant ch’è prorutta la crisa economica mundiala: duevan ils crediturs da l’exteriur perder lur fidanza en la solvenza da las bancas e betg pli prolungar ils credits da curta durada, avess quai cun ina giada manà ad ina mancanza da devisas. Suenter l’erupziun da la crisa, il november 1930, è alura effectivamain sa mussà in problem da liquiditad tar las bancas en ils Stadis Unids ed en Frantscha, uschia che quests dus pajais han retratg or da la Germania grondas summas da daners da curta durada. En Germania ha quai l’emprim plitost tangà bancas pitschnas, uschia che las consequenzas n’èn a l’entschatta betg stadas uschè evidentas.
La primavaira 1931 è alura la Österreichische Creditanstalt vegnida en difficultads. Da quel temp han ins speculà che la regenza franzosa haja mess ad ir questa crisa per torpedar il plan d’in’uniun da duana tranter la Germania e l’Austria. Cumbain che la regenza franzosa ha propi tratg en consideraziun talas manipulaziuns, n’ha betg sa laschà cumprovar ch’ella saja stada responsabla per il bancrut da la Creditanstalt ch’ha stuì declerar ils 11 da matg 1931 l’insolvenza. Quai ha muntà betg be per l’Austria, mabain per l’entira Europa Centrala il cumenzament d’ina crisa da finanzas.
Ins temeva che quest svilup possia er cuntanscher la Germania. En questa situaziun ha il chancelier da l’imperi Brüning sez declerà il zercladur 1931 publicamain che las reparaziuns sajan «insupportablas». Fatg quest pass aveva el per motivs da la politica interna, el sperava numnadamain da cuntanscher il sustegn da la dretga e dals naziunalsocialists en il Reichstag per in pachet da mesiras da spargn. Quest votum ha fatg l’impressiun sco sche l’Imperi sez fiss bainprest insolvent ed ha disturbà fermamain la fidanza dals creditaders da l’exteriur. Sinaquai èn vegnidas retratgas devisas en la valur da pliras milliardas RM e la populaziun ha cumenzà a prelevar en massa lur dabuns da las bancas. Ils 13 da fanadur 1931 han quellas stuì smetter da far pajaments. Per surmuntar la crisa èn las bancas vegnidas serradas per plirs dis e messas sut la controlla da la regenza. Er la bursa a Berlin è stada serrada fin il settember 1931 ed ha curt suenter stuì vegnir serrada ina segunda giada, suenter ch’il Reginavel Unì aveva bandunà il standard dad aur. Credits u novas investiziun èn uschia stads bloccads sur lung temp.
Il president da la banca imperiala Hans Luther vuleva impedir cun tut ils meds che devisas vegnian retratgas da l’exteriur ed ha perquai auzà per in temp il pe da sconto sin 15 % (per puspè attrair devisas), quai che na dueva però betg reussir. Las bancnotas ch’eran en circulaziun avevan il 1929 anc ina valur totala da 5 milliardas RM; fin il 1932 è questa summa sa sminuida per 30 % sin 3,5 milliardas RM.
Problems e reacziuns en champs centrals da l’economia mundiala
thumb|220px|Dischoccupads a Londra (1930) La Gronda Britannia aveva gia subì ina decada da difficultads economicas cur che las undas da schoc dal desaster american han cuntanschì l’insla. Durant ils onns 1920 avevi numnadamain dà qua cuntinuadamain in dumber da dischoccupads relativamain aut (da bundant in milliun). En rom da la finanziaziun da la guerra avev’ins gia abandunà in’emprima giada il standard dad aur; l’emprova da dar nov schlantsch a l’economia cun puspè liar il 1925 la glivra britannica a l’aur n’ha però betg mussà il success giavischà. Per l’ina na vegniva betg investì en l’economia britannica, perquai ch’il nivel dal tschains dal credit era aut, per l’autra ha uss il standard dad aur manà ad in aut curs da stgamiar la glivra, quai ch’ha flaivlentà il commerzi britannic: Entant che products britannics eran a l’exteriur memia chars, pudev’ins uss cumprar en la Gronda Britannia fitg bunmartgà products da l’exteriur.
En la Gronda Britannia è la crisa economica mundiala l’emprim sa mussada surtut en furma d’ina derutta dal commerzi mundial. Dal 1929 fin il 1931 è la valur dals exports britannics crudada per 38 %. A la midada da l’onn 1932/33 ha la dischoccupaziun cuntanschì cun stgars trais milliuns la quota maximala. In program da spargn rigid ha manà a diras dispitas entaifer la Labour Party regenta e la finala a la fundaziun d’ina ‹regenza naziunala› cun participaziun da ministers conservativs e liberals l’avust 1931. Sinaquai han ins desistì ils 21 da settember da liar la glivra a l’aur, e quai suenter che la Bank of England aveva impundì sias reservas dad aur per sustegnair la Creditanstalt austriaca e diversas bancas en Germania per impedir uschia ina crisa da bancas en l’entira Europa. Paucs dis suenter avair bandunà il standard dad aur è il curs da stgomi da la glivra crudà envers il dollar per radund 25 %. Entras quai èsi però reussì a l’economia d’export britannica da recuperar la cumpatibilitad, sche er sut cundiziuns dal martgà mundial ch’eran sa midadas. A medem temp ha la svalitaziun da la glivra dà novs impuls a l’economa interna, uschia che la Gronda Britannia è, malgrà las cifras da dischoccupads ch’èn restadas vinavant autas, sa sviluppada suenter il 1931 a moda pli favuraivla che blers auters stadis industrials.
La Frantscha, ch’era medemamain returnada il 1926 tar il standard dad aur, è l’entschatta stada per gronda part preservada da las turbulenzas da la crisa economica mundiala. La producziun industriala era qua orientada bler main vers ils martgads da l’exteriur che en Gronda Britannia, il martgà agrar protegì tras auts dazis d’import ed il franc, ch’era da quel temp plitost sutvalità, era stabil. Perquai è entrà en grondas quantitads en Frantscha chapital ch’era en tschertga da pussaivladads d’investiziun segiras. Las bancnotas eran cuvertas fin il 1931 per 80 % e la Banque de France disponiva d’in quart da tut las reservas d’aur dal mund. Questa situaziun confortabla è sa midada a moda drastica cur che la Gronda Britannia ha renunzià al standard dad aur e che la glivra è vegnida svalitada il settember 1931, damai ch’il franc e las autras valutas dal ‹bloc dad aur› parevan uss survalitads. A partir da quel mument ha la crisa economica mundiala er cumenzà a sa far valair en Frantscha: la dischoccupaziun è creschida, il commerzi cun l’exteriur è sa diminuì e la producziun è restada fin l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala sut il nivel dal 1928. Bain è la quota da dischoccupaziun restada en Frantscha relativamain moderada e n’è er betg creschida durant la crisa sur 5 %; ma da defender il standard dad aur dal franc ha engrevgià il budget statal, uschia che la bilantscha dal stadi da la Frantscha è vegnida a partir dal 1931 en sballantscha.
Da quai è resultada ina politica da spargn e da deflaziun ch’ha, sut la pressiun d’extremists, destabilisà la Terza Republica franzosa, entant che la classa sociala mesauna è stada pertutgada il pli fitg dal declin economic ed è perquai daventada adina pli radicala. Demonstraziuns da l’Action française da la radicala dretga e dal Parti communiste da la radicala sanestra han manà il 1934 ad acts da violenza ch’han chaschunà morts. Fin il 1935 han pliras regenzas dal center dretg empruvà da dar dumogn a la crisa, ma senza success; las elecziuns dal matg 1936 ha alura gudagnà il Front populaire ch’ha furmà sut Léon Blum la basa da la nova regenza. Sut l’ensaina da chaumas e d’ina paralisa da l’economia han ins concedì augments da las pajas, rinforzà la posiziun dals sindicats entaifer ils manaschis e reducì il temp da lavur emnil da 48 sin 40 uras. En vista al fatg che la Germania naziunalsocialistica ha augmentà a medem temp il temp da lavur sin fin a 54 uras per emna, han questas mesiras sminuì considerablamain la capacitad da concurrer da l’industria franzosa. Quai ha gì per consequenza che vasts chapitals èn vegnids transferids en l’exteriur ed ha er fatg diminuir las reservas dad aur da la Banque de France. Tut en tut ha la Frantscha subì en la decada da 1929 fin 1939 in sgurdin cumplessiv segnà da la decadenza da l’economia e da crisas politicas. thumb|220px|Rata da dischoccupaziun en ils Stadis Unids Ils singuls stadis han reagì a moda differenta sin las sfidas ch’èn resultadas da la crisa economica mundiala – tut tenor co ch’els eran pertutgads da quella e confurm a las lingias directivas politicas respectivas. Partind da stadis scandinavs han democrazias funcziunantas cumenzà ad intervegnir activamain en ils martgads ed a far emprims pass vers il stadi d’assistenza sociala da pli tard (p.ex. il model svedais). Emprims pass da refurma targlinants dal president american Hoover per surmuntar la Gronda Depressiun ha ses successur Franklin D. Roosevelt accelerà ed intensivà (New Deal), tranter auter en furma d’investiziuns publicas che promovevan la creschientscha e che vegnivan finanziadas cun far debits (Deficit spending).
Il chancelier da l’Imperi tudestg Heinrich Brüning percunter è, sut l’impressiun da la gronda inflaziun precedenta, sa stentà da rinforzar la valuta tras ina politica da spargn; quella è stada colliada cun reducziuns massivas dals sistems da segirezza sociala. Quest svilup ha contribuì a radicalisar vastas parts da la populaziun – fin a cumbats sin via tranter naziunalsocialists e communists – e dueva la finala favurisar l’avanzament da la NSDAP.
Consequenzas en la periferia da l’economia mundiala
Da la gronda crisa dals onns 1930 n’èn betg be stads pertutgads ils centers da l’economia mundiala da quel temp en l’America dal Nord ed en l’Europa, mabain er stadis e regiuns en tut il mund ch’avevan furmà fin qua objects d’explotaziun coloniala u ch’eran stads en l’economia globala da muntada secundara.
La gronda part dals pajais era integrada da quel temp sur lur exports agriculs en l’economia mundiala; per pudair importar products industrials dependevan els per ina buna part da las entradas respectivas. La scrudada da pretschs per products agriculs è però stada durant la crisa economica mundiala bundant pli gronda che quella per products industrials. Tras quai èn ils pajais da l’uschenumnada periferia stads confruntads en la crisa cun dischavantatgs supplementars en il commerzi mundial.
En la periferia da l’economia mundiala che viveva en dependenza han las elitas colonialas empruvà en questa situaziun da proteger las funtaunas d’entradas principalas da l’economia coloniala, vul dir las plantaschas, societads da minieras ed interpresas da commerzi. Per pudair garantir che quellas restian cumpetitivas envers la concurrenza internaziunala han ins augmentà il squitsch sin las pajas al lieu, uschia che las forzas da lavur indigenas han la finala stuì tegnair nà il chau per las difficultads en il commerzi cun l’exteriur.
Producziun
Gia l’onn 1928 è creschida la differenza tranter la capacitad da producziun che daventava adina pli gronda e la dumonda che cumenzava a sa sbassar. Fin la mesadad dal 1929 ha la producziun stagnà; la quota da dischoccupaziun è creschida. La producziun industriala è sa smesada fin il 1932 e las aczias han pers in terz da lur valur. La mesadad dal 1931 è il bancrut da bleras bancas s’effectuà sin gronds concerns industrials, ils quals èn vegnids impedids da prender si credit e da far novas investiziuns.
Il svilup dals curs è stà vaira different da pajais tar pajais. Bain è sa mussà dapertut in trend negativ; ma las dimensiuns da quel sco er l’entschatta e la fin da la crisa èn stads fitg differents. Giugà ina rolla en quest connex han tranter auter il cuntrast tranter surofferta e diminuziun da la dumonda sco er la dependenza dals singuls pajais da l’export; en pli è la crisa sa mussada sco main gravanta en pajais cun in’auta cumpart da forzas da lavur che lavuravan en l’agricultura.
Cur che la crisa ha cuntanschì sia culminaziun, era la producziun industriala sa reducida en singuls pajais per la suandanta procentuala: Stadis Unids 46,8 %; Pologna 46,6 %; Canada 42,4 %; Imperi tudestg 41,8 %; Tschecoslovachia 40,4 %; Pajais Bass 37,4 %; Italia 33,0 %; Frantscha 31,3 %; Belgia 30,6 %; Argentinia 17,0 %; Danemarc 16,5 %; Gronda Britannia 16,2 %; Svezia 10,3 %; Giapun 8,5 %; Brasilia 7,0 %.
Situaziun sin il martgà da lavur
thumb|220px|Asil per persunas senza tetg a Berlin, 1932 Cun la diminuziun da la producziun industriala è er tschessà il standard da viver. L’entschatta dals onns 1930 è la quota da dischoccupaziun creschida en ils pajais industrials sin 25 %. Suenter la mesadad dals onns 1930 è quella plaunsieu puspè sa sbassada.
Il svilup economic en Germania fin l’onn 1930 na pareva betg da sa differenziar da quel dals onns precedents. L’onn 1927 dumbrava il pajais radund 1 milliun dischoccupads; la fin settember 1929 eran quai 1,4 milliuns ed il favrer 1930 3,5 milliuns, quai ch’ins ha però l’emprim attribuì a la variaziun stagiunala. Cur che questa cifra n’è, cunter tuttas aspectativas, betg sa sbassada la primavaira 1930, han la regenza e la banca imperiala spetgà anc ditg che l’economia sa reguleschia da sezza, e quai cumbain ch’il dumber da dischoccupads sa chattava la fin da l’onn 1930 cun 5 milliuns dischoccupads sin il pli aut nivel en tut il mund. Pir cur che la pitschna reducziun n’ha betg cuntinuà vers la mesadad da l’onn 1931, han ins realisà dal tuttafatg tge svilup extrem che la crisa prendia. Da quel temp sa chattava il program da spargn da Brüning gia en la fasa da realisaziun. Las pajas publicas avev’ins reducì per 25 % e l’agid als dischoccupads ed agid social avev’ins reducì massivamain. Il favrer 1932 ha la crisa sin il martgà da lavur cuntanschì sia culminaziun: Sper 12 milliuns persunas occupadas dumbrava il pajais da quel temp 6 120 000 dischoccupads u 16,3 % da l’entira populaziun. Als dischoccupads pudev’ins er anc attribuir il grond dumber da lavurers a temp reducì ed emploiads pajads fitg mal, ma er blers interprendiders pitschens che stevan curt avant la ruina.
En ils Stadis Unids ha la crisa surtut gì consequenzas catastrofalas per ils purs. Ils pretschs per ils producents da products agriculs èn sa sbassads dal 1929 fin il 1933 per 50 %. Tras quai n’han dieschmillis purs betg pli pudì pajar lur ipotecas ed han pers lur terren. A medem temp è la producziun agricula creschida per 6 %. Quest augment sa lascha attribuir al fatg che l’agricultura ha midà savens sin contracts da fittanza ed a l’elavuraziun mecanisada da pli grondas surfatschas tras ils novs investiders; pli tard er tras la sauaziun artifiziala iniziada en rom dal New Deal, tras la quala il Midwest ha chalà dad esser la Dust Bowl, la cuppa da sablun proverbiala. Ils lavurers agriculs senza lavur èn fugids en il vest, nua ch’els èn sa mess, savens sut cundiziuns inumanas, en tschertga d’in’existenza. In document impressiunant da la crisa agrara en ils Stadis Unids furma il roman ‹The Grapes of Wrath› (‹Früchte des Zorns›) da John Steinbeck, il qual ha sez accumpagnà ina tala caravana da fugitivs.
En la producziun ed en l’industria da minieras han ins per part mitigià en ils Stadis Unids las consequenzas socialas da la crisa cun sbassar, er sut pressiun da la regenza, dal 1929 fin il 1932 il dumber d’uras per emna per radund 20 %.
Tut auter è sa preschentada la situaziun en il Giapun. Qua è l’economia publica creschida dal 1929 fin il 1933 per 6 %. Bain ha il pajais enconuschì enturn il 1930 ina recessiun seriusa; ma quella han ins survegnì svelt sut controlla. In’auta quota da dischoccupaziun ed ina crisa sociala sco en ils Stadis Unids ed en Germania n’han ins betg enconuschì qua.
Commerzi cun l’exteriur en Germania
Durant l’Emprima Guerra mundiala ed il ils emprims onns dal tranterguerras era il commerzi cun l’exteriur sa diminuì marcantamain en Germania. L’iperinflaziun dal 1923 aveva bain simplifitgà l’avanzament da l’industria tudestga, ma er manà en gronda dimensiun ad investiziuns falladas. Bain ha la producziun industriala tudestga gia puspè cuntanschì il 1926 il nivel d’avant la guerra, ma l’import aveva gia surpassà il 1925 la valur d’export da l’onn avant la guerra; facticamain dueva la Germania avair fin il 1930 ina bilantscha commerziala negativa. Durant la crisa economica mundiala èn ils imports alura sa sbassads.
Mesiras per surmuntar la crisa en Germania
Il declin economic ha gia cumenzà en la Republica da Weimar l’onn 1928. Las grondas quantitads da devisas ch’èn vegnidas prelevadas da las bancas da l’exteriur suenter il bancrut da la bursa a New York il 1929 han anc rinforzà en Germania quest svilup negativ. Suenter las elecziuns en il Reichstag l’onn 1930 han ins anc retratgs supplementarmain credits nà da l’exteriur. Quai surtut per dus motivs, in che concerna la politica exteriura ed in la politica interna.
Per l’ina era la NSDAP daventada la segund ferma partida; quest svilup politic aveva inquietà l’exteriur, uschia ch’ins vuleva augmentar la liquiditad en l’agen pajais. La regenza da l’imperi da sia vart considerava la crisa economica sco in dischequiliber da la bilantscha dal stadi. Il deficit ha muntà la fin 1929 1,5 milliardas RM. La banca da l’Imperi ha intervegnì en quel mument che las reservas dad aur e da devisas cuvrivan dals daners en circulaziun damain ch’ils 40 % prescrits; l’augment dal tschains directiv ha anc fatg pegiurar la situaziun.
thumb|220px|Cabinet Brüning ils 31 da mars 1930 Medemamain fatg daventar pli acuta la crisa han las mesiras ch’il chancelier da l’imperi Heinrich Brüning ha mess ad ir. El è partì da la necessitad da stuair mantegnair ina bilantscha dal stadi equilibrada, damai ch’il martgà da chapital che fiss stà necessari per finanziar in deficit na steva betg a disposiziun. En pliras ordinaziuns d’urgenza han ins sbassà las expensas publicas cun reducir las pajas en il servetsch public e cun terminar tut ils projects da construcziun publics. Questa politica d’austeritad ha però rinforzà la deflaziun ed ha franà la conjunctura, uschia ch’i n’è betg stà pussaivel da cuntanscher la finamira da consolidar a lunga vista la bilantscha statala. Il december 1931 ha la regenza cumenzà a far ina politica da deflaziun activa ed ha sbassà per ordinaziun d’urgenza tut ils pretschs, pajas e tschains da locaziun. Tras quai sperava ella da stimular l’export e d’accelerar l’effect da purificaziun da la crisa, sinaquai che la Germania possia sortir sco emprim pajais or da la depressiun. Questa politica n’ha gì nagin success: Pervi da la situaziun desolata sin il sectur da las devisas è il tschains directiv restà aut e medemamain las taglias: Ensemen cun las mesiras da deflaziun aveva la regenza augmentà la taglia sin la svieuta; perquai n’han questas mesiras betg pudì vivifitgar la conjunctura sco giavischà. Ed er ils effects sin l’economia da l’exteriur ch’ins aveva gì en mira n’han betg sa laschà cuntanscher: Gia il settember 1931 aveva la Gronda Britannia schlià la glivra sterlina da l’aur; cun la svalitaziun da sia valuta han ils Englais cuntanschì en l’economia da l’exteriur in cler avantatg envers la Germania cun sias mesiras da deflaziun.
Or da la retrospectiva è la politica da deflaziun da Brüning stada cleramain sbagliada. La perscrutaziun pli veglia è perquai stada da l’avis che la finamira primara da la regenza saja stada quella da far escalar la crisa e da persvader uschia ils Alliads che las pretensiuns da reparaziun na sa laschian betg accumplir. Ed ina giada che quests pajaments fissan stads sistids, avess quai er flaivlentà las forzas politicas da tenuta radicala. Damai che Brüning ha però quasi be fatg menziun en pleds publics da la relaziun tranter reparaziuns e politica da deflaziun, betg però en sesidas internas, è la perscrutaziun pli nova da l’avis ch’el saja propi stà da l’avis ch’i na dettia nagina alternativa tar sia politica.
Brüning sa chattava en ina situaziun ordvart difficila: Envers ils crediturs da las reparaziuns tudestgas stueva el mussar ina voluntad sincera da vulair ademplir il Plan da Young; entras quai daventava el però vulnerabel per la dretga, dal sustegn da la quala el dependeva però en la politica da l’intern. Uschia ha el per exempel prendì en mira in’uniun da duana cun l’Austria, la quala ha però – sco gia vis – mess ad ir pervi da la resistenza da la Frantscha il collaps dal sistem bancar.