cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pass dal Segnas
Access
Igl access dad Elm es fitg stip, in levgiamaint es la pendiculara sil Nideren. Da Flem es igl access pli planivs e pli lungs. Fin igl onn 2015 menava ina cabina construida 1956 da Naraus siadora si Cassons. Oz es Naraus la staziun che levgiescha igl access al pass. Naven dil Fil de Cassons, 2700 m.s.M., contonsch'ins sbassond per 300 meters d'altezza il plaun dil Segnas sura. Igl access da la vart da Flem es vegní menders cunquai che naiv perpetna es luada e la cabina da Cassons spazzada. La Secziun Rezia dal SAC ha construí 1899 ina tegia da club sin 2130 m.s.M.
Varia
Igl emprim hotel da Flem, avert 1870 entras Mathias Candrian, porta il num Segnes suenter il pass dal Segnas.
Tieu da muntogna
Il tieu da muntogna (Pinus mugo), per part er tieu alpin u tieu grisch, è ina spezia da planta dal gener dals tieus (Pinus) or da la famiglia dals Pinaceae. Il tieu da muntogna cumpiglia pliras sutspezias che sa differenzieschan ina da l’autra areguard lur furma.
Sutspezias
thumb|220px|Zundrin thumb|220px|Tieu en pe thumb|220px|Pinus mugo subsp. rotundata Il tieu da muntogna cumpara en almain trais sutspezias ed ulteriuras furmas intermediaras; quellas sa distinguan ina da l’autra surtut areguard lur fisionomia e derasaziun. Tut las trais sutspezias dal tieu da muntogna han il dumber da cromosoms 2n = 24.
Las sutspezias furman bastards: ellas èn pia colliadas ina cun l’autra a moda ibridogena ed i dat in’entira retscha da furmas intermediaras.
Pinus mugo subsp. mugo (zundrin, zunder, tieu per terra)
La derasaziun principala dal tieu per terra furman las Alps, l’Erzgebirge, las Carpatas sco er la part settentriunala da las Apenninas e las muntognas dal Balcan en autezzas tranter 1000 m e 2700 m.
Zundrins creschan surtut en la zona subalpina da muntognas autas oceanicas ed èn socialisads là cun las crestas-cot. Ultra da quai colonisescha la planta lieus mez sitgs, grippus, fitg bletschs, fraids u segnads da moviments da la naiv destructivs. Ils roms elastics dal tieu da muntogna èn adattads perfetgamain a l’auta pressiun da la naiv sco ch’ella sa preschenta l’enviern en zonas autas. Tuttina sco l’ogn verd (draussa) pon tieus per terra schizunt crescher sin spundas nua che sa distatgan lavinas che destrueschan tut las autras spezias da plantas. En posiziuns sumbrivaunas (orientaziun vers nord) vegn il tieu per terra però donnegià fermamain dal bulieu Herpotrichia nigra sche la naiv resta ditg per terra; en quest cas vegn el per il pli remplazzà tras l’ogn verd.
En lieus ch’èn pli adattads per la creschientscha da plantas vegn il zundrin savens stgatschà da plantas pli pretensiusas che pon concurrer meglier en tals lieus (sco p.ex. il fau verd); l’excepziun furman lieus nua che las relaziuns da concurrenza natiralas vegnan influenzadas tras ruissas da selvaschina u tras l’economia d’alp u forestala. Sco bostgaglia da decoraziun vegnan zundrins plantads en curtins; sut tgira da l’uman e protegida da las spezias da concurrenza crescha la planta per ordinari meglier ch’en ses ambient natiral.
Pinus mugo subsp. uncinata (DC.) Domin (tieu da muntogna drizzà u en pe)
Questa sutspezia crescha sco planta e cuntanscha autezzas da fin a 25 meters. D’intgins botanichers vegn ella considerada sco atgna spezia (Pinus uncinata DC.).
Il tieu da muntogna en pe cumpara en las Pireneas, il Massiv Central franzos, il Giura svizzer, las Alps Centralas dal Vest e Centralas sco er en il Wimbachtal (Berchtesgaden). En il Giura colonisescha el stgalims d’autezza tranter 500 e 1700 meters, en il Vallais tranter 900 e 2300 meters. Per part furma il tieu da muntogna monoculturas da vasta dimensiun, en stgalims d’autezza pli bass cumpara el però er ensemen cun plantas sco il laresch, il schember ed il tieu da guaud.
Guglias, puschas e sems
thumb|200px|Giuvnas puschas Las guglias a piz èn da colur stgir verda, creschan pèr a pèr e cuntanschan lunghezzas da fin a 5 cm. Lur durada da vita munta a 5 fin 10 onns.
Las puschas femininas èn diras ed en furma dad ov e sa sviluppan datiers da la finiziun da giuvens chatschs lungs. Ellas na vegnan strusch pli lungas che 10 mm, èn d’in tun rosa fin cotschen e na creschan strusch fin l’emprim atun. Il segund onn creschan ellas e madiran; alura sorta il sem cun alas. Quest ultim ha ina lunghezza da 4 fin 5 mm. Ils furmasems sesan a moda averta sin carpels en furma da stgaglias, n’èn pia betg serrads en in ovari (quai ch’è alura er la caracteristica principala dals gimnosperms envers ils angiosperms).
Las puschas han ina furma simmetrica, cun excepziun dal tieu en pe tar il qual ellas èn asimetricas. Ellas han ina grondezza da 3 fin 7 cm. Èn las puschas avertas, cuntanschan ellas ina ladezza da 2 fin 5 cm. Al temp da fluriziun durant il zercladur e fanadur suonda la madirezza dals sems vers l’october. Il svilup dals fritgs succeda sur in interval da temp da trais onns.
Lain
Il lain dal tieu en pe è dir e sa lascha fender be malamain, vul dir ch’el dispona d’ina buna stabilitad traversala ed è pauc elastic. Il lain cuntegna rascha e derasa er in’odur correspundenta. El sa cumpona d’in cor cotschnent che daventa pli stgir sut l’influenza da la glisch e d’in lain alv d’ina ladezza da 2 fin 4 cm e d’in tun melnent. Ulteriuras caracteristicas èn la surfatscha savunusa e la roma relativamain gronda da colur brin stgira.
Utilisaziun
Il lain vegn utilisà a moda sumeglianta sco quel dal tieu da guaud. Damai ch’ils bists e la roma na vegnan betg fitg gross, sa lascha il lain tut il pli duvrar per lavurs da turnar e d’entagl, sco er per simplas mobiglias, sco lain da splanar per lavurs internas ed exteriuras e per la construcziun da fanestras. Taglià frestg vegn il lain alv però tgunschamain infectà da miffa.
Da guglias frestgas, pizs da frastgas e da roma vegn gudagnà ieli per products cosmetics (cun agid da la destillaziun a vapur d’aua). L’ieli vegn er vendì en furma pura e po vegnir applitgà exteriuramain ed interiuramain en cas da catars en la via respiratorica. En furma da bogns medicinals vegn l’ieli duvrà en cas da reumatissem (en stadi betg acut).
Spezias cultivadas
thumb|160px|Zundrin sco planta da curtin
Il filien nair
thumb|200px|‹Mattatscha che legia Jeremias Gotthelf›. Maletg dad Albert Anker (1884) Il filien nair è ina novella dal plevon e scriptur bernais Jeremias Gotthelf da l’onn 1842. I sa tracta da la pli enconuschent’ovra da l’autur, la quala è er vegnida translatada en diversas autras linguas (cf. la versiun rumantscha).
Inserì en in raquint-curnisch idillic vegnan veglias ditgas elavuradas ad in raquint en furma da sumeglia; en il center da quel stattan imaginaziuns cristian-umanisticas da bun e mal, ma er dumondas moralas generalas.
La structura narrativa cumplexa cumpiglia trais differents temps; quai serva a l’autur a mussar co che la morala è ina sfida che sa tschenta adina puspè da nov, da generaziun tar generaziun. Da mantegnair viva la tradiziun, uschia il messadi, po servir sco orientaziun e gidar en quest connex da prender las dretgas decisiuns.
La dinamica sociala dal vitg descriva Gotthelf a moda precisa: I vegn dà la culpa in a l’auter, marginalisà nunconformists, ignorà la responsabladad collectiva e tschertgà unfrendas e culpabels a l’ur da la societad... Tut quai fa dal cudesch er oz anc ina lectura ordvart actuala.
Entant ch’ins ha a l’entschatta strusch fatg stim dal raquint, è quel daventà cun ils onns pli e pli popular e vegn considerà oz entaifer la critica litterara sco ina da las capodovras da l’epoca dal biedermeier tudestg. Thomas Mann per exempel ha constatà che Gotthelf tutgia «savens il homeric» e manegià ch’el admiria ‹Il filien nair› «sco strusch in auter toc litteratura mundiala».
Cuntegn
La novella cumenza cun ina festa da batten sin in bain puril, en il decurs da la quala intgins dals giasts sa rendan davant chasa. Qua dat en egl ad ina da las dunnas preschentas ch’ins ha integrà en la chasa nova in post da fanestra vegl, nair. Sin ses talunar raquinta il tat tge ch’è stà il motiv per far quai. thumb|180px|‹Il filien nair›, maletg da Franz Karl Basler-Kopp (1879–1937) Il vitg tutgava avant intgins tschientaners tar il feud dal chavalier Hans von Stoffeln, il qual sfurzava ils purs senza nagina remischun a lavur tributara. Incità dad auters chavaliers, pretendeva von Stoffeln dad els lavurs adina pli absurdas. Quai dueva culminar en il cumond da transportar plantas sin ina collina sper il nov chastè a furmar là in’alea che porscha sumbriva. Per exequir questa lavur, vegn concedì als purs uschè pauc temp ch’els na la pudevan nunpussaivel ademplir senza tralaschar la lavur sin lur agen funs e ristgar ch’els e lur famiglias stoppian endirar fom.
En questa situaziun precara sa preschenta il diavel en furma d’in chatschader selvadi e porscha ses agid. Per paja vul el in uffant betg battegià. Ils purs scappan l’emprim sin tut las varts; ma ina dunna resta enavos e discurra cun il chatschader. Igl è quai Christine, ina fulastra. La finala sa cunvegna ella cun il diavel e survegn da quel, per sigillar il patg, ina buna sin sia vista. E propi exequescha il chatschader cun sias forzas demunicas l’entira lavur e dumonda silsuenter la paja.
Cur che nascha in uffant, al spendra il plevon cun al battegiar immediat. Ma Christine senta silsuenter sin sia vista ina terribla dolur: Là nua ch’il chatschader l’aveva bitschà, sa mussa in flatg nair che crescha ad in crescher e daventa in filien nair.
Suenter ch’er il proxim novnaschì è vegnì battegià, rumpa or ina terribla malaura, e blers pitschens filiens sortan dal flatg che schloppa en fatscha da Christine. En il vitg sa derasa la sventira, il muvel crappa en las stallas. En questa moda cloma il diavel en memoria ch’il contract haja da vegnir ademplì.
Cur ch’ins sa decida d’unfrir il proxim novnaschì, lascha la muria gronda l’emprim suenter tranter il muvel. Christine, conspirada cun ils abitants dal vitg, vul purtar al diavel il novnaschì; ma l’ultim mument springia il plevon aua benedida sin quel. Christina, medemamain tutgada da l’aua benedida, scroda ad in filien, il qual il plevon sdermaina davent da l’uffant. Perquai ch’el aveva tutgà il filien, mora il plevon la finala, ma l’uffant era el anc vegnì da battegiar en la bratscha da la mamma. Uss mazza il filien senza remischun animals ed umans, inclus von Stoffeln ed ils ulteriurs chavaliers. Tutt’emprova da fugir u da vulair sa defender è invana. Pietusadad para da porscher in temp protecziun, ma ina notg entra il filien er en la chasa da la mamma devota. Quella aveva però gia semtgà ina claviglia benedida ed in martè, pensond che, er sch’il filien na sa laschia betg mazzar, ins possia almain tschiffar quel. Implorond Dieu, tschiffa ella la finala il filien, chatscha quel en la fora dal post e ferma quella cun la claviglia. La dunna mora bain perquai ch’ella era vegnida en contact cun il filien, ma almain returnan il ruaus e la pasch puspè en la val. thumb|180px|L’ustaria Bären a Sumiswald che vegn menziunada en il segund raquint enramà Suenter quest raquint dal tat sa rendan ils giasts be navidas enavos a la maisa, essend ch’els han uss tema. Il tat sa senta perquai obligà da raquintar a fin il raquint:
Ils proxims tschientaners han ils umans l’emprim vivì a moda pietusa; ma cun il temp èn blers abitants da la vallada puspè crudads en in cumportament irreligius. La finala liberescha in famegl schlaschà, che vul tegnair las fantschellas sut ses giuf, il filien e quel mazza quasi tut ils abitants dal vitg. Tar la proxima naschientscha liberescha Christen, il signur dal famegl responsabel, l’uffant dal diavel, tschiffa il filien e serra quel puspè en sia veglia praschun. Quest engaschament paja er el cun sia vita, ma el mora en la pasch celestiala. En la vallada regia sinaquai pasch e tema da Dieu. Cumbain che la chasa è vegnida erigida pliras giadas da nov, è quest post adina puspè vegnì inserì per preservar la veglia benedicziun.
Qua finescha il raquint dal tat. La festa da batten cuntinuescha anc en bun’atmosfera fin tard la saira. La novella va a fin cun la remartga che Dieu veglia sur da tut.
Persunas da l’emprim raquint enramà
Hans von Stoffeln, il chavalier che regia sur ils purs en la vallada, vegn descrit sco dir ed agressiv. El maina ina vita sfranada ed insista senza misericordia sin tut las obligaziuns e tributs da las famiglias da purs subditas. Sia moda d’agir incalculabla fa tema als purs, damai ch’el n’accepta nagina cuntradicziun e na lascha valair nagins arguments. La critica e las beffas dals chavaliers che vivan cun el en il chastè al inciteschan a far envers ils purs pretensiuns adina pli impertinentas. Betg savend co sa gidar, sa suttamettan quels gugent u navidas a la voluntad dal chastellan. La finala provochescha el tras sia nauschadad indirectamain sez ch’il diavel cumpara, al qual – en furma dal filien – er el e ses chavaliers e famegls daventan victimas.
Sco chatschader verd cumpara il diavel als purs. Tras ses cumportament furber, cun far finta da prender art e part da la miseria dals purs e drizzar smanatschas envers il chastè, vegn el a savair il vair motiv per lur desperaziun ed als offrescha il patg diabolic. thumb|180px|L’autur Jeremias Gotthelf Christine, la dunna dal pur da Hornbach, è vegnida da Lindau al Lai da Constanza en la vallada e giauda en il vitg be pauca stima. Ella sa lamenta d’esser fruntada en la vallada sin malvulientscha. Las dunnas hajan ditg dal mal dad ella ed ils umens hajan acceptà quai senza far mucs. Christine è la dunna che sa volva cunter la resignaziun dals umens, pronta da s’opponer a las pretensiuns stravagantas dal chavalier. Ella agescha al lieu dals umens cun l’intenziun da far frunt a la miseria generala; ma a la fin dals quints sto er ella realisar d’avair survalità sias pussaivladads d’engianar il diavel. Ils cumpliments ch’il diavel fa ad ella la plaschan e la conferman en si’opiniun da pudair mitigiar u guntgir sias pretensiuns cun las armas da la dunna. Ins po dir che Christine ha sigillà en num da tuts il patg cun il diavel cun in bitsch sin sia vista. En l’ulteriur decurs sto ella constatar ch’ella ha da purtar persula las consequenzas da quest bitsch, ed ella emprova perquai per tut pretsch da tegnair quai ch’ella aveva mess en vista. I reussescha ad ella, tras cunvegnientscha e cun agid da terzs, da rubar il terz uffant; ma il plevon che cura natiers vegn la finala d’impedir che l’uffant vegnia surdà. Motivs egoistics la muventan da far quai, pertge ch’ella vul finalmain sa liberar da la noda che dola sin sia vista. E tuttina sa zuppa davos ses agir in interess communabel da tut ils abitants dal vitg: l’entira cuminanza è sa conspirada davos ella cun l’intenziun da rumper entras l’unfrenda nunsontga la smaladicziun che giascha sin tuts (en furma dal muvel che vegn decimà pli e pli). Tratgs cuminaivels da Christine e da l’entira cuminanza dal vitg – cun excepziun dal plevon, da la dunna en speranza e da la mamma da quella – èn il fatg ch’els han vieut il dies a Dieu e ch’els han la tendenza da tschentar ils interess persunals davant quels da la cuminanza.
Persunas dal segund raquint enramà
Duatschient onns pli tard è il cumportament dals umans danovamain segnà d’agens interess. Christen vegn umilià da si’atgna mamma. Suenter ch’in famegl ha puspè laschà liber il filien, serra Christen quel ina segunda giada en il post, perda uschia sia vita, ma spendra quella da blers auters.
Tut en tut na gudognan las persunas en quest segund raquint – bundant pli curt – strusch tratgs individuals. L’intenziun è qua be da mussar il cuntrast tranter bun e nausch, faschond resortir surtut il nausch.
Friedrich Engels
Gia avant Marx è Engels s’occupà cun la critica da l’economia politica. Ils sbozs d’ina critica da l’economia naziunala ch’el ha publitgà il 1844 han furmà per Marx il punct da partenza per sias atgnas lavurs. L’onn 1845 è cumparida la scrittira communabla ‹Die heilige Familie› en la quala Engels e Marx han cumenzà a sviluppar lur chapientscha da la teoria. L’onn 1848 han els scrit per incumbensa da la Lia dals communists il ‹Manifest communistic› (cf. la versiun rumantscha).
Cun ses studi ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› (1845), ch’ha gì gronda influenza, tutga Engels tar ils piuniers da la sociologia empirica. Si’activitad publicistica ha contribuì a moda decisiva a derasar il marxissem. Sper l’‹Anti-Dühring› (1877) ha surtut la furma curta ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› (1880) chattà gronda resonanza. Suenter la mort da Marx l’onn 1883 ha Engels edì il segund ed il terz tom da l’ovra principala da quel, ‹Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie›. Ultra da quai ha Engels cuntinuà a formular las basas teoreticas da lur concepziun dal mund communabla, tranter auter en furma da las ovras ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats› (1884) e ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (1888).
Sper ses studis economics e filosofics è Engels s’occupà intensivamain cun il svilup da las scienzas natiralas e da la matematica, furmond uschia il fundament dal materialissem dialectic da pli tard.
Uffanza e giuventetgna (1820–1841)
thumb|220px|La chasa da la famiglia Engels a Barmen Engels è stà l’emprim da nov uffants da Friedrich Engels e da sia dunna Elisabeth Franziska Mauritia Engels (nata van Haar). Il bab lavurava sco fabritgant da mangola, e quai cun success. El derivava d’ina famiglia bainvisa ch’era sesenta dapi il 16avel tschientaner en il Bergisches Land e steva datiers dal pietissem. Sia mamma era oriunda d’ina famiglia da filologs. En sia citad nativa Barmen (che fa oz part da la citad da Wuppertal) ha Engels visità la scola da citad. L’atun 1834 al ha ses bab tramess sin il gimnasi liberal dad Elberfeld. Il scolar aveva grond talent per linguas ed è s’entusiasmà per ideas umanisticas; adina dapli è el vegnì en opposiziun cun ses bab. La finala ha quel sfurzà Engels il settember 1837 – in onn avant l’abitur – da bandunar il gimnasi per ir a lavurar en la fatschenta commerziala dal bab a Barmen. Il fanadur 1838 è Engels viagià a Bremen per cuntinuar fin l’avrigl 1841 sia furmaziun en la chasa dal commerziant a l’engronda e consul saxon Heinrich Leupold. El viveva en il tegnairchasa da Georg Gottfried Treviranus ch’era preditgant a la baselgia da s. Martin.
A Bremen, ina citad da tenuta averta, ha Engels gì chaschun da persequitar sper sia scolaziun commerziala las ideas liberalas che vegnivan derasadas en gasettas e cudeschs. El è surtut sa sentì pledentà dals poets e publicists liberals dal ‹Junges Deutschland› ed ha sez fatg emprovas litteraras.
Anc la primavaira 1839 ha Engels cumenzà a far giu quint cun il pietissem radical da sia citad natala. En ses artitgel ‹Briefe aus dem Wuppertal›, ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland›, ha el descrit co ch’il misticissem religius penetreschia en il Wuppertal tut ils secturs da la vita. A medem temp ha el rendì attent a la colliaziun tranter la tenuta pietistica e la miseria sociala.
Engels è stà activ sco correspundent da Bremen dal ‹Morgenblatt für gebildete Leser› che cumpareva a Stuttgart ed a partir dal 1840 per l’‹Augsburger Allgemeine Zeitung›. El ha scrit numerusas criticas litteraras, poesias, dramas e diversas lavurs en prosa. Ultra da quai ha el cumpilà rapports davart la dumonda da l’emigraziun e davart la navigaziun a vapur. Impurtants promoturs da ses interess litterars e politics han furmà da quel temp Ludwig Börne, Ferdinand Freiligrath e surtut Karl Gutzkow. En il ‹Telegraph für Deutschland› da quest ultim èn cumparidas tranter il 1839 ed il 1841 numerusas contribuziuns dad Engels sut il pseudonim Friedrich Oswald.
A partir dal settember 1841 ha Engels absolvì a Berlin ses servetsch militar d’in onn tar la brigada d’artigliaria da la garda ed ha er frequentà là a l’universitad prelecziuns da filosofia. El è s’avischinà al circul dals giuvens hegelians ed è s’associà a la gruppa enturn Bruno ed Edgar Bauer, ils uschenumnads ‹libers›. Sut l’impressiun da las prelecziuns che Schelling aveva tegnì a Berlin davart Hegel ha Engels publitgà sin la midada da l’onn 1841/42 in artitgel e duas broschuras che sa drizzan cunter la filosofia da Schelling.
Dapi ch’el aveva scrit ses pamflets encunter Schelling, è Engels sa deditgà adina dapli a la filosofia. El ha studegià l’ovra da Hegel, è s’occupà detagliadamain cun la critica da la religiun ed è sa drizzà l’emprima giada vers la filosofia dals materialists franzos. A partir da la mesadad da l’onn 1842 ha el cumenzà a studegiar l’ovra da Ludwig Feuerbach (‹Das Wesen des Christentums›), il qual ha sbittà tant la religiun sco er l’idealissem da Hegel. Sut l’influenza da questas scrittiras è Engels s’allontanà adina dapli dals giuvens hegelians ed ha cumenzà a s’appropriar posiziuns dal materialissem. Tras quai han dumondas da la politica actuala survegnì per el adina dapli muntada. A partir da l’avrigl 1842 ha el publitgà en la ‹Rheinische Zeitung› artitgels ch’eran drizzads cunter il curs reacziunar dal stadi prussian; questa gasetta furmava da quel temp l’organ central dal moviment burgais da l’opposiziun en Germania.
‹Briefe aus dem Wuppertal› ed occupaziun cun ils giuvens hegelians
Engels è s’interessà fitg baud per la situaziun precara dals lavurants. Gia en il tractat ‹Briefe aus dem Wuppertal› ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland› descriva el tranter auter ils sintoms da degeneraziun da lavurants d’industria tudestgs – sco per exempel la derasaziun dal misticissem e da l’alcoholissem – e la lavur d’uffants en las fabricas.
Daspera è el s’occupà fitg ferm cun ils giuvens hegelians, surtut cun David Friedrich Strauss. Sut l’influenza da las prelecziuns che Schelling ha tegnì davart Hegel ha el publitgà il 1842/43 artitgels e broschuras ch’eran drizzads cunter Schelling e sia critica da Hegel. Engels è sa mess en quests texts cunter l’emprova da Schelling da giustifitgar la religiun cristiana ed ha defendì la dialectica da Hegel. La filosofia da Schelling muntia in regress en la scholastica e mistica e na saja nagut auter che l’emprova da puspè far da la filosofia la «fantschella da la teologia».
Emprims pass revoluziunars (1842–1844)
thumb|180px|‹Rheinische Zeitung› Il november 1842 è Engels viagià sur Cologna – nua ch’el ha entupà sin la redacziun da la ‹Rheinische Zeitung› per l’emprima giada Karl Marx – a Manchester. Là ha el vivì en la part da la citad Chorlton-on-Medlock per terminar sia scolaziun mercantila en la filandaria da mangola Ermen & Engels che ses bab manava ensemen cun in partenari.
L’Engalterra era da quel temp industrialisada bundant pli ferm che la Germania. Qua ha Engels emprendì d’enconuscher la realitad da la classa dals lavurants, la quala dueva marcar sia tenuta politica per vita duranta. Il feudalissem avev’ins gia superà là, uschia che Engels ha gì avertamain avant egl las cuntradicziuns tranter la bourgeoisia e la classa da lavurants. El ha tschertgà il contact tar il moviment dals lavurants englais ch’era londervi da sa furmar ed ha emprendì d’enconuscher las furmas da cumbat da quel sco chaumas, meetings ed iniziativas da lescha. La cumpogna da vita dad Engels, la lavuranta irlandaisa Mary Burns, ha giugà en quest connex in’impurtanta rolla.
A Londra è Engels vegnì en contact l’onn 1843 cun l’emprima organisaziun da lavurants tudestga da tenuta revoluziunara, la ‹Lia dals gists›. En quella è el sa cusseglià cun impurtants commembers sco Heinrich Bauer, Joseph Moll e Karl Schapper. Il medem mument è el sa mess en contact cun ils chartists englais a Leeds ed ha scrit emprims artitgels ch’èn cumparids en las gasettas dals ownists (‹The New Moral World›) e chartists (‹The Northern Star›). L’atun 1843 ha cumenzà si’amicizia cun il manader dals chartists Julian Harney e cun il gidanter commerziant e poet Georg Weerth, il qual dueva diriger pli tard il feuilleton da la ‹Neue Rheinische Zeitung› durant ils onns revoluziunars 1848/49.
Sut l’impressiun dal dir cumbat dal proletariat englais, è Engels s’approfundà en il studi da las teorias existentas da la societad chapitalistica. El ha recepì las ovras dals utopists englais e franzos (Robert Owen, Charles Fourier, Claude-Henri de Saint-Simon) ed ils classichers da l’economia politica burgaisa (Adam Smith, David Ricardo). Ils resultats da ses studis ha el publitgà en la ‹Rheinische Zeitung›, en gasettas da lavurants englaisas e per part en Svizra. Il favrer 1844 èn lura cumparidas las scrittiras ‹Die Lage Englands› ed ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›, e quai en ils ‹Deutsch-Französische Jahrbücher› che Karl Marx ed Arnold Ruge edivan a Paris. En quests tractats ha Engels empruvà da chattar in’emprima resposta sin la dumonda, tge rolla che premissas ed interess economics gioghian areguard il svilup da la societad umana.
Curt suenter si’arrivada a Manchester aveva Engels emprendì a conuscher las duas lavurantas irlandaisas Mary e Lizzie Burns, cun las qualas el è stà unì en charezza per vita duranta. In di avant la mort da Lizzie (ils 11 da settember 1878) ha el anc serrà uffizialmain la lètg cun ella.
Cun Marx è Engels stà permanentamain en contact en scrit dapi ch’el aveva collavurà vi dals ‹Deutsch-Französische Jahrbücher›. Tar ses return en Germania, la fin avust 1844, ha Engels visità per diesch dis Marx a Paris. Ils dus han constatà che lur ideas correspundevan per gronda part ed èn sa cunvegnids da lavurar en l’avegnir stretgamain ensemen.
‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›
Cun ses arriv en l’Engalterra (1842), l’occupaziun cun il chartissem ed ils emprims conflicts istorics dal moviment da lavurants è l’interess dad Engels sa spustà sin l’analisa da la situaziun sociala e politica dals lavurants. El è vegnì a la persvasiun ch’il cumbat per ils interess materials furmia l’impuls central dal svilup da la societad e che quel chattia si’expressiun politica en il cumbat da las classas. Sias ideas teoreticas da quel temp resortan il meglier en la scrittira ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›. En quella ha Engels formulà sia critica envers la filosofia idealistica e materialistica. Sco categoria centrala dal chapitalissem fa el resortir il possess privat. Quel furmia il motiv per l’alienaziun da la lavur, per la furmaziun da monopols e per il fatg ch’i dettia adina puspè crisas. La schliaziun dal problem dal chapitalissem vesa Engels en in’organisaziun raziunala da la producziun.
Emprima collavuraziun cun Karl Marx (1844–1847)
L’avrigl 1845 è Engels ì a star a Brüssel per sustegnair Karl Marx. Sut squitsch da la reacziun prussiana era quel vegnì bandischà da la regenza franzosa ed era sa domicilià en il giuven reginavel beltg. Anc il medem onn è Mary Burns suandada Engels nà da l’Engalterra. A Brüssel han Marx ed Engels radunà enturn els in circul d’amis ed enconuschents communabel, al qual appartegnevan tranter auter Moses Hess, Ferdinand Freiligrath, Joseph Weydemeyer e Joachim Lelewel. Marx ed Engels han constatà ch’i sa derasavan entaifer il moviment communistic ideas ch’impedivan che lur novas enconuschientschas vegnian recepidas. Els han perquai cumenzà a lavurar vi da la scrittira ‹Die deutsche Ideologie›, la quala cumpigliava ina critica da Feuerbach e dal svilup dal socialissem tudestg dapi lura. Il matg 1846, suenter ina lavur communabla da sis mais, han els terminà l’ovra. Fin il 1847 è Engels sa stentà adumbatten da chattar ina chasa editura per lur scrittira, la quala el ha anc cumplettà l’entschatta 1847 cun il tractat ‹Die wahren Sozialisten›. Tenor lur puntg da vista avevan els tschentà cun quai ils fundaments teoretics per la vieuta futura da la societad; sinaquai han Marx ed Engels resguardà sco lur emprima incumbensa da gudagnar «il proletariat europeic e sco emprim dal tut il tudestg» per lur persvasiuns. Suenter il 1846 èn els sa deditgads adina dapli a la lavur pratica da fundar ina partida proletaria. Il favrer 1846 han els fundà ensemen cun Philippe Gigot a Brüssel il comité da correspundenza communistic, il qual dueva stgaffir la colliaziun tranter ils communists dals differents pajais. Anc en il decurs dal 1846 èn vegnids fundads ulteriurs comités en numerusas citads europeicas. Marx ed Engels resguardavan questas gruppas, ch’eran per ordinari vaira pitschnas, sco basa per derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants ed han prendì quai sco punct da partenza per confruntar sasezs cun ils concepts ideologics ch’avevan determinà fin qua las ideas dals lavurants. Igl è quai surtut stà il communissem utopic da Wilhelm Weitling, las ideas dal socialist franzos Proudhon sco er il concept dal «vair socialissem» da Karl Grün.
La fin schaner 1847 èn Marx ed Engels daventads commembers da la ‹Lia dals gists›, la quala era s’avischinada en il fratemp a lur ideas. Els han uss lavurà cun tutta forza vi da la transfurmaziun da la Lia en ina partida da la classa da lavurants. Entant ha Marx scrit a Brüssel ses pamflet teoretic ‹Misère de la philosophie›; quel è cumparì il fanadur 1847 en Frantscha e furma ina critica dals plans da refurma da Proudhon. A Paris ha Engels propagà las dumondas teoreticas cuntegnidas en lur cudesch en ils circuls dals communists tudestgs e tranter ils manaders dals socialists franzos. Il zercladur 1847 ha gì lieu l’emprim da dus congress da la ‹Lia dals gists›, la quala è sa numnada da qua davent ‹Lia dals communists›; en il center na steva per ses commembers betg pli la giustia, mabain il «cumbat cunter l’urden social vertent ed il possess privat». Al lieu da la veglia devisa da la Lia ‹Tut ils umans èn frars› è uss passada la devisa da classa revoluziunara ‹Proletaris da tut ils pajais, as unì!›. En furma da 22 dumondas e respostas ha il congress deliberà in ‹Sboz per in credo communistic›.
L’avust 1847 ha Engels fundà ensemen cun Marx l’Uniun dals lavurants tudestgs da Brüssel, il settember è suandada – tenor il model dals Fraternel Democrats da Londra – l’Association démocratique. L’entschatta november 1847 ha Engels formulà ils princips dal communissem, e quai per incumbensa dals commembers parisians da la Lia dals communists. Anc en il decurs dal medem mais èn Marx ed Engels sa participads al segund congress da la Lia dals communists a Londra, nua ch’ins als ha incumbensà da schlargiar il program da la Lia. Da quai è resultà il ‹Manifest communistic› ch’è cumparì il favrer 1848 a Londra. L’ovra è vegnida scritta sut l’aspectativa che la revoluziun burgaisa dal 1848 vegnia a manar ad ina vieuta proletaria da las relaziuns socialas en Germania. En pli è Engels vegnì activ da quel temp en la cuntraversa cun il «vair socialissem» en la ‹Deutsche-Brüsseler-Zeitung›.
‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›
thumb|180px|‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› Suenter ses return da l’Engalterra en Germania ha Engels scrit tranter il november 1844 ed il mars 1845 ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›. Quest’ovra ch’è cumparida il 1845 furma l’emprima publicaziun pli gronda scritta be dad Engels. La publicaziun è crudada en in temp da gronda tensiun sociala en Germania (sullevaziun dals tessunzs). Engels s’occupa qua da la dumonda sociala, e quai partind da las relaziuns en l’Engalterra ch’el enconuscheva or d’atgna experientscha. El descriva ils miserabels quartiers d’abitar dals lavurants en las citads industrialas englaisas e tracta las cundiziuns da lavur dal proletariat rendend attent a la lavur d’uffants, a malsognas da professiun ed a las autas ratas da mortalitad. La finala infurmescha el davart l’ulteriura suppressiun da las famiglias da lavurants tras il sforz da cumprar las mangiativas tar ils interprendiders e d’abitar en las abitaziuns messas a disposiziun da quels (sistem da truck and cottage).
Elavuraziun communabla dal passà filosofic
L’amicizia cun Marx ch’ha cumenzà il settember 1844 ha l’emprim manà ad in’elavuraziun communabla da lur passà filosofic. Lur emprima scrittira communabla ‹Die heilige Familie oder Kritik der kritischen Kritik› (1845) marchescha lur transiziun da l’idealissem al materialissem. En quest’ovra fan Marx ed Engels giu quint cun lur anteriurs cumpogns tranter ils giuvens hegelians, surtut cun Bruno Bauer. A la ‹critica critica› da quel fan els la reproscha che quella na tschentia betg en il center umans, mabain ‹categorias› – il spiert e la conscienza da sasez – e ch’ella crodia enavos en il temp avant Feuerbach, il qual haja daditg surmuntà l’idealissem speculativ tenor la filosofia da Hegel.
Sco resposta sin contribuziuns polemicas da Bruno Bauer e Max Stirner en la ‹Vierteljahresschrift› da Wiegand han els scrit la bain pli impurtanta ovra da questa perioda, ‹Die deutsche Ideologie. Kritik der neuesten deutschen Philosophie in ihren Repräsentanten, Feuerbach, B. Bauer u. Stirner, u. des deutschen Sozialismus in seinen verschiedenen Propheten›. En questa scrittira resumeschan Marx ed Engels lur critica envers la filosofia dals giuvens hegelians; lur pretensiuns areguard ina midada da la conscienza da sasez intendian be d’interpretar auter l’existent, ma d’acceptar quel uschiglio. Il materialissem da Feuerbach, la filosofia da la conscienza da sasez da Bauer e l’anarchissem individualistic da Stirner na mettevan – malgrà tutta radicalitad teoretica – betg maun vi da las relaziuns praticas. Daspera crititgeschan els il socialissem tudestg che sa dettia bain cosmopolitic, ma che mussia en vardad ina «bornadadad naziunala». Quel saja degradà d’in moviment social ad in stgomi d’ideas litterar che cuntentia be pli ils basegns da la pitschna burgaisia tudestga.
Cun sa sparter dals giuvens hegelians e dals socialists èn las posiziuns da Marx ed Engels daventadas pli radicalas. Il 1847 èn els vegnids incumbensads dal segund congress da la Lia dals communists d’elavurar il ‹Manifest da la Partida communistica›. L’ovra formulescha il cumbat da classa sco princip da l’istorgia da fin qua ed interpretescha l’avanzament da la burgaisia moderna sco victoria d’ina classa revoluziunara. Cun sia victoria perdia la bourgeoisia però a medem temp sia rolla revoluziunara e frainia l’ulteriur svilup da las forzas productivas. En ses cumbat cunter il feudalissem haja la bourgeoisia destruì tut las relaziuns tradiziunalas tranter ils umans e tschentà a lur lieu «puras relaziuns pecuniaras». Il fundament da la societad chapitalistica stgaffida da quella saja la lavur cunter pajament; sia consequenza furmia il proletariat ch’augmentia tras sia lavur il chapital senza pudair s’acquistar agen possess. La bourgeoisia produceschia uschia surtut «ses agens chavafossas». Il ‹Manifest› finescha cun il clom da cumbat «Proletaris da tut ils pajais, as unì!» Questa scrittira n’ha bain sviluppà nagin effect politic direct, ella dueva però daventar pli tard il fundament da programs da partidas socialistics e communistics.
Da la Revoluziun da mars fin a la translocaziun a Londra (1848–1870)
thumb|180px|Engels l’onn 1862 Suenter l’erupziun da la Revoluziun da mars a Vienna ed ils cumbats sin las barricadas a Berlin (mars 1848) èn Marx ed Engels sa scuntrads a Paris ed han elavurà là las pretensiuns da la partida communistica en Germania ; quellas èn cumparidas en furma d’in fegl sgulant. Silsuenter han omadus bandunà Paris ed èn arrivads l’avrigl a Cologna. Là han els cumenzà cun las preparativas per fundar la ‹Neue Rheinische Zeitung›. Sut las cundiziuns da la libertad da pressa ch’ins aveva gist acquistà, pareva ina gronda gasetta dal di dad esser il med il pli effizient per represchentar en la publicitad las atgnas ideas politicas. Marx è daventà chauredactur da la nova gasetta, Engels ses substitut. Pervi dal privel da vegnir arrestà, ha Engels stuì bandunar il settember 1848 Cologna. El è viagià en Svizra per sustegnair là l’organisaziun d’uniuns da lavurants. Il schaner 1849 è el returnà a Cologna; en il process da pressa cunter la ‹Neue Rheinische Zeitung› al ha la dretgira da giuraders da Cologna declerà per nunculpant.
Il matg 1849 ha Engels sustegnì per in temp a moda activa la sullevaziun dad Elberfeld. In mais pli tard è el entrà en l’armada da Baden e dal Palatinat ed è sa participà sco adjutant da Willich als cumbats revoluziunars a Baden cunter la Prussia en il cumbat a Gernsbach ed en il Palatinat. Qua ha el scuntrà l’emprima giada Johann Philipp Becker, il cumandant da la guardia burgaisa da Baden, cun il qual al dueva liar pli tard ina stretga amicizia. Sia critica envers l’engaschament mo a mesas da la regenza revoluziunara badaisa e la champagna militara che dueva far naufragi ha el pli tard mess en scrit en si’ovra ‹Die deutsche Reichsverfassungskampagne›. Suenter il naufragi da la Revoluziun da mars è Engels fugì – sco blers auters emigrants revoluziunars – sur la Svizra en l’Engalterra.
Il settember 1850 è la Lia dals communists sa dividida. Dus mais pli tard lavurava Engels puspè tar Ermen & Engels a Manchester; el ha surpiglià la part da ses bab, la quala el dueva la finala vender il 1870 ad Ermen. Engels ha cumenzà a studegiar fatgs da militar. Pervi da sias experientschas militaras praticas en il servetsch militar ed en rom dals cumbats a Baden è el sa sviluppà a l’expert da militar, quai ch’al dueva purtar en il surnum ‹general›. Vers la fin da l’onn 1850 ha el ultra da quai cumenzà ad emprender russ ed autras linguas slavas ed è s’occupà cun l’istorgia e la litteratura dals pievels slavs. Ses studis da linguas ha el cuntinuà il 1853 cun emprender il persian. Engels dumagnava dudesch linguas a moda activa e ventg a moda passiva, tranter auter grec vegl, nordic vegl, arab, bulgar, danais, englais, franzos, fris, gotic, irlandais, talian, latin, ollandais, norvegiais, persian, portugais, rumen, russ, scot, svedais, serbocroat, spagnol e tschec.
Sin l’onn 1850 va er enavos il cumenzament dal stgomi cuntinuant cun Marx en furma da brevs. Sut il num da ses ami ha el scrit tranter il 1851 ed il 1862 regularmain per la revista ‹New York Daily Tribune›. Dal 1853 fin il 1856 ha el publitgà divers artitgels davart la Guerra da Crimea ed auters eveniments internaziunals en la ‹New York Daily Tribune› ed en la ‹Neue Oder-Zeitung›.
Dal 1857 fin il 1860 ha Engels lavurà vi da la ‹New American Cyclopaedia› che vegniva edida a New York da Charles Anderson Dana; el ha contribuì ina retscha d’artitgels militars sco er artitgels biografics e geografics. Ultra da quai ha el scrit numerus artitgels da gasetta, tranter auter davart la Guerra en l’Italia dal 1859 er per la gasetta da lavurants ‹Das Volk›.
La fin dals onns 1850 e l’entschatta dals onns 1860 è Engels s’occupà en duas scrittiras cun il naziunalissem europeic che sa fascheva valair adina dapli. L’avrigl 1859 è cumparida a Berlin sco broschura anonima la lavur ‹Po und Rhein›. En quella è el sa drizzà cunter la predominanza austriaca en l’Italia ed ha fatg valair l’opiniun che be in’Italia independenta possia esser en l’interess da la Germania. Ed er per ils Tudestgs sezs ha el pretendì «l’unitad, la quala (...) suletta ans po render ferms vers anen ed anora». L’entschatta 1860 ha Engels medemamain publitgà a moda anonima la scrittira ‹Savoyen, Nizza und der Rhein›, en la quala el è s’exprimì cunter l’annexiun da la Savoia e da Nizza tras Napoleun III ed ha avertì d’ina allianza tranter la Russia e la Frantscha.
A l’entschatta dals onns 1860 han divers mortoris turblà la vita privata dad Engels: il 1860 è mort ses bab, il 1863 sia dunna Mary Burns ed il 1864 ses collavuratur Wilhelm Wolff. A medem temp han dus eveniments politics attira l’attenziun dad Engels e Marx. La Guerra civila americana (1861–1865) han omadus resguardà sco «spectacul senza paregl en las annalas da l’istorgia da guerra». Engels ha pretendì da l’Uniun da manar la guerra a moda revoluziunara e d’involver pli ferm las massas dal pievel. El ha suttastritgà ch’i sa tractia tar la liberaziun dals nairs dal cumbat elementar da la classa dals lavurants e ch’era ils lavurants alvs na possian betg esser libers uschè ditg che la sclavaria existia. En la sullevaziun polonaisa cunter la Russia zaristica (1863) ha Engels vis a s’accumplir ina premissa per flaivlentar l’influenza reacziunara dal zarissem en l’Europa; quella possia er servir a sviluppar il moviment democratic en la Prussia, l’Austria e la Russia.
Suenter la mort da Ferdinand Lassalle (il settember 1864) ha Engels collavurà sin proposta da Marx vi da la gasetta dal Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein (ADAV), ‹Social-Demokrat›, per pudair gudagnar ils commembers da quel per ina politica revoluziunara. Il favrer 1865 han però omadus sistì lur collavuraziun, damai che la gasetta sa posiziunava a moda adina pli evidenta en vischinanza da Bismarck. L’onn 1865 è cumparida a Hamburg la broschura ‹Die preussische Militärfrage und die deutsche Arbeiterpartei›. Cun quella ha Engels surtut gì l’intenziun da clamar en memoria envers ils aderents da Lassalle e l’ADAV ina posiziun revoluziunara.
Suenter che Marx aveva lavurà dapi ils onns 1850 vi da si’ovra ‹Das Kapital› è cumparì il settember 1867 l’emprim tom. Engels aveva insumma pussibilità ils studis economics da blers onns da Marx cun prender sin sai il «commerzi da chaun» e finanziond cun quel ina gronda part da l’existenza da la famiglia da Marx. Engels è er stà bun da cussegliar Marx sin tut ils champs da la teoria economica. Da grond’impurtanza è plinavant stà ses cussegl en dumondas praticas. Per derasar las ideas cuntegnidas en ‹Das Kapital› na steva per entant anc a disposiziun nagina gasetta da lavurants; perquai ha Engels publitgà – sut il pretext da la critica – en la pressa burgaisa pliras recensiuns da l’ovra da Marx. L’onn 1868 èsi lura stà pussaivel d’onurar en il ‹Demokratisches Wochenblatt› da Wilhelm Liebknecht la publicaziun da Marx sco la pli impurtanta ovra per ils lavurants insumma.
A Londra fin la mort da Marx (1870–1883)
Sin proposta da Marx è Engels vegnì elegì l’october 1870 sco commember dal cussegl general da l’Associaziun da lavurants internaziunala. Sinaquai è el stà activ sco secretari correspundent per la Belgia, la Spagna, il Portugal, l’Italia ed il Danemarc. Suenter la sconfitta dals communards da la Communa da Paris ha il cussegl general furmà in comité da fugitivs per ils exiliads da Paris che mitschavan per ordinari a Londra. Sin iniziativa dad Engels ha Marx scrit il tractat ‹Der Bürgerkrieg in Frankreich› che dueva far resortir a tut ils commembers da l’Internaziunala la muntada dal cumbat da Paris. La stad 1871 ha Engels translatà quel da l’englais en tudestg.
Dapi il 1873 è Engels sa fatschentà intensivamain cun problems filosofics da las scienzas natiralas. Si’intenziun era quella da vulair scriver suenter vastas lavurs preparatoricas in cudesch, en il qual el vuleva preschentar las enconuschientschas teoreticas da las scienzas natiralas en furma d’ina generalisaziun dialectic-materialistica. Entamez quests studis è arrivada da Liebknecht e Marx la supplica da cumbatter l’«epidemia da Dühring» en Germania. Quest’incumbensa ha el adempli ils onns 1876 fin 1878 cun la scrittira ‹Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft› (‹Anti-Dühring›). Quella è l’emprim cumparida en il ‹Vorwärts›, l’organ central da la Partida da lavurants socialistica en Germania, ed il 1878 er en furma da cudesch. Medemamain il 1878 è morta sia dunna Lydia Burns.
‹Dialektik der Natur› ed ‹Anti-Dühring›
L’ovra ‹Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft› (‹Anti-Dühring›), vi da la quala er Karl Marx ha collavurà, è cumparida l’emprim ils onns 1877/78 en furma d’ina retscha d’artitgels en il ‹Vorwärts›. En quella dilucidescha Engels a moda critica intginas ovras dad Eugen Dühring. Sia critica sa drizza cunter il caracter dogmatic-metafisic da la «filosofia da la realitad» da Dühring e sia inabilitad da chapir il process da svilup «dialectic» dal mund. A medem temp furma quest’ovra in’emprima emprova da resumar en furma d’ina enciclopedia tant l’istorgia dal socialissem sco er las ideas centralas dal communissem marxistic.
Il tractat ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› ch’è cumparì il 1880 sa basa medemamain sin l’‹Anti-Dühring› e sviluppescha ils princips dal materialissem istoric. Per Engels era il socialissem tempriv (Saint-Simon, Fourier, Owen) «utopic», perquai ch’el appellava a moda nundialectica a vardads raziunalas atemporalas. Quest manco haja Hegel surmuntà cun chapir l’entira realitad sco in process dialectic – che sa manifesteschia però precis il cuntrari da quai che sa sviluppia l’«idea». Pir tras Marx è il socialissem daventà ina scienza, numnadamain cun definir l’istorgia sco in cumbat da las classas cuntinuant e cun scuvrir la «plivalur» sco «il misteri da la producziun chapitalistica». El ha cumprovà che la societad burgaisa stoppia ir necessariamain a frusta vi da sia cuntradicziun da basa tranter la producziun che sa basa sin la participaziun da l’entira societad e l’appropriaziun da quella tras paucs. Entant ch’i saja stà l’incumbensa istorica da la bourgeoisia da sviluppar las forzas productivas, saja il proletariat dumandà uss da transferir quellas dal possess privat en ils mauns da la societad.
Suenter la mort da Marx (1883–1895)
thumb|180px|Engels en la vegliadetgna da 57 onns Suenter la mort da Marx (1883) è Engels daventà il cussegliader principal dal moviment internaziunal e surtut tudestg che steva sut l’ensaina dal marxissem. El ha influenzà il svilup da la socialdemocrazia tudestga e dal Program dad Erfurt da quella (1891).
Il 1884 ha el publitgà la scrittira ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› che sa basa tranter auter sin manuscrits da Marx. En quella analisescha el la furmaziun da la societad primara e la vieuta a la societad da classas.