cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dante Alighieri
‹Monarchia›
Tar ‹De Monarchia libri tres› sa tracti da l’ovra filosofica principala da Dante. Ella vul cumprovar ch’i sa tractia tar il domini dal mund tras il Sontg Imperi roman d’ina determinaziun divina e che quel haja dad esser en dumondas profanas independent dal papat (il qual duaja sa restrenscher sin dumondas spiritualas). Tge onns che Dante haja propi scrit il text vegn discutà a moda cuntraversa: Per part vegn l’ovra messa en relaziun cun il conflict tranter Heinrich VII e papa Clemens V, uschia ch’ina data tranter il 1308 ed il 1312 fiss probabla. Damai che l’emprim cudesch sa referescha gia al paradiso da la ‹Divina Commedia›, parta l’autra interpretaziun d’ina data tardiva (ca. 1317) e metta en relaziun il text cun il conflict tranter papa Gion XXII e Ludwig il Bavarais.
‹Eclogae›
Cun il titel ‹Eclogae› vegn designada ina correspundenza en furma da quatter poesias en hexameters ch’è vegnida manada ils onns 1319/20 tranter Giovanni del Virgilio e Dante. Las poesias tractan la dumonda schebain Dante – sco Giovanni del Virgilio al reproscha – sfarlattia be ses talent cun scriver poesias en la lingua populara destinadas per il pievel talian, enstagl da s’acquistar cun poesias latinas gloria tar ils scienziads da tut ils pajais e per tut ils temps. Las duas poesias da resposta da Dante èn formuladas sco dialog ch’imitescha il stil bucolic da las eclogas da Vergil e demonstreschan, malgrà che Dante refusa la reproscha ch’al vegn fatga, ina qualitad artistica ch’anticipescha la poesia umanistica dals dus tschientaners vegnints. Per part è perquai vegnì suspectà ch’i sa tractia tar quest’ovra d’ina falsificaziun da Giovanni Boccaccio, cun la quala quel haja vulì reabilitar posteriuramain l’onur da Dante.
La ‹Divina Commedia›
thumb|170px|Frontispizi da l’emprima versiun stampada da la ‹Divina Commedia› (1472) L’ovra la pli enconuschenta è segiramain la ‹Divina Commedia›, vi da la quala Dante ha lavurà da ca. 1307 fin il 1320. Il titel oriund, ‹Commedia›, sa referescha a la fin fortunada dal raquint, a la lingua taliana sco er al stil alternant da l’ovra. Suenter la mort da Dante ha ses admiratur Giovanni Boccaccio cumplettà quel a ‹La divina commedia›; il term ‹divin› na sa referescha betg al cuntegn, mabain duai suttastritgar las qualitads artisticas da l’ovra.
La ‹ Divina Commedia› descriva il viadi tras l’enfiern (inferno), sur il purgatieri (purgatorio) fin en il paradis (paradiso). L’enfiern ed il paradis èn mintgamai sutdividids en stresas (mintgamai en furma da nov circuls concentrics). Pli fitg ch’ins s’avischina als circuls pli stretgs e pli grevs ch’èn stads ils putgads resp. pli sontgas las ovras dals trapassads. La ‹Divina Commedia› vegn er resguardada oz sco simbol litterar principal da la scholastica. Tras quest’ovra è Dante daventà uschè famus ch’ins ha creà en il 15avel tschientaner en ina da las baselgias principalas da Firenza in fresco en si’onur.
Brevs
A Dante è vegnida attribuida en il decurs dals tschientaners in’entira retscha da brevs en lingua latina ed en singuls cas er en lingua populara taliana. Da quellas vegnan resguardadas oz dudesch epistolae latinas sco autenticas. In’ulteriura brev, en la quala l’autur deditgescha il paradiso al Cangrande della Scala ed offrescha in’introducziun en l’ovra en furma d’in commentari, vegn attribuida parzialmain a Dante.
‹Fiore› e ‹Detto d’Amore›
‹Il Fiore› (‹La flur›) è ina poesia allegorica narrativa en 232 sonets che sa basa sin las duas parts dal roman da las rosas dal franzos vegl (ch’è vegnì terminà il 1280). El exista sulettamain en ina copia toscana che vegn conservada a Montpellier. La scienza discutescha a moda cuntraversa, schebain Dante saja l’autur da quest’ovra, u sch’el saja be sa servì dal text per surpigliar singuls vers en la ‹Vita Nova› ed en la ‹Commedia›. L’ovra è segnada d’influenzas dal franzos vegl; quai n’è betg nuntipic per la litteratura taliana da quel temp, ma na cumpara uschiglio nagliur en las ovras da Dante a moda uschè explicita. Ina part dals scienziads tendescha novissimamain ad attribuir l’ovra al giurist Guillaume Durand ch’era oriund da la Frantscha dal Sid e ch’è documentà sco professer a Modena e sco uffiziant en servetsch papal.
Il ‹Detto d’Amore› (‹Poesia davart l’amur› resp. davart Amor) è ina poesia didactica en rimas pèr da set silbas. Damai che l’ovra vegn attribuida al medem autur sco ‹Il Fiore›, vegn Dante eventualmain er en dumonda sco autur da questa poesia.
Recepziun
Nagin auter poet avant e suenter Dante è vegnì commentà uschè savens, uschè vast e cun tala erudiziun; quai ha gia cumenzà curt suenter sia mort en furma da glossaris e commentaris da la ‹Commedia›. Er ses agens figls ed a partir da la mesadad dal 14avel tschientaner Giovanni Boccaccio han attribuì a quest svilup. L’umanissem e la renaschientscha ch’èn sa furmads da quel temp han per part crititgà l’ovra da Dante e per part admirà ella sco anticipaziun (per part be presumtiva) da lur atgnas ideas centralas.
En il temp modern è la rescuverta da Dante stada sut l’ensaina da l’interess romantic per il temp medieval. Medemamain è si’ovra vegnida duvrada per concepir ina nova schientscha politica e culturala durant il temp dal risorgimento (en rom da la furmaziun da la naziun taliana). Dante è vegnì utilisà e per part instrumentalisà da circuls conservativs e reacziunars, catolics e protestants, esoterics ed anticlericals, quai ch’ha agiuntà a si’ovra baininqual defurmaziun.
A la constituziun scientifica da la filologia e perscrutaziun da Dante han attribuì dapi il 19avel tschientaner scienziads da divers pajais (t.a. tudestgs, englais ed en l’ultim temp er americans). La perscrutaziun ha pudì sclerir bleras malchapientschas, ha però er tradì in u l’autra pregiudizi da derivanza betg scientifica. Cun consultar litteratura secundara davart Dante èsi perquai inditgà d’esser precaut e d’avrir ils egls en ina moda sco che quai na fiss forsa betg il cas tar in auter autur dal temp medieval che n’è betg vegnì interpretà e commentà cun la medema intensitad.
Circul administrativ da l'Obersimmental-Saanen
Il circul administrativ da l'Obersimmental-Saanen (tudestg Verwaltungskreis Obersimmental-Saanen, franzos Arrondissement administratif du Haut-Simmental et de Gessenay) è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Saanen.
Ensemen cun ils circuls administrativs da Frutigen-Niedersimmental, Interlaken-Oberhasli e Thun furma el la regiun administrativa da la Part Sura Bernaisa (Verwaltungsregion Oberland).
Geografia
Il circul administrativ da l'Obersimmental-Saanen s'extenda sin omaduas varts dal Pass dal Jaun en las valladas bassas dals flums Simme e Sarine (tud. Saane).
Ina part dal circul – l'uschenumnà Saanenland cun las vischnancas da Gsteig, Lauenen e Saanen – appartegna a la Part Sura Bernaisa.
Istorgia
Il circul administrativ da l'Obersimmental-Saanen è vegnì creà sin il 1. da schaner 2010 e cumprenda tut las vischnancas dals anteriurs districts (Amtsbezirke) da Saanen e d'Obersimmental.
Psalm svizzer en sursilvan
Quai è la versiun originala sursilvana dal Psalm svizzer cun il text da Alfons Tuor (1871-1904).
Regiun Bernina
La regiun Bernina è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2016.
Piz Terri
Il Piz Terri è ina muntogna imposanta en furma da piramida ed è aut 3149 m.s.m. El è il secund aut piz da la Surselva ed il pli aut punct da la Lumnezia. Vitiers è el in punct che sparta l'aua che flessegia u en il flum Rain e cunquai en la mar dal nord u cun il flum Po en la mar adriatica.
Octave Mirbeau
thumb|right|240px|Octave Mirbeau
Octave Mirbeau (naschì ils 16 da favrer 1848 a Trévières, en Frantscha – mort ils 16 da favrer 1917 en Paris) era in scriptur e dramaticher franzos.
Sia ovras las pli enconuschents èn Le Jardin des supplices (1899) e Le Journal d’une femme de chambre (1900). Cun sia cumedia Les affaires sont les affaires (1903), ha el success mundial.
Lingua rumena
Il rumen (limba română) è ina lingua romana ed è la lingua uffiziala da la Rumenia e da la Moldavia. Il rumen vegn discurrì da pli che 28 milliuns persunas.
Circul administrativ d'Interlaken-Oberhasli
Geografia
.
Circul administrativ dal Giura Bernais
Geografia
.
Mas d'Alins
Il Mas d'Alins è in aclaun en la parròquia (vischnanca) andorrana da Sant Julià de Lòria.
Geografia
L'aclaun sa chatta en vischinanza dal cunfin tranter l'Andorra e la vischnanca catalana da Les Valls de Valira en la comarca da l'Alt Urgell. Ils abitadis il pli vischins èn Argolell e Arduix en lezza vischnanca catalana.
Tranter quels dus vitgs va il Camí d'Andorra, sin il qual èn fugids blers durant la Guerra civila spagnola ed entrads en l'Andorra sper il Mas d'Alins. Trans quels ch'han duvra questa senda era il sontg Josepmaria Escrivà de Balaguer per pudair exequir libramain ses uffizi sco sacerdot.
Lieus d'interess
En il lieu sa chatta la baselgia da Sant Esteve de Mas d'Alins, ina construcziun simpla, romanica e tipicamain rurala che datescha probablamain dal 12avel tschientaner.
Vorab pign
Il Vorab pign è ina muntogna dasper il glatscher dal Vorab. El è il punct da cunfin da las vischnancas da Falera, Ilanz/Glion e Laax. Il Vorab pign e cuntanschibel bain da stad e d'enviern ed è in bel punct per observar la cuntrada. Enfin l'onn 1997 existiva ina sutgera sin la flanca nord da la muntogna.
Sin il maletg vesan ins il Vorab pign na da la vart da Glaruna, pia cun il glatscher avant il piz.
thumb|Il Vorab pign a sanester
Furbaz
Las Furbaz è ina gruppa svizra da pop che vegn ord il Mustér.
Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair
La regiun Engiadina Bassa/Val Müstair è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2016.
Jakob Ulrich
Jakob Ulrich (* 13 da settember 1856 a Waltalingen; † 5 da settember 1906 a Turitg) è stà in romanist svizzer.
Vita ed ovra
Il figl d'in scolast ha studegià indogermanistica a las universitads da Turitg e Paris. El ha promovì il 1879 a Turitg tar Heinrich Schweizer-Sidler davart Die formelle Entwicklung des Participium Praeteriti in den romanischen Sprachen (Winterthur 1879). Il 1880 è Ulrich daventà docent privat, il 1884 professer extraordinari ed il 1901 professer ordinari per filologia romana a l'Universitad da Turitg. Ses successur tar la professura era Louis Gauchat, il fundatur dal Glossaire des patois de la Suisse romande.
Circul administrativ dal Seeland
Il circul administrativ dal Seeland è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Aarberg.
Geografia
.
Circul administrativ da Thun
Il circul administrativ da Thun è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Thun.
Geografia
.
Isaac Newton
thumb|200px|right|Isaac Newton (Godfrey Kneller, National Portrait Gallery [[Londra, 1702)]] Sir Isaac Newton (* 4 schaner 1643, † 31 mars 1727) è stà in fisicher, matematicher, astronom, filosof, alchemist e teolog englais che ha gì ed ha anc adina gronda influenza sin l'istorgia da l'umanitad. Sia publicaziun da l'onn 1687 Philosophiae Naturalis Principa Mathematis vegn considerada sco cudesch che ha gì ina fitg gronda influenza sin l'istorgia da la scienza. Cun la descripziun da la gravitaziun universala e las trais leschas da moviment (F = m * a) ha el mess la basa per il patratgar fisic dals proxims trais tschientaners. Newton ha mussà ch'objects sin la terra e tals en l'orbit suondan las medemas leschas fisicalas. Cun quai ha el confermà las leschas da Johannes Kepler davart ils planets e sepulì ils ultims dubis davart il sistem heliocentric.
La Serena
La Serena è ina citad e vischnanca en il nord dal Chile e la chapitala da la región de Coquimbo.
La citad e vegnida fundada il 1544 ed è cun quai la segunda citad pli veglia dal pajais suenter la chapitala naziunala, Santiago, che sa chatta 471 km pli en il sid. D'autra vart fa La Serena part d'ina conurbaziun cun la citad da port vischina da Coquimbo, che cuntanscha ina populaziun totala stimada da passa 486 millis abitants (2012) e furma uschia la quart pli gronda zona urbana dal pajais.
La citad è in'impurtanta destinaziun turistica, surtut durant la stad, cur che la glieud visita las splagias.
En la citad sa chattan l'universitad da La Serena e la sedia da l'archidiocesa catolic-romana da La Serena, ina da las tschintg archidiocesas da la Baselgia catolica dal Chile.
Glatscher
In glatscher (dal Latin glacia, che vul dir glatsch) u vadretg è in lung flum da glatsch e naiv che normalmain sa chatta en ina val.
thumb|center|800px|Il [[Glatscher Perito Moreno en Patagonia, Argentinia.]]
19avel tschientaner
thumb|240px|Queen Victoria – regenta da l’Imperi britannic 1837–1901 Il 19avel tschientaner (1801 fin 1900) tutga istoricamain tar la moderna ed è, sco paucs auters tschientaners, stà segnà dal cumbat tranter il ‹vegl› (tradiziunal) ed il ‹nov› (modern) en la politica, la societad e la cultura. En l’emprima mesadad dal tschientaner han gì lieu diversas revoluziuns cun la finamira da schlargiar ils dretgs da participaziun politica dal pievel – per il pli senza cuntanscher a curta vista il success giavischà; a partir da la mesadad dal tschientaner è la dumonda sociala daventada adina pli impurtanta, betg il davos en consequenza da la Revoluziun industriala; ed il svilup dals stadis naziunals ed il cumbat per ils territoris d’ultramar (imperialissem) han manà ad ina situaziun da conflict adina pli latenta tranter ils stadis europeics. Il fatg ch’i n’è betg reussì als stadis, dominads per il pli da las elitas tradiziunalas, da chattar soluziuns adattadas a tut las sfidas numnadas, ha fatg escalar la situaziun a l’entschatta dal 20avel tschientaner en l’Emprima Guerra mundiala. En vista a quests entretschaments discurr’ins perquai savens dal lung 19avel tschientaner ch’ha cumenzà cun la Revoluziun franzosa (1789) e durà fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Daspera è il 19avel tschientaner er stà in tschientaner da fluriziun da las scienzas, cun invenziuns epocalas tranter auter en la tecnica ed en las scienzas natiralas, e da la fluriziun da l’art e da la cultura.
Sutdivisiun da l’epoca
thumb|240px|Ludwigshafen 1881 Il pli simpel èsi sa chapescha da definir il 19avel tschientaner tenor il chalender, pia sco epoca istorica ch’ha durà dal 1801 fin il 1900. En l’istoriografia vegn però savens discurrì d’in lung 19avel tschientaner che cumpiglia er onns ed eveniments situads avant e suenter quests dus terms. Uschia duaja la cunfinaziun da l’epoca esser pli signifitganta areguard ils cuntegns centrals situads a l’entschatta resp. a la fin (epoca da las revoluziuns resp. cumenzament da las guerras mundialas). Tscherts istorichers rendan però attent ch’i saja, tut tenor la dumonda cun la quala ins s’occupa, er inditgà da contemplar onns sco 1789, 1871 u 1914 sco centers, cun in avant ed in suenter, enstagl d’als vulair ‹bandischar› a l’ur da periodas istoricas. E sch’ins vul accentuar cuntinuitads enstagl da cunfins d’epocas, èsi tut tenor cunvegnent da desister dal tuttafatg da vulair definir puncts d’entschatta e da fin fixs.
Il lung 19avel tschientaner è a l’entschatta stà segnà dal temp da las revoluziuns che cumenza il 1789 cun la Revoluziun franzosa u, tut tenor puntg da vista, anc avant cun la Revoluziun americana. Quest’epoca va a fin il 1815 cun la sconfitta da Napoleun u cumpiglia tut tenor er las revoluziuns dals onns 1830 e 1848/49. Vers la fin dal tschientaner ha alura culminà l’èra da l’imperialissem che tanscha fin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala; per part vegnan er ils onns da guerra fin il 1918 u schizunt fin ils contracts da pasch dal 1919/1920 attribuids al lung 19avel tschientaner.
Eric Hobsbawm sutdivida il lung 19avel tschientaner en il temp da la revoluziun (1789–1848), il temp dal chapital (1848–1875) ed il temp da l’imperi (1875–1914). Da Reinhart Koselleck deriva la noziun dal temp da sava che dura tenor el da ca. 1770 fin il 1830. A quella suonda, uschia Jürgen Osterhammel, ina perioda mesauna, la quala è stada or da la retrospectiva caracteristica per il 19avel tschientaner per propi. Quest temp tranter il 1830 ed il 1890 cun sias midadas er en la filosofia e cultura correspunda pli u main al temp victorian, dal qual ins discurra en ils pajais anglosaxons. Alura suonda ina fasa da rupturas e segnà da crisas che cumenza vers il 1880 u in pau pli tard cun la concurrenza imperialistica da las pussanzas grondas e cun auters spustaments da la pussanza, per exempel er cun la victoria dal Giapun cunter la China il 1895.
Vul ins integrar la perspectiva da l’istorgia mundiala, èsi anc pli grev da definir in 19avel tschientaner. Gia pervi dals auters sistems chalendars è il cumenzament dal tschientaner cun l’onn 1801 restrenschì als stadis da tempra occidentala. En il Giapun per exempel è il restabiliment da l’imperi (a partir dal 1868) stà da muntada bundant pli gronda che eveniments enturn il 1800 u 1900. Tenor l’istoricher da la cultura Louis Bourdeau n’ha l’entira Revoluziun franzosa gnanc existì a ses temp per ils Chinais; schizunt per la Gronda Britannia èn quests onns stads, almain areguard la politica da l’intern, main impurtants che la vieuta revoluziunara per propi en il 17avel tschientaner. Tenor Osterhammel na pon ins dir da nagin onn avant il 20avel tschientaner ch’el saja stà per l’entir mund da muntada epocala.
Per divers ulteriurs motivs sa lascha tuttavia attribuir al 19avel tschientaner il caracter d’in’atgna epoca. Igl è quai stà il temp en il qual l’industrialisaziun e l’economia chapitalistica èn sa mess tras, surtut en l’Europa ed en l’America dal Nord. Cun l’imperialissem ha la dominanza directa ed indirecta da l’Europa en il mund cuntanschì sia culminaziun. Entaifer la societad ch’era londervi da s’industrialisar è la moda da viver sa midada per part a moda dramatica. La vieuta sociala ha destruì modas da cumportament e da pensar tradiziunalas. La revoluziun sin il sectur dal traffic e la tschertga da lavur han augmentà la mobilitad. Las citads èn creschidas betg be quantitativamain, mabain cun l’urbarisaziun ha cumenzà a sa far valair ina moda da viver citadina specificamain moderna.
Il lung 19avel tschientaner è stà en blers reguards il tschientaner da la burgaisia e da la societad burgaisa. La burgaisia da possess e da furmaziun ha influenzà a moda decisiva l’art, la cultura, l’istorgia spiertala, ma per exempel cun il naziunalissem ed il liberalissem er la cultura politica. En l’ulteriur decurs è er la populaziun lavuranta sa sviluppada ad ina classa ch’ha influenzà adina pli ferm la societad. Il moviment da lavurants ed il socialissem èn daventads terms centrals en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner. Percunter èn l’aristocrazia e la populaziun rurala daventads adina main impurtants.
Novas furmas d’organisaziun: il stadi naziunal
thumb|200px|Napoleun Bonaparte Il stadi naziunal è sa sviluppà sco nova instituziun politica. Quel ha promovì novs temas, novs sistems da furmaziun, novas structuras economicas ed ina nova schientscha da vart da quels che vivevan en el, numnadamain la prontadad da vesair sasezs sco burgais e da s’organisar lasuenter.
Il domini sa basava en il 18avel tschientaner anc sin las chasas signurilas e facziuns politicas, sco er sin aristocrats pussants che stevan davos lur partidas. En il medem spiert vegnivan er recepidas en il 18avel tschientaner las guerras: regents vulevan quellas ed investivan lur daners en quellas. Sconfittas militaras na vegnivan betg resentidas en il 18avel tschientaner sco umiliaziun naziunala, mabain sco ina part da la politica da pussanza furmada dal regent. En quest reguard è sa sviluppada en il 19avel tschientaner ina schientscha cumplettamain nova. Quella ha surtut furmà ina consequenza da la Revoluziun franzosa e da las Guerras napoleonicas ch’èn vegnidas purtadas d’in’armada da tut auter gener, numnadamain da burgais dal stadi ch’èn entrads en acziun sco schuldads. Surtut la Germania ha gì a l’entschatta dal 19avel tschientaner pauc d’opponer al naziunalissem franzos. Il Sontg Imperi roman è dà dapart en in grond dumber da stadis singuls, ils quals Napoleun ha opponì in a l’auter. Sco reacziun sin quai han intellectuals da la Germania pretendì suenter la furmaziun d’in stadi naziunal, il qual ha bain pir anc stuì vegnir fundà, ma entaifer il qual la populaziun ha enconuschì da l’entschatta ennà ina fitg ferma schientscha sco burgais dal stadi e sco naziun. A partir da la fin dal 19avel tschientaner èn sconfittas militaras alura vegnidas resentidas sco dischonur naziunala. L’exempel il pli enconuschent è bain ch’in’armada tudestga è avanzada il 1870 tras la Frantscha ed ha sfurzà il pajais precis a Versailles da renconuscher sia sconfitta; il 1918 è suandada la resposta internaziunala ch’è da sia vart stada in’umiliaziun desastrusa per la Germania.
Euforias naziunalas, sco ch’ellas duevan sa manifestar tar la liberaziun da la Grezia dals Tircs ils onns 1820 u en rom dal process d’unificaziun da l’Italia (Risorgimento) vers la mesadad dal tschientaner, èn senza parallelas en il tschientaner precedent – ni la Glorious Revolution englaisa dal 1688 ni la Revoluziun franzosa èn stadas accumpagnadas da sentiments d’unificaziun naziunala cumparegliabels. Intellectuals europeans sco il romanticher Lord Byron ch’è mort en rom d’in commando militar en Grezia, han sviluppà in’identificaziun romantica cun ils novs moviments naziunals ch’han stuì vegnir purtads dal pievel per pudair funcziunar. Il nov naziunalissem è uschia cumparì a moda pli autentica che la politica dal 18avel tschientaner, pli genuin e pli datiers da las ragischs.
En quest reguard ha il 19avel tschientaner tschentà il fundament per svilups che duevan chattar en il 20avel tschientaner novas furmas e dimensiuns globalas. Uschia èn il faschissem ed il naziunalsocialissem dal 20avel tschientaner sa manifestads sco moviments naziunals, purtads dal pievel. Stadis autamain tecnisads ed armads èn sa definids – sin fundament d’ideas naziunalistic-romanticas ch’han lur ragischs en il 19avel tschientaner – sur lur origin sco pievel e duevan la finala sa confruntar en conflicts da dimensiun globala ch’han ordinà da nov il mund.
La naziun sco unitad che viva da si’atgna economia
Ina muntada decisiva per la furmaziun dal stadi naziunal ha gì en il decurs dal 19avel tschientaner l’industrialisaziun, la quala ha mess ad ir tranter las naziuns europeicas ina concurrenza per la pussanza economica. En il 18avel tschientaner tschertgavan ils regents da l’Europa pussaivladads da sanar lur bilantscha dal stadi – la quala era surtut lur bilantscha persunala, da famiglia. Daners emprestavan els da financiers privats, las entradas da taglia augmentavan els tant sco pussaivel, sche necessari retiravan els daners da la munaida ch’era en circulaziun. Ord vista dals budgets statals dal 17avel e 18avel tschientaner sa tractavi surtut d’evitar che metals prezius bandunian il pajais vers l’exteriur. Mesiras d’infrastructura, per exempel domiciliar manufacturas, vegnivan dirigidas en il 18avel tschientaner dal regent. Il cameralissem, sco sanaziun economica d’in territori tras il suveran, è sa sviluppà da quel temp ad in’atgna scienza.
En il decurs dal 19avel tschientaner è sa midada la vista sin svilups economics. La Gronda Britannia, sco pussanza coloniala e sco pajais en il qual l’industrialisaziun cumenza gia baud, è gia daventada en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner in imperi economic. Amsterdam ha pers sia posiziun sco plazza commerziala centrala e Londra, la chapitala da l’imperi britannic, ha surpiglià questa posiziun. L’unificaziun naziunala da la Germania è succedida a la fin dal 19avel tschientaner sut l’ensaina d’in basegn da recuperaziun. Politicamain, vul dir areguard la dumonda dal naziunalissem, è la Germania sa messa en concurrenza cun la Frantscha; economicamain e militarmain però cun la Gronda Britannia autamain industrialisada ed armada. Senza in’industrialisaziun sco che l’ha prestà l’Engalterra na pudeva il nov Imperi tudestg sut domini prussian betg far frunt a la Gronda Britannia, e senza ina flotta na vegniva la nova naziun ad avair nagina schanza d’anc pudair acquirir colonias. Igl èn pia sa sviluppads entretschaments politic-economics adina pli cumplexs e per pudair subsister èn las naziuns stadas necessitadas da procurar per cundiziuns da basa ch’han promovì il process d’industrialisaziun.
Il process da concentraziun economic è stà accumpagnà da novas debattas: en connex cun il liberalissem han ins tratg a strada en il 19avel tschientaner la dumonda fundamentala, schebain i saja servì al stadi naziunal meglier cun in’economia dirigida dal stadi ubain cun laschar a ses burgais ed a lur iniziativa la pli gronda libertad pussaivla. Er il communissem ha sviluppà vers la mesadad dal 19avel tschientaner sia programmatica, e quai d’ina vart or dal vast discurs teoretic, da l’autra vart or da la confruntaziun cun la realitad dal sistem economic modern sco ch’ella sa preschentava surtut en l’Engalterra. Ils propugnaturs dal communissem han prognostitgà che la nova integraziun economica vegnia a dar a la classa dals lavurants conturas adina pli cleras, e che questa classa vegnia la finala a manar natiers la fin dal stadi naziunal ed eriger il domini mundial da la classa da lavurants.
Las naziuns europeicas en concurrenza per las colonias
thumb|320px|Ils imperis colonials l’onn 1898 Il colonialissem tanscha per part bain enavos fin en il 16avel e 17avel tschientaner, ma en il 19avel tschientaner ha quel cuntanschì dimensiuns e tratgs dal tuttafatg novs. La Spagna ed il Portugal han tratg a niz lur colonias surtut per retrair da quellas aur. Il metal prezius ha però manà ad in profit da curta durada: il fluss dad aur ha numnadamain fatg crudar il pretsch da quel ed en las colonias n’avev’ins betg stabilì structuras economicas che fissan stadas ablas da respunder a questa nova situaziun da partenza. In segund stausch en il svilup da las colonias han inizià ils Pajais Bass en il 17avel tschientaner. Quel è stà segnà da l’uniun da commerziants a societads commerzialas ch’han prestà la finanziaziun transitorica da spazis economics pli gronds. Da las colonias vegnivan importadas martganzias; la ritgezza dals Pajais Bass è resultada dal commerzi intermediar e da l’elavuraziun e nobilisaziun da materias primas en manufacturas dal pajais. Amsterdam è daventà da quel temp la pli impurtanta plazza da finanzas dal mund.
Tge che mancava al colonialissem ollandais è stà la garanzia statala, la quala dueva daventar in pau pli tard l’ensaina da la politica coloniala britannica. Vers la mesadad dal 18avel tschientaner ha la Gronda Britannia suttamess cun pussanza militara l’imperi dals moguls en l’India; quai ha furmà in impurtant term vers il colonialissem sco ch’el è sa sviluppà en il 19avel tschientaner. Societads da chapital privatas han furmà la pitga principala dal colonialissem britannic. Il stadi da sia vart è sa segirà cun fundar la banca naziunala. En las colonias ha il stadi installà substructuras cun agens centers da furmaziun, in’atgna armada ed atgnas structuras statalas, da las qualas èn resultadas en il 20avel tschientaner naziuns dominantas dal Terz Mund.
Materias primas, reservas d’energia ed industria
L’industrialisaziun ha manà en il 19avel tschientaner ad in ferm augment da la populaziun. Quel è d’ina vart resultà dal dumber da naschientschas creschent, da l’autra vart da la rata da mortalitad ch’è sa sbassada.
Sper il svilup demografic è l’industrialisaziun stada colliada cun in augment da la productivitad e cun l’exclusiun da lavurants ch’eran danvanz. Grondas massas da lavurants, surtut en l’agricultura, han perquai gì da cumbatter per lur existenza. Bleras lavurs ch’èn vegnidas surpigliadas da maschinas han surtut manà bleras dunnas en la dischoccupaziun.
La maschina da vapur era vegnida inventada a l’entschatta dal 18avel tschientaner e meglierada a moda decisiva tras James Watt en la segunda mesadad dal tschientaner. Ensemen cun l’avertura da novs giaschaments d’energia e l’import da materias primas or da las colonias è l’Europa vegnida industrialisada in pau a la giada quasi cumplettamain. La forza da vapur ha pussibilità d’extender la producziun da fier ed atschal e procurà per il svilup d’in grond dumber da novas maschinas. Quai ha manà en il decurs dal 19avel tschientaner a midadas fitg grondas tant en la producziun sco er en la distribuziun.
La charta geografica da l’Europa è medemamain sa midada en rom da quest process. En il 17avel e 18avel tschientaner eran surtut ils centers da pussanza ritgs. Cun avrir novs giaschaments da materias primas, èn uss daventadas attractivas regiuns ch’eran avant nuninteressantas. Exempels furman la Renania cun sia industria greva ed il spazi enturn Lüttich.
Ordaifer l’Europa è medemamain sa furmà en blers pajais il giavisch da sviluppar in’industria che porta gudogn. En l’India ha la construcziun da la rait da viafier manà ad in boom en l’industria da mangola. Tras quai èn s’augmentads ils pretschs, ma er ils custs da producziun dals tessunzs che lavuravan a maun. Entras questas circumstanzas è sa sviluppada en l’India in’industria da textilias ch’era abla da concurrer. L’Africa dal Sid percunter è stada segnada en ils ultims decennis dal 19avel tschientaner da l’industria da minieras. Bunamain la mesadad dal chapital da l’exteriur è vegnì investì qua en l’explotaziun dad aur, il qual represchentava er en l’Africa dal Sid ina part essenziala da las entradas dal pievel e dal stadi. L’industria brasiliana è stada sutdividida en il 19avel tschientaner en differentas regiuns: Il sectur economic principal furmava la producziun da café en il sidost da la Brasilia. Sper il café han la mangola e la channa da zutger en il nordost dal pajais procurà per in impurtant profit. In factur decisiv per cultivar las plantaschas furmavan sclavs, surtut d’origin african, e lavurants cunter pajament da l’Europa e da l’Asia.
Novs meds da transport e medias
thumb|220px|Stadis Unids: emprima colliaziun da viafier transcontinentala (1869) Cun l’industrialisaziun èn s’etablidas la viafier e la navigaziun a vapur – duas invenziuns ch’han furmà premissas per insumma pudair avrir a moda cumplessiva spazis economics. Sin il continent han la viafier e la navigaziun a vapur pussibilità vers la mesadad dal 19avel tschientaner il transport da rauba. Questa revoluziun da traffic ha procurà per in transport bundant pli svelt da la rauba ed augmentà las distanzas che pudevan vegnir surmuntadas. Per elavurar rauba vegniva quella transportada als lieus nua che giaschaments da materias primas garantivan las reservas d’energia necessarias. Tranter ils territoris d’explotaziun da charvun, ils centers industrials e las metropolas da commerzi existentas èn sa sviluppadas raits da traffic adina pli spessas. Entras la viafier e la navigaziun maritima ha en emprima lingia flurì il commerzi tranter ils pajais europeics. Sin ils ulteriurs continents èn impurtantas colliaziuns da traffic per gronda part pir vegnidas erigidas en il 20avel tschientaner. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner han ins fatg sur ports britannics regularmain commerzi tranter pajais europeics e pajais d’ultramar. Quest svilup ha en in’emprima fasa surtut cumpiglià l’America dal Sid e dal Nord. L’Africa e l’Asia furmavan per Europeans anc adina rutas pauc frequentas.
Sper ils novs meds da transport èn sa sviluppads a partir da la mesadad dal 19avel tschientaner novs meds da communicaziun. L’emprim cabel transatlantic è vegnì mess ils onns 1850/60; pauc temp suenter han novitads pudì vegnir spedidas en tut il mund quasi cun sveltezza da la glisch. Per la concurrenza che dueva sa sviluppar en la segund mesadad dal 19avel tschientaner tranter ils Stadis Unids e l’Europa ha quai furmà ina premissa quasi indispensabla.
Cun las novas medias ha la structura statala survegnì novas furmas. En il temp medieval pretendeva il domini adina puspè la preschientscha persunala dal regent, il qual viagiava tenor basegn d’in palaz imperial a l’auter. En il temp modern tempriv è alura sa sviluppà sco nova furma da regenza l’absolutissem ch’ha lubì d’exequir la pussanza a moda centralistica. Ina nova politica da taglias e monetara ed ina preschientscha militara che tanscheva fin als cunfins dal pajais han segirà la pussanza absolutistica. L’invenziun da la stampa ha manà en il 17avel tschientaner al svilup da las emprimas gasettas sco funtaunas d’infurmaziuns. A partir da la mesadad dal 17avel tschientaner èn novitads sa derasadas cun la sveltezza dal traffic da posta en tut las parts da l’Europa dal Vest ed han cuntanschì tant ils regents sco er la populaziun. Fin en il 19avel tschientaner n’èsi strusch stà pussaivel d’augmentar quest fluss d’infurmaziuns.
Burgaisia ed associaziuns d’interess
En il decurs dal 19avel tschientaner èn las relaziuns tranter il singul ed il stadi vegnidas organisadas en il stadi naziunal a moda cumplettamain nova. Il 18avel tschientaner aveva anc adina tegnì quint da las tradiziuns da la societad dals stans. Privilegis vegnivan garantids a singuls stans sco collectiv. En las citads avevan gruppas da professiuns cuntanschì privilegis. A la creschientscha economica eran mess en il 18avel tschientaner clers cunfins: La gronda part da las citads europeicas eran circumdadas da quel temp cun mirs. Manufacturas han stuì vegnir erigidas davant ils mirs da las citads, pia senza la protecziun da quella. En la citad sezza vegnivan ils singuls dretgs da commerzi administrads dal cussegl da la citad e betg augmentads. Tgi che vuleva avrir en il 18avel tschientaner en ina citad ina nova fatschenta, stueva sa maridar en ina famiglia cun dretg da far commerzi u s’acquistar in dretg ch’era vegnì liber suenter ch’il possessur era mort senza descendenza.
En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner han las citads europeicas pli grondas disfatg lur fortificaziuns. Al lieu dals mirs da la citad èn vegnidas construidas vias circularas. Novs implants industrials e villas han ins bajegià per lung da las novas vias en furma da staila che las citads han projectà en il 19avel tschientaner. La premissa per quest svilup ha furmà il progress militar: Cur che las citads na sa laschavan betg pli defender, han las fortificaziun pers lur muntada; armadas dal nov tip stuevan segirar ils cunfins dal pajais. Pli e pli èn las metropolas europeicas sa sviluppadas uschia a gronds centers economics.
A medem temp han ins liberalisà las cundiziuns d’access a las diversas professiuns e promovì novas domiciliaziuns d’interpresas. La consequenza ha furmà ina nova chapientscha d’iniziativa burgaisa e d’interprendiders innovativs. La burgaisia è daventada la nova forza motorica ch’ha sviluppà novas furmas d’organisaziun, ha fundà federaziuns professiunalas ed ina rait cumplexa da societads e gruppas d’interess ch’ha dominà la vita economica e segnà il stgomi cultural.
Naziun e furmaziun
thumb|180px|Miseria sociala (Gustave Doré, 1872) Suenter che las ideas da la Revoluziun franzosa èn sa fatgas valair adina dapli, èn las naziuns europeicas stadas confruntadas cun la dumonda co ch’i sa laschia stabilir in urden social durabel e consistent. Da questa dumonda èn s’occupadas en il 19avel tschientaner diversas ideologias: dal positivissem – che steva l’emprim datiers da la Revoluziun franzosa ed à alura ì a pèr cun il liberalissem – è sa sviluppada la sociologia sco scienza da la convivenza reglada tranter ils umans. Ed il socialissem e communissem han formulà vastas pretensiuns politicas areguard l’ulteriur svilup dals stadis.
Ina resposta da tut auter gener sin la dumonda davart la mobilitad sociala è resultada dals sistems da furmaziun ch’ins ha uss endrizzà. Las naziuns da l’Europa han garantì a lur burgais – independentamain da lur classa sociala e confessiun – medemas schanzas d’avanzar. Enstagl da prender en mira la revoluziun d’in’entira classa ha quai purschì al singul individi la pussaivladad da far carriera or d’atgna iniziativa.
Las schanzas persuenter ha stuì furnir il sistem da furmaziun, il qual è s’avert cuntinuadamain: L’obligaziun d’ir a scola è vegnida introducida, è però savens restada reservada als mattatschs. Cumbain che mintgin pudeva teoreticamain avanzar, han l’aristocrazia e la burgaisia mantegnì en la pratica privilegis areguard las cundiziuns da partenza e la durada dal temp da furmaziun; uffants da lavurants e da purs percunter stuevan savens cumenzar a lavurar anticipadamain.
Almain uschè impurtants per stabilisar la societad èn daventads ils temas da discussiun ch’ins ha introducì en l’instrucziun. A medem temp han quels però er rinforzà la schientscha da classa: entant che las classas inferiuras s’occupavan da tematicas da la cultura populara, furmavan en las classas socialas superiuras l’art, la litteratura e la musica la basa da discurs elitars.
Secularisaziun e naziun culturala
La furmaziun e tut las debattas naziunalas èn restadas colliadas en il 18avel tschientaner cun temas religius. Las religiuns furnivan a la publicitad il rom decisiv entaifer il qual las discussiuns pudevan insumma avair lieu. La charta da l’Europa n’era betg be sparpagliada territorialmain, mabain er sutdividida en trais confessiuns. Conflicts da singulas naziuns cun gruppas d’interess ch’eran entretschadas confessiunalmain manavan perquai tgunsch a conflicts tranter naziuns che sa sentivan responsablas per la gruppa religiusa dischavantagiada.
A l’entschatta dal 19avel tschientaner ha alura in’unda da secularisaziun tschiffà l’Europa. La baselgia è vegnida suttamessa al stadi. Singuls territoris sco la Baviera ed il Württemberg han surmuntà lur fracziunament en pitschens territoris isolads cun s’appropriar a moda spectaculara da possess da la baselgia. Per pudair chatschar enavos la pussanza da las baselgias, stueva la naziun dominar las discussiuns. Ella ha fatg quai precis cun porscher la protecziun da las libertads burgaisas.
Il stadi naziunal dal 19avel tschientaner ha introducì l’emprim l’egualitad da las religiuns resp. confessiuns e relaschà la finala ils burgais en la libertad da cretta. Da muntada decisiva è quest svilup stà per ils gidieus europeics che furmavan fin qua en tut ils territoris ina minoritad discriminada. Bain n’han els er vinavant strusch chattà access ad impurtantas posiziuns en il militar e la politica, ma els han uss pudì investir libramain en l’economia e furmaziun e cuntanschì uschia adina dapli muntada entaifer la societad.
Al lieu da las debattas dominadas da la religiun èn uss sa sviluppads novs temas da discussiun e furmaziun: en las citads han ins endrizzà teaters naziunals per porscher in spazi a la litteratura naziunala che sa chattava en cumplain svilup. Er sin il martgà da cudeschs è sa manifestada ina midada fundamentala: Entant che las librarias purschevan anc en il 18avel tschientaner surtut ovras teologicas e religiusas, èn quellas vegnidas chatschadas a chantun en il 19avel tschientaner tras la belletristica e la litteratura naziunala.
Ulteriurs champs da discussiun, quasi sco plattafurmas internaziunalas, han furmà l’art figurativ e la musica. Questas trais debattas, subsummadas sut il term da la cultura, han occupà ils intellectuals en furma da la dumonda tge che caracteriseschia ina naziun da cultura. La concurrenza ch’è sa sviluppada da questa discussiun ha servì a las naziuns europeicas en tschertga da lur identitad naziunala, ma er a sa cunfinar e sa giustifitgar envers ils pajais da l’Africa ‹sutsviluppads›.
Entant che la Frantscha e la Gronda Britannia cun lur tradiziun pli lunga èn s’identifitgads sco descendents da Roma, ha la Germania definì en il 19avel tschientaner l’atgna naziun sur il temp medieval e da là sin ragischs germanas. En questa moda ha la Germania per part rut ideologicamain cun ils ideals da l’umanissem cristian: Ils elements germans han ins sviluppà ad ina cuntercultura, en la quala il pievel dueva a la fin giustifitgar l’etica. Il ‹german› è vegnì mess nà sco unitad biologica vitala, da la quala saja resortida la naziun sco furma d’organisaziun e la quala stoppia vegnir protegida da la naziun a moda agressiva cunter influenzas da las naziuns vischinas. Nà da la romantica ha manà qua in svilup sur la filosofia da Friedrich Nietzsche – malchapida resp. instrumentalisada a posta – ch’ha rendì imaginabel in suruman situà da l’autra vart da tutta moralitad, fin al naziunalsocialissem dal 20avel tschientaner, il qual ha attribuì al suruman ed al pievel qualitads rassisticas envers ils ‹sutumans› en l’agen pajais ed envers ils pievels slavs da l’Europa da l’Ost.
Scienzas
thumb|180px|Alexander von Humboldt (1843) A fitg grondas midadas han ils svilups skizzads er manà sin il champ da las universitads e da las scienzas: Fin en il 18avel tschientaner vegnivan las scienzas instruidas da vart d’instituziuns che suttastevan a la protecziun e controlla da la baselgia u dal regent. L’entir manaschi scientific sa cumponiva pli u main dals roms teologia, giurisprudenza, medischina e filosofia. Academias da scienzas naziunalas èn sa furmadas a partir dal 17avel tschientaner ed han dà al mund academic novas structuras. Las scienzas natiralas èn però, malgrà las enconuschientschas spectacularas dapi Galilei e Newton, restadas ditg ina domena per amaturs. Quai dueva sa midar be plaunsieu en il decurs dal 18avel tschientaner, surtut grazia a las prestaziuns da la Royal Society ch’ha accumpagnà sco furnitura da savida il svilup da las colonias. En quest connex han ins fatg progress decisivs en la navigaziun, la mesiraziun dal temp e la cartografia.
Progress en la cultivaziun agrara, cun la finamira da pudair augmentar il profit economic, han ins tematisà a partir da la fin dal 18avel tschientaner. E cun l’industrialisaziun è vegnì conscient a las naziuns europeicas ch’i basegnia universitads tecnicas che gidian a producir la savida da basa necessaria. Uschia è la veglia structura da las scienzas sa transfurmada successivamain:
Europa ed il mund
En la perspectiva pli gronda è il stadi naziunal daventà l’unitad ch’era abla da diriger l’expansiun mundiala sco nova forza da coordinaziun. L’Africa – nua ch’han anc existì fin la fin dal 19avel tschientaner stadis autoctons pussants sco per exempel il Califat da Sokoto ch’è sa furmà il 1804 – è stada pertutgada il pli ferm da quest svilup. Suenter che viagiaturs sco Henry Morton Stanley, David Livingstone e Heinrich Barth avevan fatg avanzar la perscrutaziun dal continent, han las naziuns da l’Europa partì tranter ellas l’Africa (en rom da la Conferenza dal Congo ils onns 1884/85). Igl ha cumenzà ina cursa per possessiuns en l’Africa, a la fin da la quala ha gì lieu la fundaziun da pseudonaziuns, vul dir da territoris dals quals ils cunfins èn vegnids tratgs sin la charta cun la lingera tenor criteris che correspundevan als interess europeics e senza prender resguard sin las relaziuns etnicas e domenas da pussanza tradiziunalas. Ils Europeans èn stads da l’avis da pudair plazzar en l’Africa lur atgnas structuras d’organisaziun al lieu da las structuras localas ch’eran – tenor lur avis – strusch avant maun. En il 20avel tschientaner dueva quai manar a gronds problems, cur ch’ins ha relaschà questas unitads artifizialas en in’‹independenza› ch’ha muntà da sa confruntar cun in’ierta territoriala ed etnica ordvart cumplexa.
Tut auter è il naziunalissem sa sviluppà en l’Asia. Qua è l’Europa fruntada en il 18avel tschientaner sin unitads politicas ch’eran organisadas pli u main sco en l’Europa. L’Imperi da la China pareva ad observaturs europeics superiur areguard si’organisaziun – qua era en funcziun in stadi central perfecziunà. L’India percunter valeva en ils egls dals Europeans sco sutsviluppada: l’imperi dals moguls è restà il project d’ina singula dinastia, la quala è la finala ida a finir en cumbats d’ierta sanguinus. La Gronda Britannia, la Frantscha ed il Danemarc han empruvà da sa profitar dal vacum da pussanza ch’è sa mussà qua vers la mesadad dal 18avel tschientaner; la finala ha la Gronda Britannia pudì decider questa confruntaziun en sia favur. En il 19avel tschientaner èsi alura reussì als stadis naziunals europeics da cuntanscher ina structura d’organisaziun superiura, numnadamain cun stgaffir ina politica exteriura centrala, purtada da la forza militara, en la quala era er integrada la pussanza economica sut protecziun statala. A la fin dals quints han las naziuns europeicas decidì tranter ellas las sferas d’influenza. En l’Asia èsi surtut reussì al Giapun d’enchaminar cun success la via d’in agen stadi naziunal. Quai è succedì en rom da la revoluziun dals onns 1860 ed integrond structuras politicas da la Gronda Britannia ed elements dal sistem da furmaziun da la Germania ed Austria. La pussanza militara ed economica che dueva sa furmar qua, collià cun in regl d’expansiun sumegliant a las naziuns europeicas, dueva la finala avair consequenzas desastrusas per las naziuns asiaticas cunfinantas. A las ulteriuras naziuns asiaticas duevi pir reussir en il decurs dal 20avel tschientaner da sa far valair sco cuntrapais a la pussanza europeica ed americana.
Percepziuns che sa midan: Svilups daventan in tema central
‹Svilup› è in term ch’era quasi inexistent en las discussiuns dal 18avel tschientaner. Bler da quai ch’il 19avel tschientaner ha resentì sco svilup, ha cumenzà en il 18avel tschientaner sco clom suenter ‹midaments›. Quai è per part d’attribuir al fatg ch’il spazi istoric vegniva percepì fin en il 18avel tschientaner sco spazi da temp relativamain curt e survesaivel: A la creaziun dal mund èn suandads radund 1600 onns fin il diluvi; vers l’onn 2300 a.C. è il mund vegnì colonisà danovamain tras ils trais figls da Noah, sin ils quals sa basan ils spazis culturals odierns; 1000 onns pli tard è quest’ovra stada terminada: il mund antic era colonisà e sa preschentava uschia sco ch’el vegn descrit en il Vegl Testament e sco ch’al han recepì ils scripturs antics. Fiss il mund pli vegl, uschia han anc argumentà ils represchentants da l’illuminissem en il 18avel tschientaner, sche stuess el esser cuvert cun massadas da ruinas anticas.