cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Democrazia
Democrazia apparenta e democrazia defecta
Actualmain na datti strusch in stadi dal mund che na sa preschentass betg vers anora sco democratic. Il term ‹democrazia› vegn savens gia duvrà en il num dal stadi. Tuttina èn numerus stadis, cumbain ch’els sa mussan sco democrazias, segnads da deficits areguard la realisaziun d’elements democratics centrals e dals dretgs da basa (p.ex. elecziuns libras, egualas e secretas ubain la libertad d’opiniun e da pressa). Tals stadis u sistems politics che sa stentan bain da cumparair sco democrazias, ma n’adempleschan betg las pretensiuns etablidas d’ina democrazia, vegnan designads sco democrazias apparentas. Mesiraziuns da la democrazia emprovan da registrar il grad da democratisaziun effectiv d’in stadi u sistem politic.
Quechua
La derasaziun
La distribuziun dals pledaders sin ils singuls pajais en survista:
Il quechua è sper il spagnol e l’aimara la lingua uffiziala da la Bolivia e dal Peru; tenor la constituziun dal Peru però mo en ils «territoris, nua ch’il quechua e l’aimara predomineschan». En l’Ecuador è il kichwa (sco era las ulteriuras linguas indigenas) lingua uffiziala en «ses territoris». A la maioritad da las grondas universitads da l’America dal Sid spagnola vegn docì quechua sco lingua estra.
Democrazia
Democrazia apparenta e democrazia defecta
Sco democrazia defecta vegnan designads en la politologia sistems politics, en ils quals han bain lieu elecziuns democraticas, ma ils quals mussan envers democrazias liberalas tscherts defects (areguard la participaziun, la libertad u la controlla da las pussanzas etc.). Il concept da la democrazia defecta vegn però discutà entaifer la scienza a moda cuntraversa.
Quechua
Survista
thumb|250px|Varietads dal quechua Las varietads dal quechua èn ordinadas en in continuum dialectal. Ins po parter ellas en las duas grondas gruppas quechua I e quechua II, il quechua II plinavant en las trais sutcategorias (quechua II a, quechua II b e quechua II c). Questas categorias sa basan sin retschertgas independentas d’Alfredo Torero e da Gary Parker dals onns 1960.
Democrazia
Perspectiva da l’entira societad
thumb|180px|Elecziuns democraticas en la Republica da Weimar, 1919 Il patratg democratic sto vegnir realisà en la societad. En democrazias sa lascha in process essenzial da la furmaziun d’opiniun localisar tar ils burgais sco tals. A quai correspunda gia la chapientscha da la democrazia en l’antica, nua che la plazza da martgà, l’agora u il forum furmavan impurtants lieus da la furmaziun d’opiniun politica. Ma er da numerusas ponderaziuns politologicas modernas resulta ch’ina publicitad politica localisada entaifer la societad civila furmia in’impurtanta premissa per che la democrazia possia funcziunar.
Quechua
Survista
Quechua I (waywash) vegn discurrì en la pli gronda part dals territoris da las Andas peruanas centralas e settentriunalas. Ils dialects ils pli impurtants èn quechua ancashino (en il Departamento Ancash), shawsha (en la provinza Jauja, Departamento Junín) e quechua huanca (en las provinzas Huancayo e Concepción, medemamain en il Departamento Junín). Ultra da quels datti divers dialects en ils Departamentos Huánuco (quechua huallaga), Cerro de Pasco, Tarma (Junín settentriunal) ed en il nord dal departament Lima (dialect yaru).
Democrazia
Perspectiva da l’entira societad
Questa discussiun publica sto pia pudair avair lieu ed ella sto vegnir tgirada. Che quai na sa chapescha betg da sasez, mussan ils exempels dals stadis ch’han midà a moda andetga a la democrazia, sco che quai è per exempel stà il cas en Germania ils onns 1918, 1945 e 1990. En tals cas han ins quasi stuì emprender d’in di sin l’auter a tgirar in discurs politic democratic, quai ch’è adina puspè sa mussà sco gronda sfida (cf. er sutvart ‹burgais maiorens›).
Quechua
Survista
Quechua II (wampuy) cumpiglia tut las varietads discurridas en il sid dal Peru ed en la Bolivia, en l’Argentina, en il Chile, en l’Ecuador, en la Columbia sco era ina pitschna part da las varietads da l’ulteriur Peru. El è dividì en trais sutgruppas. La gruppa yunkay (quechua II a) cumpiglia las paucas varietads dal quechua II dal Peru Central e dal Nord (sutgruppa cajamarca-cañaris en ils departaments Cajamarca e Lambayeque ed ils dialects da yauyos en il departament Lima ch’èn prest svanids da la charta). La gruppa chinchay (quechua II b, era numnà quechua dal nord) consista da las varietads da l’Ecuador e da la Columbia (kichwa) ch’han fatg in svilup linguistic particular sco er d’intgins dialects dal Peru dal Nord (inslas linguisticas kichwa en l’Amazonia). Il quechua dal sid (quechua II c) cumpiglia tut las varietads dal Peru dal Sid (dialects chanka en ils Departamentos Ayacucho, Huancavelica ed en il nord dal Departamento Apurímac sco er il qusqu-qullaw en il sid da l’Apurímac ed en ils Departamentos Cuzco e Puno), da la Bolivia, da l’Argentina e dal Chile.
Las differenzas tranter las duas gruppas principalas concernan bleras parts da la grammatica e dal stgazi da pleds, uschia che pledaders che discurran sco lingua materna il quechua I chapeschan – senza enconuschientschas d’ulteriuras varietads – mo cun fadia pledaders che discurran quechua II. Las varietads dal quechua I sa differenzieschan era fitg ferm ina da l’autra, malgrà lur pitschen territori da derasaziun. Il quechua II è en cumparegliaziun vaira unitar. Las differenzas tranter ils dialects dal quechua II en il Peru dal Sid ed en la Bolivia – che cumpiglian la pli gronda part dals pledaders dal quechua – èn relativamain pitschnas e sa restrenschan al nivel da la fonetica.
Democrazia
Perspectiva da l’entira societad
In ulteriur criteri per la qualitad democratica d’in stadi è sia chapientscha dals umans sco retschaviders da prestaziuns. En blers stadis èn las administraziuns (anc adina) organisadas tenor il princip autoritativ; quel n’è en sasez betg cumpatibel cun la chapientscha moderna da la democrazia e dal stadi da dretg, perquai ch’el s’orientescha betg a l’effect ch’el cuntanscha tar ils umans.
Quechua
Survista
Sin quest dialect meridiunal dal quechua (IIc) sa basan tant la lingua dal reginavel dals Incas (che furma la lingua cun las pli bleras funtaunas scrittas pli veglias mantegnidas) sco la lingua da la maioritad da las publicaziuns modernas en quechua dal Peru e da la Bolivia. Bleras autras varietads dal quechua èn percunter vegnidas descrittas unicamain en la litteratura spezialisada moderna da la linguistica.
Democrazia
Las pretensiuns da la democrazia envers ses burgais
Per che la democrazia possia correspunder a la pretensiun centrala da sa legitimar sur il pievel, èsi impurtant che quel sa cumponia da burgais maiorens. La democrazia sco tala po però contribuir a quai be parzialmain u a moda indirecta (p.ex. tras in bun sistem da furmaziun). Dumandads èn burgaisas e burgais ch’ageschan a moda independenta e che disponan da la savida necessaria, e quai tant areguard las dumondas dal fatg che stattan en discussiun sco er davart ils aspects procedurals da lur sistem politic.
Quechua
La classificaziun
SIL International enumerescha las suandantas 46 linguas cun ils codes linguistics correspundents (il terz nivel da classificaziun na deriva betg da SIL, mabain d’Alain Fabre 2005 ):
Ina lingua respectivamain ina famiglia linguistica – e quantas linguas da scrittira?
Sco ditg èsi contestà schebain il quechua è da vesair sco ina lingua cun blers differents dialects u sch’i sa tracta d’ina famiglia linguistica (e quantas linguas che quella famiglia linguistica cumpigliass). Questa dispita ha cumenzà cura che retschertgas fatgas en il decurs dal 20avel tschientaner han mussà che las varietads dal quechua sa differenzieschan per part fitg ina da l’autra.
Ins po vegnir a respostas divergentas tut tenor sch’ins parta da criteris structurals ch’èn immanents al sistem linguistic ubain da criteris sociolinguistics ch’èn en il senn il pli vast identitars. Èn pli dependa la resposta dal puntg da vista ch’ins ha areguard la codificaziun da varietads da standard dal quechua. L’Academia Mayor de la Lengua Quechua a Cuzco parta dal fatg ch’i dettia mo ina lingua quechua e che tut ils pledaders dal quechua duessan acceptar sco lingua da scrittira il quechua da la citad Cuzco cun tut sias particularitads regiunalas. Questa posiziun sa drizza pia cleramain cunter ina varianta da gulivaziun sco per exempel il quechua dal sid. Ina tut autra posiziun è quella dal Summer Institute of Linguistics (SIL International) che differenziescha 46 linguas autonomas a l’intern da la famiglia linguistica dal quechua.
Sin fundament dal fatg che per exempel ils pledaders dal huanca e dal qusqu-qullaw na pon betg communitgar in cun l’auter en l’atgna lingua, datti mo paucs che defendan l’opiniun ch’il quechua possia vegnir considerà sco ina singula lingua. Cun sia pretensiun da sparter dialects parentads uschè stretgamain sco per exempel il quechua da Cuzco [quz] ed il quechua Eastern Apurímac [qve] sco linguas autonomas, resta SIL International dal reminent praticamain sulet. Represchentants indigens d’organisaziuns, en spezial da l’ECUARUNARI ecuadoriana, al rinfatschan da vulair sparter ils pievels indigens.
Il ministeri d’educaziun peruan ha fixà il 1975 sis variantas regiunalas ed ha laschà rediger per quellas vocabularis e grammaticas: cusqueño respectivamain qusqu-qullaw, ayacuchano (Chanka), huanca, ancashino (Ancash), cajamarca-cañaris e San Martín (quechua lamas). Oz san ins però che las differenzas tranter il qusqu-qullaw ed il quechua da Chanka èn pli pitschnas che per exempel las differenzas a l’intern da l’ancashino, tranter il waylla huanca ed il shawsha huanca ubain tranter il quechua da Cajamarca ed il quechua cañaris. Ils svilups ils pli novs en connex cun la codificaziun laschan supponer ch’ins vegn a sa restrenscher en avegnir sin be paucas linguas da scrittira.
Per il mument èn s’etablidas pli u main trais linguas da scrittira respectivamain standards regiunals ortografics cun muntada surregiunala:
Democrazia
Funcziun da pasch
Ina da las tesas da la politologia è quella da la pasch democratica. Tenor quella n’han democrazias modernas strusch fatg en l’istorgia guerra ina cunter l’autra, quai che vegn considerà sco qualitad dal sistem democratic. Tenor Kant duain democrazias esser relativamain paschaivlas, perquai ch’ils electurs na tramettan betg gugent sasezs en guerra. Da vart da divers perscrutaders da la pasch vegn questa tesa però messa en dumonda: Gist la derasaziun da structuras democraticas saja savens vegnì inditgà sco motiv per attatgar stadis betg democratics. Tranter pèr èsi però effectivamain uschia che democrazias fan bundant main savens guerras che quai ch’igl è il cas tranter naziuns cun autras furmas statalas.
Creschientscha economica
Areguard la relaziun tranter democrazia e creschientscha economica existan perscrutaziuns che cuvran in spazi da temp da divers decennis. Ils onns 1980 eran ins anc da l’avis ch’i resultian d’intgins indicaturs da libertad politica effects positivs signifitgants sin la creschientscha economica. Ils onns 1990 han divers studis alura manà a la conclusiun ch’i na sa laschia plitost constatar nagina relaziun causala tranter democrazia e creschientscha economica, mabain che quests dus elements vegnian influenzads ensemen tras auters facturs sco per exempel il chapital uman. Rivera-Batiz (2002) ha constatà or d’in’analisa da datas empiricas davart 115 pajais e resguardond il spazi da temp 1960–1990 che la democrazia saja be lura in factur signifitgant da la productivitad totala, sche las instituziuns democraticas sajan a medem temp accumpagnadas d’in’auta qualitad da governance (p.ex. pauca corrupziun, dretgs da proprietad segirs).
Democrazia e stadi da dretg
thumb|180px|Alexis de Tocqueville Ils dus elements centrals per cuntanscher e mantegnair la libertad e la segirezza èn la democrazia (il pievel regia sasez tras eleger e relaschar sias regenzas) ed il stadi da dretg (leschas scrittas al lieu d’arbitrariadad duain liar la pussanza a la voluntad dal pievel e render quella controllabla tras dretgiras).
Be a basa d’in da quests dus elements na sa laschan libertad e segirezza betg garantir a moda cumplessiva. Uschia èsi per exempel evident ch’ina maioritad en ina democrazia pudess prender decisiuns u relaschar leschas che violeschan dretgs da minoritads u che stattan en cuntradicziun cun ils princips fundamentals dal stadi da dretg. Alexis de Tocqueville designescha questa problematica sco ‹dictatura da la maioritad›. Da l’autra vart datti er stadis che pon senz’auter garantir – per exempel envers investiders da l’exteriur – la segirezza dal dretg, ma che fan quai senza tegnair quint a moda commensurada dals princips fundamentals da la democrazia. In exempel istoric furma l’Africa dal Sid dal temp da l’apartheid, in exempel actual furma la China postcommunistica ch’ha mess ad ir refurmas chapitalisticas ma che insista a medem temp sin la pussanza politica exclusiva da la partida communistica.
Irraziunalitad ed ignoranza apparenta dals electurs
Da vegl ennà vegn discutada la dumonda, schebain la vasta populaziun saja insumma abla e/u interessada a suandar la cumplexitad da bleras dumondas che sa tschentan en la politica. Il privel è savens quel ch’ils burgais s’interesseschan be per temas che tangheschan els concret en lur mintgadi, ch’els reageschan sin autras tematicas cun abstenziun da la vusch e che quai augmenta la finala l’influenza da gruppas d’interess bain organisadas. Questas ultimas pon alura, cun mobilisar intenziunadamain tscherts segments da la populaziun, influenzar las elecziuns e votaziuns a lur favur e manar uschia ad in resultat che po esser – ord vista da l’idea fundamentala dal sistem democratic – defurmà. In medem effect pon er avair medias tradiziunalas ed electronicas che sa posiziuneschan a moda tendenziusa. Quant real che quest privel è, resorta betg il davos da divers cas d’in’influenza manipulativa da las medias socialas sin il cumportament d’elecziun.
Economs, scienziads dal cumportament ed auters fan er valair che l’uman haja la tendenza da s’orientar al status quo e che elecziuns democraticas sajan tut tenor in impediment per refurmas politicas, economicas e socialas resp. frainian l’effizienza dal stadi. Oravant tut sajan decisiuns politicas orientadas a lur effect a curta vista (perioda da legislatura da 4 u 5 onns); decisiuns ch’hajan a l’entschatta in effect negativ e da las qualas ils avantatgs sa mussian pir a mesa u a lunga vista na vegnian perquai savens betg prendidas.
Quechua
L’istorgia
Gia avant passa milli onns è la varianta oriunda dal quechua vegnida separada; l’emprim en duas linguas (l’uschenumnà quechua central e perifer ubain quechua I e II), pli tard en numerusas variantas respectivamain en numerusas linguas parentadas. Il quechua (pli precis probablamain ina varianta che sumeglia fitg il quechua d’Ayacucho dad oz) è stà, almain avant il temp da la Conquista, la lingua uffiziala dal reginavel dals Incas (lengua general). Fin il 15avel tschientaner era quai però probablamain stà l’aimara.
L’extensiun la pli gronda ha il quechua cuntanschì tranter il 1500 ed il 1700. Lura vegniva el discurrì en bleras variantas en quasi l’entir territori da las Andas tranter l’Argentina Centrala e la Columbia dal Sid. En intginas regiuns da las Andas n’è el però mai penetrà. Uschia per exempel en il territori linguistic da l’aimara al Lai da Titicaca ed en il sid da quel (ch’exista anc oz) sco er en parts dal Peru dal Nord (Ancash dal Nord, La Libertad, parts dal Departament Cajamarca, nua ch’i vegniva tranter auterdiscurrì fin il 20avel tschientaner culli). A la costa vegniva discurrì quechua cunzunt en il territori da Lima, però mai a la costa dal Peru dal Nord. Là èn vegnidas discurridas fin il cumenzament dal 20avel tschientaner variantas dal mochica. Era la lavur dals missiunaris ha favurisà la derasaziun dal quechua ch’aveva en il temp colonial tempriv anc la rolla da la lengua general.
Democrazia
Irraziunalitad ed ignoranza apparenta dals electurs
Per far frunt a questa critica sa laschan allegar differents models ch’èn gia vegnids discutads e per part er realisads en il decurs da l’istorgia, ma ch’èn da lur vart betg nunproblematics e restan perquai per gronda part utopics: Il sforz d’eleger resp. la pratica da tractar tut las vuschs abstinentas sco vuschs approvantas; in’epistocrazia moderada, en la quala il dretg d’eleger e da votar è reservà a burgais cumpetents; l’idea da transferir dapli decisiuns da la sfera publica en la sfera privata; l’uschenumnada futarchia, en la quala dapli decisiuns vegnan prendidas sin martgads da prognosa.
Quechua
L’istorgia
Pir cun la fin dal temp colonial – e pli fitg anc a partir dal temp da las republicas independentas che vegnivan regidas dad alvs – è il prestige da la lingua sa sminuì. A partir da quel mument è la lingua vegnida stgatschada adina pli fitg or da la vita publica e remplazzada dal spagnol. Oz èn blers dialects dal quechua d’Ayacucho en privel da svanir, cunzunt en il Peru dal Nord. Il quechua – pli precis las ‹grondas› variantas qusqu-qullaw, qechua da Chanka (Ayakuchu) e d’Ancash – vegn discurrì èn il mintgadi unicamain en il territori rural en il sid da las Andas a partir da Huancavelica fin al cunfin da la Bolivia e da l’Argentina, en parts dad Ancash ed en intginas inslas linguisticas en l’Amazonia ed en las Andas ecuadorianas (gruppa dialectala dal nord kichwa).
Democrazia
Facit
Sco facit final, suenter avair dilucidà ils avantatgs e las schanzas, ma er las difficultads da la democrazia, s’impona il famus citat, cun il qual Winston Churchill ha caracterisà la democrazia: «La democrazia è la mendra da tuttas furmas da regenza – cun excepziun da tut las autras ch’ins ha empruvà da temp en temp.»
Quechua
Il diever en scola
Dapi ch’ils stadis da l’America Latina han cumenzà ad endrizzar scolas per l’entira populaziun, è la finamira da las regenzas stada da hispanisar la populaziun indigena (castellanización). Perquai è il spagnol stà l’unica lingua d’instrucziun. Il quechua serviva mo sco lingua auxiliara per la communicaziun. En tschertas regiuns eri schizunt scumandà da discurrer quechua en scola. Juan Velasco Alvarado, president dal Peru dal 1968 al 1975, ha introducì sco emprim quechua en las scolas da Lima, a l’entschatta però mo sco lingua secundara u lingua estra per glieud da lingua spagnola. Igl ha dà ina ferma opposiziun e resalvas rassisticas. Suenter la cupitga da Velasco èn vegnidas interruttas l’emprim prest tut las emprovas d’instruir quechua en scola. Il cumenzament dals onns 1980 è vegnì lantschà cun il sustegn da la Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ) in project internaziunal per il diever da quechua e d’aimara en il departament peruan Puno. Il project è vegnì cuntinuà mo pervi dal squitsch da vart tudestga.
Sin plaun internaziunal existan dapi ils onns 1990 cunvegnas tranter pajais da l’America Latina davart l’uschenumnada educaziun interculturala bilingua (Educación Intercultural Bilingüe) EIB. En l’Ecuador ed en la Bolivia, dapi intgins onns er en il Peru, è l’EIB ina part fixa da l’instrucziun publica en la scola primara. Ella na proveda fin ussa però betg anc la populaziun indigena da l’entir territori. Per il mument sa restrenscha l’EIB anc – cun paucas excepziuns – sin la populaziun rurala che discurra quechua ed aimara e n’includa betg quels che discurran spagnol respectivamain las citads. Quai vala era per la promoziun cuntinuanta dal quechua sco lingua d’instrucziun al stgalim mesaun e superiur. Effectivamain po il quechua mo avair success en scola, sche ses diever en la vita professiunala quotidiana è necessari ed evident.
Savens datti resalvas dals geniturs. Quels teman per part che lur uffants n’emprendian betg bain avunda spagnol – la lingua ch’els dovran suenter en lur professiun – sche l’alfabetisaziun na vegn betg fatga en spagnol. Retschertgas scientificas demussan gist il cuntrari. Il success cumprovà dals scolars ed in sentiment subjectiv pli positiv han per part laschà tschessar talas resalvas.
En rom da l’EIB vegn instruida sco lingua da leger e scriver l’emprim onn da scola unicamain la lingua indigena. Il segund onn vegn vitiers l’ortografia spagnola. A partir dal terz onn vegn augmentada l’instrucziun en spagnol e las lecziuns vegnan dadas tant en quechua sco en spagnol. L’instrucziun duai esser interculturala: il cuntegn focusescha sin la cultura indigena ed accentuescha supplementarmain aspects da la cultura (‹alva›) europeica. I na sa tracta damai betg d’ina simpla ‹translaziun› dal concept da furmaziun tradiziunal eurocentrà.
L’instrucziun bilingua tempriva en l’America Latina han en emprima lingia en mira in’optimaziun da l’acquisiziun dal spagnol. L’EIB ha però la finamira da revalitar il quechua e da segirar uschia la cuntinuitad da la lingua en la cultura indigena. En intgins cas sto il quechua vegnir emprendì da nov, uschia per exempel dals Quechuas da Lamistas en il Peru u dals Saraguros en l’Ecuador.
En l’Ecuador datti ina retscha da scolas bilinguas che las vischnancas mainan en atgna responsabladad. En la Boliva è responsabel sin nivel naziunal il Consejo Educativo de la Nación Quechua CENAQ per l’instrucziun da quechua. L’EIB proveda qua fin ussa circa la mesadad da la populaziun che discurra quechua.
En il Peru èn vegnids elavurads en il fratemp meds d’instrucziun en l’ortografia uffiziala da las suandantas variantas dal quechua: Quests meds èn vegnids elavurads per incumbensa da ministeri d’educaziun e vegnan duvrads en rom da l’EIB. L’introducziun da l’EIB per autras variantas dal quechua, tranter auter era da quellas ch’èn en privel da svanir sco il quechua huanca ed il quechua da Cajamarca, è pendenta.
En l’Argentina na datti fin ussa – malgrà bleras discussiuns en quel connex – nagina EIB cun instrucziun da quechua en scolas publicas.
La fonologia
Las diversas variantas dal quechua demussan tranter ellas intginas differenzas areguard la fonologia. L’emprim vegnan descrittas las relaziuns dal qusqu-qullaw, la varianta la pli derasada (discurrida a Cuzco, a Puno, en parts da l’Apurímac ed en la Bolivia). Suenter vegnan descrittas las differenzas da tschellas variantas.
Ils vocals
Il quechua ha mo trais vocals che valan sco fonems: ['], ['] ed [] (sumegliant sco l’arab classic). Persunas monolinguas als pronunzian per regla sco ['], mintgatant però era sco ils vocals spagnols [']. En vischinanza dals consonants uvulars ['], ['] e ['] vegnan els plitost pronunziads sco ['], ['] ed [']. En l’ortografia da 5 vocals – che n’è entant betg pli l’ortografia uffiziala – vegnan quests allofons che dependan mo dals consonants uvulars scrits sco ‹e› ed ‹o›. En tscherts cas da cunfin ha quai chaschunà confusiuns considerablas. Perquai vegn scrit ozendi (exceptà en pleds esters) unicamain ‹a, i, u›.
Ils consonants
Ils bustabs da l’alfabet che furma ussa la versiun uffiziala dal Peru correspundan a l’alfabet fonetic internaziunal, cun excepziun dals palatals [] che vegnan scrits sco ‹ch ñ ll y›.
Adam Smith
thumb|220px|Adam Smith (1787) frameless|right|Signatura dal 1783 Adam Smith [smɪθ], (battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy, contadi da Fife, Scozia; † 17 da fanadur 1790 ad Edinburgh), è stà in filosof da la morala ed illuminist e vala sco fundatur da l’economia naziunala classica.
Caviano
Caviano è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu sa chatta en il circul Gambarogno dal district da Locarno.
Istorgia
Ils 25 da november 2007 han ils abitants da las vischnancas da Caviano, Contone, Gerra (Gambarogno), Indemini, Magadino, Piazzogna, Sant'Abbondio e Vira (Gambarogno) approvà la fusiun da lur vischnancas en la nova vischnanca da Gambarogno.
Il 25 da avril 2010 han questas vischnancas fusiunà en la nova vischnanca da Gambarogno.
Geografia
Caviano sa chatta a 282 m.s.m., sin la riva sid dal Lago Maggiore ed a 24 km (per strada) da la chapitala da district Locarno ed 36 km al vest da la chapitala chantunala Bellinzona.
Da Caviano appartegnan las fracziuns da "Dirinella", "Scaiano" e "Monti di Caviano".
Las vischnancas cunfinantas da Caviano eran Brissago, Pino sulla Sponda del Lago Maggiore (IT-VA), Ronco sopra Ascona, Sant'Abbondio e Veddasca (IT-VA).
Populaziun
L'onn 2006 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 124 persunas La populaziun istorica da Caviano era:
La lingua uffiziala da Caviano è il talian.
Adam Smith
Derivanza
thumb|160px|Margaret Douglas, la mamma dad Adam Smith Davart la vita da Smith è enconuschent bundant pli pauc che davart si’ovra. Ses bab ch’aveva il medem num sco el era in funcziunari da duana a Kirkcaldy ed è mort avant sia naschientscha. Sia mamma, Margaret Douglas, era la figlia d’in possessur da funs bainstant. Adam Smith e sia mamma han tgirà in cun l’auter ina relaziun fitg stretga. Ella dueva er intimar e promover el en sia furmaziun da pli tard. Adam Smith è vegnì battegià ils 16 da zercladur 1723 a Kirkcaldy. En la vegliadetgna da quatter onns duai Smith esser vegnì rapinà. Durant lur persecuziun al hajan ils rapinaders però pers, uschia ch’el haja pudì vegnir manà a chasa entaifer curt temp. Ultra da quai è enconuschent ch’el ha absolvì la scola fundamentala a Kirkcaldy.
Studi
A partir da ses 14avel onn da vita ha Adam Smith studegià dal 1737 fin il 1740 a l’universitad da Glasgow. Tranter auter ha el frequentà las prelecziuns da Francis Hutcheson ch’al ha influenzà tant en sias ponderaziuns filosoficas sco er economicas. Glasgow era segnà da quel temp d’in ferm svilup economic ed ha er servì pli tard a Smith per far sias observaziuns economicas. Smith ha terminà la scola l’onn 1740 cun bunas notas, quai ch’al ha purtà en in stipendi che dueva pussibilitar ulteriurs studis.
Dal 1740 al 1746 ha Smith studegià filosofia al Balliol College ad Oxford. Fitg bain n’è el però betg sa sentì ad Oxford ch’era da quel temp in lieu vaira contemplativ. En cumparegliaziun cun Glasgow ha el resentì l’atmosfera sco antiquada e la citad sco sutsviluppada. Tranter ses commilitons n’aveva el strusch amis. Ultra dals vegls pregiudizis antiscots ha la sullevaziun dals jacobits dal 1745 pegiurà la situaziun. Adina puspè pativa el er da problems da sanadad. En ina brev rapporta el a sia mamma d’in «scorbut endinà collià cun in trair en il chau».
Activitad d’instrucziun
Il 1746 è Smith returnà a Kirkcaldy. El è sa stentà d’obtegnair ina plazza, ma n’ha chattà nagut che fiss stà adattà. Pervi da las bunas relaziuns da la famiglia da vart da la mamma e grazia a la recumandaziun dal giurist e filosof Lord Kames ha el la finala gì il 1748/49 la pussaivladad da tegnair ina seria da prelecziuns publicas ad Edinburgh; quai furmava da quel temp la premissa per pudair exequir in’activitad sco docent universitar. Il spectrum tematic era fitg vast: da la litteratura e retorica englaisa sur la filosofia fin a la giurisprudenza. Entaifer ils circuls academics èsi reussì a Smith da s’acquistar in grond dumber d’aderents. Ses contemporans rapportan d’ina immensa fulla da students, e quai cumbain ch’ils referats na tutgavan betg tar il program d’instrucziun uffizial. Davart il cuntegn da las prelecziun n’è strusch enconuschent insatge; quellas han be pudì vegnir reconstruidas approximativamain a basa da manuscrits dals students.
L’onn 1751 (u tenor in’autra funtauna il 1750) è Smith daventà en la vegliadetgna da 27 onns professer per logica a l’Universitad da Glasgow; il 1752 è suandada la professura per filosofia da la morala. El ha uschia surpiglià la posiziun da Hutcherson ed è er vegnì pajà meglier che quel. La filosofia da la morala cumpigliava in vast spectrum che tanscheva da la teologia sur l’economia politica fin tar l’etica. Ses students eran tranter 14 e 16 onns vegls; il nivel d’instrucziun da Smith vegniva resentì sco pretensius. Lingua d’instrucziun furmava il latin; sco in dals emprims ha Smith però bainbaud cumenzà ad instruir per englais. Da quel temp è er sa sviluppada si’amicizia cun il filosof David Hume.
Si’emprima ovra pli gronda, ‹The Theory of Moral Sentiments› (1759), ha gì grond success ed ha bainspert fatg daventar famus ses autur. L’ovra tracta la natira umana en sia relaziun envers la societad. Betg in’instanza superiura, mabain l’uman tschentia a sasez terms. L’illuminist Smith aveva in’idea plitost positiva dal cumportament uman e n’era betg pront d’acceptar il maletg dal mund in pau rubiesti sco ch’el sa manifestescha per exempel en il ‹Leviathan› da Thomas Hobbes (1651).
Viadi da furmaziun
thumb|220px|Toulouse l’onn 1760 Il 1763 è Smith sa retratg da sia professura per surpigliar il post lucrativ dal tutor dal giuven Henry Scott, 3rd Duke of Buccleuch. Tar quel sa tractavi dal figliaster da Charles Townshend ch’era fitg impressiunà da Smith. El è vegnì accumpagnà da Smith da l’entschatta 1764 fin la fin 1766 sin ses viadi da furmaziun tras il continent europeic (Frantscha, Svizra). Quest’activitad da Smith al ha purtà en ina renta da 300 glivras sterlinas per vita duranta.
Durant l’emprima part dal viadi ha el passentà in entir onn ensemen cun ses protegì a Toulouse, nua ch’igl existiva ina colonia englaisa. Damai ch’el na chapiva anc betg bain franzos, n’al èsi betg reussì da fitgar pe en la societad franzosa da questa citad ch’era da quel temp fitg impurtanta. El ha perquai gì bler temp liber ed ha cumenzà a scriver l’onn 1764 in cudesch (‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›).
Ulteriuras staziuns dal viadi èn stads visitas tar Voltaire a Genevra e Paris, nua che ses vegl ami David Hume – ch’era da quel temp attasché en l’ambassada britannica – al ha introducì en ils saluns. Da quel temp ha el fatg l’enconuschientscha persunala dals economs naziunals Turgot e François Quesnay, ils represchentants principals dal fisiocratissem. Quest contact ha segiramain furmà in eveniment decisiv per ses agens studis areguard l’economia publica. Il 1766 ha il viadi stuì vegnir interrut andetgamain, damai ch’il frar giuven dal duca ch’era sa participà a quest viadi è vegnì andetgamain malsaun ed e mort curt temp suenter.
Ils ultims onns
Suenter ses return en la Gronda Britannia è cumparì ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations› (1776). Il cudesch è daventà in success incumparegliabel; gia bainbaud èn suandadas translaziuns en diversas autras linguas. Danovamain descriva Smith l’effect da l’agen interess sin la societad. L’uman saja interessà da meglierar sia situaziun da viver e tendeschia perquai vers il commerzi ed il barat. La ritgezza resultia da la lavur umana. Smith accentuescha la muntada da la divisiun da la lavur e da la spezialisaziun per cuntanscher bainstanza.
La gronda part dals onns ch’èn suandads ha Smith passentà en sia citad natala Kirkcaldy. Cura ch’el è vegnì tschernì il 1778 sco cumissari da duana da la Scozia è el ì a star en la citad dad Edinburgh vischinanta. En ses cumbat cunter ils cuntrabandists da té e vinars militants è Smith sa mussà sco cumissari ordvart rigurus. En brevs è cumprovà co ch’el ha clamà en agid il militar ed ha laschà endrizzar a la costa vegls bists da navs sco basas militaras. Entaifer dus onns al èsi reussì da sanar las finanzas marodas dal pajais. Da quel temp dateschan er sias amicizias cun il chemicher Joseph Black ed il scienzià da la natira e geolog James Hutton.
thumb|160px|La fossa dad Adam Smith ad Edinburgh Il triumf da la maschina da vapur da l’inventader James Watt, che tutgava medemamain tar ses amis, n’ha Smith betg pli vesì; el è mort il 1790. Suenter sia mort èn numerusas scrittiras privatas vegnidas disfatgas, sco che Smith aveva giavischà en ses testament.
Smith sto avair correspundì al maletg dal professer distract. Igl existan numerusas anecdotas che descrivan co ch’el manava in’existenza plitost spiertala. Uschia duai el per exempel avair manà durant l’entira vita monologs ed ina giada al hajan ins er scuntrà sin via en la mantella da chombra. Pervi da sias ideas criticas sto però er vegnir remartgà che Smith na vegn betg be ad avair sa fatg amis tranter ils impressaris; igl è perquai tuttavia er pussaivel ch’intgins da quels han tratg a niz lur influenza per stgaffir in maletg scurril e sfalsifitgant da sia persuna – da la quala ins sa oramai pauc – per pudair metter en dumonda sias tesas. Da l’autra vart duai Smith tuttavia esser stà ina persuna curtaschaivla. Ses ami David Hume al descriva en ina brev suandantamain: «Vus vegnis a chattar en el in um ordvart meritaivel, cumbain che sia moda da viver sesenta e retratga han turblà in pau sia cumparsa e demananza sco galantum.» Smith ha fatg pliras dumondas da maridar, las qualas èn però tuttas vegnidas refusadas. En il decurs da sia vita ha el endrizzà ina biblioteca privata da grondezza respectabla.
Economia
Smith ha gì in effect impressiunant e fitg vast entaifer l’economia. Ses temas centrals eran la rolla da la spartiziun da la lavur e la rolla dal martgà liber, la dumonda da la repartiziun, dal commerzi cun l’exteriur e la rolla dal stadi.
Las prelecziuns da Smith en filosofia da la morala han furmà il 1759 la basa per la publicaziun da si’ovra principala filosofica ‹The Theory of Moral Sentiments›. En quella definescha el la simpatia per ils conumans sco il fundament da la morala e sco motor da la lavur umana.
Il 1776 è cumparida l’emprima ediziun da sia famusa ovra principala economica ‹An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations›, vi da la quala el aveva lavurà dapi ses viadi en Frantscha. La cumpariziun da quest’ovra vegn resguardada sco ura da naschientscha da l’economia naziunala englaisa. Las scrittiras economicas ch’eran vegnidas publitgadas avant Smith na valevan numnadamain betg sco scientificas, mabain formuladas or da la perspectiva dal stadi (vul dir en in tun cameralistic) ubain da tscherts participants da l’economia (p.ex. manuals per commerziants). Tranter las duas ovras centralas da Smith vesan intgins economs ina cuntradicziun, la quala vegn tematisada en la litteratura dal fatg sco ‹problem dad Adam Smith›.
Quechua
Ils consonants
Ils plosivs ed ils fricativs èn adina surds; vocals sonors na valan betg sco fonems en il quechua. En la varianta qusqu-qullaw – auter ch’en tut las ulteriuras variantas dal quecha, però tuttina sco en l’aimara, danunder che questa particularitad deriva probablamain – ha mintga plosiv trais furmas: simpel, ejectiv ed aspirà, per exempel:
En tut las variantas centralas e dal nord dal quechua (en il nord dal departament Junín) datti ultra da quai il fricativ postalveolar [] (scrit ‹sh›, da linguists era [š], tuttina sco ‹sch› en nossa scripziun) che correspunda en la varianta dal sid al [s]. Il sun [] cumpara er en intgins territoris dal qusqu-qullaw. Là è el però sa sviluppà a [] (‹chk›) respectivamain a [] (‹sy›) (uschia al scriv’ins era tenor l’alfabet uffizial). Etimologicamain n’ha el pia da far nagut cun il sun dal quechua oriund [].
En ils dialects da Junín, Cajamarca e Lambayeque datti plinavant anc il [ĉ] retroflex (pronunzià sumegliantamain sco ‹tr› per englais), in sun oriund dal quechua che correspunda en tschellas variantas a [] (‹ch›).
La scrittira e la moda da scriver
thumb|150px|Quipus – cordas da nufs Avant ch’ils Europeans èn arrivads n’existiva per il quechua nagina scrittira da bustabs. En il temp dal reginavel dals Incas vegnivan duvrads quipus (chipus, cordas da nufs) per inventarisar deposits da provisiun. Igl è contestà, schebain questas cordas da nufs pon vegnir interpretadas sco ina prefurma d’ina scrittira cun entirs pleds.
Dapi il temp colonial spagnol è vegnì duvrà l’alfabet latin per scriver quechua. La valur fonologica dals bustabs s’orientava al spagnol. Il 1560 ha scrit Domingo de Santo Tomás l’emprima grammatica per ina varianta dal quechua en la vischinanza da Lima. Quella grammatica ha furmà ditg la basa per l’instrucziun da quechua a l’universitad da Lima. Il 1607 ed il 1608 ha publitgà Diego González Holguín in vocabulari ed ina grammatica per il quechua (el sez numnava la lingua ‹quichua›) da Cuzco. Quellas duas ovras èn stadas decisivas per ils texts colonials en quechua ch’èn vegnids scrits pli tard.
Fin il 20avel tschientaner n’hai betg dà in’ortografia unitara. Ins scriveva tenor l’ortografia spagnola che reproduciva las valurs fonologicas dal quechua mo a moda manglusa. En il decurs dal 20avel tschientaner èn vegnids preschentads plirs models da concurrenza per in’ortografia dal quechua cun bustabs latins.
Adam Smith
Economia
En l’ovra ‹Wealth of Nations› designescha Smith la lavur (latin industria, englais industry, perquai er la denominaziun dal sistem da Smith sco ‹sistem industrial›) sco funtauna e mesira per la valur dals bains. Cun quai ha l’economia cumenzà a sa distatgar da la natira sco la pli impurtanta resursa per la producziun da bains; per ils fisiocrats aveva numnadamain la natira anc furmà la suletta funtauna da tutta valur. Cuntrari a l’opiniun dals mercantilists e fisiocrats considerescha el mintga lavur nizzaivla sco productiva (betg part da quella fan pia tenor Smith per exempel la lavur d’ina chantadura d’opera u d’in scriptur). Ensemen cun ils fisiocrats franzos ha el considerà la concurrenza libra senza intervenziuns statalas severas sco basa per ina spartiziun da la lavur che mainia a la bainstanza da la societad. Il traffic liber tant a l’intern sco er a nivel internaziunal mainia tenor Smith betg be ad ina repartiziun adequata, tant locala sco temporala, da las forzas e resursas ed a la gulivaziun dals pretschs e gudogns, mabain promovia a medem temp er il meglier pussaivel il bainstar public. Smith era da quel temp activ sco cummissari da taglia e pledava er per la restricziun la pli massiva dal commerzi cun l’exteriur tras l’acta da navigaziun englaisa; quai na stabiliva per el però nagina cuntradicziun cun sia teoria economica, damai ch’el accordava a la defensiun dal pajais ina pli gronda prioritad che a la ritgezza. La libertad da commerzi na considerava el betg sco in princip che dueva valair adina ed independent da svilups economics reals, mabain che dueva esser lià a situaziuns politicas ed economicas actualas. Uschia ha Smith per exempel defendì l’idea da suttametter las martganzias che vegnivan importadas da l’exteriur a la medema taglia sco ils products indigens. En ses cudesch tracta el per l’emprima giada er dumondas da la paritad dals curs da stgomi, la quala era colliada per el cun l’egualitad dals debits tranter dus stadis.
Woodstock
Woodstock – u cun num entir Woodstock Music & Art Fair – 3 Days of Peace & Music – è stà in festival da musica al liber ch’ha gì lieu dals 15 fin ils 17 d’avust 1969 en vischinanza da Bethel en il stadi federativ american New York. Il festival vala sco culminaziun dal moviment da hippis en ils Stadis Unids; a medem temp marchescha el il punct final da quel, damai ch’il moviment era uss arrivà en il mainstream.
Adam Smith
Economia
thumb|140px|Frontispizi da l’ovra principala da Smith Sco fundatur da l’economia sco scienza vala Smith surtut perquai ch’el ha collià cun quella in puntg da vista da l’entira societad (enstagl d’interess particulars). L’economia appartegneva als champs ch’el instruiva en rom da la filosofia da la morala. Ina da las dumondas cardinalas aristotelicas da l’etica filosofica, cun la quala Smith è s’occupà sco filosof da la morala, sa cloma sco suonda: «Tge è pli impurtant: la ventira generala da l’entira societad ubain la ventira persunala da l’individi?» Smith ha elavurà questa dumonda en ‹Wealth of Nations› cun agid da conclusiuns empiricas. Ses facit: La ventira generala da l’entira societad vegnia maximada tras quai che mintga individi emprovia d’augmentar sia ventira persunala entaifer ils terms da la societad. Quests terms da la societad èn quai ch’el numna il ‹derschader intern›, il qual sa tschentia avant mintg’acziun la dumonda, schebain quella saja renconuschida e legitimada tras la societad. Smith anticipescha uschia il sur-jau da Freud, il qual è pli tard vegnì explitgà e descrit a moda socio-istorica tar Norbert Elias. Tras il maun invisibel ch’augmenta sur las activitads dal martgà la bainstanza da la societad vegnia a medem temp er augmentada la ventira generala da l’entira societad – cumbain a moda pli u main casuala. Pertge che la repartiziun dals bains sur il martgà na renda betg tuts tuttina ritgs; ma ils servients e schurnaliers pon profitar dal possess dals possessurs da terren perquai ch’ils ritgs na pon betg mangiar dapli che quai che lur magun tschiffa. L’idea da generalisar il martgà ad in princip directiv universal na po perquai betg vegnir messa senza resalvas en bucca ad Adam Smith e resta dispitada fin oz.
Smith cumenza l’emprim chapitel da ‹Wealth of Nations› cun in’examinaziun da la spartiziun da la lavur, la quala è tenor el da muntada centrala per bainstanza creschenta. L’effect da la spartiziun da la lavur illustrescha el a l’exempel da la producziun da gluvas – in exempel ch’el ha chattà en l’‹Encyclopédie› franzosa. Sche la spartiziun da la lavur n’avess betg fatg da la producziun da gluvas in agen mastergn cun maschinas spezialisadas, sche pudess in lavurer che na fiss betg furmà spezialmain en quest mastergn «segiramain betg producir vegn gluvas a di e forsa schizunt gnanc ina». En ina pitschna manufactura spezialisada produceschian diesch lavurers percunter radund 48 000 gluvas a di, pia mintga lavurer radund 4800. «E quest’immensa creschientscha da la producziun en tut ils mastergns, en consequenza da la spartiziun da la lavur, maina en in stadi bain regì a bainstanza generala, la quala vegn schizunt sentida en las gruppas socialas las pli bassas.»
Woodstock
Davant radund 400 000 aspectaturs èn sa preschentadas 32 bands da las direcziuns stilisticas folk, rock, psychedelic rock, blues e country, tranter els stars sco Jimi Hendrix, Janis Joplin e The Who. Il dumber d’aspectaturs è stà pli che duas giadas uschè grond sco quai ch’ins aveva quintà; ultra da quai èn blers giuvenils stads bloccads en las lungas colonnas da traffic ch’eran sa furmadas. Sin l’areal da l’occurrenza regivan pervi da la trid’aura e problems organisatorics per part relaziuns catastrofalas. Malgrà las cundiziuns disfavuraivlas è il festival da Woodstock vegnì enconuschent per si’atmosfera paschaivla. Numerus musicists, collavuraturs e visitaders han passentà la fin d’emna sut l’influenza da drogas sco LSD, mescalin, hasch e mariuana.
Adam Smith
Economia
La spartiziun da la lavur sa sviluppia pervi da l’inclinaziun innata da l’uman da stgamiar: «Tuttina sco ch’il negoziar, barattar e cumprar furma il med da proveder in l’auter cun prest tut ils servetschs nizzaivels che nus basegnain, uschia dat l’inclinaziun da barattar la finala er il stausch a la spartiziun da la lavur.» Be l’uman haja tenor las observaziuns da Smith l’inclinaziun natirala da stgamiar. «Nagin n’ha vis insacura in chaun a barattar undraivlamain e ponderadamain in oss cunter in auter...»
Woodstock
Cumbain ch’ils organisaturs, managers e blers musicists han tuttavia persequità cun il festival da musica interess commerzials, represchenta Woodstock fin oz il mitus mistifitgant d’in’‹autra› America, paschaivla e creativ-artistica. Quella è sa posiziunada en cuntrast tar ils Stadis Unids che sa chattavan amez la Guerra dal Vietnam e ch’era schoccada d’assassinats politics (John F. Kennedy, Malcolm X, Martin Luther King e Robert F. Kennedy) e steva sut l’influenza dals conflicts da la societad ch’il moviment dals sessantotgers aveva tematisà.
Adam Smith
Economia
Popular è daventà il term dal ‹maun invisibel› che vegn savens collià cun l’ovra dad Adam Smith. Smith dovra questa metafra, ch’era usitada da ses temp, però be gist en ina passascha da ‹Wealth of Nations›. El tracta en quella restricziuns commerzialas e mussa ch’il singul augmentia gist cun vulair augmentar sia productivitad e ses gudogn per interess persunal er l’interess da la societad a moda pli ferma che sch’el avess vulì promover quest interess a moda directa: «El vegn guidà en quest sco er en blers auters cas d’in maun invisibel per promover in intent, il qual el n’aveva insumma betg l’intenziun da promover.»
Smith differenziescha tranter il pretsch natiral ed il pretsch che vegn pajà effectivamain, il pretsch da martgà. El parta dal fatg ch’igl existian en mintga societad tariffas usitadas u natiralas areguard il salari, il gudogn da chapital e la renta da basa. «Ina martganzia vegn vendida per quai ch’ins numna ses pretsch natiral, sch’il pretsch correspunda precisamain a la summa ch’i dovra per pajar tenor las tariffas natiralas la renta da basa, la paja ed il gudogn da chapital ch’i dovra per producir, elavurar ed ir sin il martgà cun il product.» Il pretsch da martgà è per Smith «il pretsch effectiv, per il qual ina martganzia vegn vendida per ordinari. Quel po esser pli aut u pli bass ch’il pretsch natiral u correspunder precisamain a quel.» Sch’il pretsch da martgà sa chatta sur il pretsch natiral vegn la purschida a crescher, damai ch’i vala la paina da producir questa rauba. Sa chatta el però sut quel, alura na bastan las entradas betg per cuvrir ils custs da producziun. L’agen interess dals singuls possessurs da terren, commerziants e lavurants procura pia ch’il pretsch e l’offerta s’adatteschian in a l’auter. «Per quest motiv è il pretsch natiral il central, vers il qual tendeschan ils pretschs da tut las martganzias.» Quest mecanissem vegn per ordinari circumscrit sco il maun invisibel dal martgà (cumbain che Smith sez dovra, sco gia vis, questa metafra en in’autra passascha da ses cudesch).
Quechua
La scrittira e la moda da scriver
En il Peru ha la regenza da Juan Velasco Alvarado fixà il 1975 in alfabet uffizial (Alfabeto Oficial) cun sis variantas regiunalas che cuntegneva novs bustabs, tranter auter il ‹w›, il ‹k› ed il ‹q›, uschia ch’ils suns [w], [k] e [q] dal quechua han pudì vegnir reproducids per l’emprima giada exactamain. Ils plosivs aspirads vegnivan exprimids cun agiuntar in h, plosivs ejectivs cun agiuntar in apostrof. En sasez vala quest alfabet fin oz. Sa fundond sin la moda da scriver spagnola vegnivan duvrads ils tschintg vocals ‹a›, ‹e›, ‹i›, ‹o› ed ‹u›. Questa furma da l’alfabet vegn propagada fin oz da l’Academia Mayor de la Lengua Quechua (AMLQ) a Cuzco. En la Bolivia è vegnì sviluppà parallelamain in standard uffizial fitg sumegliant, en il qual vegniva però duvrà a la fin da la silba ‹j› empè da ‹h› e ‹k› empè da ‹q›. En l’Argentina èn s’etablidas gist duas differentas modas da scriver: quella da Tucumán / Jujuy e quella da Santiago del Estero.
Woodstock
Il film ‹Woodstock› ch’è vegnì filmà durant il festival e che dueva vegnir onurà cun in Oscar, vala sco in dals films documentars cun il pli grond success insumma. Quel dueva gidar a moda decisiva a transportar il mitus da Woodstock en tut il mund.
Muntogna da Schons
thumb|[[Andeer an Val Schons, davostier la Muntogna da Schons]] La Muntogna da Schons (tudestg Schamserberg) satgata sen la vart sidorientala digl Pez Bavregn sen la spunda occidentala da la Val Schons agl cantùn Grischùn an Svizra.
A la Muntogna da Schons satgatan sen 1100 tocen 1200 meters òlteztga la fracziùn Casti da la vischnànca da Casti-Vargistagn near las fracziùns Pazen a Farden da la vischnànca da Donat. Sen la Muntogna da Schons sura tgat'ign sen var 1500 meters igls vitgs Lon, Maton a Vargistagn.