cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lieunga
Ulteriuras qualitads dal gust
Ina gruppa da scienziads enturn Philippe Besnard ha identifitgà il 2005 in receptur dal gust pussaivel per grass: il glicoprotein CD36, il qual ha pudì vegnir cumprovà en las cellas dal gust ed il qual è abel da liar cun grond’affinitad acids da grass. Fin qua eri dispità, schebain igl existia ina qualitad da basa dal gust che vegnia evocada tras la preschientscha da grass en las mangiativas. En general eran ins da l’avis che la predilecziun per spaisas grassas derivia sulettamain da lur savur e consistenza. Per sclerir la dumonda davart in ulteriur gust da basa per grass, han ils perscrutaders experimentà cun mieurs normalas e talas manipuladas geneticamain (senza il receptur CD36). Las duas gruppas da mieurs han pudì eleger tranter duas offertas da pavel: ina da quellas cuntegneva grass, l’autra sulettamain ina substanza ch’imitava la consistenza dal grass. Igl è sa mussà che las mieurs normalas avevan ina gronda predilecziun per il pavel grass, betg però las mieurs senza CD36. Ultra da quai han mo las mieurs normalas reagì sin il nutriment che cuntegneva grass cun la producziun da sucs digestivs specifics per la decumposiziun da grass. Or da quests resultats sa lascha concluder che CD36 saja participà a la percepziun da grass en il pavel d’animals ruiders.
En il fratemp han scienziads or da la medema gruppa er cumprovà che la stimulaziun da cellas gustativas da la mieur cun acid linoleic metta ad ir ina cascada da signals intracellulara ed activescha neurotransmetturs. Il 2010 ha in studi cun 30 probands umans confermà questas enconuschientschas davart in’ulteriura qualitad dal gust: Quels eran abels da differenziar differents acids da grass en ina soluziun ch’era uschiglio neutrala areguard il gust. En pli han ins pudì cumprovar ina relaziun tranter il Body mass index (BMI) e la sensibilitad da questa qualitad dal gust: Probands cun in senn gustativ sensibilisà pli ferm sin acids da grass han consumà pli pauc grass che tals cun recepturs main sensibels.
Londra
La citad è sa sviluppada ad in impurtant center da tecnica, industria e commerzi, da politica e da cultura e quinta fin oz tar las metropolas mundialas. Sper New York, Singapur e Hongkong furma Londra en pli ina da las pli grondas plazzas da finanzas dal mund. Sper numerusas universitads, scolas autas, teaters e museums sa chattan a Londra er divers edifizis istorics sco il Palace of Westminster u il Tower of London che tutgan tar il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. Cun bundant 19 milliuns è Londra stà l’onn 2016 suenter Bangkok la citad cun la segund auta frequenza da turists da l’exteriur en tut il mund.
Posiziun geografica
thumb|240px|Maletg da satellit da la citad da Londra Las coordinatas geograficas dal center da la citad en vischinanza dal Trafalgar Square èn 51° 30′ grads da latituda meridiunala e 0° 8′ grads da longhituda occidentala. La posiziun datiers dal meridian nulla n’è nagina casualitad. Pertge che quel è vegnì fixà tras il Royal Greenwich Observatory e furma il punct da partenza dals grads da longhituda e tras quai da las zonas da temp.
Lieunga
Ulteriuras qualitads dal gust
Daspera vegn adina puspè discutà la preschientscha d’autras qualitads dal gust sco alcalic, metallic u auaditsch.
Ina rolla centrala per percepir impressiuns dal gust cumplexas gioga l’odurat, il qual è responsabel per tut las ulteriuras ‹impressiuns dal gust›. Quai vegn evident en cas da dafraids, cura ch’ins na pertschaiva cun il nas stuppà naginas impressiuns dal gust che surpassan las categorias da basa. Er datti tar bleras spezias d’animals insumma nagina spartiziun tranter la percepziun dal gust e da l’odur.
Londra
Posiziun geografica
La citad da Londra s’extenda sur ina lunghezza da radund 44,3 kilometers per lung da la Temsa navigabla e sa chatta en media 15 meters sur il nivel da la mar. Londra è sa sviluppà d’ina colonia situada a la riva settentriunala, la City of London odierna. Fin il 1739 ha la London Bridge furmà la suletta punt sur il flum.
Per quest motiv sa chatta la gronda part da la citad en il nord dal flum. Cun la construcziun d’ulteriuras punts en il 18avel tschientaner e la construcziun da la viafier en il 19avel tschientaner ha la citad cumenzà a s’extender en tuttas direcziuns. La cuntrada è planiva fin levamain ondulada, quai ch’ha pussibilità ina creschientscha quasi illimitada.
Lieunga
Ulteriuras qualitads dal gust
‹Recent› u ‹picant› vegn bain er resentì sco impressiun dal gust; ma per esser precis sa tracti qua d’in signal da dolur dals gnervs tar spaisas ch’èn per exempel cundidas cun chili (che vegn evocà da l’alcaloid capsaicin).
Recepturs dal gust
thumb|180px|Visualisaziun dal mecanissem d’identifitgar il gust dultsch als recepturs da proteins Las qualitads dal gust amar, dultsch ed umami vegnan transmessas sur recepturs ch’èn colliads in cun l’auter tras proteins G. En quests cas è la transducziun dal signal caracterisada detg bain en il fratemp. Ils detagls areguard la percepziun dad asch e salà n’èn però per gronda part anc betg sclerids. Sa basond sin la structura chemica da las substanzas che gustan salà u asch vegn supponì che chanals da ions gioghian qua ina rolla decisiva tar la percepziun.
Londra
Posiziun geografica
Pli baud era la Temsa bundant pli lada e pli pauc profunda che oz. En il fratemp vegn ella cunfinada quasi dapertut tras rempars e la gronda part dals 15 affluents culan sut terra. Il fluss e refluss da la Mar dal Nord sent’ins anc ferm en la citad; quella è perquai periclitada tras inundaziuns e mar burascusa. Sper Woolwich – en l’ost da Greenwich – han in erigì ils onns 1970 il Thames Barrier per minimar quest privel.
Lieunga
Elavuraziun neuronala
La moda da transmissiun da las infurmaziuns da las cellas gustativas (secundaras) sin ils neutrons afferents, ils quals èn responsabels per las spedir vinavant en il tscharvè, n’è anc betg sclerida. Igl è enconuschent che cellas gustativas pon emetter ina retscha da neurotransmetturs e neuropeptids; ultra da quai datti indizis che adenosin trifosfat gioghia in’impurtanta rolla en la transmissiun dal signal da la cella sensitiva sin la cella da la gnerva.
Londra
Geologia
La structura geologica da l’Engalterra dal Sidost è segnada da sediments mesozoics ch’han laschà sa furmar ina cuntrada da stresas structurada generusamain. Nagliur tanschan las autezzas fitg ad aut, uschia che l’entira regiun profitescha dals avantatgs climatics dal sidost. Istoricamain ha Londra profità da sia posiziun amez ina regiun d’agricultura. Il sidost en vischinanza dal continent ha furmà da vegl ennà il center da l’imperi insular. Qua han ils conquistaders ch’èn vegnids nà da la terra franca – Romans, Saxons, Normans – fitgà pe sco emprim. Cun la scuverta da l’America ed il svilup da la navigaziun d’ultramar èn bain las varts exteriuras da l’insla sa sviluppadas dapli pervi da lur posiziun favuraivla; ma er da quel temp ha Londra pudì sa mantegnair sco vegl center cultural e politic ed è restà la porta vers l’insla.
Structuraziun da la citad
Londra sa divida en 32 districts municipals (London Boroughs) e la City of London.
Clima
L’Engalterra dal Sidost cun la chapitala Londra furma climaticamain la part da la Gronda Britannia ch’è protegida il meglier cunter las influenzas nà da l’Atlantic. Londra appartegna a la zona climatica temprada. Las stads èn chaudas, ma darar fitg chaudas; ils envierns èn bain frestgs, ma la temperatura croda be darar sut nulla. Il mais il pli chaud furma il fanadur cun en media 16,3 °C, il pli fraid il schaner cun en media 3,9 °C. La gronda surfatscha bajegiada retegna la chalur e stgaffescha uschia in microclima. Magari èsi en la citad fin a tschintg grads pli chaud ch’en la cuntrada circumdanta.
La temperatura annuala munta en media a 9,7 °C e las precipitaziuns annualas a 611 millimeters. Ils mais october, november e december crodan las pli bleras precipitaziuns cun en media 57 millimeters ed il pli pauc il favrer cun en media 36 millimeters. Naiv datti be darar, tut il pli intgins centimeters ad onn. Eveniments sco la catastrofa da naiv dal 1978 èn ina raritad. Il 2009 hai dà il pli grond caos da naiv dals ultims onns, cur ch’èn crudads 15 centimeters naiv nova. Nagina raritad furman però inversiuns termicas. Ina da quellas ha manà il 1952 ad ina gronda catastrofa da smog.
Antica
thumb|220px|Vers il 1300 s’extendeva Londra anc adina entaifer il mir da la citad roman L’existenza d’ina colonia preromana dals Celts sin il territori da la City of London n’ha betg sa laschà cumprovar. Probablamain l’onn 47 s.C. han ils Romans fundà la citad Londinium. L’onn 60 u 61 s.C. han ils Icens sut lur regina Boudicca destruì la colonia. Londinium è vegnì reconstruì ed ha destituì a l’entschatta dal segund tschientaner Camulodunum (Colchester) sco chapitala da la Britannia. A partir da 197 s.C. ha Londinium furmà la chapitala da la provinza Britannia superior, a partir da ca. 300 s.C. da la provinza Maxima Caesariensis. Enturn l’entira citad han ins erigì rempars. Las restanzas da l’amfiteater roman ch’è vegnì a la glisch pir il 1988 en il quartier da finanzas odiern han ins rendì accessiblas a la publicitad il 2002.
L’onn 410 s.C. han ils Romans retratg lur legiuns e la populaziun è stada exposta pli e pli a las expediziuns da sblundregiada dals Germans. Suenter la conquista da l’Engalterra tras ils Angles e Saxons, è Londinium scrudà fin la fin dal 5avel tschientaner ad ina citad da ruinas nunabitadas.
Temp medieval
Ils Anglosaxons han l’emprim guntgì la proxima vischinanza da la citad destruida. Vers la fin dal 7avel tschientaner han els fundà en il vest da quella l’abitadi Lundenwic ch’ha l’emprim appartegnì al Reginavel da Mercia, pli tard al Reginavel d’Essex. Sut Alfred il Grond, il retg da Wessex, han ils Anglosaxons reconquistà l’onn 878 dals Danais la cuntrada a la sbuccada da la Temsa. Ils proxims onns è la regiun puspè vegnida colonisada entaifer ils mirs da la citad romans. La citad ch’è sa furmada da nov purtava il num Lundenburgh.
L’onn 1066 han ils Normans conquistà l’Engalterra e Londra ha substituì Winchester sco chapitala. Il nov regent William I ha confermà ils dretgs spezials da Londra. Richard Cor da Liun ha nominà l’onn 1189 l’emprim Lord Mayor (burgamester), il qual è alura vegnì elegì dapi il 1215 directamain da las corporaziuns da commerziants che daventavan adina pli pussantas. L’onn 1209 è vegnida terminada l’emprima punt erigida or da crappa, la London Bridge, che dueva restar fin il 1750 la suletta punt en il center da la citad odierna. Pliras giadas ha Londra stuì supportar sblundregiadas en rom da sullevaziuns da purs, uschia per exempel il 1381 durant la Peasants’ Revolt ed il 1450 durant la Jack-Cade-Rebellion.
Durant la Guerra da rosas, ch’è ida a fin l’onn 1485 cun la curunaziun da Henry Tudor sco Henry VII, è la citad stada sin la vart dals Yorks. La refurmaziun ha rut la pussanza da la baselgia, la quala possedeva fin là radund la mesadad dal terren; la redistribuziun dals bains ecclesiastics a partir dal 1535 ha manà ad in’èra da fluriziun economica e Londra è avanzà ad ina da las pli impurtantas citads da commerzi.
Temp modern tempriv
thumb|200px|Westminster Abbey, 1749 En il decurs da si’istorgia variada ha Londra stuì vegnir a frida cun baininqual temp da crisa. Suenter che la fundaziun da las emprimas grondas cumpagnias da commerzi e da la Royal Exchange avevan fatg avanzar en il 16avel tschientaner il svilup economic, è la citad vegnida tutgada il 1664/65 da la pesta gronda ch’ha chaschunà bundant 70 000 unfrendas. Ed il settember 1666 ha in grond incendi devastà vastas parts da la citad; radund 13 000 chasas e 89 baselgias èn daventadas l’unfrenda da las flommas.
Hans Candrian
Hans Candrian (* 6 da mars 1938 a Flem) († 9 da schaner 1999 a Flem ) fuva in sportist d'inviern grischunais activs en ils onns 1960 e 1970.
Londra
Temp modern tempriv
Suenter l’incendi desastrus han ins reconstruì la citad. Ils plans per ina restructuraziun cumpletta han però fatg naufragi pervi dals auts custs, uschia ch’ins ha pli u main erigì las novas chasas per lung da las veglias vias cun lur blers chantuns. L’architect responsabel per la reconstrucziun è stà Christopher Wren. Da quel temp han bunamain tut ils abitants nobels bandunà definitivamain il vegl center da la citad ed han laschà eriger en il West End che sa chattava en cumplain svilup novas chasas d’abitar represchentativas. Las classas socialas las pli povras da l’autra vart èn vegnidas stgatschadas en l’East End, nua ch’ellas stuevan gudagnar lur da viver en il port en plaina expansiun. La fin dal 17avel tschientaner è Londra avanzà al pli impurtant center da finanzas dal mund.
Hans Candrian
El sa ha participà a dus gieus olimpics d'inviern, nua ch'el ha gudagnà ina medaglia da bronz en il bob da quatter a Grenoble en Frantscha igl inviern 1968 ensemen cun Jean Wicki, Willi Hoffmann e Walter Graf. Hans Candrian ha ultra da quai success als 10avels gieus olimpics era gudagnà quatter medaglias a champiunadis mundials da bob, trais da quests champiunadis han giu lieu a San Murezzan.
Londra
Temp modern tempriv
En il decurs dal 18avel tschientaner è Londra creschì sur ils cunfins istorics or. Novas punts sur la Temsa han purschì la pussaivladad d’extender la citad vers sid. L’onn 1780 han gì lieu a Londra ils Gordon Riots, cur che protestants fanatics èn sa defendids cunter l’egualitad dals dretgs per ils catolics.
Moderna
En il decurs dal 19avel tschientaner è il dumber d’abitants s’augmentà fermamain. La construcziun da numerusas viafiers d’aglomeraziun e da metros ha pussibilità d’extender svelt il territori surbajegià. Durant l’epoca victoriana ha Londra cuntanschì gronda muntada sco chapitala da l’imperi mundial britannic. L’onn 1851 era Londra tenor dumbraziun dal pievel cun 2 651 939 abitants la pli gronda citad da l’Europa ed il center dal mund industrialisà. Qua ha gì lieu il medem onn cun la Great Exhibition l’emprima exposiziun mundiala.
L’aglomeraziun che creschiva en gronds pass era sparpagliada en numerus circuls da dretgira e plaivs. Sco emprim consorzi han ins fundà l’onn 1829 la Metropolitan Police, l’onn 1855 è suandà il Metropolitan Board of Works sin il sectur dals fatgs da construcziun. Il sistem d’aua persa da Londra, erigì sut l’egida da Joseph Bazalgette, vala sco pli grond project da construcziun da l’entir 19avel tschientaner. L’onn 1889 han ins stgaffì cun la County of London per l’emprima giada ina regiun d’administraziun unitara per l’entira zona d’aglomeraziun.
L’emprima mesadad dal 20avel tschientaner è stada segnada da l’extensiun dal territori surbajegià en dimensiuns sco anc mai. Ils novs lieus suburbans sa chattavan quasi tuts ordaifer la County of London: en l’entir Middlesex, en il vest dad Essex, en il nord da Surrey, en il nordvest da Kent ed en il sid da Hertfordshire. thumb|210px|Vista davent da la St Paul’s Cathedral dal temp da las attatgas or da l’aria tudestgas (1941) Durant la Segunda Guerra mundiala, surtut ils onns 1940/41, hai dà a Londra numerusas attatgas or da l’aria da vart dal Reich tudestg (las qualas èn vegnidas enconuschentas en l’istorgia da la citad sut il num ‹The Blitz›). A grondas destrucziuns han quellas surtut manà en las zonas industrialas situadas en l’ost da la citad. Ina segund’unda d’attatgas è suandada il 1944/45 en rom da l’interpresa Capricorn sco er cun rachetas dal tip V1 e V2. Bunamain 30 000 abitants han pers la vita, tschientmillis èn daventads senza tetg.
Suenter la fin da la guerra è il dumber d’abitants da Londra sa reducì considerablamain, damai che bleras persunas èn idas a star en novas citads satellit. L’onn 1965 han ins stgaffì la regiun administrativa Greater London, la quala cumpigliava er ils quartiers suburbans ch’eran sa furmads en il decurs dal 20avel tschientaner. A medem temp ha Londra pers sia rolla sco impurtant port; ils implants en ils Docklands èn ids en decadenza. L’onn 1981 ha inizià in program da svilup urban cumplessiv, dieschmillis plazs da lavur dal sectur da servetschs èn vegnids transferids da la City of London sin l’Isle of Dogs u stgaffids da nov. En la Canary Wharf han ins erigì in vast cumplex da chasas autas. Suenter il punct il pli bass dals onns 1980 è il dumber d’abitants puspè creschì. Ils proxims onns ha Londra pudì consolidar sia posiziun sco ina da las pli impurtantas citads per l’industria da finanzas globalas.
Svilup da la populaziun
Gia l’onn 140 s.C. vivevan a Londra 30 000 umans, enturn il 1300 eran quai 100 000 e l’onn 1801 ha il dumber d’abitants da la citad surpassà il cunfin dad in milliun. Tranter il 1825 ed il 1925 era Londra la citad cun la pli gronda populaziun en tut il mund, alura è ella vegnida surpassada da New York. Tar la dumbraziun dal pievel dal 2001 han ins registrà 7 172 091 abitants, il 2011 8 173 900. Pervi da la creschientscha cuntinuanta vegn prognostitgà ch’il dumber d’abitants pudess crescher fin l’onn 2040 sin bundant 10 milliuns.
Londra è da vegl ennà ina metropola ch’attira differentas naziunalitads, culturas e religiuns. Entant ch’arrivavan a l’entschatta dal 20avel tschientaner surtut Irlandais, Polonais, Talians e gidieus da l’Europa da l’Ost, èn immigrads dapi la mesadad dal 20avel tschientaner en emprima lingia umans da las anteriuras colonias britannicas, sco per exempel da l’India, da Pakistan, da Bangladesch u da la Nigeria.
Tar la dumbraziun dal pievel dal 2011 eran 6,6 % da la populaziun residenta naschids sin il Subcontinent Indic, 4,9 % en ulteriuras parts da l’Asia. 7 % dals abitants derivavan da l’Africa e 4,2 % da la Caribica. Tut en tut eran 37 % naschids ordaifer il Reginavel Unì.
L’aglomeraziun da Londra s’extenda sur il territori da la citad da Greater London or e cumpiglia radund 9 milliuns abitants (situaziun dal 2010). Quai è dapli che la Scozia e la Valisia ensemen. Londra furma uschia ina da las pli grondas aglomeraziuns da l’Europa.
Svilup da la situaziun d’abitar
Ils pretschs d’immobiglias èn en general sa dublegiads en la Gronda Britannia tranter il 2000 ed il 2011; a Londra sez vegn anc vitiers ch’in’immobiglia è en media dubel uschè chara sco en las ulteriuras parts dal pajais. Il 2015 ha il dumber d’abitaziuns dadas en locaziun surpassà per l’emprima giada en l’istorgia moderna da la citad il dumber d’abitaziuns da proprietad. Sco motiv vegn surtut inditgà il dumber da la populaziun che crescha fitg svelt.
Religiuns
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 vivevan en la citad 48,5 % cristians, 12,4 % muslims, 5 % hindus, 1,8 % gidieus, 1,5 % sikhs, 1 % budists e 0,6 % aderents d’autras crettas. 20,7 % n’appartegnan a nagina religiun ed 8,6 % da la populaziun n’han fatg nagin’indicaziun. thumb|220px|Tempel hinduistic a Londra La maioritad dals cristians tutga tar la baselgia anglicana da l’Engalterra. La baselgia principala e la sedia da l’uvestg da la diocesa da Londra è la St Paul’s Cathedral. La baselgia da la chasa roiala è Westminster Abbey. La baselgia principala catolica da la Valisia e da l’Engalterra e sedia da l’archuvestg da Westminister è la Westminster Cathedral. Suenter che la chasa roiala englaisa ha gì surpiglià la cretta protestanta (baselgia anglicana) hai dà plirs tschientaners naginas baselgias catolicas a Londra. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner èn puspè s’etablidas cuminanzas catolicas. Ulteriuras cuminanzas religiusas cristianas èn l’United Reformed Church, l’armada dal salit, ils quecher e la baselgia ortodoxa.
La citad furma il center da l’islam en la Gronda Britannia. Radund 38 % dals 2,7 milliuns muslims brits vivan tenor la dumbraziun dal 2011 a Londra. La pli gronda moschea da la citad furma la Bait ul-Futuh. Dals var 817 000 hindus britannics viveva il 2011 radund la mesadad a Londra. Il Neasden Temple a Londra ed il Shri Venkateswara (Balaji) Temple a Tividale (West Midlands, Engalterra Centrala) furman ils pli gronds tempels hinduistics ordaifer l’India. Dals 267 000 gidieus britannics vivevan il 2001 var 56 % en la chapitala.
Regenza municipala
La Greater London Authority (GLA) coordinescha la collavuraziun tranter ils singuls Boroughs, è responsabla per la planisaziun strategica e maina instituziuns publicas ch’èn preschentas en l’entira citad; tar quellas tutgan la London Fire Brigade, la polizia ed il traffic public. La GLA consista dal Mayor of London (president da la citad) e da la London Assembly (parlament municipal cun 25 sezs) ch’han omadus lur sedia en la City Hall. Il Lord Mayor of London, il burgamester da la City of London, ademplescha be funcziuns ceremonialas.
Ulteriuras autoritads administrativas han furmà la Metropolitan Board of Works (1855–1889), il London County Council (1889–1965) ed il Greater London Council (1965–1986). Quest ultim ha la primministra Margaret Thatcher schlià suenter dispitas tranter la regenza ed il parsura dal GLC da lez temp. 14 onns a la lunga n’ha Londra gì nagin’administraziun surordinada; la gronda part da las incumbensas eran vegnidas delegadas als Boroughs, intginas exequidas directamain da la regenza centrala. Questa mesira ha manà a gronds problems da coordinaziun. Er suenter ch’è vegnida installada il 2000 la GLA disponan ils Boroughs d’ina pli gronda autonomia che dal temp da la GLC.
Teater
thumb|210px|Reconstrucziun dal Globe Theatre dal temp da Shakespeare La citad da Londra porscha ina vasta paletta d’occurrenzas culturalas. En il West End sa chatta ina buna dunsaina da teaters. Preschentà vegn qua tut da la classica fin la moderna. Tranter auter han er gì là lur primaudiziun divers musicals dad Andrew Lloyd Webber (‹Cats›, ‹The Phantom of the Opera›) ed – en il Theatre Royal Drury Lane – producziuns sco ‹42nd Street›, ‹Miss Saigon› e ‹My Fair Lady›. Dal reminent: En il Her Majesty’s Theatre, situà al Haymarket, vegn il musical ‹The Phantom of the Opera› preschentà dapi ils 9 d’october 1986 mintga di, e quai fin oz.
Il Royal National Theatre da la National Theatre Company a South Bank ed il Barbican Centre da la Royal Shakespeare Company tutgan tar ils blers centers dal teater professiunal. Ina tribuna professiunala cun ina lunga tradiziun furma tranter auter il Royal Court Theatre.
Il Royal Opera House a Covent Garden è la pli impurtanta opera da la Gronda Britannia. Igl è quai il dachasa da la Royal Opera e dal Royal Ballet.
Ulteriurs teaters populars furman il London Palladium, enconuschent tranter auter pervi da Sunday Night at the London Palladium che vegniva emess pli baud live a la televisiun. Ubain il St. Martin’s Theatre en il West End, nua che vegn dà dapi il 1974 il toc ‹The Mousetrap› dad Agatha Christie; quest toc da teater era vegnì preschentà avant 21 onns (dapi il 1952) en l’Ambassador Theatre avant ch’el ha midà senza interrupziun en ses lieu odiern – ‹ The Mousetrap› furma uschia il toc da teater ch’è vegnì preschentà il pli ditg senza interrupziun en tut il mund.
Il Globe Theatre a la riva meridiunala da la Temsa furma ina reconstrucziun dal teater al liber ch’era vegnì concepì l’onn 1599 e per il qual William Shakespeare aveva scrit numerus da ses famus dramas.
Il London Dungeon na furma nagin teater en il senn classic. En quests tschalers sutterrans, concepids sco stanzas da sgarschur, preschentan acturs als visitaders enconuschents eveniments or da l’istorgia da la citad sco la muria gronda, il grond brischament, Jack the Ripper e Sweeney Todd.
Musica
A Londra existan en tut tschintg orchesters sinfonics professiunals, numnadamain il London Symphony Orchestra, il London Philharmonic Orchestra, il Royal Philharmonic Orchestra, il Philharmonia Orchestra ed il BBC Symphony Orchestra. Punct culminant furma mintg’onn la Last Night of the Proms or da la Royal Albert Hall che la BBC emetta en tut il mund.
Enconuschentas salas da concert èn la Wigmore Hall, la Barbican Hall, la Royal Festival Hall e la Saint John’s Church en il Westminster. Al Trafalgar Square sa chatta la baselgia St Martin-in-the-Fields che vegn medemamain savens duvrada per concerts, saja quai da chors-baselgia, d’orchester u da jazz. thumb|220px|L’arena O2 davant Canary Wharf En la City of Westminster sa chattan ils Abbey Road Studios. L’edifizi en la via da medem num ha EMI cumprà il 1929, ils studios èn vegnids averts il 1931. A chaschun da la ceremonia d’avertura ha Sir Edward Elgar dirigì en il studio 1 il London Symphony Orchestra e fatg la famusa registraziun istorica da ‹Land of Hope and Glory›. Sper ils Beatles (cf. lur album ‹Abbey Road› dal 1969) han per exempel Pink Floyd registrà qua durant ils onns 1970 lur albums (t.a. ‹The Dark Side of the Moon›). Dapi ils onns 1980 vegn il studio 1 er duvrà sco studio da registraziun per musica da film orchestrala. Cumenzà ha quai cun la registraziun da la musica da John Williams tar il film ‹Raiders of the Lost Ark›; ed er la musica da ‹The Lord of the Rings› e dals films da ‹Harry Potter› è vegnida registrada qua.
L’arena O2, numnada pli baud Millennium Dome, furma in cumplex da divertiment cun in’enconuschenta halla da concert, tranter auter han famus artists da rock e pop dà qua concert sco Britney Spears, Justin Timberlake u ils Spice Girls.
Museums
Tar ils pli gronds e pli enconuschents museums en tut il mund tutga il British Museum a Bloomsbury. Quel cumpiglia bundant sis milliuns objects d’exposiziun. Famus è er il Reading Room, ina sala da lectura radunda, en la quala gia Karl Marx e Mahatma Gandhi han studegià. Il Queen Elizabeth II Great Court, erigì sin l’onn 2000 (‹millennium›) tenor plans da l’architect Norman Foster, furma la pli gronda curt interna cuverta cun tetg da l’Europa.
Il Victoria and Albert Museum a South Kensington dat suttetg d’ina collecziun da stgazis d’art da tut il mund, tranter auter sculpturas, vestgadira e costums, vaschs da porcellana e da vaider custaivels, mobiglias ed instruments da musica. En vischinanza sa chattan il museum da la scienza (Science Museum) ed il museum da l’istorgia natirala (Natural History Museum).
Il Science Museum preschenta sin tschintg auzadas objects dals champs astronomia, meteorologia, biochemia, electronica, navigaziun, aviatica e fotografia. Tar ils classichers tranter ils objects d’exposiziun tutgan telescops da Galileo Galilei ed in microscop da George Adams, l’emprima locomotiva a vapur Puffing Billy, l’emprim telefon dad Alexander Graham Bell, in Rolls-Royce da l’onn 1909, in apparat da sgular dad Otto Lilienthal e la capsla da commando da la nav spaziala Apollo 10.
Il Natural History Museum cumpiglia var 40 milliuns differents objects or da la flora e fauna, tranter quels divers skelets da dinosaurs, fossils (t.a. in Archaeopteryx), in skelet da 30 meters d’ina balena blaua u il model da l’utschè dodo ch’è mort ora vers il 1690.
L’Imperial War Museum è in dals pli impurtants museums da guerra dal mund. Quel mussa en emprima lingia exponats or da las duas guerras mundialas, sco chanuns e vehichels. Ina da quatter etaschas s’occupa detagliadamain cun il Terz Reich. Partiziuns pli pitschnas tractan intginas ulteriuras guerras dal 20avel tschientaner sco per exempel la Guerra dal Vietnam u la Guerra dal Falkland. Ultra da quai datti exposiziuns temporaras. thumb|210px|Elizabeth I en il cabinet da figuras da tschaira Madame Tussauds Il cabinet da figuras da tschaira Madame Tussauds è ina da las grondas attracziuns da la chapitala. Exponidas vegnan figuras da tschaira da persunas istoricas e da prominents contemporans (sportists, stars da film e.a.). Survegnir ina plazza en l’exposiziun da Madame Tussauds tutga tar las pli grondas onurs pussaivlas insumma. Fundatura dal museum ch’ha avert sias portas l’onn 1835 è stada Marie Tussaud (1761–1850).
Directamain en la City è situà il Museum of London che sa deditgescha al svilup da la citad da ses origins fin oz. Ulteriurs enconuschents museums ed exposiziuns èn ils Cabinet War Rooms (inclus il museum da Churchill), il London Transport Museum, Somerset House ed il Sherlock Holmes Museum en la 221B Baker Street.
Vias e plazzas
Il Trafalgar Square è ina gronda plazza en il center da la citad che vala per blers sco center per propi da quella. Igl è quai la pli gronda plazza da Londra e dapi il temp medieval in lieu d’inscunter central. Amez la plazza sa chatta in monument che Londra ha tschentà sco engraziament per la victoria d’admiral Nelson cunter ils Franzos en la Battaglia da Trafalgar (1805). La pitga da Nelson (Nelson Column) dal 1842 cun la statua da l’admiral sisum ha in’autezza da 55 meters, quai che correspunda a l’autezza da la nav admirala da Nelson, la HMS Victory, da la carena fin il piz da l’arber.
Radund dus terzs dal tschancun tranter Trafalgar Square e Parliament Square sa numnan Whitehall, il terz restant Parliament Street. Il Cenotaf, il pli impurtant monument da guerra da la Gronda Britannia, sa chatta entamez la via e furma il lieu da las festas commemorativas annualas a chaschun dal Remembrance Day. La part centrala da la via vegn flancada d’edifizis militars, tranter quels il ministeri da defensiun britannic (Ministry of Defence) ed ils anteriurs quartiers generals da la British Army (oz Horse Guards) e da la marina (Royal Navy u Admiralty).
La Downing Street è la famusa via en il center da la citad, nua che sa chattan dapi bundant 200 onns la sedia uffiziala ed il lieu da domicil da dus dals trais pli impurtants commembers da la regenza britannica, numnadamain dal primminister dal Reginavel Unì e dal chancelier dal tresor. Il pli famus numer da chasa a la Downing Street è la nr. 10. Qua sa chatta la sedia ed il domicil uffizial dal primminister. La Downing Street furma ina via laterala da la Whitehall, be paucs pass davent da l’edifizi dal parlament, e maina en direcziun dal Buckingham Palace.
Edifizis profans
thumb|250px|La Tower Bridge La Tower Bridge è ina punt da traffic sur la Temsa. Ella collià la City of London en il nord cun la part da la citad Southwark en il sid. I sa tracta d’ina punt plegabla erigida en il stil neogotic e da la punt da la Temsa la pli orientala. A la riva settentriunala sa chattan il Tower of London (dal qual deriva il num da la punt) ed ils St Katharine Docks, a la riva meridiunala è situada la City Hall.
La Tower Bridge ha ina lunghezza da 244 meters, l’autezza da las duas turs da la punt munta a 65 meters. Las duas mesadads da la via pon vegnir auzadas fin in angul da 83 grads per pussibilitar a navs pli grondas il passadi. La punt è vegnida terminada l’onn 1894.
A la riva settentriunala da la Temsa sa chatta il Tower da Londra, in cumplex ch’è vegnì erigì en il temp medieval che sa cumpona da plirs edifizis fortifitgads situads per lung dal flum, il qual serviva sco fortezza, chombra d’armas, palaz roial e praschun, surtut per praschuniers da la classa superiura. Ultra da quai sa chattavan là la munaidaria, l’archiv statal, l’arsenal d’armas e l’observatori.
1078 ha Guglielm il Conquistader ordinà d’eriger qua il White Tower. Quel dueva proteger ils Normans dals abitants da la City of London, ma er Londra en general. Ils proxims tschientaners è la fortezza vegnida extendida cuntinuadamain. Quella vegn circumdada d’in foss d’aua profund. In rempar exteriur protegia ils edifizis situads en la part interna. Entamez l’areal sa chatta la tur alva imposanta. Da lunsch para quella d’esser quadratica, ma trais dals chantuns na furman nagin angul dretg e tuttas quatter varts èn da differenta lunghezza.
La pli enconuschenta tur a Londra furma cun 98 meters l’Elizabeth Tower, en il qual sa chatta il Big Ben, cun 13 tonnas il pli grev dals tschintg zains che sunan l’enconuschenta battida da Westminister. Savens vegn er la tur sezza numnada a moda simplifitganta ‹Big Ben›. Il clutger fa part dal Palace of Westminster, in edifizi monumental erigì en il stil neogotic, en il qual sa raduna il parlament britannic che sa cumpona dal House of Commons e dal House of Lords. Il palaz sa chatta en la City of Westminster al Parliament Square, en proxima vischinanza da la Whitehall. Dapi il 1987 appartegna quel al Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
La pli veglia part dal palaz furma la Westminster Hall da l’onn 1097. Oriundamain serviva quella sco residenza dals retgs englais, ma dapi il 1529 n’ha nagin monarc pli vivì qua. Da l’edifizi oriund è be sa mantegnì pauc, damai che quel è vegnì destruì quasi dal tuttafatg tar in grond incendi l’onn 1834. L’architect responsabel per la reconstrucziun è stà Charles Barry.
Ils pli impurtants edifizis dal palaz furman las salas da cussegl dal House of Commons e dal House of Lords. Daspera datti radund 1100 ulteriuras stanzas, tranter quellas stanzas da sesida, bibliotecas, lobbys, salas da mangiar, bars e hallas da sport.
Il St James’s Palace sa chatta en la City of Westminster. L’edifizi ha furmà fin l’onn 1837 la residenza uffiziala dal monarc britannic a Londra. Ozendi vegnan accreditads qua ils ambassadurs britannics. Er la proclamaziun d’in nov monarc ha lieu qua. L’edifizi è vegnì erigì tranter il 1532 ed il 1540 per incumbensa da Henry VIII.
Oz vivan qua il Prince of Wales ed auters parents da la regina. L’anteriura sedia da la mamma da la regina, Clarence House, sa chatta entaifer ils mirs dal palaz. Il palaz vegn be spartì tras il St. James’s Park dal Buckingham Palace. In interessant spectacul furma la midada da la guardia al palaz. Ils mais avrigl fin fanadur ha quella lieu mintga di, uschiglio mintga dus dis.
thumb|220px|Buckingham Palace Il Buckingham Palace en la part da la citad City of Westminster furma la residenza uffiziala dal monarc britannic a Londra. Sper sia funcziun sco abitaziun da la regina Elizabeth II serva quel er al stadi per occurrenzas uffizialas. Uschia vegnan per exempel retschavids qua ils schefs da stadi da l’exteriur tar lur visita en la Gronda Britannia. Daspera furma il chastè in impurtant magnet per turists.
Hampton Court Palace è in chastè situà en la part da la citad Richmond upon Thames, gist sper il Bushy Park. L’edifizi ed il parc èn vegnids midads ed extendids cuntinuadamain sut ils differents abitants, uschia ch’èn mantegnids oz elements architectonics dal stil dals Tudors e dal baroc englais. Il chastè ha furmà il lieu da domicil da numerus retgs e reginas da la Gronda Britannia.
Dapi il temp da regenza da Georg III han ils monarcs britannics abità en auters chastels a Londra e regina Victoria ha avert il 1838 il palaz per la publicitad. Singulas parts dal palaz èn vegnidas affittadas a veterans meritaivels. Il 1986 è rut ora en ina da questas abitaziuns in fieu ch’ha destruì parzialmain il palaz. Las lavurs da reconstrucziun han durà fin il 1995.
Il Kensington Palace sa chatta en la part da la citad Kensington and Chelsea. Il chastè furmava pli baud ina residenza da champagna privata ed è vegnì extendì l’onn 1689 sut Mary II e William III (architect: Sir Christopher Wren), per betg stuair supportar d’enviern l’umiditad da la Whitehall. Ils proxims 70 onns è il palaz daventà adina pli impurtant per l’auta societad e la vita politica dal pajais.
Dapi l’onn 2000 enconuscha Londra in veritabel boom da sgrattatschiels, quai che sa mussa tranter auter en il The Shard cun 310 meters, en il Pinnacle cun 288 meters ed en radund trenta ulteriurs sgrattatschiels d’in’autezza da bundant 150 meters. The Shard ha furmà l’onn 2012 per in temp il pli aut edifizi da l’Europa.
En l’ost dal center da la citad sa chattan dad omaduas varts da la Temsa ils Docklands, tar ils quals tutga er il quartier Canary Wharf cun il sgrattatschiel One Canada Square. Cun in’autezza da 236 meters e 50 auzadas furma quel suenter The Shard il segund aut edifizi abità en la Gronda Britannia. (La tur da televisiun Emley Moor, il pli aut edifizi liber da l’entir pajais sa chatta sper Huddersfield e mesira 330 meters). L’edifizi vegn flancà da dus ulteriurs sgrattatschiels ch’èn vegnids erigids diesch onns pli tard e ch’han omadus in’autezza da 200 meters: HSBC Tower (8 Canada Square) e Citigroup Centre (25 Canada Square). Ulteriurs sgrattatschiels sa chattan en il center da Londra, tranter quels Tower 42 e 30 St Mary Axe.
A la riva meridiunala da la Temsa, datiers da la Westminster Bridge, è situada la roda panoramica London Eye. Quella è vegnida averta l’onn 2000, ha in’autezza da bundant 135 meters ed è stada fin il 2006 la pli auta roda panoramica dal mund.
Il London Eye dispona da 32 capslas fatgas quasi dal tuttafatg da vaider, en las qualas han plaz mintgamai fin 25 persunas. La roda sa mova cun ina sveltezza da 0,26 m/s e dovra per in gir 30 minutas. È la visibilitad optimala, pon ins vesair davent da la roda fin en ina distanza da 40 kilometers, tranter auter fin al chastè Windsor situà in pau ordaifer la citad.
thumb|210px|Battersea Power Station Tar la Battersea Power Station sa tracti d’in’anteriura ovra d’energia da charvun en la part da la citad Wandsworth, la quala è stada en funcziun ils onns 1933 fin 1983. L’edifizi marcant cun quatter chamins sa chatta a la riva meridiunala en vischinanza da la Grosvenor Bridge.
La Battersea Power Station è perpetnisada sin ils albums da musica da diversas bands da rock e pop britannicas. Il pli enconuschent furma il cover da l’album ‹Animals› da Pink Floyd (1977) che mussa l’implant electric cun in grond portg da plastic che sgola tranter ils chamins. Ulteriurs exempels èn l’album ‹Quadrophenia› da The Who (1973), ‹Adventures Beyond The Ultraworld› da The Orb u ‹Power Ballads› da London Electricity.
La Thames Barrier sin la Temsa è il pli grond rempar cunter inundaziuns movibel dal mund. La planisaziun ha cumenzà suenter la mar burascusa dal 1953 ch’aveva chaschunà la mort da 307 persunas. La construcziun sco tala è vegnida realisada a partir dal 1974 ed inaugurada il 1984 tras regina Elizabeth II.
L’ovra da bloccada consista da diesch portas moviblas. Per betg impedir la navigaziun, èn las portas sfundradas sin il fund da la Temsa cur ch’ellas na vegnan betg duvradas. Navs cun ina sfunsada da fin a 16 meters pon alura passar senza problems l’ovra da bloccada. Smanatscha ina mar burascusa, sa laschan las portas serrar entaifer 15 minutas. Las quatter portas centralas, tras las qualas sa splega la navigaziun, han mintgina ina ladezza da 60 meters, in’autezza da 10,5 meters e paisan mintgina 1500 tonnas. L’entira construcziun ha ina lunghezza da 523 meters.
La Millennium Bridge cun si’architectura futuristica porscha dapi l’onn 2000 ina colliaziun directa tranter la St Paul’s Cathedral e la Tate Gallery of Modern Art.
Edifizis sacrals
La St Margaret’s Church è ina baselgia anglicana che sa chatta al Parliament Square gist sper la Westminster Abbey e visavi il Palace of Westminster. I sa tracta da la baselgia parochiala dal parlament britannic.
Medemamain dapi il 1987 tar il Patrimoni cultural mundial tutga la Westminster Abbey. Qua vegnan curunads e sepulids tradiziunalmain ils retgs da l’Engalterra. Questa baselgia da chapitel tutga tar la baselgia da l’Engalterra, n’appartegna però pervi da sia funcziun speziala a nagina diocesa, mabain furma in’atgna baselgia (royal peculia) da la monarchia britannica.
L’entrada principala sa chatta da vart occidentala. Il portal vegn enramà da represchentaziuns da las quatter virtits cristianas vardad, giustia, misericordia e pasch sco er da martirs dal 20avel tschientaner. En la nav centrala sa chatta la fossa dal schuldà nunenconuschent. En terra dals champs da battaglia beltgs ruaussa là in schuldà nunenconuschent da l’Emprima Guerra mundiala «entamez ils retgs, perquai ch’el ha servì a ses Dieu ed a sia patria», sco che sa cloma l’inscripziun sin marmel nair. Dals crudads dad omaduas guerras mundialas vegn er regurdà en la chaplutta da St. Georg.
En la nav traversala sanestra (settentriunala) èn sepulids divers enconuschents politichers britannics sco William Pitt, Palmerston, Benjamin Disraeli e William Gladstone. Nà da la vart settentriunala da la nav traversala arriv’ins davos l’altar grond en la Chapella dad Eduard il Confessur. Entamez sa chatta la fossa dal retg ch’è mort l’onn 1066.
Davosvart è situada la sutga da curunaziun, en la quala sa chattava fin il 1996 il crap da Scone. Sin quel èn vegnids curunads tschientaners a la lunga ils retgs da la Scozia, fin che Edward I ha prendì davent quel l’onn 1297. Da Nadal 1950 è il crap vegnì engulà e pir puspè vegnì a la glisch suenter lungas retschertgas. L’onn 1996 è el vegnì returnà uffizialmain a la Scozia e sa chatta dapi lura en il chastè dad Edinburgh. Il crap vala sco simbol per l’unitad dals reginavels da l’Engalterra e da la Scozia.
En questa chapella sa chattan ultra da quai las fossas da Henry III, Edward I, Edward III, Richard II e Henry V.
La Westminster Cathedral furma la baselgia catolica principala da la Valisa e da l’Engalterra. Ella è medemamain situada en la City of Westminster. Cumenzà a collectar per l’erecziun da la baselgia aveva l’archuvestg Nicholas Wiseman (1802–1865) – l’emprim cardinal ed archuvestg catolic-roman en l’Engalterra dapi la refurmaziun. La finala han las lavurs da construcziun pir pudì cumenzar l’onn 1895; l’avertura da la catedrala ha gì lieu l’onn 1903.
Architectonicamain èn ins sa decidì per il stil bizantin. Da dadora dat l’edifizi en egl tras sia fatschada da quadrels custaivla, l’auta cupla e betg il davos pervi dal clutger liber, quai ch’è dal tuttafatg atipic per quests grads da latituda. A l’intern fa la baselgia surstar tras l’effect spazial surprendent e surtut tras ils mosaics vi dals palantschieus sura e las paraids, ils quals vegnan cumplettads cuntinuadamain. En la Holy Souls Chapel en la nav laterala èn vegnidas elavuradas dapli che 100 differentas sorts da marmel.
La catedrala ha in fund en furma da crusch orientà en direcziun ost-vest. En il center da questa crusch è situada ina cupla, sin la quala sa chatta ina laterna d’in pais da 750 tonnas che finescha en in’autezza da 111 meters. Per pudair purtar quest immens pais, sa chatta tranter la cupla exteriura e la cupla interiura ina construcziun da crappa conica che ruaussa sin quatter pilasters voluminus.
A la basa da la cupla, en in’autezza da ca. 30 meters, sa chatta en la baselgia in corridor circular cun in diameter da 34 meters, l’uschenumnada Whispering Gallery, la galaria da scutinar. Tras las paraids inclinadas vegn il tun adina puspè reflectà qua en l’intern dal rintg, uschia ch’in pled scutina po vegnir purtà da l’autra vart da la cupla. Quella ha in’autezza da 365 pes, in pe per mintga di da l’onn.
Muntan ins fin al spitg, cuntanschan ins la Golden Gallery che porscha ina vista panoramica sur la citad da Londra. Sut la baselgia sa chatta ina vasta cripta, en la quala èn sepulidas numerusas impurtantas persunalitads da l’istorgia britannica.
Il Neasden Temple (Shri Swaminarayan Mandir) en la part da la citad Brent furma suenter il tempel a Tividale (West Midlands) il pli grond tempel hinduistic ordaifer l’India. Quel è vegnì erigì ils onns 1990 d’ina secta hinduistica, la Swaminarayan-Mission dad Ahmedabad (India). Las cuplas e pitschnas turs consistan da marmel da Carrara (Italia) e da crap da chaltschina da la Bulgaria; a l’intern èn ils altars munids cun ornaments da flurs e statuas da dieus hinduistics (Murtis). Mintgin dals 26 300 craps ch’èn vegnids elavurads porta in auter motiv.
L’edifizi è vegnì mess ensemen entaifer trais onns ed avert il 1995. En la construcziun han ins desistì da travs da fier, damai che fier irradiescha tenor chapientscha hinduistica undas magneticas che disturban il ruaus da meditaziun. En il tempel sa chatta er l’exposiziun permanenta Understanding Hinduism (‹chapir il hinduissem›) ed in center da cultura.
Parcs
Londra dispona d’in grond dumber da parcs luxurius. Ils Royal Parks eran oriundamain reservads als monarcs englais resp. britannics. A l’entschatta dal 19avel tschientaner han ins alura transfurmà quels en parcs publics. Bundant 200 zonas verdas sa derasan sin ina surfatscha da radund 220 kilometers quadrat.
Greenwich Park è in da quests parcs roials a Londra. El sa chatta en la part da la citad Greenwich situada en il sidost. L’onn 1997 èn il Greenwich Park ed ils edifizis che tutgan tar quel vegnids integrads en il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. A l’ur settentriunal da l’areal d’ina surfatscha da 73 hectaras sa chattan il National Maritime Museum ed il Queen’s House, in anteriur palaz roial. Sin ina collina amez il parc sa chatta il Royal Greenwich Observatory. La pitschna plazza davant l’observatori ornescha ina statua da general James Wolfe. thumb|200px|Il Hyde Park Il Hyde Park cun il Marble Arch ed il Speakers’ Corner, che cunfinescha cun ils Kensington Gardens, è vegnì designà sur lung temp sco ‹pulmun da Londra›. Flancà d’edifizis elegants ch’èn vegnids concepids per il prinzi regent è il Regent’s Park che sa chatta en il nord dal West End. En quest parc sa chatta er il curtin zoologic (London Zoo). Amez il center da la citad sa chattan il Green Park ed il St. James’s Park.
Ils Royal Botanic Gardens (Kew Gardens) furman in parc extendì cun impurtants ierts sut vaider. Quels èn situads tranter Richmond upon Thames e Kew en il sidvest da Londra e tutgan tar ils pli vegls curtins botanics en tut il mund. Ins po vesair là plantas ch’i na dat uschiglio nagliur en l’Europa u schizunt en l’entira emisfera dal nord. Sper las serras victorianas enconuschentas en tut il mund hai a Kew Gardens er vasts parcs cun fitg vegls rododendrons. Il 2003 èn ils Royal Botanic Gardens vegnids recepids en la glista dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
Cun ina surfatscha da diesch kilometers quadrats è Richmond Park il pli grond parc roial. Quel sa chatta en las parts da la citad Richmond upon Thames e Kingston upon Thames en il sidvest da Londra. Oriundamain furmava Richmond Park il territori da chatscha da tschiervs da retg Edward I, oz furma el en l’entira Europa il pli grond parc sin territori d’ina citad ch’è circumdà cun in mir. L’attracziun principala furma ina scossa cun 650 vapitis e dams che pon sa mover libramain sco er l’Isabella Plantation, in territori cun diversas spezias da plantas raras.
L’onn 2001 è vegnì terminà il Thames Barrier Park; quel sa chatta tar ils rempars da la Temsa (Thames Barrier) al lieu da vegls docs. En las parts perifericas da la citad existan anc intginas ulteriuras zonas verdas extendidas, sco per exempel Bushy Park e Hampstead Heath.
Sport
A Londra existan bunamain 20 clubs da ballape professiunals. La gronda part da quels èn numnads suenter la part da la citad, en la quala els giogan lur partidas a chasa. Ils pli enconuschents èn – sper il FC Arsenal ch’è daventà las pli bleras giadas campiun naziunal insumma – il FC Chelsea, Crystal Palace, Fulham, Tottenham Hotspur e West Ham United.
A Wembley, en la part da la citad Brent, sa chatta il Stadion da Wembley legendar. Là ha mintgamai lieu il final da la cuppa naziunala da ballape. Medemamain èn vegnids giugads là il final dal campiunadi mundial da ballape dal 1966 e dal campiunadi europeic dal 1996. Sper numerusas ulteriuras occurrenzas da sport han er lieu qua concerts ed occurrenzas spezialas (p.ex. commemoraziuns). L’onn 2007 è vegnì inaugurà il nov stadion da Wembley.
Sports fitg populars a Londra, mintgamai cun squadras che tutgan tar las meglras dal mund, èn rugby e cricket. In’attracziun tradiziunala furma mintg’onn la cursa da remblar (Boat Race) tranter las duas pli renumadas universitads englaisas, Oxford e Cambridge, che vegn organisada il il mars u avrigl sin la Temsa.