cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Internet
Infrastructura
Las colliaziuns tranter questas raits, che furman en sasez la part essenziala da l’internet, sa cumponan tant a nivel continental sco er intercontinental da cabels da fibra da vaider. Quels porschan enormas capacitads da transmissiun ed èn vegnids mess sur ils onns en grond dumber tant per terra sco er tras las mars per pudair dar dumogn al traffic da datas creschent. Ultra da quai ha la tecnica d’alimentar las fibras cun glisch fatg gronds progress, uschia che la rata da transmissiun pussaivla è creschida immens; perquai posseda l’internet per part surcapacitads areguard la prestaziun da la rait. Tenor calculaziuns èn vegnids duvrads il 2005 be 3 % da las fibras da vaider che stattan a disposiziun tranter las citads da l’Europa u dals Stadis Unids. La structura globala da l’internet cumpiglia er satellits ed ina rait da radis dirigids, ma la cumpart da quels è bler pli pitschna.
Per la ‹davosa miglia›, pia per la colliaziun cun las singulas chasas, vegn savens fatg diever dal conduct d’arom da l’attatg da telefon u da televisiun; adina dapli succeda quest davos pass er sur staziuns radiofonicas, cun agid da WLAN u UMTS. Fibras da vaider fin en chasa (FTTH) n’èn percunter anc betg fitg derasadas. L’access da persunas privatas a l’internet succeda sur in sistem da transmissiun digital a spectrum graschel (p.ex. per modem u ISDN) u lartg (p.ex. modem a cabel u UMTS) d’in provider da servetschs d’internet. Firmas u instituziuns statalas èn però savens colliadas sur lingias permanentas cun l’internet.
Computers en chasadas privatas vegnan per ordinari bain duvrads per retschaiver servetschs da l’internet, ma senza furnir atgnas purschidas e senza esser cuntanschibels permanentamain. Tals computers (persunals) vegnan numnads calculaturs da client. Tar servers sa tracti percunter da calculaturs che furneschan surtut servetschs d’internet. Quels sa chattan per regla en in center da calculaziun e disponan da colliaziuns fitg spertas; las localitads èn climatisadas ed ils sistems èn protegids cunter interrupziuns dal current e da la rait. Applicaziuns peer-to-peer pussibiliteschan però er a calculaturs da client da furnir per curt temp servetschs ad auters computers che fan part da la medema colliaziun. En quest cas na vala la differenziaziun tranter client e server betg pli en il stretg senn dal pled.
Ma er quests puncts centrals ils pli impurtants na mettan betg en dumonda in dals princips ils pli fundamentals da l’internet, numnadamain la structura decentrala da la rait. Gia tar la planisaziun da ses predecessur Arpanet avev’ins dà paisa ad evitar in calculatur central nua che tut las colliaziuns fissan vegnidas ensemen. Grazia a questa structura decentrala ed eterogena è l’internet fitg resistent cunter interrupziuns: Per la communicaziun tranter dus utilisaders existan normalmain pliras vias pussaivlas sur divers routers che lavuran a basa da differents sistems operativs; pir en quel mument che las datas vegnan effectivamain tramessas, vegn decidì tge via prender. Uschia pon pachets da datas che vegnan tramess in suenter l’auter ir differentas vias; ed il medem vala er per ina dumonda e la resposta. Relevanta è adina la chargia actuala e l’accessibladad da las singulas vias pussaivlas. Uschia n’ha in’interrupziun en la part centrala da l’internet praticamain nagin’influenza negativa sin ina singula transmissiun; be disturbis u interrupziuns en la periferia (‹davosa miglia›) na sa laschan betg pli equilibrar, damai ch’i na dat qua nagina via alternativa.
Internet Protocol e sistem da num da domain
L’internet sa basa sin famiglias da protocols d’internet che regleschan l’adressa ed il barat da datas en furma da standards averts:
Il protocol ch’attribuescha a mintga calculatur ch’è integrà en l’internet in’adressa singulara sa numna Internet Protocol (IP). La communicaziun a basa da quest protocol na s’orientescha betg, sco tar il telefon, tenor la colliaziun, mabain tenor il pachet. Quai signifitga che las datas vegnan transmessas en pachets d’ina grondezza da fin ca. 65 000 bytes (il pli savens però da be 1500 bytes), ils quals cuntegnan mintgamai l’adressa dad IP sco infurmaziun tant davart il speditur sco er davart il destinatur. Arrivadas al lieu, vegnan las datas or dals pachets puspè messas ensemen tenor ina successiun predefinida. In grond avantatg da l’Internet Protocol è ch’ils pachets vegnan transmess independentamain dal sistem d’operaziun e da las differentas tecnicas da rait. Ins po cumparegliar quai cun in container da transport normà che vegn transportà en il traffic da martganzia in suenter l’auter cun bastiment, tren e camiun per arrivar a sia destinaziun.
thumb|170px|Domain Name System (DNS) Per pudair s’adressar ad in computer specific, al identifitgescha l’Internet Protocol cun agid d’ina adressa dad IP. En la versiun IPv4 sa tracti da quatter bytes (32 bits) che vegnan inditgads en furma da quatter cifras decimalas tranter 0 e 255 ch’èn mintgamai spartidas tras in punct, per exempel 66.230.200.100. Tar la nova versiun IPv6 sa tracti da 16 bytes (128 bits) che vegnan inditgads en otg blocs a mintgamai quatter cifras tenor il sistem hexadecimal, ils quals vegnan spartids in da l’auter tras punct dubel, per exempel 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344. Ins po s’imaginar questas adressas sco numers da telefon per il computer ed il Domain Name System (DNS) sco cudesch da telefon automatic.
Il DNS furma in’impurtanta part da l’infrastructura da l’internet. I sa tracta d’ina banca da datas structurada a moda ierarchica sur differents secturs administrativs, la quala metta a disposiziun in mecanissem da translaziun: in num da domain ch’è facil da tegnair endament (per exempel ‹wikipedia.ch›) sa lascha translatar en ina adressa dad IP e viceversa. Quai succeda – senza che l’utilisader sa percorschia – adina lura cur ch’el clicca en il navigatur-web sin ina nova colliaziun ipertextuala u endatescha directamain ina adressa-web. Il navigatur dumonda l’emprim in server da DNS suenter l’adressa dad IP dal num ester e baratta alura pachets dad IP cun questa adressa per pudair retschaiver ils cuntegns dals servetschs che vegnan mess là a disposiziun. Il fundament da l’entira ierarchia furman ils uschenumnads Root-Nameserver che cumparan en ils nums suenter il punct (p.ex. ‹.ch› ni ‹.com›).
En la part centrala da l’internet ston ils pachets passar ina rait fitg extendida. Ils posts da diromaziun furman routers che decidan davart la via la pli curta per arrivar a l’adressa dad IP dal destinatur. Per far quai fan els diever da tabellas da routing che vegnan generadas e tegnidas actualas automaticamain cun agid da protocols da routing; uschia èsi er pussaivel da reagir automaticamain sin colliaziuns ch’èn crudadas ora. Entaifer las tabellas da routing vegnan colliadas diversas adressas dad IP a raits da destinaziun; a quellas vegn alura attribuida ina sortida dal router, per exempel en furma d’ina adressa da sigl al proxim router (Next Hop IP Address). Per computers e routers che n’èn betg situadas en la part centrala da l’internet basta percunter ina tabella da routing statica che na vegn betg generada tras protocols da routing. Quella cuntegna ina ruta da standard (Standard- u Default-Gateway) che renviescha per tut las destinaziuns che n’èn betg marcadas autramain vers la part centrala da l’internet – cumparegliabel a la tavla da signalisaziun ‹tuttas direcziuns› en il traffic sin via. Ils routers centrals administreschan actualmain (2014) tabellas da routing cun fin a 540 000 raits da destinaziun per IPv4 e 21 000 per IPv6.
thumb|220px|Svilup dal dumber d’utilisaders Ensemen cun las datas d’utilisaziun tenor l’Internet Protocol vegnan er transmessas datas da protocols ‹tecnics› surordinads sco TCP (Transmission Control Protocol) u UDP (User Datagram Protocol), cumparegliabel ad ina rauba en il traffic da martganzia che sa chatta en in pachet da posta, il qual vegn supplementarmain transportà en in container. La gronda part da las paginas d’internet fa diever, a basa da TCP, dal Hypertext Transfer Protocol (HTTP) resp. dal Hypertext Transfer Protocol Secure (HTTPS) per paginas codadas. E-mails fan diever dal Simple Mail Transfer Protocol (SMTP), medemamain a basa da TCP, entant ch’il DNS sa splega a basa dad UDP.
En il cas dad IPv4 vegnan las adressas dad IP dals singuls plazs da lavur d’ina firma u organisaziun savens subsummadas cun agid da Network Address Translation (NAT) sut ina adressa da firma generala. Sin quests computers n’han ins nagin access direct nà da l’internet. Savens è quai bain giavischà per motivs da segirezza (firewall), ma i maina er a dischavantatgs evidents. Per IPv6 èn reservadas bler dapli adressas publicas; tenor RFC 4864 pon ins perquai desister en avegnir da NAT, uschia ch’i dat dapli pussaivladads da filtrar il traffic da datas.
Consum d’energia
Ensemen cun la derasaziun vasta da l’internet è er creschì il basegn da forza electrica per l’infrastructura centrala (servers e.a.) e per ils singuls computers dals utilisaders. En tut il mund fan ins quint ch’i vegn duvrà actualmain radund 1 % da l’entira producziun d’energia per tegnair en funcziun las singulas cumponentas da la rait da datas mundiala.
Dumber d’utilisaders
thumb|220px|Derasaziun mundiala da l’internet Il dumber d’utilisaders u d’apparats ch’èn colliads cun l’internet na sa lascha betg eruir exactamain. Ils singuls utilisaders sa collian numnadamain cun l’internet cun agid da differents apparats (PC, apparats mobils) e sur diversas tecnicas d’access, e quai tut tenor be per in curt mument u er sur lung temp. Il 2007 avevan radund 16,9 % da la populaziun mundiala access a l’internet ; il 2008 han 1,23 milliardas umans fatg diever da l’internet. En l’Europa ha il dumber dals utilisaders regulars surpassà l’entschatta dal medem onn il term da 50 %. En ils stadis industrialisads possedan en il fratemp varga 80 % dals tegnairchasa in attatg d’internet. Tar giuvens Europeans ha l’internet cumenzà a stgatschar la televisiun ed autras medias tradiziunalas. Ils Stadis Unids èn stads l’emprim pajais nua che bundant la mesadad da la populaziun ha inditgà da duvrar surtut l’internet sco funtauna da novitads.
En Svizra possedevan il 2012 85 % da la populaziun in attatg a l’internet. Radund 40 % faschevan diever d’in access a spectrum lartg cun ina rata da transmissiun da varga 256 kbit/s. Il 2013 eran tenor in studi radund 81 % da la populaziun regularmain (mintga di u pliras giadas l’emna) en l’internet.
World Wide Web
thumb|170px|Programaziun da HTML Il World Wide Web è in sistem da documents d’ipertext accessibel sur l’internet. Questas paginas-web èn colliadas ina cun l’autra tras iperlinks e vegnan transmessas en l’internet a basa dals protocols HTTP u HTTPS. Las paginas-web cuntegnan per ordinari text ed èn savens illustradas cun maletgs ed elements grafics; en pli pon vegnir integrads videos e documents audio resp. tocs da musica.
Per pudair clamar cuntegns dal World Wide Web è necessari in navigatur-web ch’è per exempel installà sin in PC ni in telefonin. Cun agid da quel po l’utilisader chargiar datas da mintga server-web e laschar mussar quellas sin ses apparat d’emissiun. Suandond ils iperlinks cuntegnids en questa pagina-web arriva l’utilisader sin autras paginas che pon esser arcunadas sin il medem server u er insanua auter. Da quest princip resulta ina rait mundiala da paginas-web.
Sut il num web 2.0 èn vegnidas popularas a partir dals onns 2000 paginas-web, las qualas l’utilisader na po betg be guardar a moda passiva, mabain po sez midar e cumplettar. Da quest tip da paginas fan part ils blogs sco paginas d’opiniun privatas, paginas che vegnan stgaffidas d’ina communitad d’auturs averta sco la Vichipedia u er raits socialas.
E-mail
thumb|170px|Tipica via d’in e-mail Tar l’e-mail sa tracti d’ina novitad en furma da brev che vegn transmessa a moda electronica sur raits da computers. L’e-mail vegn resguardà – anc avant il World Wide Web – sco servetsch d’internet il pli impurtant e duvrà il pli stediamain. Questa popularitad da l’e-mail è surtut d’attribuir a la pussaivladad da pudair trametter novitads en furma da text, ma er documents digitals, graficas e fotografias entaifer paucas secundas en tut il mund.
La via da success da l’e-mail ha cumenzà vers la fin dals onns 1980. Igl è quai stà ina da las emprimas applicaziuns ch’ha fatg diever da las pussaivladads da l’Arpanet. L’introducziun da l’e-mail n’è betg vegnida planisada sistematicamain; anzi èsi stà il cumportament dals utilisaders ch’ha fullà via a quest servetsch ed al ha fatg daventar popular en tut il mund. L’onn 2012 disponivan betg main che 3,375 milliardas umans d’in account dad e-mail.
Cuntrari al telefon u a l’Internet Relay Chat (cf. sutvart) che pussibiliteschan ina communicaziun a medem temp, sa tracti tar l’e-mail d’in medium da communicaziun asincron. Il speditur trametta sia novitad independentamain da la dumonda, schebain il destinatur la po prender encunter immediat.
Ils protocols da transmissiun centrals per las diversas applicaziuns dad e-mail sa numnan SMTP (Simple Mail Transfer Protocol), POP (Post Office Protocol) ed IMAP (Internet Message Access Protocol); savens vegnan quels cumbinads cun codaziun SSL (Secure Sockets Layer). Per far diever da l’e-mail datti duas pussaivladads: installar in program dad e-mail, er numnà E-Mail-Client u Mail-User-Agent (MUA), sin l’agen computer ubain acceder ils mails sur webmail, pia sur in’applicaziun-web ch’è localisada sin il server dal provider dad e-mail e che pussibilitescha là l’access a l’agen chaum postal.
L’effizienza da l’e-mail vegn reducida in pau tras il grond traffic da spam, pia e-mails che vegnan tramess (per part anonimamain) ad in grond dumber d’utilisaders e ch’han savens in cuntegn da reclama. La cumpart dals e-mails da spam è creschida da 50 % il 2002 a 90 % il 2007. L’onn 2010 èn vegnids tramess ca. 107 billiuns e-mails nungiavischads. En il fratemp èn ils providers dad e-mail sco er ils programs da protecziun installads sin l’agen computer però abels da filtrar ina buna part dal spam avant che quel vegnia da bloccar il chaum postal dal singul utilisader.
Ulteriurs servetschs en survista
thumb|170px|Applicaziun da Telnet Telnet: Il servetsch Telnet è vegnì inventà il 1969 en rom dal project Arpanet, è però vegnì en diever pir a partir dal 1974. Telnet po vegnir duvrà per diriger computers sur distanza; er programs che na fan betg diever d’in’interfatscha d’utilisader grafica pon vegnir utilisads cun agid da Telnet.
IRC: L’Internet Relay Chat è in sistem da chat (be en furma da text). El pussibilitescha rundas da discussiun cun in pli grond dumber da participants (en uschenumnads Channels), ma er discurs be tranter duas persunas (Query).
Gamprin
Gamprin è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Brüsch/pt
Brüsch (Brusio in taliaun, Brüs in lombard e tudas-ch istoric) es üna vschnauncha politica svizra i'l. Ella appartegna al circul da Brüsch dal district Bernina.
Arnica
Tar l’arnica u arnica da muntogna (Arnica montana) sa tracti d’ina spezia da plantas or dal gener arnica entaifer la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). La planta crescha en las muntognas europeicas ed è protegida.
Caracteristicas vegetativas
thumb|200px|Habitus thumb|160px|Flur en furma da lieunga thumb|160px|Portafritgs e sems L’arnica è ina planta perenna ervusa che flurescha durant la stad e ch’odura aromatic. Ella cuntanscha in’autezza tranter 20 e 60 centimeters. Il moni cun chavels a glondas n’è per ordinari betg romà e posseda dua pèra, darar er traia pèra fegls opposts. Questa posiziun opposta dals fegls dal moni furma la gronda excepziun entaifer las cumpositas, sa lascha però er chattar tar la cuderitscha d’aua. Ils fegls che creschan per terra èn ordinads en rosettas. Ils fegls èn ovals u han la furma da lantschetta e disponan da quatter fin set gnervs; els èn pailus ed han urs glischs.
Caracteristicas generativas
En l’Europa Centrala dura il temp da fluriziun dal matg fin l’avust. Ils portaflurs che cumparan il pli savens sulets han la furma da chanastrets d’in diameter da 4,5 fin 8 centimeters. Il fund dal chanastret è pailus. Ils portaflurs cuntegnan flurs en furma da bavrolas da colur melna e flurs en furma da lieunga d’in mellen oransch munidas cun blers gnervs.
Las achenas disponan d’in pappus criv en in toc, il qual sa sbrajazza en cas da setgira.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 38.
Ecologia
L’arnica è in hemikriptofit, vul dir ch’ils brumbels che pussibiliteschan a la planta da sa regenerar suenter l’enviern sa chattan directamain sur la terra. Ultra da quai sa lascha ella caracterisar sco planta a rosettas parziala damai ch’ina part (ma betg tut) ils fegls dal moni èn ordinads per terra en furma da rosetta. E la finala dispona l’arnica d’in rizom cun funcziun da magasin.
Areguard l’ecologia da la flur sa tracti tar l’arnica dal tip dal chanastret. Las flurs en furma da lieunga femininas èn coluradas mellen oransch; las flurs en furma da bischen èn ermafroditas e coluradas en in tun mellen d’ov. Sco impollinaders servan divers insects; ultra da quai ha er lieu autoimpollinaziun.
Las diasporas sa derasan en furma d’umbrellas sgulantas; ultra da quai pon ellas tschitschar aua da la surfatscha d’animals bletschs e tatgar uschia vi da quels. Ils fritgs madiran da l’avust fin l’october.
Derasaziun
Il territori da derasaziun cumpiglia las Alps, las Pireneas ed il Balcan sco er ina stresa nordica che tanscha da la Scandinavia dal Sid fin en il Balticum. L’arnica preferescha prads maghers ed acids ed evitescha terrens chaltschinus. Ins chatta la planta er en guauds clers. Ella è derasada dals funds da las vals fin en autezzas da 2800 meters sur mar.
Taxonomia e sistematica
I sa laschan distinguer duas sutspezias da l’arnica da muntogna:
Periclitaziun e protecziun
thumb|220px|Territori da derasaziun En la Belgia, il Luxemburg, la Croazia e la Bosnia-Erzegovina è l’arnica en privel da svanir; er en ils Pajais Bass ed en la Bielorussia vala ella sco periclitada fermamain. En la Germania, la Lituania, la Lettonia, l’Estonia e la Rumenia vala la spezia sco periclitada.
Grazia a mesiras d’allevaziun èsi reussì da sviluppar ina sort da l’arnica cun num arbo ch’è adattada per vegnir cultivada sin il funs. Uschia pon vegnir schanegiadas las plantas selvadias cura che l’arnica vegn racoltada per intents medicinals. Il motiv principal per la periclitaziun da l’arnica en blers pajais na furma però betg la racolta dals chauets da las flurs, mabain la destrucziun cuntinuanta dals tschispets da tschorf airi che furman in spazi da viver segnà d’ina gronda ritgezza da las spezias.
Er sforzs en connex cun la multiplicaziun da las plantas han manà a resultas empermettents. Quai en rom d’in project a favur da la diversitad biologica che vegn realisà en parts da la Baviera.
Las substanzas cuntegnidas e lur effect
Flurs d’arnica cuntegnan ielis eterics, flavonoids e sesquiterpenlactons. Questas substanzas han in effect antiseptic e retegnan inflammaziuns. L’effect medicinal da questas substanzas vegn surtut attribuì ad esters (colliaziuns organicas) da helenalin e dihidrohelenalin. Plantas da l’Europa Centrala cuntegnan dapli helenalins, quellas dal territori iberic dapli dihidrohelenalins.
Applicaziun
Als scripturs antics n’era l’arnica betg enconuschenta sco planta medicinala. L’emprima menziun enconuschenta è da chattar tar Hildegard von Bingen. A partir dal 18avel tschientaner è l’arnica vegnida applitgada vastamain en cas da malesser e malsognas.
Ozendi vegn l’arnica duvrada sco med d’applicaziun exteriur en cas da blessuras u tar mals reumatics (musculs e giugadiras). Per ordinari vegn creada ina tinctura alcoholica, la quala è buna da liar quasi tut ils sesquiterpenlactons; a basa d’aua vegnan liads radund 75 %.
L’applicaziun interna è percunter pli problematica pervi da tschertas substanzas cun effect toxic. Perquai èn blers preparats da té svanids en il fratemp dal martgà.
thumb|180px|Arnica en furma da la droga da la flur thumb|180px|Racolta da chaus da l’arnica (Frantscha) Sco droga vegnan duvradas las suandantas parts da la planta:
Potenzas d’arnica vegnan surtut duvradas en l’omeopatia en cas da blessuras. L’effect da tals preparats n’ha però betg pudì vegnir cumprovà scientificamain.
Racolta
Damai ch’igl è grev da cultivar l’arnica en grondas quantitads per la producziun da medicaments, vegn recurrì – per exempel per la producziun dad ielis – a flurs selvadias. La firma Weleda retira ina gronda part dals radund 1300 kg flurs dad arnica che vegnan duvrads mintg’onn or da las Carpatas rumenas.
Muntada culturala
Hildegard von Bingen alleghescha la planta wolfesgelegena er sco afrodisiacum. I n’è però betg segir sche quest num sa referescha propi a l’arnica.
La saira avant son Gion plazzavan ils purs matgs dad arnica en ils chantuns da lur champs da granezza. Quels duevan impedir ch’il demuni da granezza – che dueva esser activ surtut dal temp dal solstizi – destrueschia il graun. Questa superstiziun deriva probablamain dal dun d’observaziun puril, pertge che sin las plantas d’arnica metta la mustga d’arnica (Trypeta arnica) ses ovs; e quella è enconuschenta sco insect util per il graun.
En intginas regiuns tutga l’arnica er tar las flurs che fan part dal matg da la benedicziun da las ervas a chaschun da la festa da Nossadunna d’avust (15 d’avust). Uschia appartegna l’arnica er a las plantas da Maria. Igl è pussaivel ch’ins l’aveva gia attribuì en il temp precristian a la dieua-mamma Freyja (u Freia).
Stadi liber dal Congo
thumb|240px|Charta contemporana dal Stadi liber dal Congo Il Stadi liber dal Congo (1885–1908) è stà dal temp da l’imperialissem ina colonia en l’Africa Centrala en possess dal retg beltg Leopold II.
L’istorgia da la Republica Democratica dal Congo odierna sa lascha sutdivider en trais fasas: Il temp precolonial (resp. cun influenzas colonialas limitadas) fin la segunda mesadad dal 19avel tschientaner; il domini colonial beltg ch’ha durà dal 1885 fin il 1960; il svilup dal stadi independent dapi il 1960.
Entaifer la segunda fasa, il domini colonial beltg, è il pajais stà l’emprim en possess da la curuna beltga (Stadi liber dal Congo, 1885–1908) ed è silsuenter daventà ina colonia statala ordinaria (Congo beltg, 1908–1960). Surtut sco possess privat dal retg Leopold II è il Congo stà segnà d’in sfruttament senza respect tant da las resursas natiralas dal pajais sco er da la populaziun indigena. Las orrurs che duevan daventar enconuschentas en tut il mund sco Atrocitads dal Congo han cuntanschì gia da lez temp ina muntada emblematica per las influenzas per gronda part desastrusas dal colonialissem europeic d’ultramar.
Istorgia precoloniala
thumb|220px|Il Congo en vischinanza da Kisangani La populaziun originara dal stadi odiern consistiva da Pigmés, ils quals furman oz be pli ina pitschna minoritad. Sut blers tschientaners èn immigrads pievels Bantu; igl èn sa sviluppadas differentas furmas da societads, da chatschaders e rimnaders sur populaziuns d’agriculturs fin a stadis pli gronds.
Tranter ils stadis da la regiun è surtut resortì il Reginavel dal Congo ch’è vegnì fundà en il 14avel tschientaner e ch’ha furmà in dals pli gronds territoris cun structuras statalas en l’Africa insumma.
En il 15avel tschientaner han navigaturs portugais explorà la regiun da la sbuccada dal Congo ed instradà relaziuns diplomaticas cun il Reginavel dal Congo. Il retg ha visità il Portugal ed ha convertì al catolicissem; igl ha cumenzà ina curta fasa da relaziuns pli u main cun ils medems dretgs tranter il Congo ed il Portugal. En il temp modern ha il Reginavel dal Congo furnì sclavs en las colonias americanas. Da las entradas dal commerzi da sclavs è sa sviluppada ina ritga classa sociala superiura en las citads da port africanas.
A partir dal 16avel tschientaner è il Reginavel dal Congo ì plaunsieu da rendì. Fin la fin dal 17avel tschientaner era quel ì dal tuttafatg en ruina. Senza structuras statalas intactas e fermas avunda per metter frain a las activitads creschentas da las pussanzas colonialas europeicas en il Batschigl dal Congo, è l’Africa Centrala stada quasi inabla da sa dustar. Cun l’entschatta dal 18avel tschientaner han Europeans (surtut Portugais e Brits), Afroarabs ed intgins pievels africans uschia pudì extender senza disturbi ed a moda sistematica il commerzi da sclavs. Da l’entschatta dal 16avel tschientaner fin la mesadad dal 19avel tschientaner han ins embartgà tranter 13 e 20 milliuns umans da l’Africa sco sclavs, da quai ca. 5 milliuns da la costa dal Congo e da l’Angola – in’immensa sperdita ch’ha ruinà la regiun tant socialmain sco er economicamain. Il 1866 han la finala ils ultims Portugais bandunà il pajais.
Ils onns 1870 è il Valis Henry Morton Stanley viagià sco emprim European en la retroterra dal Congo. Sia proposta d’integrar quel en l’imperi colonial britannic ha la regenza britannica, che s’interessava surtut per las funtaunas dal Nil, refusà.
Domini colonial beltg
Il retg beltg Leopold II percunter, fascinà dapi daditg da l’idea d’in imperi colonial, ha vulì profitar da la chaschun. L’onn 1885, suenter la Conferenza dal Congo, ha el prendì possess dal Congo, e quai sco «proprietad privata». Nominalmain era il stadi ch’ins ha stgaffì da nov dal tuttafatg independent envers la pussanza coloniala beltga. Il Stadi liber dal Congo disponiva d’in’atgna regenza a Boma, la quala aveva be da dar pled e fatg a Leopold, d’in’atgna armada (la ‹Force publique›) sco er d’atgnas represchentanzas diplomaticas en auters stadis. La populaziun indigena era exclusa da las elitas politicas e militaras dal stadi. Quest status dal tuttafatg incumpatibel cun il dretg internaziunal furma in cas unic entaifer l’entira istorgia coloniala. Ensemen cun il Congo èn oramai tut ses abitants vegnids considerads sco possess privat senza nagins dretgs. En rom da l’explotaziun economica dal pajais (boom da cautschuc) ha quai manà ad excess talmain crudaivels che quels han procurà il 1908 sco uschenumnadas Atrocitads dal Congo per attenziun ed indignaziun internaziunala. La finala è retg Leopold stà necessità da surdar il Congo sco colonia ‹normala› al stadi beltg.
Sinaquai èn las relaziuns bain sa meglieradas in pau; ma anc adina vegnivan il Congo e sia populaziun sfruttads da la pussanza coloniala autoritara. Suenter las guerras mundialas, cur ch’èn naschids moviments d’independenza en las colonias en tut il mund, ha er il Congo fatg pressiun e pretendì l’autodeterminaziun statala. Suenter emprimas revoltas en la chapitala Léopoldville e sut la pressiun da la publicitad mundiala, è la Belgia sa retratga l’entschatta 1959 andetgamain dal pajais, laschond enavos in caos en il Congo.
Svilup dapi l’independenza (1960)
thumb|200px|Posiziun da la Republica Democratica dal Congo en l’Africa Ils 30 da zercladur 1960 è la «Republica dal Congo» daventada independenta. Joseph Kasavubu, manader da l’Alliance des Bakongo (ABAKO), è daventà president dal stadi. L’impurtant panafricanist e manader dal moviment d’independenza congolais Patrice Lumumba è daventà l’emprim primminister dal giuven pajais. Pervi da la mancanza da persunas qualifitgadas ed en vista a tendenzas secessiunisticas, surtut en la provinza Katanga, n’al duevi però betg reussir da tegnair ensemen il pajais. Surtut las intervenziuns cuntinuantas da la Belgia, dals Stadis Unids, ma er da l’Uniun sovietica han gì per consequenza che la giuvna naziun è dada dapart adina dapli. Lumumba è la finala vegnì destituì tras il militar e mess a ferm. Bain ha el pudì mitschar da l’arrest, ma curt temp suenter al han ins puspè tschiffà, surdà a ses adversari Moïse Tschombé – il manader dals secessiunists a Katanga – ed assassinà. L’onn 2000 è vegnì enconuschent che la CIA ed il servetsch secret sajan stads involvids en quests schabetgs.
Il 1965 ha l’anteriura assistent da Lumumba, Joseph Mobutu, fatg in putsch ed endrizzà ils proxims decennis ina da la dictaturas cleptocraticas las pli corruptas e da lunga durada en tut l’Africa. A Moïse Tschombé èsi reussì sur tscherts temps da reger parts dal Congo cun agid d’in’armada da mercenaris che derivavan surtut da l’Europa. In punct culminant en l’activitad dals mercenaris en il Congo ha furmà l’occupaziun da Bukavu tras ils mercenaris europeics da Tschombé da l’avust fin il november 1967.
Mobutu ha cumenzà ad africanisar il pajais ed empruvà d’eliminar las influenzas europeicas en il pajais. Interpresas europeicas èn vegnidas statalisadas ed il 1971 han ins renumnà il pajais en Zaire. Mobutu ha erigì in stadi d’ina partida cun in cult da persuna bizar, il qual giudeva il sustegn da stadis occidentals e cumbatteva persuenter l’influenza da l’Uniun sovietica en l’Africa. Ils onns 1977/78 han ins abattì cun agid internaziunal, tranter auter da la Belgia e da la Frantscha, l’invasiun dal manader da rebels Nathaniel Mbumba nà da Angola.
Sut l’impressiun da la ruina da l’economia zairica e da la fin dal conflict tranter ost e vest ha Mobutu consentì a partir dal 1990 ad ina democratisaziun successiva dal pajais, la quala na dueva però betg manar al success giavischà. La fin da la dictatura da Mobutu ha enstagl cumenzà cun il genocid a Ruanda, en consequenza dal qual tschientmillis dals Hutu ch’eran stads participads al genocid èn fugids a Zaire. Ad in’allianza da la nova regenza da Tutsi ruandaisa e da divers adversaris da Mobutu èsi la finala reussì da conquistar entaifer paucs mais l’entir Zaire e da cupitgar Mobutu ch’era en il fratemp grev malsaun ed isolà a nivel internaziunal. Il schef da rebels Laurent-Désiré Kabila è daventà l’onn 1997 il nov president dal pajais ed ha renumnà quel en Republica Democratica dal Congo. Ma ils alliads d’antruras èn svelt puspè vegnids en conflict in cun l’auter, ed il 1998 han organisaziuns da rebels ch’eran vegnidas cupitgadas en la Ruanda danovamain empruvà da conquistar il pajais nà da l’ost. Damai che Angola e Simbabwe èn intervegnids a favur da Kabila, èsi reussì a quel da sa tegnair a la pussanza. Igl è suandada ina guerra da posiziun ch’ha durà plirs onns; la finala è il pajais sa dividì en pliras sferas da pussanza. Suenter lungas contractivas ha la guerra pudì vegnir terminada il 2003; tut las partidas da guerra han furmà ensemen ina regenza transitorica.
La Guerra dal Congo ha gì grevas consequenzas socio-economicas en il pajais. L’economia ed ils sistems socials, ch’eran gia avant la guerra en in stadi desolat, èn ids dal tuttafatg en ruina ed entiras regiuns èn vegnidas depopuladas. Il dumber da las victimas n’è betg enconuschent; ins stima ch’ils conflicts hajan chaschunà fin a trais milliuns unfrendas da guerra indirectas.
Gia il 2001 era Laurent-Désiré Kabila vegnì per la vita tras in attentat e ses figl ha ierta sia posiziun sco president dal stadi. La finala ha Joseph Kabila victorisà il 2006 en l’elecziun ch’era previsa tenor il contract da pasch; el furma dapi lura l’emprim president dal Congo elegì libramain dapi il 1965. En las regiuns Kivu ed Ituri en l’ost dal pajais cuntinuescha il conflict armà però er suenter la fin da la Segunda Guerra dal Congo, damai che las milissas localas dal lieu n’èn betg stadas participadas a las contractivas da pasch.
Exploraziun dal Congo tras Europeans
thumb|220px|A la riva dal Congo, 1889 Dapi l’emprim contact cun il Congo l’onn 1482 tras Diogo Cão eran ils Europeans sa restrenschids ad explotar il pajais sco furnitur da sclavs. Bunamain 400 onns a la lunga èn ils commerziants europeans sa stabilids sulettamain a la costa dal continent, nua che commerziants intermediars afroarabs ed africans als manavan natiers ils sclavs. Cun l’aboliziun successiva da la sclavaria vers la mesadad dal 19avel tschientaner è quest interess tschessà. Uschia è l’intern dal continent stà zuppà sur lung temp als Europeans.
En il decurs dals onns 1950 dueva alura il missiunar scot David Livingstone explorar il Batschigl dal Congo ed avanzar uschia en las regiuns dal pajais situadas davent da la costa. Suenter avair fatg in’ulteriura expediziun valeva el dapi il 1866 sco sparì. Il schurnalist brit Henry Morton Stanley (1841–1904) ch’il ‹New York Herald› aveva tramess il 1867 en tschertga da Livingstone al ha la finala chattà ils 10 da november 1871 ad Ujiji en vischinanza dal Lai da Tanganjika. Communablamain han els sinaquai explorà la part settentriunala dal lai.
Stanley era bain viagià lunsch enturn, en l’Africa Centrala sa chattava el però per l’emprima giada. Avertamain ha el concedì: «Jau detestesch quest pajais da tut cor», quai che n’al dueva però betg impedir da colliar ses num inseparablamain cun quel da Congo. Stanley ha explorà il decurs dal flum Congo dal 1874 fin il 1877 ed è uschia stà l’emprim European ch’è viagià tras tut las parts dal pajais.
Fundaziun dal stadi liber dal Congo
Stanley intenziunava cun sias expediziuns d’agiuntar il Congo a l’imperi colonial britannic. Ma el aveva in renum plitost dubius e valeva sco American ed ultra da quai era la tenuta generala en la Gronda Britannia da quel temp plitost critica envers novas colonias; uschia ha la regenza britannica refusà da surpigliar il Congo. Il retg beltg Leopold II percunter era fascinà dapi daditg da l’idea d’in imperi colonial. Gia il settember 1876 ha el organisà ina gronda conferenza geografica a Brüssel davart l’exploraziun dal Congo ed ha fundà a medem temp ina societad filantropica per la perscrutaziun dal Congo, la Societad africana internaziunala (franzos Association Internationale Africaine). Leopold ha vulì profitar dal dischinteress britannic ed ha la finala fatg il 1878 cun Stanley in contract sur tschintg onns: Quel dueva s’acquistar pass per pass dal terren ed eriger a l’autezza dals cataracts intransibels vias che lubivan da guntgir quels. Leopold da sia vart vuleva s’occupar dal dretg statal. Stanley ha retschet per quest intent grondas summas da Leopold, ha però er anc stuì gudagnar meds supplementars per pudair finanziar l’expediziun. Uschia ha el per exempel tegnì referats ed ha schizunt pudì persvader societads missiunaras da contribuir summas.
Tranter il 1879 ed il 1885 èsi reussì a Stanley tras 450 contracts da cumpra da s’acquistar da differents capos da Bantu vasts territoris situads per lung dal flum. La gronda part dals capos, che suttascrivevan palpiris giuridics en ina lingua ch’als era nunenconuschenta, n’han sa chapescha betg pudì prevesair tge consequenzas che quai vegnia ad avair. Quai vala surtut er per la clausula dal contract che preveseva che «tut las lavurs, meglieraments u expediziuns che l’Association fa en quest territori – da tge temp ch’i saja e nua ch’i saja – vegnan sustegnids tras forzas da lavur u en autra moda.» Sin questa clausula dueva sa fundar da qua davent la lavur sfurzada.
Stanley ha laschà eriger ina via da la sbuccada dal Congo fin al Stanley Pool (oz Pool Malebo), nua ch’ins pudeva cuntinuar il viadi sin il flum. Sin quella han ins manà natiers toc per toc pitschnas navs a vapur, las qualas ins ha montà al lieu per proveder il traffic sin il flum. Stanley ha furmà ina citad ch’el ha numnà tenor ses fautur Léopoldville (oz Kinshasa). Per lung dal curs dal flum d’ina lunghezza da 1500 kilometers han ins planisà ed erigì ulteriuras staziuns. Tut quai, uschia han ins fatg valair envers terzs, servia a la scienza ed al cumbat cunter ils chatschaders da sclavs arabs. thumb|220px|Conferenza dal Congo a Berlin, 1884 thumb|160px|Leopold II da la Belgia Entras questas activitads èsi l’emprim reussì a Stanley e Leopold da mantegnair lur bun num. L’onn 1884 è Stanley sa participà a la Conferenza dal Congo internaziunala, la quala Otto von Bismarck ha manà tras a Berlin. Damai ch’er la Belgia aveva ina tenuta plitost critica envers colonias, è il Congo la finala vegnì surdà a Leopold sco possess privat da la curuna beltga cun l’obligaziun «da survegliar il mantegniment da la populaziun indigena e da promover il meglierament da lur situaziun da viver morala e materiala, d’attribuir a la suppressiun da la sclavaria e dal commerzi da nairs» e «da proteger instituziuns ed operaziuns religiusas, scientificas e da beneficenza a favur dals indigens». A Leopold eri reussì en questa moda d’opponer in a l’auter las pussanzas europeicas e da far renconuscher quellas sias possessiuns privatas, cumbain che quellas avevan sveglià l’interess da blers auters stadis. Suenter in’iniziativa precipitada a Noqui, en il nordvest dal pajais, ha la Germania desistì d’acquistar terren en il Congo. A la Frantscha, ch’aveva sezza cumenzà sut Pierre Savorgnan de Brazza ad acquistar terren en il Congo, han ins concedì ina sort dretg da precumpra en il cas che Leopold dueva far naufragi cun ses plans. Il Portugal, ch’aveva cumenzà da sia vart d’acquistar terren en il Congo portugais, era pauc intgantada da survegnir enstagl il flaivel stadi da Leopold la Frantscha pussanta sco vischin. La Gronda Britannia han ins pudì cuntentar cun las garanzias da commerzi liber che Leopold l’ha concedì. Per Bismarck da sia vart furmava il Stadi liber dal Congo ina zona neutrala bainvegnida tranter ils territoris che Brits, Franzos e Portugais pretendevan. Ultra da quai disponiva Leopold be da meds limitads e na pareva betg privlus sco monarc. A la fin dals quints ha Leopold II declerà ils 23 d’avrigl 1885 la nova Association Internationale du Congo (AIC) sco possessura dal Congo ed ha relaschà ina constituziun per il Stadi liber dal Congo.
Damai che Leopold era il possessur sulet da la nova societad, furmava il Congo de facto ses possess privat. Nominalmain era il nov stadi dal tuttafatg independent envers la pussanza coloniala Belgia. Il Stadi liber dal Congo possedeva in’atgna regenza a Boma, la quala aveva be da dar pled e fatg envers Leopold. Cun la Force Publique disponiva el d’in’atgna armada sco er d’atgnas represchentanzas diplomaticas en auters stadis. Quest status è stà unic en tut l’istorgia coloniala. La populaziun indigena era exclusa da las decisiuns politicas e militaras, las qualas eran reservadas a las elitas beltgas. Il pajais d’immensa extensiun, 75 giadas pli grond che la Belgia, è vegnì colonisà successivamain ed ils reginavels dals Bantu destruids. Cun prender possess dal territori è er avanzada la missiun cristiana, quai ch’ha manà a la fundaziun da scolas e staziuns d’ospital.
En il decurs dals proxims onns ha Leopold investì grondas parts da sia facultad privata en il svilup dal stadi. Igl èn vegnids endrizzads novs avantposts administrativs e fundadas staziuns da missiun. Dapi l’avertura dal pajais tras Stanley han ins ultra da quai cumprà en l’ost da quel blers uffants e giuvenils or dals mauns dals possessurs dals sclavs. Quests uffants e giuvenils han ins tramess sco gidanters sin ils posts administrativs ed en las missiuns, nua ch’els han per gronda part gidà sco subdits loials ad avrir il pajais. Plaunsieu èn las staziuns administrativas e da missiun s’extendidas sur l’immens pajais. Gist las staziuns missiunaras èn da grond’impurtanza en l’istorgia dal Congo, pertge che qua vivevan l’emprima giada en l’istorgia dal pajais umans da las pli differentas gruppas etnicas ensemen sut il medem tetg, furmond uschia ina nova societad. Surtut ils gesuits èn sa participads a missiunar il pajais. En vischinanza da las staziuns dals missiunars èn sa furmads bains purils e novs vitgs.
Il stadi beltg, ch’ha concedì 25 milliuns francs (cf. sutvart; pli tard duevan quels anc vegnir augmentads per 7 milliuns francs), è uschia er vegnì de jure en contact cun la politica dal Congo. Quella dueva però prender in svilup desastrus apaina che Leopold ha schlià il commerzi liber. Pudeva la populaziun vender avant ivur a commerziants europeics e gudagnar uschia il da viver, ha la statalisaziun da l’entir pajais fatg empaglia il cirquit economic che cumenzava a sa furmar. Abitants che gievan sper l’agricultura er a chatscha u a pestga per surviver, vegnivan inculpads d’engular possess statal. E sch’igl era necessari d’endrizzar novs funs perquai ch’ils vegls eran ids en ruina pervi da l’agricultura intensiva, alura avevi num che quai saja engulà terren statal. En consequenza da quai èn proruttas grondas fominas ch’han pertutgà milliuns d’umans.
Fundaziun da citads
Durant il temp dal stadi liber ed a l’entschatta dal domini beltg tranter il 1880 ed il 1920 han ins fundà la gronda part da las citads grondas da la Republica Democratica dal Congo d’ozendi. Quellas èn sa sviluppadas or da posts da commerzi, d’administraziun e da missiun. Fin qua avevan existì citads pli pitschnas be a la sbuccada dal Congo ed a la costa da l’Atlantic. Igl eran quai las citads da port Banana, Muanda, Boma e Matadi. Quellas han ils Beltgs engrondì da rudent tranter il 1880 ed il 1900. A l’intern dal pajais han els en pli fundà successivamain Léopoldville/Kinshasa (1881), Stanleyville/Kisangani e Coquilhatville/Mbandaka (1883), Luluabourg/Kananga (1885), Goma (1886), Kimwenza (1893), Costermansville/Bukavu (1903), Tshikapa (1907), Bakwanga/Mbuji-Mayi ed Élisabethville/Lubumbashi (1910), Kolwezi (1937) e Jadotville/Likasi (1943).
Traffic
Dal temp dal stadi liber furmava il Congo sco via navigabla il med da traffic principal dal pajais. Ultra da quai han ins erigì duas lingias da viafier en il vest dal pajais: L’onn 1898 è vegnida terminada la viafier Matadi-Kinshasa che colliava l’Atlantic cun l’intern dal pajais e tranter il 1898 ed il 1912 è vegnida erigida la viafier Boma-Tshela.
Ils onns 1927–1937 han ils Beltgs erigì en il nord dal pajais la viafier Uelle ed il 1931 è suandà il traject Chemins de fer du Kivu che n’è oz betg pli en funcziun. Uschiglio èn ils Beltgs sa concentradas a partir dal 1930 sin l’extensiun da la nova chapitala Léopoldville/Kinshasa.
L’armada coloniala
thumb|220px|Schuldads da la Force Publique L’onn 1885 han ins stgaffì la Force Publique sco nova armada dal stadi liber. Recruts che sa decidevan da s’associar a quest’armada dastgavan prender cun sai lur dunna resp. maridar sco schuldà, quai ch’era scumandà als schuldads en Belgia. Questas dunnas vegnivan emploiadas da l’armada ed i deva schizunt in supplement per uffants. Uschia ha Leopold stgaffì in’armada professiunala che n’aveva nagin liom tar las etnias tradiziunalas e che furmava veritabels clans da militar ch’èn per part sa mantegnids fin oz. A medem temp èn arrivads en rom dal commerzi liber commerziants beltgs e d’auters pajais en il Congo. Entaifer ils indigens è sa furmada ina nova casta da commerziants che cumprava a l’intern dal Congo ivur, transportava quel a la costa e vendeva en viadi en ils vitgs rauba da bassa valur. Durant quests onns è sa midà il caracter dal pajais. Aveva Stanley mess avant sper ulteriurs Europeans surtut Englais en ses servetsch, han uss adina dapli Beltgs surpiglià ils posts decisivs en il nov stadi. L’extensiun da la Force Publique ha furmà in pass decisiv en il terror. Aveva quella furmà ils emprims onns in’armada professiunala pitschna, ma loiala e motivada, è quella vegnida engrondida ils proxims onns massivamain. Staziuns d’administraziun e da missiun stuevan tschentar per mintga 25avla famiglia in recrut. Il servetsch militar durava 7 onns. Per las elitas localas furmava questa reglamentaziun la basa ideala per sa liberar da criminals e delinquents. Ils novs recruts eran savens pauc motivads e dal tuttafatg nundisciplinads. A medem temp han ins integrà en l’armada blers anteriurs schuldads dals commerziants da sclavs afro-arabs; er quels disponivan be da pauca loialitad, motivaziun e disciplina. Ils commerziants da sclavs avev’ins suttamess en rom da pliras campagnas militaras en il Congo da l’Ost, damai che blers da quels n’eran betg sa mess sco Tippu-Tip sin la vart dal stadi liber. Ina da las pli grondas campagnas militaras ha furmà la submissiun dal pievel dals Azande 1904/05 en la regiun da cunfin tar il Sudan anglo-egipzian.
Las atrocitads dal Congo
D’avrir l’immens territori dal Congo finanziava retg Leopold II cun vender a societads dretgs d’utilisaziun. Las firmas concessiunaras empruvavan da cuntanscher lur finamiras economicas cun ina mancanza da resguard e brutalitad senza paregl – er per las relaziuns da lez temp. Acziunari principal da questas interpresas era per ordinari Leopold sez, ubain ch’ins aveva fixà che la part principala dal gudogn pervegnia al stadi liber ed uschia la finala puspè a Leopold sco possessur da quel. A l’interpresa Aversoise per exempel han ins concedì in territori da bundant 160 000 kilometers quadrat – duas giadas la surfatscha da l’Irlanda. Quest territori pudeva la firma sfruttar sco ch’ella vuleva. En ils cussegls d’administraziun sesevan senz’excepziun commembers da l’elita politica dal stadi liber. thumb|160px|Extracziun da cautschuc Cautschuc furmava uss ord vista da l’elita regenta la taglia ideala per la populaziun, damai che la dumonda suenter quest product natiral creschiva en tut il mund. Ils administraturs da las provinzas han cumenzà a pretender da la populaziun sco taxa ina tscherta quantitad da cautschuc. Uschia stuevan ils indigens ir en la tschungla a rimnar cautschuc selvadi. La Force Publique gieva silsuenter a rimnar questa nova taglia da cautschuc. Ils umens però ch’avevan da far questa lavur vegnivan pajads tenor la quantitad incassada. Uschia èn ins sa stentads da maximar tant sco pussaivel il gudogn, quai ch’ha manà ad in despotissem senza paregl. Avev’ins anc exportà l’onn 1891 100 tonnas cautschuc, eran quai il 1901 gia 6000 tonnas.
A medem temp ha quai muntà ch’i restava a la populaziun indigena adina damain temp per cultivar mangiativas. Tgi che na furniva betg la quantitad da cautschuc pretendida, stueva far quint cun sancziuns draconicas u vegniva sajettà. Ir a chatscha ed a pestga valeva gia dapi la statalisaziun dal pajais l’onn 1890 sco fraud. Quai ha manà a fominas, da las qualas èn morts en tschertas regiuns 60–90 % da la populaziun. La vischnanca da Lukolela per exempel dumbrava il 1891 6000 abitants; il 1903 eran quai anc 400. Blers umans han bandunà il stadi liber ubain èn sa retratgs en la tschungla per mitschar da las atrocitads. Il «stadi liber» era in stadi senza commerzi liber, lavur libra e burgais libers. Enstagl regiva lavur sfurzada ed in’economia da monopol.