cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Friedrich Engels
Suenter la mort da Marx (1883–1895)
Silsuenter ha Engels cumenzà ad ordinar e decifrar ils manuscrits da Marx. L’onn 1885 ha el publitgà ‹Das Elend der Philosophie› da Marx ed il segund tom da ‹Das Kapital›. Igl è suandada la translaziun englaisa da l’emprim tom (1887), la quala el ha preparà ensemen cun ses ami Samuel Moore e cun il schender da Marx Edward Aveling. Il 1890 è cumparida la quarta ediziun da l’emprim tom da ‹Das Kapital›; quel aveva Engels anc redigì ina giada cun agiuntar intginas annotaziuns che duevan tegnair quint da las «relaziuns istoricas» ch’eran sa midadas. Sco lavur fitg pretensiusa dueva sa mussar l’ediziun dal terz tom da ‹Das Kapital›. Per quella ha Engels duvrà nov onns (fin il 1895). El è sa basà sin il manuscrit da Marx dal 1864/65, adattond quel però vaira ferm.
Sper l’ediziun da ‹Das Kapital› ha Engels publitgà il 1886 la scrittira ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› ed il 1891 la ‹Kritik des Gothaer Programms› che Marx aveva scrit il 1875. Daspera è el stà en intensiva correspundenza cun socialists e communists en tut l’Europa.
Engels è mort ils 5 d’avust 1895 a Londra en la vegliadetgna da 74 onns vi da cancer da la laringia. Sia tschendra è vegnida sfundrada en la mar ils 27 da settember 1895 tschintg miglias nauticas davant la costa dal lieu da bogn Eastbourne nua che Engels sa trategneva gugent.
Ovra tardiva
Suenter la mort da Marx (1883) è Engels surtut sa stentà da derasar, defender e sviluppar vinavant l’ovra scientifica e politica ch’el aveva stgaffì communablamain cun Marx. Per cuntanscher questa finamira ha el sistì l’elavuraziun d’atgnas lavurs sco quella da la ‹Dialektik der Natur›.
La finamira primara dad Engels era da terminar ‹Das Kapital› e d’edir ils ulteriurs manuscrits or dal relasch da Marx. En sias atgnas scrittiras è el sa spruvà d’intermediar al moviment da lavurants las tradiziuns revoluziunaras. Correspundentamain ha el impundì bler temp en l’elavuraziun da l’istorgia tempriva dal moviment socialistic e da la Revoluziun dal 1848/49. Da quai èn resortidas lavurs sco ‹Marx und die Neue Rheinische Zeitung›, ‹Zur Geschichte des Bundes der Kommunisten› e la prefaziun tar ‹Karl Marx vor den Kölner Geschworenen›. Sco med da represchentaziun ha Engels adina puspè fatg diever da la biografia – per exempel davart ils manaders da lavurants Georg Weerth, Johann Philipp Becker e Sigismund Ludwig Borkheim.
thumb|180px|‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› L’interess istoric dad Engels pertutgava surtut la preistorgia. Uschia ha el analisà en ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› la furmaziun da la societad primara ed il svilup da quella a la societad da classas.
Daspera è el s’occupà cun l’istorgia tudestga. Sco «mument decisiv da l’entira istorgia tudestga» resguardava el surtut la Guerra da purs. Il svilup dal stadi naziunal tudestg e la politica da Bismarck ha el tractà tranter la fin dal 1887 e l’avrigl 1888 en il manuscrit ‹Die Rolle der Gewalt in der Geschichte›, il qual è restà nunfinì. En connex cun l’ediziun americana da ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ha el scrit a partir da l’entschatta dal 1885 in’entira retscha da tractats davart l’istorgia dal moviment da lavurants englais (‹England in 1845 and in 1885› ).
Ultra da quai ha Engels scrit lavurs davart l’istorgia da la Russia e da la Frantscha. Il 1889/90 è cumparì ‹Die auswärtige Politik des russischen Zarentums›, il 1891 la translaziun franzosa da l’ovra da Marx ‹Achtzehnter Brumaire› (en il feuilleton dal ‹Socialiste›). Alura è suandada ina reediziun dal cudesch da Marx ‹Bürgerkrieg in Frankreich›, al qual Engels ha agiuntà in’introducziun.
L’istorgia dal cristianissem tempriv al ha interessà pervi dals «puncts cuminaivels remartgabels cun il moviment da lavurants modern». Tuttina sco quel haja er il cristianissem tempriv «furmà a l’entschatta in moviment da supprimids: quel è sa preschentà l’emprim sco ina religiun da sclavs e liberads, da povers e persunas senza dretgs (...). Omadus moviments èn vegnids persequitads e lur aderents han ins sbittà e tschentà sut leschas spezialas.» La moda co che Engels è procedì era tuttavia sin l’autezza da la perscrutaziun biblica istoric-critica da ses temp. En il tractat cumparì il 1883 ‹The book of revelation› tracta Engels la Palentada da son Gion; quella resguardava el sco la pli impurtanta funtauna dal Nov Testament per la perscrutaziun da l’istorgia dal cristianissem tempriv. La stad 1894 ha el tractà in’ulteriura giada da rudent la tematica ‹cristianissem tempriv›, e quai en l’ovra ‹Zur Geschichte des Urchristentums› ch’è cumparida en la ‹Neue Zeit› (e che resguarda per part ponderaziuns cuntegnidas en il tractat dal 1883).
In’ulteriura impurtanta tematica entaifer l’ovra tardiva dad Engels ha furmà la confruntaziun cun las funtaunas filosoficas dal marxissem. L’onn 1886 ha el dilucidà en l’ovra ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› la relaziun tranter il marxissem e la filosofia da Hegel e Feuerbach. Engels sez ha resguardà questa scrittira sco «la preschentaziun la pli detagliada dal materialissem istoric» ch’existia tenor ses savair.
Concepziun da basa teoretica
Cumbain che Engels ha tschentà la gronda part da si’activitad teoretica e pratica en il servetsch da Marx, ha el avert a la teoria marxistica champs, als quals Marx n’era strusch sa deditgà. Surtut en las disciplinas classicas da la filosofia sco la teoria da l’enconuschientscha, l’ontologia e l’antropologia ed en la teoria istorica vala Engels tuttavia sco pensader autonom.
La dialectica
Per Engels na furma la dialectica betg be in princip istoric, mabain surtut in ontologic ed epistemologic. Ella è a medem temp la moda e maniera co che tut sa mova e sa sviluppa e la metoda da pensar. Engels ha sviluppà trais leschas dialecticas:
In element central per Engels è che la materia è en moviment. E quest moviment è segnà da cuntrasts, quai che resulta gia dal fatg ch’in corp en moviment «è il medem mument en in lieu ed a medem temp en in auter; sa chatta en in lieu fix e na sa chatta tuttina betg en quel». Partind da questa premissa che tut l’existent haja in’essenza materiala e che tut il material sa chattia en moviment arriva Engels a la conclusiun che l’entira realitad saja segnada da cuntrasts resp. che cuntrasts penetreschian la realitad e fruntian en quella necessariamain in sin l’auter.
La lescha che quantitad sa volva en qualitad di «che midadas qualitativas (...) pon be avair lieu en la natira cun agiuntar u retrair ina quantitad da materia u da moviment».
La lescha da la negaziun da la negaziun è tenor Engels ina lescha generala «areguard il svilup da la natira, da l’istorgia e dal pensar» ch’el na deducescha betg a moda teoretica, mabain illustrescha a basa d’exempels concrets. Uschia è la planta che sa sviluppa dal graunin d’ierdi la negaziun da quel, ed ils numerus graunins che sa sviluppan da la planta furman il resultat da la negaziun da la negaziun.
La moda da pensar cuntraria a la dialectica furma tenor Engels la metafisica. Quest’ultima lavura cun categorias «fixas», entant ch’il pensar dialectic – al qual el attribuescha Aristoteles e surtut Hegel – applitgescha categorias «fluidas». Per Engels na sa lascha la pretaisa da «cuntrasts fixs da causa ed effect, identitad e differenza, parita ed essenza» tenor la moda da pensar metafisica betg mantegnair; pertge che en il coc è il pol cuntrari gia adina cuntegnì en l’auter ed «a partir d’in tschert punct sa volva in pol en l’auter». La moda da pensar metafisica saja l’«ordinaria», la quala tant il pensar da mintgadi sco er la scienza dovria per s’orientar en il mund e quella haja «gì a ses temp ina gronda muntada istorica». Quella furmia in stgalim che saja tuttavia necessari entaifer il process d’acquistar enconuschientscha, tant en il mintgadi sco er en la scienza; quel na sa laschia betg simplamain sursiglir a favur da la dialectica, mabain saja cuntegnì en quella sco mument per sai.
Enconuschientscha e logica
En l’‹Anti-Dühring› ha Engels sviluppà a moda fundamentala sia teoria da la represchentaziun. La schientscha ed il pensar furman per el «products dal tscharvè uman»; e l’uman «è sez in product da la natira». Ils «schemas da la logica» sa refereschan a «furmas da pensar», las qualas èn da lur vart «furmas da l’esser, dal mund exteriur». Tuttina sco Hegel snega Engels la tesa da la «chaussa en sai»; quella «n’agiunta gnanc in pled a nossa enconuschientscha scientifica; pertge che sche nus n’ans pudain betg occupar cun las chaussas, n’existan ellas betg per nus.» L’enconuschientscha è «in product istoric ch’adoptescha en il decurs dal temp furmas fitg differentas e tras quai cuntegns fitg differents. La scienza dal pensar è pia, sco mintg’autra era, ina scienza istorica, la scienza dal svilup istoric dal pensar uman.»
Tuttina sco Hegel crititgescha Engels er il princip logic-formal da l’identitad. Las scienzas natiralas hajan mussà che l’identitad enserria la diversitad. Medemamain en il senn da Hegel interpretescha Engels l’act da giuditgar sco unitad ch’enserra tant il general sco er il particular.
Ideologia, morala e religiun
thumb|200px|Marx ed Engels (fotomontascha) Ideologia è per Engels «in process che vegn bain mess ad ir da vart da l’uschenumnà pensader a moda sapientiva, però a basa d’ina faussa schientscha. Ils stimuls per propi ch’al muventan, al restan nunenconuschents.» A l’ideolog cumparan sias ideas, «damai che quellas èn vegnidas intermediadas tras il pensar, er fundadas en l’ultima instanza en il pensar». Tar ils stimuls per propi, uschia Engels vinavant, tutgan tant interess subjectivs inconscients sco er la constellaziun economica objectiva. Engels suttastritga però l’«efficacitad istorica» da l’ideologia. Da «snegar ad ella in svilup istoric autonom» na muntia betg «ch’ella na reagescha betg, ina giada ch’ella è vegnida messa en il mund per auters motivs (surtut economics)» e ch’ella na saja betg abla d’avair ina vigur retroactiva sin ses ambient, gea sin ses agen stimul.
Il svilup d’ina ideologia suonda in’atgna logica; ella sa furma «per lung dal conglomerat imaginar avant maun». Uschia «sa basa la filosofia da mintg’epoca sin in tschert material imaginar che l’è vegnì tradì da las epocas precedentas e che vegn considerà sco punct da partenza fix». En vardad determineschan però surtut las influenzas economicas «la moda e maniera co ch’il material imaginar avant maun vegn transfurmà e sviluppà vinavant». Questas influenzas na sa fan per ordinari betg valair a moda directa, damai ch’igl èn «surtut ils reflexs politics, giuridics e morals ch’influenzeschan la filosofia».
Tipics exempels per ideologias furman per Engels la morala e la religiun. La morala è stada «da tut temp ina morala da classas; u che quella ha legitimà il domini ed ils interess da la classa regenta u ch’ella ha exprimì – ina giada che la classa supprimida è daventada pussanta – l’indignaziun cunter quest domini ed ils interess futurs dals supprimids». L’origin da la furma ideologica che sa manifestescha en furma da la religiun è la moda e maniera co che l’uman è expost a la natira. Il stgalim il pli bass da la dominaziun da la natira e la dependenza da fenomens da la natira nunexplitgabels mainan a praticas magicas e religiusas che servan a cumpensar il stadi tecnic-economic e scientific sutsviluppà: «La basa da las diversas faussas imaginaziuns da la natira, da la constituziun da l’uman sez, dals spierts, da las forzas magicas etc. furman per ordinari sulettamain mancanzas economicas; il bass svilup economic da la perioda preistorica ha manà a faussas ideas areguard la natira – per part per cumplettar questas mancanzas, per part però er sco cundiziun e schizunt sco motiv per quellas.»
Istorgia
Tuttina sco Marx parta er Engels da la premissa che l’istorgia da l’umanitad furmia in’«istorgia da cumbats da las classas» e che l’andament da quella vegnia surtut influenzà da las relaziuns economicas. En l’‹Anti-Dühring› ed en sias scrittiras posteriuras ha Engels approfundà ed extendì las ideas filosoficas che concernan l’istorgia.
La concepziun da l’istorgia dad Engels è da princip segnada d’ina tenuta optimistica. Tuttina sco Hegel na resguarda el l’istorgia da l’umanitad betg sco in «battibugl selvadi d’atrocitads senza senn», mabain sco in process evolutiv, dal qual la regularitad interna sa lascha percepir tras tutta casualitad apparenta.
Bain è l’istorgia per el en emprima lingia in’ovra da l’uman – «nus faschain sezs noss’istorgia». Ma «ils motivs che fan la finala agir l’uman en l’istorgia na furman tuttavia betg la causa profunda per ils eveniments istorics.» Anzi «sa zuppan davos quests motivs autras forzas (...), las qualas igl ha num da perscrutar». La relaziun tranter la libertad dal singul e la regularitad tenor la quala l’istorgia sa mova sa lascha be explitgar per Engels a moda dialectica. Las «intenziuns da las singulas acziuns» sajan bain vulidas, betg però «ils effects che resultan per propi da las acziuns». Ils eveniments istorics cumparan uschia sco sch’els vegnissan «dominads da la casualitad»; ma en vardad «vegnan els dominads da leschas internas zuppadas». Per che quellas possian sa far valair sto però esser cuntanschì entaifer il svilup istoric in tschert grad da madirezza: «L’istorgia ha ses agen pass; ed er sche quel sa splega la finala a moda dialectica, sche sto la dialectica tuttina spetgar vaira ditg sin l’istorgia.»
La premissa centrala per il svilup istoric furman las relaziuns economicas – la moda e maniera co ch’ils umans produceschan lur da viver e stgomian lur products. Quellas sco er la structura da la societad che resulta londeror furman la basa «per l’istorgia politica ed intellectuala» da mintga epoca istorica.
Ils facturs economics
Surtut en si’ovra tardiva ha Engels sviluppà in term cumplessiv dals «facturs economics» decisivs. En sia brev a Borgius appartegnan a quels «l’entira tecnica da la producziun e dal transport», la geografia, la «tradiziun» ed er la «razza». Quests elements furman la basa dal svilup istoric, n’èn dentant betg ils sulets facturs determinants. «Las singulas parts da la surstructura influenzeschan medemamain il decurs dals cumbats istorics e savens èsi surtut ellas che decidan davart la furma da quels. Questa surstructura sa cumpona da las furmas politicas dal cumbat da classa e da ses resultats – constituziuns sco ch’ellas vegnan fixadas da la classa regenta suenter avair gudagnà la battaglia ed autras furmas da dretg – ed er gia da la reflexiun davart tut quests cumbats reals en ils chaus dals involvids, da teorias politicas, giuridicas e filosoficas sco er da concepziuns religiusas e dal svilup da quellas a sistems dogmatics.»
Las leschas economicas na furman per Engels naginas leschas nunmidablas e perpetnas areguard il svilup da l’istorgia, mabain leschas ch’èn situadas en in context istoric, che naschan e passan. Uschè lunsch ch’ellas expriman «relaziuns puramain burgaisas» n’èn ellas betg pli veglias che la societad burgaisa moderna. Ellas mantegnan be lur valaivladad uschè ditg sco che questa societad che sa basa sin il domini da classa e sin il sfruttament da classa po sa tegnair en vita. En quest context prenda Engels er posiziun envers la tesa da Malthus areguard la creschientscha da la populaziun («creschientscha exponenziala da la populaziun, ma be aritmetica da l’offerta da vivondas»). Quella furmia be ina lescha per la societad burgaisa e cumprovia che quella saja daventada ina barriera per l’ulteriur svilup e stoppia perquai crudar.
Communissem tempriv e civilisaziun
thumb|160px|Marca postala da l’Uniun sovietica cun il purtret dad Engels (1970) Surtut en si’ovra tardiva è Engels s’occupà intensivamain cun la preistorgia; da la muntada da quella è el s’accurschì cun leger las lavurs da Haxthausen, Maurer e Morgan.
Violina
thumb|220px|Violina istorica dal 18avel tschientaner thumb|220px|Il spectrum tonal da la gìa Tar la violina u gìa sa tracti d’in instrument ad artg ch’appartegna a las lautas a culiez cun corp da resonanza. Las quatter cordas (g – d1 – a1 – e2) vegnan stritgadas cun in artget. En la tradiziun da la musica classica europeica gioga la violina ina rolla centrala – blers impurtants cumponists han deditgà a quest instrument vastas parts da lur ovra.
Friedrich Engels
Communissem tempriv e civilisaziun
Per Engels cumenza tutta istorgia cun la cuminanza tempriva dal possess da terren en furma da la cuminanza da la stirpa e dal vitg. Cun pleds entusiastics discurra el da la cuminanza da gentes e da sia «grondiusa constituziun, en tut sia uffantilitad e simpladad». Sumegliant a Rousseau cuntrastescha el il temp preschent cun duas epocas dad aur – ina situada a l’entschatta, ina a la fin da l’istorgia.
Violina
Etimologia
Il term ‹violina› deriva dal talian ed è cumprovà dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner. El signifitgava oriundamain, sco furma diminutiva, ‹pitschna viola›; dapi ch’èn sa divididas en il 16avel tschientaner las trais famiglias da la viola da braccio, viola da gamba e lira vegn il term be pli applitgà per la varianta da discant (sopran) entaifer la famiglia da braccio.
Friedrich Engels
Communissem tempriv e civilisaziun
L’epoca avant la spartiziun da la lavur e la furmaziun da stadis descriva Engels cun pleds romantics: «Senza schuldads, gendarms u policists, senza aristocrazia, retgs, statalters, prefects e derschaders, senza praschuns, senza process prenda tut ses andament ordinà. Davart tutta dispita e charplina decidan tut quels ch’i concerna: la gens u la stirpa u er ils singuls gentes tranter pèr. Be sco ultim med ed applitgà mo darar smanatscha la vendetga, da la quala nossa paina da mort n’è er nagut auter che la furma civilisada, colliada cun tut ils avantatgs e dischavantatgs da la civilisaziun. Igl existan bundant dapli fatgs cuminaivels che oz – il tegnairchasa vegn manà da pliras famiglias a moda communabla e communistica, il terren è en possess da la stirpa cun excepziun dals ierts che vegnan attribuids temporarmain als tegnairchasa – e tuttina na dovr’ins betg la minima part da noss vast e cumplex apparat administrativ. Las parts involvidas decidan e per la gronda part dals cas ha l’isanza da blers tschients onns gia reglà tut. Persunas povras e basegnusas na poi betg dar – il tegnairchasa communistic e la gens enconuschan lur responsabladads envers vegls, malsauns e schirads da guerra. Tuts èn tuttina e libers – er las dunnas. Per sclavs na datti anc nagin spazi, per la submissiun da stirpas estras per ordinari er anc betg.»
Violina
Etimologia
Il term ‹gìa› deriva dal tudestg ‹Geige›. Là ha quel oriundamain furmà in surnum pegiurativ per la furma originara da la viola ed è alura sa sviluppà a la noziun generica per ils instruments ad artg insumma, pia inclusiv viola da bratsch, cello e gamba. Sur lung temp ha il term però mantegnì sia connotaziun negativa, uschia per exempel en la scola da violina da Leopold Mozart (1756) u er anc tar Johann Christoph Adelung. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner è il term s’etablì sco sinonim neutral da violina. L’origin dal term ‹Geige› n’è betg sclerì. Quel cumpara gia en in manuscrit dal 12avel tschientaner ed è er entrà dal vegl tudestg en il franzos (‹gigue›) resp. talian, vegl spagnol e provenzal (‹giga›). Forsa ch’il term è collià cun ‹*gīgan› (mover vi e nà), forsa sa tracti però er d’ina creaziun onomatopeica (analog a ‹gackern›, ‹kieksen› etc.).
Friedrich Engels
Communissem tempriv e civilisaziun
Las cuminanzas da gentes originaras han però necessariamain stuì far naufragi, perquai ch’ellas na tenschevan betg sur la stirpa ora: «Quai che sa chattava ordaifer la stirpa, sa chattava ordaifer il dretg.» Ellas han be pudì exister uschè ditg sco che la producziun era dal tuttafatg sutsviluppada. Malgrà che Engels conceda il svilup civilisatoric che dueva suandar, crititgescha el quel a moda massiva: «Igl èn ils interess ils pli bass – engurdientscha, hedonissem, ranvaria, enguladitsch egoistic dal possess communabel – ch’inaugureschan la nova societad da classas civilisada; ed igl èn ils meds ils pli infams – ladernitsch, violaziun, malizia, tradiment – che sutmineschan e fan ir en paglia la veglia societad da stirpas senza classas. E la nova societad sezza è, durant tut ils traimillietschintgtschient onns da si’existenza, mai stada insatge auter ch’il svilup da la pitschna minoritad sin donn e cust da la gronda maioritad sfruttada e supprimida ed oz è ella quai pir che mai.»
Stadi
Il stadi furma per Engels in product istoric. El explitgescha quai a l’exempel da la furmaziun dal stadi d’Athen. Quel saja sa sviluppà or da la societad da gentes ch’era oriundamain communistica. Cun laschar en ierta la facultad als uffants è vegnida privilegiada l’accumulaziun da ritgezza en tschertas famiglias; tras quai han quellas cuntanschì ina ferma posiziun da pussanza envers la stirpa. Per proteger ils privilegis famigliars hajan ins la finala ‹inventà› il stadi. Quel dueva segirar il nov possess privat dal singul «cunter la tradiziun communistica da l’urden gentil», auzar quel a l’«intent suprem da tutta cuminanza umana» ed al munir «cun il bul da la renconuschientscha generala da la societad». Tras quai ha el perpetnisà «la spartiziun da la societad en classas» ed «il dretg da la classa possedenta da sfruttar quels che na possedan nagut ed il domini da quest’emprima classa sur da l’autra».
Violina
Construcziun da l’instrument
thumb|240px|Las singulas parts da la gìa en survista thumb|200px|Il fund da la violina survegn sia furma d’arvieut Il corp da resonanza u corpus sa cumpona da la cuverta, dal fund e da las rischlas. Las singulas parts vegnan colliadas cun agid da colla dad ossa u da pel. Quella consista da proteins che vegnan gudagnads or dad ossa u pel dad animals. La colla è solvabla en l’aua e daventa loma tar ina temperatura sur 50 fin 60 grads celsius. Perquai è in construider da gìas versà abel da prender dapart l’instrument senza donnegiar il lain u il lac.
Il lac protegia il lain da l’instrument e conserva l’abilitad da vibrar da quel. Tut tenor po il lac influenzar marcantamain il tun, senza però al meglierar udiblamain. Vegn il lac dà si a moda nunprofessiunala, èsi pussaivel che quel ‹stenschenta› l’instrument, vul dir restrenscha fermamain las vibraziuns da la cuverta.
Friedrich Engels
Stadi
Il stadi è sa furmà «or dal basegn da tegnair a mastrin cuntrasts da classa». Damai che quel è però sez «sa furmà entamez il conflict da questas classas, sa tracti per ordinari dal stadi da la pli pussanta classa economica». Cun agid dal stadi daventa quella er la classa ch’è politicamain la pli pussanta «e s’acquista uschia novs meds per opprimer e sfruttar la classa supprimida». Excepziunalmain poi er dar situaziuns, nua che «las classas cumbattantas èn quasi en l’equiliber, uschia che la pussanza statala cuntanscha sco intermediatura apparenta per in temp ina tscherta autonomia envers omaduas». Sco exempel numna Engels «la monarchia absoluta dal 17avel e 18avel tschientaner» – ch’ha intermedià tranter l’aristocrazia e la burgaisia – ed il «bonapartissem da l’Emprim e surtut dal Segund Imperi franzos, il qual è sa servì dal proletariat cunter la bourgeoisia e viceversa.»
Violina
Cuverta
Tar la cuverta sa tracti da la part ad arvieut superiura ch’è munida cun las duas foras caracteristicas en furma da f. Per il pli consista la cuverta da duas parts ch’èn culadas ensemen entamez. En il cas ideal vegn duvrà lain cun rintgs annuals fitg graschels ed ordinads a moda regulara. Plantas che correspundan a quests criteris creschan en regiuns autalpinas sin terrens cun paucas substanzas nutritivas. Quellas vegnan pinadas durant l’emprima mesadad da l’enviern, cur ch’i sa chatta pauc suc en il bist. Silsuenter vegn il lain sientà sur plirs onns, l’emprim sco bist, silsuenter intgins ulteriurs onns en furma tagliada. La cuverta finida ha ina grossezza da 2,4 fin 3,5 mm. Per cuntanscher la flexibilitad giavischada vegn lain steri taglià pli satigl che lain lom.
Friedrich Engels
Natira
Per Hegel represchentava la natira sulettamain in’‹alienaziun› da l’idea che na saja betg abla da sa sviluppar en il temp ; per Engels percunter na furma la natira betg be in prestgalim en il svilup da la logica dal spiert uman. Il cuntrari sa differenziescha per el l’istorgia da l’uman «da l’istorgia da la natira sulettamain en il process da svilup d’organissems conscients da sasez». Inspirà da la teoria da l’evoluziun da Darwin resguarda Engels la natira sco in fenomen istoric.
Violina
Fund
Il fund è normalmain fatg da lain d’ischi (fitg darar da papla u da salesch) e vegn medemamain elavurà en furma d’arvieut. Il fund po consister d’ina part ubain da duas parts ch’èn tatgadas ensemen (quai che sa lascha enconuscher vi da la mascheraziun spievlada a moda simmetrica).
Friedrich Engels
Istorgia da la scienza e da la filosofia
thumb|160px|Berlin-Lichterfelde (2010) Per l’istorgia da las scienzas s’interessescha Engels surtut areguard il svilup da la chapientscha da la natira e dal pensar dialectic.
Per il «materialissem genuin» dals filosofs da la natira ionics sa chapivan l’unitad e l’objectivitad da la natira da sasez. Perquai ch’ins n’era anc betg avanzà fin a l’analisa da la natira, vegniva quella resguardada sco in’unitad. «Il connex cumplessiv dals fenomens da la natira» furmava per els il «resultat da la contemplaziun directa», quai che manifestescha tenor Engels l’«insuffizienza da la filosofia greca».
Violina
Rischlas
Intarsias (uschenumnadas ‹avainas›) orneschan l’ur da la cuverta e dal fund. Igl èn quai trais sdrimas da lain satiglias ch’èn savens – en la part visibla – da colur naira. Quellas vegnan messas en il foss d’avainas e colladas. Sper lur effect decorativ servan quellas a stabilisar ils urs da la cuverta e dal fund che vargan sur las rischlas ora.
Friedrich Engels
Istorgia da la scienza e da la filosofia
Cun la victoria dal cristianissem èn las tradiziuns cosmologic-dialecticas dals Grecs idas a perder. Il temp medieval ch’è suandà valitescha Engels per gronda part a moda negativa – sco «stgirenta notg», durant la quala las scienzas na sajan betg sa sviluppadas vinavant. Tuttina accentuescha el «ils gronds progress dal temp medieval» – surtut areguard «l’extensiun dal territori cultural europeic» e la naschientscha da «grondas naziuns ablas da surviver».
Violina
Corpus
Tar il corpus sa tracti d’in corp chavortg d’ina lunghezza da 35 fin 36 cm. En ina chava en furma da trapez vegn culà il culiez. Quel ha ina lunghezza da radund 13 cm e vegn collà ensemen cun l’aissa da tuc; quest’ultima ha ina lunghezza da ca. 27 cm, uschia ch’ella tanscha radund 14 cm sur il corpus. L’aissa da tuc consista per ordinari da lain d’eben ch’è caracterisà tras poras fitg finas; quel è spezialmain dir, uschia ch’el isa strusch. Pli darar, surtut tar instruments pli simpels, vegnan duvrads auters lains sco per exempel pairer; er quels vegnan dads si nair per imitar la parita dal lain d’eben pli prezius.
A la fin superiura da l’aissa da tuc sa chatta il giuf che maina las cordas en la chaschetta da claviglias. Quella cuntegna las quatter claviglias da furma conica, cun las qualas las cordas da l’instrument pon vegnir accordadas. Il chau finescha en furma da spirala (voluta, popular lindorna). Tar quella sa tracti da lain entaglià ch’ha normalmain la furma d’ina lindorna, perquai il num. La furma da la lindorna è savens in segn distinctiv dal construider da gìas.
Friedrich Engels
Istorgia da la scienza e da la filosofia
La renaschientscha haja furmà l’emprima gronda epoca ch’è sa messa dal tuttafatg sin il terren da l’experientscha. La Terra saja «atgnamain pir vegnida scuverta da quel temp ed igl è vegnì tschentà il fundament per il commerzi mundial da pli tard e per la transiziun da la mastergnanza a la manufactura, la quala ha da sia vart furmà il punct da partenza per l’industria gronda moderna. La dictatura spiertala da la baselgia è vegnida rutta.» La renaschientscha saja però surtut s’occupada cun la mecanica «dals corps terresters e celests» e saja sa stentada «d’accumplir las metodas matematicas». Quest svilup haja «chattà ina tscherta finiziun» en las ovras da Newton e Linné. La caracteristica centrala da quest’epoca haja furmà il fatg ch’ella haja prendì «l’absoluta nunmidaivladad da la natira» sco punct da partenza, quai cuntrari als Grecs ch’accentuavan il svilup ed ils midaments en la natira.
La fin da questa chapientscha statica da la natira cumenza per Engels cun l’ovra da Kant ‹Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels› (1755). Kant saja sa schlià da la «dumonda suenter il stausch inizial» ed haja represchentà la Terra e l’entir sistem solar «sco insatge ch’è sa sviluppà en il decurs dal temp». Questa lavur da Kant è però vegnida ignorada da la scienza natirala fin ch’èn cumparids Laplace e Herschel ed i dueva la finala esser reservà a las scienzas geologicas da cumprovar «che la natira n’è betg, mabain ch’ella vegn e passa».
Violina
Sguard en l’intern
thumb|220px|Tagl traversal tras ina gìa Intginas parts da la construcziun sa chattan a l’intern dal corpus. Tar la trav dal bass sa tracti d’ina glista da lain da pign ch’è tatgada vi da la vart interna da la cuverta. Quella è levamain tendida e plazzada en ina posiziun in pau inclinada envers la direcziun da las fibras. La trav dal bass è posiziunada sut la punt a moda asimetrica da la vart da las cordas dal bass.
Friedrich Engels
Istorgia da la scienza e da la filosofia
Il sistem d’ina «natira organica fixada a moda nunmidabla» è vegnì schlià definitivamain tras Darwin, il qual ha fatg daventar variabla la noziun da la spezia. Cun quai èn stads terminads ils fundaments d’ina nova chapientscha da la natira: «Tut l’immobil è stà schlià, tut il fixà è sa dissolvì, tut il spezial che vegniva resguardà sco perpeten è daventà passager; ins ha cumprovà che l’entira natira sa movia en in fluss ed in ciclus perpeten.»
Suenter ch’il maletg da la natira è stà liberà or da sia marvezza, ha Hegel fatg il medem cun las noziuns. La muntada da l’epoca da Kant fin Hegel vesa Engels en la renaschientscha da la dialectica. Kant al para dad esser vegnì surmuntà tras Hegel. Surtut sa drizza Engels cunter l’interpretaziun nundialectica da Kant tras il neokantianissem e cunter ina filosofia che resguarda la teoria da l’enconuschientscha sco l’essenzial. E l’agnosticissem numna el in «materialissem timid».
Il sistem da Hegel vesa Engels sco «furma finala ed accumplida da la filosofia»; cun el «fa l’entira filosofia naufragi». Quai ch’è però restà è stada la «moda da pensar dialectica e la chapientscha dal mund natiral, istoric ed intellectual sco in process da transfurmaziun cuntinuanta, in nascher e svanir senza fin. Betg be la filosofia, mabain tut las scienzas eran uss dumandadas da cumprovar questas leschas d’in moviment cuntinuant sin lur champs respectivs.»
Violina
Sguard en l’intern
Da vart dal discant, pia da las cordas cun la pli auta autezza dal tun, sa chatta l’‹olma›. Tar quella sa tracti d’in bastunet da lain da pign da furma cilindrica. Quel regulescha a moda decisiva il tun da la gìa, quai che resorta gia dal fatg ch’el na vegn betg collà; d’al plazzar a moda precisa è perquai da muntada centrala.
Friedrich Engels
Economia
Engels crititgescha l’economia naziunala classica – uschia sco ch’ella vegniva tranter auter represchentada dad Adam Smith, David Ricardo e John Stuart Mill – sco «scienza d’enritgiment», damai ch’ella sa basia sin il fundament dal possess privat. Ils represchentants da quella na sajan betg stads pronts d’intercurir las «cuntradicziuns» da las relaziuns economicas vertentas. Il sistem economic liberal stoppia surtut vegnir refusà pervi dal princip da concurrenza che furmia sia basa e che muntia la finala nagut auter ch’il «dretg dal pli ferm». Il princip da concurrenza mettia ils umans en disuniun cun crear in conflict permanent tranter vendiders e cumpraders ed haja per consequenza ch’il commerzi daventia in «engion legal». Quel mainia a la furmaziun da monopols e favuriseschia speculaziuns. Questas ultimas crititgescha Engels – sa referind a l’imperativ categoric da Kant – sco «punct da culminaziun da l’immoralitad», pertge che uschia vegnian «l’istorgia e cun quella l’umanitad degradads a meds.» A la fin dals quints haja la concurrenza manà tenor Engels a la sperdita da la libertad umana: «La concurrenza ha penetrà tut nossas cundiziuns da viver e cumplenì la servitid vicendaivla, en la quala ils umans tegnan in l’auter.»
En l’economia chapitalistica stattan per Engels «tut las relaziuns natiralas e raziunalas sin il chau». Pir cun abolir il possess privat vegnan las relaziuns natiralas puspè restituidas e stgaffì in «stadi ch’è degn a l’uman». Engels s’imaginescha in’economia planisada, entaifer la quala igl è l’incumbensa da la communitad da calcular «tge ch’ella è abla da producir cun ils meds che stattan a disposiziun e da definir tenor la relaziun tranter questas forzas da producziun e la massa dals producents en tge grad che la producziun sto vegnir augmentada u sbassada, quant fitg ch’il luxus po vegnir admess u sto vegnir limità.»
Recepziun
thumb|240px|Engels l’onn 1893 a Turitg cun la famiglia Bebel ed auters represchentants prominents dal moviment socialdemocratic en Germania Engels ha gì in’influenza centrala sin l’ulteriur svilup dal marxissem. Durant ils onns da la Segunda Internaziunala era el per ils manaders da lavurants e teoretichers socialistics l’autoritad incontestada. Ils pli impurtants manaders dal moviment da lavurants tudestg, franzos, talian e spagnol (Wilhelm Liebknecht, Karl Kautsky, Eduard Bernstein, Victor Adler, Paul Lafargue, Filippo Turati, José Mesa) èn daventads ses scolars e sias persunas da confidenza. Grazia a la popularisaziun tras Engels è la teoria da Marx insumma pir vegnida enconuschenta en vastas parts dal moviment da lavurants. Sias scrittiras, surtut la recensiun da ‹Zur Kritik der politischen Ökonomie› da Marx (1859), la scrittira tardiva ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (1886) ubain il supplement tar il terz tom da ‹Das Kapital› (1894/1895) han influenzà a moda decisiva la recepziun da las teorias da Marx ed Engels. Oravant tut è però l’‹Anti-Dühring› daventà il cumpendi central per explitgar la concepziun dal mund marxistica. Uschia na devi per exempel per Kautsky «nagin auter cudesch ch’avess prestà tuttina bler per la chapientscha dal marxissem» ; e per Lenin ha quest’ovra furmà ensemen cun l’ovra dad Engels davart Ludwig Feuerbach e cun il ‹Manifest communistic› da Marx ed Engels in dals «manuals da mintga lavurant ch’è conscient da las classas».
Violina
Sguard en l’intern
Plinavant sa chattan a l’intern dal corpus pitschens tscheps da lain da pign e tschertgels da pign u salesch che servan a stabilisar las rischlas.
Il posamintun gida a tegnair l’instrument tranter il mintun ed il givè. El è fixà vi da l’instrument cun agid da struvas da serra e sa chatta cun sunar tranter l’instrument ed il givè. Al medem intent serva la posa da spatla tranter l’instrument ed il givè. Quella vegn mintgamai fixada vi da la gìa avant sunar.
Friedrich Engels
Recepziun
La tesa fundamentala da la teoria dal stadi dad Engels, numnadamain ch’i sa tractia tar il stadi d’in product istoric, è oz renconuschida generalmain. Ils detagls da la teoria dad Engels areguard la furmaziun dal stadi valan però, a basa da las perscrutaziuns etnologicas da pli tard, sco antiquadas.
Violina
Las cordas
Las quatter cordas consistan da begl natiral – enturn il qual po esser vieut filfier d’argient u d’aluminium –, da material sintetic (plastic) u da fil d’atschal. La corda la pli auta (chanterelle) è accordada sin il tun E e consista per ordinari da fil d’atschal. Cordas da begl reageschan pli ferm sin midadas da temperatura e d’umiditad e vegnan surtut duvradas per represchentaziuns istoricas. Las cordas vegnan accordadas en quintas sin ils tuns g – d1 – a1 – e2. (Accordanzas divergentas datti en la musica orientala, p.ex. en la musica persiana classica. ) Orchesters en Germania ed en l’Austria accordeschan cun in tun normal da 443 Hz, en Svizra per il pli da 442 Hz.
Friedrich Engels
Lieus da memoria ed onuraziuns
En diversas citads en tut il mund (p.ex. Berlin, Wuppertal, Vienna, Moscau) portan vias, plazzas, edifizis, statuas etc. il num dad Engels. A Wuppertal-Unterbarmen sa chatta il center istoric che cumpiglia las possessiuns da la famiglia industriala Engels, tranter auter la chasa dad Engels ed il curtin dad Engels cun il monument dad Engels ch’è vegnì inaugurà il 2014. A Londra-Primrose Hill regorda ina tavla a la chasa nua che Engels abitava cun sia famiglia. Er a Salford exista ina chasa dad Engels. Ed a Manchester sa chatta ina plachetta al lieu nua che Engels ha vivì da l’avrigl 1858 fin il matg 1864: «Friedrich Engels (1820–1895) social philosopher and writer, lived at No. 6 Thorncliffe Grove, which once stood on this site».
Surtut en il realsocialissem han ins dà num a numerus edifizis, monuments, bastiments, scolas etc. tenor Engels. Ed en Russia è la citad Pokrowsk vegnida renumnada en Engels ed ha mantegnì quest num fin oz.
Cussegl federal
Il pled Cussegl federal po sa referir a:
Violina
L’artget
L’artget consista savens dal lain cotschen pernambuc. Lain da buna qualitad è creschì a moda guliva e las fibras èn ordinadas a moda parallela; uschia po l’artget vegnir elavurà a moda spezialmain satiglia e posseda in’elasticitad ideala. Damai che pernambuc è ina planta vaira rara, han tals artgets in aut pretsch. Artgets da scolars pli simpels èn per ordinari fatgs or dad auters lains cotschens. En il fratemp dovran er violinists professiunals adina dapli artgets fatgs or da material sintetic rinforzà cun carbon.
thumb|200px|Posiziun dal maun dretg Giudim l’artg, pia da la vart dal violinist, sa chatta il chaltgogn fatg da lain d’eben ed ornà savens cun in’intarsia da perlmut. Tranter il chaltgogn ed il chau da l’artget èn stendids ils chavels da l’artget. Igl èn quai – tut tenor lur grossezza – radund 150 fin 220 chavels da la cua-stallun da tschertas razzas da chavals. Cun manar ina struva vegn l’artg stendì. Suenter avair finì da sunar sto questa tensiun puspè vegnir schliada. Ils chavels disponan da natira ennà da fins cuntracrutschs, ils quals fan vibrar las cordas cun stritgar sur quellas vi. Per quest intent ston ils chavels però l’emprim vegnir preparads cun colofonium (rascha da balsam natirala). Quai vegn cuntanschì cun stritgar l’artget pliras giadas sur in bloc da colofonium.
Artgets paisan tranter 55 e 65 grams. Impurtanta è la repartiziun dal pais. Il center da gravitad duess sa chattar 24–25 cm davent dal cumenzament da l’artg.
Asimmetria
Sco gia descrit, èn singulas parts a l’intern dal corpus ordinadas a moda asimmetrica. Quai sco er il fatg che la punt e las claviglias resguardan en lur construcziun la differenta grossezza da las singulas cordas fa necessaria ina construcziun inversa per sanestrers.
Creaziun dal tun
La structura da la surfatscha da las zaidlas-chaval ed il colofonium han in effect ‹tatgant›; uschia vegn la corda tratga en direcziun da l’artgada, e quai fin che l’agen effect da suspensiun è pli grond e la corda siglia puspè enavos. Cun eleger il dretg lieu, la dretga sveltezza e la dretga pressiun da tschentar l’artg sin la corda vegn quella puspè tschiffada precis en quel mument ch’il moviment da tender e laschar liber è terminà (effect da stick-slip); uschia è garantì che la corda resta en ina vibraziun cuntinuanta. Quantas giadas per secunda che quest moviment sa repeta, dependa da la frequenza dal tun che vegn gist sunà resp. da la lunghezza da la part da la corda che vibrescha.
La corda sezza vegn da muventar be ina pitschna quantitad d’aria – memia pauc per producir in tun che fiss bain udibel per l’ureglia umana. Cun transmetter las vibraziuns da la corda sin il corpus sa reducescha bain l’amplituda da las vibraziuns vaira ferm; ma la surfatscha d’eradiaziun crescha talmain ch’i vegn mess en moviment ina quantitad d’aria bundant pli gronda, uschia ch’i sa furma in tun bain udibel.
La transfurmaziun dal tun suonda musters ordvart cumplexs. A moda simplifitgada sa lascha quella descriver sco suonda: La punt sin la quala la corda giascha vegn animada tras ils moviments da las cordas d’oscillar en direcziun da l’artgada. La cuverta da la gìa percunter, sin la quala la punt giascha, po be vibrar en in angul dretg cumpareglià cun il moviment da l’artg. Quai sforza la punt ad in moviment da sbalunziar, uschia ch’ils dus pes da la punt smatgan e distgargian a moda alternanta las duas mesadads da la cuverta.
Cun ballantschar en questa moda lavurassan las duas varts da la cuverta però ina cunter l’autra, uschia ch’il tun perdess volumen e sonoritad. Per impedir quai vegn inserì sut il pe dretg da la punt in fistet che sposta in pau a dretga l’axa da rotaziun da quest moviment da sbalunziar. Uschia vegn la gronda part da la lavur da transmissiun (surtut quella da las frequenzas bassas) prestada dal pe sanester da la punt. A reparter meglier las vibraziuns sin l’entira cuverta servan la glista ed il bastunet che sa chattan a l’intern dal corpus. La glista impedescha il pe sanester da la punt surtut tar autas frequenzas, uschia che l’axa da rotaziun sa sposta puspè a sanestra. Tar autas frequenzas è pia il pe dretg da la punt pli activ, tar frequenzas bassas il pe sanester; en l’emprim cas vegnan las vibraziuns surtut reproducidas tras la cuverta (cun sustegn da la glista), en il segund cas da la cuverta e dal fund (cun agid dal bastunet). Il volumen d’aria è serrà en il corpus sco en in resonatur chaviertg; quel effectuescha ch’il tun vegn irradià sur las foras en furma dad f.
La violina sa chatta da la vart sanestra sin il givè ed il pèz dal violinist e vegn tegnida da l’ur sanester da la missella sut. Il maun sanester vegn – tut tenor scola da violina e moda da sunar – duvrà tant per tegnair l’instrument sco er per tschiffar las cordas. Il maun dretg maina l’artg cun il qual las cordas vegnan stritgadas tranter aissa da tuc e punt.
Tuc e variaziun dal tun
thumb|220px|Las differentas tonalitads en survista Autezza dal tun: Sin l’aissa da tuc da la violina na sa chattan naginas traversas. Perquai sto il violinist, per chattar il dretg tun, smatgar la corda precis al dretg lieu. Cun la tecnica da la corda dubla po er vegnir sunà a pliras vuschs. Accords vegnan normalmain arpegiads. Cun fermas artgadas sa laschan er sunar accords a trais vuschs in suenter l’auter.
Vibrato: Cun rudlar levamain vi e nà il det che tschiffa, tras moviments da la chanvella u da l’entir bratsch sanester sa lascha producir in vibrato.
Cun variar il lieu da stritgar (pli datiers da la punt u pli datiers da l’aissa da tuc) sa lascha la colur dal tun influenzar vaira ferm. Er la pressiun e la spertadad da las artgadas influenzeschan l’intensitad e la sonoritad dal tun.
Moderaziun: Sin la punt po vegnir muntada in’uschenumnada surdina. Tras sia massa reducescha quella l’amplituda da vibraziun da la punt e sbassa l’atgna frequenza da quella. Tut tenor la construcziun da la surdina reducescha quella il volumen pli pauc u pli fitg. Medemamain ha la surdina l’effect ch’il tun da la violina daventa pli ‹nasal›.
In flagiolet sa lascha sunar cun tschentar ils dets dal maun sanester levet sin ils puncts da la corda, nua che sa chattan nufs da vibraziun da modus superiurs. Tras quai vegn la frequenza da basa temprada ed i vibreschan be las undas armonicas (per exempel la dubla u traidubla frequenza tar la mesadad resp. tar in terz da la lunghezza da la corda). Da quai resultan tuns ‹da flauta›, sferics.
Dinamica
Vi da l’ureglia sanestra dal violinist cuntanscha la violina tar il fortissimo valurs maximalas da bundant 110 dB. En ina distanza da 6,5 meters èn quai 43–45 dB en il pianissimo e 73–80 dB en il fortissimo.
In sguard a las singulas tonalitads
Betg tut las tonalitads sa laschan sunar tuttina bain sin la violina. Sper tonalitads ch’èn levas da sunar, datti talas ch’èn grevas da sunar u che na sa laschan en il cas extrem insumma betg sunar. Il grad da difficultad dependa da divers facturs, sco per exempel schebain cordas vidas pon vegnir duvradas u dal dumber dals segns (♯ resp.♭). En ses cumpendi da la violina dal 1844 scriva Hector Berlioz latiers: «Las violinas tunan meglier e sa laschan sunar pli tgunsch en las tonalitads che lubeschan da duvrar las cordas vidas. Areguard la clerezza dal tun para sulettamain la tonalitad C da furmar in’excepziun da quella regla; la clerezza dal tun resorta qua main ferm che en las tonalitads A ed E, e quai cumbain che tut las quatter cordas vidas stattan a disposiziun en C, entant ch’igl èn quai be trais en A e schizunt be duas en E.» Sco tonalitads ch’èn levas u relativamain levas da sunar inditgescha el las suandantas: C, D, Es, E, F, G, As, A, B, H (en dur) – c, cis, d, e, g, a, h (en mol). Da l’autra vart stattan las tonalitads ch’èn quasi nunpussaivlas da sunar sco Dis, Fes, Gis, Ais, Ces (en dur) – dis, fes, ges, as, ais, ces (en mol).
Instruments parentads
Variantas pli pitschnas ed adattaziuns pli cumadaivlas da la violina furman pochette, violino piccolo e la violina cun culiez curt.
Tar la viola sa tracti d’ina furma da construcziun dals instruments ad artg in pau pli gronda che tuna correspundentamain in pau pli bass. A la medema famiglia d’instruments appartegna il violoncello (cello) che vegn sunà en in’autra posiziun, numnadamain cun il culiez ad aut e la vart davant drizzada davent dal musicist che sesa sin ina sutga. Il cuntrabass u gìun è segnà tant da caracteristicas da las gambas – a las qualas el vegniva attribuì pli baud – sco er da la famiglia da las gìas. El vegn sunà en pe.
Istorgia
thumb|240px|Detagl dal maletg d’altar a S. Cristoforo, Vercelli, dal 1529/30 Emprims precursurs da la violina dateschan dal 8avel tschientaner e derivan da la regiun spagnol-maurica. Sco ulteriurs instruments parentads èn da numnar il rebec e la lauta ad artg (ch’è stada en diever fin en il 16avel tschientaner).
L’emprima menziun da la violina sco tala è documentada vers il 1523, cur che «les trompettes et vyollons de Verceil» (las trumbettas e violinas da Vercelli) han survegnì in onurari a Turin a la curt dal duca da la Savoia. Tar la pli veglia illustraziun d’ina violina sa tracti dal maletg d’altar en la baselgia S. Cristoforo a Vercelli; sin quel è represchentada in’amuretta che suna gìa. Las emprimas violinas eran sulettamain munidas cun trais cordas.
La furma da la violina odierna deriva da l’Italia dal Nord e n’è praticamain betg sa midada dapi ca 1540. Enconuschents construiders da gìas talians èn stads Andrea Amati, Nicola Amati, Gasparo da Salò, Guarneri del Gesù ed Antonio Stradivari. Al nord da las Alps valevan las violinas da Jakobus Stainer dad Absam (Tirol) fin la fin dal 18avel tschientaner sco las meglras. Ils instruments ch’èn vegnids construids da quel temp vegnan numnads violinas baroccas; dapi ils onns 1950 vegnan quels duvrads adina dapli per sunar musica veglia. Uschia sa lascha s’avischinar a moda pli autentica a l’ideal dal tun dal 17avel e 18avel tschientaner.