cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Segunda Guerra mundiala
Crims da massa en la retroterra
Davent da la praisa da la pussanza naziunalsocialistica enfin la fin da la guerra èn vegnids mazzads ca. sis milliuns Gidieus. La politica da destrucziun ha chaschunà totalmain passa diesch milliuns victimas. La deliberaziun dal champ da concentraziun Auschwitz entras l'Armada cotschna ils 27 da schaner 1945 è en Germania il di uffizial da la memoria a las victimas dal naziunalsocialissem.
Bumbardaments da zona
Ils emprims mais da la guerra aviatica è il focus anc mo sin miras militaras sco tancs e navs. La finamira è da cuntanscher il domini aviatic. Il clima è dentant sa radicalisà il cumenzament da settember 1940, cura che l'armada aviatica tudestga attatga Londra («The Blitz»). A medem temp attatga la Royal Air Force dapi il matg 1940 a moda punctuala citads tudestgas.
Sontg Imperi roman
Congress da Vienna e Confederaziun tudestga
Ma er ultra da quai han ins discutà la dumonda, sch’ins duaja tscherner in nov imperatur. Tranter auter circulava la proposta da laschar alternar la dignitad imperiala tranter ils prinzis ils pli pussants en la Germania dal Sid e dal Nord. En general favurisavan ils aderents d’in nov imperatur dentant che l’Austria, pia Franz I, surprendia la dignitad imperiala.
Vitgs da l’Imperi
Dals 120 vitgs da l’Imperi ch’eran oriundamain enconuschents a basa da documents existivan l’onn 1803 mo pli tschintg. Quels han ins mediatisà en il rom dal Recess da la dicta imperiala, pia attribuì a gronds principadis vischinants.
Segunda Guerra mundiala
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
Ils 13 d'avrigl datti insaquants massivs cumbats navals. A nov destructurs britannics ed a la nav da guerra HMS Warspite reusseschi da far sfundrar tut ils destructurs tudestgs en il fiord dad Ofot. Sutmarins dals Alliads respectivamain da la Royal Air Force sfundran plinavant plirs bastiments cruschaders levs e nundumbraivlas navs da vitgira ch'èn sin lur via enavos.
Sontg Imperi roman
Instituziuns da l’Imperi
thumb|450px|Instituziuns da l’Imperi dapi il temp modern tempriv
Holocaust
Indemnisaziuns
Fin la fin da l’onn 2010 ha la Republica Federala Tudestga pajà tenor indicaziuns dal ministeri da finanzas radund 68 milliardas euros sco reparaziun per l’ingiustia dal temp dal Reich tudestg, tranter auter rentas a vita duranta per radund 29 000 survivents da las persecuziuns naziunalsocialisticas.
Segunda Guerra mundiala
Front dal vest 1944/1945
Suenter grevs cumbats conquistan ils Alliads ils 21 d'october Aachen sco emprima citad tudestga. Ils 22 da november cuntanschan forzas armadas americanas pli en il sid la fortezza da Metz e Strasbourg. Il december emprovan ils Tudestgs en l'offensiva da las Ardennas da puspè survegnir il suramaun en il vest. La finamira è dad interrumper las lingias dals Aliads, da s'avanzar cun ina lada front vers la Belgia e dad occupar il port da provediment dals Alliads ad Antwerpen. Quai na reussescha dentant betg. Las ultimas reservas offensivas dals Tudestgs vegnan duvradas.
Guerra aviatica
Il favrer 1942 vegn nominà Arthur Harris sco cumandant suprem dal RAF Bomber Command, il commando superiur sur la flotta da bumbardaders da la Royal Air Force. Il matg vegn attatgada la citad da Cologna. Cun quella cumenza il bumbardament da zonas sin citads tudestgas che cuntanscha il fanadur 1943 in emprim punct culminant cun l'Operaziun Gomorrha cunter Hamburg. Qua vegnan per l'emprima giada utilisadas tecnicas da finta. I dat dentant era sperditas considerablas tar ils bumbardaders americans, p.ex. durant las attatgas sin Schweinfurt ed Essen. Cun lur massivas attatgas aviaticas speran ils Alliads da pudair provocar resistenza cunter il manader e da scursanir la guerra. Ma questa speranza na va betg en vigur, anzi, la populaziun tudestga s'unescha pli ferm enturn lur direcziun naziunalsocialistica («Segunda praisa da la pussanza»).
Crims da guerra
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han lieu ils process da Nürnberg tranter il 1945 ed il 1949. Qua vegnan sentenziads intgins dals pli auts delinquents da guerra tudestgs, numerusas persunas da la direcziun naziunalsocialistica, medis, giurists e persunas impurtantas da l'economia e dal commando suprem da l'armada. Per l'emprima giada en l'istorgia han politichers, persunas dal militar ed auters responsabels stuì sa giustifitgar persunalmain per la planisaziun e direcziun dad ina guerra offensiva e per ils crims cunter l'umanitad. Quests process valan oz sco basa per il dretg penal internaziunal modern. Suenter la guerra èn els dentant vegnids crititgads da blers politichers tudestgs sco «giustia dals victurs». La pluralitad dals delinquents da guerra da las gruppas da la Waffen-SS u da l'armada n'èn mai vegnids avant dretgira.
Holocaust
Colliaziuns
Films
Sontg Imperi roman
Vitgs da l’Imperi
Ils vitgs da l’Imperi han ins renconuschì en la Pasch vestfalica da l’onn 1648 sper ils auters stans da l’Imperi ed ils chavaliers da l’Imperi. Quest relict da las chastellanias da l’Imperi ch’ins aveva liquidà en il 15avel tschientaner era numericamain pitschen e consistiva da vitgs che sa chattavan sin anteriurs bains roials, da lieus da l’Imperi u d’uschenumnada glieud libra. Els eran mo suttamess a l’imperatur ed executavan la giurisdicziun bassa e per part schizunt la giurisdicziun auta.
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Resumond pon ins dir che Brandenburg-Prussia e l’Austria n’eran betg pli adattads sco commembers da l’Imperi. Quai betg mo pervi da lur grondezza, mabain er pervi da las relaziuns internas da quests territoris ch’eran daventads stadis. Omadus avevan refurmà lur relaziuns internas cun rumper l’influenza dals stans e stgaffir structuras centralisticas. Mo uschia eri pussaivel d’administrar las differentas terras ertadas e conquistadas e da finanziar in’armada permanenta. Territoris pli pitschens na disponivan dentant betg da talas pussaivladads da refurma. In suveran ch’avess prendì a mauns talas refurmas avess violà ils privilegis dals stans da ses territori. Cun quai fiss el immediat vegnì en conflict cun la dretgira da l’Imperi ch’avess sustegnì ils dretgs dals stans da ses territori. L’imperatur en sia rolla sco suveran austriac n’aveva percunter betg da temair tant sco auters suverans il Cussegl da curt da l’Imperi, pertge ch’el sez manava quest cussegl. Plinavant dev’ins a Berlin strusch paisa a las instituziuns da l’Imperi. In’execuziun da las sentenzias na fiss facticamain betg stada pussaivla. Questas relaziuns internas da las duas pussanzas grondas han contribuì a l’alienaziun da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Il lieu da guerra en l'Africa dal Nord, 1940–1943
La situaziun daventa cumplettamain desolata, cura che truppas americanas attereschan ils 8 da november (Operation Torch) a Casablanca ed Algier ed inizieschan uschia ina guerra da duas fronts en l'Africa dal Nord. Ils 13 da november vegn Tobruk puspè en maun britannic.
Praschuniers da guerra e lavur sfurzada
Tranter set ed indesch milliuns umans ha il reschim nazistic sfurzà da luvrar, quai bunamain en l'entira Germania ed en las regiuns occupadas. Per il pli lavuran els en fabricas sper praschuniers dals champs da concentraziun sut cundiziuns indegnas sumegliantas. Per part sumeglian las cundiziuns da viver quellas da las famiglias da purs e mastergnants ch'als dattan lavur. Il responsabel suprem per quests lavurers è Fritz Sauckel. El vegn sentenzià a mort ed executà l'onn 1946 en il rom dals process da Nürnberg.
Dumber da victimas
Il dumber da victimas directas ed indirectas da las bumbas atomicas a Hiroshima e Nagasaki surpassa tschientmilli.
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Suenter l'Operaziun Vistula-Oder da l'Uniun Sovietica stat l'Armada cotschna la fin da schaner 1945 bunamain 80 kilometers avant Berlin. Las autezzas da Seelow furman in obstachel spundiv natiral ed enturn questas autezzas ha lieu ina da las grondas battaglias da la Segunda Guerra mundiala. La «Battaglia da Seelow» cumenza ils 16 d'avrigl, dus dis pli tard survegn il suramaun l'Armada cotschna che dominescha era numericamain. En il fratemp vegn serrà ils 15 da favrer in rintg d'occupaziun pli en il sid enturn Breslau, ma pir ils 6 da matg dat la citad en ils mauns da l'Armada cotschna. Ils 25 d'avrigl sa serra il rintg d'occupaziun enturn Berlin, ils 28 d'avrigl na reusseschi betg a la 12avla armada sut General Walter Wenck da destituir la chapitala. Ils 30 d'avrigl sa suicidescha Adolf Hitler en il buncher sut la nova chanzlia dal Reich Tudestg. Ils 2 da matg capituleschan ils ultims defensurs a Berlin avant l'Armada cotschna.
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
Ils 4 da matg suttascriva in nov schefcumandant da la marina da guerra, l'admiral general Hans-Georg von Friedenburg, sin il munt Timelo in document davart la capitulaziun senza cundiziuns da las unitads da l'armada tudestga che han gì cumbattì en il nordvest cunter il feldmarschal britannic Montgomery. Questa capitulaziun parziala entra en vigur ils 5 da matg a las 7.00.
Sontg Imperi roman
Rolla da l’imperatur tenor dretg constituziunal
L’imperatur era il chau da l’Imperi ed il suveran feudal il pli aut. Sch’i vegn discurrì en actas dal temp modern tempriv da l’imperatur, è adina manegià il chau da l’Imperi. In ‹retg roman› ch’ins aveva eventualmain elegì cura che l’imperatur era anc en vita denominava mo il successur ed imperatur futur. Uscheditg che l’imperatur viveva, na pudeva il retg betg deducir da ses titel agens dretgs areguard l’Imperi. Da temp en temp han ins surdà al retg in vicariat ed entras quai almain dretgs da reger limitads. Quai ha per exempel Karl V fatg durant si’absenza da l’Imperi cun ses frar e retg roman Ferdinand I. En cas da mort – u sco en il cas da Karl V tar l’abdicaziun – surpigliava il retg senza pli grondas formalitads il domini en l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
La Campagna da Frantscha, 1940
Fertant che la Germania ha la lingia da Siegfried per defender la front, ha la Frantscha la lingia da Maginot ch'è bain fortifitgada. Las Ardennas valan sco prolungaziun natirala da questa lingia da defensiun da bunamain 130 kilometers lunghezza. Ils generals franzos na crain betg vi dad in'invasiun via questa regiun, cunquai ch'ella vala sco nunsurventschaivla oravant tut per tancs. Ils plans tudestgs oriunds, che prevedivan da guntgir en il nord sumegliantamain al "Plan Schlieffen", crodan dentant en ils mauns dals Beltgs il schaner, suenter ch'in aviun da currier ha gì pers la via.
Crims da guerra
A l'Armada cotschna vegni reproschà dad avair commess crims da guerra en ils pajais da l'Europa da l'Ost conquistads dad ella. Il dumber da las violenzas cunter dunnas commessas dals schuldads da l'Armada cotschna e da lur alliads vegn stimà per l'entira Europa sin ca. quatter milliuns, da quellas èn 1,9 fin 2 milliuns vegnidas commessas en Germania durant l'avanzament da l'Armada cotschna vers la fin da la guerra (la consequenza èn stads 240'000 mortoris).
Dumber da victimas
Per blers umans n'eri betg pussaivel da fugir da l'intschess naziunalsocialistic, perquai che stadis sco l'USA u la Svizra han per part fermà ils cunfins ed era tramess fugitivs gidieus enavos en ils pajais dominads dals Tudestgs.
Praschuniers da guerra e lavur sfurzada
Totalmain 11 milliuns schuldads da l'armada tudestga e da la Waffen-SS èn daventads praschuniers da guerra; da quels 7,7 milliuns da maun da las pussanzas dal vest e 3,3 milliuns da vart da l'Uniun Sovietica. Var 3,6 milliuns praschuniers da guerra tudestgs eran en champs britannics en Gronda Britannia, Germania, Canada, Malta, Madagascar, Etiopia ed auters pajais. Circa 3,1 milliuns praschuniers tudestgs eran en champs americans, per il pli en ils Stadis Unids da l'America. Per als privar dal status da praschuniers da guerra èn ils commembers da l'armada tudestga e da la «Waffen-SS» arrestads a la fin da la guerra vegnids dessignads sco «Disarmed Enemy Forces». Tranter auter èn els vegnids arrestads en champs en la Renania tudestga (Rheinland) e per part era vegnids sfurzads da lavurar en Germania ed a l'exteriur, surtut en Frantscha.
Holocaust
Litteratura
Unfrendas Acziuns da resistenza e d’agid
Segunda Guerra mundiala
Colliaziuns
(«eines der ältesten geschichtswissenschaftlichen Angebote im deutschsprachigen Internet»)
Sontg Imperi roman
Dieta imperiala
Las decisiuns vegnivan prendidas en rom d’in process da consultaziun ordvart cumplitgà. Sch’ins aveva decis insatge tras ina decisiun da maioritad u ina decisiun unanima en ils stans correspundents, han ins empruvà da preschentar a l’imperatur la decisiun communabla dals Stans da l’Imperi. Sin fundament dal fatg ch’ils process da chattar ina decisiun vegnivan adina pli stentus, han ins empruvà da facilitar las decisiuns cun differentas exclusiuns.
Segunda Guerra mundiala
Front dal vest 1944/1945
A l'uschenumnà D-Day èn participads bunamain 6700 navs e passa 13'000 aviuns durant l'Operaziun Neptune, l'interpresa d'invasiun per propi. La damaun baud dals 6 da zercladur 1944 partan pliras truppas eropurtadas (la 82avla e 101avla divisuin eropurtada US-americana) per lur missiun en la retroterra. Causa sbagls da navigaziun e surprendentamain fermas attatgas da canuns da defensiun cunter aviuns na cuntanschan bleras maschinas betg las zonas da siglir giu previsas, uschia ch'ils paracrudaders vegnan repartids sur vastas parts da la peninsla Cotentin.
Sontg Imperi roman
Congress da Vienna e Confederaziun tudestga
Sin fundament da la pussanza limitada dals aderents da quest’idea n’eri betg da spetgar che l’imperatur survegnia en il futur tut ils dretgs ch’avessan effectivamain fatg dad el in chau da l’Imperi. Perquai ha Franz refusà la dignitad imperiala ch’ins al ha fatg amogna. Per Franz I e ses chancelier prinzi von Metternich era la dignitad da l’imperatur en sia furma veglia mo in burdi. Da l’autra vart vuleva l’Austria dentant evitar che la Prussia ni in auter prinzi ferm survegnia il titel d’imperatur.
Segunda Guerra mundiala
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Il 1. d'avust cumenza la revolta da Varsovia da l'Armia Krajowa, in moviment da resistenza naziunal. Ils 20 d'avust marscha l'Armada cotschna en Rumenia, en il rom da l'Operaziun Jassy-Kischinew. Sinaquai sa retira il retg Michael da Rumenia ils 23 d'avust ed ils 24 d'avust smetta l'armada rumena il cumbat da la vart tudestga. Ils success da l'Uniun Sovietica sforzan l'armada tudestga da sa retrair da la Grezia; ils 13 d'october entran unitads britannicas en la citad d'Athen. Ils 5 da settember occupescha l'Armada cotschna la Bulgaria; segirs da vegnir sustegnids da l'Uniun Sovietica sforzan ils communists bulgarais ils 9 da settember ina midada da la furma statala e surpiglian la direcziun dal pajais.
Front dal vest 1944/1945
La notg dals 16 sin ils 17 d'avrigl 1945 conquistan truppas franzosas cun agid dad aviuns americans e sut il commando da general Jean de Lattre de Tassigni e maior Christian Marie de Castries la citad da Freudenstad en il Guaud Nair. Suenter cuntinueschan las truppas vinavant en direcziun da las citads da Rottweil e Stuttgart.
Holocaust
Indemnisaziuns
En contractivas cun David Ben-Gurion è Adenauer sa cunvegnì da pajar al stadi Israel – che vegniva considerà sco successur legal dals Gidieus mazzads – daners d’assistenza sociala. Betg il davos eran quests pajaments en l’interess da la Republica Federala Tudestga sezza, la quala sa stentava da puspè vegnir renconuschida sco commember respectà da la communitad internaziunala da stadis. Quests uschenumnads pajaments da reparaziun vegnan refusads fin oz da vart d’extremists da dretga en Germania. Ma er en l’Israel sez èn els fruntads sin gronda critica («daners da sang»).
Segunda Guerra mundiala
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
Malgrà che l'armada sustegneva da princip las ideas da Hitler e purtava era sia guerra, han intgins generals vesì a vegnir la sconfitta a partir dal 1943 e proclamavan perquai in armistizi per dar a l'armada ed a la populaziun tudestga il temp per reorganisar l'armada ed il stadi. Ils 20 da fanadur 1944 han intgins opponents commess in attentat sin Hitler en ses quartier general a Wolfsschanze. Quest'emprova da mazzar Hitler n'è dentant betg reussida, gist sco l'emprova curt suenter da far in culp da stadi a Berlin. Ils attentaders èn vegnids executads. Intgins paucs schuldads refusan la guerra era per motivs ideologics ed emprovan da la scursanir cun acziuns da sabotascha. La maioritad dentant cumbatta enfin la fin. Numerus schuldads tudestgs ed associaziuns d'agid (reserva da polizia, etc.) sa participeschan a crims da guerra, quai che provochescha vinavant la resistenza da la populaziun en las regiuns occupadas.
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Las reservas da tancs ch'èn idas a perder cun l'Operaziun Zitadella na pon ils Tudestgs betg pli remplazzar enfin la fin da la guerra, quai che munta ina victoria previsibla per l'Uniun Sovietica. Silsuenter suondan anc duas ulteriuras grondas battaglias: la battaglia al flum Dnepr dals 26 d'avust fin ils 20 da december 1943 e l'operaziun Dnepr-Carpatas che dura dals 24 da december 1943 fin ils 17 d'avrigl 1944.
Holocaust
Elavuraziun da la rolla da las baselgias
Emprimas decleraziuns da vart da la baselgia evangelica da la Germania suenter la guerra (p.ex. la Confessiun da culpaivladad da Stuttgart l’october 1945 ed il Pled da Darmstadt dal 1947) n’han betg menziunà explicitamain il holocaust, l’antisemtitissem e l’antigiudaissem, mabain han discurrì d’ina conculpaivladad dals cristians vi da la guerra mundiala, vi dal fatg ch’ils naziunalsocialists sajan arrivads a la pussanza e vi dals crims commess da quels. Gia questas emprimas communicaziuns uffizialas han manà en la Germania dal Vest a reacziuns indignadas. En in ‹Pled davart la dumonda dals Gidieus› dal 1948 ha la direcziun da la baselgia evangelica schizunt valità il «destin gidieu» sco chasti da Dieu per avertir ils Gidieus ed als admonir da daventar cristians. Pir dapi ils onns 1950 è la baselgia evangelica sa distanziada da quest punct da vista e da l’antisemitissem. En ils onns 1960 ha cumenzà in’intensiva discussiun che dueva manar en ils onns 1980 al confess da la «lia nunvisada» tranter Dieu ed il pievel d’Israel. Ultra da quai vegn renconuschì ch’il holocaust n’avess mai pudì succeder, sche las baselgias n’avessan betg exercità avant sur tschientaners tut las mesiras drizzadas cunter Gidieus (cun excepziun da la gasificaziun industriala). Singulas baselgias èn er sa distanziadas en lur confess da las remartgas antisemiticas da Martin Luther.
Tudestgs betg gidieus
Er la gruppa da Berlin ch’è vegnida enconuschenta sco Orchester cotschen ha zuppà Gidieus ed als ha procurà pass sfalsifitgads cun agid dals quals els pudevan emigrar. Il Biro Grüber da la baselgia confessanta gidava dapi il 1938 cristians da derivanza gidieua, ma er Gidieus sezs d’emigrar. In post da consultaziun cumparegliabel devi er da vart catolica.
Segunda Guerra mundiala
Front dal vest 1944/1945
Ils 6 da zercladur sbartgan ils Alliads en la Normandia. Il plan per questa Operaziun Overlord sa basa sin plans d'invasiun elavurads a partir dal 1941 ed è vegnì elavurà definitivamain dal litinent britannic Sir Frederick E. Morgan. Il plan preveda dad ir a riva cun quatter armadas e da s'avanzar fitg svelt en l'intern dal pajais. Ils Tudestgs èn mal preparads per questa invasiun. Il stab da planisaziun e Hitler spetgavan in atterrament a Pas-de-Calais, il lieu il pli stretg dal Chanal da la Mongia. Il territori da Calvados, nua ch'ils Alliads van la finala a riva, vegn mo defendì cun insaquants meters saiv da filfier cun spinas e cun in pèr sittadurs da mitraglias. Malgrà las spetgas falladas dal cumond superiur da l'armada tudestga è la costa da la Normandia tuttina bain rinforzada. Il territori d'invasiun è partì en tschintg parts d'atterrament cun ils nums secrets Juno, Gold, Sword (las parts britannicas/canadaisas) ed Utah ed Omaha (parts US-americanas). Ils bumbardaments da la costa or da l'aria e nà da la mar van tenor plan, falleschan dentant ad Omaha l'emprima lingia tudestga. Quai dat grondas sperditas da l'emprima unda (ca. 70 %) – era cunquai ch'ils Tudestgs avevan là ina segunda divisiun, quai ch'ils Alliads na savevan betg.
Holocaust
Litteratura
Singulas regiuns
Sontg Imperi roman
Circuls da l’Imperi
thumb|300px|Repartiziun dals circuls da l’Imperi dapi il 1512. Ils territoris senza circuls èn inditgads en alv Ils circuls da l’Imperi èn stads in resultat da la refurma da l’Imperi a la fin dal 15avel ed a l’entschatta dal 16avel tschientaner respectivamain da la proclamaziun da la Pasch publica eterna a Worms l’onn 1495. Ils circuls avevan oravant tut la funcziun da mantegnair e restabilir la pasch publica tras il connex geografic da ses commembers. In conflict dueva gia vegnir schlià cura ch’el sa sviluppava ed i dueva vegnir derschà davart quels che disturbavan la pasch eterna. Ultra da quai proclamavan ils circuls las leschas da l’Imperi e las realisavan er en il mender cas.
Segunda Guerra mundiala
La politica d'allianzas da Hitler
L'Italia percunter daventa il zercladur 1940 – curt avant la capitulaziun franzosa – l'allià da guerra da Hitler. Ensemen cun il Giapun fan Mussolini e Hitler il Patg tripartit, era numnà il Patg da las trais pussanzas. Quel duai segirar il sustegn vicendaivel per gudagnar l'egemonia sur l'Europa (Germania ed Italia), resp. l'Asia (Giapun). Las determinaziuns na valan betg per l'Uniun Sovietica; oravant tut duain ils Stadis Unids vegnir retegnids dad entrar en guerra. Malgrà che la propaganda festivescha quest patg sco success, na gida el betg Hitler en connex cun ses pli grond problem, numnadamain da furmar ina front cunter la Gronda Britannia.
Front dal vest 1944/1945
Il cumenzament da l'onn daventa Erwin Rommel schefcumandant da la gruppa da l'armada tudestga B a la front dal vest en il nord da la Loire. Ils 21 da schaner 1944 cumenza l'aviatica militara tudestga puspè ad attatgar Londra fin l'avrigl. Durant ch'ils Alliads èn occupads da mantunar material da provediment, rinforzan ils Tudestgs lur fortezzas a la costa da l'Atlantic.
Sontg Imperi roman
Congress da Vienna e Confederaziun tudestga
La basa da questa petiziun na vegn betg ad esser stada ina fervenza patriotica. Ins po plitost sminar che quests territoris temevan la dominanza dals prinzis ch’avevan cuntanschì lur suveranitad cumplaina e titels da retgs, per exempel ils retgs da Württemberg, da la Baviera e da la Saxonia.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Da quest temp è China ad in spartavias, cunquai ch'ils communists sut Mao Zedong ed ils naziunalists da la partida da Kuomintang sut Chiang Kai-shek cumbattan per il domini en il pajais. Ils communists èn sa retratgs suenter il Lung Marsch a l'intern dal pajais ed attatgan mo sporadicamain en il cumbat cunter il Giapun. Suenter l'Offensiva dals tschient regiments che dura davent da la mesadad enfin la fin dal 1940 datti discordia entaifer la partida e Mao decida da surlaschar il cumbat cunter ils Giapunais cumplainamain als naziunalists e da tegnair enavos las atgnas truppas per il cumbat da las classas che vegn a rumper ora pli tard.
Sontg Imperi roman
Populaziun
Sur ils tschientaners è la maschaida da populaziun en il Sontg Imperi roman sa midada quasi d’in cuntin, per exempel tras immigraziun ed emigraziun sco er tras migraziuns entaifer ils cunfins da l’Imperi. Suenter la Guerra da trent’onns han ins en pli fatg per part ina politica da migraziun planisada (per exempel en Prussia) ch’ha manà ad in’immigraziun considerabla en ils territoris respectivs.
Refurmaziun e pasch da religiun
Suenter la Dieta imperiala d’Augsburg ha l’imperatur Karl V demissiunà e surdà la pussanza a ses frar, il retg roman-tudestg Ferdinand I. La politica da Karl entaifer ed ordaifer l’Imperi aveva definitivamain fatg naufragi. Ferdinand ha puspè limità la pussanza da l’imperatur sin la Germania. Uschia al èsi reussì da puspè colliar pli stretgamain ils Stans da l’Imperi cun l’imperatur e da rinforzar quel. Perquai numn’ins Ferdinand savens il fundatur da l’Imperi tudestg dal temp modern.
Germania
La Germania (furma uffiziala Republica Federala da la Germania, en la lingua da mintgadi er Republica Federala Tudestga, RFT; tudestg: Bundesrepublik Deutschland, BRD) è in stadi federal situà en l’Europa Centrala. Il stadi da dretg democratic e social consista dals 16 pajais federativs tudestgs. La chapitala da la Germania è Berlin.
La Germania cunfinescha cun nov stadis; ultra da quai vegn il stadi cunfinà da dus spazis natirals: en il nord da la Mar dal Nord e Mar da l’Ost ed en il sid da las Alps. L’entir territori dal pajais è situà en la zona temprada. Cun bundant 81 milliuns abitants è il pajais populà vaira spess.
La Germania è in commember fundatur da l’Uniun europeica ed a medem temp il stadi da l’UE cun il pli aut dumber da la populaziun. Ensemen cun 18 ulteriurs commembers da l’UE furma la Germania l’uniun monetara da la zona da l’euro. La Germania è commembra da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa, da la NATO, dals G7 e dals G20. En Germania sa chatta la sedia da la Banca centrala europeica, dal Tribunal maritim internaziunal sco er da l’Uffizi da patentas europeic. La Germania è in stadi da grond’influenza politica entaifer l’Europa ed in pajais partenari tschertgà a nivel internaziunal.
Tenor il product naziunal brut è la Germania la pli gronda economia publica da l’Europa e la quart gronda dal mund. L’onn 2012 figurava il pajais sco terz gronda naziun dad export e dad import. L’Indicatur dal svilup uman classifitgescha la Germania sco pajais autsviluppà.
Curta survista istorica
Durant l’uschenumnà ‹temp da fundaziun› è la Germania daventada la pli gronda pussanza economica da l’Europa. Suenter la sconfitta en l’Emprima Guerra mundiala è prorutta il 1918 la Revoluziun da november; la finala han ins fundà ina republica parlamentar-democratica. La Republica da Weimar ha bain enconuschì ils onns 1920 sco ‹decenni dad aur›, ma è stada segnada d’instabilitad politica. La crisa economica mundiala e la ‹praisa da la pussanza› tras ils naziunalsocialists sut Adolf Hitler han mess ina fin a l’emprim stadi tudestg democratic. Dal 1933 al 1945 è suandà il temp dal naziunalsocialissem; inimis da la dictatura totalitara e rassistica èn vegnids persequitads ed assassinads sistematicamain, entant ch’il reschim sa stentava da schlargiar ils cunfins dal stadi. Questas tendenzas èn idas a finir en la Segunda Guerra mundiala ch’è vegnida iniziada a moda decisiva da la Germania, ha manà a mazzaments en massa (incl. il holocaust) ed è ida a fin ils 8 da matg 1945 cun la capitulaziun senza cundiziuns da la Germania.
Tudestg
thumb|180px|Il term «düdesch lant» cumpara gia en il Sachsenspiegel dal 1369 Las prefurmas etimologicas da ‹deutsch› muntavan oriundamain ‹appartegnent al pievel›; l’adjectiv sa referiva l’emprim als dialects dals Germans dal territori continental dal vest. La denominaziun ‹Deutschland› vegn duvrada dapi il 15avel tschientaner, è però gia cumprovada en singuls documents pli vegls. Anc pli baud èn be enconuschentas formulaziuns sco ‹ein deutsches Land› u ‹die deutschen Länder›, ma betg la furma definita singulara ‹das deutsche Land›. Ins manegiava qua pajais cun ina classa dirigenta che sa referiva en la revendicaziun da sia pussanza politica al Reginavel ostrofrancon, il Sontg Imperi roman da pli tard. En in cudesch dal 1487 è per exempel cuntegnida la formulaziun «in teutschen landen lassen machen».
Ils terms vegnivan duvrads sco sinonims surtut per structuras (pre-)statalas ch’eran sa furmadas en territoris da lingua tudestga u che stevan sut domini tudestg. Il Sontg Imperi roman era sa sviluppà en il 10avel tschientaner or da la part orientala dal Reginavel dals Francs. Tranter il 12avel tschientaner ed il 1648 è l’Imperi sa sviluppà ad ina confederaziun da stadis che purtava per part er il num ‹Sontg Imperi roman da naziun tudestga›. Suenter la fin da l’Imperi l’onn 1806 han l’Imperi da l’Austria, il Reginavel da la Prussia e la Confederaziun dal Rain dominà il svilup politic e statal en il territori tudestg. Sco lia statala che dueva segirar la naziunalitad tudestga è suandada suenter il 1815 (Congress da Vienna) la Confederaziun tudestga che steva sut la direcziun da l’Austria. La concurrenza tranter l’Austria e la Prussia per l’egemonia entaifer il territori tudestg è s’agravada al dualissem tudestg. Cun la Guerra tudestga e la Battaglia sper Königgrätz ha la Prussia decidì quel a sia favur.
Guerra dal Vietnam
Stadis Unids / Vietnam dal Sid
Uffizialmain n’ha la SEATO mai dà il consentiment a l’engaschi militar dals Stadis Unids. La Corea dal Sid, ch’era sezza nagin commember da la SEATO, ha tschentà fin il 1966 la pli gronda part da las forzas armadas; persuenter ha il pajais retschet vast sustegn (economic, da modernisaziun e militar) e la garanzia en scrit ch’ils Stadis Unids na reduceschian betg las truppas ch’eran staziunadas en la Corea dal Sid. Il president da las Filippinas Ferdinand Marcos ha retschet ulteriurs 80 milliuns dollars agid economic per ina truppa auxiliara da caracter betg militar; suenter ferms protests da vart da burgais ha el però retratg quella il 1969. La Tailanda ha lubì a partir dal 1964 als Stadis Unids da far diever da sias plazzas aviaticas per attatgas cun bumbas sin Laos ed il Vietnam dal Nord, pli tard er d’eriger otg basas militaras americanas cun 37 000 schuldads. Per ina divisiun che la Tailanda ha tramess il 1967 ha quella survegnì mintg’onn 75 milliuns dollars agid militar. L’Australia ha sustegnì ils Stadis Unids l’onn 1965 a chaschun dal putsch militar sanguinus da Suharto en l’Indonesia ed ha augmentà fin il 1967 sias truppas auxiliaras per il Vietnam dal Sid. Ensemen han quests stadis tramess fin il 1969 tut en tut 68 850 schuldads, ils quals els han puspè retratg en differenta sveltezza fin il 1973:
L’engaschament dals Stadis Unids en l’Indochina fin il 1964 aveva la NATO affirmà senza resalvas, valitond quel sco cumpatibel cun las atgnas finamiras. Cura ch’ils Stadis Unids han però tramess gronds contingents da truppas en il Vietnam dal Sid, ha quai manà il 1964 a la preoccupaziun che quai pudess flaivlentar il patg. Suenter l’Incident da Tonkin han ils stadis da la NATO refusà la pretensiun dals Stadis Unids da trametter atgnas truppas en il Vietnam. Dapi il fanadur 1965 èn ils stadis scandinavs sa mussads preoccupads pervi da l’escalaziun dal conflict e las unfrendas civilas ed han dumandà ils Stadis Unids da contractar cun lur adversaris da guerra. Dubis areguard ils motivs da guerra dals Stadis Unids ed il fatg che la NATO n’era betg vegnida consultada suffizientamain han rinforzà la critica. La Frantscha ha, sco gia il 1954, sustegnì l’idea d’in Vietnam dal Sid neutral e condemnà ils bumbardaments dal Vietnam dal Nord. Il minister da l’exteriur da la Republica Federala Tudestga Gerhard Schröder ha percunter exprimì la tema ch’ina sconfitta u retratga dals Stadis Unids or dal Vietnam dal Sid possia animar l’Uniun sovietica da far pressiun sin l’Europa dal Vest e periclitar uschia la segirezza da la Germania dal Vest.
Germania
Politica da l’exteriur e da segirezza
Dapi la reuniun ha la Germania schlargià ses princips areguard la politica da l’exteriur ed instradà ina via da pli gronda cunresponsabladad internaziunala. Uschia sa participescha l’armada dapi il 1991 cun consentiment dal Bundestag ed ensemen cun armadas alliadas a divers engaschaments da mantegnair la pasch e da sfurzar tras quella ordaifer la Germania ed er ordaifer il territori da la NATO (engaschaments Out-Of-Area).
Museums
Ulteriurs enconuschents museums sa chattan tranter auter a Minca (Deutsches Museum cun la pli gronda collecziun da las scienzas natiralas e da la tecnica dal mund), Nürnberg (Germanisches Nationalmuseum cun ina ritga collecziun davart la cultura e l’art da la preistorgia) e Dresden (Staatliche Kunstsammlungen).
Perquai che la Germania dispona da la pli lunga tradiziun en la construcziun da l’automobil, è er questa sparta represchentada en furma da blers museums (p.ex. Porsche e Mercedes-Benz a Stuttgart u BMW a Minca).
Inslas
Las pli grondas inslas tudestgas en la Mar da l’Ost èn (dal vest vers l’ost): Fehmarn, Poel, Hiddensee, Rügen ed Usedom; la pli gronda peninsla è Fischland-Darss-Zingst.
Da las inslas tudestgas situadas en lais a l’intern dal pajais èn Reichenau, Mainau e Lindau en il Lai da Constanza e Herrenchiemsee en il Chiemsee las pli grondas e pli enconuschentas.
Demografia
Il 2015 vivevan en la Republica Federala Tudestga uffizialmain 81 459 000 abitants sin ina surfatscha da 357 340 km². La Germania tutga uschia tar ils stadis da surfatscha populads il pli spess. La vegliadetgna media da l’entira populaziun giascheva il 2010 tar 43,7 onns.
Territori statal
Il territori statal da la Republica Federala Tudestga resulta da la totalitad dals territoris statals dals singuls pajais federativs. Dapi la fundaziun da la Republica Federala Tudestga è ses territori statal vegnì engrondì pliras giadas. Quai è surtut succedì il 1957 tras l’integraziun dal Saarland ed il 1990 tras l’adesiun da la Republica democratica tudestga incl. Berlin da l’Ost e l’integraziun da Berlin dal Vest tenor il dretg internaziunal. Ultra da quai han divers stadis dà enavos en il decurs dal temp territoris pli pitschens ch’eran l’emprim vegnids resguardads suenter la Segunda Guerra mundiala sco appartegnents a l’agen territori statal. Quai pertutga la Gronda Britannia (Helgoland), ils Pajais Bass (t.a. Elten), la Belgia (t.a. Mützenich), il Luxemburg (in territori tranter Vianden ed Obersgegen) e la Frantscha (Kehl). Er il cunfin maritim en la Mar dal Nord ed en la Mar da l’Ost è vegnì extendì repetidamain.
Fauna
Sper ils animals autoctons èn vegnids vitiers numerus neozeons sco per exempel l’urset american, il chaun-vulp, il papagagl dal cularin u l’auca egipziana. Per part sa derasan spezias novarrivadas er a moda invasiva, vul dir ch’ellas stgatschan ils concurrents indigens. Quai è per exempel il cas tar il giomber da flum american, tar il raunatsch nordamerican u tar la pertga-sulegl.
Aglomeraziuns
En l’entir pajais existan radund 80 citads grondas, pia citads cun dapli che 100 000 abitants. Da quai han 13 dapli che 500 000 abitants. Ina particularitad da la Germania – per motivs istorics – è il fatg che las citads grondas èn derasadas plitost a moda decentrala u schizunt a l’ur dal pajais. Las zonas d’aglomeraziun situadas en il vest e sidvest dal pajais furman la part centrala dal center da concentraziun da la populaziun europeica che vegn circumscrit cun il term ‹Banana blaua›.
Festas
Ina da las pli grondas attracziuns turisticas è l’Oktoberfest a Minca che furma cun radund 7 milliuns visitaders la pli gronda festa populara dal mund. Daspera attira er il Cannstatter Volksfest (a Bad Cannstatt) mintg’onn in public da radund 4,5 milliuns persunas. Impurtantas occurrenzas da tschaiver han surtut lieu a Cologna, Magonza e Düsseldorf.
Geografia umana
En Germania vegnan radund 52 % da la surfatscha duvrads sco terren agricul (situaziun dal 2009), guauds cuvernan ulteriurs radund 29,5 %. 14 % furman surfatscha d’abitadi e da traffic. Las auas cumpiglian radund 2 % ed ils 2,5 % restants furman terrens nuncultivads.
Guerra dal Vietnam
Stadis Unids / Vietnam dal Sid
Willy Brandt ha crititgà l’engaschament dals Stadis Unids ni sco minister da l’exteriur ni sco chancelier federal; el na vuleva betg metter en privel las garanzias da segirezza dals Stadis Unids per Berlin suenter la Crisa da Berlin dal 1961, l’amicizia tudestg-americana, il renum da la SPD sco partida atlantica e sia politica da detensiun. Il 1965 ha el crititgà al teoria da domino, l’entschatta 1968 ha el numnà la retratga dals Stadis Unids or dal Vietnam sco giavischabla ed ha refusà contribuziuns militaras. Il favrer ha la SPD pretendì sut pressiun da la basa da la partida in stop immediat da tut ils bumbardaments. Brand percunter ha accentuà la prontezza dals Stadis Unids da far pasch ed ha er exprimì il 1972 chapientscha per ils bumbardaments da Nixon.
Germania
Flora
Localmain è la flora segnada d’ina gronda diversificaziun tras facturs dal lieu sco il profil, l’autezza e la geologia da la cuntrada e la posiziun mesoclimatica. Dal vest a l’ost marchescha la vegetaziun natirala la transiziun dal clima maritim dal vest al clima continental.
Guerra dal Vietnam
Stadis Unids / Vietnam dal Sid
Il chancelier federal Ludwig Erhard ha sustegnì l’engaschament da guerra dals Stadis Unids er envers partenaris da la NATO da tenuta pli sceptica. L’avrigl 1965 ha el però concedì als Stadis Unids be 30 milliuns dollars, quai ch’era damain che la mesadad da la summa pretendida. Il december 1965 ha el empruvà da prolungar ils termins da pajament per cumpras d’armament ch’ils Tudestgs avevan fatg en l’America; quels aveva l’anteriur minister da defensiun tudestg Franz Josef Strauß mess en vista als Stadis Unids il 1961 per cumpensaziun da las devisas americanas per las truppas staziunadas en la Republica federala tudestga. Johnson ha però refusà la dumonda il settember 1966. La discordia cun ils Stadis Unids areguard la repartiziun dals custs dal militar ha contribuì a moda essenziala a la cupitga dad Erhard. Ses successur Kurt Georg Kiesinger è sinaquai sa cunvegnì il schaner 1967 cun ils Stadis Unids e la Gronda Britannia che las bancas centralas da la Communitad economica europeica e las bancas da la Germania dal Vest na dovrian betg lur reservas da dollars americans per cumprar aur. Uschia ha la Republica Federala Tudestga sustegnì a moda decisiva il curs dal dollar e la funcziun da quel sco valuta directiva, ina posiziun ch’ils deficits dal budget americans chaschunads pervi da la Guerra dal Vietnam periclitavan pli e pli fitg.
Germania
Geografia fisica
La Germania ha en tut nov stadis vischins: En il nord cunfinescha il pajais cun il Danemarc (sin ina lunghezza da 67 km), en il nordost cun la Pologna (442 km), en l’ost cun la Tschechia (811 km), en il sidost cun l’Austria (815 km; senza il cunfin al Lai da Constanza), en il sid cun la Svizra (316 km; cun il cunfin da l’exclava Büsingen am Hochrhein, ma senza il cunfin al Lai da Constanza), en il sidvest cun la Frantscha (448 m), en il vest cun il Luxemburg (135 km) e la Belgia (156 km) ed en il nordvest cun ils Pajais Bass (567 km). La lunghezza totala dals cunfins munta a 3757 km. La Germania è il pajais cun ils pli blers stadis vischins da tut l’Europa.
Flora
Senza influenza da l’uman consistiss la vegetaziun en la Germania, sco en la gronda part dals pajais situads en la zona temprada, da guaud. L’excepziun furman las pastgiras bassas e cuntradas da palì che cuntegnan be paucas substanzas nutritivas. En pli las regiuns situadas en zonas autas subalpinas (las parts superiuras dal Guaud Nair, dal Harz e da l’Erzgebirge) ed alpinas (Alps Bavaraisas) ch’èn segnadas da pauca vegetaziun e d’in clima moderà-fraid.
Geografia fisica
Il punct terrester da la Germania situà il pli al nord sa chatta sin l’insla Sylt, en il nord da List am Ellenbogen. Sco punct il pli al nord da la terra franca vegn resguardà d’ina vart il piz da la peninsla Holnis en il Fiord da Flensburg, da l’autra vart la vischnanca Rodenäs en la Frisia dal Nord. Il punct il pli en il sid furma il Haldenwanger Eck en il sid dad Oberstdorf. Dal Ellenbogen fin al Haldenwanger Eck mesira la lingia directa 886 kilometers.
Politica da l’exteriur e da segirezza
Sco gia menziunà gioga la Germania tradiziunalmain ina rolla centrala entaifer l’Uniun europeica. Ultra da l’uniun economica e monetara sa stenta la Germania d’unifitgar pli ferm la politica da l’exteriur e da segirezza da l’Uniun europeica.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Entras la Guerra fraida èn ils Tudestgs en l’ost ed en il vest vegnids spartids fisicamain adina pli ferm in da l’auter. La tenda da fier s’extendeva tras l’entira Europa Centrala e spartiva la Germania en duas parts. Cun l’erecziun dal Mir da Berlin il 1961 han ins serrà il davos access liber al vest.
Guerra dal Vietnam
Stadis Unids / Vietnam dal Sid
Il Canada è sa cuntegnì uffizialmain neutral envers ils stadis ch’eran involvids en la Guerra dal Vietnam. Tuttina han blers Canadais battì sco voluntaris en las retschas dals schuldads americans, e quai cumbain che quai era scumandà tenor il dretg canadais. I vegn stimà che 30 000 fin 40 000 Canadais sajan ids en guerra; da quai èn morts tenor stimaziuns intgins tschient e vegnids blessads radund 4000. Malgrà il scumond da far servetsch da guerra en armadas estras, n’èn nagins dals voluntaris vegnids persequitads giudizialmain.
Germania
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Ils 5 da matg 1955 han ils Alliads schlià il status d’occupaziun e la Republica Federala Tudestga è daventada in stadi suveran. Questa suveranitad sa restrenscheva al champ d’applicaziun da la Lescha fundamentala, vul dir ch’ils Alliads sa resalvavan dretgs areguard l’entira Germania sco er areguard la citad da Berlin ch’era partida en quatter secturs. Konrad Adenauer, l’emprim chancelier federal, ha annunzià lezza giada: «Oz, prest diesch onns suenter la sconfitta militara e politica dal naziunalsocialissem, finescha per la Republica Federala Tudestga il temp d’occupaziun.»
Guerra dal Vietnam
Donns consecutivs
En tschertas parts dal pajais han erbicids cun dioxin, surtut Agent Orange, donnegià la natira a lunga vista. La quantitad ch’è vegnida squittada correspunda a 400 kg dioxin pur. Quella ha tutga radund 3,3 milliuns hectaras guaud, ha contaminà 3000 vitgs vietnamais ed ha tissientà a lunga vista radund 24 000 kilometers quadrat. Quest settavel da la surfatscha totala dal Vietnam dal Sid cumpiglia però ina procentuala anc bler pli auta dals terrens fritgaivels e dals guauds. Ultra da quai èn radund 3000 km² dal Vietnam dal Sid vegnids planads cun bulldozers. Il 2007 eran 1 milliun creschids e 150 000 uffants en il Vietnam malsauns da cancer u pativan da donns psichics u genetics. Damai che dioxins e donns vi dal genom èn persistents, vegnan er generaziuns futuras ad esser pertutgadas.
Germania
Traffic da viafier
La Germania dispona d’ina rait da viafier da ca. 35 000 kilometers. Quella vegn frequentada mintga di da fin a 50 000 trens da persunas e da vitgira. Il 1994 han ins unì las anteriuras viafiers statalas dal vest e da l’ost en la Deutsche Bahn AG che furma in’interpresa da l’economia privata. Daspera existan radund 350 ulteriuras interpresas da viafier. Entant ch’il stadi è sa retratg dal manaschi operativ, finanziescha el la gronda part dal mantegniment e da l’amplificaziun da la rait sco er – en furma da meds da regiunalisaziun – il traffic regiunal.
Militar
Suenter la fundaziun dal stadi il 1949 n’ha la Republica Federala Tudestga l’emprim betg dastgà tegnair atgnas forzas armadas. En vista a la Guerra da Corea ed a la politica sovietica en l’Europa da l’Ost han ins alura admess ina guardia da cunfin paramilitara (1951) e forzas armadas en vista a l’adesiun a la NATO (1955). Suenter la reuniun èn parts da l’armada da la Republica democratica tudestga (Nationale Volksarmee) vegnidas integradas en quellas. Dapi la fin da la Guerra fraida han ins reducì successivamain la grondezza da l’armada da 500 000 a 250 000 schuldads. Dapi il 2011 n’exista nagina obligaziun da far servetsch pli.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
L’onn 1973 èn la Republica Federala Tudestga e la Republica democratica tudestga daventadas il 133avel e 134avel commember da las Naziuns unidas. La maioritad da la fracziun da la CDU/CSU era s’exprimida cunter questa adesiun.
Dal Reginavel ostrofrancon al Sontg Imperi roman (962–1806)
L’onn 951 aveva Otto I surpiglià la dignitad roiala dals Langobards; tras quai è il Regnum Teutonicorum stà collià cun il Regnum Italiae u Regnum Italicum. L’onn 962 è Otto vegnì curunà sco imperatur ed ha collià cun quai la pretensiun da la roialitad tudestg-romana sin la dignitad imperiala dal vest. Sut ils Ottons ha il Reginavel cuntanschì ina posiziun egemoniala entaifer l’Europa dal Vest. Il 1024 han alura ils Saliers surpiglià la successiun roiala. Il fatg che la pussanza seculara e quella spirituala eran entretschadas fitg ina en l’autra, ha manà da quel temp al conflict cun il papat (Dispita d’investitura). Quel ha cumenzà vers il 1076 ed ha chattà ina schliaziun intermediara en il Concordat da Worms dal 1122. Sco punct culminant vala il Viadi a Canossa legendar dal 1077. In’ulteriura culminaziun ha la dispita tranter l’imperatur ed il papa cuntanschì dal temp dals Staufers. L’imperatur Friedrich I ha bain accentuà la dignitad da l’Imperi ed implorà la honor imperii; ma la finala ha el stuì prender en cumpra en l’Italia grevas sperditas tant envers il papat sco er envers las citads-stadis che vegnivan adina pli conscientas da sasezzas. Il conflict il pli ferm tranter l’imperatur ed il papa è prorut sut il biadi da Friedrich, Friedrich II; la mort da l’imperatur il 1250 ha facticamain muntà la fin da la pussanza roiala dals Staufers.
Guerra dal Vietnam
Offensiva da Pasca dal 1972
Per Nixon na vegniva ina sconfitta militara e la sperdita dal Vietnam dal Sid però betg en dumonda l’onn d’elecziuns 1972. Ils 8 da matg 1972 ha el annunzià, sco pli greva escalaziun da la guerra d’enfin qua, da metter minas en il port Hải Phòng, da relaschar ina bloccada maritima e da bumbardar vastas parts dal Vietnam dal Nord or da l’aria. Tar quest’operaziun ‹Linebacker› ha l’aviatica militara americana bittà giu il zercladur 112 000 tonnas bumbas, tranter quellas per l’emprima giada muniziun da precisiun che dirigia sasezza a moda electronica en la destinaziun (uschenumnadas Smart Bombs). Quests bumbardaments han interrut a moda effizienta ils refurniments da la NVA, uschia ch’igl è reussì a l’ARVN da rebatter sias forzas fin il fanadur. Durant quests cumbats èn morts radund 100 000 schuldads da la NVA e 25 000 da l’ARVN. Danovamain èn tschientmillis Sidvietnamais fugids or da lur vitgs. Cuntrari a quai ch’ils cussegliaders da Nixon avevan temì, han l’Uniun sovietica e la China protestà be modestamain cunter l’escalaziun ed han cuntinuà lur politica da detensiun cun lur Stadis Unids. Quai ha mussà a Hanoi ch’igl era inevitabel da far cumpromiss cun ils Stadis Unids. Tenor enquistas gieva la gronda part dals burgais americans d’accord da bumbardar danovamain il Vietnam dal Nord. Percunter è creschida en il Congress american la resistenza cunter l’ulteriura finanziaziun da la guerra.
Germania
Republica da Berlin (dapi il 1990)
Cun ina stgarsa maioritad da 338 cunter 320 vuschs ha il Bundestag decidì ils 20 da zercladur 1991 da bandunar Bonn sco sedia da la regenza e da transferir tant la regenza sco er il parlament a Berlin. A Bonn èn sa mantegnidas las sedias principalas da sis ministeris federals e tut ils ulteriurs ministeris disponan là da sedias secundaras. La gronda part da las instituziuns federalas e dals organs constituziunals sa chatta però a Berlin.
Linguas e dialects
Dapi ch’ils Germans èn immigrads en il territori da la Germania odierna, èn adina puspè arrivads novs immigrants d’autras linguas (per exempel ils Romans en las colonias germanas, ils Huns durant la migraziun dals pievels, ils ughenots en il 17avel tschientaner u ils Polonais da la Ruhr en il 19avel tschientaner). En il fratemp èn ils descendents da questas undas d’immigraziun pli veglias pli u main tuts s’assimilads linguisticamain. Ils immigrants ch’èn arrivads en il decurs dals ultims decennis dovran però savens anc lur atgna lingua; quai vala surtut per il tirc, il russ ed il polonais.
Infurmaziuns da basa
La Germania enconuscha ina lunga tradiziun sin il champ da l’industria da minieras e dispona dals pli divers giaschaments da materias primas (cotgla, sals da calium, minerals industrials e.a.).
Fundaziun dal stadi
Sco stadi e subject dal dretg internaziunal vegn la Republica Federala Tudestga resguardada generalmain sco successura da la Lia da la Germania dal Nord; quella è vegnida transfurmada il 1867 en in stadi federativ che porta dapi il 1871 il num ‹Imperi tudestg›. Sin la constituziun dal prim da fanadur 1867 sa basan alura er las constituziuns dal 1871 e 1919 sco er la Lescha fundamentala (Grundgesetz) dal 1949 (che valeva da quel temp anc sco provisorica).