cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biodiversitad
Term tecnic entaifer la biologia
thumb|260px|Repartiziun globala da la biodiversitad (a basa dal dumber da las plantas vascularas) Gia dapi daditg exista la noziun da la ‹diversitad› sco term tecnic ecologic per descriver la varietad da las caracteristicas da biocenosas u sistems ecologics (diversitad α e γ, cf. sutvart). Il pli enconuschent criteri per descriver la diversitad furma sper il dumber da spezias (species richness) l’index da Shannon-Wiener ch’ins ha deduci da la teoria d’infurmaziun. Quel resguarda tant la repartiziun tenor frequenza sco er la ritgezza da las spezias. In ulteriur index da diversitad derasà en la biologia è l’index da Simpson.
Svezia
Geologia
Grondas parts da la Svezia consistan da grip primitiv sco gnais e granit. En il Jämtland ed en parts da la Svezia Centrala e Svezia dal Sid (uschia per exempel era sin las inslas Öland e Gotland) èn per part avant maun vastas stresas che derivan dal silur.
Revoluziun americana
Common Sense
Questa publicaziun dueva avair ina grond’influenza, damai ch’ella ha bainspert cuntanschì l’immensa ediziun da 500 000 exemplars. L’appel da Paine ha manà ad ina vasta midada d’opiniun a favur dals whigs. Ultra da quai ha ‹Common Sense› cuntegnì ideas decisivas per la ‹Decleraziun d’independenza› da pli tard.
Svezia
Geologia
Durant ils temps da glatsch era la Peninsla Scandinava cuverta dal tuttafatg cun glatsch. La pressiun ed il moviment da las massas da glatsch han furmà a moda decisiva vastas parts da la cuntrada. Il grond glatscher scandinav dal davos temp da glatsch ha dissegnà la cuntrada odierna cun ses numerus lais, flums e cascadas. Il regress dal glatscher è stà accumpagnà da process da mular e stgavorgiar ch’han manà – sper las morenas – als deposits caracteristics da crappels e crappa radunda che vegnan numnads en svedais åsar.
Clima
Il clima da la Svezia è relativamain miaivel per la posiziun geografica dal pajais. Il factur climatic dominant furma il Current dal Golf nà da l’Atlantic. Grondas parts da la Svezia èn perquai segnadas d’in clima umid cun bleras precipitaziuns e differenzas da temperatura relativamain pitschnas tranter stad ed enviern.
I dat dentant er regiuns ch’enconuschan in clima continental caracterisà da precipitaziuns bassas e da grondas differenzas da temperatura tranter la stad e l’enviern. Igl èn quai en emprima lingia las autas planiras da la Svezia dal Sid, plinavant parts da l’avantterren dal Massiv Scandinav. In clima polar datti be en l’auta muntogna al nord dal pajais.
Revoluziun americana
Il svilup da las constituziuns dals stadis
Il 1776 avevan las colonias cupitgà las regenzas, serrà ils tribunals, stgatschà represchentants e guvernaturs britannics ed elegì novs congress e legislativas. Perquai eri ussa ordvart urgent da stgaffir en las colonias novas constituziuns che duevan remplazzar las leschas roialas.
Svezia
Clima
La Svezia s’extenda dal 55avel al 69avel grad da latituda, uschia ch’ina part dal pajais giascha al nord dal circul polar. Perquai enconuscha il pajais ina differenza considerabla tranter ils lungs dis da stad e la lunga stgiradetgna d’enviern.
Flora e fauna
thumb|200px|Elan en il parc natiral da Grönåsen La Svezia dal Nord è segnada da vasts guauds da coniferas boreals. Vers sid prendan lura ils guauds maschadads suramaun. Ils guauds da feglia en il sid dal pajais han ins per part runcà per gudagnar terren cultivà; per part èn els er vegnids remplazzads tras guauds da coniferas che creschan pli spert.
Revoluziun americana
Il svilup da las constituziuns dals stadis
Ils 5 da schaner 1776, sis mais avant ch’è vegnida segnada la ‹Decleraziun d’independenza›, ha New Hampshire ratifitgà l’emprima constituziun dal stadi. Il matg 1776 ha il Congress votà persuenter da supprimer tut las furmas d’autoritad roiala e da las remplazzar tras gremis che duevan vegnir elegids a nivel local. Ulteriuras colonias ch’han stgaffì avant ils 4 da fanadur lur atgna constituziun èn stadas Virginia, South Carolina e New Jersey. Virgina ha ultra da quai relaschà ina decleraziun dals dretgs fundamentals, la ‹Virginia Declaration of Rights›, formulada per gronda part da George Mason. Rhode Island e Connecticut han simplamain prendì las leschas roialas avant maun e stritgà da quellas tut ils renviaments a la curuna.
Svezia
Flora e fauna
Las inslas Gotland ed Öland èn segnadas da cundiziuns climaticas e geologicas in pau spezialas ed enconuschan perquai ina flora ordvart ritga e rara. Tranter auter creschan qua plantas che cumparan uschiglio be sin il Balcan. Menziun speziala meritan las numerusas spezias d’orchideas.
Entaifer la fauna han surtut il tschierv ed il portg selvadi puspè pudì sa sviluppar en il sid dal pajais a vastas populaziuns, suenter che questas spezias eran quasi vegnidas extirpadas dal tuttafatg en il 18avel e 19avel tschientaner. Il chavriel arriva in pau pli lunsch vers nord ch’il tschierv, ma er ses territori da derasaziun è limità sin la Svezia dal Sid e la Svezia Centrala.
La Svezia è dentant enconuschenta surtut pervi dal pli grond dumber d’elans en tut l’Europa. Quels muntan in privel considerabel per il traffic sin via: l’onn 2006 hai dà bunamain 5000 accidents cun elans. Ils davos onns è plinavant il dumber dad urs, lufs e lufs-tscherver creschì considerablamain.
Il 1909 ha la Svezia endrizzà sco emprim pajais en l’Europa parcs naziunals. Fin oz èn radund 11 % da la surfatscha dal pajais protegids sco parcs e reservats da la natira resp. en furma dals 29 parcs naziunals. En avegnir èsi previs d’anc augmentar considerablamain questa surfatscha.
Biodiversitad
Term tecnic entaifer la biologia
La diversitad d’ina biocenosa en il senn sco definì qua survart è da considerar l’emprim sco noziun descriptiva da l’ecologia senza intenziun valitanta. Indexs da diversitad na sa laschan perquai betg trair nà senz’auter per interpretar a moda normativa quant degn da vegnir protegì ch’in territori è.
Revoluziun americana
Il svilup da las constituziuns dals stadis
En stadis en ils quals gruppas da persunas main bainstantas eran s’organisadas suffizientamain per pudair cundecider, surtut a Pennsylvania, New Jersey, New Hampshire e Vermont, cuntegnevan las constitiziuns:
Il fatg ch’ubain ils conservativs ubain ils radicals eran a la pussanza en in stadi n’ha sa chapescha betg signifitgà che la vart main ferma avess simplamain acceptà il resultat. A Pennsylvania è la classa possedenta sa spaventada da la nova constituziun (Benjamin Rush l’ha numnà «nossa charretta da grascha statala»), entant ch’ils electurs a Massachusetts han refusà duas giadas la constituziun; ella è pir vegnida ratifitgada suenter che la legislativa aveva zambregià ensemen or da la terza votaziun in resultat correspundent.
Las parts radicalas da la constituziun da Pennsylvania han tegnì 15 onns. Il 1790 èn ils conservativs vegnids a la pussanza, han proclamà in congress e formulà ina nova constituziun ch’ha reducì decisivamain il dretg d’eleger, ha surdà al guvernatur dretgs da veto e da nominaziun ed instituì entaifer la legislativa d’ina chombra ina chombra auta munida cun impurtants dretgs. Thomas Paine ha manegià che questa constituziun na saja betg degna da l’America.
Origin
thumb|200px|Document original da la ‹Decleraziun d’independenza› dal 1776 thumb|160px|Thomas Jefferson è stà l’autur principal da la ‹Decleraziun d’independenza› Emprims impuls concrets per declerar uffizialmain l’independenza derivan da la Virginia. Là era sa furmà in congress provinzial ch’ha instruì ils 15 da matg 1776 ils delegads al Congress continental «da s’engaschar a favur da l’independenza». Ils 7 da zercladur ha Richard Henry Lee sinaquai inoltrà en il Congress continental ina moziun areguard l’independenza da l’America. Ils 2 da fanadur è quella vegnida approvada cun dudesch da tredesch vuschs.
La ‹Decleraziun d’independenza› era vegnida preparada d’in comité da tschintg persunas (englais Committee of five). Il sboz decisiv aveva formulà Thomas Jefferson, in grond proprietari da terren scolà e giurist da la Virginia. Cun resalva d’ina passascha ch’era drizzada encunter la sclavaria e pitschnas correcturas en autras parts dal text ha il comité surpiglià sia proposta. Ils 4 da fanadur ha il Congress continental approvà unanimamain la ‹Decleraziun d’independenza dals Stadis Unids›.
Cuntegn
En la ‹Decleraziun d’independenza americana› (englais ‹American Declaration of Independence›) han las tredesch colonias proclamà la separaziun uffiziala da lur pajais d’origin ed il dretg da furmar in agen stadi federativ independent.
Svezia
Populaziun
La Svezia dumbra radund 9,906 milliuns abitants. 90,8 % èn Svedais, 2,5 % uschenumnads Finais da la Svezia (l’entira Finlanda ha appartegnì sur tschientaners a la Svezia). Finais furman ina gronda gruppa a Tornedalen, ils blers dad els vivan però en la Svezia Centrala. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn blers immigrants da la Finlanda arrivads en Svezia; ils uffants da quests lavurers esters discurran savens anc finais sco lingua materna.
Oz vivan radund 20 000 Sams en Svezia. Ils blers dad els èn s’assimilads: be paucs vivan da la tratga da rens e la chatscha e pestga che furmavan las professiuns tradiziunalas dals Sams na giogan praticamain nagina rolla pli. La tratga da rens ha cumenzà pir vers la mesadad dal 17avel tschientaner, cura ch’il management da guerra da Gustav II Adolf consumava adina dapli daners da taglia. Giond en tschertga da novas funtaunas da gudogn, han ins er fatg tributars ils Sams. Damai che la chatscha tradiziunala na purtava betg avunda entradas, han quels cumenzà a dumestitgar ed allevar ils rens.
Radund 14 % da la populaziun svedaisa è naschida a l’exteriur. La gruppa la pli gronda furman ils Fins cun radund 175 000 persunas. Ulteriuras gruppas pli grondas derivan da l’Irac (109 000), da l’anteriura Jugoslavia (72 000; vitiers vegnan anc 55 000 persunas da la Bosnia-Erzegovina), da la Pologna (63 000) e da l’Iran (57 000). Menziun speziala meritan plinavant ils radund 90 000–120 000 Assirs cristians. Be enturn la citad Södertälje, al sidvest da Stockholm, vivan radund 20 000 dad els. La gronda part appartegna a la baselgia ortodoxa da la Siria.
L’onn 2008 dumbrava la Svezia 562 100 persunas ch’eran burgaisas d’auters stadis (radund 6 % da la populaziun dal pajais). La gronda part dad els derivava dals pajais vischinants Finlanda (77 000), Danemarc (39 000) e Norvegia (35 000). La pli gronda gruppa d’ordaifer la Scandinavia furmavan ils Iracais (48 000). Bleras persunas da pajais dal Proxim Orient èn arrivadas en ils onns 1990 pervi da la politica d’asil liberala dal pajais. Il dumber da naschientschas giascha cun 1,85 uffant per dunna (2006) sut la sava da reproducziun (2,1 uffant per dunna), ma tuttina marcantamain sur la media da l’Uniun europeica che muntava il 2005 a 1,52 uffants.
Lingua
thumb|Derasaziun da la lingua svedaisa Dapi il fanadur 2009 n’è il svedais betg be de facto, mabain er de jure la lingua uffiziala dal pajais. A Tornedalen, per lung il cunfin svedais-finais, discurra radund la mesadad da la populaziun finais da Tornedalen (Meänkieli). Il sami vegn anc duvrà d’intginas milli persunas sco lingua principala; els tuts fan dentant er diever dal svedais. En Svezia èn il finais, il finais da Tornedalen, il jiddic, il romani, il sami e la lingua da segns svedaisa renconuschids sco linguas minoritaras.
Le Châtelard
Le Châtelard è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Svezia
Lingua
Il norvegiais ha fermas sumeglientschas cun il svedais e vegn perquai chapì detg bain. Per il danais vala quai damain, en spezial ordaifer las anteriuras regiuns danaisas Halland, Blekinge e Schonen. Il finais na furma percunter betg ina lingua indogermana e sa differenziescha perquai fermamain da las linguas scandinavas.
Revoluziun americana
Cuntegn
Il text da la ‹Decleraziun d’independenza› è structurà cleramain e sa divida en pliras parts: En ina curta introducziun expona Jefferson che las «leschas da la natira e dal Dieu da la natira» dettian ad in pievel, cun inditgar ils motivs, il dretg da sa separar e da furmar in stadi liber ed independent.
Svezia
Religiun
Il 2009 appartegnevan 71,3 % da la populaziun svedaisa a la baselgia evangelic-luterana. Quella ha furmà dal 1527 al 1999 la baselgia naziunala dal pajais. Dapi il 2000 sa diminuescha il dumber da commembers marcantamain.
La segund gronda cuminanza religiusa furman ils muslims cun radund 250 000 cartents (2,7 %). La baselgia roman-catolica ha 150 000 commembers (1,6 %) e la baselgia ortodoxa radund 100 000 (1,1 %). Daspera datti en Svezia radund 23 000 Testimonis da Jehova (0,25 %) e radund 10 000 persunas ch’appartegnan a la cuminanza religiusa gidieua.
Sistem da furmaziun
Il sistem da furmaziun svedais cumpiglia quatter partiziuns: sectur prescolar, scola, scolas autas ed universitads, furmaziun da creschids. La scola obligatorica dura nov onns (dal 7avel al 16avel onn da vita). Silsuenter pon ins frequentar ina furmaziun gimnasiala facultativa che dura trais onns. Radund 30 % dals giuvenils ch’han terminà il gimnasi cumenzan entaifer tschintg onns cun in studi.
Revoluziun americana
Cuntegn
I suonda ina lunga – e betg adina correcta – enumeraziun d’exempels concrets che duain cumprovar ch’il retg saja in tiran malgist. Tranter auter al vegn fatg la reproscha d’avair staziunà armadas sin territori american senza approvaziun legala, d’avair schlià repetidamain las chombras da represchentants e d’avair fatg dependents derschaders da sia voluntad.
Pir a la fin suonda, cun invocar Dieu, la proclamaziun dals Stadis Unids da l’America sco stadi federativ liber ed independent cun tut ils dretgs ch’al cumpetan; quai muntia che las colonias unidas sajan uss deliberadas da tut las obligaziuns e da tut gener da loialitad envers la curuna britannica ed hajan la cumpetenza da far commerzi, far allianzas e decider davart guerra e pasch.
Cun quest pass avevan ils colonists americans exprimì lur voluntad da furmar in stadi liber, suveran ed independent. Ma la ‹Decleraziun d’independenza› è anc dapli: L’emprima giada en l’istorgia vegnan postulads dretgs umans generals. Ultra da quai pon ins constatar ch’igl era sa sviluppà en il decurs dal conflict ina sort d’identitad americana.
Il document surpassa però er il stgalim d’ina proclamaziun da dretgs da la natira, cumpiglia el gea ina teoria da contract areguard la legitimaziun da regenzas (las qualas servan a segirar ils dretgs da la natira) ed il dretg da s’opponer a represchentants dal pievel ch’opereschan a moda malgista. L’explicaziun da questas ideas politicas è però plitost curta, probablamain perquai ch’ils aspects da la teoria dal stadi na stevan betg en il center (la finala na furma la ‹Decleraziun d’independenza› nagina constituziun), mabain l’aspect d’accusaziun envers il retg.
Svezia
Vita sociala
Ils onns 1970 è il term ‹model svedais› daventà enconuschent lunsch enturn sco furma dal stadi d’assistenza sociala cun purschidas fitg vastas. Quest model ha furmà il resultat d’in svilup da radund tschient onns. Emprims fundaments dal sistem social eran vegnids mess tranter il 1890 ed il 1930. Suenter che la partida dals lavurers socialdemocratica è vegnida al timun il 1932, è il svilup dal stadi social alura vegnì declerà sco project politic prioritar.
Biodiversitad
La noziun en la politica da l’ambient
Biodiversitad è la furma curta da la noziun ‹diversitad biologica› (englais ‹biological diversity›, ‹biodiversity›). La noziun ‹biodiversity› deriva oriundamain or da l’ambient scientific dal moviment per la protecziun da la natira dals Stadis Unids. Cun sa servir da la noziun er en connex cun lavurs da perscrutaziun, è il champ da perscrutaziun da la biologia da la protecziun da la natira vegnì politisà in pau. D’etablir la noziun dueva servir a far passar pretensiuns politicas. Il titel ‹Biodiversity› dal cudesch dal biolog Edward O. Wilson cumparì l’onn 1986 è stà l’emprima utilisaziun da la noziun ch’è vegnida recepida vastamain. Al cudesch era precedida en ils Stadis Unids ina dieta davart il medem tema. Il 1992 han las Naziuns unidas deliberà la Convenziun davart la diversitad biologica, quai ch’ha procurà per in’ulteriura derasaziun ed utilisaziun da la noziun.
Revoluziun americana
Cuntegn
Sch’ins contempla quests paucs postulats areguard il dretg da la natira ed ils dretgs umans en il context istoric, ston ins tuttina constatar ch’els èn stads dal tuttafatg innovativs, revoluziunars e subversivs. Las ponderaziuns cuntegnidas en il preambel n’èn bain betg cumplettamain novas, ma qua vegnan ellas applitgadas per l’emprima giada en la pratica. Igl èn stads ils colonists americans a realisar en questas paucas frasas per l’emprima giada la teoria dal stadi illuministica da John Locke, la filosofia da Charles Montesquieu u las ideas dad Immanuel Kant.
E quests ideals exprima la ‹Decleraziun d’independenza› a moda concisa ed argumentond cun inschign: Cun preschentar l’emprim las «vardads» ch’el ha ‹scuvert› per sai e cun demussar silsuenter co ch’il retg britannic ha cuntrafatg a quellas tras «repetidas malgiustias», reussescha a Jefferson ina preschentaziun stringenta dals arguments, ils quals vegnan ultra da quai rinforzads cun agid d’ina lunga glista da reclamaziuns envers il retg. Pir a la fin proclamescha Jefferson l’independenza da las colonias. L’intenziun principala dal document vegn pia pir tratga a strada suenter avair rasà ora tut ils puncts che duain cumprovar ch’i saja legitim da sa distatgar dal pajais d’origin. Tar la ‹Decleraziun d’independenza› sa tracti pia er d’in document da giustificaziun en il senn politic-filosofic.
Guerra d’independenza americana dal 1775 al 1783
thumb|240px|Las Battaglias da Saratoga marcheschan ina vieuta decisiva entaifer la Guerra d’independenza
Ils eveniments militars dal 1775–1783 en survista
L’onn 1775 è stà segnà da la nomina da George Washington sco cumandant da las truppas americanas e da l’assedi da Boston. Quel è ì a fin il mars 1776 cun la retratga da las truppas britannicas vers New York. Sinaquai è la guerra sa spustada vers las colonias d’amez. L’avust han ils Brits pudì decider ils emprims cumbats a New York en lur favur. Ma il december è reussida a Washington in’attatga nunspetgada cunter ils contingents da Hessen, cun ils quals ils Brits avevan augmentà lur truppas (Battaglia da Trenton).
La stad 1777 è stada segnada d’intginas victorias da vart dals Englais. Ils 5 da fanadur han ils Brits reconquistà il Fort Ticonderoga. Ils 11 da settember han els gudagnà la Guerra al Brandywine River ed ils 26 da settember als èsi reussì da conquistar cun Philadelphia la citad en la quala ils delegads dal Congress continental sa scuntravan mintgamai.
Ils 17 d’october 1777 è il schefcumandant englais John Burgoyne però stà sfurzà da capitular. La conquista dad Albany, ch’aveva oriundamain furmà la finamira da questa acziun militara, n’era betg reussida; las Battaglias da Saratoga, en rom da las qualas ils Americans eran vegnids d’impedir quai, vegnan consideradas oz sco vieuta entaifer la Guerra d’independenza americana. A quest cumplex da battaglias appartegnan la Battaglia da Bennington dals 16 d’avust 1777, il Cumbat sper Freeman’s Farm dals 18 da settember e la Battaglia da Bemis Heights dals 7 d’october dal medem onn.
Ils 6 da favrer 1778 è sa furmada ina coaliziun franzos-americana; tras quella è ì a fin il domini sin la mar illimità dals Englais en il territori nordamerican.
La Battaglia da Monmouth dals 28 da zercladur 1778 è ida a fin senza ch’ina da las duas partidas avess victorisà.
Ils eveniments a partir da l’atun 1779 stattan sut l’ensaina da l’uschenumnada Southern Strategy. Ils 29 da december 1778 sco er dals 16 da settember fin ils 10 d’october 1779 han ils Brits conquistà la citad da Savannah situada en la Georgia. La cunterattatga dals Americans durant l’october ha fatg naufragi. Dals 29 da mars fin ils 12 da matg 1780 èn ils Brits stads buns d’occupar in’ulteriura citad, numnadamain Charleston (South Carolina), ed ils 16 d’avust 1780 la citad da Camden (New Jersey). Malgrà quai n’èsi betg reussì als Brits da terminar il conflict en la Carolina. Igl è adina puspè vegnì a cumbats cun unitads da milissa localas che battevan en furma da guerriglia.
Il settember ed october 1781 ha gì lieu la Battaglia da Yorktown. Ils 5 da settember aveva la flotta franzosa sut François Joseph Paul de Grasse gudagnà la Battaglia navala da Chesapeake Bay. A partir dals 25 da settember 1781 han truppas franzosas sut Comte de Rochambeau ed ils contingents americans sut George Washington (ch’eran arrivads nà da New York) cumenzà ad assediar Yorktown, nua che 8500 Brits sut il commando da Lord Charles Cornwallis èn vegnids entscherclads. Ils 19 d’october 1781 è il commando britannic a Yorktown stà sfurzà da segnar la capitulaziun.
Il primminister Lord North ha offert als colonists americans il status quo ante (vul dir la situaziun avant las mesiras da taxaziun britannicas). Ils Americans han però refusà questa proposta. Sinaquai han cumenzà ils 12 d’avrigl 1782 las contractivas da pasch. Ed ils 3 da settember 1783 marcheschan la fin da la guerra uffiziala (suttascripziun da la Pasch da Paris).
Ils eveniments politics dal 1777 al 1789
thumb|240px|17 da settember 1787: La Constitiziun dals Stadis Unids vegn segnada Durant la Guerra d’independenza americana èsi bain reussì als colonists da survegnir il suramaun militar e da cuntanscher uschia l’autonomia politica. Ma a la giuvna naziun èn bainprest puspè sa tschentadas novas sfidas e difficultads. Refurmas politicas necessarias ed ils cuntrasts intercontinentals han smanatschà da schliar l’unitad naziunala ch’era sa furmada dal temp ch’ins batteva cunter in inimi exteriur communabel.
Artitgels da confederaziun
Per pudair surventscher la crisa politica e la sparpagliaziun dal stadi federativ, ha stuì vegnir stgaffida ina constituziun communabla. Cun quest pensum è vegnì incumbensà ils 12 da zercladur 1776 in comité, al qual mintgina da las tredesch colonias ha pudì trametter in delegà. Suenter intgin retard, surtut pervi da la guerra d’independenza ch’ha gì lieu a medem temp, eran las emprimas propostas da John Dickinson e Benjamin Franklin (sco er d’auters delegads prominents) progredidas avunda: ils 15 da november 1777 èn vegnids approvads ils Artitgels da confederaziun ch’avevan il status d’ina constituziun transitorica.
L’emprim artitgel statuescha il num dal stadi federativ, ils ulteriurs regleschan las relaziuns tranter la federaziun ed ils singuls stadis: en general resta en vigur la gronda part dals elements federativs; ils singuls stadis han be stuì surlaschar tschertas cumpetenzas a la pussanza centrala, tranter auter il dretg da decider davart guerra e pasch, il dretg da far contracts cun ils Indians ed intginas autras cumpetenzas da negoziaziun.
Biodiversitad
Fundaments da la perscrutaziun da la biodiversitad
Ils fundaments per perscrutar la biodiversitad furman taxonomia, sistematica e biogeografia, damai la dumbraziun, classificaziun e descripziun da las spezias. Per exprimer la repartiziun da la biodiversitad è surtut adattada la cartaziun da la diversitad da las spezias da plantas sco furmas da vita las pli frequentas e determinantas da quasi tut ils ecosistems da la terra. Questas chartas servan sco indicatur per l’entira biodiversitad: Da la repartiziun da las spezias da plantas sa laschan deducir e determinar ils cunfins da las singulas unitads biogeograficas – dals biotops ils pli pitschens fin tar ils pli gronds spazis da viver. En questa moda vegn la varietad da las spezias e dals ecosistems messa en relaziun tar la surfatscha. Las chartas che resultan servan a giuditgar en general la repartiziun da la biodiversitad globala.
Nivels, mesiras ed indicaturs per la biodiversitad
La biodiversitad biologica cumpiglia plirs nivels:
Svezia
Vita sociala
Il sistem social svedais cumpigliava la finala tut las vegliadetgnas, da l’uffant pitschen (en furma da l’assistenza per uffants communala) fin als pensiunads (en furma dal provediment d’attempads communal). Ils davos onns èn dentant stadas necessarias grondas midadas: Per l’ina ha ina gronda crisa economica a l’entschatta dals onns 1990 manà a reducziuns da las prestaziuns socialas. Per l’autra ha il svilup demografic actual necessità ina restructuraziun radicala dal sistem da rentas; quel è oz lià al svilup economic.
Istorgia
La Peninsla Scandinava vegn menziunada l’emprima giada en la Naturalis historia da Plinius il Vegl l’onn 79 s.C. L’onn 98 descriva Tacitus en si’ovra Germania ils Sueons che duain viver «en l’Ocean sez» e ch’hajan in’immensa flotta. Sin la charta dal mund da Ptolemeus da l’onn 120 è la Scandinavia vegnida chartografada per l’emprima giada.
Durant il temp medieval tempriv (radund 800 fin 1000) han ils Vikings dominà las mars e costas europeicas. Ils Vikings svedais s’orientavan en emprima lingia vers ost, en direcziun da la Russia odierna. A partir dal 9avel tschientaner èn els sa participads a l’erecziun dal Reginavel da Kiev che dueva furmar il stadi precursur da la Russia, Ucraina e Bielorussia odierna.
L’emprim contact cun il cristianissem è resultà da l’activitad missiunara da sontg Ansgar, l’archuvestg da Hamburg e Brema. Enturn ils onns 830 e 853 ha el fatg dus viadis da missiun ch’èn l’emprim stads senza grond success. Ma l’onn 1008 ha Olof Skötkonung, il retg da la Svezia, sa laschà battegiar. Tuttina èn grondas parts da la populaziun restadas pajaunas anc fin viaden en il 12avel tschientaner. Il retg Erik IX è schizunt vegnì assassinà il 1160 da ravugls anticristians suenter ch’el aveva visità la messa.
L’onn 1397 ha la regina dal Danemarc Margarethe I furmà l’Uniun da Kalmar. Tras ierta e maridaglia aveva ella retschet avant tant la curuna norvegiaisa sco er la svedaisa. Quest’uniun da trais reginavels sut ils retgs d’uniun danais ha existì fin il 1523, cumbain ch’i n’als è betg reussì da metter tras ina pussanza centrala. Vers la fin da si’existenza è l’Uniun da Kalmar vegnida tribulada pli e pli fitg tras cumbats interns ch’han gì lieu en spezial tranter la pussanza roiala centrala e la noblezza auta. Per tscherts temps èn ils retgs d’uniun er stads renconuschids en Svezia, ma tranteren ha regì il retg svedais Karl Knutsson (1448−57, 1464−65 e 1467−70) resp. administraturs dal Reginavel da la Svezia. Il conflict ha culminà sut il regent dal stadi svedais Sten Sture il Giuven. Il retg d’uniun danais Christian II ha battì ses adversari svedais il 1520 ed ha fatg exequir il november dal medem onn radund tschient opponents en l’uschenumnada Mazzacra da Stockholm.
220px|thumb|Il chastè da Gripsholm è vegnì erigì il 1537 sut Gustav I Wasa Questa direzza da vart dal retg d’uniun danais ha provocà la revolta da Gustav Wasa, ch’è vegnì numnà il 1521 regent dal stadi, ed ha la finala manà a la fin da l’Uniun da Kalmar. L’onn 1523 è Gustav I Wasa vegnì elegì sco retg. Suenter la revolta pativa il Reginavel da la Svezia sut auts daivets e Gustav I ha tschertgà pussaivladads da megliurar la situaziun finanziala. Ina mesira è stada la reorganisaziun dal monopol da pestga.
Medemamain colliada cun la situaziun finanziala precara da quel temp è stada la refurmaziun dal pajais. Ils frars Olavus e Laurentius Petri avevan fatg en Germania l’enconuschientscha da Martin Luther. Damai ch’il luteranissem steva en opposiziun cun las claustras, ha quai purschì la chaschun da megliurar las finanzas statals. Per quest motiv ha il retg sustegnì ils frars Petri. Uschia è la refurmaziun vegnida introducida pass per pass, a l’entschatta per part senza che la populaziun fiss vegnida en contact cun las ideas protestantas. Bleras tradiziuns che duevan vegnir dissolvidas en il protestantissem tudestg èn perquai sa mantegnidas. Il 1544 è la Svezia vegnida declerada sco reginavel evangelic.
En spezial il 17avel tschientaner da l’istorgia svedaisa è marcà da las emprovas da vart da la chasa roiala da cuntanscher ina posiziun egemoniala en l’Europa. Tras la guerra civila en Russia ha la Svezia pudì surpigliar la controlla sur l’Estonia. Tranter il 1611 ed il 1613 ha gì lieu la Guerra da Kalmar tranter il Danemarc e la Svezia. Quella è ida a fin cun la victoria dals Danais; sinaquai ha la Svezia stuì surdar la Finnmark a la Norvegia che steva sut domini danais. Pli tard ha Gustav II Adolf intervegnì a moda activa en la Guerra da trent’onns ed ha conquistà vastas parts da la Germania dal Nord, tranter auter la Pomarania Occidentala, l’archuvestgieu Brema e l’uvestgieu Verden. Il 1632 è el però crudà en la Battaglia sper Lützen.
Il 1648 èn vegnidas attribuidas a la Svezia a chaschun da la Pasch da Vestfalia vastas regiuns da costa situadas sin il territori dal Sontg Imperi roman. Suenter ina guerra cunter il Danemarc èn anc vegnids vitiers il 1658 en la Pasch da Roskilde la Svezia dal Sid odierna inclus l’impurtanta provinza Schonen. Sut Karl XIII han quests siemis da la pussanza gronda dentant chattà ina fin andetga. En la Gronda Guerra nordica è el vegnì battì dals Russ e Danais. Sinaquai ha la Svezia stuì rumir sias possessiuns en il Balticum.
En la medema epoca egemonistica crodan er diversas emprovas da fitgar pe ordaifer l’Europa. Tranter auter è la Svezia sa spruvada da fundar colonias en l’America dal Nord (1638–1655) ed en l’Africa dal Vest (1650–1659), ma omaduas emprovas han la finala fatg naufragi.
Il 1809 ha la Svezia pers la Finlanda a la Russia zaristica; suenter la fin da las Guerras napoleonicas è percunter vegnì cedì a la Svezia il reginavel norvegiais ch’aveva appartegnì fin là al Danemarc. Cun quai è ida a fin l’epoca en la quala la Svezia era involvida en guerras ed acziuns militaras pli grondas. A partir da quel mument ha la Svezia suandà ina politica da neutralitad; fin viaden en il 20avel tschientaner na furmava quella dentant betg ina doctrina statala, mabain era expressiun d’ina politica pragmatica. Uschia avevan ins gia mobilisà l’armada a chaschun da la sullevaziun en il Schleswig-Holstein (1848–1851) e durant la Guerra tudestg-danaisa (1864) per defender il ducadi Schleswig resp. il Jutland dal Sid a favur dal Danemarc. Il medem è succedì il 1905 cun la finamira d’impedir che la Norvegia sa decleria independenta (quai ch’ins ha alura tuttina acceptà). Ulteriuras situaziuns da crisa èn sa dadas en il decurs da la Segunda Guerra mundiala: En l’uschenumnada Guerra d’enviern tranter la Finlanda e l’Uniun sovietica (1939/40) ha la Svezia sustegnì la Finlanda cun voluntars e cun rauba d’agid. E l’occupaziun germana dal Danemarc e da la Norvegia il 1940 (Unternehmen Weserübung) ha mess in’ulteriura giada en privel l’independenza statala. Sco in dals paucs pajais da l’Europa n’è la Svezia la finala betg vegnida occupada dals naziunalsocialists.
In politicher carismatic da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha furmà Olof Palme (1927–1986). Il socialdemocrat è stà duas giadas primminister (1969–1976 e 1982–1986). En tut il mund era el enconuschent sco impurtanta vusch cunter la concurrenza d’armament; el è s’engaschà a favur da la chapientscha tranter ils pievels e per il Terz Mund. Palme è vegnì assassinà il favrer 1986, senza ch’ils delinquents han pudì vegnir tschiffads. En tut il mund han ins cumplanschì sia mort, erigì monuments en si’onur ed al deditgà vias e plazzas.
Sistem politic
180px|thumb|Retg Carl XVI Gustaf a chaschun da la festa naziunala il 2009 180px|thumb|Edifizi dal parlament naziunal a Stockholm La Svezia furma ina monarchia parlamentara e democratica. Schef da stadi è dapi il 1973 retg Carl XVI Gustaf. Las incumbensas dal schef da stadi sa restrenschan ad aspects represchentativs e ceremonials. Il retg n’ha nagina pussanza politica e na sa participescha betg a la vita politica.
Revoluziun americana
Artitgels da confederaziun
Il prim da matg 1781 è stà terminà il process da ratificaziun dals Artitgels da confederaziun. Fin il 1789 han quels furmà la constituziun en vigur provisoricamain. Ma gia spert èn ils singuls artitgels sa mussads sco antiquads, insuffizients e necessaris da refurmar.
Svezia
Sistem politic
Il parlament d’ina chombra (Riksdag) sa cumpona da 349 represchentants e vegn elegì da nov mintga quatter onns. En il parlament èn represchentadas stgars ina dunsaina da partidas che cuvran l’entir spectrum politic. Il parlament elegia il primminister (statsminister), il qual nominescha da sia vart ils ulteriurs ministers (statsråd) da la regenza.
Cuntrari a las bleras democrazias ha la Svezia in sistem politic en il qual ils ministers, vul dir la regenza, n’ha betg la cumpetenza da manar directamain ils organs administrativs. Las lavurs che vegnan normalmain exequidas da ministeris u d’administraziuns statalas giaschan en ils mauns da radund 200 uffizis centrals (ämbetsverk) ch’ageschan a moda independenta. L’incumbensa dals ministeris è d’elavurar sbozs da leschas; la lavur dals uffizis centrals pon els sin il pli influenzar tras ordinaziuns.
Al segund nivel statal è la Svezia sutdividida en 21 provinzas (län). Qua vegn l’administraziun statala exequida d’in president da la regenza (landshövding) e d’ina regenza provinziala (länsstyrelse).
L’autonomia communala sa manifestescha medemamain sin dus nivels, numnadamain en las stgars 300 vischnancas (kommun) ed en furma da las dietas provinzialas (landsting). Questas ultimas èn ina sort da corporaziuns da vischnancas (e n’èn betg da confunder cun las länsstyrelse endrizzadas dal nivel statal surordinà). Las vischnancas exequeschan las lavurs communalas sco ils fatgs da scola, ils servetschs socials, la tgira d’uffants e d’attempads u l’infrastructura communala; ellas èn dentant liadas a las cundiziuns generalas che vegnan formuladas dals uffizis centrals. Las dietas provinzialas èn responsablas per las incumbensas che surpassan las forzas da las singulas vischnancas, sco per exempel il sistem da sanadad, la tgira da malsauns, il traffic regiunal u la planisaziun da traffic. Las vischnancas e las dietas provinzialas finanzieschan lur activitads tras taglias d’entrada, taxas e cun sustegn dal stadi.
En Svezia vala il princip da transparenza, quai vul dir che documents administrativs èn accessibels cun paucas excepziuns a las medias ed a tut las persunas interessadas. Nagin na sto inditgar in motiv per pudair prender invista en in document ed ins na sto er betg sa legitimar. Quest princip è renconuschì dapi il 1766 en la constituziun e furma uschia la pli veglia determinaziun constituziunala davart la libertad d’infurmaziun en tut il mund. Er areguard la protecziun da datas, che furma quasi il pendant da la libertad d’infurmaziun, tutga la Svezia tar ils piuniers: il 1973 è ida en vigur l’emprima lescha da protecziun da datas naziunala. In’ulteriura atgnadad scandinava è il sistem dals mediaturs publics. Quels duain proteger ils dretgs da las singulas persunas en lur contact cun las autoritads e garantir ch’impurtantas leschas vegnian observadas.
Sur lung temp ha la Svezia valì sco stadi socialdemocratic da model. Per bleras partidas europeicas da la sanestra valeva la Svezia sco exempel cumprovà per ina terza via tranter socialissem ed economia da martgà. Il pli tard suenter las refurmas dals onns 1990 ha quest’opiniun stuì vegnir curregida.
Il 2003 ha la Svezia decidì davart l’introducziun da l’euro sco valuta statala. Suenter discussiuns cuntraversas èn sa mess tras ils sceptichers che temevan che la politica monetara da la Svezia vegniss controllada memia ferm tras la Banca centrala europeica.
L’index da democrazia dal magazin The Economist enumerescha la Svezia avant la Norvegia e l’Islanda sco stadi il pli democratic en tut il mund.
Revoluziun americana
Crisa da finanzas
Curt temp suenter ch’ils Artitgels da confederaziun èn entrads en vigur è prorutta en la Gronda Britannia ina crisa da finanzas che dueva la finala cumpigliar l’entir territori atlantic. Las finanzas da las colonias eran duvradas si suenter la guerra. Sco victur militar e perdent economic sa chattava la giuvna naziun quasi en la medema situaziun sco la regenza britannica il 1763 suenter la Guerra da set onns (cf. survart). Ultra da quai mancavan en ils Stadis Unids las structuras e mesiras da sustegn economicas. Tut quai ha manà ad in’inflaziun ch’ils Stadis Unids han be anc fatg vegnir pir cun stampar daners da palpiri.
Svezia
Dietas provinzialas u regiuns
Actualmain sa cuvran ils territoris da las dietas provinzialas u regiuns cun quels da las provinzas. Uschia ha era mintga provinza ina dieta provinziala. En il decurs da las refurmas actualas po quai dentant sa midar: en l’avegnir po ina provinza cumpigliar ina u pliras regiuns; lur surfatscha totala sto dentant esser congruenta cun il territori da la provinza.
Revoluziun americana
Crisa da finanzas
L’enviern 1786/87 èsi vegnì a la Shays’ Rebellion: Manads da Daniel Shays han bundant 800 purs pitschens rebellà a Massachusetts cunter la problematica dals debits. Tranter il 1785 ed il 1795 ha ultra da quai furià la Guerra d’Indians dal nordvest.
La via a la Constituziun
thumb|220px|Seramentaziun da George Washington sco emprim president dals Stadis Unids (1789) Ils 25 da matg 1787 è il convent constituziunal sa reunì a Philadelphia. La nova constituziun ha pudì vegnir deliberada ils 17 da settember dal medem onn. Il process da ratificaziun è vegnì terminà ils 29 da matg 1789.
Svezia
Vischnancas
Las vischnancas furman il nivel administrativ sut las dietas provinzialas. En l’entira Svezia datti actualmain (2014) radund 290 vischnancas.
Revoluziun americana
La via a la Constituziun
Il settember 1789 èn vegnids deliberads ils ‹Bill of Rights› che duevan vegnir integrads en la Constituziun sco part introductiva e ch’enumereschan ils dretgs fundamentals dal pievel dals Stadis Unids.
Gia ils 30 d’avrigl 1789 è vegnì saramentà George Washington sco emprim president dals Stadis Unids.
Svezia
Citads
Las pli grondas citads da la Svezia èn: la chapitala Stockholm (1 372 565 abitants, situaziun dal 2010), Göteborg (549 839), Malmö (280 415) ed Uppsala (140 454). Tut questas citads èn situadas en la part meridiunala dal pajais: Stockholm ed Uppsala en il sidost, Malmö e Göteborg en il sidvest.
Polizia e militar
La polizia svedaisa (Polisen) sa cumpona da ca. 26 000 collavuraturs, dals quals bundant 18 000 patruglieschan sco policists. Sper l’uffizi da polizia statal existan 21 autoritads polizialas en las provinzas.
Las forzas armadas da la Svezia sa dividan en las forzas terrestras, la marina, l’aviatica militara e la defensiun da la patria (situada tranter militar e servetsch civil). Damai che l’armada svedaisa è organisada formalmain sco autoritad administrativa, n’è ella betg suttamessa al minister da defensiun, mabain directamain a la regenza. L’obligaziun al servetsch militar è vegnida abolida il 2010.
Revoluziun americana
Novas ideas
Dal moviment d’independenza american duevan resultar documents legislativs che cuntegnan intginas novaziuns remartgablas: la separaziun da baselgia e stadi (ch’ha fatg fin cun ils privilegis da la baselgia anglicana en il sid e da la baselgia congregaziunalistica a New England); il discurs davart libertad, dretgs individuals ed egualitad ch’è vegnì recepì en l’Europa cun grond interess; l’idea ch’ils regents duain funcziunar a basa dal consentiment dals regids (incl. il dretg da far resistenza envers tendenzas tirannicas); il princip da surdar la pussanza a basa d’ina constituziun en scrit; e l’idea ch’ils pievels colonials da l’America possian daventar naziuns independentas ed autonomas ch’institueschan lur agens dretgs.
L’influenza sin l’America dal Nord britannica
Suenter la victoria dals cumbattants per l’independenza èn dieschmillis abitants da las tredesch colonias ids en l’exil. Radund 50 000 United Empire Loyalists èn fugids en las colonias britannicas restantas situadas en il nord dal continent nordamerican. Els èn per exempel sa domiciliads en l’aglomeraziun orientala da Québec, en la part superiura dal Canada (oz Ontario) sco er a Prince Edward Island e Nova Scotia, nua che lur preschientscha ha manà a la fundaziun da New Brunswick. Da quai dueva sa sviluppar la dualitad franzos-englaisa che furma in tratg caracteristic dal stadi canadais dad oz.
Repercussiuns da la Revoluziun ordaifer l’America
Il moviment d’independenza american ha furmà l’emprima unda da las revoluziuns atlanticas, a la quala dueva suandar la Revoluziun franzosa ed ils moviments d’independenza da l’America Latina (la Revoluziun haitiana e la Guerra da Bolívar). Influenzas posteriuras èn er sa fatgas valair en l’Irlanda (insurrecziun dal 1798), en la Pologna-Lituania ed en ils Pajais Bass.
Svezia
Politica europeica
Pervi da la Guerra fraida è la Svezia stada fin il 1989 da l’avis che l’adesiun a la Communitad europeica na saja betg cumpatibla cun la politica da neutralitad statala. Il 1995 è la Svezia la finala daventada commembra da l’Uniun europeica en rom da la quarta runda d’engrondiment da quella.
Revoluziun americana
Repercussiuns da la Revoluziun ordaifer l’America
En la Gronda Britannia, l’Irlanda, ils Pajais Bass e la Frantscha era il moviment d’independenza er gia vegnì recepì e commentà vastamain durant che quel era en plain moviment. Blers whigs da la Gronda Britannia e da l’Irlanda han mussà avertamain lur simpatia per ils patriots en l’America. Medemamain ha quest moviment influenzà blers radicals europeics che duevan alura giugar ina rolla activa dal temp da la Revoluziun franzosa.
Svezia
Politica europeica
La regenza svedaisa s’engascha a favur d’ina Uniun europeica che lavura a moda transparenta, che promova l’egualitad dals dretgs e che s’engascha a favur d’ina globalisaziun paschaivla. Il pajais è s’exprimì a favur da l’extensiun en l’Europa Centrala e da l’Ost, inclusiv ils stadis baltics. En pli s’engascha la Svezia fermamain per l’adesiun da la Tirchia a l’Uniun europeica.
Biodiversitad
Nivels, mesiras ed indicaturs per la biodiversitad
Per caracterisar la biodiversitad a moda cumplessiva èsi necessari da resguardar tuts quatter nivels.
Svezia
Economia
Fin il 1850 era la Svezia segnada fermamain da l’agricultura: bundant 90 % da la populaziun era activa en l’emprim sectur. Pir en il decurs da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha inizià ina vasta industrialisaziun, la quala dueva furmar fin la crisa economica dal 1929 la basa per la modernisaziun dal pajais e da la societad. A l’entschatta sa basava l’industrialisaziun sin il bun access dal pajais a materias primaras e sin l’elavuraziun da quellas al lieu (p.ex. minerals da fier u laina). Pir a partir dal 1890 è sa sviluppada – surtut en la Svezia Centrala – in’industria d’ufficina fitg progressiva (p.ex. Nobel AB, ASEA/ABB, Bahco, LM Ericsson, Alfa Laval, SKF).
Suenter la Segunda Guerra mundiala è la Svezia sa sviluppada ad ina da las naziuns industrialas las pli cumpetitivas en tut il mund. Questa fasa da conjunctur’auta ha culminà vers la mesadad dals onns 1960. A partir dals onns 1970 sa diminuescha il dumber da las persunas engaschadas en il sectur industrial, entant ch’il sectur da servetschs è creschì. L’onn 2000 cumpigliava l’agricultura be pli 2 % dal product naziunal brut, il sectur secundar 28 % ed il sectur terziar 70 %.
La quota da dischoccupaziun uffiziala munta a 9,5 % (zercladur 2010) – questa cifra è dentant contestada, damai ch’ina buna part dals dischoccupads figurescha en la statistica sco students u sco malsauns da lunga durada.
Agricultura e selvicultura
L’agricultura svedaisa è marcada da las cundiziuns da basa geologicas e climaticas. 10 % da la surfatscha dal stadi vegnan cultivads; 90 % da quest terren agricul è situà en la Svezia dal Sid e Svezia Centrala. La gronda part dals manaschis agriculs sa chattan en possess da famiglia. Cultivads vegnan per il pli furment, tartuffels e plantas d’ieli; 58 % da las entradas agriculas derivan dentant da l’allevament da muvel, en spezial da la producziun da latg. Il grad da subvenziun da l’agricultura svedaisa tras l’Uniun europeica munta a 24 % da las entradas. Trais quarts dals manaschis purils possedan er guaud e cumbineschan agricultura e selvicultura. Quest’ultima ha mantegnì fin oz ina tscherta muntada, damai che la Svezia è in dals pajais cun il pli bler guaud en tut il mund: 56 % da la surfatscha dal stadi èn cuverts cun guaud.
Biodiversitad
Nivels, mesiras ed indicaturs per la biodiversitad
Ina proposta co mesirar la varietad da las spezias en in context pli grond che quel da las singulas cuminanzas da vita, ha fatg Robert H. Whittaker. El parta la diversitad da las spezias en alfa, beta, gamma, delta ed epsilon. Quests stgalims descrivan musters da diversitad en relaziun tar surfatschas observadas a divers stgalims resp. en diversas scalas: punctual, local u regiunal.
Svezia
Minieras ed industria
L’industria svedaisa è caracterisada d’ina auta cumpart d’interpresas grondas. Ils pli gronds secturs industrials furman la construcziun da vehichels (cun interpresas sco Volvo, Scania u Saab), l’industria da laina e palpiri, la construcziun da maschinas (t.a. Electrolux, SKF, Tetra-Pak ed Alfa Laval), l’electroindustria ed industria d’electronica (Ericsson ed ABB).
Funtaunas d’energia principalas
Igl existan duas funtaunas d’energia centralas: la forza idraulica e la forza atomara. Radund 51 % da l’energia che vegn producida en Svezia deriva d’ovras idraulicas situadas als gronds flums en il nord dal pajais, 43 % d’ovras atomaras. Be radund 4 % da la producziun da forza electrica deriva da funtaunas d’energia fossilas. Da tut ils stadis commembers da l’Uniun europeica contribuescha la Svezia la pli gronda cumpart da forza idraulica a las funtaunas d’energia regenerablas: il 2011 èn vegnidas producidas 66 TWh – quai correspunda a 20 % da tut l’energia da forza idraulica ch’è vegnida generada en l’Uniun europeica.
Biodiversitad
Nivels, mesiras ed indicaturs per la biodiversitad
En connex cun la Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas vegn la biodiversitad globala eruida – pervi da difficultads metodicas – a basa da criteris che na descrivan betg la biodiversitad sezza, mabain valurs da substituziun che sa laschan mesirar meglier. Tals indicaturs furman t.a.:
Svezia
Abandun da l’energia nucleara
Suenter la fusiun parziala en in reactur nuclear a Three Mile Island en ils Stadis Unids (1979) è vegnida realisada en Svezia cun success ina votaziun dal pievel cunter l’energia atomara. En consequenza da quai ha il parlament decidì il 1980 d’eriger naginas novas ovras atomaras e da metter ord funcziun las dudesch ovras existentas fin l’onn 2010.
Revoluziun americana
Repercussiuns da la Revoluziun ordaifer l’America
Ultra da quai sa lascha constatar ch’il moviment d’independenza american ha gì influenza er sin las ulteriuras parts dal mund: per l’emprima giada era in pievel en la part occidentala dal mund sa liberà activamain dal domini d’ina pussanza gronda. Blers pensaders da l’illuminissem avevan bain scrit ch’il pievel cumin haja il dretg da cupitgar regenzas malgistas; il moviment en l’America aveva uss però cumprovà l’emprim success pratic da questas novas ideas.