cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clavazin
Denominaziuns
Savens vegn la noziun ‹clavier/clavazin› duvrada be per il pianino tar il qual las cordas sa chattan en posiziun verticala, cunfinond quel uschia dal piano da concert (‹clavazin a cua›). Dapi l’invenziun d’instruments a tasta che furman il tun a moda electrica, electronica u digitala è el ultra da quai per ordinari reservà per instruments da construcziun acustic-mecanica, entant ch’il pled ‹piano› cumpiglia er ils pianos digitals ch’emprovan da simular il tun da l’instrument acustic-mecanic.
Furmas preliminaras
Istoricamain sa laschan ils instruments a tasta munids cun cordas manar enavos sin il monocord. Plirs monocords èn sa sviluppads vinavant a citras che vegnan sunadas cun omadus mauns. Da quai èn sa furmadas d’ina vart en l’antica orglas sunadas cun tastas, da l’autra vart differents instruments da trair, instruments ad artg ed instruments che vegnan battids, sco per exempel il psalteri.
L’organistrum dal 12avel tschientaner – ina lira a roda cun tastas che servan a midar la lunghezza da la corda – vala sco pass intermediar vers ils instruments a tasta cun cordas. L’onn 1397 menziunescha in giurist a Padua l’emprima giada in psalterium che vegn sunà cun tastas. Il 1404 è alura menziunà en las reglas da l’amur curtaisa dad Eberhard von Cersne l’emprima giada in clavicordium e clavicymbolum. Il 1425 cumpara in tal instrument sin in maletg d’altar a Minden ed il 1440 ha Arnaut Henri de Zwolle descrit en in tractat quest nov gener d’instrument, tranter auter er in dulce melos, in instrument parentà cun l’arpret che vegniva sunà cun ina mecanica da martels.
Cun agiuntar ina tastatura è sa sviluppà en il decurs dal temp medieval tardiv dal monocord e dal psalterium il clavicord (tangentas colliadas a moda fixa cun la tasta battan las cordas) ed en la renaschientscha il cembalo sco er las variantas da quel clavicytherium, spinett e virginal, tar ils quals il tun vegn creà cun trair las cordas cun il moni d’ina penna.
La furma a cua dal cembalo dueva la finala furmar il model per ils emprims clavazins.
Bartolomeo Cristofori (1655–1731)
Ils instruments da Cristofori eran gia surprendentamain madirads. La mecanica disponiva d’ina lieunga da stausch cun agid da la quala il martè vegniva bittà cunter la corda; auters elements dal mecanissem servivan ad impedir ch’il martè restia fitgà vi da la corda resp. che quella vegnia moderada senza vulair, e procuravan che la corda na resunia betg vinavant suenter avair laschà dar la tasta. Cristofori ha gia fatg diever da duas cordas per tun per augmentar il volumen. Ils instruments cumpigliavan per ordinari quatter octavas (oz èn usitadas 7 ⅓).
Malgrà lur qualitad extraordinaria n’han ils emprims clavazins a martels betg chattà en l’Italia gronda resonanza – probablamain per motiv ch’els eran bundant pli cumplexs da construir ch’il cembalo e cunquai che lur tun era a l’entschatta relativamain flaivel. Perquai ha Cristofori chalà il 1726 da construir clavazins a martels ed è puspè sa deditgà fin la fin da sia vita a la construcziun da cembalos. Tut en tut ha el construì stgars 20 clavazins a martels, dals quals trais èn sa mantegnids fin oz. Il pli vegl exemplar, dal 1720, è exponì en il Metropolitan Museum of Art a New York, in exemplar dal 1722 en il museum d’instruments da musica a Roma ed in dal 1726 sa chatta en la collecziun d’instruments da l’Universitad da Lipsia.
Dus scolars e collavuraturs da Cristofori, Domenico del Mela (1683 fin ca. 1760) e Giovanni Ferrini (ca. 1699 fin 1758), han anc construì intgins instruments cun la tecnica da martels, ils quals èn surtut daventads populars sin la Peninsla Iberica e dals quals dueva sa sviluppar in’atgna tradiziun a las curts da la Spagna e dal Portugal. L’onn 1732 aveva Lodovico Giustini cumponì a Firenza l’emprima musica scritta aposta per clavazins a martels che cuntegna indicaziuns davart vegnir pli dad aut (crescendo) e pli da bass (decrescendo). Quella è vegnida sunada a chaschun d’ina visita diplomatica dal prinzi ereditar portugais a la curt florentina dals Medici. Il prinzi ha offert als scolars da Cristofori da cuntinuar lur lavur a la curt portugaisa. Quels han acceptà quai, han accumpagnà il prinzi ereditar a chaschun da ses return en il Portugal ed han mess ad ir là la tradiziun portugaisa e spagnola da construir clavazins.
En l’Italia percunter è la tradiziun da construir clavazin stada finida per bleras decadas suenter la mort da Ferrini.
Gottfried Silbermann (1683–1753)
Dal temp da regenza da Friedrich II da la Prussia ha il constructur d’instruments da Freiberg pudì furnir 15 instruments a la curt a Potsdam. L’onn 1747 ha Johann Sebastian Bach improvisà davant il retg sin in da quests clavazins a martels ses Ricercare a trais vuschs. Quest instrument vegn anc oz conservà en il Neues Palais a Potsdam e copià da la firma Neupert.
Da quest temp aveva il clavazin a martels apparentamain gia in bun num. Quel valeva sco instrument a tastas universal e sco med da lavur excellent per in musicist da professiun. Ils clavazins a martels da Silbermann, numnads Piano Fort, disponivan d’ina mecanica da rebattida. Sco nov element è vegnida vitiers la pussaivladad d’impedir che la corda battida vegnia moderada (l’emprim cun regulaturs a maun, ozendi en furma dal pedal da forte che tutga tar mintga clavazin).
Johann Andreas Stein e la mecanica viennaisa
Il constructur d’orglas Johann Andreas Stein ha emprendì a construir clavazins tar il rom da la famiglia Silbermann ch’era sa chasada a Strassburg. L’onn 1750 ha el fundà ad Augsburg ses agen lavuratori ed ha cumenzà a sviluppar clavazins a martels. El ha fatg adattaziuns decisivas, las qualas duevan marcar la construcziun da clavazins dals proxims decennis. Tranter auter ha el meglierà la mecanica da rebattida da Silbermann, construì la chascha da l’instrument a moda bler pli robusta e dimensiunà a moda pli ferma il fund da resonanza. Tut questas novaziuns han dà als clavazins da Stein in nov caracter dal tun. Quels eran pli clers, pli penetrants e pli preschents. La nova forza expressiva ha entusiasmà cumponists e musicists e stgaffì uschia il fundament per far dal clavazin in instrument solistic.
Ils successurs da Stein han manà vinavant la fatschenta; ses uffants Andreas e Nanette èn ids a star il 1794 a Vienna. Suenter ulteriuras novaziuns – ch’impedeschan tranter auter ch’il martè rebattia senza vulair e produceschia in segund tun – è la mecanica da Stein vegnida enconuschenta sut il num mecanica da Vienna ed adaptada da numerus constructurs da clavazins.
Vienna era da quel temp sper Londra la metropola mundiala da la musica e furmava in terren ordvart productiv per artists ed inventaders. Per in tschert temp eran activs a Vienna dapli che 100 constructurs d’instruments, tranter ils pli respectads ils fragliuns Stein sco er Joseph Brodmann, Conrad Graf ed Anton Walter.
Svilup en l’Engalterra: clavazin da maisa, mecanica englaisa, sparuns
thumb|220px|Clavazin da maisa, Riga, ca. 1855 Cuntrari a Johann Andreas Stein, il qual ha sviluppà vinavant la mecanica da rebattida da Silbermann, èn blers constructurs da clavazin englais – tranter quels ils scolars da Silbermann menziunads survart – sa referids directamain a la mecanica da stausch da Cristofori. Per motivs pratics e finanzials ha Johann Christoph Zumpe construì ca. tranter il 1760 ed il 1762 ses emprim clavazin da maisa. Igl era quai in instrument cun ina mecanica simpla e senza grondas decoraziuns che sa laschava producir a custs bass. Il clavazin a tavla è daventà in grond success a Londra. Igl è vegnì en moda da posseder in tal e Zumpe n’als vegniva strusch da producir svelt avunda per cuntentar ils basegns da sia clientella. Er ulteriurs constructurs da clavazins a Londra han sinaquai cumenzà a construir clavazins a tavla. Damai ch’il pretsch da quel era bundant pli bass che quel dal clavazin a martels e dal cembalo, ha er la burgaisia pudì sa prestar in tal. Il success commerzial dal clavazin a tavla en l’Engalterra ha mess il fundament per la derasaziun dal clavazin sco in dals instruments ils pli populars entaifer la burgaisia europeica.
Americus Backers ha sviluppà enturn il 1772 ina nova mecanica cun lieungas da stausch. Suenter meglieraments tras Robert Stodart e John Broadwood è quella vegnida enconuschenta sco mecanica englaisa. John Broadwood, capolavurer scot ed alura schender dal Svizzer Burkhard Tschudi ch’era emigrà a Londra, è probablamain stà in dals emprims ch’ha applitgà metodas scientificas per meglierar la mecanica ed il tun. El ha eruì la posiziun ideala nua ch’il martè dueva tutgar la corda per ch’i sa furmia in tun uschè plain sco pussaivel. Dapi lura vegnan las cordas da clavazins battidas ca. tar in settavel fin novavel da lur lunghezza, quai che duai garantir in tun ritg d’oscillaziuns e da tuns armonics. Broadwood ha er rinforzà sco emprim il foss dals martels che renda pli flaivla la structura dal clavazin ad ala cun in giavun da fier. Quai al ha pussibilità d’extender la claviatura per in’octava. L’ulteriur svilup dals proxims decennis ha extendì la claviatura sin las 88 tastas odiernas. Cun sias invenziuns ha Broadwood gì grond success. Vers la fin dal 18avel tschientaner construiva el radund 400 clavazins ad onn, bundant dapli che mintga auter constructur. En il decurs dals emprims decennis dal 19avel tschientaner dueva sia manufactura sa sviluppar al pli grond constructur da clavazins dal mund.
Svilup durant l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner
In’ulteriura invenziun fitg innovativa en la construcziun da clavazins deriva dal Franzos Sébastien Érard. A basa da la mecanica englaisa ha el sviluppà il 1821 in fis da repetiziun che lubescha da repeter in tun senza stuair laschar dar dal tuttafatg la tasta. Er quest mecanissem ha Henri Herz perfecziunà ils onns 1840 fin 1850 ed oz tutga quel tar mintga mecanica da clavazin ad ala.
Il clavazin a martels ha enconuschì en l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner in temp da fluriziun ed ins na pudeva betg pli s’imaginar la societad senz’els. Il clavazin era creschì or dals saluns dals prinzis ed è daventà en furma dal grond clavazin ad ala ina part integrala dal manaschi da concert da las citads ed en furma dal clavazin a tavla, dals emprims clavazins auts e per part er clavazins ad ala er da l’abitaziun burgaisa.
Svilup dal pianino
Gia da l’entschatta ennà han ins er construì clavazins, tar ils quals las cordas eran ordinadas en posiziun verticala, uschia per exempel da vart dal scolar da Cristofori Domenico del Mela e da vart dal scolar da Silbermann Christian Ernst Friederici (1745). Quests instruments avevan savens furmas impressiunantas cun nums sco clavazin da giraffa, clavazin d’arpa, clavazin da lira, clavazin da piramida u clavazin da stgaffa; quels eran savens fitg auts, fitg exclusivs e n’avevan betg bler communabel cun ils pianinos odierns.
Ils emprims pitschens pianinos per propi han sviluppà enturn il 1800 independentamain in da l’auter Matthias Müller a Vienna e John Isaac Hawkins a Philadelphia. Success tecnic e commerzial dueva alura avair Robert Wornum: el ha fabritgà vers il 1811 in Cottage Piano, il qual è sa sviluppà fin il 1826 al Piccolo Piano e che dueva daventar il model per tut ils pianinos da pli tard. Il princip da quel furma la mecanica englaisa; cun agid d’ina giugadira vegn il moviment da la tasta vieut en posiziun verticala. Questa mecanica han Pleyel e Pape sviluppà vinavant a Paris, perquai la numnan ins er mecanica franzosa. Questa moda da construir ils pianinos ha remplazzà in pau a la giada – en l’Europa dapi il 1850, en ils Stadis Unids dapi il 1900 – ils clavazins a tavla che duvravan dapli plaz e ch’eran er dischavantagiads areguard la qualitad dal tun.
Svilup durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner
Vers la mesadad dal 19avel tschientaner era la gronda part dals elements dal clavazin modern gia sviluppada, e quai tant tar il clavazin ad ala sco er tar il pianino. Quai che dueva suandar eran intginas paucas innovaziuns, sco per exempel il trair si las cordas en crusch tar il clavazin ad ala, ma surtut modificaziuns cuntinuantas tar la mecanica, la construcziun e la moda da construcziun. Caracteristic per la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è stà che la producziun ha cuntanschì dimensiuns sco anc mai. Il 1850 èn vegnids construids en l’Europa radund 33 000 clavazins, il 1910 eran quai gia 215 000. Quest ferm augment sa lascha per l’ina attribuir a la popularitad creschenta dal clavazin ed al fatg ch’il pianino è avanzà ad in simbol da status da la classa mesauna burgaisa, per l’autra però er a la creschientscha demografica en general. Il clavazin a tavla ch’era avant fitg popular è vegnì chatschà pli e pli a l’ur tras il pianino. En in tschert senn è il clavazin a tavla daventà l’unfrenda da ses agen success: Furmava quel a l’entschatta in instrument simpel e pitschen, è el avanzà adina dapli ad in coloss grond e grev da construcziun exclusiva. Questa largia ha emplenì il nov pianino, pitschen e bunmartgà, il qual è sa sviluppà a l’instrument da chasa per lunschor il pli derasà entaifer la burgaisia. Vers la fin da 19avel tschientaner ha la gronda part dals constructurs d’instruments chalà da producir clavazins a tavla. thumb|220px|Sguard a l’intern dad in clavazin a cua (Steinway) A chaschun da l’exposiziun industriala a Londra (Great Exhibition) l’onn 1851, ina da las emprimas grondas exposiziuns mundialas, èn sa scuntrads per l’emprima giada ils constructurs da clavazin da l’entira Europa e dal Nov Mund. L’exposiziun è stada in grond success; talas occurrenzas han pussibilità da cumparegliar il svilup tecnologic, han sveglià la concurrenza e contribuì a moda essenziala a l’innovaziun. Ina rolla centrala tar l’ulteriur svilup dal clavazin han giugà Heinrich Steinweg e ses figl Henry Steinway. Els han laschà patentar il 1859 la colliaziun cumpletta da rom da cul e da cordas tratgas si en crusch tar ils clavazins ad ala ed il 1866 er tar ils pianinos. Il 1878 ha Steinway ultra da quai laschà patentar la construcziun da la furma dal clavazin ad ala or da stresas d’ischi laminadas. Cun quai è stada terminada la furma e la construcziun da basa dal clavazin modern, las qualas n’èn strusch pli sa midadas dapi 140 onns. Questas innovaziuns han bainspert er applitgà tut ils auters constructurs.
Tge che n’è l’emprim strusch dà en egl – en vista al svilup tecnologic da lezs onns – è il fatg ch’il tun dal clavazin ad ala è sa pegiurà in pau cun munir ils martels cun fieuter e cun far diever per las cordas da l’atschal da Bessemer ch’è vegnì inventà il 1856. Quest svilup hai bain duvrà per pudair emplenir salas da teater cun 2500 fin 7000 aspectaturs. Ma ils clavazins franzos dals onns 1840 da Hertz, Boisselot, Érard e surtut Pleyel – che bastavan be per salas da fin a 1000 persunas – avevan in tun ritg e plain temperament. Questa ritgezza dal tun sa laschava però be preservar cun prestar lavurs da mantegniment extrem intensivas vi dals martels, las qualas na sa laschassan strusch pli giustifitgar tenor criteris odierns.
Il 20avel e 21avel tschientaner
A l’entschatta dal 20avel tschientaner – surtut grazia a la popularitad dal ragtime – ha la construcziun da clavazins er enconuschì in boom en ils Stadis Unids. Il 1910 èn per exempel vegnids construids là 370 000 clavazins, en l’Europa 215 000. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha alura la producziun asiatica cumpensà pli e pli la producziun stagnanta en l’Europa ed en ils Stadis Unids. Surtut ils ultims decennis èn stads segnads da la producziun da clavazins en il Giapun, la Corea dal Sid e la China. Oz derivan radund dus terzs da l’entira producziun mundiala da l’Orient Extrem. La firma giapunaisa Yamaha Corporation fabritgescha en il fratemp clavazins ad ala sin il pli aut nivel, ils quals ins scuntra adina dapli er en las salas da concert da renum.
Dapi ils onns 1980 vegnan applitgads adina dapli er ils avantatgs da l’electronica en la construcziun da clavazins. Il resultat è ina cumbinaziun dal clavazin acustic-mecanic e dal piano digital. Per exempel vegn savens montà en la mecanica ina glista cun agid da la quala sa laschan retegnair ils martels curt avant che quels tutgan la corda; a medem temp generescha ina sensorica montada sut las tastas tuns digitals che sa laschan transferir sur ina boxa ad uregliers. Uschia sa lascha il clavazin er sunar ‹mit›.
Ils pli impurtants producents da clavazins èn oz Steinway & Sons, Yamaha, Fazioli, Kawai e Bösendorfer sco er las interpresas tudestgas C. Bechstein, Julius Blüthner, Wilhelm Schimmel e Steingraeber & Söhne.
Pianos electronics, pianos digitals e pianos ibrids
Ina tut autra lingia da svilup, la quala ha cumenzà ils onns 1980, stat davos ils pianos digitals. Cuntrari als svilups d’antruras n’è la finamira qua betg da meglierar l’existent u da stgaffir insatge nov, mabain il cuntrari d’imitar ‹l’original› uschè bain sco pussaivel. Ils elements decisivs èn per l’ina il tun, per l’autra il sentiment da sunar (claviatura e mecanica). Oz na vegn il tun betg pli sintetisà, mabain registrà sut differentas cundiziuns (dad aut e da bass, diever dals pedals, resonanza en dependenza da las tastas gist smatgadas) cun microfons d’auta qualitad, digitalisà ed arcunà (englais: sampling) ed alura puspè reproducì tras l’instrument digital cun smatgar la tasta respectiva.
Per imitar il pli bain pussaivel il sentiment da giugar, èn vegnidas sviluppadas atgnas mecanicas per pianos digitals. Per part integresch’ins schizunt la mecanica d’instruments acustic-mecanics, ils moviments da la quala vegnan alura recepids cun sensurs. Ins discurra en quest cas da pianos ibrids.
Las singulas parts
thumb|250px|Model d’ina mecanica dad Érard Clavazins ad ala e clavazins disponan tuts dals medems elements da construcziun essenzials:
Quests elements da construcziun eran sviluppads a fin vers il 1880 e vegnan mess ensemen fin oz senza midadas pli grondas. Il progress dals ultims bundant tschient onns ha surtut pertutgà la mecanisaziun ed automatisaziun en la producziun dals singuls tocs pitschens.
Atgnadads dal clavazin ad ala
Il clavazin ad ala stat, tuttina sco il cembalo, en posiziun libra en la stanza. Las cordas ed il fund da resonanza sa chattan en posiziun orizontala, parallel tar il palantschieu. Il tun irradiescha perquai dal fund da resonanza surtut ensi ed engiu. Giusut vegn quel reflectà dal palantschieu e derasà sin tuttas varts, survart vegn il tun ubain moderà tras il viertgel serrà ubain concentrà ed irradià sin la vart tras il viertgel avert.
Tar in clavazin ad ala pitga il martè da sutensi sin la corda. Il pais dal martè è perceptibel vi da la tasta sezza, quai che pussibilitescha ina structuraziun dal tun fitg differenziada. La gravitaziun natirala sustegna il moviment dal martè davent da la corda; la sveltezza cun la quala il medem tun sa lascha repeter è tras quai pli auta che tar il pianino.
Caracteristicas dal pianino
Tar il pianino sa chattan las cordas, il fund da resonanza e la mecanica en posiziun verticala, uschia ch’ins al po plazzar cunter la paraid. Il tun irradiescha enavant ed enavos. Normalmain vegn la part davos dal tun reflectada da la paraid e manada enavos sin il fund da resonanza; cun posiziunar il clavazin uschia che quel ha in pau distanza tar la paraid u che quel sa chatta en in pitschen angul tar quella, sa lascha il tun dal pianino savens meglierar marcantamain. La part davant dal tun vegn reflectada en la chascha da l’instrument.
Entras il fatg che las cordas dal pianino vegnan battidas da davant, ha quel in fund da resonanza ch’è surprendentamain grond. Pianinos d’ina tscherta autezza (a partir da ca. 120 cm) han perquai savens in ferm tun, cumparegliabel a clavazins ad ala pli pitschens (d’ina lunghezza da fin a 170 cm).
Cumposiziun dal tun e pussaivladads d’influenzar quel
thumb|180px|Instruments d’accordar Tar las caracteristicas specificas dal tun dal clavazin tutgan l’autezza dal tun determinada, la coluraziun dal tun ch’è liada a la sveltezza ed intensitad dal tuc sco er il fatg ch’il tun sa perda suenter avair tutgà la tasta e sa lascha be pli prolungar u interrumper a moda abrupta cun agid dals pedals.
In’autra atgnadad dal clavazin è il fatg ch’ils tuns (cun excepziun dals pli bass) vegnan producids betg dad ina, mabain da duas u schizunt trais cordas accordadas tuttina. Oriundamain dueva quest ‹chor da cordas› augmentar il volumen da l’instrument; surtut ha quai però manà ad in colorit pli cumplex dal singul tun.
Il tun ed il volumen da quel dependan da la sveltezza cun la quala il martè croda sin la corda (energia chinetica). La tecnica co ch’il pianist tutga la corda gioga da princip ina rolla secundara; a pianists versads èsi però pussaivel da metter accents specifics che pon avair in’influenza decisiva sin la qualitad da la represchentaziun musicala.
Accordar
Pervi da la tensiun permanenta sin las cordas, la chargia supplementara cun sunar (martels) e tras fluctuaziuns climaticas duessan clavazins vegnir accordads almain ina giada l’onn. En salas da concert succeda quai sa chapescha anc bler pli savens, magari schizunt pliras giadas a di. Er il clima al lieu influenzescha l’instrument. Il clavazin duess perquai vegnir tschentà si en ina stanza cun in’umiditad relativa tranter 40 e 70 %.
Clavazins viagian savens millis kilometers, avant ch’els cuntanschan lur lieu da destinaziun. Quai po manar a gronds problems, per exempel sch’in instrument concepì per il clima stitg da l’Asia Orientala duess supportar ils envierns fraids e tras quai sitgs da l’Europa Centrala ed Europa dal Nord. Perquai produceschan firmas da clavazin da renum sco Yamaha oz lur instruments che vegnan exportads en l’Europa ed en l’America dal Nord en stanzas spezialas ch’imiteschan il clima dal lieu da destinaziun.
Musica da clavazin
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è la funcziun dubla dal cumponist ed interpret pli u main svanida; las activitads da cumponer d’ina vart e da represchentar ed interpretar da l’autra vart èn sa spartidas. Gronds impuls per la musica da clavazin han dà da quel temp tant represchentants da la moderna classica, per exempel Béla Bartók e Ferruccio Busoni, sco er, surtut en ils Stadis Unids, da las novas direcziuns da musica blues, ragtime, boogie woogie e jazz (t.a. Scott Joplin, Jelly Roll Morton, Albert Ammons e George Gershwin).
Scharons
Scharons u Scharàns (tudestg Scharans) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Soluna Samay
Soluna Samay (* 27 d'avust 1990 a Guatemala; atgnamain Soluna Samay Kettel) è ina chantadura e songwriter da country rock danaisa. Ella ha gì ses début l'onn 2011 ed ha lura suttascrit in cuntract cun la chasa discografica "Sony BMG". Entant ha ella publitgà 1 album e 4 singles.
Campo (Blenio)
Campo (Blenio) è ina citad svizra en il chantun Tessin è ina district Blenio è ina circul Olivone.
Lima
Lima è la chapitala dal Peru ed ha ina populaziun che dumbra 8.852.000 abitants (2015).
Vischnancas dal chantun Tessin
Il chantun Tessin è politicamain partì en otg districts (ils districts èn puspè partids en 38 circuls):
Beiva
Beiva (talian Bivio) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Surses dal district Alvra. Beiva è l'unica vishnanca trilingua da la svizra.
Mulegns
Mulegns è ina vischnanca politica en il en Svizra.
Regula Engel-Egli
thumb|240px|Purtret contemporan da Regula Engel-Egli Regula Engel-Egli (* ils 5 da mars 1761 a Fluntern, oz vischnanca politica da Turitg, † ils 25 da zercladur 1853 a Turitg), è stada la dunna d’in uffizier svizzer en servetsch franzos. Dal temp da las guerras napoleonicas ha Regula Engel accumpagnà ses um sin sias campagnas militaras en tut l’Europa ed en l’Egipta. Regula Engel ha parturì 21 uffants. Numerus da quels duevan daventar en il decurs dals onns l’unfrenda dals embrugls da guerra. Ses um e dus figls èn crudads en la Battaglia da Waterloo (1815), nua ch’ella ha sezza battì sin il champ da battaglia.
Da return en Svizra, è Regula Engel sa messa en tschertga da ses uffants survivents, viagiond per quest intent en ils Stadis Unids, en l’Engalterra ed en l’Italia. Sinaquai ha ella, a basa da l’engaschament militar da ses um, empruvà d’obtegnair pensiuns, ma è la finala vegnida dependenta da parents ed enconuschents. Ella è morta il 1853 en l’auta vegliadetgna da 92 onns en in ospital a Turitg.
Per gudagnar il paun da mintgadi ha Regula Engel publitgà il 1821 ‹Die Lebensbeschreibung der Wittwe des Obrist Florian Engel von Langwies› (reediziun gia il 1825), cun ina cuntinuaziun edida il 1828. Las ovras da l’«amazona svizra» èn sa vendidas bain, èn vegnidas translatadas en numerusas linguas – tranter auter exista er ina versiun rumantscha – e vegnan reedidas fin oz sco impurtanta autobiografia d’ina dunna da l’entschatta dal 19avel tschientaner.
Derivanza, uffanza e giuventetgna
thumb|240px|Tavla stradala a Turitg che regorda a Regula Engel Il cudesch da batten dal Grossmünster a Turitg registrescha il batten da ‹Rägula› Egli sut la data dals 5 da mars 1761.
Cun quest sguard enavos sin il destin da ses geniturs, ch’eran sa scuntrads en servetsch en Prussia, cumenza Regula Engel-Egli sias regurdanzas. Suenter il divorzi è sia mamma ida a star a Cuira. La figlia è vegnida en la chasa d’orfens a Turitg. Pli tard è ella suandada sia mamma en il Grischun.
En servetsch dal retg franzos e da Napoleun
Cun 17 onns ha Regula Egli maridà il primsergent Florian Engel da Langwies (Scanvetg), il qual aveva emprendì a conuscher ella a chaschun d’in congedi en la patria. El serviva en il regiment franzos da Diesbach a Stasbourg, nua ch’il prinzi Max von Bayern, che dueva bainprest daventar l’emprim retg da la Baviera, ha fatg da padrin a l’emprim figl da Regula Engel-Egli.
Tras l’intervenziun curaschusa da Regula n’è Florian Engel betg be vegnì grazià, mabain engaschà en l’armada revoluziunara sco chapitani dals grenadiers. El è sa participà a la conquista da l’Ollanda ed è alura vegnì tar l’armada taliana da Napoleun Bonaparte. A quel duevan Florian e sia dunna restar fidaivels lur entira vita.
Sut Napoleun èn ils consorts Engel-Egli sa participads il 1798 a l’expediziun e conquista da l’Egipta. Là ha Regula parturì la segunda giada schumellins, dals quals Napoleun sez ed il general Kléber han fatg da padrin. Sin la champagna militara en Siria ch’è suandada è Regula Engel sezza daventada uffizier ed ha purtà unifurma da litinent.
L’onn 1800, pia anc avant che l’expediziun en l’Egipta giaja a fin a moda desastrusa per ils Franzos, èn ils consorts Engel suandads l’armada en l’Italia dal Nord. Qua spetgava gia Napoleun ch’aveva en il fratemp, suenter in culp da stadi, sa laschà eleger sco emprim consul ed era tratg cun in’armada sur il Grond Son Bernard. En la Battaglia cunter ils Austriacs a Marengo en la Planira dal Po ha Regula Engel pers ses dus figls vegls e l’um d’ina da sias figlias; quest’ultima è morta curt suenter.
Regula Engel aveva gist parturì in ulteriur figl (ch’è mort suenter quatter dis) ed è perquai returnada en Svizra tar sia mamma. Ma a Cuira vegn ella a savair che quella era morta avant sis emnas. Ses um era vegnì per in temp en praschunia da guerra. Perquai è ella ida vinavant a Turitg, nua ch’ella è stada activa in temp sco cromra – ma betg propi cun grond success. Perquai: «Adia martganzia!». thumb|320px|Napoleun a la Battaglia d’Austerlitz La vita da militar, bain excitanta, ma er senza paus, ha cuntinuà. Engel è stà, sco cumandant da regiment, preschent a Milaun a la curunaziun da l’imperatur Napoleun sco retg da l’Italia. Regula Engel è daventada perditga da l’entrada da l’armada franzosa a Vienna, è sa participada il 1805 a la Battaglia d’Austerlitz ed è vegnida blessada vi dal chau tras ina frida cun in sabel. En la Boemia ha ella parturì in ulteriur figl. En unifurma d’uffizier è Regula Engel stada da la partida tar las victorias da Napoleun sur ils Russ sper Eylau, è ida davent da là en Spagna, nua ch’in ulteriura figl è mort, e vinavant a Lissabon. Il 1809, sper Regensburg, è ella vegnida ensemen cun ses um en praschunia da guerra; l’uffant numer ventg è naschì («Tals regals fascheva jau magari a mes um, cur che nus eran en viadi.»).
Florian Engel è avanzà al colonel. Sia dunna è viagiada a Vienna; ella ha accumpagnà la figlia da l’imperatur austriac, Marie-Louise, a Paris, nua che quella è daventada la segunda dunna da Napoleun e nova imperatura franzosa. Cur che Regula Engel ha parturì, cun tschuncanta onns, ses ultim uffant Marie-Louise, han l’imperatura e l’imperatur fatg da padrin e madritscha.
Ils contacts tranter ils Engels ed ils Bonapartes èn restads stretgs. A chaschun da la Battaglia dals pievels (october 1813) è er Regula stada preschenta a Lipsia. Là è crudà ses schender, general Perrier, laschond enavos la figlia Catrina sco mamma da trais uffants pitschens. «Da lur sort na sai jau nagut fin oz.» Sin il viadi da retratga, a Strasbourg, è morta la poppina.
Suenter la detronisaziun da Napoleun il 1814 èn Regula e Florian Engel schizunt suandads quel en si’exiliaziun sin l’insla Elba. Ma Napoleun n’ha betg capitulà: Igl è suandà ses Guvern dals tschient dis, davent dal return dad Elba fin sia sconfitta finala en la Battaglia sper Waterloo (18 da zercladur 1815). Qua è dunna Engel stada a la front cun colonel Florian e dus figls. Ses um ed ils dus figls èn crudads, ella sezza è vegnida blessada repetidamain. A Paris è ella vegnida tgirada en l’ospital. Qua ha ella retschet visita e regals dals trais monarcs victurs: retg Friedrich Wilhelm III da la Prussia, retg Franz I da l’Austria e zar Alexander I da la Russia.
En tschertga dals uffants
Cun la sconfitta da Napoleun è er sa stgirentà il destin da Regula Engel. Da ses 21 uffants vivevan anc tschintg. Ils dus schumellins da l’Egipta èn suandads Napoleun a St. Helena en l’exil. A Lyon è morta in’ulteriura figlia.
En tschertga da ses figls è Regula Engel viagiada cun autras famiglias d’uffiziers en l’America. A New York ha ella scuntrà Joseph Bonaparte, l’anteriur retg da la Spagna, ma er numerus Svizzers emigrads che l’han sustegnì generusamain. Ella ha cuntinuà ses viadi a Philadelphia e New Orleans. Finalmain ha ella puspè chattà in da ses figls, ma quel è mort curt suenter en sia bratscha da la fevra melna.
L’onn 1819 ha Regula Engel dumandà a Londra la lubientscha da pudair visitar ses dus figls e Napoleun a St. Helena – senza success. L’onn 1821 è ella alura viagiada sur las Alps a Parma en tschertga da sia figlia. Là hai dà in curt revair cun l’anteriura imperatura Marie-Louise, ma la figlia era gia viagiada vinavant a Prag. Regina Engel, spussada e senza ils meds finanzials per cuntinuar ses viadis, è returnada a Turitg.
En quest lieu termineschan las regurdanzas da Regula Engel sco ch’ella las ha publitgà en si’emprima publicaziun dal 1821 (cun reediziun il 1825).
Viadis tras la Svizra ils onns 1822–1828
Il success da quest’ovra ha animà ella da publitgar il 1828 in segund tom. En quel tracta l’autura ses ulteriur destin durant ils onns 1822–1828. L’entschatta november 1822 è Regula Engel sa rendida sur Strasbourg a Paris per far valair là il dabun da ses consort, colonel Engel, ni almain tschertgar da cuntanscher ina pensiun. A Paris ha ella chattà vegls amis ed enconuschents, ha fatg instanzas ed è sa preschentada ils onns 1822/23 a differents ministers. Il temp da Napoleun era però passà. A la testa stevan uss ses adversaris ch’avevan pauca chapientscha per la valurusa defensura da Napoleun, bandischà ed emblidà sin l’insla St. Helena. Qua n’han er las bregias da l’ambassadur Philipp Albert Stapfer pudì effectuar nagut.
I n’ha dà nagut auter che da returnar en patria. Dapertut bainvegnida, sco ch’ella scriva, han blers er laschà ir ella pli lunsch senza laschar encrescher. Da Basilea è ella sa rendida a Baden ed il 1824 ad Aarau e la finala puspè enavos a Turitg. Sia situaziun descriva ella sco suonda:
Avant onns aveva ella pers tras maridaglia il dretg da burgais, uss vuleva ella far valair quel sa fundond sin sia prestaziun sco dunna, mamma da 21 uffants e dunna d’in uffizier svizzer en servetschs esters. «Tenor il dretg dal bustab m’han ins tractà... Ma visà si Langwies selvadi e bandunà...» Ina visita tar dus buns amis d’antruras l’ha confruntà cun fatschas fraidas e la dumonda: «Pertge n’essas betg restada a Paris?»
Cun grev cor ha ella bandunà Turitg ed è sa rendida a Son Gagl, nua ch’ella ha spluntà tar la stamparia Fehr ed ha pudì sa cunvegnir là da laschar restampar sias aventuras (1825). Signur Fehr ha pajà or ella, la rendind però a medem temp attenta a sia situaziun: «Mia chara dunna colonella. Vus essas malruassaivla, malcuntenta cun Vossa situaziun mumentana. Vus na savais betg As remetter en Vossa situaziun effectiva. Vus spetgais il tun da cumpliments franzos... il caracter franzos è Vossa segunda natira. En Svizra èsi tut auter.» – Ed el cusseglia ad ella da sa render en il Grischun. Ma ella na saveva mai e pli mai pensar da passentar ses davos dis en il Grischun ed en quest stgir e brut Langwies. Gnanc a Cuira, nua ch’era sepulida sia mamma.
L’avrigl 1826 è ella arrivada a Schaffusa, l’entschatta matg a Stein ed ad Ermatingen. Da qua anora ha ella tschertgà da s’entupar cun l’ex-regina Hortensa, consorta da Louis Bonaparte e mamma da Napoleun III, ch’abitava alura ad Arenenberg. Cun in exemplar bain lià da sia biografia è ella sa preschentada davant sia maiestad ed ha giudì l’onur da dastgar gentar sper lezza.
Ultims onns da vita
thumb|250px|Cudesch da morts da l’ospital da la Predigerkirche a Turitg. A dretga èn nudadas las datas da mort e sepultura da Regula Engel-Egli La segund’ovra, che descriva ses destin durant ils onns 1822–1827/28, ha Regula Engel terminà en la vegliadetgna da 67 onns. Malgrà che ses cudeschs sa vendevan bain, era ella en stretgas monetaras e dependenta d’enconuschents. Pir ventg onns suenter ses return en Svizra ha ella dastgà restar a Turitg sco pensiunaria en il Predigerspital (‹chasa da vegls›). En il cudesch da morts da l’ospital pon ins leger: «Den 25. Juni 1853 starb Regula Egli im Alter von 92 Jahren, 3 Monaten und 20 Tagen als Hauskind im Spital; ihr Mann, Oberst Florian Engel von Langwies, Bündten, fiel in der Schlacht bei Waterloo.»
Regula Engel è vegnida sepulida sin il santeri da l’ospital. La fin dal 19avel tschientaner èn il vegl ospital ed il santeri vegnids schliads e spazzads; oz sa chatta là la Biblioteca centrala.
L’onn 1893 ha la citad da Turitg onurà Regula Engel-Egli cun numnar tenor ella la Engel-Strasse ad Aussersihl.
Survista dals uffants da Regula e Florian Engel-Egli
Reproducziun da la glista e dal commentari sco che quels cumparan a la fin da l’ediziun dal 1821 e d’ina gronda part da las reediziuns:
Regurdanzas, part 1 (fin il 1821)
Las regurdanzas da Regula Engel-Egli èn cumparidas l’emprima giada l’avust 1821 a Turitg sut il titel: [https://books.google.ch/books/about/Lebensbeschreibung_der_Wittwe_des_Obrist.html?id=zxy3jgEACAAJ&redir_esc=y ''Lebensbeschreibung der Wittwe des Obrist Florian Engel von Langwies, in Bündten, geborner Egli von Fluntern, bey Zürich. Enthaltend: die Geschichte ihres Herkommens, Jugendschicksale, Verheurathung, und weitläufigen Reisen im Gefolge der französischen Armeen durch ganz Frankreich, die Niederlande, Italien, Spanien, Portugall, die Oesterreichischen und Preussischen Staaten, Deutschland, und besonders auch der Expedition in Egypten, und einer spätern Reise nach Amerika. Von ihr selbst beschrieben, und von einem ihrer ältern Verwandten revidiert und mit Anmerkungen begleitet. Zürich 1821.'']
La publicaziun sa cumpona d’ina prefaziun dal revisur, da la survista dal cuntegn, dal text sco tal (partì en 20 parts), d’ina poesia che resumescha sia vita sco er da la glista da ses 21 uffants. La publicaziun cumpiglia 174 paginas en scrittira pitschna e cun tranterlingia minimal; en la remartga sin p. 160 hai num ch’ins haja en questa moda – en vista als meds finanzials limitads da l’autura – vulì spargnar artgas da palpiri.
Gia en l’emprim’ediziun croda en connex cun Regula Engel la noziun «Amazona» (p. 80). En la reediziun dal 1825 cumpara quest surnum, che dueva esser collià da qua davent inextinguiblamain cun sia persuna, en il titel da la publicaziun:
[https://www.e-rara.ch/zuz/ch19/content/titleinfo/16685026 ''Die schweizerische Amazone. Abentheuer Reisen und Kriegszüge einer Schweizerin durch Frankreich, die Niederlande, Egypten, Spanien, Portugall und Deutschland, mit der franz: Armee, unter Napoleon. Von ihr selbst beschrieben und herausgegeben von einem ihrer Anverwandten. Zweite verbesserte Auflage. St. Gallen bey Huber & Comp. 1825.'']
La publicaziun sa cumpona danovamain da la prefaziun dal revisur (Turitg, avust 1821), da la survista dal cuntegn, dal text sco tal (partì medemamain en 20 parts), da la poesia che resumescha sia vita sco er da la glista da ses 21 uffants. Il titel è – bain pervi dal success da l’emprim’ediziun – concepì a moda pli bibliofila ed accumpagnà d’ina litografia (che mussa ses inscunter cun il chaputschin a Sargans, cf. a la fin da l’emprim chapitel). Plinavant sa reparta il text uss sin betg main che 322 paginas; surtut pervi da la cumposiziun tipografica, ma er perquai ch’èn – sper correcturas vi dal text oriund – vegnidas agiuntadas ina u l’autra episoda supplementara.
Quest’ediziun dal 1825 furma l’ovra la pli enconuschenta da Regula Engel (ed uschia per ordinari er la basa da las reediziuns e translaziuns fin en il temp preschent). Ils singuls chapitels da quella sa preschentan sco suonda:
Regurdanzas, part 2 (1822–1828)
L’onn 1828 è cumparida a Zug ina segunda part (cuntinuaziun) da las regurdanzas da Regula Engel-Egli:
[https://www.e-rara.ch/zuz/ch19/content/titleinfo/16685026 '' Die schweizerische Amazone. Abentheuer Reisen und Kriegszüge einer Schweizerin durch Frankreich, die Niederlande, Egypten, Spanien, Portugall und Deutschland, mit der franz: Armee, unter Napoleon. Zweiter Theil. Abentheuer Reisen durch die Schweiz mit merkwürdigen Schicksalen und Anmerkungen begleitet. Von ihr selbst beschrieben. 1828. [Pagina finala: Zug 1828. Gedruckt bey Johann Michael Aloys Blunschi, Zug]. '']
L’ovra da total 316 p. sa preschenta en la furma bibliofila (titel) da l’ediziun dal 1825 e sa cumpona da las suandantas parts: purtret da l’autura (litografia da B. Egli a Lucerna), prefaziun da l’autura, survista dal cuntegn, text, agiunta (ina descripziun pli lunga da la citad da Lucerna) incl. poesia finala che tracta ses destin persunal.
Sco che l’autura sezza scriva en l’introducziun, è l’ovra da chapir sco cuntinuaziun da l’emprima e sa drizza als lecturs da quella ch’han mirveglias co ch’ha cuntinuà ses destin suenter ses return en Svizra. L’ovra è pia bundant main aventurusa e pulpida che l’emprima; ma furma tuttina in interessant testimoni supplementar da sia vita e da las relaziuns dal temp (cun remartgas pli lungas davart Langwies e Cuira, p. 88ss e 194ss.).
Valitaziun
thumb|220px|Impressiun da Philadelphia (ca. 1820) La lectura da l’ovra da Regula Engel lascha savens enavos il lectur, la lectura stupefatgs – ils onns passentads en viadi dal temp da guerra, la famiglia gronda che creschiva d’in cuntin, ils stretgs contacts fin en l’auta societad da diversas monarchias europeicas, la cumbattanta sin il champ da battaglia... Tut quai renda las regurdanzas quasi incrediblas, ma tras quai – essend tut quai propi capità – tant pli captivantas ed impressiunantas.
Bain n’è l’exactezza istorica da las notizias betg adina senza macla. Per exempel ha l’inundaziun da Küssnacht gì lieu il 1777, betg il 1778; il duca dad Enghien è vegnì executà il 1804 e betg il 1805; ed en chapitel 19 arrivan ils passagiers il matg 1821 a Genua e partan da qua l’avrigl dal medem onn... Ma quai èn piculezzas che resultan – sco ch’igl ha gia num en l’introducziun tar l’emprim’ediziun – dal fatg che Regula Engel n’haja betg scrit diari sin ses viadis e che sias notizias na sa chattavan betg en il meglier urden cronologic. Il parent che figurescha sco editur haja perquai stuì consultar in cumpendi d’istorgia e far qua e là remedura.
Confermada supplementarmain vegn la vardaivladad da las regurdanzas da Regula Engel tras la ritgezza da fatgs e detagls ch’ella menziunescha, e che sa laschan medemamain explitgar be or da l’atgna experientscha da l’autura. Be in exempel per illustrar quai: Il valzer è sa sviluppà sco saut popular en il territori da la Germania ed Austria ed è sa derasà en tut l’Europa surtut dapi il Congress da Vienna (1815). Sin ses numerus viadis e contacts cun l’aristocrazia prussiana ed austriaca era Regula Engel senz’auter vegnida en contact cun quel gia vaira baud. En il territori anglosaxon ed entaifer l’aristocrazia franzosa è quest saut però pir sa derasà in pau pli tard. Da ses segiurn a Philadelphia l’onn 1817 raquinta l’autura:
L’ovra da Regula Engel furma oramai ina da las autobiografias da dunnas las pli originalas da l’entschatta dal 19avel tschientaner. Quella porscha – betg darar cun fin umor – la descripziun da la vita d’ina dunna vitala, inschignusa e curaschusa, la quala n’ha er naginas resalvas da s’exprimer davart l’armada da Napoleun ubain la situaziun en Svizra. Las numerusas reediziuns e translaziuns da l’ovra en autras linguas (franzos, talian, ollandais) suttastritgan la muntada da las testimonianzas da Regula Engel-Egli.
Juana de Ibarbourou
Juana de Ibarbourou (* 23 mars 1892 a Melo sco Juana Fernández Morales; † 15 fanadur 1975 a Montevideo) è stada ina poetessa uruguaia.
August
August (lat. augustus; grec. σεβαστός sebastós - il venerabel, il maiestus, il sublim) ei in tetel da honur dils imperaturs romans. Il tetel d‘august ei vegnius attribuius per l’emprema gada agl imperatur Octavian egl onn 27 a. Cr. entras il senat. En sia successiun ei quest tetel vegnius utilisaus da quasi tut ils imperaturs romans. Duront il temps dalla tetrarchia romana vegneva igl Imperi roman guvernaus da dus augusts e da dus cesars. En quei temps han era las consortas ni datier parentas dils imperaturs retschiert il tetel d’augusta.
Cun l’encorunaziun ha Carli il Grond era surpriu il tetel d’august. Quest tetel ei vegnius salvaus dils imperaturs dil Sogn Imperi roman.
John Wesley
John Wesley (* 2 da gün 1703 ad Epworth (Ingialterra); † 2 da marz 1791 a Londra) d'eira ün predichant dal movimaint da svagliamaint e'l fundatur da l'uschedit metodissem.
Vita
Cur cha Wesley vaiva tschinch ans, gniva'l salvo our da sia chesa paterna in flammas. Quist'experienzcha l'accumpagnaiva fin a l'eted ota.
L'an 1728 artschaiva'l la consacraziun scu preir da la baselgia anglicauna.
L'an 1735 giava'l cun sieu frer Charles vi Giorgia in America dal Nord innua ch'els lavuraivan scu missiunaris. Düraunt il passagi faivan els cugnuoschentscha cun üna gruppa da la raspeda da frers dals Herrnhuters dal cunt tudas-ch Nikolaus Ludwig von Zinzendorf. Cur ch'ün orizi büttaiva la barcha vi e no, d'eira Wesley stut cu cha quistas persunas - homens, duonnas ed iffaunts - restaivan calmos tuottafat e chantaivan psalms. Ils mariners inglais invezza muossaivan trats da panica.
Zieva il retuorn ad Ingialterra faiva John Wesley ün'experienzcha interiura chi'l daiva dandettamaing la tschertezza plaina da salvamaint. L'impuls d'eira la lecziun da la charta dal apostel Paulus als Romauns e l'explicaziun da quist text biblic tres Martin Luther.
El faiva lura da predichant, suvenz suot tschêl aviert e davaunt milliuns d'audituors. Ultra da que s'ingaschaiva'l per quels a l'ur da la societed ed organisaiva'l chadafös da povrets. In quist reguard es el ün antecessur da la diaconia moderna.
Lleida
thumb|180px|right|Vopna da Lleida thumb|180px|right|Bandiera da Lleida Lleida è ina citad da la Catalugna. Ella sa chatta al flum Segre ed è la chapitala da la comarca dad El Segrià. L´onn 2019 dumbrava la citad 138 956 abitants, cun aglomaraziun 202 413 abitants (2016).
Archeologia
thumb|250px|Champ da fossas Jättakullen (Svezia) L’archeologia (grec vegl ἀρχαῖος archaios, ‹vegl› e λόγος lógos ‹scienza›; verbalmain pia ‹scienza da las antiquitads›) è ina scienza che perscrutescha cun metodas da las scienzas natiralas e scienzas umanas il svilup cultural da l’umanitad.
Lleida
Las vischinancas cunfinants èn Almacelles, Alpicat, Gimenells i el Pla de la Font, Tamarit de Llitera, Torrefarrera, Torre-serona, Alcoletge, Corbins, Alcarràs, Els Alamús, Bell-lloc d´Urgell, Alfés, Montoliu de Lleida, Sudanell, Albatàrrec, Aspa, Artesa de Lleida e Torregrossa.
Archeologia
L’archeologia s’interessescha exclusivamain per l’uman e ses relicts materials sco edifizis, utensils ed ovras d’art. Il spazi da temp che vegn perscrutà s’extenda dals emprims utensils da crap avant ca. 2,5 milliuns onns fin datiers dal temp preschent. Restanzas materialas da l’istorgia pli nova (p.ex. foss da l’Emprima Guerra mundiala) vegnan oz medemamain evaluadas cun metodas archeologicas, schebain che quest concept d’in’archeologia da l’istorgia contemporana è contestà a l’intern dal rom.
Hugo Schuchardt
Hugo Ernst Mario Schuchardt (* 4 da favrer 1842 a Gotha, Turinga, Germania; † 21 d'avrigl 1927 a Graz, Stiria, Austria) è stà in linguist eminent, ch'è oravant tut enconuschent per sia lavur per las linguas romanas, la lingua basca e linguas maschadadas, inclusiv linguas pidgins e creolas e la lingua franca mediterrana.
Archeologia
Cumbain che l’archeologia è ina scienza relativamain giuvna, n’èsi strusch pli pussaivel da survesair tut ils spazis da temp, uschia ch’igl èn sa furmadas differentas direcziuns. Tut tenor regiun sa laschan las epocas mintgamai datar differentamain e betg dapertut pon ins documentar mintg’epoca. Sper l’orientaziun tenor epocas (p.ex. archeologia dal temp medieval) u tenor regiuns (p.ex. archeologia da l’Asia Anteriura) existan er spezialisaziuns sin differents champs tematics (p.ex. archeologia cristiana, archeologia industriala).