cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liechtenstein
Traffic da viafier
Cun il project da viafier urbana FL.A.CH èsi previs d’augmentar la purschida da traffic regiunal sin il traject Feldkirch–Buchs e d’animar pendularis da far diever pli fitg dal traffic public.
Grezia antica
Mastergn, fatgs da construcziun e minieras
Fin a fravis, vaschlers ed auters producents da products spezialisads e dumandads vastamain, eran ils mastergnants per gronda part domiciliads en las citads. Sco l’agricultura consistiva er la branscha da construcziun e surtut ils mastergnants da blers manaschis pitschens ed independents che generavan strusch innovaziuns tecnicas e producivan be darar sur il basegn local or. Manaschis pli gronds devi be darar, anc pli stgars eran interprendiders che pudevan viver d’entradas da manufacturas e forsa schizunt investir ina facultad. L’industria da minieras (en l’Attica surtut argient e fier) occupa en blers reguard ina posiziun speziala (engaschament en massa da forzas da lavur, sclavaria en massa).
Liechtenstein
Populaziun
Il Liechtenstein dumbra bundant 38 650 abitants (situaziun dal 2019). Var dus terzs èn burgais dal Liechtenstein, radund 20 % derivan da l’ulteriur territori da lingua tudestga (10,8 % da la Svizra, 5,9 % da l’Austria e 3,4 % da la Germania), alura suondan mintgamai 3,3 % da l’Italia e da l’anteriura Jugoslavia, 2,6 % da la Tirchia e 4,8 % d’ulteriurs stadis. En tut cumpiglia la populaziun residenta persunas che derivan da bundant 90 naziunalitads. La creschientscha da la populaziun sa mova enturn 1,0 %. La spessezza da la populaziun munta a radund 237 persunas per kilometer quadrat.
Cun radund 37 000 abitants è il Liechtenstein il pli pitschen stadi dal territori da lingua tudestga ed a medem temp il sulet stadi, en il qual il tudestg è la suletta lingua uffiziala e naziunala. La cumpart dad esters munta a 34 %.
Naschientscha dal principadi ed independenza
miniatura|150px|Johann Adam I Andreas (Liechtenstein)|Hans Adam I da Liechtenstein En il decurs dal temp han ils regents da Hohenems fatg adina dapli debits, uschia ch’els èn la finala stads sfurzads da vender il contadi da Vaduz ed il Signuradi da Schellenberg. L’onn 1699 ha prinzi Hans Adam da Liechtenstein acquistà il Signuradi da Schellenberg ed il 1712 il Contadi da Vaduz. Ils 23 da schaner 1719 ha in diplom, emess tras l’imperatur Karl V, collià il Contadi da Vaduz ed il Signuradi da Schellenberg ad in principadi imperial sut il num Liechtenstein. Damai ch’il nov pajais consistiva be da pitschens vitgs purils, han ins installà l’administraziun en la citad la pli vischina, a Feldkirch. Là ha il prinzi laschà eriger per quest intent il Palais Liechtenstein.
Sistem politic
miniatura|200px|Il chastè da Vaduz Tenor la Constituziun vertenta sa definescha il Liechtenstein sco «monarchia ereditara constituziunala a basa d’elements democratics e parlamentars». La basa parlamentar-democratica furma il dretg dal pievel d’eleger e relaschar ils represchentants da la legislativa; plinavant po il pievel far diever da tscherts elements da la democrazia directa.
Grezia antica
Migraziun dorica e colonisaziun ionica
Enturn il 1200 a.C., probablamain er en connex cun ils uschenumnads pievels marins, è la part orientala da la regiun da la Mar Mediterrana stada pertutgada d’in’unda da destrucziun. Tenor funtaunas egipzianas han pievels esters schizunt smanatschà l’Egipta. L’imperi grond hatitic en l’Asia Minura è dà dapart, l’impurtant center da commerzi Ugarit en la Siria è vegnì destruì, citads sin l’insla Cipra sco er ina retscha da centers en l’intschess sirian-palestinais èn vegnids en ils mauns d’inimis respectivamain vegnids destruids.
Uffizis
Confurm a l’atgna chapientscha da la democrazia da vart dals burgais d’Athen, duevan las incumbensas che pertutgavan tuts er vegnidas purtadas da tuts. D’occupar ils uffizis publics (archai) era oramai per ordinari suttamess al princip da trair la sort e da la rotaziun (per ordinari annuala). Ils funcziunaris retschavevan (almain a partir dal 5avel tschientaner) ina paja; igl aveva ca. 600 posts per ils quals vegniva tratg la sort, 100 posts cun procedura d’elecziun, ils 500 commembers dal cussegl gia numnads e magari er posts d’uffizi temporars (p.ex. 700 uffiziants per administrar la Lia attica). Las cumpetenzas ed incumbensas eran regladas a moda fitg precisa. Latiers tutgavan l’administraziun dals cults, da l’armada, en pli l’administraziun da finanzas, la giurisdicziun u funcziuns polizialas. Survegliads e controllads per prevegnir abus d’uffizi vegnivan ils funcziunaris tras il cussegl e la radunanza populara.
La Grezia dal temp hellenistic (336–30 a.C.)
thumb|320px|Campagna militara dad Alexander il Grond 334–323 a.C. La Grezia è restada il champ da battaglia da las pussanzas grondas hellenisticas. Surtut ils Antigonids han empruvà da renovar la veglia egemonia macedona. L’emprova d’Athen da puspè vegnir a la pussanza suenter la mort dad Alexander ha fatg malamain naufragi (Guerra lamiaca, 323–322 a.C.). Al lieu da las poleis èn passads sco factur da pussanza ils stadis federativs grecs. Ils dus pli impurtants han furmà la Lia etolica e la Lia achea. Ord vista culturala è il center sa spustà pli ferm vers ost; in’impurtanta rolla han surtut giugà Alexandria en l’Egipta, pli tard er Pergamon en l’Asia Minura.
Liechtenstein
Teater, musica e litteratura
Il Theater am Kirchplatz (TaK) a Schaan è la pli impurtanta sala da teater e da concerts dal Liechtenstein. Dapi l’october 2003 datti plinavant a Vaduz il Theater Schlösslekeller, nua ch’il «Liechtenstein Gabarett» (LiGa) realisescha mintg’onn in nov program.
Contract da duana cun l’Austria
Durant l’Emprima Guerra mundiala è il Liechtenstein restà neutral e na fiss betg stà bun da sa defender en cas da guerra, damai che l’armada era gia vegnida dissolvida il 1868 per motivs finanzials. Senz’armada n’hai dà nagina mancanza da forzas da lavur, uschia ch’i fiss stà pussaivel da schlargiar l’industria da textilias ch’era vegnida stabilida durant ils decennis precedents. Ma ils alliads han scumandà d’importar fil sur la Svizra, uschia che quest’industria è vegnida interrutta dal tuttafatg. Quai ha manà a l’impovriment da la populaziun. Suenter la fin da la guerra ha il Liechtenstein schlià il Contract da duana cun l’Austria ch’aveva pers la guerra.
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas
L’ambassada a Brüssel tgira ils contacts cun l’Uniun europeica, la Belgia e la Sedia papala. Las relaziuns cun la Svizra èn spezialmain stretgas e vastas; per part surpiglia la Svizra incumbensas statalas che fissan strusch da dumagnar per in stadi da la grondezza dal Liechtenstein. L’onn 2000 ha la Svizra er nominà in ambassadur envers il Liechtenstein; quel residiescha però a Berna.
Traffic da viafier
La suletta lingia da viafier che maina tras il Liechtenstein è quella tranter Feldkirch (Austria) e Buchs (Svizra) che sa chatta en possess da las ÖBB. Sin ils radund 9,5 kilometers che giaschan entaifer il territori dal Liechtenstein tegnan trens regiunals a las trais staziuns Forst-Hilti, Nendeln e Schaan-Vaduz. Ultra da quai curseschan ils trens internaziunals da Vienna/Salzburg a Turitg sin quest traject.
Executiva
La regenza che furma l’executiva ha num Cussegl guvernativ (Regierungsrat). Ella sa cumpona dal schef da la regenza e da quatter cussegliers guvernativs. Las fatschentas da la regenza èn repartidas sin 15 ressorts. Ils cussegliers guvernativs vegnan proponids da la Dieta e designads tras il prinzi. Il 2003 è entrà en vigur in nov artitgel constituziunal (ordvart contestà), tenor il qual il prinzi ha il dretg da relaschar da tut temp l’entira regenza u singuls cussegliers guvernativs, e quai senza inditgar motivs.
Preistorgia
Suenter la fin da l’Imperi roman dal vest èn immigrads Alemans e la finala è la Rezia vegnida integrada en il 8avel tschientaner en il Reginavel dals Francs ed en il 10avel tschientaner en il ducadi aleman. Da quel temp era il territori dal Liechtenstein dad oz en possess dals conts da Briganza. Ils 3 da matg 1342 han ins dividì l’anteriur domini e constituì il Contadi da Vaduz. En il decurs dals proxims decennis e tschientaners è il contadi daventà repetidamain l’unfrenda da guerras e sblundregiadas, per exempel durant la Veglia Guerra da Turitg (1444–1446) u durant la Guerra svabaisa (1499–1500).
Economia
Da las persunas che lavuran en il Liechtenstein èn bundant 50 % betg domiciliadas en il pajais sez, mabain penduleschan nà da la Svizra (2009: 8631 persunas) e da l’Austria (7470 persunas). Perquai na pon ins en il cas dal Liechtenstein betg trair conclusiuns directas dal PNB areguard la situaziun d’entradas da la populaziun indigena.
Museums
Ulteriurs museums èn il Museum da skis ed il Museum da la posta sco er divers museums locals, tranter els il Gasometer che furma il center da cultura da la vischnanca da Triesen.
Contract da duana cun l’Austria
Durant il 19avel tschientaner è il Liechtenstein sa midà be plaun ed è restà sur lung temp sutsviluppà. Ina revoluziun l’onn 1848 n’ha a curta vista betg purtà las midadas giavischadas. Pir il Contract da duana ch’è vegnì concludì il 1852 cun l’Austria ha pussibilità in tschert progress economic; e dapi che la Constituziun dal 1862 è entrada en vigur, na po il prinzi betg pli reger senza restricziun.
Legislativa
La cuntrada politica dal Liechtenstein vegn dominada da duas partidas conservativas, numnadamain da la Vaterländische Union e da la Fortschrittliche Bürgerpartei. La Vaterländische Union è represchentada pli ferm en la Part Sura e vala sco pli liberala ed orientada vers la Svizra, entant che la Fortschrittliche Bürgerpartei è plitost da chasa en la Part Sut e vala sco fidaivla al prinzi e favuraivla a l’Austria. Abstrahà da quai na datti naginas differenzas ideologicas pli grondas tranter las duas partidas grondas. Il 2013 ha la nova gruppaziun Die Unabhängigen gudagnà surprendentamain 15,3 % da las vuschs.
Religiun e baselgia
Enfin il 1997 ha il Liechtenstein fatg part da l’Uvestgieu da Cuira. Ils 2 da december da lez onn è entrà en vigur l’Archuvestgieu Vaduz, il qual papa Gion Paul II aveva stabilì. Dapi lura è Wolfgang Haas archuvestg e la baselgia parochiala St. Florin a Vaduz è daventada baselgia catedrala.
Grezia antica
La Guerra peloponnaisa
thumb|180px|Statua d’in guerrier (hoplit) da Sparta La finala è prorutta la Guerra peloponnaisa che dueva, cun interrupziuns, durar ils onns 431–404 a.C. Davart il decurs da quella fin l’onn 411 a.C. rapporta Thukydides detagliadamain en sia ovra famusa; la cuntinuaziun da quella ha alura furmà la ‹Hellenika› da Xenophon. Motivs per l’erupziun da la guerra èn stads il cumbat da Corint cun Korkyra areguard l’intervenziun d’Athen en la guerra civila ad Epidamnos, la tema d’Athen davart in engaschament da Corint en il nord, il conflict commerzial cun Megara ch’era danovamain s’allià cun Sparta, ma er la tema da Sparta en vista ad in ulteriur augment da la pussanza d’Athen.
Liechtenstein
Traffic sin via
La rait da vias dal Liechtenstein cumpiglia 105 kilometers vias catramadas; vitiers vegnan 25 kilometers vias champestras e vias da guaud. Il Liechtenstein sez na posseda naginas autostradas, l’autostrada A 13 percurra però la Val dal Rain da la vart svizra en proxima vischinanza dal cunfin statal. Tschintg sortidas da quest’autostrada èn er colliadas cun abitadis dal Liechtenstein.
Grezia antica
Cultura micenica
Igl èn sa sviluppadas citads-stadi enturn cumplexs fortifitgads autsituads cun mirs da crap pussants. Quels furman in ferm cuntrast tar ils palazs cretais nunfortifitgads, ma er tar la cultura indigena dal conturn. Integrads en quels eran chasas per uffiziants, suita e garda. Sutvart sa chattava l’abitadi avert da la populaziun purila. In’inclinaziun vers il monumental suttastritgan edifizis sco la tresoraria dad Atreud ubain la Porta dals liuns da Mykene. Sco retg era en funcziun il chau da la stirpa, il qual regiva en enclegientscha cun il cussegl e la radunanza dals armads.
Liechtenstein
Teater, musica e litteratura
Purtaders da producziuns teatralas e musicalas èn surtut singulas uniuns. Las pli impurtantas èn: Operettenbühne Balzers, Operettenbühne Vaduz, Liechtenstein Musical Company ed Opern Verein Vaduz. Tut las quatter organisaziuns numnadas realiseschan per regla ina nova producziun en il turnus da dus onns.
Narcissa alva
Parita
thumb|180px|La tazetta era gia enconuschenta en la Veglia Egipta Ina da las caracteristicas da las narcissas furma la curuna secundara. En il svilup da la planta è quella sa furmada or dals fils da stamins cuntegnids en la flur. Quels èn creschids ensemen ad ina bavrola ed ils satgets da pollen èn sa reducids cuntinuadamain. En l’ulteriur decurs da l’evoluziun ha la flur furmà novs stamins. La curuna secundara ch’è resultada da quest svilup cuntegna a la basa substanzas olfactoricas che savuran intensivamain. Tras questa funcziun promova la curuna secundara ch’impollinaders potenzials visitian la flur.
Liechtenstein
Communicaziun
Er areguard l’urden postal è il Liechtenstein collià stretgamain cun la Svizra. Tuttina exista ina posta independenta (Liechtensteinische Post AG), la quala edescha er atgnas marcas postalas. Medemamain posseda il Liechtenstein in’atgna preselecziun telefonica (+423).
Traffic sin via
Er areguard las reglas da traffic vala – cun pitschnas excepziuns – il dretg svizzer. Ils numers da l’auto sa tegnan areguard la scrittira e l’arranschament medemamain al model svizzer; cuntrari als numers svizzers sa cumponan quels dal Liechtenstein però da segns alvs sin fund nair.
Narcissa alva
Fritgs e sems
La flur cuntegna sis stamins ed in pistil. Tar la gronda part da las spezias cuntegna mintgina da las chombras da l’ovari 12 furmasems.
Liechtenstein
Lingua
En il decurs dal temp medieval ha la populaziun dal Liechtenstein – sco da l’entira Rezia Bassa – midà da l’anteriura lingua rumantscha al tudestg. A l’origin rumantsch da la regiun regordan però anc blers nums locals.
Defensiun naziunala
Durant la Segunda Guerra mundiala vuleva la Svizra integrar il territori dal Principadi da Liechtenstein en il dispositiv da la defensiun da la patria. Il territori dal Liechtenstein avess numnadamain purschì bunas premissas per attatgar la vart svizra da la Val dal Rain. Il Liechtenstein ha dentant refusà questas tentativas, damai ch’el temeva che quai pudess engrevgiar las atgnas relaziuns cun la Germania naziunalsocialistica. Er suenter la guerra ha la Svizra insistì da schliar quest problem. En pliras etappas ha il Liechtenstein la finala surdà – cunter indemnisaziun finanziala e territoriala – puncts d’impurtanza strategica a la Svizra; il davos è quai stà il 1949 l’Ellhorn, situà directamain al Rain.
Grezia antica
Demografia
L’aspectativa da vita era fitg bassa. Be var 50 % da tut ils umans survivevan lur 5avel onn da vita, be ca. 40 % daventavan almain 30 onns vegls e be radund 20 % murivan cun 50 onns u dapli. Il 75avel onn da vita cuntanschevan be damain che 5 % da l’entira populaziun. L’auta mortalitad surtut tranter ils uffants pitschens gieva maun en maun cun in’auta natalitad. Ins stima che mintga dunna haja parturì en media ca. 5,5 uffants.
Liechtenstein
Lingua
L’excepziun furma il dialect autischem aleman-gualser dal Triesenberg. Questa populaziun era arrivada enturn il 1300 en rom da la migraziun dals Gualsers nà dal chantun Vallais odiern.
Economia
L’economia dal principadi sa concentrescha en emprima lingia sin ils secturs secundar (industria) e terziar (servetschs). L’agricultura attribuescha be 2 % al product naziunal brut (PNB). Quel cumpigliava il 2011 radund 5,14 milliardas francs svizzers.
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas
miniatura|200px|Il cunfin avert tranter il Liechtenstein e la Svizra Las represchentanzas consularas dal Liechtenstein surpiglia per gronda part la Svizra. Atgnas represchentanzas diplomaticas ha il Liechtenstein a Vienna, Berna, Berlin, Brüssel, Strassburg e Washington, D.C. sco er missiuns permanentas a New York e Genevra tar las Naziuns unidas. En il Liechtenstein èn accreditadas represchentanzas diplomaticas da radund 80 pajais; quellas residieschan però per gronda part a Berna.
Servetschs
Daspera appartegnevan 17 % da las plazzas da lavur al sectur da finanzas, il qual attribuescha radund 27 % al product naziunal brut. Quest sectur è adina puspè vegnì sut squitsch pervia da l’uschenumnà «dretg da fundaziun» statal che garantiva als investiders anonimitad absoluta. Be l’affera cun la Germania ha gì per consequenza che taglias en l’autezza da radund 807 milliuns euros han stuì vegnir pajadas suenter. Igl è da supponer ch’il squitsch sin pussaivladads da mitschar da la taglia – tant en il Liechtenstein sco er en auters pajais – vegnia anc a crescher en l’avegnir.
Naschientscha dal principadi ed independenza
Durant las Guerras da coaliziun è il Liechtenstein adina puspè vegnì occupà da truppas estras, quai ch’ha manà ad ina depauperisaziun creschenta da la populaziun locala. Durant l’Emprima Guerra da coaliziun (1792–1797) èn marschadas truppas franzosas en il principadi; suenter cumbats tranter las truppas austriac-russas e franzosas èn danovamain returnadas durant la Segunda Guerra da coaliziun (1799–1802) truppas napoleonicas. L’onn 1806 ha Napoleun Bonaparte fundà la Confederaziun dal Rain ed integrà en quella il Principadi da Liechtenstein sco in dals 16 commembers fundaturs. Uschia è il pajais daventà sut prinzi Johann I facticamain independent. Il Congress da Vienna (1814/15) ha confermà l’independenza dal Liechtenstein ed integrà il pajais en la Confederaziun tudestga.
Contract da duana cun la Svizra
Er durant la Segunda Guerra mundiala è il Liechtenstein sa declerà neutral e n’è mai stà involvì en acziuns da guerra. Il cuntrari ha il principadi profità da ses avantatgs dal lieu: nagina mancanza da lavurers tras il servetsch militar, posiziun centrala, uniun da duana cun la Svizra neutrala, avantatg da taglia e stabilitad politica. Quai ha manà a la fundaziun da novas interpresas industrialas ed ha inizià ina ferma creschientscha economica.
Art e cultura
La vita culturala dal Liechtenstein viva da l’in sper l’auter da tradiziuns localas e d’in intensiv stgomi internaziunal.
Medias
Il Liechtenstein posseda in chanal da radio e televisiun naziunal (Landeskanal / Radio Liechtenstein). Dapi il 2008 datti er in emettur da televisiun privat cun num 1 FL TV.
Structura dal spazi natiral
Ultra da quai sa lascha il pajais sparter en duas regiuns, la Part Sut e la Part Sura. La Part Sut cumpiglia las vischnancas en il nord da Schaan e Planken (ca. sin l’autezza da la muntogna da las Drei Schwestern), entant che la Part Sura cumpiglia la part en il sid incl. la chapitala Vaduz. Areguard la structuraziun dal spazi natiral è la Part Sura pli alpina, entant che la Part Sut giascha per gronda part en la planira da la Val dal Rain.
Preistorgia
miniatura|180px|La collina dal chastè Gutenberg è colonisada dapi millennis Chats archeologics demussan ch’il territori dal Liechtenstein odiern è stà abità dapi il temp neolitic (5avel millenni a.C.). En il fund da la val avess il Rain, che culava libramain, difficultà l’erecziun d’in abitadi; sin las spundas èn percunter sa furmadas las emprimas culegnas. Exempels cumprovads èn la collina dal chastè Gutenberg a Balzers u l’Eschnerberg. L’onn 15 a.C. han ils Romans conquistà las Alps; il territori dal Liechtenstein odiern è daventà ina part da la provinza Raetia. En il decurs da l’emprim tschientaner s.C. han ins construì la via militara Milaun-Briganza che manava per lung da la vart dretga dal Rain sur il Pass da S. Gliezi. Tras quai èn er vegnids endrizzads en il Liechtenstein bains purils e champs fortifitgads.
Muntognas
Sper ils pizs da la chadaina alpina che fan part da las Alps da chaltschina, cumpiglia il pajais er duas muntognas ad insla che fan part da la stresa helvetica resp. da la zona da Flysch: il Fläscherberg en il sid (1135 m s.m.) e l’Eschnerberg en il nord che furma in impurtant territori d’abitadi en la Part Sut dal Liechtenstein.
Politica exteriura e relaziuns diplomaticas
Suenter il restabiliment economic dal suenterguerra è suandada il 1950 l’adesiun al Statut dal Tribunal internaziunal, la signatura da l’Acta finala da Helsinki da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa odierna (1975) sco er l’adesiun al Cussegl da l’Europa (1978) ed a las Naziuns Unidas (1990). 1991 è il Liechtenstein daventà commember cumplain da l’Associaziun europeica da commerzi liber ed il 1995 dal Spazi economic europeic e da l’Organisaziun mundiala da commerzi. Il 2008 ha il principadi plinavant segnà la Cunvegna da Schengen/Dublin.
Museums
Il Liechtensteinisches Landesmuseum è vegnì reavert il 2003 suenter renovaziuns cumplessivas. El preschenta l’istorgia, la cultura e la natira dal pajais.
Dis da festa
Ils 15 d’avust è il di da la festa naziunala dal principadi da Liechtenstein. Per l’ina vegn festivà quest di l’Assumziun da Maria, per l’autra aveva l’anteriur prinzi Franz Josef II (1906–1989) ils 16 d’avust anniversari. Questas duas festas han ins cumbinà l’emprima giada il 1940 ad ina festa naziunala. Ed er suenter la mort dal prinzi han ins mantegnì questa data.
Grezia antica
Demografia
Areguard il dumber da la populaziun existan be stimaziuns approximativas. Per il temp da culminaziun fan ins quint per l’entira Grezia antica cun var 4 milliuns abitants (da quai 2 milliuns en las colonias). La polis Athen s’extendeva en l’entira Attica sur ina surfatscha da ca. 2600 km2 e dumbrava l’onn 435 a.C. ca. 250 000 fin 300 000 abitants (da quai 100 000 sclavs e 60 000 burgais masculins creschids). L’onn 325 a.C. eran quai be pli ca. 150 000 fin 250 000 persunas (da quai 50 000 sclavs e 20 000 burgais masculins creschids). La regiun Attica aveva la pli auta spessezza da la populaziun da l’entira Grezia, numnadamain tranter 45 e 80 abitants per km2 (per cumparegliar: l’onn 2005 eran quai 3812). Tut en tut fan ins quint ch’i hajan existì var 1000 poleis grecas en la regiun da la Mar Mediterrana ed a la Mar Naira. Da quellas dumbravan damain che la mesadad dapli che 2000 abitants e be var 15 % dapli che 5000.
Liechtenstein
Servetschs
miniatura|200px|Centrum Bank a Vaduz L’onn 2009 eran 57,9 % da las persunas cun activitad da gudogn activas en il sectur dals servetschs. Ina gronda part dad ellas lavurava en l’administraziun publica, en la furmaziun ed en il sectur da la sanadad.
Furmaziun
Cun l’Universitad dal Liechtenstein posseda il pajais in’atgna universitad statala. Daspera datti diversas scolas autas privatas.
Contract da duana cun la Svizra
miniatura|150px|Franz Josef II Curt suenter ch’il Contract da duana cun l’Austria è vegnì schlià il 1919, è il Liechtenstein s’avischinà a la Svizra ed ha fatg cun quella il Contract da duana dal 1923, il qual è en vigur fin oz. Suenter che l’Austria è s’alliada il mars 1938 al Reich tudestg, ha prinzi Franz Josef II decidì – sco emprim prinzi dal Liechtenstein insumma – da transferir sia sedia a Liechtenstein sin il chastè da Vaduz.
Communissem
thumb|200px|François Noël Babeuf (1760–1797), impurtant presocialist dal temp da la Revoluziun franzosa thumb|200px|Karl Marx (1818–1883), il pli impurtant teoreticher dal communissem en il 19avel tschientaner Communissem (latin communis ‹cuminaivel, da cuminanza›) è in term politic-ideologic ch’è sa furmà en Frantscha vers il 1840 e che cumpiglia pliras muntadas: El designescha primo utopias da la teoria sociala che vulan realisar l’idea da l’egualitad e libertad da tut ils commembers da la societad a basa da possess cuminaivel e d’in process da schliar problems collectiv.
Secundo stat il term, sa fundond surtut sin las teorias da Karl Marx, Friedrich Engels e Wladimir Iljitsch Lenin, per ideas economicas e politicas ch’han la finamira da crear ina societad senza classas e libra da tut domini.
Leninissem
Gia a partir da la fundaziun da la Terza Internaziunala il 1919 è la divisiun tranter ils socialdemocrats ed ils communists en Germania stada insuperabla. Dapi lura è il communissem per il pli vegnì identifitgà en il vest cun dictatura, e democrazia surtut cun chapitalissem; e quai cumbain che er communists e socialists han – tenor lur basa programmatica – en mira da realisar la democrazia e da conciliar la libertad individuala cun la giustia sociala.
Marxissem-leninissem e stalinissem
Josef Stalin ha extendì a partir dal 1924 las cumpetenzas da la partida ad ina pussanza illimitada senza correctiv da vart da la societad. En il cumbat da pussanza a l’intern da la partida ha el eliminà fin il 1927 la «sanestra opposiziunala» enturn Leo Trotzki e Lew Borissowitsch Kamenew ed ha cuntanschì uschia la pussanza exclusiva. Per quest intent è el sa servì dal terror da la Tscheka, sco che gia Lenin aveva fatg quai dal temp da la guerra civila e pli baud il servetsch secret zaristic Ochrana. Cun agid da translocaziuns, champs da lavur sfurzada (Gulags), purificaziuns stalinisticas ed il cult da persuna ha el consolidà sia dictatura. La collectivisaziun sfurzada en l’agricultura ha servì ad in intent dubel: Per l’ina è il stadi vegnì uschia en possess da la racolta dal pajais; prendend en cumpra terriblas fominas è quella vegnida exportada per ina buna part, quai ch’ha servì a finanziar l’industrialisaziun. Quest’industrialisaziun era en emprima lingia orientada a la producziun da bains d’armaziun. Da l’autra vart ha la collectivisaziun sfurzada purschì la pussaivladad d’engaschar las unfrendas da la collectivisaziun sco lavurants bunmartgads en rom da l’engrondiment da l’industria. L’onn 1928 han ins introducì en tut il pajais l’administraziun centrala da l’economia.
Albania
Suenter la Segunda Guerra mundiala è l’Albania s’avischinada a la Jugoslavia da Tito, ha però gia rut il 1948 cun quella ed è daventada in stretg allià da l’Uniun sovietica. Il 1949 è il pajais daventà commember dal Cussegl per agid economic vicendaivel ed ha furmà in dals commembers fundaturs dal Patg da Varsovia.
Tras la destalinisaziun e la perioda da marschauna ch’è stada colliada cun quai, ha Enver Hoxha uss er rut cun l’Uniun sovietica; il 1968 è l’Albania sortida dal Cussegl per agid economic vicendaivel e dal Patg da Varsovia. Da qua davent è il pajais s’orientà a la China maoistica; il maoissem è vegnì declerà sco nova doctrina statala.
La mort da Mao il 1976 e las refurmas iniziadas da Deng Xiaoping han danovamain manà ad ina vieuta en l’orientaziun politica. Il pajais ha rut uffizialmain cun il maoissem ed ha suandà ina nova via albanaisa vers il socialissem ch’era segnada d’ina politica spezialmain isolaziunistica ed autarca.
E quarto vegn il term duvrà sco designaziun estra per dominis ch’èn resortids dals moviments numnads, pia quasi en cumplettaziun da l’emprima muntada, ma – cuntrari a la vista interiura – senza l’implicaziun che la visiun utopica saja s’accumplida en quels. Il pli pussant stadi communistic ha furmà l’Uniun sovietica; ensemen cun ses alliads, ils uschenumnads stadis dal bloc da l’ost, ha quella dominà a l’entschatta da la Guerra fraida radund in tschintgavel da la surfatscha da la Terra. En intginas da questas dictaturas da partida èn vegnids commess crims en massa (sco per exempel il Grond terrur en l’Uniun sovietica stalinistica dals onns 1930 u la Revoluziun culturala maoistica en la Republica Populara da la China ils onns 1960 e 1970). La gronda part dals stadis realsocialistics èn dads ensemen enturn l’onn 1990.
Istoricamain n’èsi betg adina pussaivel da cunfinar precis il communissem dal socialissem.
Maoissem
Er en la fasa principala dal moviment da students dals onns 1960 ha il maoissem giugà in’impurtanta rolla; sper Che Guevara e Ho Chi Minh ha Mao figurà sco in dals ideals revoluziunars d’ina part da quest moviment ch’ha cumpiglià l’entir mund dal vest.
Titoissem
thumb|160px|Josip Broz Tito En il decurs da la Guerra fraida è il communissem sco ideologia statala e concepziun da la politica mundiala stà suttamess ad in’ulteriura diversificaziun: Cun la Jugoslavia sut Josip Broz Tito è vegnida vitiers ina furma speziala da l’independenza dal domini sovietic; quella consistiva bain d’ina regenza d’ina partida autoritara, ma era segnada da tratgs bundant pli liberals ch’ils stadis dal bloc da l’ost e la China. In impurtant tratg dal titoissem ha er furmà l’uschenumnada libertad da bloc. Il 1961 ha Tito fundà cun il schef da stadi egipzian Nasser, il primminister indic Nehru ed il president indonais Sukarno a Belgrad il moviment dals stadis nunalliads, ils quals èn sa cuntegnids neutrals en il conflict tranter ost e vest. A l’intern dal pajais ha Tito persequità in concept federativ cumplessiv; uschia era la Jugoslavia sutdividida en sis republicas parzialas (Slovenia, Croazia, Bosnia-Erzegovina, Serbia, Montenegro e Macedonia), las qualas disponivan da vasts dretgs d’autodeterminaziun. In’ulteriura impurtanta pitga dal titoissem ha furmà l’uschenumnada administraziun autonoma dals lavurants; quella lubiva a mintga collavuratur d’in manaschi da prender influenza sin la gestiun da l’interpresa.
Realsocialissem
En il socialissem realexistent èn ins sa stentads da realisar blers teorems e propostas praticas da Marx cun lur ideologia statala, uschia che quest sistem vegn savens resguardà sco resultat logic da sias ideas oriundas. Ils tratgs communabels da quests stadis che numnavan sasezs «democrazias dal pievel» u «republicas dal pievel» – per exempel en furma dal domini suprem d’ina partida communistica – vegnan en quest cas identifitgads cun la «dictatura» intendida da Marx, e quai tant d’aderents sco er d’adversaris.
En consequenza da si’extensiun da pussanza suenter la Segunda Guerra mundiala sco er dapi il success da la revoluziun da Mao Zedong en la Republica chinaisa (ch’ha manà il 1949 a la fundaziun da la Republica populara da la China) han ins resguardà en la politica mundiala l’uschenumnà realsocialissem sco cuntrapais als stadis orientads a l’economia da martgà che stevan sut il timun dals Stadis Unids da l’America. Il sistem ch’è vegnì installà e dominà da l’Uniun sovietica suenter il 1945 ha il vest numnà «bloc da l’ost», damai ch’ils stadis correspundents n’hajan possedì nagina autonomia reala, mabain hajan facticamain furmà stadis satellits da la Partida communistica da l’Uniun sovietica sut egida dal Biro politic.
Quest cuntrast ha segnà la Guerra fraida e la chapientscha dal vest dal term ‹communissem›. Pervi da quai èn partidas socialisticas u socialdemocraticas dal vest savens stadas sut squitsch ed han stuì sa defender cunter diffamaziuns, sco per exempel quella dad esser la «tschintgavla colonna da Moscau» (parola da Konrad Adenauer en il cumbat electoral) u da negliger la «defensiun da la libertad» en rom da l’allianza militara dal vest (NATO).
Titoissem
Il titoissem ha plinavant influenzà decisivamain Alexander Dubček (Tschecoslovachia). Il 1968, a chaschun da l’uschenumnada Primavaira da Prag, ha quel medemamain introducì l’administraziun autonoma dals lavurants. Suenter che las truppas dal Patg da Varsovia èn marschadas en il pajais, è quella però puspè vegnida dissolvida.
Communissem originar
L’idea d’in possess communabel che duai substituir il possess privat parta da princip dal patratg che tut ils umans sa participeschan a moda eguala a l’acquist da las basas da viver. En connex cun quest concept discurr’ins d’ina societad egalitara. Questa visiun è fitg veglia e cumpara en ils mitus da bleras religiuns etnicas, ma er en las religiuns monoteisticas.
Critica marxistica, socialistica e liberala
thumb|200px|Monument da Rosa Luxemburg: «Libertad è adina la libertad da quel che pensa autramain» La critica che vegn exprimida envers il sistem realexistent che pretenda da correspunder als criteris communistics tanghescha differents puncts:
Terzio vegnan designads cun il term moviments e partidas politicas ch’han l’intenziun da manar societads en il communissem resp. da realisar talas ideas en la pratica.
Communissem da sanestra
En il decurs dals onns 1920 è sa cristallisà entaifer il moviment communistic il communissem da sanestra sco agen moviment. Il pli enconuschent represchentant da quel è stà Amadeo Bordiga. El ha crititgà tant la stalinisaziun entaifer la partida communistica sco er il trotzkissem. Entant che la gronda part da las organisaziuns communisticas dal temp suenter il 1945 han defendì il socialissem real existent, han Bordiga e la parida communistica internaziunala mess avant en pliras scrittiras, pertge che l’Uniun sovietica ed ils auters stadis «realsocialistics» na sajan per els betg socialistics, mabain represchentian ina furma speziala dal svilup chapitalistic. Auters teoretichers dal communissem da sanestra che sa distanziavan en ils onns 1920 da Lenin ed avevan en mira in domini da cussegls dal proletariat (communissem da cussegls) eran Anton Pannekoek ed Otto Rühle, ma er Karl Korsch ed auters represchentants da l’ala «ultrasanestra» da la KPD; il 1925/26, en rom da la stalinisaziun, è quella vegnida stuschada or da la partida. Cuntrari a Rühle e Pannekoek sa referivan els en in senn positiv al leninissem. La recepziun da Korsch e Rühle ha influenzà duas generaziuns pli tard il moviment da students en Germania.
Moviments da liberaziun communistics
Surtut suenter il success da la revoluziun da Fidel Castro a Cuba il 1958 èn blers moviments da liberaziun en l’uschenumnà Terz Mund sa referids al marxissem-leninissem ed han sviluppà quel confurm a lur situaziun ad in instrument antiimperialistic.
Marxissem en congual cun l’anarchissem
Anarchists communistics ed anarchosindicalists numnan il concept d’ina administraziun autonoma dals lavurants senza la direcziun d’ina partida ‹communissem libertar›. In enconuschent represchenta da questa direcziun furma, sper Kropotkin, Gustav Landauer.
Partidas postcommunisticas
Suenter la fin dal socialissem realexistent èn bleras da las partidas communisticas che furmavan vidavant las purtadras da la pussanza statala sa refurmadas, han dà a sasezzas in nov program ed in nov num. Questas partidas han favurisà concepts sco la democrazia da basa ed il socialissem democratic al lieu d’ina dictatura dal proletariat e la pretensiun d’ina partida suletta da diriger il stadi.
Egualitad da las dunnas
La suppressiun da la dunna è tuttavia er stada in tema en l’ovra da Marx ed Engels. Punct da partenza per lur ponderaziuns respectivas ha furmà la sentenza da Charles Fourier: «La posiziun da la dunna caracterisescha la posiziun da la societad». Els eran da l’avis che l’aboliziun dal chapitalissem e la fin da la societad da las classas vegnia er a terminar la suppressiun da la dunna – tuttina sco che mintga furma d’explotaziun d’umans tras umans vegnia ad ir a fin. Gia en il ‹Manifest communistic› èn els s’exprimids per dissolver la famiglia a favur da l’amur libra, per surmuntar «la posiziun da las dunnas sco spir instrument da producziun» e «l’explotaziun dals uffants tras lur geniturs» sco er per l’educaziun dals uffants tras la societad.
Leninissem
Suenter il success da la Revoluziun d’october dal 1917 han ils bolschevics definì ils criteris per l’ulteriur svilup en Russia ed etablì la Partida communistica da la Russia (pli tard Partida communistica da l’Uniun sovietica) sco nova direcziun dal stadi e da la societad. Per l’emprima giada vegniva in stadi dirigì uschia d’in reschim che vuleva explicitamain realisar il communissem. A la testa da quest uschenumnà ‹stadi da lavurants e purs› steva Lenin sco autoritad directiva incontestada. En il decurs da la guerra civila ch’è suandada han els extendì lur domini sin pajais vischinants. Il 1922 è resultada da quai l’Uniun da las republicas socialistas sovieticas u curt: Uniun sovietica.
Marxissem en congual cun l’anarchissem
Las ideas da l’anarchissem modern èn sa sviluppadas pli u main a medem temp a basa da l’illuminissem e da differentas concepziuns dal socialissem tempriv. Tant da vart communistica (Weitling, Marx) sco er da vart anarchistica han ins da l’entschatta ennà empruvà da cunfinar las atgnas ideas da quellas dal model concurrent. Il cuntrast politic tranter marxists ed anarchists ha adina puspè manà en l’istorgia a cuntraversas e conflicts.
Leninissem
La basa sociala per l’avanzament dals bolschevics e lur success a chaschun da la Revoluziun dal 1917 aveva furmà il sistem da cussegls socialistic. Ma en il decurs da la guerra civila èn proruttas fominas e sullevaziuns. Suenter la Sullevaziun dals marinars da Kronstadt (1921) han ils bolschevics privà ils soviets da la pussanza per stabilisar uschia l’Uniun sovietica e tras quai lur pussanza. Quest pass resguardan tant observaturs marxistics sco er critics sco in dals motivs principals per la sconfitta da l’Uniun sovietica.
Concepts postmarxistics
Quests novs moviments sa distanzieschan cleramain dal marxissem tradiziunal, damai che quel resguarda il proletariat sco «subject revoluziunar» e tracta il term da la ‹lavur› a moda positiva. En la discussiun actuala vegn la lavur però chapida sco activitad specificamain chapitalistica che stira l’uman or da sia vita da mintgadi. Er la retorica marxistica dal cumbat da classa vegn refusada sco persunalisaziun inadequata. Caracteristic per ils novs moviments è er lur grad d’organisaziun che vegn tegnì sapientivamain fitg bass.
‹Das Kapital›
‹Das Kapital› consista da trais toms. Il 1867 ha Karl Marx edì l’emprim tom: ‹Der Produktionsprozess des Kapitals›. Suenter la mort da Marx l’onn 1883 ha Friedrich Engels mess ensemen or da ses manuscrits dus ulteriurs toms e publitgà quels sco tom II: ‹Der Zirkulationsprozess des Kapitals› (1885) e tom III: ‹Der Gesamtprozess der kapitalistischen Produktion› (1895). Quest’ovra furma l’element central da la teoria da la societad, la quala Marx ed Engels han numnà ‹socialissem scientific› e che vegn numnada oz ‹marxissem›. Auter che tuttas imaginaziuns idealisticas ed utopicas pretenda ella da proceder a moda strictamain empirica, pia dad esser falsifitgabla e curregibla sin fundament da svilups reals. Sco en ulteriuras disciplinas scientificas da quel temp – per exempel la teoria da l’evoluziun da Charles Darwin – furma ella ina concepziun dal mund materialistica che sa posiziunescha sapientivamain cunter tut irraziunalissem religius.
Communissem en la sociologia
En la sociologia tempriva ha Ferdinand Tönnies numnà il communissem ina «furma culturala empirica». Tenor sia teoria sa lascha quel però be realisar en cuminanzas survesaivlas; en il context da societads pli grondas sa tracti oramai adina da furmas d’applicaziun dal socialissem. En sia teoria po ina societad resortir d’ina cuminanza, entant che la via cuntraria n’è betg pussaivla; perquai na poi er mai dar dal socialissem in communissem. Er Max Weber vesa il communissem sco process da stgaffir cuminanza, discurrind per exempel dal communissem da famiglia u dal communissem dals muntgs.
Trotzkissem
Cuntrari a la tesa da Stalin ch’i saja pussaivel il «socialissem en in pajais» è Leo Trotzki s’exprimì consequentamain a favur da l’internaziunalissem. Tenor sia teoria da la revoluziun permanenta po il socialissem – sco societad transitorica sin via vers il communissem – be funcziunar a nivel internaziunal; perquai stoppia l’entir mund vegnir liberà tras revoluziuns dal chapitalissem. Na suondia la revoluziun mundiala socialistica betg, alura crodia l’Uniun sovietica inevitablamain enavos en il chapitalissem. Punct da partenza per il trotzkissem furma però surtut il studi da Trotzki dal 1936: ‹Revoluziun tradida: Tge è l’Uniun sovietica ed en tge direcziun sa mova ella?› En quel analisescha el la birocratisaziun dals stadis en ils quals igl era vegnì tar ina revoluziun proletaria (ed ils quals el declassescha sco «stadis da lavurants degenerads»). Trotzkists e blers auters moviments marxistics chapeschan sasezs sco represchentants dal leninissem resp. sco cuntinuaziun ed ulteriur svilup da quel.
Socialissem utopic
Dapi Karl Marx vegnan questas stentas presocialisticas d’enchaminar il process d’egualisaziun e democratisaziun resguardond er aspects economics subsummadas sut il term dal socialissem utopic. Areguard lur finamiras sa laschan ellas pli u main metter a pèr cun il communissem. Enstagl d’inventar relaziuns socialas han Marx ed Engels però deducì lur ideas d’ina analisa sistematica da l’istorgia umana e da las relaziuns economicas. Uschia n’han ni l’antagonissem da classas ni la dumonda suenter las premissas per ina revoluziun giugà ina rolla entaifer il socialissem utopic.
Litteratura
Istorgia generala
Socialissem utopic
thumb|220px|Visiun utopica, betg realisada, da la colonia New Harmony (maletg dal 1838) Parallel a la miseria economica ch’è suandada a las sullevaziuns da purs, ha l’umanissem sviluppà en il 16avel tschientaner l’idea d’in urden social gist e purtà en medema maniera da tut ils burgais. Quest’idea è da sia vart sa basada sin la polis antica e sin la chapientscha da la democrazia da quella. Da gronda muntada è surtut stà il roman utopic latin ‹Utopia› dal scienzià da dretg statal Thomas Morus (1516). Senza enconuscher il term ha Morus preschentà qua ina sort communissem sco cuntramodel a l’urden feudal europeic: Tuts lavuran e possedan tut communablamain (gist er terren e fund che furmavan ils meds da producziun da quel temp); a medem temp dastga mintgin pratitgar la cretta ch’el vul.
Realsocialissem
Per realisar il domini dal proletariat – quai che furmava ina da las pretensiuns centralas da Marx – ha Lenin stgaffì en la confruntaziun teoretica e pratica cun las cundiziuns da la praisa da pussanza e dal mantegniment dal socialissem ina «partida d’in nov tip» ch’era organisada tenor ses princip dal centralissem democratic. En la teoria marxistica è la dictatura dal proletariat la via vers la mira da la societad senza classas. Lenin ha designà la fasa da la praisa da pussanza e da la defensiun da quella tras il proletariat sco socialissem; el resguardava pia quel – inclusiv la dictatura che saja necessaria – sco fasa preliminara dal communissem accumplì sco tal, en il qual il stadi saja identic cun la societad e na vegnia perquai betg pli resentì sco sforz.
Il ‹Manifest da la Partida communistica›
Questa Lia era resortida da la Lia dals gists precommunistica, la quala il cusunz cristian ed emprim teoreticher tudestg dal communissem Wilhelm Weitling aveva fundà e manà fin a sia substituziun il 1847 tras Karl Marx. Ella consistiva d’ina gruppa da giarsuns, mastergnants e burgais da tenuta liberala sanestra ch’eran emigradas en Frantscha. Weitling era gia da sia vart sa distanzià dals presocialists (t.a. Pierre-Joseph Proudhon, Henri de Saint-Simon, Charles Fourier) ed aveva propagà betg be ina revoluziun politica, mabain er ina revoluziun sociala dal proletariat envers la burgaisia. El aveva en mira da substituir ils daners tras in stgomi da rauba direct, planisà ed administrà a moda cuminaivla.
Marxissem en congual cun l’anarchissem
Dal 1864 al 1872 han anarchists, marxists ed autras gruppas furmà l’Associaziun internaziunala da lavurants. Suenter ch’il conflict ideologic tranter Bakunin ed ils aderents da Marx è escalà, è Bakunin vegnì exclus il 1872 – sin iniziativa da Marx – da l’Associaziun. Pervi da quai è er l’Emprima Internaziunala ida en stgaglias; il 1876 è ella vegnida schliada uffizialmain. Tras quai è il moviment da lavurants internaziunal stà spartì per l’emprima giada. Dapi lura sa differenzieschan – tenor Rudolf Rocker – ils anarchists en ils suandants puncts dal marxissem: thumb|160px|Buenaventura Durruti, il pli enconuschent represchentant da l’anarchissem spagnol
Il ‹Manifest da la Partida communistica›
Cun il ‹Manifest› han Marx ed Engels stgaffì il cunfin teoretic envers il socialissem utopic da Weitling e da ses predecessurs sco er envers ulteriurs socialists temprivs, ils quals els han crititgà cun pleds rigurus. Els han propagà il cumbat da classas internaziunal da la classa dals lavurants cunter pajament ed han descrit la posiziun dals communists entaifer il moviment cumplessiv sco la part decisiva, la quala saja superiura a l’ulteriura massa dals proletariats areguard l’analisa teoretica da las premissas, dal svilup e dals resultats generals dal cumbat da classas. Ina partida per sai na duain ils communists però explicitamain betg furmar. Sco proxima finamira dals communists sco er da tut las autras partidas proletarias ha il ‹Manifest› declerà da vulair «furmar il proletariat ad ina classa, derscher il domini da la burschuasia e conquistar la pussanza politica tras il proletariat.» El als attribuescha pia d’ina vart ina rolla directiva en dumondas politicas, ma als impona a medem temp da sa suttametter als interess generals proletars: numnadamain da chattar ina furma da la societad en la quala mintgin po esser activ tenor sias abilitadas ed entaifer la quala la ritgezza producida stat a disposiziun a mintgin tenor ses basegns.
Communissem versus refurmissem
Areguard il fundament teoretic sa referiva la democrazia sociala europeica vers il 1900 per ordinari a Marx ed al ‹Manifest communistic›. Malgrà conflicts interns persequitavan er questas partidas socialisticas la finamira d’in urden da la societad communistic, il qual ellas differenziavan sin il pli gradualmain dal socialissem. Vers la fin dals onns 1890 han ils terms però cumenzà a daventar ambigs, damai ch’igl è sa sviluppà ina situaziun da concurrenza tranter ils ‹refurmists›, orientads plitost als sindicats, ed ils marxists revoluziunars. Tant il 1899 en Germania sco er il 1903 entaifer il moviment da lavurants russ èsi vegnì tar in cumbat da pussanza tranter las duas direcziuns.
Concepts postmarxistics
Sa basond sin la teoria critica è sa sviluppada surtut en milieus academics ina confruntaziun alternativa e critica cun l’urden social burgais-chapitalistic. Sco expressiun da questa furma da la societad vegnan crititgadas tschertas ideologias e tendenzas sco la posiziun da fetisch da la lavur, la persunalisaziun da relaziuns abstractas, l’antisemitissem u l’antiamericanissem. Ils critichers na sa refereschan betg be a Karl Marx, mabain surtut er als represchentants da la teoria critica (Adorno, Horkheimer). En il decurs da quai èn sa furmadas en il spectrum sanester-alternativ novs moviments, ils quals han surtut survegnì nov schlantsch dapi ils attentats dals 11 da settember 2001.
Il socialissem realexistent analiseschan ils postmarxists sco furma specifica da dictaturas da svilup. Sut il pretext (e cartend) d’eriger ina societad socialistica han quellas sulettamain prendì suenter l’industrialisaziun sin il fundament d’ina socialisaziun a favur da la producziun da rauba.
Leninissem
thumb|160px|Wladimir Iljitsch Lenin Sa basond sin Marx ha Lenin differenzià tranter ina fasa inferiura ed ina fasa superiura da la societad communistica. L’emprima vegniva designada sco socialissem (dictatura dal proletariat), la segunda sco communissem (societad senza classas). A la fasa socialistica vegn attribuida la socialisaziun dals meds da producziun e la paja tenor prestaziun, a la fasa communistica il princip dal basegn.
Rumenia
Er a la Rumenia èsi reussì sut Nicolae Ceaușescu da cuntanscher in’independenza relativa envers l’Uniun sovietica. Uschia ha il pajais crititgà tant l’occupaziun sovietica da la Tschecoslovachia il 1968 sco er il boicot dals gieus olimpics 1984 a Los Angeles, dals quals la Rumenia ha fatg part sco sulet stadi dal bloc da l’ost.
Eurocommunissem en il vest
En l’Europa dal Vest eran moviments communistics derasads fin il 1939 en blers stadis. Suenter la Segunda Guerra mundiala è sa furmada en l’Italia a basa da lavurs preparatoricas dad Antonio Gramsci l’uschenumnà ‹eurocommunissem›. Quel sa distanziava cleramain dal stalinissem e vuleva cuntanscher refurmas economicas e socialas tras maioritads parlamentaras. En Frantscha represchenta la partida communistica, la quala vegn purtada da sindicats vaira ferms, en ils onns 1970 e puspè suenter la fin dal bloc da l’ost posiziuns eurocommunisticas.