cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historias da Gion Barlac (sursilvan)
Gion Barlac traversa il sumfil
Tgi cun tgi? Gion Barlac - Lisetta: Vegnan a marridar en in onn era sche Gion Barlac vul aunc spitgar Gion Barlac - Babetta: ein ex-conscolars
Nua? Quella historia gioga en in vitg muntagniart. Gion Barlac ei sin in cuolm sin la vart dalla mort, denton el surpassa il sumfil e va sin la vart dalla veta. Tut las scenas ein ordaviert ed la atmosfera ei plitost patgifica.
Interpretaziun
Quella historia vul dir dad buca dar si memia spert. Ins sto semplamein dar peda a quella glieud e buca vuler stuschar els memia spert vinavon. Els drovan temps da serevegnir da lur aventuras. Gion Barlac era all'entschatta era sin la vart stgira, perquei che sia conscolara ei morta. El ha denton giu avunda forza da vegnir silla vart dalla veta. Gion Barlac vul era buca seligiar memia spert cun Lisetta, perquei ch'el drova aunc temps da luvrar si tut il siu passau.
Gion Barlac ha concepiu
Gion Barlac ei vida ponderar. El studegia sch'el duess cultivar vinavon quella nova sort da fretg, ni sch'el duess ragischar ora quella diltutafatg. El sa buca sch'el duess ir a dumandar per il meini d'in specialist sche quei fretg sappi insuma vegnir ora enzatgei bien ni sch'ins sappi insuma cultivar quel. El sedecida da spitgar e cultivar vinavon quei schierm. Mo la tensiun crescha, perquei ch'el sa buca propi tgei che vegn ord il siu niev coc.
Gion Barlac fa in viadi
Gion Barlac ei alla staziun. El viva en in vagun dil tren. In di vegn quei vagun pendius vid la locomotiva ed el entscheiva ad ir plaunet, denton Gion Barlac sedecida dad ir vinavon quei viadi cul tren e buca da siglir giu. El va atras staziuns, vitgs e marcaus enconuschents ed pli tard era nunenconuschents. Cura ch'el ha realisau la spertadad ch'il tren haveva gia, leva el siglir giu. Ni leva el gnanc quei? Il tren vegneva adina pli sperts ed mava pli e pli lunsch el lontan. El viagescha dis e notgs el tren, pitescha fom e seit, denton va el vinavon. El va ad in ir ed cala buca da viagiar vinavon cul tren, perquei ch'el vul veser enzatgei niev.
Gion Barlac e las fluras
Gion Barlac ei tut fascinaus dallas fluras. El descriva co ellas ston vegnir tractadas e carsinadas. El careza fluras. La flura seigi in bien exempel per la veta. Ellas drovan da beiber e ston era vegniRepetiziunSbagl carsinadas da tut cor, denton enzacu ei era mintga veta alla fin. Sinaquei vegnan gia puspei novas fluras per ch'ins sappi selegrar.
Gion Barlac setschenta
Gion Barlac ei in pilot ed sgola aschi ault ch'el survegn strusch pli flad, perquei che l'aria ei aschi fina. El ei tschurventaus d’il sulegl. Gion Barlac less setschentar, denton ei mo in pign e stretg port libers. El setschenta e sclauda il motor, sinaquei sedamona il lectur dil cudisch cura ch'el vegn puspei a sgular. Il carstgaun leva gia adina saver sgular e per Gion Barlac ei quei enzatgei dil pli normal.
Gion Barlac entra
Tgei dat en egl? Gion Barlac fa en l'entiraOrtografia historia nuot auter ch'entrar en autras stanzas. El va adina mo vinavon atras escha.
Co? Ei dat in raquintarder che descriva mintgamai il proxim pass da Gion Barlac.
Cura? Il temps cura che quella histora ei succedida san ins buc. Il sulet indezi ch'ins ha ei ch'ei schabegia enzacu la damaun cura ch'ei fa giest dis. Con ditg che l'entira historia va ei era grev da calcular. Il temps ch'ins drova da leger ei tenor miu manegiar ei tuttina pli cuorts che tut la scenaria da Gion Barlac.
Tgei? Gion Barlac ei vegnius baul la damaun cura ch'ei fa dis. El ei entraus dad il stgir el clar en ina da ventgatschun portas. Cura ch'il sulegl dalla damaun sclarescha atras ils veiders ha el la curascha da caminar en la proxima combra. Igl ei in deletg da traversar aschi differentas stanzas. Las stanzas grondas cun lur differentas colurs fan buna luna ed el entscheiva ad ir pli spert. L'escha davos el sesiara da sesez e Gion Barlac realisescha ch'el sa mo ir anavon pli. Mintga esch ch'el vul arver va adina pli vess e l'atmosfera vegn pli e pli pesonta. Gion Barlac sto ruassar. El cuntinuescha, stanza per stanza. L'aria vegn adina pli satella e las stanzas pli pintgas e stretgas. Gion Barlac moderescha siu pass, denton vegn el sco stuschaus adina vinavon. Ei ha mo pli ina glisch graschla e bunamein stgira. La temperatura tschessa adina pli fetg. Gion Barlac cuntinuescha denton siu viadi era sch'el ha in pass tremblont e malsegir. El vegn en in liung corridor cun pauca glisch. Quei corridor ha ventgatschun posts senza escha. Quels posts vegnan era adina pli bass e stretgs. Alla fin dil corridor vesa Gion Barlac ina glisch falombra ed el sepalpa atras ils posts per contonscher quella glisch el lontan.
Tgi? Dalla persuna principala enconuscha il lectur era buca la massa. El vegn buca caracterisaus direct ni inderect entras il raquintader.
Tgi cun tgi? En quella historietta dat ei neginas autras persunas che Gion Barlac.
Nua? Las scenas dalla historia sesanflan en ina casa fetg gronda. Ella sto haver ventgatschun stanzas grondas ed in corridor fetg liung.
Interpretaziun Il messadi da quella historia ei ch'ins duess adina ir vinavon atras la veta. Ins sto adina ir anavon, perquei ch'ins sa buca strubegiar il temps anavos. Ins sto adina patertgar vid il futur era sch'ei vegn ad ir cun ins in cert temps empau pli schliet ch'enzacu auter.
Gion Barlac sortescha
Gion Barlac fa en l'entira historia nuot auter che sortir. El sortescha per exempel da sia combra, siu vitg ni da sia tiara. Lu sortescha el dad in letg, d'in hotel e lu d'in marcau. El sortescha aunc entschinas gadas, entochen ch'el entra bufatg en sia tiara. Sinaquei sortescha Gion Barlac buca pli.
Gion Barlac va sin la glina
La carstgaunadad ha fatg gronds progres en tut las scienzias e quellas paran oz dad esser fetg semplas e capeivlas. Il mund ei daventaus adina pli pigns entras la globalisaziun e las steilas ein daventadas contonschiblas. Era Gion Barlac ha muostgas da far sias cambrolas egl univers. El ei in che ha piars tut las mesiras per tut las pusseivladads e che vul traversar mintga cunfin. Denton ei Gion Barlac in tecl in tappalori, perquei ch'el vegn strusch da carrar in auto e scarpetscha adina puspei sur ses agens peis. El ei in che pren tut quei ch'el po tier. Gion Barlac ei in carstgaun cun grondas visiuns. El manegia ch'el seigi il meglier sin quest mund, denton la verdad muossa ch'el ei era mo in carstgaun. El ei in professer, denton in che sa nuot, mo in che manegia ch'el sappi tut. El ei in carstgaun ch'ei setratgs empau anavos ed ad el emporta ei era nuot tgei ch'ils auters manegian dad el. El ei staus tenor la historia dus onns e dus meins ella atmosfera dils astronauts. Alla fin da quella historia ha el anflau il pli impurtont ch'in carstgaun sa posseder, numnadamein da saver viver ensemen cun ils concarstgauns.
Gion Barlac pren decisiuns
La historia entscheiva che Gion Barlac ei en ina stizun da calzers e sa buca propi sedecider denter calzers aults ni bass, ners ni brins, sola da gumma ni da curom, fuorma rodunda ni quadra. Alla fin sedecida el da prender in calzer bass, brin ed in ault, ner. Silsuenter less el viandar atras il marcau tier la staziun da tren, denton el sa buca sch'el duessi ir atras il macrau niev ni vegl. Aschia viagescha el atras il miez marcau, aschi ch'el ei suenter staunchels sc'in tgaun. El less ir en ina ustria e sa puspei inagada buca sedecider tgei ch'el duess empustar. Cura ch'el ha finiu da magliar, va el sil perrun dil tren ed entra silsuenter el tren, denton cuort avon saveva el aunc buca en tgei direcziun ch'el duess propi ir. Il tren siara la porta ed en quei mument ha el realisau ch'el ha emblidau sia valischa sil perrun.
Gion Barlac fa politica
Gion Barlac ei da derivonza paupra, quei ch'ei d'avantatg da far politica. Aschia emprendan ins da sedefender. Siu bab era gia in um manual. Gia en scola primara ei el sedistinguius muort sia ambiziun malediva, sia malignadad ed ina agressiun murdenta. Per en las classas pli aultas eis ei denton reussiu ad el da segirar ina posiziun singulara. Gion Barlac ei vengius termess al seminari da scolasts. Gion Barlac ei vegnius il meglier scolar da sia classa ed ha bandunau il seminari cun ina patenta briglianta. El ha dau dus onns scola en in vitg muntagnard. Gion Barlac leva contonscher la pussonza totala sur dils auters e la renconuschientscha nunrestrinschida. La metoda ed ils remiedis leutier eran per el tuts lubi, els ston mo menar il pli spert pusseivel tier la realisaziun da ses siemis absolutistics.
Gion Barlac ha mazzau il procuratur public
Igl ei tschun avon mesanotg. Gion Barlac sededesta e semeina sin l'auter maun. Sper el dierma sia dunna Duscha. Gion Barlac ha gest mazzau il procuratur public, perquei ch'il procuratur public leva dar a Gion Barlac treis onns casaforz perquei ch'el hagi surmenau la Mierta ch'ei aunc buca maiorena. La pli gronda vargugna ei che Gion Barlac ei maridaus. El pretenda ch'el hagi mai surmenau enzatgi, la Mierta era sezza era d'accord. Gion Barlac haveva adina retenientschas. Gion Barlac manegia ch'il procurader public havessi era saviu surmenar la Mierta ed era aunc autras. Tuttenina seregorda Gion Barlac pér da dretg. El haveva mo s’imaginau ni semiau ch'el ha giu la Mierta ed ch'el hagi mazzau il procuratur public. Gion Barlac dat in segl ord letg e cloma ch'el hagi mai mazzau il procuratur public, denton damaun vegn el a mazzar el.
Gion Barlac e las litgivas
La historia setracta d'igl ir a pesca, denton ei Gion Barlac el medem mument en sia combra. Gion Barlac leva e vegn ord il letg, era sch'el stess aunc il pli bugen in tec en letg cauld sper la Duscha. Gion Barlac va e trai ora ina litgiva che ha il crutsch ch'ei penetraus profund e sortescha sut ils egls. La Duscha emprova da trer el puspei en letg. Ella ha bugen litgivas ed taglia adina si il venter e sortescha la beglia ferton che la litgiva dat aunc la cua. Gion Barlac ha plitost disgust da litgivas. Gion Barlac tuorna anavos el letg cun mauns freids. La Duscha sedurmenta puspei.
Gion Barlac mira en in lag
Gion Barlac ei staunchels da siu viadi ch'era fetg stentus ed aschia sedecida el da far in paus alla riva d'in lag. El enquera il fazalet, el anfla denton els sacs mo in marti, in tilastrubas, in mogn ed autra ferradira ch'el betta silsuenter el lag. El ei tut surstaus cura ch'el constatescha che la ferradira nega buc. El constatescha ch'il lag ha glatsch e quei da mesa stad. Cura ch'el fa ils emprems pass sil glatsch s’encorscha el che quei ei itschal. El ei tut perlex. Gion Barlac fui. El vesa igl entir mund entuorn el mo pli dad itschal e da fier, tut ei vegniu motorisau, schizun ils carstgauns e la natira sezza. El vesa ch'el ha sez era en in vestgiu da metal impermeabel. El vesa sesez co el ei vegls ed vegn demontaus toc per toc suenter ch'igl ieli ei vegnius tratgs giu. Cun ina racheta vegn l'entira bagascha lu sittada directamein enta parvis d'itschal. Gion Barlac ei ussa da l'autra vart dil lag. El ha il fazalet tschuf enta maun ed ei tut schocaus da siu siemi. El spida el lag ed ei bi leds da veser ils rudials che s'allontaneschan bufatg.
Igis
Igis (rumantsch, istoric: Eigias) è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al district Landquart.
Historias da Gion Barlac (sursilvan)
Gion Barlac ed ils analfabets
La glieud sempla emprenda ella scola obligatorica da leger e scriver, denton cura ch'els ein ord scola drovan els aschi pauc quella metoda da communicar ch'ei emblidan puspei ella. Els vegnan analfabets. Gion Barlac era in luvrus buob e tuts manegiavan ch'el mondi in di a studegiar, quei ch'el ha era fatg. Tuts schevan ad el ch'el sappi buca far pli caussas manualas, aschia ch'el ha encuretg schurmetg en ses cudischs. El ei vegnius in analfabet social, perquei ch'el saveva buca sedar giu cun la glieud. Gion Barlac era denton in curios studiau, perquei ch'el carteva vida nuot, el saveva s’imaginar nuot ed sedumandava adina, sche quella caussa sappi insuma esser pusseivela. El ei vegnius in analfabet estetic.
Gion Barlac fa cultura
Gion Barlac ei in tec in psicopat en quella historia. El vul destruir la cultura temporana e remplazzar quella cun la cultura che mintgin producescha sez sias caussas ch'el drova. El smeina all'entschatta ses calzers e silsuenter vin e paun da finiastra ora, perquei che buc el ha inventau e construiu quels utensils, mobein auters. El lai ir ora igl ieli dil scaldament e brischa giu sia casa, perquei che buc el ha baghegiau la casa ni explotau igl ieli. El lai ir siu auto d'ina spunda giu ed va a pei enviers il marcau. El entscheiva a destruir las cazzolas dalla via, denton vegn el alla conclusiun ch'el vegn mai a pli mai da remplazzar quella cultura cun la sia. Aschia vul el far fin cun sia veta e vul siglir sut il proxim tram. El realisescha denton ch'el sto all'entschatta aunc destruir la pli pintga particla da tutta veta, numnadamein igl atom. Aschia semetta el sin via per arrivar leu, nua ch'ei fendan igl atom dallas olmas.
Gion Barlac ha tema
Gion Barlac less far fin e metta il revolver encunter la tempra, denton ughegia el buca da smaccar, perquei ch'el ha tema dalla mort denton era dalla veta. El ei en in dilema. Gion Barlac siara l'escha ed ils barcuns tut a dubel, perquei ch'el ha tema dils assassins e laders. El ha denton era tema dad esser persuls. El fui ora ella fuola da glieud, perquei leu ha el tema dils bacils e scappa aschia ch'il policist pren a ferm el perquei ch'el ei fugius. El ha raquintau l'entira historia al policist e lez ha termess el cun pastuiras en la casa da narradira. Gion Barlac ha tema dils psichiaters e la narradira ed aschia scappa el puspei. El fui en ina claustra, nua ch'ils paders muossan ad el co el sa cumbatter la tema cun la religiun. El empren aschi biars psalms ch'el ha puspei tema. Tema da Diu. El fui ord la claustra. El stat agl ur dalla via ed ha piars la gnarva ed ei tut sterics. Tuttenina eis el s’inamurausOrtografia ed el ha piars la tema. In di denton vegn la secunda generaziun da tema anavos. La tema per ils affons. Las notgs d'amur ein stezzas e la tema definescha puspei la veta da Gion Barlac. El vesa in di ina gasetta da marijuana nua ch'ei stat scret ch'ei sappi procurar per visiuns misticas. El fui puspei naven. Tuttenina sedecida el da prender marjiuana ed aunc autras drogas fermas. El vegn en in tut in auter mund e vesa tuns da colur che sgolan entuorn el, mo enzacu crodan las notas da colur per tiara ed ei vegn tut ner. El emprova da cumbatter la stgiradetgna cun purziuns pli frequentadas e pli fermas, denton la tema sedublegia era. Las fatschas daventan mascras diabolicas ed el grescha sgarschurs da temas. Gion Barlac sepervesa adina puspei cun drogas. El fui e croda en ina profunditad nera senza funs, ella tema dallas temas, la mort.
Lungatg
Theo Candinas scriva quellas historias cun in code elevau. El ha in fetg bien scazi da plaids. Sias historias ein per il lectur bein capeivlas, era sch'ei ha denteren entgins plaids nunenconuschents ni plaids pli vegls. Tgei che fa vegnir cumplicau il text, ein las metafras ed ils simbols, denton ei quei puspei ina certa eleganza che setila atras igl entir cudisch. Las construcziuns sco talas ein en tut priu cuortas e semplas. En entginas historias da Gion Barlac dat ei in discuors direct, denton en las biaras vegn mo raquintau tgei che Gion Barlac ni las autras persunas fan. En entginas historia dat ei zun fetg en egl che Theo Candinas ha ina fetg gronda fantasia e quei dat lu in grond spazi d'interpretaziun. En entginas historias dat ei buca propi ina entschatta ed ina finiziun, las historias entscheivan enameiz la sceneria. Nua e cura che quellas scenarias schabegian vegnan pil pli era buca menziunadas. Theo Candinas scriva en entginas paucas historias era notizias en parantesas.
Biografia e bibliografia
Theo Candinas ei naschius il 19-12-1929 a Surrein. El ei in fegl d'in scolast e pur. El ha fatg la patenta da scolast primar e silsuenter eis el staus a studegiar alla universitad da Friburg, Paris e Perugia ed ha instruiu en scola secundara da Cuera. Dapi 1991 viva Theo Candinas el Tessin sco schurnalist e scribent. El era engaschaus en entginas uniuns ed associaziuns. Theo Candinas scriveva gia sco scolar dalla scola primara. El ha ina vasta spezia dad ovras litteraras sco per exempel ils geners da prosa, lirica, dramatica, cabaret, giugs auditivs ed aunc ulteriuras ovras. El ha presentau numerusas gadas nies lungatg romontsch e nossa cultura en la Svizra. El ha era gia survegniu ulteriursVocabulari premis. Maria Madleina, Tè-Tu à e las Historias dil Parler Pign ed autras bialas ein entginas da sias pli enconuschentas ovras ch'el ha publicau. Register da cuntegn
Resumaziun da Gion Barlac fa in Pop
La historia ei vegnida screta igl onn 1975. Da quei temps era il tema "amur" tabu. Tenor la baselgia vegneva la pérla buca en damonda
Schanghai
Schanghai (chinais: 上海, Pinyin: Shànghǎi, schanghainais: Zanhe /zɑ̃'he/) è la 13. gronda citad dal mund cun 14'871'156 abitants e sa chatta en la China.
Moscau
Moscau è la chapitala da la Russia. Cun ina populaziun da radund 14'612'602 persunas è Moscau, tenor abitants, la 15avla citad dal mund.
Sergey
Sergey è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Baulmes
Baulmes è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Cairo
Cairo è la 12. gronda citad dal mund cun 15'707'992 abitants ed è la chapitala da l'Egipta
Gondo
Gondo è ina vitg en la vischnanca da Gondo-Zwischbergen en il chantun Vallais. Gondo è italofon.
Simonetta Sommaruga
Simonetta Sommaruga è ina cussegliera federala e la schefa dal Departament federal da giustia e polizia.
Rances
Rances è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Gualsers
Ils Gualsers èn ina gruppa etnica alemana che viva en las Alps. Els discurran tudestg gualser, in dialect aleman. Ils Gualsers han bandunà durant il temp medieval la regiun da l’actual chantun Vallais ed èn migrads en autras regiuns svizras, en l’Italia dal Nord, en il Principadi dal Liechtenstein ed en l’Austria.
Istorgia
Avant ca. 1000 onns han ils Gualsers cuntanschì sin lur viadi davent da la Part Sura Bernaisa il Goms en il Vallais ed han populà successivamain la part sura da la Val dal Rodan. Enturn il 13/14avel tschientaner han singulas gruppas da Gualsers cumenzà a bandunar plaun a plaun la Val dal Rodan ed èn partidas en tut las direcziuns, oravant tut dentant vers ost :
Ils motivs per las migraziuns dals Gualsers durant il temp medieval n’èn betg sclerids dal tuttafatg. Ins suppona che diversas raschuns han influenzà la migraziun. In motiv po esser stà il squitsch da la populaziun ch’ha manà a la tschertga da novs terrens da producziun. Las migraziuns dals Gualsers stattan qua en in sumegliant context sco la colonisaziun da l’ost tudestga, nua che colonists tudestgs èn sa chasads en ils territoris slavs e baltics en l’ost, en la Carinzia ed en la Steiermark.
Ils Gualsers han sviluppà tecnicas che pussibilitavan era da cultivar regiuns muntagnardas pli autas. Ils signurs territorials da quellas regiuns han promovì la colonisaziun cun deliberar ils colonists da las taglias e cun dar ad els privilegis colonisatorics spezials. Uschia ha l’access a novs terrens pussibilità als Gualsers da sa deliberar da la sclavitid feudala. Pervi da lur atgna constituziun legala vegnivan ils Gualsers era numnadas ‹Libers›. Cunzunt ils Gualsers derivants dal vitg gualser Gressonay èn daventads enconuschents a partir dal 16avel tschientaner sco chasegliaders e commerziants ambulants da success. Els provedivan lur clientella en las regiuns pli bassas da l’Europa Centrala.
Lingua e cultura
La lingua e la cultura dals Gualsers èn per part restadas viventas fin oz. Il gualser è ina varianta particulara dal dialect tudestg dal sidvest, numnada autischem aleman (Höchstalemannisch). L’autischem aleman sa differenziescha fermamain dals dialects da l’aut aleman (Hochalemannisch) dal Grischun e dals dialects dal bass aleman (Niederalemannisch) dal conturn dal Vorarlberg. Ina caracteristica che definescha il tudestg gualser è il tun /sch/ en pleds sco schi ‹ella› (singular e plural), iisch/ünsch ‹a nus›, Müüsch/Miisch ‹mieurs›, Hüüscher/Hiischer ‹chasas›.
Ulteriurs tratgs dal gualser tutgan tar las caracteristicas pli generalas dals dialects alemans dal vest e dal sidvest. En il Grischun ed en il Vorarlberg sa differenzieschan questas caracteristicas dentant uschè fitg dals dialects da la regiun ch’er ellas han in caracter definind. Da quellas furmas fan part il preschent er geit, steit ‹el va, stat› (uschia er en il tudestg bernais, ma en ils dialects da l’ost èsi er gaat/goot, staat/stoot). U il plural da duas silbas dals masculins ferms: Taga ‹dis› (en ils dialects da l’ost èn quests plurals apocopads e savens era stgirentads, Taag u Tääg). Il medem vala per il /k/ inizial ch’è spustà ad in /ch/, sco en Chind ‹uffant›, quai ch’è in tratg dals dialects aut alemans fitg derasà, ma che na cumpara betg en ils dialects da la vallada dal Rain dal Grischun, dal Liechtenstein e dal Vorarlberg.
Intgins exempels dal gualser da la Val S. Pieder
L’idea derasada ch’i dettia er in tip da bajegiar tipicamain gualser na constat dentant betg. Quest tip da bajegiar è plitost da caracter alpin ch’exclusivamain gualser.
Palagnedra
Palagnedra è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu ch'appartegna a la nova vischnanca da Centovalli sa chatta en il circul Melezza dal district da Locarno.
Istorgia
Ils 25 da october 2009 en las anteriuras vischnancas da Borgnone, Intragna e Palagnedra vegnidas fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca da Centovalli.
Geografia
Palagnedra sa chatta a 652 m.s.m., sin la riva destra dal flum Melezza,en la val tessinais Centovalli, a 25 km al vest da la chapitala da district Locarno e 25 km al ost da la citad taliana da Domodossola.
Da Palagnedra appartegnan las fracziuns da Bordei, Moneto e Costa, Cresto-Monadello.
Las vischnancas cunfinantas da Palagnedra eran Brissago, Borgnone, Cannobio (IT-VB), Cavaglio-Spoccia (IT-VB), Cursolo-Orasso (IT-VB), Re (IT-VB).
Populaziun
La lingua uffiziala da Palagnedra è il talian.
Brasilia
La Brasilia (portugais Brasil, pronunzià tenor il portugais brasilian [bɾaˈziu̯]) è tant areguard la surfatscha sco er areguard la populaziun il tschintgavel grond stadi da la Terra. Cun ses bundant 200 milliuns abitants e cun sia surfatscha che cumpiglia 47,3 % dal continent, furma la Brasilia per lunschor il pli grond stadi da l’America dal Sid. Cun excepziun dal Chile e da l’Ecuador cunfinescha la Brasilia cun mintg’auter stadi sidamerican.
Ils emprims fastizs da colonisaziun umana tanschan enavos var 30 000 onns. Suenter la scuverta europeica da l’America e la spartiziun dal continent sidamerican tras il Contract da Tordesillas, è la Brasilia daventada ina colonia portugaisa. Quest temp colonial ch’ha durà dapli che trais tschientaners ha manà immigrants (voluntaris u sfurzads) da fitg differenta provegnientscha en la Brasilia, quai ch’ha attribuì decisivamain a la varietad etnica odierna. A l’independenza dal 1822 è suandada in temp sco monarchia constituziunala; l’onn 1889 è il pajais daventà ina republica. Suenter la dictatura militara a partir dal 1964 è il pajais returnà il 1985 a la democrazia cun in sistem da regenza presidenzial.
Geografia
La cuntrada da la Brasilia è segnada dals vasts guauds tropics dal batschigl da l’Amazonas en il nord e d’autas planiras, collinas e muntognas en il sid. Entant che la basa agricula dal pajais sa chatta en il sid ed en il territori da savanna dal vest central (Cerrado), viva la gronda part da la populaziun en vischinanza da la costa da l’Atlantic, nua che sa chattan er quasi tut las citads grondas. La costa ha ina lunghezza da 7491 km, la gronda part dals quals furman rivas da sablun.
La part continentala da la Brasilia è situada en duas zonas da temp; intginas inslas situadas davantvart appartegnan ad ina terza.
Las pli autas muntognas
Il pli aut piz furma il Pico da Neblina (2994 m) che sa chatta en il parc naziunal da medem num en vischinanza dal cunfin vers la Venezuela e Guayana. I suondan il Pico 31 de Março (2973 m) ed il Pico da Bandeira (2891 m). Pli enconuschents èn percunter, a Rio de Janeiro, il Corcovado (710 m) cun sia statua dal Salvader da 30 meters ed il Chau-zutger (395 m) pervi da sia furma conica.
Flums
Il sid da la Brasilia appartegna fin ad ina pitschna strivla da costa a l’intschess idrografic dals flums Uruguay (1790 km) e Paraná (3998 km). Il Paraná è munì quasi sur si’entira lunghezza cun fermadas; ad Itaipú sa chatta la segund grond’ovra idraulica dal mund. In da ses flums laterals ha dà il num al stadi Paraguay; in ulteriur è enconuschent pervi da las Cascadas d’Iguazú.
Lais
La Lagoa dos Patos sper Porto Alegre è cun bundant 10 000 km² la pli gronda laguna da la Brasilia e la segund gronda da l’America dal Sid. Alura suonda, en il sid da la citad Rio Grande, la laguna Merín ch’è stgars mez uschè gronda.
Inslas
Tar il territori naziunal brasilian tutgan er intginas inslas en l’Atlantic, per exempel ils Grips da Son Peder e Son Paul situads radund 800 km davant la costa, nua che sa chatta sulettamain in far, e l’anteriura colonia da praschuniers Fernando de Noronha situada betg lunsch davent da la gruppa da grips. Omaduas inslas giaschan sin la dorsala medio-atlantica. D’origin vulcanic èn las inslas Trindade e Martim Vaz ch’appartegnan al stadi federativ Espírito Santo. L’Atoll da Rocas oval s’extenda sur plirs kilometers ed è vegnì recepì pervi da sia flora e fauna extraordinaria sco Patrimoni natiral mundial.
Clima
Il clima da la Brasilia, ch’è situada tranter 5° latituda settentriunala e 34° latituda meridiunala, è per gronda part tropic cun be pitschnas variaziuns da la temperatura tranter las stagiuns. Be en il sid subtropic regia in clima pli temprà. Surtut il Batschigl da l’Amazonas è segnà da precipitaziuns abundantas; daspera datti però er regiuns relativamain sitgas cun periodas da sitgira per part vaira lungas, surtut en il nordost dal pajais. En regiuns pli autas en il sid dal pajais crodan las precipitaziuns l’enviern magari en furma da naiv.
En il sid, al cunfin vers la Bolivia ed il Paraguay, s’extenda ina regiun umida extendida, il Pantanal.
Flora e fauna
Anc avant la Columbia, il Mexico e l’Indonesia furma la Brasilia il stadi cun la pli gronda ritgezza da spezias en tut il mund. Fin uss han ins tranter auter scuvert 55 000 spezias da plantas da flurs, bundant 3000 spezias da peschs d’aua dultscha, radund 920 spezias d’amfibis, 750 spezias da reptils e 50 spezias da primats. Pervi da l’enorm gronda biodiversitad, il grond dumber da spezias endemicas ed ils ecosistems multifars, tutga la Brasilia tar ils uschenumnads pajais da megadiversitad dal mund.
Surtut perquai che las surfatschas da guaud daventan adina pli pitschnas, è ina gronda part da las spezias d’animals en privel da vegnir extirpads. Pervi da las grondas surfatschas da cuntradas selvadias intactas n’è la diversitad da l’Amazonia però anc betg periclitada. Las ecoregiuns Mata Atlântica (guaud tropic) e Cerrado (savannas) vegnan percunter attribuidas pervi da lur aut grad da periclitaziun als hotspots da biodiversitad dal mund.
Il guaud tropic semperverd da la regiun da l’Amazonas furma la pli gronda surfatscha da guaud coerenta da la Brasilia. Fin uss han ins scuvert là bundant 2500 spezias da plantas. Quasi tut questas plantas d’in’autezza da fin a 60 m creschan en in guaud schanegià d’inundaziuns, situà en la Terra Firme che cumpiglia radund 98 % dal territori da l’Amazonas. En questa regiun creschan per exempel il gummer (caucho), divers lains da colur e lains prezius (p.ex. il palissander), plantas da fritgs (p.ex. la planta da la nusch brasiliana) e plantas medicinalas. Surprendenta è er la variaziun da bundant 1000 spezias da feleschs e d’orchideas. Sper la Terra Firme exista la Várzea che vegn inundada en cas d’aua gronda. Là creschan palmas sco jupati e miriti. Il territori numnà igapó percunter è inundà permanentamain. Sco planta tipica en questa regiun vala la palma açaí. Sin l’Amazonas e surtut sin ses flums laterals creschan nimfas, da las qualas las flurs pon cuntanscher in diameter da 30 fin 40 centimeters. Per lung da la costa da l’Amazonas (cun excepziun da la sbuccada da l’Amazonas sco tala) s’extendan vasts guauds da mangrovas, ils quals sa cumponan però da be sis differentas spezias da plantas. thumb|right|200px|Jaguar Tranter las gruppas d’utschels las pli enconuschentas en il territori da l’Amazonas tutgan ils papagagls, ils tucans ed ils colibris. Da differentas spezias d’insects, surtut da baus e da tgirallas, è avant maun in’extrem gronda varietad da spezias. Gronds animals da guaud èn il tapir, il pekari, il jaguar ed il puma. Daspera vivan en il guaud tropic giats selvadis pli pitschens, schimgias, smarschuns, armadigls e magliafurmiclas. A las rivas ed en las auas bassas vivan anacondas, caimans e portgs da l’aua (capybaras) – ils pli gronds animals ruiders dal mund – sco er ulteriurs mammals sco la ludra giganta, delfins da flum e vatgas da mar (manatis) en auas pli profundas. Er numerusas spezias da peschs (radund 1500) vivan en l’Amazonas. Tranter quels sa chattan il pli grond pesch d’aua dultscha ch’è enconuschent, numnadamain il pirarucú d’ina lunghezza da 2 meters e d’in pais da 100 kg. Ulteriurs peschs extraordinaris furman il gimnot u anguilla electrica cun ses culps electrics da 800 volts e las piragnas, da las qualas intginas spezias cuntanschan ina lunghezza da bundant 30 cm.
La vegetaziun tipica da las regiuns da muntogna e da las autas planiras en il center (Cerrado) ed en il nordost dal pajais (Sertão) furma la savanna, e quai en furma da savanna da plantas e d’erva resp., vers il nordvest, da savanna da chagliom cun plantas da feglia. Abitants tipics da questas zonas sitgas èn il magliafurmiclas gigant, il luf da la coma, il tschierv da las pampas, il nandu e divers armadigls. Tut questas spezias e daspera er gronds giats da rapina sco jaguars e pumas vegnan tranter auter protegids en il parc naziunal Emas ch’appartegna al Patrimoni natiral mundial.
Sin ina varietad d’animals e da plantas anc pli gronda fruntan ins en il Pantanal. Caracteristics èn qua, sper numerusas spezias d’utschels, il tapir brasilian, il tschierv da palì, il portg da l’aua ed il caiman. La regiun da palì en il vest central dal pajais sa chatta durant set mais ad onn sut l’aua. Tar territoris situads pli ad aut en questa regiun sa tracti surtut da savannas. Sco en las regiuns pli autas dal Cerrado e schizunt da l’Amazonas s’extendan là pastgiras per bovs.
En vischinanza da la costa en il sid e sidost dal pajais sa chattan las regiuns ch’han furmà ils centers da l’avertura ed utilisaziun coloniala e ch’èn abitads il pli spess. Al lieu dal guaud tropic atlantic d’antruras, il spazi da viver da numerusas spezias da schimgias e d’auters animals, domineschan là plantaschas da café. La vegetaziun oriunda è be pli da chattar en intgins parcs naziunals.
Il sid mussa ina vegetaziun subtropica; ils guauds d’araucarias d’antruras, las qualas cuntanschevan autezzas da fin a 40 m, èn per gronda part vegnids destruids per gudagnar laina. Oz èn steppas cun erva bassa pli frequentas en questa regiun.
Protecziun da la natira
En l’entir pajais existan bundant 60 parcs naziunals (Parques Nacionais). Territoris da protecziun cumparegliabels a quels èn avant maun sut il num Estação Ecológica. Ultra da quai existan territoris da protecziun a nivel dals stadis federativs (Parques Estaduais) ed a nivel communal. Questas ed autras surfatschas han ins mess sut protecziun pervi da lur muntada ecologica, scientifica, turistica ed educativa. Intginas organisaziuns che s’occupan da la protecziun da la natira e da las spezias èn l’Amazon Region Protected Areas Program (ARPA), la Whale and Dolphin Conservation (WDC) e l’Instituto Onca-Pintada (IOP, protecziun dal jaguar).
Destrucziun dal guaud tropic
Entant ch’il guaud tropic a la costa da l’Atlantic è gia vegnì destruì per radund 93 % e che las regiuns restantas èn fragmentadas fermamain, furma il guaud tropic da l’Amazonas in dals pli gronds territoris da guaud selvadi ch’èn sa mantegnids en tut il mund. Fin l’arrivada dals Europeans vegniva quel utilisà da la populaziun indigena a moda extensiva e persistenta, uschia che las midadas vi da l’ecosistem han plitost gì l’effect da promover la varietad da las spezias. Bleras da las furmas d’utilisaziun dal terren modernas fan però immens donns vi dals guauds. Igl èn quai surtut runcadas che servan a stgaffir surfatschas agriculas, la selvicultura ed agricultura en furma da plantaschas, ma er projects d’infrastructura sco vias (p.ex. la Transamazônica), minas u mirs da serra. Sper ils projects da construcziun sco tals furman er las vias d’access a quels in grond problem, damai che quellas rendan accessibels ils territoris al tagl da laina (ch’è oz per gronda part illegal).
Il lain che deriva da quests guauds vegn be duvrà per part da la populaziun indigena (sco laina da brisch u per construir gia en la Brasilia plattas da lain cruschà, cellulosa u material da bajegiar). Ina gronda part vegn messa en vendita sin ils martgads internaziunals. En la Brasilia existan radund 2500 interpresas che cumpran e vendan lain dir tropic; tar la gronda part da quellas sa tracti d’interpresas grondas da l’exteriur. Bain èn intgins lains tropics – sco per exempel mahagoni – protegids en il fratemp tras la lescha, ma il commerzi illegal cuntinuescha. thumb|220px|Parc naziunal Serra da Bocaina Ils terrens dal guaud tropic cuntegnan be paucas substanzas nutritivas, perquai è la vegetaziun dependenta da pudair reutilisar las substanzas nutritivas e las substanzas mineralas or da la biomassa morta. En il clima chaud ed umid da las tropas decumponan microorganissems sternim da feglia en fitg curt temp e provedan puspè las plantas cun quel, entant che n’han strusch lieu process da furmaziun da terren. Vegn però allontanà il guaud, uschia che la stresa da humus è exposta senza nagina protecziun al sulegl ed a las precipitaziuns, alura sia quella ora ed il terren cumenza ad erodar. Han las surfatschas runcadas cuntanschì ina tscherta grondezza, na po il guaud betg pli sa regenerar là.
Plinavant lian plantas dioxid carbonic, il qual effectuescha en l’atmosfera in effect da serra. Dals gas cun effect da serra che vegnan libers en la Brasilia derivan trais quarts da runcadas cun agid dal fieu ed in quart dal brischar combustibels fossils.
Tenor indicaziuns da l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) eran anc cuverts l’onn 1990 66,9 % da la surfatscha dal pajais cun guaud; il 2010 eran quai be pli 60,1 % (senza resguardar replantaziuns). En la perioda 2000–2005 èn ids a perder mintg’onn 32 000 km² guaud tropic. Dapi lura è la situaziun sa meglierada in pau. Uschia han ins per exempel fundà il 2002 en il nord da la Brasilia la pli gronda zona da protecziun dal guaud tropic en tut il mund (Tumucumaque). Ma anc adina dependan las mesiras da protecziun memia fitg da la politica da las singulas regenzas ed han las autoritads ch’èn incumbensadas cun la protecziun dal guaud tropic da cumbatter cun mancanza da daners e da persunal sco er cun corrupziun. En pli ha il pajais ina tenuta defensiva cur che organisaziuns u regenzas da l’exteriur vulan prender influenza sin sia politica areguard l’Amazonas.
Structura demografica
La populaziun da la Brasilia ha enconuschì en il decurs dal 20avel tschientaner in’enorma creschientscha ed è s’augmentada da radund 52 milliuns l’onn 1950 sin bundant 212 milliuns l’onn 2020. En avegnir vegn percunter – pervi da la bainstanza creschenta – fatg quint cun in augment moderà. La populaziun da la Brasilia è anc fitg giuvna: il 2015 eran bundant 23 % sut 15 onns vegls e be 7,8 % sur 64 onns (vegliadetgna media 31,1 onns). L’aspectativa da vita media muntava il medem onn 74,7 onns (umens 71,0 onns, dunnas 78,4 onns).
Rets
thumb|300px|Charta vers 14 a.C. cun pievels ‹retics› en la provinza Raetia ed en l’Italia vischinanta Ils Rets èn stads in pievel u ina gruppa da pievels da l’antica che viveva en il territori da las Alps Centralas, tenor l’imaginaziun tradiziunala ca. tranter il Lago Maggiore, Como, Verona, la part inferiura da la Val da l’En ed il Lai da Constanza.
Brasilia
Structura demografica
L’onn 2015 vivevan 85,7 % da la populaziun en citads. Quellas èn segnadas d’ina creschientscha rasanta e nuncontrollada; en territoris che n’eran avant betg vegnids urbarisads èn sa furmads quartiers da povers numnads favelas.
Spessezza da la populaziun
Radund 90 % da la populaziun sa concentreschan sin ils stadis federativs a la costa orientala e meridiunala dal pajais. La spessezza da la populaziun munta là tranter 20 e sur 300 abitants/km². L’ulteriur territori da la Brasilia, cun l’Amazonas e las regiuns muntagnardas, cumpiglia bain per lunschor la pli gronda part da la surfatscha dal pajais, ma dumbra be spessezzas da la populaziun da tschintg fin 20 abitants/km².
Saldo da migraziun
Il saldo da migraziun per 1000 abitants munta a 0. Quai vul dir che quasi tuttina bleras persunas immigreschan en la Brasilia sco quai che persunas bandunan il pajais. Cumbain ch’ina gronda part da la populaziun da la Brasilia ha ragischs istoricas a l’exteriur, èn oz be 0,1 % da la populaziun naschids ordaifer il pajais. La Brasilia ha uschia ina da las pli bassas quotas dad esters en tut il mund. Tut en tut sa chattavan l’onn 2015 ca. 713 000 migrants en il pajais, la gronda gruppa dals quals furmavan ils Portugais.
Pass dal Nufenen
Il Pass dal Nufenen (tudestg: Nufenenpass, talian: Passo della Novena) è in pass da muntogna dals chantuns Vallais ed Tessin da la Svizra. Il pass maina da Ulrichen en il Vallais Superiur tras a Ronco (Bedretto) en il Val Bedretto.
Rets
La denominaziun ‹Rets› va enavos sin la furma Ῥαιτοί (Rhaitoí) resp. Raeti che cumpara dapi il segund tschientaner a.C. en las funtaunas grecas e romanas. En quellas hai per part num ch’i sa tractia tar ils Rets dad Etruscs che sajan vegnids stgatschads tras l’invasiun celtica en la Planira dal Po (vers 400 a.C.) en las Alps e sajan daventads là ‹selvadis›. Quai vala oz sco pauc probabel; da l’autra vart ha la perscrutaziun pli nova pudì confermar ina tscherta parentella linguistica tranter tscherts abitants da las Alps da l’antica ed ils Etruscs.
Brasilia
Etnias
La gronda part da la populaziun afrobrasiliana viva en il nordost dal pajais. Il maletg da sasez e la relaziun tranter las razzas n’è betg adina liber da conflicts. 70 % da las persunas pertutgadas da povradad èn Afrobrasilians ed er tar la criminalitad e las unfrendas da quella sa tracti per gronda part da persunas da pel stgira.
Rets
En l’emprim tschientaner a.C. èn ils Rets vegnids incorporads en l’Imperi roman e romanisads en il decurs dal domini roman. La provinza romana Raetia han ils Romans numnà suenter els, cumbain che betg tut ils abitants da quella eran vegnids numnads oriundamain Raeti resp. Rhaitoí e cumbain che stirpas ‹reticas› (tenor in u l’auter autur) situadas en la part meridiunala da las Alps n’avevan betg vivì en questa provinza, mabain en la regiun da la provinza pli veglia Gallia cisalpina, nua che quels eran vegnids attribuids sut Augustus a las Regiones dal territori da tschep roman en l’Italia e munids cun il dretg da burgais roman.
Brasilia
Populaziun autoctona
Ils pievels autoctons da la Brasilia vivan per part sco chatschaders, pestgaders e rimnaders, per part er d’in’elavuraziun dal terren adattada a l’ecosistem fragil. Ina gronda part da la populaziun indigena è morta en rom da la colonisaziun europeica, per gronda part vi da malsognas importadas, ma er tras lavur sfurzada u sclavitid. La gronda part dals Indians che vivan ordaifer il guaud tropic, surtut en las citads, èn vegnids assimilads ed èn sa maschadads cun ils immigrants europeics. Dals tschintg fin sis milliuns Indios ch’ins stima per il temp enturn il 1500 è il dumber sa diminuì fin il 1950 sin 100 000. En il fratemp è lur dumber puspè creschì sin radund in mez milliun, quai che correspunda a radund 0,3 % da la populaziun. Il pli grond pievel autocton da la Brasilia furman ils Guaraní cun radund 46 000 commembers en set stadis federativs.
100 000 fin 200 000 Indios vivan oz en citads, uschia che la cultura indiana sa perda plaunsieu. Bain existan divers reservats en la regiun da l’Amazonas, ma là vivan be paucs tenor lur cultura oriunda. Cun runcar il guaud tropic vegn destruì lur spazi da viver; ed ils gudogns da l’economia forestala na vegnan betg investids al lieu, mabain transferids ordaifer il territori da l’Amazonas, uschia ch’i mancan là investiziuns, nundir indemnisaziuns. Miniers e chava-aur na fan betg be donn als flums ed als terrens cun lur maschinas grevas e chemicalias toxicas, mabain mainan er cun sai malsognas e violenza. A la regenza vegn fatg la reproscha da punir a moda memia lassa crims da violenza; ultra da quai conceda quella concessiuns per l’utilisaziun economica da tscherts territoris (p.ex. per la producziun d’ieli). Pervi d’experientschas fitg negativas eviteschan var tschient pievels tant sco pussaivel il contact cun la ‹civilisaziun›.
Da l’autra vart è da numnar la posiziun da dretg uffiziala dals pievels indigens: Dapi il 1988 als vegnan concedids en la constituziun (art. 231) vasts dretgs che cumpiglian la vita tradiziunala, il dretg sin autodeterminaziun sco er dretgs da proprietad e d’utilisaziun da lur terren.
‹Pievels e cuminanzas tradiziunals›
Cumpareglià cun auters stadis è la debatta areguard uschenumnads ‹Pievels e cuminanzas tradiziunals› (Povos e Comunidades Tradicionais) fitg avanzada en la Brasilia. Questa denominaziun cumpiglia tut las cuminanzas localas che mainan ina moda da viver orientada a las tradiziuns ed a l’economia da subsistenza. Remartgabel è che la noziun n’enserra betg be gruppas indigenas, mabain er gruppas betg indigenas sco ils Quilombolas che derivan da sclavs nairs, ubain ils elavuraturs da cautschuc ch’han perdavants europeics ed indians. Entant ch’ils dretgs dals Indios giogan ina rolla en la politica dapi la fundaziun dal pajais, ha la debatta davart ils dretgs da las cuminanzas localas betg autoctonas cumenzà ils onns 1980. Il 2007 ha il president da la republica la finala suttascrit il Decret per pievels e cuminanzas tradiziunals, il qual accentuescha explicitamain lur muntada per in svilup ed in’economia segnads da persistenza. In problem resta la destrucziun dals ecosistems ch’èn da muntada fundamentala per la survivenza da las culturas localas.
Rets
Il pli impurtant en furma concisa
thumb|160px|Busta da Tiberius Probablamain èn ils Rets arrivads enturn l’onn 800 a.C. en la part orientala dal territori alpin. A maun d’exchavaziuns san ins ch’els cultivavan ers ed allevavan muvel. Intgins istoriografs romans caracterisavan ils Rets sco fitg guerrescs – ina descripziun ch’era probablamain er influenzada politicamain.
Brasilia
Linguas
thumb|upright=1.5|Il portugais en il mund La Brasilia è il sulet pajais da lingua portugaisa en l’America. Il portugais brasilian ha in agen caracter. Quel sa distingua da la varianta europeica tras la pronunzia e pitschnas differenzas ortograficas e grammaticalas. Il portugais (brasilian) furma la suletta lingua uffiziala ed è la lingua materna d’almain 97 % da la populaziun.
Rets
Il pli impurtant en furma concisa
L’onn 107 a.C. han ils Romans empruvà per l’emprima giada da s’avanzar en il territori retic, quai ch’als n’è però betg reussì pervi da la regiun maltransibla. L’onn 15 a.C. èn ils Rets vegnids suttamess da Tiberius e Drusus, ils figliasters dad Augustus), ed han pers lur autonomia. Da qua davent han ils Rets appartegnì a l’Imperi roman; ils Romans han stgaffì la provinza Rezia (Raetia) ch’era bler pli vasta ch’il territori retic supponì.
La cultura retica ha gì sia culminaziun, cur che la pussanza dals Etruscs vischinants è sa sminuida. Gia ils scripturs romans Titus Livius, Pompejus Trogus e Plinius sminavan ch’ils Rets sajan parents cun ils Etruscs, quai pervi da la vischinanza geografica ed il diever da la medema scrittira. La derivanza dal Rets e da la lingua retica resta però dispitaivla.
Scripziun tudestga
Per tudestg èn usitadas las scripziuns ‹Räter› e ‹Rätien›, per part però tuttavia er anc ‹Rhäter› e ‹Rhätien›. Tar questas ultimas furmas sa tracti da derivaziuns da la furma greca Ῥαιτοί (Rhaitoí) ch’è stada en diever dapi il segund tschientaner a.C., pia da la transcripziun usitada dal tschep dal pled grec (cun spiritus asper). En scrittiras romanas stat a l’entschatta Raeti e.a., pli tard però er – sa referind a la scripziun greca – Rhaeti.
Istorgia da la noziun
Las suandantas constataziuns resumeschan detagls che vegnan preschentads pli tard en l’artitgel:
Brasilia
Linguas
Las linguas d’Indians discurran be anc ca. 0,1 % da la populaziun. Tar quellas tutgan guaraní, makú, tupi e gês; las duas ultimas èn surtut derasadas en il territori da l’Amazonas, nua che l’influenza dals Europeans è restada pitschna. En las regiuns da costa èn las linguas dals Indians quasi vegnidas stgatschadas dal tuttafatg. Guaraní aveva dal temp dal colonialissem ina vaira gronda muntada e fiss bunamain daventà lingua naziunala. Tut en tut vegnan discurrids en Brasilia 188 differentas linguas ed idioms.
Linguas minoritaras betg indianas
Pervi da l’immigraziun datti en Brasilia numerusas linguas minoritaras. La pli gronda da quellas furma il tudestg, la lingua materna da ca. 1,5 milliuns Brasilians. Descendents dals emigrants da la Pomarania discurran in bass tudestg ch’ha d’ina vart mantegnì numerus tratgs originars e da l’autra vart integrà pleds portugais (pomerano). Ina minoritad pomarana spezialmain gronda viva en il stadi federativ Espírito Santo. Ultra da quai discurran radund 500 000 persunas talian, 380 000 giapunais e 37 000 corean.
Da resguardar è però ch’ils dumbers da pledaders da questas minoritads linguisticas èn vegnids calculads a moda fitg optimistica. Questas gruppas da pievels han per part tutgà tar ils emprims colonisaturs insumma e lur descendents chapeschan bunamain be pli portugais. Bain eran sa mantegnidas fin en il 20avel tschientaner vischnancas, nua che vegniva discurrì quasi exclusivamain ‹talian brasilian› u ‹tudestg brasilian›; ma durant il reschim da l’Estado Novo (1937–1945) ha gì lieu ina campagna da naziunalisaziun, ed il fatg che talian e tudestg furmavan las linguas dals adversaris politics è stà il motiv da remplazzar quellas successivamain er en scola.
Linguas estras
L’englais n’è betg etablì tuttina ferm sco lingua estra sco per exempel en ils stadis europeics. Bain vegn l’englais er instruì en scola, ma pervi da la vischinanza geografica e collavuraziun economica cun ils stadis vischins spagnols prevala la lingua spagnola. En las regiuns da cunfin tranter la Brasilia ed ils stadis vischins, surtut vers il Paraguay, è sa furmà l’uschenumnà portunhol sco linguatg maschadà tranter portugais e spagnol.