cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les Bois
Les Bois e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Franches-Montagnes.
1436
L'onn 1436 era in onn dal 15avel tschientaner.
Ghitara
La ghitara (dil grec κιθάρα, oriundamein la Kithara, in instrument semegliont a la lira) ei in instrument da musica. Ord vesta dil tun ei ella in instrument da cordas ed ord vesta dalla tecnica da sunar in instrument da trer. Davart la generaziun dil tun vegn differenziau denter ghitaras acusticas e ghitaras electricas (e-ghitaras).
Tips
Ina ghitara usitada ha sis cordas culs tuns E, A, D, G, H, E (en successiun da bass tier ault), in tgau, in culiez ed in corp. La differenza denter ghitaras acusticas e ghitaras electricas ei, ch'il tun dalla ghitara vegn sulettamein rinforzaus entras in spazi vit el corp dalla ghitara. Tier la ghitara electrica vegnan las vibraziuns dallas cordas priu giu da recepturs da tun magnetics e tarmess vinavon tras il cabel en in amplificatur. Denter las ghitaras electricas differenziesch'ins era aunc denter ghitaras normalas e ghitaras miez resunontas, las qualas ein era electricas, han denton era in spazi vit en lur corp. Tier las acusticas differenziesch'ins denter ghitaras classicas (cun cordas da nilon) e ghitaras da western (cun cordas da atschal), las qualas vegnan denton era avon cun recepturs da tun.
Effects
Oravon tut ghitaras electricas vegnan savens duvrai cun pedals dad effect, ils quals vegnan plazzai ella cadeina da tun denter la ghitara ed igl amplificatur. Entras quels pedals san ghitarists variar lur tun tenor gust. Ils pedals san vegnir tschentai en ed ora e san purtar dapli sun ni distorsiun, els san prender si ni compressar il tun ed aunc bia autras caussas.
District da Sierre
Il district da Sierre è in district dal chantun Vallais.
Noda-chasa
Ina noda-casa ei in simbol che marca baghetgs, casas e clavaus, uaffens ed auters objects da lenn ni da fier per indicar il possessur. La noda-casa vegneva era duvrada per suttascriver in cuntract e vegneva dada vinavon als affons, il giuven astgava salvar la varianta dil bab, tschels midavan giu e creavan lur atgnas nodas-casa. La noda-casa era il simbol per ina casa, era el senn d'in casament, d'in bein pli grond e cumpigliar pliras famiglias. Ord las nodas-casa ein probabel era ils uoppens da famiglia carschi.
Diever
La noda-casa ei in simbol d'identificaziun semegliont agl uoppen da famiglia. Igl uoppen dalla schlatteina Capaul, derasaus egl entir Grischun sin pliras preits-casa, muossa quei svilup bein. Quei uoppen savess ir anavos sin ina noda-casa ella figura d'in paliet fetg derasada. Cuntracts vegnevan ella Cadi ed en Lumnezia entochen silmeins 1834 aunc signai culla noda-casa. Il simbol haveva l'impurtonza che la schlatteina ha ozilgi. Las nodas-casa vegnan buca pli capidas e duvradas el mintgagi, cunzun a Trin dat ei denton aunc oz biars che drovan las nodas-casa aunc oz, las portas-clavau portan cheu fetg savens la noda-casa. Entschatta dil 20avel tschentaner han singulas vischnauncas rimnau las nodas-casa e conservau quellas. A Veulden exista ina fontauna cullas nodas-casa dil vitg ed a Sagogn ei ina selecziun da dudisch nodas-casa entalgiadas el Tschep da Tun dall'Uniun da giuventetgna Sagogn, era cheu portan aunc biaras casas e clavaus las nodas-casa.
Varia
Gian Fontana ei sefatschentaus dallas nodas-casa ed ha rimnau entginas e fatg s-chizzas d'in per nodas da Flem e Fidaz sco era anflau ina noda-casa ella Crestomazia da Caspar Decurtins.
Le Noirmont
Le Noirmont e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Franches-Montagnes.
Le Peuchapatte
Le Peuchapatte e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Franches-Montagnes.
Furna
Furna è ina vischnanca politica svizra en il. Ella fa part dal circul Jenaz en il district Partenz/Tavau.
Sontg Antönia
Sontg Antönia (tudestg Sankt Antönien) è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella fa part dal circul Luzein en il district Partenz/Tavau.
Lai da San Murezzan
Il Lai da San Murezzan è un lai alpin en il Grischun en la vischnanca da San Murezzan.
Le Bémont
Le Bémont e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Franches-Montagnes.
700 s. Cr.
Enturn 700 s. Cr. entschaivan las singulas linguas romanas a sa distatgar dal latin. Uschia sa separa er la lingua rumantscha dal latin pledà ed entschaiva a sa sviluppar sco atgna lingua. Quai fa ella in temp parallel cun il talian. Il rumantsch cuntegn en sia fasa tempriva diferents tratgs ch'el parta pli ferm cun il franzos che cun il talian (p. ex. il '-s' dal plural u lil '-s' dala segunda persuna singular dal verb). Enturn ca. 900 s. Cr. pon ins pledar dal rumantsch sco atgna lingua neolatina.
]
Aschera
Aschera (tudestg Schiers) è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella sa chatta en il circul Aschera (Schiers) en il district Partenz/Tavau.
Lia da las Diesch Dretgiras
La Lia da las Diesch Dretgiras (tudestg Zehngerichtenbund, talian Lega delle Dieci Giurisdizioni) vegi fundà en il 1436, sco la pli giuvna da las trais Lias reticas, era ina allianza da territoris che fa part actualmain dal chantun svizzer dal Grischun.
Suenter che tut ils imperaturs da Toggenburg en il Grischun èn morts han ils subdits fundà ils 8. da zercladur 1436 ina lia. Lieu principal da quella lia era Tavau. Era la Lia da las Diesch Dretgiras era encunter l'expansiun da Habsburg en il Grischun.
Dretgiras
La lia da las 10 dretgiras è vegnida messa ensemen da siat dretgiras:
Schaffusa
Schaffusa (devià da vegl tudestg da scrittira scaffa = la nav; tud. Schaffhausen, fra. Schaffhouse, tal. Sciaffusa, vtud. Scaphusun) è ina vischnanca politica e la chapitala dal chantun Schaffusa en Svizra. Cun var 34'000 abitants è Schaffusa la vischnanca la pli gronda dal chantun.
thumb|250px|left|Cascada dal Rain sper Schaffusa
Broye (flum)
La Broye ( en Patua friburgais ) è in flum da la Svizra (chantuns Friburg, Vad e Berna) cun 79 km. Il flum nasche en Semsales (FR) sin in'autezza da 867 m.s.m nua plirs dutgs alpins s'uneschan. Il flum sbucca en il Lai da Neuchâtel a Cudrefin sin in'autezza da 429 m.s.m. Il flum sa chatta en la batschida dal flum Rain e da la Mar dal Nord.
Catastrofa nucleara da Fukushima
miniatura|400px|Maletg da satellit dals reacturs 1 enfin 4 (da dretga a sanestra) ils 16 da mars 2011 suenter pliras explosiuns ed incendis Sut il num Catastrofa nucleara da Fukushima vegn subsummada ina retscha d’accidents catastrofals e da disturbis gravants succedids il mars 2011 en l’ovra atomara giapunaisa Fukushima Daiichi. I sa tracta da la segund gronda catastrofa atomara insumma (suenter la Catastrofa nucleara da Tschernobyl dal 1986).
La seria d’accidents ha cumenzà ils 11 da mars 2011 a las 14:47 uras (temp local) en consequenza dal Terratrembel da Tōhoku. Ella ha tangà quatter da sis reacturs nuclears e chaschunà fusiuns en ils reacturs 1, 2 e 3. Tras quai èn vegnidas libras grondas quantitads da material radioactiv (radund 10 enfin 20 procent da las emissiuns chaschunadas tras la catastrofa da Tschernobyl).
Sin basa da l’auta radioactivitad da las materias ch’èn sortidas ha l’autoritad da surveglianza atomara dal Giapun classifitgà ils eveniments sco ‹accident catastrofal›. Quai è il grad maximal sin la Scala internaziunala per eveniments nuclears. La radioactivitad ha contaminà l’aria, la terra, l’aua e las mangiativas a la riva ed en la mar e sfurzà radund 100 000 enfin 150 000 persunas da bandunar la regiun per in tschert temp u a lunga vista.
Las reportaschas davart la catastrofa han manà en tut il mund a discussiuns animadas davart l’avegnir da l’energia atomara. En blers pajais è l’opiniun generala sa midada en ina tenuta sceptica fin negativa. Plirs stadis – tranter auter la Svizra – han schizunt decidì da sa retrair dal tuttafatg da l’energia atomara.
Situaziun da partenza en l’ovra atomara da Fukushima Daiichi
miniatura|250px|Illustraziun schematica d’in reactur cun recipient da segirtad Mark I L’ovra atomara da Fukushima Daiichi è situada en la prefectura Fukushima e giascha radund 250 km en il nordost da Tokyo. Per pudair sfradentar ils elements combustibels cun aua da la mar, è l’ovra vegnida construida directamain al Pacific. Ils sis reacturs èn vegnids mess en funcziun successivamain a partir dal 1971. L’ovra atomara era bain ina da las pli veglias en il Giapun, ma a medem temp ina da las pli grondas e productivas (prestaziun maximala d’enfin 4,5 gigawatt). Curt avant la catastrofa aveva l’autoritad da surveglianza atomara dal Giapun concedì ina prolungaziun dal temp da manaschi dal reactur 1, schebain che quel dueva oriundamain vegnir serrà il 2011.
Ils reacturs ed ils batschigls da sfradentar ston vegnir provedids permanentamain cun aua fraida, schizunt sche l’ovra atomara è messa ord funcziun. En elements duvrads u ‹brischads› cuntinuescha numnadamain la decumposiziun dals nuschegls atomics ch’èn sa furmads tar la fissiun nucleara. Quest process producescha chalira che destruiss ils elements combustibels sche quels na vegnissan betg sfradentads suffizientamain. Mintga reactur è perquai munì da divers sistems da sfradentar che pon cumplettar u remplazzar in l’auter tenor basegn.
Gia avant ils accidents hai dà indizis ch’il tip da reactur en funcziun a Fukushima saja collià cun ristgs e ch’i dettia sbagls da construcziun vi da l’ovra atomara. Plinavant era vegnì avertì repetidamain da donns pussaivels en cas d’in terratrembel u tsunami e crititgà il mantegniment nunsuffizient dals stabiliments. La Tepco (Tokyo Electric Power Company) sco possessura dal manaschi e l’autoritad da surveglianza atomara dal Giapun han per gronda part ignorà quests avis.
Il mument dal terratrembel eran ils reacturs 1, 2 e 3 en funcziun. Il reactur 4 era ord funcziun pervia d’ina revisiun pli gronda. Tut ils elements combustibels da quest reactur sa chattavan en il batschigl da sfradentar. Tar ils reacturs 5 e 6 sa chattava la revisiun en la fasa finala, perquai eran els gia vegnids munids cun novs elements combustibels. Mintga element combustibel consistiva da 72-74 bastuns nuclears e cuntegneva 170 enfin 173 kg material dad arder nuclear. La summa totala dal iod-131 radioactiv cuntegnì en tut ils bastuns nuclears ha la Tepco inditgà cun 81 · 1018 becquerel resp. 81 milliuns terabecquerel. En il stabiliment per dismetter il rument da l’ovra atomara sa chattavan en pli radund 10 000 tonnas aua contaminada.
La seria d’accidents dals 11 als 16 da mars 2011 en survista
miniatura|180px|Fotografia ord l’aria che mussa l’ovra atomara da Fukushima Daiichi l’onn 1975. Il reactur 6 sa chatta anc en construcziun Ils 11 da mars 2011 a las 14:46:23 uras (temp local) ha cumenzà avant la costa da l’ost dal Giapun il Terratrembel da Tōhoku. Ses epicenter sa chattava radund 163 kilometers en il nordost da l’ovra atomara da Fukushima. Las undas seismicas han cuntanschì l’ovra atomara suenter 23 secundas. Ils seismometers han registrà il terratrembel ed instradà l’interrupziun d’urgenza dals reacturs en funcziun. A medem temp è il provediment d’electricitad extern vegnì interrut pervia da donns da terratrembel. Sinaquai han dudesch generaturs d’urgenza cumenzà a producir forza electrica.
Il terratrembel ha durà duas minutas e cuntanschì ina fermezza da 9,0 magnitudas. Anc mai n’avev’ins mesirà en il Giapun in terratrembel da tala forza. Singuls reacturs èn vegnids squassads 15 enfin 26 procent sur il maximum calculà antruras dals inschigners da construcziun. Tuttina han tut ils sis reacturs midà senza disturbis sin il sfradament d’urgenza.
Ma il terratrembel dueva be furmar il stausch inizial d’in’entira seria da catastrofas. A partir da las 15:35 uras ha in tsunami cun undas da 13 enfin 15 meters cuntanschì l’ovra atomara. Ils reacturs 1 enfin 4 che giaschan 10 meters sur la mar èn vegnids inundads enfin 5 meters; ils reacturs  5 e 6 percunter eran vegnids erigids trais meters pli ad aut, uschia ch’ils donns èn stads pli pitschens. Il tsunami ha gì duas consequenzas fatalas: Per l’ina èn las pumpas d’aua da la mar vegnidas destruidas, uschia che l’ovra atomara na pudeva betg pli vegnir sfradentada cun quest sistem. Per l’autra è entrada aua en differents edifizis ed ha inundà tschintg da dudesch indrizs da current d’urgenza e la gronda part dals distributurs da current electric.
Per dar dumogn a la situaziun d’urgenza èn vegnids mobilisads 400 collavuraturs da la Tepco. A medem temp han interpresas secundaras retratg lur equipas quasi dal tuttafatg. In plan d’urgenza per accidents simultans en dapli ch’in reactur n’existiva betg. En pli èn las lavurs d’urgenza vegnidas impedidas tras rument bloccant, donns vi dals edifizis e vi da l’infrastructura d’apport. La gronda part dals meds da communicaziun eran ord funcziun. Mintga mument era da far quint cun ulteriurs terratrembels e tsunamis.
La part exteriura dals bastuns nuclears consista d’ina lega da circonium. A partir da ca. 800 °C reagescha quest metal cun la vapur d’aua ch’al circumdescha. Tras l’oxidaziun vegn libra ulteriura chalur ch’accelerescha be anc il process da destabilisaziun. Tar temperaturas sur 900 °C schloppan las bavrolas dals bastuns. Tras quai sortan gas radioactivs e particlas da materia nucleara. Sche la temperatura crescha vinavant (sur 1750 °C), cumenzan parts dals bastuns a luar. En il fund dal recipient da pressiun sa rimna alura ina massa extremamain radioactiva (l’uschenumnà corium) che po tut tenor sortir en l’ambient. Tar temperaturas sur 2850 °C lieua er l’uranoxid cuntegnì en ils bastuns nuclears e furma ulteriur corium. En betg main che trais reacturs da l’ovra atomara da Fukushima èn ils elements combustibels stads talmain ditg senz’aua da sfradentar che la gronda part dal nuschegl dal reactur è luada.
Suenter che la pressiun a l’intern dal recipient da pressiun aveva surpassà l’autezza tolerabla, han ventils da segirtad manà ina part da la maschaida da vapur, d’idrogen e da radionucleids en il recipient da segirtad ch’al circumdescha. Senza quests recipients da segirtad fiss la situaziun da Fukushima tgunschamain ida a finir sco en l’ovra atomara da Tschernobyl (che na disponiva da nagin mantè da protecziun enturn il recipient da pressiun). Ma er en ils recipients da segirtad è la pressiun creschida cuntinuadamain. Perquai han ils responsabels stuì relaschar ina part dal gas radioactiv en l’ambient (uschenumnà venting).
Uschespert che quantitads pli grondas d’idrogen eran sa rimnadas en ils edifizis, hai dà explosiuns ch’han destruì parts da las construcziuns e da la tecnica. Tranter ils 12 e 15 da mars è quai succedì pliras giadas en ils blocs 1, 2, 3 e 4. Rument fitg radioactiv è vegnì fiers sin l’entir terren da l’ovra atomara ed ha franà las lavurs da salvament. En bloc 2 è il recipient da segirtad dal reactur vegnì donnegià, uschia ch’aua extremamain contaminada è sortida en l’ambient. Bloc 4 è stà pertutgà da plirs incendis. Dals 13 als 15 da mars han ins mesirà repetidamain radiaziun da neutrons, quai che laschava supponer ina fissiun nucleara nuncontrollada. Ils 14 da mars ha la Tepco tratg en consideraziun da dar si l’ovra atomara e da retrair tut ils collavuraturs or da la zona d’auta radiaziun. Il primminister n’ha dentant betg dà il consentiment latiers. Suenter in’evacuaziun parziala ils 15 da mars sa chattavan anc 50 collavuraturs da la Tepco e 130 ulteriurs lavurers e gidanters d’autras firmas, da pumpiers e dal militar en la zona critica. Per part èn quests collavuraturs sco er ulteriurs pumpiers ch’èn vegnids vitiers ils proxims dis vegnids sfurzads da prestar questas lavurs.
Mesiras da stabilisaziun
miniatura|Pressiun en ils recipients da segirtad e temp dal venting miniatura|Conduct da sventilaziun, bloc 5 (1999) miniatura|Furniziun da bor tras l’US Air Force ils 19 da mars 2011 A partir dals 17 da mars han ils pumpiers empruvà da regular la temperatura en ils batschigls da sfradentar cun agid da chanuns d’aua. Er las pumpas provisoricas per sfradentar ils reacturs èn vegnidas remplazzadas successivamain tras indrizs pli effizients. Partind d’in conduct d’auta tensiun vischinant han ins stabilì novas lingias d’electricitad per puspè pudair metter en funcziun ils sistems electrics che n’eran betg vegnids destruids tras il tsunami.
Ils reacturs 5 e 6 han ins pudì stabilisar enfin ils 20 da mars; enfin ils 22 da mars eran er ils ulteriurs reacturs puspè munids cun electricitad. Ma ils reacturs 1 enfin 4 n’avev’ins anc adina betg dal tut sut controlla. Adina puspè hai dà activitads nuncontrolladas en il nuschegl, augments da la pressiun en ils recipients ed erupziuns da vapur u fim. Tranteren èsi schizunt stà necessari d’evacuar l’ovra atomara.
A partir dals 25 da mars èn ils reacturs ed ils batschigls da sfradentar puspè vegnids provedids cun aua dultscha per evitar donns tras il sal cuntegnì en l’aua da mar. En il reactur 1 eran gia s’accumuladas 26 tonnas sal da la mar, en ils reacturs 2 e 3 mintgamai 45 tonnas.
Tenor calculaziuns da l’Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire muntava la prestaziun dals elements combustibels en il reactur 1 anc adina 2,5 megawatt, ed en ils reacturs 2 e 3 4,2 megawatt. Per illustrar: la chalur producida tras questa prestaziun termica svapurisescha 95 respectivamain 160 tonnas aua a di e dovra in sfradament cuntinuant da radund 200 tonnas aua a di per mintga reactur. E damai ch’ils bastuns nuclears eran donnegiads, vegniva tut quest’aua contaminada cun radioactivitad. Parts da quest’aua svapurisava ed era vesaivla sur ils blocs en furma da tschajera. L’aua restanta – enfin ils 4 d’avrigl 2011 radund 60 000 tonnas – sa rimnava en il funs da l’ovra atomara u culava enavos en la mar.
Sco schliaziun permanenta areguard la problematica da l’aua persa è vegnì mess en funcziun il zercladur in implant da decontaminaziun. Grazia a quel èsi pussaivel da sbassar la radioactivitad da l’aua sin in 100 000avel. La glitta radioactiva che resulta resta per il mument sin l’areal da l’ovra atomara e sto silsuenter vegnir transportada en in deposit final.
Grüsch
Grüsch (rumantsch, istoric: Crusch en il Partenz) è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella sa chatta en il circul Aschera (Schiers) dal district Partenz/Tavau.
Catastrofa nucleara da Fukushima
Mesiras da stabilisaziun
Dapi l’october 2011 giascha la temperatura en tut ils reacturs sut 100 °C. Quest stadi resta stabil, sch’il provediment cun aua da sfradentar na vegn betg interrut pli ditg che 18 uras. Ils 16 da december 2011 ha il primminister dal Giapun declerà che l’ovra atomara saja messa ord funcziun a moda stabila (cold shutdown). Il risico d’in disturbi en ils sistems da sfradament provisorics resta dentant a lunga vista radund diesch giadas pli aut ch’en il stadi normal, quai tenor atgnas indicaziuns da la Tepco.
Tenor la regenza giapunaisa èsi previs d’allontanar enfin il 2015 ils elements combustibels cuntegnids en ils batschigls da sfradentar ed enfin il 2025 las restanzas dals nuschegls nuclears. Suenter duain ils blocs 1 enfin 4 vegnir demontads cumplettamain. Questas lavurs duain esser terminadas en in interval da radund 30–40 onns.
Consequenzas al lieu
miniatura|Las zonas da 20 e 30 kilometers enturn l’ovra atomara; la contaminaziun la pli auta è vegnida mesirada ad Iitate miniatura|Alloschi d’urgenza en ina sala da scola a [[Kōriyama, prefectura Fukushima (ils 16 da mars 2011)]] miniatura|La citad da Namie ils 12 d’avrigl 2011 Tras las mesiras per sbassar la pressiun (venting) ed il sfradament provisoric dals reacturs èn grondas quantitads da material radioactiv sortidas ils emprims dis en l’ambient. Questas emissiuns han retardà las lavurs d’agid suenter il terratrembel e donnegià la regiun a lunga vista.
Ils 11 da mars a las 20:50 uras ha la centrala d’urgenza da la prefectura Fukushima ordinà l’evacuaziun da la populaziun en in radius da 2 kilometers enturn l’ovra atomara. Enfin ils 13 da mars ha il primminister auza quest radius successivamain sin 3, 10 e 20 kilometers, uschia che totalmain 78 000 persunas eran pertutgadas. Ulteriuras 62 000 persunas en ina distanza da 20 fin 30 kilometers da l’ovra atomara duevan restar en lur chasas; ils 25 da mars è er vegnì cusseglià a questas persunas da bandunar voluntarmain il territori.
En ils alloschis d’urgenza ch’eran vegnids endrizzads suenter il tsunami han ins per part refusà da recepir las persunas ch’arrivavan or da la zona contaminada. Ils medis han perquai stuì attestar ch’ellas na sajan betg contaminadas a moda privlusa.
Da differentas varts è vegnì fatg la reproscha, ch’il radius d’evacuaziun saja insuffizient. Il parsura da l’autoritad per dumondas d’atom dals Stadis Unids ha cusseglià da schlargiar il radius sin 80 kilometers, quai ch’avess pertutgà radund 1,9 milliuns umans. Era Greenpeace ed observaturs da l’Agentura internaziunala da l'energia nucleara han mesirà en ina distanza da radund 40 kilometers davent da l’ovra atomara radiaziuns nuschaivlas.
Definind la zona d’evacuaziun era la regenza partida da radiaziuns maximalas da 50 millisievert per onn (mSv/a). En la citad Namie cun radund 20 000 abitants avev’ins mesirà ina radiaziun d’enfin 300 mSv/a. Per cumparegliaziun: la radiaziun natirala munta a radund 2,4 mSv/a (media mundiala). Pli tard ha la regenza sbassà la radiaziun maximala admessa. En il decurs da l’avrigl e dal matg èn perquai er vegnids evacuads singuls abitadis ordaifer la zona da 20 kilometers ch’eran pertutgads d’ina radiaziun sur 20 mSv/a (uschenumnads hot spots). Damai ch’abitants empruvavan adina puspè da returnar en la zona da 20 kilometers, ha la regenza declerà la regiun sco zona scumandada ed endrizzà 75 puncts da controlla.
Pervia da precipitaziuns radioactivas è ina gronda part dals products agriculs da las prefecturas Fukushima ed Ibaraki stada pertutgada da contaminaziuns lunsch sur las limitas ed ha perquai stuì vegnir scumandada. Il medem vala per l’aua da spina. Qua ha la radiaziun admessa per uffants pitschens schizunt surpassà la limita en la chapitala da Tokyo, situada radund 250 kilometers davent da l’ovra atomara da Fukushima.
Entras il terratrembel, il tsunami e las explosiuns èn numerus collavuraturs da l’ovra atomara vegnids blessads; in dumber considerabel da lavurers è plinavant stà expost a fermas radiaziuns. Quant fitg che la populaziun ordaifer l’ovra atomara ha da patir a lunga vista pervi da la radiaziun nuschaivla è grev da giuditgar. Cun prender si ulteriuras dosas da radiaziun crescha il risico statistic d’ina malsogna da cancer. Scienziads quintan cun radund 100 enfin 1000 cas da cancer supplementars, chaschunads tras la catastrofa nucleara. Quai munta in augment dal risico da cancer da radund 0,01 enfin 0,1 procent en la regiun pertutgada.
Discussiuns davart l’avegnir da l’energia atomara en tut il mund
miniatura|Demonstraziun cunter l’energia atomara, ils 26 da mars 2011 a Berlin La catastrofa nucleara da Fukushima ha evocà ina vieuta fundamentala en la tenuta da la populaziun giapunaisa envers l’energia atomara. Ils 10 d’avrigl 2011 han 17 500 persunas demonstrà a Tokyo cunter ovras atomaras. Tenor ina retschertga fatga da la Gallup International Association (in’associaziun internaziunala d’instituts demoscopics) è la cumpart da la populaziun cun ina tenuta positiva envers l’energia atomara crudada durant las emprimas emnas suenter la catastrofa da 62 sin 39 procent. Il settember 2012 ha la regenza giapunaisa decidì da sortir successivamain da l’energia atomara enfin ils onns 2030/2040. Suenter critica da vart da l’economia ha la regenza bain confermà sia tenuta da vulair terminar la politica d’energia atomara; ma ella ha laschà avert, enfin cura che quai duaja succeder.
Tranter ils 21 da mars ed ils 10 d’avrigl 2011 aveva la Gallup International Association er fatg retschertgas en 46 ulteriurs pajais davart l’utilisaziun da l’energia atomara. En cumparegliaziun cun la davosa retschertga fatga avant la catastrofa da Fukushima è la cumpart dals aderents crudada da 57 sin 49 procents, entant che la cumpart dals adversaris è creschida da 32 sin 43 procents. Er en l’Europa, en l’America ed en autras parts dal mund hai dà demonstraziuns cunter l’energia atomara.
E co ha la politica mundiala reagì sin ils eveniments a Fukushima e sin las discussiuns e demonstraziuns en tut il mund? Sco emprim pass han singuls stadis, ma er l’Uniun europeica e l’UNO cusseglià u decidì da controllar la segirtad da las ovras atomaras en funcziun. Intgins stadis èn anc ì in pass pli lunsch ed han decidì da sortir cumplettamain da l’energia atomara. La Germania ha decidì da metter ord funcziun tut las ovras atomaras enfin il 2022 e la Svizra enfin il 2034. En l’ulteriura discussiun politica davart la midada sin il sectur da l’energia èn questas datas finalas per part puspè vegnidas relativadas.
Fanas
Fanas è ina vischnanca politica en il. Ella fa part dal circul Seewis en il district Partenz/Tavau.
Lai da Segl
Il Lai da Segl è in lai alpin en il Chantun Grischun en Svizra. El sa chatta sin territori da las vischnancas da Segl e Stampa. Geograficamain sa chatta il lai en la val principala da l'Engiadin'Ota. Politicamain tutga radund la mesadad dal lai tar la Bregaglia, numnadamain tar la vischnanca da Stampa.
Lago di Poschiavo
Il Lago di Poschiavo (Lai da Puschlav) è un lai alpin da circa da 2 kilometers quadrats en il Grischun en las viscnanchas da Puschlav ed da Brusio. Il lai sa chatta en la Val Puschlav.
La Folliaz
La Folliaz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Lai da Segl
Il lai vegn nutrì dals dus uauls da muntogna En ed Ova da Fedoz. A Segl Baselgia sorta l'En or dal Lai da Segl e cuntinuescha ses viadi vers nord-ost. Siva radund dus kilometers sbucca l'En en il Lai da Silvaplauna.
Il Lai da Segl sa chatta sin in'autezza da 1979m. Cun ina surfatscha da 4.11km² è el il pli grond lai grischun.
Il lai vegn circumdà dals vitgs Segl Maria (Segl), Isola (Stampa), Malögia (Stampa), Plaun da Lej (Segl) e Segl Baselgia (Segl). Il lai cuntegna la peninsla Chaviolas.
Malögia
250px|right|thumb|Malögia en l'onn 1900 cun il [[Lai da Segl ed il Hotel Palace]] Malögia (talian: Maloggia u Maloia, tudestg: Maloja) è ina vitg grischuna da 300 abitants en l'Engiadin'Ota che fa part da la vischnanca da Stampa en la Val Bregaglia. L'exclava da Stampa fa 81 km²
En il passà, Malögia era in alp da Stampa però oz ins vegn in lieu turistic.
La vitg sa chatta a 1790 m. s. m tranter la riva dal Lai da Segl ed il Pass da Malögia.
Valzeina
Valzeina è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella sa chatta en il circul Seewis (Schiers) en il district Partenz/Tavau.
Jelena Wjatscheslawowna Dementjewa
Jelena Wjatscheslawowna Dementjewa (russ: Елена Вячеславовна Дементьева, transliteraziun scientifica: Elena Vjačeslavovna Dement'eva; naschida ils 15 da october dal 1981 a Moscau) è ina giugadra da tennis russa.
Lai da Silvaplauna
Il Lai da Silvaplauna sa chatta sin in'autezza da 1791m. El ha ina surfatscha da 3.16km².
Il lai vegn circumdà dals vitgs Silvaplauna, Segl Maria (Segl) e Surlej (Silvaplauna).
Populaziun mundiala
miniatura|240px| São Paulo, Brasilia miniatura|280px|Creschientscha demografica mundiala (en %) Il term populaziun mundiala denominescha il dumber da persunas che vivan actualmain sin la terra. Medemamain sa laschan far indicaziuns davart la situaziun en temps istorics; quant precisas che quellas èn, dependa da la basa statistica avant maun. En pli vegnan fatgas calculaziuns areguard il svilup futur dal dumber da la populaziun; er qua poi be sa tractar d’extrapolaziuns ipoteticas. Las disciplinas demografia e geografia da la populaziun examineschan il stadi actual, il svilup istoric, la repartiziun geografia e la dinamica da la populaziun mundiala e fan prognosas.
Cun la midada da l’onn 2016/17 cumpigliava la populaziun mundiala radund 7,47 milliardas umans. Las Naziuns unidas (ONU) quintan per l’interval 2015 fin 2020 cun ina creschientscha da radund 78 milliuns umans per onn. Fin il 2050 stima l’ONU che la populaziun mundiala vegnia a crescher sin 9,7 milliardas umans e per l’onn 2100 vegnan prognostitgads 11,2 milliardas umans. Tenor il rapport da la populaziun mundiala da las Naziuns unidas è il cunfin da set milliardas umans vegnì surpassà ils 31 d’october 2011. Da fixar in di concret è be da muntada simbolica; effectivamain è la stimaziun suttamessa ad ina variaziun da ±5 %.
Equaziun da basa
miniatura|upright=1.5|Spessezza da la populaziun en las singulas parts dal mund Il svilup da la populaziun sin ina surfatscha geografica resulta Tar las valurs che resultan sa tracti d’indicaziuns areguard il moviment. En general vala perquai: dumber da l’onn precedent ± ils moviments eruids = dumber actual.
Quotas da creschientscha ed interval da la reduplicaziun
La dimensiun da la creschientscha demografica vegn inditgada en procent sco quota (sinonim: rata) da creschientscha (annuala). Tar ina creschientscha annuala da 1,14 % – quai che correspunda a la rata da creschientscha globala calculada per il 2006 – duri ca. 50 onns fin che la populaziun è sa dublegiada, sa chapescha sut la cundiziun che la creschientscha restia durant tut quest temp sin il medem nivel. Munta la rata da creschientscha annuala 2 %, alura sa reducescha l’interval da reduplicaziun sin 35 onns. Tar ina quota da 3,5 %, la quala vegn cuntanschida u schizunt surpassada en intgins pajais, munta il temp da reduplicaziun be pli 20 onns.
Svilup demografic caracteristic
miniatura|220px|Model da la transiziun demografica Tar il svilup tant da la populaziun mundiala sco er dal dumber da la populaziun dals singuls pajais sa preschenta in svilup caracteristic areguard las midadas dal dumber da naschientschas e da mortoris; da quel resulta a lunga vista in decurs specific da la creschientscha. Quest model vegn numnà transiziun demografica e cumpiglia tschintg fasas:
Ultra da quai poi capitar che la quota da naschientschas è pli bassa che la quota da mortalitad; quai po tut tenor avair per consequenza che la rata da creschientscha sa sbassa. Ina rata da creschientscha che sa sbassa na vul però betg dir automaticamain ch’il dumber total da la populaziun sa diminueschia; croda la rata da creschientscha, sche vul quai be dir che la populaziun totala creschia main spert.
Svilup istoric da la populaziun mundiala
miniatura|250px|Svilup demografic 10 000 a.c. fin oz Tar l’uman modern (Homo sapiens) sa tracti da la suletta spezia dal gener Homo ch’ha survivì. Ses proxims parents èn morts ora avant 24 000 onns (uman da Neandertal) resp. avant 18 000 onns ( Homo floresiensis). Tenor la teoria dal culiez da la buttiglia genetic ha l’uman modern subì avant ca. 75 000 onns ina sminuziun da sia populaziun ch’al ha manà il pli datiers da vegnir extirpà. Suenter l’erupziun dal supervulcan Toba (oz Lai da Toba a Sumatra) han pudì sa salvar en tut il mund be radund 1000 fin 10 000 persunas. Silsuenter è l’uman modern sa derasà nà da l’Africa sin tut ils continents. A la fin da l’ultim temp fraid avant 10 000 onns vivevan sin l’entir mund ca. 5 fin 10 milliuns umans.
La grondezza da la populaziun mundiala avant 2000 onns vegn stimada sin 170 fin 400 milliuns; las Naziuns unidas partan da 300 milliuns. L’Imperi roman duai avair dumbrà radund 57 milliuns abitants, il Reginavel chinais radund 75 milliuns. Avant 1000 onns vivevan ca. 250 fin 350 milliuns umans; l’ONU inditgescha 310 milliuns. Suenter questa stagnaziun dal svilup da la populaziun vers la fin da l’emprim millenni hai dà in nov augment durant il temp autmedieval; ma en il temp medieval tardiv han la pestilenza, la virola ed autras epidemias manà a novas sperditas.
Avant 500 onns muntava la populaziun mundiala 425 fin 540 milliuns, l’ONU stima 500. En il decurs dal 16avel tschientaner duai la populaziun americana (Indians) esser vegnida decimada tras epidemias importadas nà da l’Europa da ca. 50 milliuns sin be 5 milliuns. En l’Europa ed en l’Asia ha l’augment da la populaziun percunter cuntinuà. En il 18avel tschientaner è la creschientscha mundiala stada permanentamain sur 0,5 % l’onn e vers la mesadad dal 20avel tschientaner per intgins decennis schizunt sur 2 %, uschia ch’ins po discurrer d’ina explosiun demografica.
Temp modern
miniatura|220px|Svilup accelerà dapi il 1700 Dapi il 1700 sa lascha observar in augment rapid da la populaziun. Per l’emprima giada en l’istorgia da l’umanitad è il dumber sa dublegià entaifer tschientaners e la finala entaifer decennis. Vers l’onn 1800 ha la populaziun mundiala surpassà ina milliarda umans. En il decurs dal 20avel tschientaner è la populaziun mundiala quasi sa quadruplada. 1927: 2 milliardas, 1960 (suenter 33 onns): 3 milliardas, 1974 (suenter 14 onns): 4 milliardas, 1987 (suenter 13 onns): 5 milliardas, 1999 (suenter 12 onns): 6 milliardas e 2011 (suenter 12 onns): 7 milliardas umans. Tar ina creschientscha demografica da radund 80 milliuns umans ad onn s’augmenta il dumber dals abitants da la Terra mintga di per stgars 220 000 e mintga minuta per ca. 150 persunas.
Dapi la fin dals onns 1960 è la creschientscha annuala sa reducida procentualmain da 2,1 % sin 1,15 % l’onn 2009. Dapi la fin dals onns 1980 sa reducescha l’augment da la populaziun er en cifras absolutas: da 87 milliuns sin 70 milliuns l’onn 2009.
La gronda part dal svilup demografic ha actualmain lieu en ils pajais en svilup resp. en ils stadis dal mund main sviluppads e pli povers. En intgins stadis sviluppads pli ferm – surtut en la gronda part dals stadis dal bloc da l’ost – diminuescha il dumber da la populaziun percunter.
Prognosas e scenaris
miniatura|220px|Scenaris futurs pussaivels tenor stimaziuns da las Naziuns unidas (2014) Las Naziuns unidas spetgan – tenor projecziuns medias dal 2010 – fin il 2025 8,17 milliardas e fin il 2100 10,9 milliardas umans. L’onn 1975 han questas prognosas muntà per il 2010 7,6 milliardas e per il 2100 12,3 milliardas umans. Tar la prognosa dal 2015 fan las Naziuns unidas quint ch’il dumber d’uffants per dunna (quota da fertilitad) crodia en media dad oz 2,5 uffants en tut il mund fin l’onn 2100 sut l’uschenumnà nivel da remplazzament (2,1) sin dus uffants per dunna.
Fiss il dumber d’uffants en media per in mez uffant per dunna pli aut, alura creschiss la populaziun mundiala fin il 2100 sin 16,6 milliardas umans (varianta auta). Tar in mez uffant pli pauc vivessan il 2100 be anc 7,3 milliardas umans sin il mund (varianta bassa).
Sper la quota da fertilitad dependa il svilup da la populaziun er fermamain da l’aspectativa da vita – da la quala ins quinta ch’ella creschia vinavant – e surtut da la mortalitad dals uffants. Tar la repartiziun regiunala èn er da resguardar moviments da migraziun che pon giugar ina rolla decisiva.
En il passà han las prognosas praticamain adina stimà memia aut il svilup da la populaziun effectiv. Quai è però surtut d’attribuir a la valitaziun sbagliada dal svilup en la Republica Populara da la China: là è il svilup demografic stà bundant pli pitschen che prognostitgà.
La vegliadetgna media da la populaziun mundiala ha muntà il 2004 tenor la WHO 27,6 onns; tenor indicaziuns da l’ONU vegn quella probablamain a crescher fin l’onn 2050 sin 38,1 onns. L’ONU quinta fin l’onn 2050 cun in augment da las persunas sur 60 onns dad oz bundant 10 % sin stgars 22 %; a medem temp vegn la cumpart dals uffants sut 15 onns probablamain a crudar dad oz stgars 30 % sin sut 20 %.
Svilup istoric
Avant 2000 onns vivevan radund 69 % da la populaziun en l’Asia (31 % en China, 21 % en l’India e ca. 18 % en l’ulteriura Asia), 18 % en l’Europa, 10 % en l’Africa e 3 % en l’America ed en il rest dal mund. Questas proporziuns èn restadas pli u main constantas fin l’onn 1800.
L’India ha enconuschì en il temp medieval tempriv ses maximum procentual cun radund 30 %. A medem temp ha l’Europa enconuschì ses minimum istoric cun 13 %.
La China ha cuntanschì trais giadas in maximum, numnadamain ils onns 200, 1200 e 1800 cun cumparts sur 30 %; tranteren hai dà periodas cun radund 20 %.
La cumpart da l’America dal Nord e dal Sid è stada ditg fitg pitschna ed ha cuntanschì vers il 1700 ses punct bass istoric cun be 2 %. Dapi il 1800 è la procentuala però creschida fitg ferm ed ha cuntanschì il 1975 la marca da 15 %.
L’Africa ha oscillà tranter 7 % e 13 %. Il 1900 è stà cuntanschì il punct il pli bass, en il decurs dal 20avel tschientaner è la procentuala puspè s’augmentada rapidamain.
Vers il 1900 ha l’Europa cuntanschì ses maximum cun 24 %; dapi lura è la cumpart puspè crudada cuntinuadamain. A medem temp ha l’India enconuschì ses minimum istoric cun 18 %.
1950 fin 2010
Il diagram che suonda illustrescha il svilup da la populaziun mundiala e dals singuls continents tranter il 1950 ed il 2010 (en milliuns; AN.: America dal Nord, AL.: America dal Sid, America Centrala e Caribica, OC.: Oceania):
Situaziun actuala
Partind d’ina populaziun mundiala da 7418 milliuns l’onn 2016 sa preschenta la suandanta repartiziun sin ils singuls continents:
Las quatter chartas e tabellas che suondan porschan ina survista cumplessiva areguard la repartiziun d’ina populaziun mundiala da precis set milliardas sin ils 206 stadis dal mund (situaziun da la fin da l’onn 2011).
Ils stadis cun il pli grond dumber da la populaziun
miniatura|250px|Visualisaziun grafica Ils stadis cun il pli grond dumber da la populaziun èn (situaziun dal 2016):
En quests 16 stadis ils pli ferm populads vivan 4931 milliuns umans ed uschia radund dus terzs da l’entira populaziun mundiala da 7418 milliuns. L’Uniun europeica cun 510 milliuns abitants (radund 6,9 % da la populaziun mundiala) sa chattass sin il terz plaz. En la China, l’India, l’Uniun europeica ed ils Stadis Unids vivan ensemen stgars la mesadad da la populaziun mundiala.
Spessezza da la populaziun ed urbanisaziun
Er areguard il grad d’urbanisaziun fan las Naziuns unidas quint che las cifras vegnan a crescher vinavant. L’onn 2007 han vivì per l’emprima giada en l’istorgia da l’umanitad dapli umans en citads che sin la champagna. La cumpart da la populaziun da la citad vegn probabel a crescher fin l’onn 2030 sin sur 60 % e fin l’onn 2050 sin sur 70 %. L’onn 1950 furmava questa cumpart be 30 %, la populaziun rurala giascheva pia anc tar 70 %. En cifras absolutas munta quai che la populaziun citadina è sa dublegiada tranter il 2005 ed il 2050 da bundant trais sin bundant sis milliardas umans. En la medema prognosa da l’onn 2007 suppona l’ONU che la cifra absoluta da las persunas che vivan sin la champagna restia pli u main constanta tranter il 2010 ed il 2025 e vegnia silsuenter a sa sbassar.
Dumber total da tut ils umans ch’han insumma vivì insacura
miniatura|280px|Svilup istoric da la populaziun (stgala logaritmica) La populaziun da set milliardas che viveva il 2011 furma bundant 6 % da las radund 110 milliardas umans moderns ch’èn insumma naschids insacura. Bundant 110 milliardas èn pia morts en il temp passà, incl. il temp preistoric. Per il dumber da tut las persunas ch’èn insumma naschidas insacura datti differentas funtaunas. In’emprova d’eruir questa cifra furma in artitgel dal Population Reference Bureau da l’onn 2002 ; quel arriva ad in total da 106 milliardas umans. La calculaziun approximativa parta da dus umans l’onn 50 000 a.C. Cumbain ch’ins suppona oz che l’istorgia da l’uman modern haja cumenzà bundant pli baud (ca. avant 200 000 onns u anc pli baud) giogan ils emprims umans en mintga cas be ina rolla marginala areguard il dumber total: Malgrà il lung spazi da temp e l’aspectativa da vita vaira bassa ch’è stada colliada cun in’auta natalitad cumpiglian ils emprims 40 000 onns fin che l’uman è daventà sedentar avant ca. 10 000 onns be radund in procent da la summa totala, entant che dapli che la mesadad crodan sin ils ultims 2000 onns. Autras spezias dal gener Homo ch’han vivì fin avant ca. 2,5 milliuns onns n’han ins betg tratg en consideraziun en questas calculaziuns. Tar l’uman da Neandertal vegn per part supponì che be intgins millis vivevan a medem temp.
In’autra extrapolaziun deriva dal departament da matematica da l’Universitad da Hawaii (1999) e cumenza gia avant dus milliuns onns cun duas persunas. Faschond diever d’ina metodica cumparegliabla cun quella da l’artitgel surmenziunà arriva quest studi ad in dumber total da radund 96 milliardas umans. Cumbain che la populaziun totala vegn gia stimada bundant pli auta en quel mument che l’uman è daventà sedentar, cumpiglia quella er qua be 20 milliardas avant l’onn 800 a.C. Questas calculaziuns sa basan però sin in’aspectativa constanta da 25 onns sur l’entir spazi da temp.
Omaduas calculaziuns partan per l’entir temp tempriv d’ina creschientscha da la populaziun constanta. A basa da las cundiziuns generalas supponidas vegn quella calculada cun be 0,035 resp. 0,0015 % ad onn (quai che correspunda ad ina reduplicaziun da la populaziun entaifer 2000 resp. 45 000 onns).
Di da la populaziun mundiala
Enturn l’onn 1800 ha la populaziun mundial dumbrà raduna 1 milliarda umans; l’onn 1930 eran quai 2 milliardas; l’onn 1960 alura 3 e l’onn 1975 4 milliardas. Ils 11 da fanadur 1987 ha la populaziun mundial surpassà tenor calculaziuns da las Naziuns unidas il dumber da 5 milliardas umans. Per render attent a las sfidas ed als problems ch’èn colliads cun quai è ils 11 da fanadur vegnì declerà l’onn 1989 sco Di internaziunal da la populaziun mundiala. Dapi ils 12 d’october 1999 dumbra il mund tenor l’ONU 6 milliardas e dapi il 31 d’october 2011 7 milliardas umans.
La dumonda da la surpopulaziun
miniatura|160px|En numerus stadis vegn la planisaziun da famiglia sustegnida da vart statala (foto: Malaisia) Il term da la surpopulaziun designescha en general la situaziun ch’il dumber da creatiras surpassa la capacitad ecologica da lur spazi da viver. Areguard la populaziun d’umans mundiala vegn la situaziun per ordinari definida sco problematica a partir da quel mument ch’ina moda da viver persistenta tenor il stil da viver giavischà na saja betg pli pussaivel (il concept da la persistenza è vegnì agiuntà a la definiziun en rom da la Conferenza da Rio dal 1992). Tenor ina definiziun fitg stretga sa lascha però pir discurrer da surpopulaziun en quel mument ch’igl ha gia dà stretgas areguard il provediment cun mangiativas, cun aua e cun energia e che la capacitad da surviver da la populaziun pertutgada è smanatschada en parts u dal tuttafatg.
Davart la dumonda da la surpopulaziun han economs gia publitgà vers la fin dal 18avel tschientaner (cf. Thomas Robert Malthus, ‹Essay on the Principle of Population›, 1798). Malthus è stà da l’avis che la populaziun creschia a moda exponenziala, entant che la producziun da victualias possia be crescher a moda lineara. A lunga vista mainia quai automaticamain a povradad e fominas. Cuntrari ad auters pensaders da ses temp n’è el betg stà da l’avis ch’i reusseschia a l’economia da martgà da survegnir sut controlla quest problem. Er l’emigraziun porschia be in levgiament temporar.
Per part èn las teorias da Malthus vegnidas interpretadas en il 19avel tschientaner en quel senn ch’ils povers n’hajan nagin dretg sin assistenza sociala: lur auta quota da naschientschas furmia il motiv per propi per la povradad e d’als sustegnair rendia be pli acut il problem. Quai ha manà ad ina politica sociala restrictiva en la Gronda Britannia (lescha da povers dal 1834) ed en auters pajais. Er la moda e maniera co che las autoritads han reagì sin la gronda fomina en l’Irlanda (1845–1849) e pli tard en l’India britannica laschan percorscher influenzas da l’ovra da Malthus. David Ricardo percunter ha fatg a Malthus la reproscha ch’el «porschia als ritgs ina furmla fitg empernaivla per supportar la disfortuna dals povers». Er Karl Marx ed auters han pli tard reprendì la critica da Ricardo.
En rom da l’immens augment da la producziun ch’è resultà vers la fin dal 19avel tschientaner ed alura puspè ils onns 1950/60 dal svilup tecnologic ha la debatta areguard la surpopulaziun pers per in temp si’actualitad. En il decurs dals onns 1970 (cf. il studi ‹The Limits to Growth› dal Club of Rome) è la tematica puspè daventada actuala. Dapi lura vegn ella savens discutada en connex cun la midada dal clima. Intgins scienziads resguardan oz la surpopulaziun sco ina da las sfidas centralas da l’umanitad. Tenor els èn problems sco povradad, fom, dischoccupaziun u la creschientscha da slums che cumparan oz surtut en pajais en svilup d’attribuir a l’explosiun demografica al lieu. Er la polluziun da l’ambient e la passida ecologica globala da l’umanitad èn tematicas che vegnan discutadas en connex cun la creschientscha da la populaziun mundiala. Areguard singuls pajais u regiuns èsi contestà quant enavant ch’i saja giustifitgà da discurrer da surpopulaziun ed a basa da tge criteris (p.ex. sperdita da la surfatscha da guaud; disponibilitad dad aua).
miniatura|250px|Quota da fertilitad tenor pajais (situaziun dal 2015) Actualmain (situaziun dal 2015) crescha la populaziun mundiala per dapli che 1,5 milliuns umans ad emna. Malgrà che la quota da naschientschas sa sbassa en la gronda part dals pajais dal mund, è questa creschientscha restada pli u main tuttina durant ils ultims 15 onns. Tranter il 1970 ed il 2013 è il dumber d’uffants sa sbassà en l’Asia da 5,4 sin 2,2 ed en l’America Latina da 5,3 sin 2,2 uffants per dunna (valurs media). Questa diminuziun è tranter auter d’attribuir a la politica da populaziun da las regenzas sco er a la lavur d’organisaziuns nunguvernamentalas che porschan a las dunnas access a l’educaziun sexuala ed a meds cuntraceptivs. Dumbers d’uffants relativamain auts datti anc en l’Africa en il sid da la Sahara; là partureschan las dunnas en media 5,1 uffants.