cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norvegia
Pestga e chatscha da balenas
La Norvegia è ina da las pli grondas naziuns da pestga dal mund. La zona da pestga statala tanscha fin vers la Terranova. I vegnan surtut tschiffads merluzs, ringias, nasels, sgombers e giomberets. Daspera è er s’augmentada en ils davos decennis la piscicultura en aquaculturas (surtut salmun e merluz). Peschs e products da peschs cumpiglian 5,3 % da l’entir export dal pajais; suenter petroli, gas e metal è quai pia il terz grond artitgel d’export insumma. Ultra da quai dispona la Norvegia d’ina fitg veglia tradiziun da chatscha da balenas. Cun il scumond da la chatscha da balenas commerziala l’onn 1986 è quest sectur economic sa reducì fermamain; quai malgrà che la Norvegia aveva recurrì il 1986 cunter la decisiun da la Cumissiun internaziunala da chatscha da balenas e n’è pia betg liada a questa decisiun. Sco in dals paucs pajais insumma lubescha la Norvegia puspè la chatscha da balenas en dimensiuns pli pitschnas. A nivel internaziunal vegn quai crititgà fermamain e betg il davos er da vart da l’Uniun europeica vischinanta.
thumb|200px|Bastiment da la ‹Color Line› che cursescha tranter Oslo e Kiel
Construcziun da navs e navigaziun maritima
In’ulteriura gronda tradiziun da la Norvegia furma la navigaziun maritima. Enfin oz mantegna il pajais la quart gronda flotta da commerzi mundiala. Entaifer il product naziunal brut furman la navigaziun maritima e la construcziun da navs il sectur il segund grond. L’onn 2011 eran registrads en la Norvegia 1281 ed a l’exteriur 117 bastiments norvegiais sur 1000 tonnas bruttas.
Medias e telecommunicaziun
En cumparegliaziun cun ils ulteriurs pajais europeics è il consum da gasettas dal di fitg aut en la Norvegia: l’onn 2011 legevan ca. 63 % da la populaziun ina gasetta, e quai en media durant 23 minutas per di. Sco en auters pajais constatesch’ins er en la Norvegia ina tendenza che maina davent da las gasettas stampadas vers in diever augmentà da las purschidas digitalas. Las pli grondas gasettas dal pajais èn las gasettas da qualitad ‹Aftenposten› e ‹Bergens Tidende› sco er las gasettas da boulevard ‹Verdens Gang› e ‹Dagbladet›. La fin 2010 cumparevan en tut la Norvegia betg main che 226 gasettas.
Monopol d’alcohol
La Norvegia enconuscha ina politica d’alcohol fitg restrictiva. La consumaziun d’alcohol è scumandada sin terren public. Bavrondas cun dapli che 4,8 procent alcohol na pon betg vegnir cumpradas en supermartgads u chadainas da discont, mabain be en affars construids aposta dal stadi, ils uschenumnads Vinmonopolet. Tals affars ch’èn vegnids stgaffids il 1922 en rom da la prohibiziun chatt’ins en la gronda part da las citads. Ils pretschs d’alcohol èn bundant pli auts che en auters pajais. En ina posiziun speziala sa chattan bavrondas cun ina bassa cumpart d’alcohol. Davart la vendita da quellas decida mintga vischnanca individualmain; uschia pon t.a. singulas sorts da biera er vegnir acquistadas en ils supermartgads ordinaris.
En la Norvegia vegnan consumads en media 4,4 l alcohol pur ad onn; quai è in dals pli bass consums d’alcohol per persuna insumma (per cumparegliar: en Germania vegnan consumads 10,2 l per persuna). Las perscripziuns d’alcohol da la Norvegia n’èn betg nunusitadas per l’Europa dal Nord: er la Finlanda e la Svezia enconuschan ina politica d’alcohol restrictiva. En quests dus pajais è il nivel da pretschs però bundant pli bass ch’en la Norvegia, uschia ch’i dat per part in veritabel turissem d’alcohol.
Commerzi cun l’exteriur
Il surpli d’exports ha muntà il 2004 a 300 milliardas curunas norvegiaisas. 81 % dals exports van en l’Uniun europeica. Cun prest 70 % èn ils carburants la posiziun la pli gronda.
Ils imports succedan per ca. 70 % sur l’Uniun europeica. Il post il pli grond furman maschinas e vehichels cun ca. 40 %.
Bilantscha dal stadi
Il 2010 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 178 milliardas dollars ed entradas da 226,8 milliardas dollars. Il debit dal stadi muntava il 2010 a 47,7 % dal product naziunal brut. Il 2006 èn 8,7 % da las expensas dal stadi vegnidas impundidas per la sanadad, 7,2 % per la furmaziun e 1,9 % per il militar.
Traffic
thumb|200px|La Punt da Storseisundet La geografia da la Norvegia attribuescha a la navigaziun ina muntada tut speziala e munta ina sfida permanenta per il traffic sin via ed il traffic da viafier.
En l’entir pajais existan 91 852 kilometers vias (da quai 71 185 kilometers vias asfaltadas). Il Lærdalstunnel ch’è vegnì avert l’onn 2000 furma cun ses 24,5 kilometers il pli lung tunnel da via dal mund. Il 2008 è vegnì avert l’Eiksundtunnel ch’è cun ina profunditad da 287 il tunnel sutmarin situà il pli a bass dal mund. Surtut en la regiun dals fiords e per lung da la costa èn las navs-fera da grond’impurtanza per il traffic.
La rait da viafier cumpiglia 4077 kilometers; da quai èn 2518 electrifitgads. Tranter il 1883 ed il 1994 ha l’interpresa da viafier statala Norges Statsbaner gestiunà tut il traffic da viafier incl. l’entira rait da viafier. Dapi lura è ella be pli responsabla per il traffic da persunas sin rodaglias.
Al traffic aviatic servan radund 100 plazzas aviaticas da dimensiun gronda u pli pitschna.
Dretgs da las dunnas
La Norvegia vala sco piunier areguard ils dretgs da las dunnas. L’organisaziun naziunala per ils dretgs da las dunnas è gia vegnida fundada il 1884, tranter auter cun participaziun da divers primministers ed autras persunalitads prominentas. L’onn 1978 è vegnì endrizzà l’emprim servetsch da mediaziun per dumondas d’egualitad en tut il mund.
Premi Nobel da la pasch
Il Premi Nobel da la pasch furma ina da las categorias dal Premi Nobel ch’è vegnì stgaffì da l’inventader ed industrial svedais Alfred Nobel. Tenor l’intenziun dal legatur duaja il premi da la pasch vegnir surdà a quella persuna ch’haja «contribuì il pli ferm u il meglier a la fraternisaziun dals pievels ed a la dismessa u sminuziun da las armadas sco er a la realisaziun u promoziun da congress da pasch» e ch’haja uschia «prestà l’onn passà il pli grond servetsch a l’umanitad».
La distincziun vegn surdada dapi il 1901 mintg’onn il di da la mort dad Alfred Nobel (10 da december). Cuntrari a tut las autras categorias dal Premi Nobel n’è – tenor la voluntad da Nobel – betg responsabla in’instituziun svedaisa per la surdada dal premi da la pasch, mabain in comité da tschintg persunas che vegn nominà dal parlament norvegiais. Perquai na vegn il Premi Nobel da la pasch er betg surdà a Stockholm, mabain ad Oslo.
Litteratura e teater
La Norvegia ha enconuschì en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ina prosperitad culturala ch’è stada colliada essenzialmain cun ils auturs Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland, Jonas Lie, Amalie Skram, Arne Garborg, Hans E. Kinck e Knut Hamsun. Fin ussa han retschet trais litterats norvegiais il Premi Nobel da litteratura: Bjørnstjerne Bjørnson (1903), Knut Hamsun (1920) e Sigrid Undset (1928).
Musica
Il pli enconuschent cumponist norvegiais è Edvard Grieg. Ulteriurs cumponists da muntada èn t.a. Johan Svendsen, Christian Sinding, Ole Bull, Fartein Valen, Harald Sæverud e Geirr Tveitt.
Enconuschentas furmaziuns da la musica da pop e rock èn a-ha, Apoptygma Berzerk, BigBang, Trail of Tears, Storm, Kaizers Orchestra e Motorpsycho. La Norvegia è er enconuschenta per sias numerusas bands da black-metal.
Spezialmain vitala è er la scena da jazz norvegiaisa. Impurtants represchentants da quest gener èn Jan Garbarek, Nils Petter Molvær, Arild Andersen, Rebekka Bakken, Silje Nergaard, Bugge Wesseltoft, Eivind Aarset, Terje Rypdal, Ketil Bjørnstad, Sidsel Endresen, Solveig Slettahjell, Kirsti Huke e Kristin Asbjørnsen.
Art figurativ e fotografia
thumb|220px|Museum da Munch ad Oslo Il pli enconuschent pictur artist da la Norvegia è l’expressiunist Edvard Munch (1863–1944). Ina gronda part da sias ovras pon ins contemplar en il Museum da Munch ad Oslo.
Sin il champ da la fotografia, en spezial da la fotografia da paesagis, ha surtut Knud Knudsen influenzà il maletg e l’imaginaziun da la cuntrada norvegiaisa dal 19avel tschientaner. Ses vast relasch sa chatta en la Biblioteca universitara da Bergen.
Bibliotecas
L’organisaziun da las bibliotecas vegn resguardada sco exemplarica a nivel internaziunal. I dat radund 900 bibliotecas communalas, 340 bibliotecas scientificas, 20 bibliotecas regiunalas e la Biblioteca naziunala norvegiaisa. La lescha da bibliotecas ch’exista dapi il 1834 prescriva l’access gratuit a las bibliotecas.
Cuschina
La cuschina norvegiaisa è segnada dal clima scandinav cun sias curtas stads ed ils lungs envierns sco er da la moda da sa nutrir tradiziunala dals pestgaders e purs. Pesch e products da latg han furmà sur lung temp la basa da questa cuschina, cumplettads da granezza e charn da balena.
La cultivaziun da granezza è però be pussaivla en il sid dal pajais ed er là creschan be avaina e ierdi. Questas sorts n’èn betg adattadas per la producziun da paun cun levon; perquai è tipic per la Norvegia l’uschenumnà flatbrød, in paun plat dir e setgentà, cumparegliabel al paun croccant.
Sport
La Norvegia è en emprima lingia ina naziun da sport d’enviern ed enconuscha ina lunga tradiziun, surtut en il sport da skis nordic. Blers svilups dal sport da skis derivan da la Norvegia ed en bleras da questas disciplinas tutga la Norvegia tar las naziuns che domineschan las concurrenzas internaziunalas.
Il center dal sport d’enviern furma il Holmenkollen ad Oslo. Là ha gì lieu il 2011 per la quarta giada il campiunadi mundial da ski nordic; medemamain èn vegnids manads tras là il 1952 ils emprims gieus olimpics d’enviern en tut la Scandinavia. Il 1994 duevan suandar ils gieus olimpics d’enviern a Lillehammer.
La squadra naziunala da hockey na po betg concurrer areguard sia muntada e prestaziun cun ils pajais vischins Finlanda e Svezia; percunter è la Norvegia gia dapi onns ina da las naziuns las pli fermas en il curling.
Il pli grond success da la squadra naziunala da ballape dals umens ha furmà la medaglia da bronz als gieus olimpics dal 1936. Trais giadas ha la squadra pudì sa qualifitgar per il campiunadi mundial (1938, 1994 e 1998) ed il 2000 er per il campiunadi europeic.
En il ballamaun fa surtut la squadra naziunala da las dunnas part da l’elita mundiala. Ella ha t.a. gudagnà ina giada il campiunadi mundial sco er trais giadas il campiunadi europeic.
Ulteriurs sports ch’èn populars en la Norvegia furman il navigar a vela e la cursa d’orientaziun. E per finir: il 2013 è il Norvegiais Magnus Carlsen daventà campiun mundial da schah. Ses numerus success a nivel internaziunal han manà en il pajais ad in veritabel boom da quest sport.
Liguria
La Liguria è ina regiun italiana.
Flecziun a dus casus
La flecziun a dus casus è ina reducziun dal sistem da casus latin en il temp da furmaziun da las linguas romanas. Dals sis casus oriunds restan be il casus rectus nominativ ed il casus obliquus accusativ. Exempels d'ina flecziun a dus casus sa chattan en il franzos vegl ed en l'occitan vegl sco era en il furlan vegl. Epigrafs (inscripziuns) lubeschan dentant la presumziun ch'ina flecziun a dus casus existiva en pli blers linguas e dialects romans vegls. Uschia è la distincziun da furmas da rectus ed obliquus era cumprovada per il catalan vegl ed il venet vegl. La distincziun da casus en il rumantsch ha survivì en tschertas expressiuns fixas, en la flecziun da l'adjectiv en l'idiom sursilvan ed en furmas tudestgadas da nums da lieus.
Dasper las linguas romanas disponan er il kumandschi ed il zaza d'ina flecziun a dus casus.
En il svilup da la reducziun dal sistem da casus indogermanic è la flecziun a dus casus ina fasa avant la perdita totala da la categoria casus. Da nomitiv ed accusativ è daventà il casus rectus, da tut ils auters il casus obliquus.
Exempel:
Relicts en il rumantsch
Fin ca. 1200 s. Cr. distingueva il rumantsch dus casus dal substantiv. Uschia aveva il substantiv in'autra furma sch'el vegniva duvrà sco subject che sch'el serviva sco object. In relict vesaivel da questa distincziun mussan oz ils nums da vitgs (p. ex. Sagens/Sagogn, Truns/Trun). La furma 'Truns' vegniva duvrada sco subject: 'Truns è in bel vitg', entant che 'Trun' marcava l'object: 'Jau vom a Trun'. La lingua tudestga ha mantegnì ils vegls cas subject da quests nums.
Il rumen sco cas particular
Il rumen, ch'è medemamain ina lingua romana, dispona era d'ina flecziun a dus casus (sch'ins excluda il vocativ ch'è senza relevanza per la sintaxa da frasas). L'opposiziun è en il rumen dentant in'autra, numnadamain da nominativ ed accusativ sin l'ina vart e da genitiv e dativ sin l'autra. Aifer la linguistica èn ins malperina, sch'i sa tracta d'ina nova formaziun u d'ina cuntinuaziun da la situaziun vulgar latina.
Exempel:
Toscana
La Toscana è ina regiun italiana.
Le Chenit
Le Chenit è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Karl von Ettmayer
Karl von Ettmayer, correctamain Karl Ettmayer von Adelsburg (* 22 da fanadur 1874 a Jessenetz sper Konitz, Moravia; † 24 da mars 1938 a Vienna) era in romanist e linguist austriac.
Vita ed ovra
Ettmayer è creschì si en il Tirol dal Sid e frequentava il gimnasi da lingua tudestga a Trentino. El ha studegià l'emprim medischina a l'Universitad da Puntina (Innsbruck), ha suenter dentant midà tar las linguas romanas ed ha studegià a l'Universitad da Graz sut l'instrucziun da Antonio Ive (1851–1937) e Hugo Schuchardt. Tar Schuchardt ha el promovì il 1899 cun ''Lombardisch-Ladinisches aus Südtirol. Ein Beitrag zum oberitalienischen Vokalismus; die zugrundeliegenden Dialektmaterialien''.
Il 1903 è Ettmayer sa habilità a Vienna tar Wilhelm Meyer-Lübke davart Bergamaskische Alpenmundarten (Leipzig 1903). Dapi il 1905 fin il 1911 lavurava el sco professer a l'Universitad da Friburg en Svizra, dapi il 1911 fin il 1915 sco professer ordinari e successur da Theodor Gartner a l'Universitad da Puntina e dapi il 1915 sco successur da Meyer-Lübke a l'Universitad da Vienna. Il 1927 è el vegnì elegì en l'Academia austriaca da las scienzas.
Le Lieu
Le Lieu è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Movelier
Movelier e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
L'Abbaye
L'Abbaye è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Brünisried
Brünisried è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Corbières
Corbières è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère. Farvagny schai sin 714 m s.m. e chatta en il ost dal Lai da Gruyère
Sora
Sora è ina citad da l'Italia da la provinza da Frosinone, situada en la Val latina.
Pleigne
Pleigne e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Isola del Liri
Isola del Liri è ina citad da l'Italia da la provinza da Frosinone, situada en la Val latina.
Château-d'Oex
Château-d'Oex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Rougemont
Rougemont è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Caplutta da Sontgaclau
thumb|Vista da sidost thumb|Portic da lain
La Caplutta da Sontgaclau è ina chaplutta en stil baroc, erigida l'onn 1708 sin ils fundaments d'ina chaplutta medievala.
Sanctuari e suletta perditga intacta dal vitget da Pugaus, ina da pliras anteriuras fracziuns da Dardin ch'èn vegnidas bandunadas enturn 1800.
Tenor la tradiziun locala saja la legendara statua da lain da S. Clau vegnida chattada en in er en la vischinanza da la chaplutta actuala, in fatg che haja animà ils abitants d'eriger in suttetg commensurà per ella. Las picturas a l'intern, realisadas da l'artist indigen Gion Giachen Rieg (1678- ca. 1731), dateschan dal 1710. La pictura, ma probablamain era la construcziun da la chaplutta, èn vegnidas finanziadas d'in Benedetg Vinzens da Dardin.
Il portic da lain avant la chaplutta, che renda al bajetg sia caracteristica extraordinaria, è vegnì construì pir enturn il 1800, pia circa dal temp ch'il vitg da Pugaus è vegnì bandunà da ses davos abitants.
L'onn 2000 è la chaplutta vegnida restaurada cun agid da la Confederaziun e dal Chantun.
Fontana Liri
Fontana Liri è ina citad da l'Italia da la provinza da Frosinone, situada en la Val latina.
Edirne
Edirne (grec: Αδριανούπολης; bulgar: Одрин), è ina citad da la provinza da la Edirne da la Tirchia.
Rossinière
Rossinière è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Rebeuvelier
Rebeuvelier e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Botterens
Botterens ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Diluvi
Il diluvi es üna catastrofa d'auaziun in bgeras culturas veglias e cumponenta da raquints mitologics.
Bibgia
Aint ils chapitels 6 fin 9 dal prüm cudesch da Moses infra il Vegl Testamaint dals cristiauns respectivmaing la Tora dals güdevs vain descrit ün tel evenimaint illa preistorgia da l'umanited.
Dals umauns surviva be Noe, ün hom pietus, il diluvi insembel cun sia famiglia sün üna barcha cha'l ho fat seguond il cumand da Dieu. Da las bes-chas vegnan salvos sülla barcha adüna ün pêr dals exemplars melnets e set pêrs dals exemplars nets.
Düdingen
Düdingen (, en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Diluvi
Teorias actuelas
La teoria la pü plausibla es quella chi declera las bgeras istorgias similas illas mitologias dals pövels intuorn la müdeda dal seguond al prüm millenni cun ün'inundaziun dandetta dal mer nair. Quella inundaziun vaiva lö incirca dal 7000 avaunt la naschentscha da Gesu ed es gnida apparaintamaing mantgnida illa memoria collectiva.
Cevio
Cevio è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin.
Cerniat
Cerniat è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Saulcy
Saulcy e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Rossemaison
Rossemaison e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Noville
Noville è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Aigle. La vischnanca sa chatta sin la riva dal Lai da Genevra.
Bosco/Gurin
Bosco/Gurin (era: Bosco Gurin, Bosco-Gurin; num dubel per talian e tudestg gualser; tudestg gualser: Gurin u Guryn) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Rovana dal district Vallemaggia.
Lingua
Las linguas uffizialas da la vischnanca Bosco/Gurin èn il Talian ed il Tudestg.
District da Leuk
Il district da Leuk è in district dal chantun Vallais.
Placidus a Spescha
Pader Placi a Spescha, cosmopolit rumantsch strusch percepì en il rest da l'Europa. Pader benedictin cun num burgais Giuli Battesta Spescha, cartograf, geograf, alpinist, perscrutader da la natira e dal linguatg rumantsch.
L'ABC-alpin è in'emprova da Pader Placi a Spescha per crear ina lingua rumantscha per tut ils rumantschs.
Dieu
Dieu es üna noziun centrela da bod tuottas religiuns e significha ün oget d'adoraziun e da glorificaziun tres umauns.
Il penser structuro davart dieu(s) e da sia/lur relaziun(s) cul muond e cun l'orma es chosa da filosofia e teologia.
Fuormas da cretta in dieu
A's po disferenzcher scientificamaing
Citat
«Vi dal quêl tü pendast tieu cour - que es tieu Dieu !» (Martin Luther)
Šiprage
Num
Il num odiern va enavos ad ina famiglia nobla d'uschenumnads begs cun il num Šipraga. I n'è detant betg cler sche lur babuns eran part da la populaziun autoctona u sch'els èn immigrads en la regiun ed han cumprà possesiuns extensivs en las vals dal flum Vrbanja e ses flums laterals. Tenor la tradiziun orala ed il documents da cataster entschaiva lur expansiun a Pougarje (a las spundas dal Vlašić) en la val dal flum Ugar.
Geografia
Šiprage giascha al flum Vrbanja, 61 km en il sidost da Banja Luka e 30 km en il sidost da Kotor Varoš, ed è il center da l'omonima communitad locala. El sa chatta en ina vallada extesa (lung il flum Vrbanja e ses affluents) circumdada da pliras chadainas da muntognas: en il nordost il Šipraško Brdo (la collina da Šiprage, cun il piz Glavić, 950 m), en il sid il Jasik (769 m), en il sidost il complex Šajinovina–Stražbenica (848 m), en il vest il Radohova (950 m) ed en il nordvest il Borčići (799 m) cun il Hrastik. La culegna ha ina lunghezza da trais kilometers ed ina ladezza da dus kilometers.
Clima
A Šiprage e conturns regna in clima continental moderà. Las quatter stagiuns èn cleramain diversas. Las temperaturas e precipitaziuns verieschan enormamain tras l'onn ma èn fitg stabilas a lunga vista.
La differenza en precipitaziuns tranter il pli sitg ed il pli bletsch mais è da 41 mm. Tras l'onn varieschan las temperaturas mesaunas per 20,6 °C.
Retoromanistica
La retoromanistica è il rom da la romanistica che s'occupescha dal studi filologic da las linguas retoromanas e lur litteraturas. Quai pertutga oravant tut il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan. Intgings experts s'occupeschan era da la perscrutaziun culturala ed etnologica dals pievels retoromans.
En Italia dovr'ins principalmain la noziun ladinistica che po dentant er sa referir specificamain al studi dal ladin da las Dolomitas. In'autra denominaziun (pli rara) è filologia ladina.
Isole di Brissago
Las Isole di Brissago (rumantsch: Inslas da Brissago) è ina gruppa da duas inslas che sa chattan en la part svizra dal Lago Maggiore. Las inslas tutgan tar la vischnanca da Brissago ed èn situadas 2,5 km da davent da Brissago e 3,5 km davent d'Ascona. Cun 193 m.s.m, èn las inslas il pli bas punct da la Svizra.
L’insla la pli gronda è l'Isola di San Pancrazio u Isola Grande sin la quala ch'il curtin botanic dal Tessin sa chatta. L'autra insla sa numna Isolino, u Isola Piccola, Isola di Sant’Apollinare u Isola dei conigli.
Istorgia
En 1885, la barona russa Antoinette de Saint-Léger, consorta da Richard Fleming, in banchier irlandais, transfurma la gronda insla en in curtin exotic. En 1927, per ins problems finanzials, la barona venda l'insla a in ritg vendider da Hamburg, Max Emden.
Curtin Botanic
Il curtin botanic regruppa in fitg grond numer da plantas exoticas d'origin subtropical, vegnan da lieus era divers che il Mediterran, la Cina, la Corea, il Giapun, l'Africa, l'America dal Nord, centrala e dal Sid, l'Australia e plirs inslas d'Oceania. Tuts questas plantas da l'insla sa sviluppan grazia al clima insubrian da la regiun.
Imperi bizantin
thumb|260px|L’Imperi bizantin dal temp da sia pli gronda extensiun thumb|260px|Tranter il 9avel ed il 11avel tschientaner è Constantinopel sa sviluppà a la pli gronda e pli ritga citad en l’entira Europa L’Imperi bizantin, en furma curta er be ‹Bizanz›, u – pervi da l’origin istoric – ‹Imperi roman oriental› resp. ‹Roma orientala›, è stà in imperi situà en la regiun orientala da la Mar Mediterrana. El è sa furmà en l’antica tardiva – suenter la partiziun da l’Imperi dal 395 – or da la part orientala da l’Imperi roman. L’Imperi vegniva dirigì da la chapitala Constantinopel, che vegniva er numnada Bizanz, e cumpigliava dal temp da sia pli gronda extensiun vers la mesadad dal 6avel tschientaner territoris che tanschevan da l’Italia ed il Balcan fin a la Peninsla Araba ed en l’Africa dal Nord. Gia dapi il 7avel tschientaner sa restrenscheva il territori però sin l’Asia Minura e l’Europa dal Sidost. Cun la conquista da Constantinopel tras ils Osmans l’onn 1453 è l’Imperi bizantin ì a fin.
Determinaziun ed istorgia da la noziun
thumb|200px|Part dal mir da defensiun davant Bizanz (entschatta dal 5avel tschientaner) Il bizantinist Georg Ostrogorsky caracterisescha l’Imperi bizantin sco maschaida tranter stadi roman, cultura greca e cretta cristiana. La denominaziun ‹Imperi bizantin›, deducida da la chapitala, è be usitada en la perscrutaziun moderna, n’è però betg vegnida duvrada dals contemporans. Al lieu da ‹Bizantins› discurrivan quels vinavant da ‹Romans› u (en il vest latin) da ‹Grecs›.
La perscrutaziun moderna sutdivida l’istorgia da l’Imperi bizantin en trais fasas:
Sper questa periodisaziun tradiziunala existan per part er ponderaziuns divergentas. Uschia vegn per exempel discutà en la perscrutaziun pli nova da laschar cumenzar l’istorgia ‹bizantina› en il vair senn dal pled cun la fin dal 6avel u l’entschatta dal 7avel tschientaner e d’attribuir il temp precedent a l’istorgia romana tardiva.
Ils Bizantins – ed ils Grecs fin en il 19avel tschientaner – han resguardà e denominà sasezs sco ‹Romans› (Ῥωμαῖοι Rhōmaîoi). Il term ‹Grecs› (Ἕλληνες Héllēnes/Éllines) è praticamain be vegnì duvrà per las culturas ed ils stadis grecs dal temp precristian, pia ‹pajauns›. Vers il 1400 han però er Bizantins scolads sco Plethon discurrì da sasezs sco Hellens.
Las denominaziuns ch’èn oz las pli frequentas – ‹Bizantin› ed ‹Imperi bizantin› – èn d’origin modern. Ils contemporans discurrivan da sasezs adina sco Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων Basileía tōn Rhōmaíōn (‹Imperi dals Romans›) u Ῥωμαικὴ Αὐτοκρατορία Rhōmaikḗ Autokratoría (‹Autocrazia romana› resp. ‹Imperi roman›). Tenor atgna chapientscha na furmavan els betg ils successurs da l’Imperi roman – els eran l’Imperi roman. Quai resorta er dal fatg che las denominaziuns ‹Imperi roman occidental› resp. ‹Imperi roman oriental› èn da derivanza moderna; per ils contemporans devi – uschè ditg che omaduas parts da l’Imperi roman eran anc existentas – be in imperi sut dus imperaturs. Ord vista dal dretg statal è quai er stà correct, damai ch’i n’aveva betg dà ina ruptura en il svilup sco en il vest: Bizanz existiva vinavant en ina furma intacta che regurdava a l’antica tardiva e ch’è be sa midada successivamain; sut Herakleios è il stadi alura vegnì refurmà tenor la cultura greca. L’identitad dominanta da l’Imperi roman oriental era però gia avant greca. Il grec vegl e dapi la vieuta vers il 600 il grec mesaun (ch’era areguard la fonetica gia quasi identic cun il grec odiern) ha remplazzà gia avant Herakleios il latin sco lingua uffiziala, ma er sco lingua da baselgia, lingua litterara (resp. culturala) e lingua da commerzi.
Considerond questas ragischs sa lascha l’emprima fasa da l’Imperi bizantin caracterisar sco maschaida da cultura hellenistica, stadi roman e religiun cristiana. Sia tempra romana e d’antica tardiva ha l’Imperi roman oriental e bizantin pir pers en il decurs da las conquistas arabas en il 7avel tschientaner. Durant l’entir temp da si’existenza è l’Imperi sa resguardà sco directa e suletta cuntinuaziun legitima da l’Imperi roman; da quai han ins deducì la pretensiun d’ina suveranitad sur tut ils stadis cristians dal temp medieval. Il pli tard a partir da ca. l’onn 600 na sa laschava questa pretensiun betg pli realisar; ma en la teoria statala è ella vegnida mantegnida consequentamain.
L’antica tardiva: l’Imperi roman oriental
thumb|160px|Constantin il Grond Las ragischs da l’Imperi bizantin èn da chattar en l’antica romana (284 fin 641). L’Imperi bizantin n’è betg stà ina nova fundaziun statala, mabain ha furmà fin il 1453 la part orientala da l’Imperi roman ch’era vegnì dividì definitivamain il 395. El sa lascha pia designar sco cuntinuaziun directa da l’Imperium Romanum. La dumonda cura che l’istorgia romana fineschia e l’istorgia bizantina cumenzia na sa lascha perquai betg respunder cler e net. Surtut en la perscrutaziun pli veglia han ins savens mess a pèr il cumenzament cun il temp da regenza da l’imperatur Constantin il Grond (306 fin 337). Per l’ina ha el favurisà sco emprim autur roman a moda activa il cristianissem (vieuta constantina). Per l’autra ha el stgaffì la chapitala da l’Imperi bizantin da pli tard: tranter il 325 ed il 330 ha el laschà amplifitgar a moda generusa la veglia polis greca Bizanz e l’ha renumnà tenor el sez en Constantinopel. Il vegl num Bizanz ha però existì vinavant ed è vegnì applitgà en il temp modern sin l’entir Imperi. Gia avant el avevan ils imperaturs tschertga residenzas ch’eran situadas pli datiers dal cunfin da l’Imperi e/u che sa laschavan defender meglier che Roma. Il pli tard suenter il curt temp da regenza da l’imperatur Maxentius n’è Roma per ordinari betg pli stada la sedia dals imperaturs, mabain ha be pli furmà idealmain la chapitala da l’Imperi. Cuntrari ad autras citads residenzialas ha Constantinopel però survegnì in agen senat; sut Constantius II, il figl da Constantin, è quel vegnì mess a pèr formalmain al senat da Roma. Pli e pli è la citad sa sviluppada al center administrativ da la part orientala da l’Imperi. Vers la fin dal quart tschientaner èn schizunt cumparidas per Bizanz las denominaziuns Nova Roma resp. Νέα ῾Ρώμη, entant che Roma vegniva per part numnà Παλαιὰ ῾Ρώμη (‹Roma veglia›). Malgrà quest cuntrast sapientiv è la veglia citad da Roma restada il punct da referenza areguard l’ideologia da l’Imperi. Dapi il temp da l’imperatur Theodosius I è Constantinopel alura stada la residenza permanenta dals imperaturs romans che regivan en l’ost.
Suenter la mort da Constantin l’onn 337 hai per ordinari dà plirs Augusti che regnavan mintgin tschertas parts da l’Imperi. Malgrà quai n’è l’unitad da l’Imperium Romanum betg vegnida messa en dumonda: i sa tractava be d’in domini da plirs imperaturs cun repartiziun da las incumbensas regiunala sco che quella era usitada dapi Diocletian. L’ost è vegnì regnà da Constantius II (337–361), Valens (364–378) e Theodosius I (379–395).
thumb|220px|Divisiun da l’Imperi roman da l’onn 395 Suenter la mort da Theodosius – il qual aveva furmà il 394/395 per curt temp il davos imperatur da l’entir Imperi – han ins danovamain dividì il 395 l’Imperi roman en ina part orientala ed ina occidentala (regnadas da ses dus figls Honorius ed Arcadius). Talas ‹spartiziuns› avevi gia dà repetidamain; ma questa giada dueva ella sa mussar sco definitiva: Arcadius che residiava a Constantinopel vala perquai tar intgins perscrutaders sco emprim imperatur da l’Imperi roman oriental resp. da l’Imperi bizantin tempriv. Malgrà quai han tut las leschas mantegnì lur vigur en omaduas parts da l’Imperi (quellas vegnivan per ordinari relaschadas en num dad omadus imperaturs) ed il consul da l’autra part da l’Imperi è mintgamai vegnì renconuschì vicendaivlamain. Da l’autra vart han las duas curts imperialas tuttavia rivalisà durant il 5avel tschientaner per la preferenza entaifer l’Imperi cumplessiv.
En il quart tschientaner tardiv, cura ch’han cumenzà las uschenumnadas migraziuns dals pievels, è l’emprim daventada la part orientala da l’Imperi l’unfrenda d’attatgas guerrilas germanas (da vart dals Visigots ed Ostrogots). En la Battaglia d’Adrianopel ha l’armada da l’Imperi roman oriental subì il 378 ina greva sconfitta cunter (Visi-)Gots rebels. L’onn 382 ha Theodosius I alura attribuì ad els al sid dal Danubi terren sco foederati che sa chattavan formalmain ordaifer las structuras da l’Imperi. Dapi l’entschatta dal 5avel tschientaner èn las attatgas nà da l’exteriur però sa drizzadas adina pli fitg vers l’Imperi roman dal vest ch’era militarmain e finanzialmain pli flaivel. Ensemen cun las guerras burgaisas senza fin ch’èn proruttas là, ha quai plaunsieu manà al declin da l’Imperi dal vest. Schebain ils guerriers germans han giugà ina rolla decisiva en connex cun la fin da l’Imperi roman dal vest vegn discutà en la scienza a moda cuntraversa. En l’ost èsi percunter reussì da mantegnair a l’intern la stabilitad politica. Be sporadicamain ha la Roma orientala stuì sa defender cunter attatgas da vart dal nov imperi persic dals Sassanids. Tranter il 387 ed il 502 ha però regì quasi tras a tras pasch cun quest sulet veritabel rival da Roma. Il 401 han foederati visigots rebellants spoglià la citad da Roma. Quai ha er gì in effect schoccant sin la part orientala da l’Imperi, la quala è restada – abstrahà dal Balcan, nua che penetravan adina puspè guerriers nà dal nord – pli u main preservada da conflicts guerrils ed ha pudì mantegnair tut en tut la pasch interna (pax Augusta). La part orientala da l’Imperi ha tuttavia empruvà da stabilisar la part dal vest ed ha intervegnì repetidamain tant cun daners sco er cun truppas. Uschia è per exempel l’expediziun da flotta cunter ils Vandals il 467/468 – che dueva la finala far naufragi – vegnida purtada surtut da vart da l’Imperi roman oriental. Ma la finala era l’ost occupà memia ferm cun si’atgna consolidaziun per pudair retegnair il declin da l’Imperi dal vest.
thumb|220px|Extensiun da l’Imperi roman vers il 460 En il 5avel tschientaner tardiv ha lura er l’Imperi roman oriental gì da batter cun grevs problems. Intginas posiziuns politicas han occupà schuldads, e quai betg darar da derivanza ‹barbara› (surtut en la persuna dal magister militum Aspar). Ma quests regents-schuldads eran malvis ed igl avess tgunschamain pudì capitar – sco vidavant en il vest – che l’imperatur e l’administraziun fissan vegnids permanentamain sut il domini da militars pussants. Sut l’imperatur Leo I (457–474) han ins perquai empruvà da neutralisar ils aderents dad Aspar che consistivan surtut da foederati. Ins ha fatg quai cun sa servir cunter els dals Isaurs, ils abitants da la muntogna en il sidost da l’Asia Minura ch’appartegnevan – cuntrari als foederati – er formalmain a l’Imperi. Ultra da quai ha Leo tschentà si ina nova garda imperiala, ils excubitores ch’eran persunalmain fidaivels a l’imperatur; er tranter els sa chattavan blers Isaurs. En la persuna da Zenon ha in dad els schizunt cuntanschì il 474 il tron imperial, suenter che Aspar era vegnì assassinà il 471.
Pass per pass èsi reussì en questa moda als imperaturs da puspè dumagnar il militar sut controlla (tranter il 470 ed il 500). E sut l’imperatur Anastasios I è er l’influenza creschenta dals Isaurs vegnida tschessentada cun gronds sforzs. En la perscrutaziun pli nova èn ins da l’avis che l’etnia dals pertutgads n’haja en vardad betg furmà ina rolla centrala entaifer quest cumbat da pussanza. I na saja en emprima lingia betg stà in conflict tranter ‹Romans› e ‹barbars›, mabain tranter la curt imperiala ed ils manaders militars. La finala haja l’imperatur pudì sa far valair: bain saja l’armada er vegnida dominada vinavant da mercenaris da l’exteriur (savens germans); ma l’influenza dals generals sin la politica saja stada limitada da qua davent, entant ch’ils imperaturs hajan puspè gudagnà libertad d’agir.
Quasi a medem temp è ì a fin l’Imperi en il vest. Il davos imperatur Romulus Augustulus, che n’aveva quasi nagina pussanza pli, ha il cumandant d’armada Odoaker destituì il 476 (l’ultim imperatur ch’è vegnì renconuschì da l’Imperi roman oriental è però stà Julius Nepos ch’è vegnì assassinà l’onn 480 en la Dalmatia). Odoaker è sa suttamess a l’imperatur da l’ost. De jure furmava quest ultim da qua davent il sulet regent sur l’entir imperi, cumbain ch’ils territoris dal vest eran facticamain pers. La gronda part dals reginavels ch’èn uss sa furmads sin las ruinas da l’Imperi dal vest sut il commando da reges betg romans han renconuschì sur lung temp l’imperatur da l’ost sco lur signur nominal. Vers la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner ha l’imperatur Anastasios I er rinforzà la capacitad finanziala da l’Imperi, quai che dueva pussibilitar la politica d’expansiun da pli tard.
thumb|200px|Mosaic da Justinian a Ravenna (ca. 544/545) En il 6avel tschientaner, sut l’imperatur Justinian (527–565), han ils dus cumandants d’armada da l’Imperi roman oriental Belisar e Narses reconquistà vastas parts da las provinzas da l’Imperi roman dal vest, numnadamain l’Italia, l’Africa dal Nord e la Spagna dal Sid. Per curt temp è l’Imperium Romanum pia stà restituì en furma pli pitschna. Ma alura han divers cumbats flaivlentà la posiziun da l’Imperi oriental: per l’ina las guerras cunter ils reginavels dals Vandals e Gots en il vest, per l’autra la defensiun cunter il ferm reginavel dals Sassanids sut Chosrau I en l’ost; ed a partir dal 541 ha anc la pestilenza tutgà l’entir territori da la Mar Mediterrana. Durant il temp da regenza da Justinian, il qual aveva sco davos Augustus il latin sco lingua materna, è er vegnida erigida la Hagia Sophia ch’è stada il davos grond edifizi da l’antica e ch’ha furmà sur lung temp la pli gronda baselgia dal cristianissem. Medemamain ha gì lieu il 534 la codificaziun cumplessiva e da lunga durada dal dretg roman (che dueva vegnir numnada pli tard ‹Corpus iuris civilis›).
Sin il champ religius n’èsi percunter betg reussì a l’imperatur da sa far valair. Las tensiuns cuntinuantas tranter ils cristians ortodoxs ed ils monofisitis han muntà – sper la cassa dal stadi vida – ina grond’ipoteca che Justinian ha laschà enavos a ses successur. Il lung temp da regenza da Justinian marchescha in impurtant temp da transiziun dal stadi segnà da l’antica tardiva a la fasa mesauna dal stadi bizantin (e quai cumbain che Justinian sez è tut en tut senz’auter anc d’attribuir a l’antica). Tranter ses successurs è er la derasaziun ed utilisaziun da la lingua latina en l’Imperi sa diminuida successivamain. Cun l’installaziun dals exarchats a Cartago e Ravenna ha l’imperatur Maurikios bandunà per l’emprima giada il princip da l’antica tardiva da sparter las cumpetenzas civilas e militaras; entaifer la part centrala da l’Imperi oriental ha el percunter mantegnì l’administraziun tradiziunala.
thumb|200px|Attatga persiana sin Constantinopel dal temp da Herakleios A partir da la segunda mesadad dal 6avel tschientaner è l’Imperi danovamain vegnì en difficultads pervi da las cassas vidas ed ils inimis che smanatschavan da tuttas varts. Justin II, il successur da Justinian, ha provocà l’onn 572 ina guerra cunter la Persia. Suenter sia sconfitta ha el gì in collaps da la gnerva ed è vegnì malsaun da spiert; profitond da quest vacum, han ils Langobards occupà gia a partir dal 568 vastas parts da l’Italia. En il fratemp èn penetrads ils Slavs dapi ca. 580 sin il Balcan ed han per gronda part colonisà quel fin la fin dal 7avel tschientaner. L’imperatur Maurikios aveva pudì serrar l’onn 591 ina pasch avantagiusa cun ils Sassanids ed era procedì a moda energica cunter ils Slavs; ma cun sia mort violenta l’onn 602 è escalada la crisa militara. Maurikios è stà l’emprim imperatur da la Roma orientala ch’ha stuì succumber ad in usurpader; a ses successur Phokas da nauscha reputaziun n’èsi betg reussì da stabilisar la posiziun dal monarc. Dapi il 603 han ultra da quai ils Persians sassanids sut il retg Chosrau II surpiglià temporarmain il domini sur la gronda part da las provinzas orientalas. Fin il 620 avevan els occupà l’Egipta e la Siria che furmavan las provinzas las pli ritgas da l’Imperi roman oriental; ed il 626 stevan els schizunt davant Constantinopel. L’Imperi pareva da star curt avant sia fin, quai tant pli ch’ils Avars e lur subdits slavs sin il Balcan avanzavan sin territori da l’Imperi. A l’intern ha la guerra civila tranter l’imperatur Phokas e ses rival Herakleios anc favurisà il declin statal. Quest ultim ha però pudì sa far valair l’onn 610 e suenter in dir cumbat al èsi er reussì da manar natiers la vieuta en la guerra cunter ils Persians: en rom da pliras campagnas militaras è el penetrà dapi l’onn 622 sin territori persian ed ha battì la fin 627 in’armada sassanida en la Battaglia sper Ninive. Militarmain n’eran ils Sassanids bain betg vegnids battids a moda decisiva; ma la Persia vegniva uss smanatschada d’autras varts ed è perquai stada interessada da pacifitgar la situaziun en il vest. Chosrau II, ch’era nunpopular, è vegnì cupitgà e ses successur ha fatg pasch cun Bizanz. La Persia ha rumì ils territoris ch’ella aveva conquistà ed è silsuenter stada occupada cun cumbats da pussanza a l’intern. Suenter quest immens sforz eran las forzas da l’Imperi roman oriental però consumadas. L’aristocrazia da senats ch’aveva furmà in purtader decisiv da las tradiziuns da l’antica tardiva era ultra da quai gia vegnida flaivlentada dal temp da regenza da Phokas; ed il domini sur grondas parts dal Balcan è stà pers.
Herakleios ha laschà festivar pompusamain la victoria sur ils Persians ed il salvament da l’Imperi, bain exagerond in pau ses success. En mintga cas è il triumf bizantin be stà da curta durada. Durant ils onns 630 ha cumenzà l’expansiun militara dals Arabs, incitads da lur nova cretta muslima. Herakleios ha stuì guardar tiers co che las provinzas orientalas ch’eran apaina vegnidas rumidas dals Sassanids èn danovamain idas a perder – questa giada per adina. La Battaglia decisiva al Jarmuk ils 20 d’avust 636 han ils Romans da l’ost pers cunter in’armada dal segund calif Umar ibn al-Chattab. Enfin il 642 è l’entir sidost da l’Imperi, inclusiv la Siria, l’Egipta e la Palestina stà pers; e fin l’onn 698 è er l’Africa cun Cartago vegnida en ils mauns dals muslims.
Il 7avel tschientaner: Da la Roma orientala a l’Imperi bizantin
thumb|220px|L’expansiun islamica fin l’onn 750 Suenter il 636 era la Roma orientala sin il precint da sparir dal tuttafatg. Cuntrari a ses rival da blers onns, l’Imperi dals Sassanids ch’è vegnì suttamess dals Arabs ils onns 642/651, ha l’Imperi bizantin però adina pudì sa defender cun success cunter la conquista cumpletta da vart islamica. Las truppas imperialas ch’avevan defendì fin qua las provinzas orientalas han percunter stuì sa retrair en l’Asia Minura ch’era sezza adina puspè pertutgada d’attatgas arabas. En il decurs dal 7avel tschientaner ha Bizanz schizunt pers temporarmain il domini sin la mar (sconfitta sper Phoinix il 655) ed ha be pudì tegnair cun stenta l’Asia Minura. Sin il Balcan smanatschavan a medem temp Slavs e Bulgars l’Imperi ed han reducì il domini imperial sin paucs lieus. Uschia cumpigliava la Roma orientala vers il 700 pli u main be pli l’Asia Minura, il territori enturn la chapitala sco er intginas regiuns en Grezia e l’Italia.
Quai che l’Imperi ha pers areguard l’expansiun territoriala, ha el però pudì cumpensar tras unifurmitad a l’intern dal pajais. La civilisaziun antica era stada dependenta dapi tschientaners da l’existenza da numerusas citads pli grondas e pli pitschnas, las póleis; quest temp è uss ì a fin. La gronda part da las citads èn vegnidas schliadas u èn sa diminuidas sin la grondezza da vitgs fortifitgads, ils kastra. Las provinzas meridiunalas ed orientalas sa differenziavan culturalmain ferm dal nord ed appartegnevan dapi il 5avel tschientaner per gronda part a las baselgias oriental-ortodoxas monofisitas ch’avevan dapi il 451 dispita cun la baselgia grec-ortodoxa da las provinzas dal nord. Quest conflict ha forsa furmà in dals motivs, daco che l’Egipta e la Siria han acceptà relativamain spert ils novs signurs muslims (quai ch’è però contestà en la perscrutaziun pli nova). En mintga cas ha il nord da l’Imperi, ch’era restà sut controlla imperiala, cuntanschì ina pli gronda unitad ed ina pli auta prontezza da cumbat. Il pretsch per la survivenza ha però furmà la sperdita definitiva da dus terzs da l’Imperi e da la gronda part da las entradas da taglia.
Gia Herakleios aveva etablì il grec – che furmava oramai la lingua dominanta en las parts restantas da l’Imperi – sco suletta lingua uffiziala. Questa reorientaziun culturala dueva furmar in impurtant pass vers l’Imperi bizantin medieval. Per blers perscrutaders furma perquai quest regent – ch’ha mess giu il titel d’Imperator ed è sa numnà da qua davent uffizialmain Basileus – il davos imperatur da l’Imperi roman oriental ed a medem temp l’emprim imperatur bizantin. Per l’entira scienza èsi entant cler ch’il 7avel tschientaner marchescha tut en tut ina gronda cesura en l’istorgia da l’Imperi. Dispitada è sulettamain la dumonda, sch’ins duaja attribuir ils trais tschientaners precedents a l’istorgia romana ubain bizantina. Cun numnar questa fasa a moda neutrala ‹antica tardiva› e designar ella sco epoca da transiziun, ha la dumonda davart l’‹entschatta› da Bizanz però pers in pau sia relevanza. Cun l’istorgia da la Roma orientala enfin e cun Herakleios sa fatschentan en mintga cas er blers istoriografs da l’antica, entant ch’ils proxims tschientaners tutgan cleramain tar il champ da lavur da la bizantinistica.
thumb|240px|L’Imperi bizantin e ses vischins vers il 650 Las structuras statalas e socialas da l’antica tardiva n’eran en blers reguards betg pli confurmas a la nova situaziun ch’era sa midada radicalmain. Insumma fai surstar che Bizanz ha survivì il cumbat dals proxims decennis cunter in’enorma surpussanza ostila. Per l’ina èn ils Arabs vegnids franads da dispitas a l’intern e retegnids da las atgnadads geograficas da l’Asia Minura; da l’autra vart ha il nov sistem da provinzas militaras, las uschenumnadas themas, mussà effect. Quellas èn probablamain vegnidas stgaffidas pir suenter il temp da regenza da Herakleios (cuntrari a quai che pensava la perscrutaziun pli veglia) e duevan gidar a resister a las attatgas cuntinuantas ed al declin da la vita citadina ordaifer la chapitala. Per resumar vala per questa fasa: Tendenzas ch’eran gia sa mussadas dapi lung temp han pudì s’effectuar suenter il 636 sin blers champs da la politica statala e da la societad. A medem temp èn idas a fin numerusas tradiziuns romanas – l’Imperi roman oriental da l’antica tardiva ha fatg plazza a l’Imperi bizantin dal temp medieval.
Giffers
Giffers è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Linescio
Linescio è ina citad svizra en il chantun Tessin è ina district Vallemaggia è ina circul Rovana.
Imperi bizantin
8avel e 9avel tschientaner: cumbats da defensiun ed iconoclassem
Durant il temp d’uffizi da l’imperatur Justinian II è l’Imperi ì l’ultima giada en l’offensiva; a medem temp ha el furmà il davos monarc da la dinastia heracliana. En rom d’ina tactica ch’ins ha pratitgà pli tard repetidamain èn colonisaturs slavs vegnids manads dal Balcan en l’Asia Minura. La finamira era quella da rinforzar la defensiun dals cunfins. Ma adina puspè hai er dà deserziuns e per part han ins transferì gruppas da la populaziun da l’Asia Minura sin il Balcan. Justinian è però daventà il 695 l’unfrenda d’ina conspiraziun. El è vegnì sfigurà (ins al ha taglià giu il nas) e tramess en l’exil. Suenter avair maridà ina princessa or dal pievel dals Chazars tircs è el, cun sustegn dals Bulgars, danovamain returnà a la pussanza; l’onn 711 è el vegnì assassinà.