cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Federalissem
Territori statal
Da l’autra vart poi er dar territoris ch’appartegnan ad in stadi commember, ma che na fan betg part dal stadi federativ. In exempel istoric per questa situaziun furma la part meridiunala dal Gronducadi da Hessen che n’ha, cuntrari al gronducadi sco tal, betg fatg part ils onns 1867–1871 da la Confederaziun da la Germania dal Nord.
Stadis federativs
In’autra furma dal federalissem è il stadi federativ. Tar quel sa tracti d’ina colliaziun da stadis suverans a basa da cunvegnas. Entaifer il stadi federativ poi bain dar instituziuns communablas, a las qualas ils stadis surdattan singuls dretgs da suveranitad. La cumpetenza da suveranitad cumplessiva resta però tar ils singuls stadis commembers. Quels decidan er or d’atgna iniziativa da puspè sortir da la lia. In exempel furma l’Uniun africana.
L’Europa federala
Er tar la Communitad economica europeica (CEE) e la Communitad europeica (CE) han ins pudì discurrer sur lung temp d’in stadi federativ. Ozendi dispona l’Uniun europeica però sper in’atgna administraziun er da cumpetenzas che vegnan survegliadas, a basa dals contracts da l’UE, dal Tribunal da la Communitad europeica. L’Uniun europeica furma in construct supranaziunal sui generis che surpassa in stadi federal; ma ella n’è nagin stadi. La pretensiun da stgaffir per l’entira Europa ina constituziun tenor ils princips d’in stadi federal numnan ins ‹federalissem europeic›.
George H. W. Bush
George Herbert Walker Bush (* ils 12 da zercladur 1924) è stà il 41avel president dals Stadis Unids da l'America ed ha regì durant ils onns 1989 enfin 1993. El era republican, figl d'in senatur american da Connecticut. Bush era pilot da la marina durant la Segunda guerra mundiala, el ha cumenzà sia carriera a Texas, l'emprim sco interprendider en l'industria d'ieli, lura sco deputà al congress. El era ambassadur american en l'ONU, el ha manà il biro da contact american a Peking ed il CIA. Sut il president Reagan era el vicepresident. L'onn 1988 ha el gudagnà il cumbat electoral cunter Dukakis. En la politica exteriura ha el manà ferm (intervenziun en Panama, sustegn da la reuniun da la Germania, Guerra dal golf cunter l'Irac), en la politica interna era el plitost senza orientaziun. L'onn 1992 ha el pers il cumbat per la reelecziun.
Monteverdi
Automobile Monteverdi AG era in fabricant svizzer d'autos cun sedia a Binningen che produciva autos da luxus ed autos da sport. I è vegnì fundà da Peter Monteverdi, in descendent dal cumponist talian Claudio Monteverdi.
L'onn 1961 Peter Monteverdi ha construì e vendì autos sut la marca MBM. MBM Turismo ha debutà il medem onn. L'onn 1967 suenter la partenza da Monteverdi Motors, èn vegnids producids quatter models d'autos da sport: Monteverdi High Speed ​​375S (1967), Monteverdi High Speed ​​375L (1969), Monteverdi High Speed ​​375L (1969), Monteverdi High Speed ​​375C (1970) e Monteverdi High Speed ​​375/4 (1970).
Monteverdi ha producì 1969 il model 2000 GTI ch'è stà in remplazzament pli favuraivel da la retscha da high-speed. Suenter la seria successiva 375 Monteverdi ha construì dus prototips, il Monteverdi Hai 450 SS (1970) e Monteverdi Palm Beach (1975) per remplazzar la retscha high-speed 375.
Pi tard l'onn 1976 Monteverdi ha producì ses unic vehichel da prestaziuns da sport, il Monteverdi Safari, che ha gì grond success sco fitg aut SUV. L'interpresa ha er introducì in'alternativa pli favuraivla per il Monteverdi Safari numnà Sahara. L'onn sequent, 1977, Monteverdi ha introducì in sedan che purtava il Monteverdi Sierra.
Monteverdi ha terminà sia producziun d'autos da luxus e da sport cun la Monteverdi Tiara tranter 1982 e 1983. L'interpresa ha communitgà ch'ella fineschia la producziun l'onn 1984 sco concurrents sco Mercedes-Benz, Porsche e Ferrari dominava il martgà e l'interpresas ha gì main success che la popularitad e la vendita da vehichels, en cumparegliaziun cun ella. L'onn 1985 Monteverdi avra a Binningen ses museum d'autos ch'è fin oz activ. L'onn 1992 Monteverdi ha construì in prototip F1, il Monteverdi Hai 650 F1 ch'era lura ses ultim auto en tut.
Chantun Bellinzona
Il Chantun Bellinzona (talian: Cantone Bellinzona) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era era la citad da Bellinzona.
Il chantun vegni crea en 1798 cun las fusiuns dal Podestat da Bellinzona, dal Podestat da Blenio, dal Podestat da Leventina e dal Podestat da Rivera, che eran podestatarias da la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni fusiunà cun il chantun Lugano per furmar il chantun Tessin en l'onn 1803.
Squadra naziunala da ballape dal Danemarc
La squadra naziunala da ballape dal Danemarc è la selecziun dals megliers giugaders da ballape dal pajais nordeuropeic Danemarc.
Cader actual
thumb|180px|Logo dal [[Campiunadi mundial da ballape 2010]] thumb|180px|[[Daniel Agger dal FC Liverpool]] thumb|180px|[[Nicklas Bendtner dal FC Arsenal]] I suandantas giugaders furman il cader uffizial per il Campiunadi mundial da ballape 2010 en l'Africa dal Sid.
Gieus + gols dals 10 da matg 2010
Ronald Reagan
Ronald Reagan è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1981 enfin 1989. Republican dad Illinois, figl dad in vendider da chalzers irlandais. El sez era reporter da sport ed actur da film, l'emprim anc democrat. President dal sindicat dad acturs e pledader da General Electrics. L'onn 1966 è el daventà guvernatur da la California per duas periodas d'uffizi. El è vegnì inaugurà sco pli vegl president l'onn 1981 ed ha gist silsuenter survivì in attentat. La «revoulziun da Reagan» en l'intern e la strategia per sutminar l'Uniun sovietica cun rearmar han marcà ses presidi. L'onn 1983 ha el invasiunà la Grenada. Contract davart las rachetas da mesa distanza cun Gorbatschew. L'affera «Irangate» ha gì lieu durant la segunda perioda d'uffizi. Reagan è mort l'onn 2004.
Región del Biobío
La Región del Biobío è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región del Maule, al sid cun Región de la Araucanía, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific.
La regiun ha ina surfatscha 37'068,7 km² ed ina populaziun stimada da 2'036'443 abitants (2010). La regiun cumprenda las provinzas Arauco, Biobío, Concepción e Ñuble. Sia chapitala è la citad da Concepción.
Chantun Basilea
Il Chantun Basilea (tudestg: Kanton Basel) era in anteriur chantun da la Vegla Confederaziun Svizra e da la Republica Helvetica. Sia chapitala era era la citad da Basilea.
L'entrada en la confederaziun dal chantun Basilea era en l'onn 1501. Tranter 1798 e 1803, el era in chantun da la Republica Helvetica. Il chantun vegni parti en dus — il chantun Basilea-Citad ed il chantun Basilea-Champagna en 1833
Basse-Allaine
Basse-Allaine e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Oklahoma
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 181'195 km²
Männedorf
Männedorf (tudestg turitgais Mänidorf) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada a la spunda sura dretga dal Lai da Turitg, en il district da Meilen.
Ohio
thumb|200px| thumb|200px|Oklahoma Ohio (uffizialmain: State of Ohio) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Columbus. Sia populazuin munta a 11'542'645 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 116'096 km²
Liberalissem
thumb|280px|Ils Stadis Unids han realisà sco in dals emprims stadis ideas fundamentalas dal liberalissem (Statua da la libertad a New York) Il liberalissem (latin liber ‹liber›; liberalis ‹liberal, che concerna la libertad›) è ina da las posiziuns fundamentalas da la filosofia politica ed in moviment istoric ed actual che vul stgaffir in urden politic, economic e social da tempra liberala. Las ragischs dal liberalissem èn da chattar en la Revoluziun englaisa dal 17avel tschientaner. Da moviments da burgais liberals èn sa sviluppads en blers pajais ils emprims sistems democratics.
La directiva dal liberalissem furma la libertad da l’individi, surtut envers la pussanza statala. Il moviment sa drizza en quest senn cunter servilitad envers il stadi, collectivissem, despotissem e maldiever da la pussanza. Sper il conservatissem ed il socialissem vala il liberalissem sco ina da las trais grondas ideologias resp. concepziuns dal mund politicas ch’èn sa furmadas en il 18avel e 19avel tschientaner en l’Europa.
Filosofia politica
thumb|170px|Thomas Hobbes (1588–1679), in dals babs spiertals dal liberalissem Cumbain che l’expressiun ‹liberalissem› è pir sa furmada il 1812 en Spagna, èn ses origins da chattar en l’illuminissem a partir da ca. 1650. En il center dal liberalissem sco posiziun fundamentala da la filosofia politica stat l’individi. Tenor la persvasiun liberala furma la libertad individuala da la persuna la norma fundamentala da mintga societad umana, tenor la quala il stadi duaja drizzar ora ses urden politic ed economic. Sut il term libertad vegn en emprima lingia chapì l’absenza da mintga furma da pussanza e sforz, e quai surtut da vart dal stadi. Tenor la chapientscha restrictiva da las posiziuns liberalisticas duaja il stadi sa restrenscher a proteger la libertad dals individis e l’urden da dretg che garantescha la libertad.
Il liberalissem furma la posiziun cuntraria dal totalitarissem e vegn savens considerà en il mund occidental sco premissa per ina democrazia moderna e pluralistica. Fin en il temp preschent resguardan er represchentants da partidas che n’èn betg explicitamain liberalas sasezs sco liberals en il senn da la definiziun illuministica dal term. Il liberalissem ha furmà a ses temp ina giustificaziun da sa deliberar da veglias doctrinas che tegnevan ils umans en nunlibertad ed ingiustia legala. Exempels per talas doctrinas èn il feudalissem che liava l’uman ad in signur feudal e l’absolutissem che concediva pussanza politica be al retg. Cuntrari a l’anarchissem na refusa il liberalissem betg il stadi, mabain vesa en il stadi il garant per libertad e possess. Entaifer il moviment datti però tuttavia differenzas areguard la dumonda, tge ch’il stadi haja da far per garantir quests dretgs e quant lunsch che sias incumbensas e ses dretgs duain ir.
Ils babs spiertals dal liberalissem angloamerican èn Hobbes e Locke. Cun il liberalissem angloamerican èn er colliads stretgamain il pragmatissem, l’utilitarissem ed il raziunalissem empiric. Virtids sco ina moralitad rigida e la solidaritad caritativa valan per ils liberals percunter sco chaussa privata; en ils Stadis Unids èn quellas savens colliadas cun las religiuns e las baselgias localas. En quest senn cumplettescha il communitarissem privat il liberalissem public. En ils Stadis Unids vul liberalissem surtut dir: «Libertad pragmatica da e per: domini e dogmas, religiun e morala, societad e leschas.» La persuna libra tegna aut il contract tranter pèr, ed en quest senn er il contract social. Checks and balances, pia l’equiliber da la pussanza, furma l’etica da pussanza dal liberalissem.
Furmas
‹Liberalissem› è ina noziun collectiva per differentas posiziuns politicas. Ed i n’è betg simpel da vulair definir tge ch’èn ils tratgs cuminaivels da tut questas posiziuns. I sa laschan però identifitgar divers secturs da la convivenza umana, entaifer ils quals sa concretisescha la pretensiun suenter libertad individuala. Tut las direcziuns liberalas han in’auta stima da la libertad individuala e da l’atgna responsabladad. Mintga uman duaja viver sco ch’el vul, uschè ditg ch’el na tanghescha betg la libertad d’auters u violescha quella. La democrazia vegn resguardada sco med per proteger la libertad dals burgais. La libertad d’opiniun, da cretta e da conscienza vegnan resguardadas sco premissas per la realisaziun ed il svilup da sasez.
Il moviment liberal è da l’entschatta ennà stà eterogen e sa basava sin in vast spectrum da pretensiuns da modernisaziun burgaisas envers il stadi, la baselgia e la societad, e quai sin praticamain tut ils champs politics, economics, socials ed ideologics. Gia en las emprimas cuntraversas dal 19avel tschientaner – las qualas avevan la finamira da remplazzar ils dominis absolutistic-restaurativs ed autocritics tras models participativs, orientads a l’idea da la suveranitad dal pievel – han concurrenzà refurmaturs d’ina tenuta liberala moderada cun revoluziunars da tenuta radicala. Omaduas posiziuns pretendevan per sai da correspunder il meglier a la concepziun dal mund liberala e defendevan lur tenuta per vita e mort cunter ils rivals entaifer las atgnas retschas. Il liberalissem moderà sa cuntentava per part cun vulair realisar ils dretgs da libertad entaifer ina monarchia constituziunala; il radicalissem democratic percunter vuleva transfurmar dal tuttafatg il stadi e la societad cun substituir la monarchia tras ina republica e tut tenor tras in stadi naziunal ch’aveva pir da vegnir stgaffì.
Liberalissem constituziunal
thumb|170px|John Stuart Mill (1806–1873) L’incumbensa d’ina constituziun è, tenor il puntg da vista liberal, da proteger ils dretgs natirals dals burgais cunter la tutpussanza statala. John Locke, in dals pli impurtants fundaturs dal liberalissem, ha postulà il 1689 en si’ovra ‹Two Treatises of Government› la libertad, la vita ed il possess sco dretgs inalienabels da mintga burgais. Ils dretgs numnads vegnan resguardads sco dretgs umans elementars. La constituziun liberala duaja metter terms a la pussanza statala e proteger uschia quests dretgs umans cunter intervenziuns arbitraras da vart dal stadi. Quels duain vegnir protegids tras il stadi ed envers il stadi ed hajan precedenza er visavi decisiuns democraticas.
En si’ovra ‹On Liberty› (1859) ha John Stuart Mill formulà il princip «ch’il sulet motiv per il qual l’umanitad – saja quai il singul u la communitad – dastga intervegnir en la libertad d’agir d’in da ses commembers è: da proteger sasezza. Ed il sulet intent, per il qual ins dastga applitgar a moda legitima in sforz cunter la voluntad d’ina communitad civilisada è: d’evitar che auters subeschian donns.»
La protecziun da quests dretgs natirals è succedida cun stabilir en la constituziun la separaziun da las pussanzas. Supplementarmain a la separaziun da las pussanzas orizontala duain l’executiva, la legislativa e la giudicativa sa chattar en in equiliber e controllar ina l’autra (princip da checks and balances) per evitar ch’i dettia accumulaziuns e maldievers da pussanza. Cun ses cudesch dal 1748 ‹De l’esprit des lois› vala Charles de Montesquieu sco fundatur dal concept da la separaziun da las pussanzas. «En quel mument che la cumpetenza legislativa è unida cun quella executiva en la medema persuna u gruppa da funcziunaris, n’exista nagina libertad.»
En il 19avel tschientaner è sa furmà il term liberal dal ‹stadi da dretg› (Robert von Mohl). Cuntrari a la situaziun en il ‹stadi da pussanza› absolutistic è la pussanza statala liada qua a la confurmitad legala. Suenter la Segunda Guerra mundiala è questa concepziun autoreferenziala vegnida cumplettada tras l’aspect da la constituziunalitad materiala. Tenor quella valan ils dretgs fundamentals ed il princip da la commensurabladad sco cunfin absolut da tutta statalitad, al qual er il legislatur è lià.
Liberalissem economic
thumb|170px|Milton Friedman (1912–2006) Oriundamain era il term ‹liberalissem› reservà a designar il moviment en sia muntada politica. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner denominescha el er posiziuns politic-economicas che sa basan sin l’economia naziunala classica tenor Adam Smith. Puncts da referenza da quest liberalissem economic furman – partind puspè da las ideas da John Locke – il possess privat e la libertad da contract. Represchentants dal liberalissem economic s’engaschan – en la tradiziun da l’economia naziunala classica – per l’economia da martgà ed il commerzi liber.
Per part vegn il dretg da proprietad manà enavos sin argumentaziuns che sa basan sin il dretg natiral, sco ch’ins las chatta gia tar Hugo Grotius, Samuel Pufendorf e John Locke. En questa tradiziun da fundar il dretg da proprietad sin il dretg natiral argumenteschan per exempel ils fundaturs dals Stadis Unids. Il dretg da proprietad vegn en quest cas manà enavos tenor la teoria da proprietad da Locke sin in act d’appropriaziun tras lavur. Er uschenumnadas argumentaziuns consequenzialisticas, che sa basan sin Adam Smith, Jeremy Bentham e John Stuart Mill, mainan savens ad ina accentuaziun tuttina ferma dals dretgs da proprietad privats. En il center da l’argumentaziun stattan qua però stimuls per in’utilisaziun effizienta da la proprietad, la quala servia la finala ad augmentar il bainstar public. Represchentants da questa furma dal liberalissem economic consequenzialisitc (u er utilitaristic) èn stads ils economs Ludwig von Mises, Friedrich Hayek, James M. Buchanan e Milton Friedman sco er il teoreticher da dretg Richard Epstein.
Adam Smith (‹The Wealth of Nations›, 1776) maina enavos la bainstanza da las naziuns sin il concept dal maun invisibel, tenor il qual ils umans che sa stentan per lur agens interess contribueschan a medem temp a la prosperitad da l’entira societad. Perquai furma per blers liberals la concurrenza libra l’instrument ideal per diriger l’economia da martgà. Represchentants dal liberalissem economic classic, sco Jean Baptiste Say, èn stads da l’avis ch’i resultia adina in equiliber dal martgà, er senza intervenziuns statalas. Da vulair prender influenza en il senn d’ina politica d’assistenza sociala vegniva schizunt resguardà sco nuschaivel. Sut l’influenza da talas ideas da l’economia naziunala classica valeva en il 19avel tschientaner per gronda part l’ideal liberal d’in stadi che sa restrenscha a procurar per segirezza ed urden e ch’intervegna uschè pauc sco pussaivel en process economics (‹Laissez-faire› ). Questa concepziun dal stadi ha Ferdinand Lassalle crititgà sco uschenumnà ‹stadi da guardian da notg›. Suenter la crisa economica mundiala han er blers liberals stuì renconuscher ch’il martgà liber na po betg be vegnir smanatschà tras intervenziuns statalas, mabain er tras oligopols u structuras da cartel.
Sco reacziun sin la critica envers il liberalissem economic classic èn sa sviluppadas novas ideas ch’ins ha l’emprim subsummà sut il term dal neoliberalissem. L’intent era quel da pudair metter frain al svilup da forzas memia autonomas entaifer l’economia cun agid d’instruments da la politica economica (uschenumnà ‹ordoliberalissem›). Questa scola ha er furnì impuls che duevan gidar a sviluppar l’economia da martgà sociala.
Sco impurtants teoretichers da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner valan Friedrich August von Hayek e Milton Friedman. Els èn bain partids dal neoliberalissem sco che quel era sa sviluppà en l’Europa continentala, ma han omadus crititgà ina controlla da la concurrenza memia severa da vart dal stadi. Enstagl han els mess lur concepts economics sut il motto dal commerzi liber e da la deregulaziun.
Liberalissem social
thumb|170px|John Maynard Keynes (1883–1946) Ils liberals d’orientaziun economica eran da l’avis ch’i bastia d’avair reducì la pussanza statala e feudala per stgaffir l’egualitad da las schanzas. Liberals d’orientaziun sociala percunter vulevan er curreger a moda cumpensatorica inegualitads socialas. Per pudair far quai senza intervegnir memia ferm en l’autonomia individuala, han els proponì en il 19avel tschientaner sco schliaziun da la dumonda sociala il princip da l’agid per gidar sasez. Da quai è tranter auter resultada la promoziun dal corporativissem u er in’intensiva politica da furmaziun statala; quest’ultima dueva gidar a mitschar da la depauperisaziun cun agid da l’instrument da la qualificaziun. Ed en furma da l’economia da martgà sociala han represchentants da l’ordoliberalissem empruvà da colliar a moda concepziunala posiziuns dal liberalissem economic cun la schliaziun dal problem social.
Sut l’influenza da la crisa economica mundiala ha John Maynard Keynes – partind d’ina posiziun politica liberala da sanestra – empruvà da mussar co che tendenzas antichapitalisticas (tant communisticas sco er faschisticas) sa laschian evitar cun mantegnair ed extender l’assistenza sociala entaifer il stadi chapitalistic. Occupaziun cumplaina megliurescha tenor Keynes la posiziun dals sindicats sco partenari da tractativas. Ed in augment da la bainstanza dals pli povers servia tant ad ina creschientscha optimala da l’economia sco er a segirar l’independenza individuala.
Istorgia da las partidas liberalas
Cun l’introducziun dal dretg d’eleger general e dal sistem electoral da proporz è la situaziun da partenza dals liberals sa pegiurada. En la Gronda Britannia, la Germania ed en auters pajais han las partidas liberalas pers bler terren en ils onns 1920. Magari han er fracziunaments entaifer ils liberals – per exempel en furma dals liberals da sanestra – flaivlentà l’atgna posiziun. Tut en tut han las partidas liberalas però pudì mantegnair lur posiziun entaifer ils parlaments da prest tut las democrazias e tutgan, sper ils democrats cristians, tar las partidas da regenza classicas.
Liberalissem ed emancipaziun da la dunna
Sco gia vis è il liberalissem s’engaschà da l’entschatta ennà per ils dretgs da libertad da l’individi. Perquai è el savens sa purschì en l’istorgia sco partenari da coaliziun dal moviment da dunnas. En Germania per exempel attribuiva la gronda part dal moviment da las dunnas sasez al liberalissem. A questa vischinanza tranter liberalissem e moviment da dunnas ha er contribuì la scrittira da pionier da John Stuart Mill ‹The Subjection of Women› (1869) en la quala el ha pledà a favur da l’egualitad da la dunna.
Chantun Fricktal
Il Chantun Fricktal (tudestg: Kanton Fricktal) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era la citad da Laufenburg da favrer dal 1802 a september dal 1802 ed era Rheinfelden da september dal 1802 a favrer dal 1803.
Il chantun vegni incorporà a la Republica Helvetica en 1803. Avant sia formaziun, ils territoris eran part dal Breisgau en l'Austria Anteriura. Il chantun vegni incorporà en il chantun Argovia en l'onn 1803.
Il chantun era parti en dus districts — Rheinfelden e Laufenbeurg.
Henri Guisan
Henri Guisan è naschì ils 21 d’october 1874 a Mézières e mort ils 7 d’avrigl 1960 a Pully. Durant la Segunda Guerra mundiala è Guisan stà general ed uschia il schefcumandant da l’Armada svizra.
Giuventetgna e studi
Il bab da Henri Guisan è stà il medi e maior Charles-Ernest; la mamma Louise Jeanne, naschida Bérengier. Ella è morta diesch mais suenter la naschientscha da Henri Guisan perquai ch’ella era malsauna dal pulmun. Cun diesch onns è Guisan ì al progimnasi a Losanna nua ch’el è era stà commember dal Corps des Cadets. Per meglierar ses tudestg ha el passentà sis mais en la Germania. Suenter ses return en Svizra ha el fatg la matura ed ha cumenzà a studegiar medischina, pli tard scienzas natiralas e dretg. Damai che tut questas direcziuns da studi na cuntentavan betg el, ha Guisan la finala studegià agricultura. El ha visità las scolas agriculas ad Ecully (sper Lyon) e Hohenheim (Württemberg). L’onn 1897 ha Guisan maridà Mary Doelker e fatg il pur a Chesalles-sur-Oron. Il 1902 ha el surpiglià da ses sir il bain Verte Rive a Pully. En ils onns 1930 ha Guisan fatg part dal Comité olimpic internaziunal. Tranter las duas guerras mundialas è Guisan plinavant stà commember da l’executiva da la vischnanca da Chesalles e dal parlament da la vischnanca da Pully.
Carriera militara
Henri Guisan ha cumenzà sia carriera militara cun la scola da recruta l’onn 1894. El ha absolvì la scola da recruta da stad a Bière sco artigliarist da champagna. Enfin l’Emprima Guerra mundiala ha Guisan cuntanschì il grad da maior. Durant la guerra è el stà pliras giadas a la front en l’ost da la Germania per emprender la tactica da guerra. Henri Guisan ha cuntanschì ils suandants grads en l’armada svizra:
Colonel brigadier (tud.: Oberstbrigadier), colonel divisiunari (tud.: Oberstdivisionär) u lura era il cumandant dal corp d’armada (tud.: Oberstkorpskommandant) eran grads ch’igl ha dà fin 1960. Davent da là han ins laschà davent il ‹colonel› respectiv en tudestg l’‹Oberst›.
General Guisan
Entant che la situaziun daventava adina pli dramatica en l’Europa la stad 1939, è Guisan vegnì elegì ils 30 d’avust 1939 da l’Assamblea federala sco general da l’armada svizra. Igl è quai in rang ch’i na dat betg en Svizra en temps da pasch. Perquai ch’el valeva sco bun candidat per quest post e perquai che la regenza era represchentada da quel temp mo cun in cusseglier federal da la Svizra romanda, è Guisan vegnì elegì immediatamain cun 204 da 231 vuschs valaivlas. Durant la guerra chapiva Guisan adina puspè da far curaschi a la schuldada sco era a la populaziun. Uschia per exempel ils 25 da fanadur 1940 cun ses rapport sin il Rütli. Là ha Guisan declerà la strategia dal Réduit che muntava ch’el veglia retrair las truppas en las Alps. Ils 20 d’avust 1945 è Guisan vegnì relaschà sco general damai ch’il servetsch activ e la Segunda Guerra mundiala eran a fin. Guisan ha surdà a l’Assamblea federala in rapport da 270 paginas davart il temp dal servetsch activ.
General Guisan en il Grischun
Suenter il famus rapport sin il Rütli (ils 25 da fanadur 1940) ha Guisan inspectà la brigada da cunfin 12 ed ha festivà cun questa brigada grischuna l’emprim d’avust ad Arosa. Ils 2 d’avust ha Guisan visità nunspetgadamain Tavau. Mez favrer 1941 è Guisan puspè stà en il Grischun. Lura ha el discutà cun il cusseglier federal Enrico Celio e la regenza grischuna la situaziun da la Viafier retica ed ha visità ils 16 e 17 da favrer ensemen cun Celio ed il cumandant da corp Renzo Lardelli il Puschlav e la Bregaglia. Gia l’onn suenter è Guisan puspè stà en il Grischun per inspectar tut las truppas grischunas e lura ils 15 da november 1942 per assister al defilé da la brigada da cunfin 12 a Domat. Guisan è dentant er anc stà en il Grischun cura ch’el n’era betg pli general. Uschia ha el per exempel visità l’indeschavel Tir da la Chalavaina a Tavau ils 2 da fanadur 1946.
La mort dad Henri Guisan
Ils 7 d’avrigl 1960 è Henri Guisan mort. El è vegnì sepulì ils 12 d’avrigl a Pully. Var 300 000 persunas, tranter auter blers veterans dal servetsch activ en unifurma, èn stads spalier a l’ur dal til da sepultura da Henri Guisan.
Mitus Guisan
Oravant tut per la generaziun veglia vala Henri Guisan sco persuna che ha salvà la pasch en Svizra durant la Segunda Guerra mundiala. Ins vesa Guisan quasi sco simbol per la resistenza da la Svizra. Tar il mitus tutga era la strategia dal reduit. Blera glieud crai che quella strategia e la fermezza da l’armada hajan protegì la Svizra da la Segunda Guerra mundiala.
Critica
Novas perscrutaziuns mussan in maletg in pau pli differenzià da Guisan. D’ina vart n’ha la Germania mai gì interess da conquistar la Svizra e da l’autra vart n’è Guisan betg stà infallibel en ses cumbat sco defensur da la democrazia e da l’independenza. Sco blers da ses contemporans aveva Guisan simpatia per il reschim da Mussolini e fiss era stà pront da manar tractativas cun la Germania. Ils 15 da mars 1939 ha il cusseglier federal Hermann Obrecht bain ditg che nagins politichers svizzers giajan en la Germania e ch’i na dettia nagina collavuraziun cun quest pajais. Malgrà che Guisan aveva gia gì contact cun cumandants da la Frantscha ils onns 1933 fin 1936 ed aveva periclità la neutralitad, sa spruvava el vinavant da s’avischinar a la Germania. Quai n’è dentant mai grategià ad el.
Mário Soares
[] (* 7 da december 1924 a Lissabon) è in politicher portugais da la Terza Republica. El ha fundà ils 19 d'avirgl 1973 la Partida socialistica dal Portugal. Il 1974 è el daventà minister da l'exteriur.
En las suandantas periodas d'uffizi è el stà primminister da ses pajais:
Suenter era Soares en duas periodas d'uffizi President da la Republica purtugaisa, numnadamain dal 1986 fin il 1991 e directamain suenter dal 1991 fin il 1996. Dal 1999 fin il 2004 è el stà deputà dal Parlament europeic.
Vladimir Putin
right|200px|thumb|Vladimir Putin
Vladímir Vladímirovich Pútin (Владимир Владимирович Путин en alfabet cirillic) è l'actual (2004) president da la Federaziun Russa. El è naschì a Leningrad (actualamain Son Petersburg) ils 7 d'october 1952.
Jimmy Carter
James Earl «Jimmy» Carter, Jr (* 1924 a Plains, Georgia) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1977 enfin 1981. Democrat da Georgia. Deriva d'ina famiglia da baptists e farmers. Commember dal senat da Georgia, lura guvernatur. L'onn 1976 ha el gudagnà cunter il concurrent Ford ed è vegnì elegì sco president. En la politica exteriura ha el cuntinuà ils sforzs per il discharmament nuclear (suttascripziun dal contract «Salt II» cun Breschnew). Sut ses presidi è vegnida negoziada la surdada dal canal da Panama. El era intermediatur tranter l'Egipta ed l'Israel a Camp David nua che la cunvegna da pasch è reussida. Problem da la politica interna; il rapiment d'ostagis da commembers da l'ambassadura en l'Iran ha reducì sia popularitad. L'onn 1980 ha el pers l'elecziun cunter Ronald Reagan.
Chantun Lugano
Il Chantun Lugano (talian: Cantone Lugano) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era era la citad da Lugano.
Il chantun vegni crea en 1798 cun las fusiuns dal Podestat da Lugano, dal Podestat da Locarno, dal Podestat da Mendrisio e dal Podestat dal Vallemaggia, che eran podestatarias da la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni fusiunà cun il chantun Bellinzona per furmar il chantun Tessin en l'onn 1803.
Rumantschia
La Rumantschia è in term che vegn duvrà per circumscriver la populaziun rumantscha en Svizra.
Chantun Léman
Il Chantun Léman (franzos: Canton du Léman) era in chantun da la Republica Helvetica. Sia chapitala era era la citad da Losanna.
Clos du Doubs
Clos du Doubs (en patua Çhô(s) di Doubs) è ina vischnanca svizra dal chantun Giura. Ella fa part dal district da Porrentruy.
La vischnanca è naschida il 1. da schaner 2009 entras la fusiun da las anteriuras vischnancas d'Epauvillers, Epiquerez, Montenol, Montmelon, Ocourt, Saint-Ursanne e Seleute. Las vischnancas d'Epauvillers e Epiquerez appartegnevan avant la fusiun al district da las Francas Muntognas.
Situaziun geografica
La vischnanca furma ensemen cun quella da Soubey la regiun dal Clos du Doubs. Lezza furma in'‹enclava› svizra sin la riva dretga dal Doubs. Questa regiun, che cunsista dals vitgs d'Epiquerez, Epauvillers e Montenol, è savens vegnì considerà sco enclava, damai ch'il dumber da punts sur il Doubs e lur ladezza èn ditg stads insuffizients.
Vischnancas cunfinantas
Il cunfin dal vest da la vischnanca è a medem temp il cunfin naziunal tranter la Svizra e la Frantscha.
Istorgia
.
Mutzmalen
thumb|L'aclaun Mutzmalen al pe dal Lattenbergs Las Mutzmalen èn in aclaun en la vischnanca da Stäfa en il. La gruppa da chasas consista da var 20 chasas en las qualas vivan circa 60 persunas.
Geografia
L'aclaun è situà al pe dal Lattenberg ch'è alingià vers il sidvest, al cunfin tranter Stäfa e Männedorf. La gruppa da chasas è registrada sco territoris da tegnair liber (Freihaltegebiet) en il plan directiv dal chantun Turitg.
Negla purpura
Caracteristicas vegetativas
thumb|220px|Illustraziun or da ‹Flora Batava›, tom 17, 1877 La negla purpura è ina planta ervusa perenna che cuntanscha autezzas tranter 15 e 45 centimeters. Las parts da la planta situadas sur terra èn nivas. Ils fegls verds èn ordinads vi dal moni a moda opposta e creschids ensemen al fund en furma vaginada. La taja da la feglia è fitg graschla ed ha ina lunghezza da fin a 15 millimeters. Il plat dal fegl ha ina structura simpla, lineala.
Caracteristicas generativas
Il temp da fluriziun dura dal zercladur fin il settember. Il portaflurs en furma da chauet sa chatta sisum la planta ed è orientà vers il tschiel; quel cuntegna per ordinari 7 fin 15 singulas flurs. Ils fegls auts ed il chalesch èn da colur brina ed han ina consistenza sitga, da tgirom. Las flurs androginas èn ordinadas en simmetria radiala e dumbran tschintg fegls. La curuna da colur purpura ha in diameter da ca. 2 fin 2,5 centimeters. Davantvart èn ils fegls da la curuna dentads.
Ils fegls dal chalesch exteriur situads a l’intern èn davant da furma radunda u smuttada ed han in piz en furma da resta.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 30.
Ecologia
thumb|200px|En l’Europa Centrala cumpara la negla purpura savens sin tschispet mez sitg Tar la negla purpura sa tracti d’in hemicriptofit. Quai vul dir ch’ils brumbels d’envernada sa chattan a la surfatscha da la terra.
La flur da la negla purpura mussa la tipica construcziun da flurs da tgirallas dal di: Ella stat sidretg ed ha ina coluraziun cotschen-glischanta; sia construcziun en furma da bischen è stretga ed il nectar è zuppà profundamain.
Derasaziun
Il territori da derasaziun da la negla purpura cumpiglia l’Europa dal Sid, dal Vest, da l’Ost e l’Europa Centrala, en pli la Tirchia. En l’America dal Nord furma questa spezia ina neofita.
La planta preferescha spundas suleglivas e chaudas sin tschispet sitg chaltschinus e da silicat, rievens, pastgiras e guauds sablunus. En l’Europa Centrala cumpara ella savens sin tschispet mez sitg.
Sutspezias
Tut tenor autur vegnan differenziadas las suandantas sutspezias da la negla purpura: thumb|180px|La sutspezia alpestris che cumpara be en l’Austria Orientala En l’Austria vegnan – ultra da la negla purpura cumina che cumpara en l’entir pajais en autezzas collinas fin montanas – distinguidas la duas suandantas sutspezias:
Sin il Balcan, en las regiuns da costa segnadas da crap carstic, è ultra da quai derasada la negla sanguina (Dianthus carthusianorum subsp. sanguineus (Vis.) Hegi). Quella vegn per part considerada sco sutspezia da la negla purpura, ma adina dapli er sco atgna spezia (Dianthus sanguineus). Ella cumpara da l’Istria fin l’Albania sin prads sitgs chaltschinus da 0 fin 1200 meters sur mar.
Etimologia
Tenor indicaziun da la litteratura spezialisada na deriva il num ‹negla cartusiana› resp. la denominaziun scientifica ‹carthusianorum› betg dals perscrutaders da la natira Johann Friedrich Cartheuser (1704–1777) e da ses figl Friedrich August Cartheuser (1734–1796), mabain da la cuntrada Grande Chartreuse resp. da l’urden dals cartusians.
In sguard al gener da las neglas en general
thumb|180px|La negla pendenta u negla da muntogna, ina da las numerusas variantas cultivadas da la negla d’iert Il gener da las neglas (Dianthus), al qual appartegna la negla purpura, sa cumpona da radund 320 fin 600 spezias. Quellas èn derasadas vastamain en las zonas temprivas da l’emisfera nord. Il territori da derasaziun natiral cumpiglia surtut l’Eurasia (dal Balcan fin en l’Asia Centrala). Spezialmain bleras spezias èn da chattar en la zona mediterrana. En China datti 14 spezias, ina cumpara be là; a Taiwan datti duas spezias endemicas. Da las spezias ch’èn enconuschentas en l’America dal Nord era oriundamain be la spezia Dianthus repens indigena. En pli cumparan intginas spezias en l’Africa dal Sid.
L’emprima registraziun sistematica dal gener Dianthus ha fatg Carl von Linné l’onn 1753 en si’ovra ‹Species Plantarum› (tom 1, p. 409). La bellezza da la flur e sia savur han inspirà Linné da numnar il gener ‹flur da Zeus› (grec vegl Διός diós, ‹Dieu, Zeus› ed ἄνθος anthos ‹planta, flur›).
Enconuschentas spezias dal gener da las neglas ch’èn derasadas en Svizra èn (sper la negla purpura): thumb|160px|Negla franzlada, fotografada al Pass dal Güglia
Intginas spezias dal gener Dianthus, e surtut ibrids, vegnan duvradas sco planta decorativa. Quai vala en spezial per la negla d’iert (Dianthus caryophyllus) – che vegn per ordinari numnada be ‹negla› –, en pli per la negla barbusa (Dianthus barbatus), la neglina (Dianthus deltoides) e.a. Tut en tut vegnan differenziadas en l’orticultura 27 000 differentas sorts da neglas. Ad Aalsmeer (Pajais Bass) sa chatta il pli grond center d’ingiant per flurs da tagl en l’Europa. Là èn per exempel vegnidas vendidas il 2007 57 milliuns neglas da tagl (per il pli differentas sorts da la negla d’iert); da quai èn 38 milliuns vegnidas importadas. En il commerzi internaziunal tutga la negla da tagl uschia tranter las diesch spezias che vegnan vendidas il pli savens. Il commerzi mundial cun neglas da tagl ha importà il 2007 498 milliuns dollars. Ils dus pli impurtants pajais da producziun da neglas da tagl en la Columbia (262 milliuns dollars il 2007) e la Kenia (36 milliuns dollars il 2007).
thumb|160px|Portugal: maletg mural che regorda a la Revoluziun da las neglas dal 1974 La negla d’iert ha er cuntanschì in’impurtanza culturala e simbolica. Tenor la ditga duai l’armada dal retg franzos Louis IX avair scuvert la flur a chaschun da l’assedi da Tunis l’onn 1270. Da là l’hajan ins manà en l’Europa e cultivà quella vinavant. Il renum dal groffel d’avair in effect afrodisiant è er vegnì surpiglià per la negla. A partir dal temp medieval valeva quella sco simbol per spusalizi, amur e lètg. Correspundentamain cumpara ella sin blers maletgs che mussan la spusa u scenas da nozzas. Sco simbol da l’amur divina fa la negla er part da numerusas represchentaziuns da Maria (surtut dal 15avel fin il 17avel tschientaner).
Durant la Revoluziun franzosa è la negla cotschna stada in simbol dals aristocrats; cun ina tala flura en la fora dal buttun marschavan quels tar la guillotina.
L’onn 1889 è quest simbol però vegnì reprendì a chaschun dal Congress da socialists internaziunal a Paris. Damai ch’igl era scumandà da manar cun sai bandieras, vegn la negla cotschna purtada dapi il 1890 tar las demonstraziuns dal prim da matg sco simbol dal moviment da lavurants internaziunal. Ma er da purtar quest segn è vegnì resguardà sco cuntravenziun a las prescripziuns da la polizia ed ha pudì manar ad arrestaziuns. Neglas cotschnas orneschan fin oz las fossas da divers manaders socialistics, per exempel quellas da Rosa Luxemburg e Karl Liebknecht.
La Revoluziun da las neglas portugaisa dals 25 d’avrigl 1974 ha ses num da las flurs che las truppas revoluziunaras da tenuta democratica purtavan en las channas da lur buis.
Degersheim
Degersheim è ina vischnanca en il circul electoral da Wil dal chantun Son Gagl.
En la vischnanca sa chatta ina staziun da la viafier Südostbahn, ed il Voralpenexpress ferma là.
Degersheim ha 3867 (30 da zercladur 2008) abitants, dals quals 643 esters. 42% da la populaziun èn catolics e 32% èn protestants. 1990 aveva Degersheim 4065 abitants, però la populaziun sa diminuiva fin 3791 en 2004. Dapi lura la populaziun creschiva puspè in pau.
Il punct il pli bass da la vischnanca è en il Bubental ad ina autezza da 647 m; il punct il pli aut è en la exclava Obergampen ad ina autezza da 1061 m. La staziun sa chatta ad ina autezza da 800 m.
Las vischnancas cunfinantas èn Oberuzwil, Flawil, Herisau, Schwellbrunn, St. Peterzell (cunfinanta a la exclava Obergampen), Mogelsberg e Lütisburg.
Partida burgais democratica dal Grischun
La Partida burgais democratica dal Grischun (tudestg: Bürgerlich-Demokratische Partei Graubünden ; talian: Partio borghese democratico del Grigioni) è ina partida politica grischuna.
Markus Lutz
Vita ed operar spiritual
Markus Lutz è naschì ils 9 da fanadur 1772 a Basilea (anc en l'anteriur chantun Basilea) sco figl dal chalger e pli tard salter da dretgira Emanuel Lutz e da sia dunna Anna Maria Hey. Dapi la vegliadetgna da sis onns ha el frequentà la scola da la catedrala ed il gimnasi ed è vegnì admess da Pasca 1788 a las prelecziuns filosoficas (lectiones publicae) a l'Universitad da Basilea. Suenter ch'el ha acquist ses magister, è el sa deditgà a partir dal 1792 al studi da la teologia. Las ideas liberalas entradas davent da la Frantscha l'han dentant svià da ses studis ed uschia ha el fatg per dus onn il magister en il chantun Berna. Sin giavisch da ses geniturs è el turnà il 1795 a Basilea, ha concludì il studi da la teologia e passà l'examen da candidats. Silsuenter ha el surpiglià ina plazza sco vicari a Rothenflue (Basilea-Champagna). Uschia è el daventà l'entschatta 1798 perditga da la sullevaziun revoluziunara da la populaziun encunter la regenza basilaisa. Ils 24 da zercladur dal medem onns è Lutz vegnì tschernì sco plevon a Läufelfingen am Hauenstein ed ils 7 da fanadur ha el cumenzà en questa plazza. Dus dis suenter ha el fatg nozzas cun Maria Salome von Kilch da Basilea ed ha passentà il rest da sia vita sco spiritual en questa vischnanca. En quel temp ha el assistì il 1803 a l'introducziun da la nova constituziun svizra, il 1815 a la renconuschientscha da la neutralitad da la Svizra sco er il 1830 a l'entschatta da la scumbigls politics che han manà a la separaziun da Citad e Champagna. Markus Lutz era in da sulettamain dus plevons che n'han betg vulì u stuì bandunar lur plazza. L'auter era Wilhelm Hoch da Liestal ad Ormalingen. Lutz ha dentant subì duas giadas attatgas sin si'abitaziun ed è probabel era vegnì ferì. Il 1835 è Markus Lutz daventà malsaun ed ha stuì occupar in vicari. Ils 19 d'october dal medem onn è el mort cun passa 63 onns vi da serotorax (Brustwassersucht). En ses testament ha el disponì che 500 francs vegnian investids a favur da vaivas paupras e ch'ils tschains da quest chapital vegnia distribuì mintg'onn a Son Gion ils 24 da zercladur.
Lavur istoriografica e topografica
Markus Lutz ha savens interprais excursiuns aifer ils cunfins svizzer, per part per far ina visita ad enconuschents e per part per approfundar ses savair istoric e topografic. Sia chasa-pravenda serviva per ina retscha d'onns da domicil da vacanzas da stad («Sommerfrische») per Basilais ritgs ed er il retg svedais detronisà Gustav IV l'ha visità ils 18 d'october 1811. Il temp liber che ses uffizi pastoral al ha permess, ha Lutz duvrà per edir numerusas scrittiras che sa fatschentan per la pli gronda part cun Basilea e conturns, ma per part era cun la Svizra entira.
A las ovras en connex cun Basilea e conturn pertutgan tranter auter:
Tar las ovras che sa fatschentan cun la Svizra entira tutgan:
Ultra da quai ha Markus Lutz cuntinuà la retscha Helvetische Geschichte während der zwei letzten Jahrtausende da Leonhard Meister cun il tschintgavel tom che porta il titel Geschichte Helvetiens seit dem Frieden von Tilsit bis zur Beschwörung des neuen Bundes e ch'è cumparì il 1815 en dus fascichels.
Impurtanza e critica
Tant l'impurtanza che las flaivlezzas da l'ovra da Lutz sco era il punct da vista da la critica daventa clar dal suandant citat dad Albert Schumann ch'è vegnì extratg da la biografia da Markus Lutz en la Allgemeine Deutsche Biographie (1884):
Sa chapescha ch'en il fratemp èn cumparids pliras scrittiras che han remplazzà las ovras da Lutz. Perquai ch'el era dentant perditga dal temp da plirs eveniments da grond'impurtanza en l'istorgia basilaisa e svizra (vesair chapitel Vita ed operar spiritual survart), han sias descripziuns anc var 180 onns suenter sia mort ina tschert'impurtanza per l'istoriografia indigena.
Tonga
La Tonga è in stadi insular da l'Oceania. Sia chapitala dal pajais è Nuku'alofa. Las linguas uffizialas èn il tongais e l'englais. Ella consista da trais gruppas d'inslas: Vava'u, Ha'apai e Tongatapu, e dad ina massa pitschnas inslinas. Ils stadis il pli manaivel èn Fidschi en il vest, Samoa en il nord, Nova Zelanda en il sid e las Inslas da Cook en l'ost.
Organisaziun mundiala da commerzi
thumb|280px| [[Datoteca:WTO_members_and_observers.svg|frameless|280px|Stadis commembers]] L’Organisaziun mundiala da commerzi (OMC; englais World Trade Organization, WTO) è in’organisaziun internaziunala cun sedia a Genevra che regla relaziuns economicas e da commerzi internaziunalas. Quella è vegnida fundada ils 15 d’avrigl 1994 or dal General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) en la Runda dad Uruguay suenter in temp da tractar da set onns. Il prim da schaner 1995 ha l’organisaziun cumenzà a Genevra cun sia lavur. L’OMC furma sper il Fond monetar internaziunal e la Banca mundiala ina da las organisaziuns internaziunalas centralas che s’occupan da la politica economica e da commerzi a nivel internaziunal e global.
Fundaziun e finamiras
thumb|220px|Conferenza da ministers (1998) Vegnida fundada è l’Organisaziun mundiala da commerzi ils 15 d’avrigl 1994 a Marrakesch, Maroc; ella furma l’organisaziun tetgala dals contracts GATT, GATS e TRIPS (cf. sutvart). La finamira da l’OMC è da reducir ils obstachels per il commerzi e da liberalisar uschia il commerzi internaziunal cun la finamira surordinada da stgaffir in commerzi liber internaziunal. Ultra da quai è l’organisaziun responsabla per intermediar en cas da conflicts da commerzi. La part centrala da questas stentas represchentan ils contracts da l’OMC ch’èn vegnids elavurads e segnads da las pli impurtantas naziuns da commerzi. Ils contracts actuals furman il resultat da l’uschenumnada Runda dad Uruguay, en rom da la quala il contract da GATT è vegnì surlavurà. Areguard la politica economica è l’OMC segnada d’ina politica da commerzi cun l’exteriur liberala sut l’ensaina da deregulaziun e privatisaziun.
Incumbensas e cumpetenzas
A l’Organisaziun mundiala da commerzi cumpetan da princip duas incumbensas centralas: per l’ina la coordinaziun da la politica economica dals stadis commembers, per l’autra la mediaziun en cas da dispita tranter ils commembers.
Funcziun da mediaziun
La funcziun da mediaziun da l’Organisaziun mundiala da commerzi ha en emprima lingia ina muntada diplomatica; l’organisaziun propona soluziuns pussaivlas e relascha directivas. L’OMC na po bain betg decretar sezza sancziuns, ma ella po autorisar stadis da reagir sin ina violaziun da las leschas cun sancziuns commerzialas. Mintg’onn tracta l’organisaziun tranter 20 e 40 cas, sco per exempel il 2002/2003 la dispita tranter l’Uniun europeica ed ils Stadis Unids areguard il commerzi d’atschal.
Influenza sin dretg naziunal
Las cunvegnas da l’Organisaziun mundiala da commerzi tangheschan dretg naziunal, damai ch’ils stadis commembers èn da princip s’obligads d’adattar lur legislaziun naziunala a las directivas stipuladas en ils contracts davart il commerzi mundial. Il medem vala er per cuminanzas surnaziunalas sco per exempel l’Uniun europeica.
Commembers
Ils commembers da l’OMC realiseschan ensemen dapli che 90 % da l’entir volumen dal commerzi mundial. Tranter ils stadis che n’èn betg commembers èn intgins pajais da l’anteriura Uniun sovietica sco er divers stadis da l’Africa dal Nord e dal Proxim Orient da relevanza economica.