cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istorgia da la Republica democratica tudestga
Glasnost e Perestroika en l’Uniun sovietica
La RDT ha refusà questa politica ed è ida sin distanza tar l’Uniun sovietica. Cura ch’ins ha publitgà il 1987 in pled da Gorbatschow en il Neues Deutschland, han ins laschà davent las passaschas cun la critica cunter ses antecessurs en uffizi. Il medem onn ha il commember dal Biro politic da la SED Kurt Hager prendì posiziun areguard las refurmas en l’Uniun sovietica. En in’intervista simulada publitgada en la revista da novitads dal vest Stern ha el defendì la posiziun sceptica da la RDT cun ils pleds: «As sentissas Vus obligads da tapezar da nov Voss’abitaziun, sche Voss vischin fa quai?» Ins ha scumandà numerusas gasettas e films sovietics, tranter auter la revista mensila Sputnik, singulas ediziuns da la Neue Zeit e tschintg films antistalinistics. L’onn 1988 ha Erich Honecker declerà uffizialmain ch’ins refusia la politica da refurma sovietica.
L’unda d’emigraziun
L’onn 1984 è in grond dumber da persunas (40 900) sa redomicilià en la Republica Federala. Blers èn scappads en l’Ambassada tudestga a Prag u en la Represchentanza permanenta da la Republica Federala a Berlin da l’ost per cuntanscher che lur dumondas da partir per l’exteriur vegnian tractadas pli spert. Avend retschet ils consentiments correspundents èn ils blers dentant puspè returnads en la RDT suenter avair fatg lur viadi.
Ils 2 da matg 1989 ha l’Ungaria cumenzà a demontar ils indrizs da cunfin tar l’Austria. En consequenza da quai han tschients da burgais da la RDT empruvà da vegnir sur l’Ungaria en il vest. A medem temp èn blers sa rendids en las ambassadas da la Republica Federala a Budapest, Prag e Warschau ed en la Represchentanza permanenta da la Republica Federala en la RDT per vegnir uschia en possess dals documents da viadi necessaris. La finala han ins stuì serrar las ambassadas durant ils mais d’avust e settember, perquai ch’ellas eran surdumandadas. Quai ha effectuà che la RDT ha era serrà ils cunfins tar la CSSR e la Pologna per ch’ils burgais na possian betg partir da là per il vest. Ils 23 d’avust han ils fugitivs a Budapest ed ils 30 da settember quels a Prag e Warschau dastgà partir en la Republica Federala. Ins ha manà els l’entschatta d’october cun trens spezials sur il territori da la RDT en la Republica Federala. En il tren han ins prendì davent ad els lur documents da la RDT. Cun quai als han ins annullà il dretg da burgais. Durant ch’ils trens passavan tras las staziuns serradas han burgais da la RDT empruvà da siglir sin ils trens. A la staziun principala da Dresden hai dà cumbats violents tranter la polizia e demonstrants.
En consequenza dal ‹Picnic paneuropeic› a Sopron en l’Ungaria hai dà ils 19 d’avust 1989 ina fugia en massa da burgais da la RDT en direcziun da l’Austria. La fin d’avust 1989 han ins cumenzà ad endrizzar en Bavaria champs da recepziun per in cas d’urgenza. Il settember 1989 ha l’Ungaria laschà partir circa 30 000 persunas senza consultar la RDT. Dapi ils trais da november 1989 dastgavan burgais da la RDT puspè partir senza formalitads sur la CSSR, uschia ch’igl ha dà in’ulteriura unda d’emigrants.
Il moviment per ils dretgs da burgais
Gia l’entschatta dals onns 1970, ma oravant vers la fin dal decenni, hai dà en la RDT uschenumnadas ‹gruppas da pasch›. Impurtants impuls persuenter eran vegnids dals refusaders dal servetsch militar ch’eran savens exponids a repressiuns. Sut la protecziun da la baselgia èn s’organisads circuls da discussiun che sa fatschentavan cun violaziuns dals dretgs umans e che pretendevan il discharmament. Ils emprims circuls da pasch èn sa furmads ils onns 1972/1973 a Köngiswalde e Meissen. ‹Concret per la pasch› è stà in dals circuls ils pli impurtants entaifer il moviment per ils dretgs da burgais. El ha cumenzà a Berlin cun la participaziun da 37 gruppas da pasch e 130 participants e represchentava il 1988 passa 250 gruppas da l’entira RDT. En il decurs dals onns è la populaziun vegnida pli e pli attenta a questas gruppas ch’èn stadas in motor per l’opposiziun vasta che dueva sa furmar en il decurs dals onns 1980.
Dapi il 1980 duvrava il moviment da pasch en la RDT il simbol Schwerter zu Pflugscharen che cumbinava in citat da la Bibla cun ina sculptura da l’Uniun sovietica. La primavaira 1982 hai dà pervia da quai dispitas massivas tranter giuvenils e la baselgia evangelica d’ina vart ed autoritads statalas da l’autra vart.
Ils 24 da november 1987 han collavuraturs dal Ministeri per la segirtad dal stadi prendì d’assagl las localitads da la biblioteca da l’ambient en la plaiv da Zion a Berlin ed arrestà là collavuraturs ch’eran fatschentads cun la producziun da la revista ‹Umweltblätter›. Ins aveva spetgà ch’i vegnia stampà la gasetta da l’Iniziativa per la pasch ed ils dretgs umans ‹Grenzfall›. La producziun da quella na purtava betg l’inscripziun «Mo per il diever da servetsch entaifer la baselgia» ed ins supponiva ch’i vegnia fatg diever da quai per distribuir vastamain posiziuns criticas envers il reschim. Ils onns 1988 e 1989 han commembers da plaivs e gruppas da basa da la baselgia la finala intimà tut las baselgias e plaivs ecclesiasticas d’elavurar communablamain in catalog da midadas socialas necessarias.
Ils 17 da schaner 1988 hai dà protestas a chaschun da la demonstraziun commemorativa per Rosa Luxemburg e Karl Liebknecht. Quellas stevan sut il motto d’in citat da Rosa Luxemburg: «Libertad è adina la libertad da quels che pensan auter». La polizia ha arrestà numerus demonstrants, e quai davant las cameras da televisiun da schurnalists dal vest. Ils proxims dis èn vegnids mess a ferm activists da l’opposiziun da la RDT. En l’entira RDT hai dà occurrenzas da solidaritad. Tras quai che la revista ‹Sputnik› era quasi vegnida scumandada, è l’atmosfera vegnida incitada anc pli fitg.
Tar las elecziuns per l’emprim Congress dals deputads dal pievel ch’avevan lieu en l’Uniun sovietica pudev’ins eleger per l’emprima giada tranter plirs candidats. Las elecziuns communalas dal matg 1989 en la RDT han perencunter gì lieu vinavant a basa da la glista unitara. Sco resultat uffizial han ins inditgà 98,85 % approvaziun. A critichers dal reschim èsi reussì per l’emprima giada da cumprovar ch’ils resultats eran sfalsifitgads. En consequenza da quai hai dà numerusas demonstraziuns che la polizia dal pievel ed il Ministeri per la segirtad dal stadi han schlià. Gorbatschow ha refusà d’intervegnir cun truppas sovieticas encunter las revoltas. Honecker perencunter ha reagì l’avust 1989 sin questas demonstraziuns cun la parola: «Den Sozialismus in seinem Lauf, hält weder Ochs noch Esel auf.» La direcziun da la partida ha mussà pli e pli ch’ella n’era betg abla da vesair ils problems urgents e la realitad en la RDT e da reagir a moda adequata.
La vieuta
L’atun 1989 èn ils eveniments sa precipitads ed han la finala manà natiers la fin da la RDT. A Lipsia devi gia dapi ils 4 da settember 1989 mintg’emna uschenumnadas ‹demonstraziuns da glindesdi›. A l’ur da las festivitads per il 40avel anniversari da la RDT ils 7 d’october 1989 hai alura dà protestas en l’entir pajais. Ils 9 d’october 1989 han ils 70 000 participants da la demonstraziun da glindesdi a Lipsia furmà il motto che dueva accumpagnar l’entira vieuta: «Nus essan il pievel». Sut il squitsch da quests eveniments ha Honecker demissiunà ils 18 d’october 1989 da tut ses uffizis; sco ses successur è vegnì nominà Egon Krenz. Ils 4 da november 1989 hai lura dà sin l’Alexanderplatz a Berlin la pli gronda demonstraziun en l’istorgia dal stadi. Quest eveniment istoric cun circa in milliun participants è schizunt vegnì emess directamain a la televisiun.
En il decurs da l’atun 1989 èn era vegnidas fundadas in’entira retscha da novas partidas da l’opposiziun e moviments per ils dretgs da burgais che pretendevan ina discussiun publica ed ina refurma da la societad. La gruppa la pli impurtanta era il Neues Forum. La muntada da l’opposiziun è vegnida evidenta sin il pli tard suenter la votaziun dal pievel dals 27 d’october 1989 davart la rolla da la SED. Il resultat da la votaziun è stà ch’ins ha admonì da realisar ina maisa radunda sut il motto «democrazia ussa».
Ils 7 da november 1989 han la regenza ed il Biro politic demissiunà. La saira dals 9 da november 1989 ha Günter Schabowski prelegì avant las cameras da televisiun che viadis privats a l’ester possian vegnir pretais immediat, e quai senza motivs da viagiar ni relaziuns da parentella. Las lubientschas vegnian dadas a curta vista ed ils viadis en la Republica Federala possian succeder sur tut ils posts da cunfin. Sin quai èn millis e millis currids als cunfins. Per ils schuldads da cunfin è quai succedì tut nunspetgadamain, damai ch’els n’avevan retschet naginas ordras correspundentas. Tuttina han els avert ils passadis dal Mir da Berlin e dal cunfin tar la Republica Federala e laschà passar la glieud. Il di suenter han milliuns da burgais visità il vest da Berlin e las citads da la Republica Federala situadas damanaivel dal cunfin. Igl ha dà scenas da legria commoventas cun glieud estra che s’embratschava, chantava, sautava e giubilava.
Altdorf (UR)
Altdorf è ina vischnanca politica e la chapitala dal chantun Uri en Svizra. La vischnanca dumbra var 8'500 abitants e vala perquai betg sco citad.
Rudolf Gnägi
Rudolf Gnägi (1917–1985) star in commember dal Cussegl federal 1966–1979.
Arconciel
Arconciel ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Altdorf
Il pled Altdorf po sa referir a:
Uster
Uster è cun 31.288 abitants (31.12.2008) la terz gronda citad dal chantun Turitg e la 19. gronda da la Svizra. La citad schai al Lai Greifensee.
En (district)
Il district da l'En è in district svizzer dal chantun Grischun.
Neyruz
Neyruz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Mount Rainier
Il Mount Rainier (era Mount Tahoma) è ina muntogna ed in vulcan en il stadi da Washington en ils Stadis Unids. Cun ses 4'392,5 m s.m. è el il pli aut punct da la Chadaina da las Cascadas.
Paul Luziet
Igl autur
Guglielm Gadola ei naschius ils 6 da november 1902 a Mustér. Suenter sis onns scola primara ha el continuau alla claustra da Mustér siat onns ed absolviu il gimnasi ad Engelberg. El ha absolvau studis da historia e da romanistica a Friburg e Turitg. Suenter ha el luvrau sco scolast da historia e da franzos alla Scola cantunala a Cuera. El ei il cunfundatur e redactur dil « Glogn » ed il redactur digl « Ischi ». Guglielm Gadola ha era scret biars raquens, novellas, biografias, tractats historics e foloristics. El ei il bab dalla figura populara ed humoristica Paul Luziet. Ils 12 da fenadur 1961 eis el morts a Cuera. Guglielm Gadola ei undraus el Curtin da honur dalla Ligia Grischa a Trun.
Bibliografia
1. Novellas, novellettas, raquintaziuns
- La davosa catscha, novelletta, Il Pelegrin, 1923 - La guardia della Piora, Glogn I, 1927 - In contract de maridaglia avon 100 onns, skizza, Glogn II, 1928 - Regurdientschas, Glogn II, 1928 - Ils ménders de Runcaniglia, Glogn III, 1929 - Protecziun, novelletta imitada, Glogn IV, 1930 - Ina fiera de Ligiaun, Glogn IV, 1930 - " Mumma, eis ti lu era veglia sco la tatta?" novelletta, Glogn V, 1931 - Las tschuttas ded aur, historietta imitada, Glogn V, 1931 - In stroli de maseinas, skizza humoristica, Glogn V, 1931 - Il perschunier franzos a Faltscharidas, Glogn VI, 1932 - Tiara moribunda, novelletta, Glogn VIII, 1934 - Il taur dil Toni Tin, novelletta humoristica, Glogn VIII, 1934 - Il cularin de Nossadunna della Glisch, novella, Glogn IX, 1935 - Tener ord igl ogn, historietta, Glogn IX, 1935 - Sur Tin Maculin de Runcalin, novelletta, Glogn XI, 1937 - La sort de Gion Gelli Casaulta, novella historica, Glogn XII, 1938 - Quel de negin, novella, Glogn XIII, 1939 - La miur ch'era ida ad alp, novella, Glogn XIV, 1940 - Brulf, novella, Glogn XVI, 1942 - El ei vegnius mistral, historietta, Glogn XVIII, 1944 - Il tscheiver de Medel, skizza poetica, Glogn XIX, 1945 - Toni Stin, novella, Glogn XIX, 1945 - Enzacontas historiettas ord la Foppa, Glogn XX, 1946 - Tina, schar encrescher? Purtass neu! OSG, 1947 - Spel dutg de schuar, novella, Glogn XXII, 1948 - Igl onn dils Franzos, novella historica, Glogn XXIII, 1949 - La dunnschala de Chischlatsch ed il barunet de Muntatsch, novella, Glogn XXIV,1950 - Oz partan ei si Prada Petschna, novella, Glogn XXV, 1951 - In vitalezi cun in vezi, novelletta humoristica, Glogn XXV, 1951 - Nos augs, raquintaziun, Glogn XXVI, 1952 - Nies bab, raquintaziun, Glogn XXVI, 1952 - L'onda Slonda, raquintaziun, Glogn XXVI, 1952 - Quella che veva maridau in moribund, Glogn XXVI, 1952 - Mia scolasta e mes scolasts, skizza, Glogn XXVII, 1953 - Nus essan nuota fumitgasas, novella, Ischi XLI, 1955 - Aua de Surpalix, novelletta, Ischi XLI, 1955 - In batten de camifo, novelletta humoristica, Ischi XLII, 1956 - Paul Luziet e sias marletgas, Nies Tschespet 35, 1956
2. Biografias
- Sur Giusep Maria Camenisch 1792- 1847, Glogn V, 1931 - La veta da P. Placi a Spescha, Glogn VII, 1933 - Papa Pius X, Sursum Corda III, 1936 - Sur Gion Martin Durgiai 1811-1869, Gogn XIII, 1939 - Placi Antoni Bisquolm, in scolast de tschels onns, Glogn XIII, 1939 - Pader Baseli Berther 1858- 1931, Nies Tschespet 23, 1943 - Sur Gualino, caplon de Curaglia, Glogn XVIII, 1944 - Dr. Gion Barclamiu Arpagaus de Cumbel 1810- 1882, Glogn XXI, 1947 - Landrechter Gion Theodor de Castelberg 1748- 1818, Ischi XXIX, 1953 - Dus renomai descendents d'emigrai de Ladir (Calivers), Ischi XLI, 1955
Tgi?/ Tgi cun tgi? (Analisa pli detagliada)
•  Onda Zia: Ella ei ina matta veglia e crei fetg en cardientschas blauas. Sch'enzatgei nausch schabegia, metta ella adina quei en conex cun quellas. Ella ha bien quitau da Paul Luziet e less mo il meglier per el. Cun sias cattavegnas ha ella bia gadas buca lev. Mo cura che Barla vegn en casa, ha ella buca pli bia da rir, pertgei che Barla tracta buca bein ella. Mo onda Zia quescha perquei che Paul Luziet ha finalmein anflau ina dunna.
• Barla da Cahuonz: Ella ei ualti rubistia e less che tut mondi suenter siu tgau. Ella ei egoista e fa buca quitaus per auters. D'onda Zia fa ella strusch stem ed ei e buca fetg tresta cu lezza miera. pertgei ella ei uss persula en casa e sa cumandar tut.
• Il surmeister Sabiut: El ei il scolast. Il bia creian ils scolars dapli a Paul Luziet che al surmeister. El vegn tut gnervus e confus pervia da sias cattavegnas ed era perquei che Paul Luziet ha adina ina speciala metoda ni teoria da far enzatgei. Onda Zia tegn denton bia dil surmeister ed ei era prompta da pagar bia ad el per sia instrucziun. Paul Luziet ha il sentiment ch'el drovi nuota quei ch'il surmeister declara.
• Gion Gieri: El ei da buob paster sill'alp naustgel. El s'inamurescha dalla Barla da Cahuonz, cura ch'el vesa ella in di si d'alp. Gion Gieri scriva brevs d'amur ad ella, che Paul Luziet rispunda el num da Barla. Cura ch'el encorscha quei, eis el vilaus da Paul Luziet.
Nua?
Il roman da Guglielm Gadola gioga ellas vals dalla Surselva, il bia el contuorn dalla Val Sumvitg. In capetel gioga denton era per part a Versailles en Frontscha. Paul Luziet habitescha a Pustget Mathias-sut ella Val Sumvitg. Ozildi ha la Val Sumvitg mo pli paucs habitonts. Il 'mund' da Paul Luzeit schai denter Sumvitg e Sagogn cun l'excepziun da siu survetsch en Frontscha.
Cura?
Il roman gioga el 17avel e 18avel tschentaner. Guglielm Gadola descriva fetg bein la veta da Paul Luziet, che ha gie propi viviu. Mo el aschunta aunc enqual caussa inventada. El roman ein il temps da raquintaziun ed il temps raquintau buca eguals, cunquei ch'igl entir raquent cuoza entuorn navonta onns. La raquintaziun ei denton cronologica.
Co?
Igl autur ha scret la raquintaziun en la tiarza persuna. Il roman ei structuraus en diesch capetels. Mintga capetel ha in agen tetel. El ha duvrau entgins mieds stilistics ed expressiuns che fan la raquintaziun fetg humoristica.
Lungatg
Il tema e la materia dalla raquintaziun retscheiva igl autur dil pievel sez entras discussiuns ni historias dils vegls ed era da lur tradiziun ed historia. Il raquintader ed era las figuras dovran plaids ed expressiuns plitost semplas cunquei che la raquintaziun tracta era plitost da glieud sempla. Els drovan in code restrinschiu. Mo las figuras da Paris tschontschan en in code pli elevau. Quei para denton a Paul Luziet empau curios {***}. Igl autur drova dialogs e monologs ella raquintaziun. Ils dialogs ein adina en fuorma da discuors direct.
Fontaunas
- Paul Luziet e sias marletgas, Nies Tschespet 35, 1959
- Chalender da litteratura rumantscha 2009
Giuvnal
Ün giuvnal (in rumauntsch grischun, per puter e vallader discipul, uschè eir illa Sencha Scrittüra) es – in ün sen vast – ün scolar d'üna persunalited religius.
Cristianissem
In ün sen pü stret es el sto ün aderent da Gesu da Nazaret chi l'ho accumpagno sün las chaminedas in Galilea e finelmaing insü vers Gerusalem.
Gesu radunaiva discipuls numerus, traunter ils quêls dudesch speciels chi rapreschantaivan las dudesch razzas d'Israel.
Otras religiuns
Dapertuot, innua ch'ün fundatur da nouvas doctrinas ho agieu e faiva effet cun sieu carisma, es sto il fenomen da discipuls cuntschaint.
Hans-Peter Tschudi
Hans-Peter Tschudi (1913–2002) star in commember dal Cussegl federal 1959–1973 da la Partida socialdemocratica da la Svizra.
Ticino (circul)
Il circul dal Ticino (talian circolo del Ticino) è in circul dal district da Bellinzona en il chantun Tessin en Svizra. L'uffizi cirquital sa chatta a Sementina.
Geografia
Il circul dal Ticino s'extenda en il sid da la Leventina fin si la part settentriunala da la Planira da Magadino (Piano di Magadino), en il vest resp. sid dal flum Ticino ed en il nordvest da la chapitala chantunala, Bellinzona.
Blenio (district)
Il district da Blenio (talian distretto di Blenio) è in district dal chantun Tessin.
Gian Battista Macolino
Biografia
Gian Battista Macolino ei naschius a Gualdera di Fraciscio, en Val S. Giacomo, mo carschius si a Clavenna empren el la professiun da notar e vegn bab da quater feglias ed in giuven che vegn medemamein pictur, denton meins enconuschent. Giambattista "il giuven". Tenor fontaunas va el frequentamein a picturar a Lierna ed al lag da Sogn Murezi. Macolino ei staus il pli remarcabel pictur dil Lag da Como e dallas vals circumstontas. .
Museum
Sias ovras vegnan presentas en numerusas casas e galerias publicas, seigi ell'Italia ni en Svizra.
Ovra
En Surselva ha la fraternitad menziunada incumbensau Macolino egl onn 1630 cun in grond maletg d'ieli sin teila da 4 sin 8 meters che muossa la battaglia da Lepanto. En quella battaglia maritima ha in'allianza cristiana dumignau las truppas osmanas. 1656 ha Gian Battista Macolino picturau sco giavischau aschia ch'il maletg sesanfla aunc oz ella Baselgia Pleif a Vella.
Egl onn 1633 han paders caputschins surpriu il survetsch ella baselgia catolica da Sagogn, aschia ch'ella ei vegnida renovada. Ils maletgs dad aulta qualitad ein vegni picturai sillas preits al fresco entuorn igl onn 1640 da Gian Battista Macolino.
Evangeli
Evangeli es oriundamaing üna noziun greca (eu-anggelion) e significha üna buna nouva.
Bibgia
Suot evangeli s'inclegia hozindi pel solit ün minch dals quatter cudeschs biblics da Matteus, Marcus, Lucas e Gioannes chi raquintan la buna nouva da Gesu da Nazaret e da sieu salvamaint a favur dals pechaders. La Bibgia svessa druva il pled adüna per exprimer ün discuors a buocha e na in scrit. Insè es la vusch vivainta ed amiaivla da Dieu respectivmaing da sieus mess evangeli. In quist sen apperan antecessurs dal impissamaint già i'l Vegl Testamaint, impustüt tal profet Esaia.
Favugn
Favugn (tudestg ed uffizialmain: Felsberg) è ina vischnanca politica en il circul Trin, district Il Plaun dal en Svizra.
Geografia
Favugn sa situa en la planira da la Val dal Rain da Cuira da la vart sanestra dal Rain tranter Cuira e Domat. La muntogna Favugn Calanda sa situa en la vischnanca.
Abitants
populaziun 31. december 2003: 2071
populaziun 31. december 2000: 1859
populaziun 31. december 1990: 1599
populaziun 31. december 1980: 1183
Linguas
Las linguas discurridas en la vischnanca èn il rumantsch ed il tudestg.
Guerra fraida
miniatura|upright=1.7|NATO (blau) e Patg da Varsovia (cotschen) durant la Guerra fraida La Guerra fraida (u er: conflict tranter ost e vest) è stà ina confruntaziun tranter las pussanzas dal vest ed il bloc da l’ost ch’ha durà dal 1947 fin il 1989. Questa ‹guerra› n’è mai prorutta en furma d’in conflict militar direct tranter las duas superpussanzas Stadis Unids ed Uniun sovietica. Las divergenzas ideologicas tranter chapitalissem e communissem èn plitost sa manifestadas en furma da stentas politicas, economicas, tecnicas e militaras che duevan metter frain a l’expansiun da la cuntrapartida en il mund.
Tuttina èsi vegnì en il decurs dal conflict a divers eveniments fitg privlus ch’avessan tgunschamain pudì manar ad ina guerra ‹chauda›, sco per exempel la Bloccada da Berlin (1948/49), la Crisa da Cuba (1962) e la dispita pervia da las rachetas da mesa distanza (1979 fin 1982/83). Tranter questas fasas caracterisadas d’in tun smanatschant, hai dà muments cun damain potenzial da conflict u schizunt segnads da detensiun e discharmaziun.
Sco punct da partenza per la Guerra fraida vegn considerada la proclamaziun da l’uschenumnada Doctrina da Truman tras il president dals Stadis Unids Harry S. Truman ils 12 da mars 1947. Quest’offensiva ideologica steva sut l’ensaina da la crisa da l’Iran: En il decurs dals onns 1945/46 aveva l’Uniun sovietica empruvà d’etablir stadis prosovietics en las provinzas iranaisas abitadas da Curds ed Aseris. Josef Stalin planisava er d’installar a Teheran ina regenza communista. La primavaira 1946 ha Truman smanatschà a Stalin cun consequenzas severas, fin al diever d’armas atomaras, sche l’Uniun sovietica na retira betg sias truppas. Fiss l’Uniun sovietica stada buna da controllar l’ieli iranais – uschia la ponderaziun dals Stadis Unids –, avess quai gì per consequenza in spustament marcant da las relaziuns da pussanza en il mund. E quai avess pudì donnegiar massivamain l’economia dal vest ch’era londervi da sa revegnir da la Segunda Guerra mundiala.
Cun atgnas forzas armadas han ils Stadis Unids intervegnì il 1950 (Corea) ed il 1965 (Vietnam) en stadis ch’eran spartids dapi la Segunda Guerra mundiala. E l’Uniun sovietica ha occupà il 1979 l’Afganistan per sustegnair ina da las partidas da la guerra civila. En quests pajais dal Terz mund èn ils dus adversaris principals da la Guerra fraida sa confruntads en furma da «guerras da substituziun».
Là nua che las pussanzas dal vest temevan ch’in stadi pudess midar vart, han ellas organisà e controllà putschs militars tras acziuns zuppadas da lur servetschs secrets (tranter auter en l’Iran ed en il Chile). L’Uniun sovietica da l’autra vart ha abattì cun atgnas truppas la revolta dal pievel en la Republica Democratica Tudestga (17 da zercladur 1953) ed ha laschà occupar l’Ungaria (1956) e la Tschecoslovachia (1968) per liquidar las regenzas en uffizi. La Doctrina da Breschnew, sviluppada il 1968, dueva er giustifitgar en avegnir intervenziuns sovieticas entaifer il «champ socialistic».
La situaziun da concurrenza tranter ils dus sistems è er sa manifestada en furma da propaganda ideologica da vart da las superpussanzas e lur alliads, tras concurrenzas d’armament, en il svilup economic e sin ulteriurs champs sco la cultura, il sport, la scienza e la tecnologia. En il context da la Guerra fraida èn er vegnids iniziads ils programs da navigaziun spaziala che omaduas partidas han sviluppà cun gronds custs e ch’han manà a success d’omaduas varts.
Il term ‹Guerra fraida› è naschì quasi a medem temp sco l’epoca la quala el descriva. En in essai da l’october 1945, entitulà You and the Atomic Bomb, numna l’autur englais George Orwell (1903–1950) ina confruntaziun tranter superpussanzas che smanatschan cun ina guerra atomara ina «guerra fraida». Popularisà il term ha la finala il schurnalist american Walter Lippmann (1889–1974) tras ses cudesch The Cold War (1947). Dumandà suenter l’origin da quest term, ha Lippmann renvià a l’expressiun franzosa la guerre froide che duai gia esser vegnida duvrada en ils onns 1930.
Areguard la durada da la Guerra fraida, sco ch’ella vegn definida en l’istoriografia, hai dà in spustament suenter il 1989. Avant vegniva per regla be considerada la perioda dal 1947 fin il 1972 sco temp da la Guerra fraida; oz percunter vegn quest num d’epoca duvrà per l’entir suenterguerra dal 1947 fin la fin da l’Uniun sovietica il 1991.
Origin e structura
La Guerra fraida ha furmà la fasa decisiva entaifer in conflict mundial ch’aveva cumenzà il 1917 cun la Revoluziun d’october sut l’egida da Lenin. Quella era ida a finir en la Guerra civila russa ed en l’export da la revoluziun en furma da l’Internaziunala communista ils onns 1920/30. Durant la Segunda Guerra mundiala ha la coaliziun cunter Hitler mitigià in pau las differenzas tranter ost e vest. Suenter la fin da la guerra è il conflict dentant sa manifestà tant pli ferm en rom da la reorganisaziun politica dal mund. En consequenza èn sa furmads dus blocs da pussanza adversaris: la NATO ed ils stadis dal Patg da Varsovia. L’extensiun da quests dus blocs correspundeva pli u main a la preschientscha militara da las truppas americanas e da l’Armada cotschna il 1945. En l’Asia dal Sidost han ils Stadis Unids stgaffì in’allianza cumparegliabla (la SEATO, fundada il 1954 e schliada il 1977).
Concurrenza d’armament
Las superpussanzas han bain evità da manar avertamain guerra ina cunter l’autra cun far diever da las armas. Percunter èn omaduas varts sa participadas ad ina concurrenza d’armament sco quai ch’i n’aveva anc mai dà. Las smanatschas vicendaivlas d’iniziar ina guerra atomara duevan bain starmentar l’adversari, ma ellas han er fatg vegnir conscient ch’i smanatschava l’emprima giada la pussaivladad d’ina autoextirpaziun da l’umanitad (‹Overkill›). Pliras giadas è il conflict d’interess stà datiers d’ina escalaziun militara: durant la Bloccada da Berlin il 1948, durant la Guerra da Corea il 1950, en connex cun l’erecziun dal Mir da Berlin il 1961 ed en spezial durant la Crisa da Cuba il 1962.
La divisiun da la Germania sco element central per la separaziun da l’Europa en blocs
La spartiziun da la Germania e da l’Europa per lung da la ‹tenda da fier› è stada ina consequenza spezialmain evidenta da la Guerra fraida. Il medem vala per la divisiun da la Corea per lung dal 38avel grad da latituda ch’exista fin oz. Ils dus stadis tudestgs, ch’èn vegnids fundads il 1949, stevan en ina relaziun spezialmain precara in visavi l’auter. La Republica federala tudestga n’ha ditg betg renconuschì la Republica Democratica Tudestga sco agen stadi. E la Republica Democratica Tudestga ha definì l’ost da la citad da Berlin sco chapitala dal stadi, cumbain che quai steva en cuntradicziun cun il status che las quatter pussanzas avevan imponì a la citad suenter la guerra.
La rolla dals servetschs secrets
Ils servetschs secrets dad omaduas superpussanzas e da lur alliads han giugà ina rolla centrala durant l’entira Guerra fraida. Lur repertori cumpigliava spiunascha, operaziuns clandestinas, propaganda e desinfurmaziun intenziunada, sabotascha, rapiment d’ostagis ed assassinats da persunas malvesidas. Oz san ins per exempel che la Republica Democratica Tudestga ha sustegnì logisticamain e finanzialmain gruppas terroristicas e separatisticas ch’operavan en l’Europa dal Vest. In auter exempel è l’organisaziun Gladio ch’è vegnida stgaffida da la CIA e d’auters servetschs secrets dal vest. Quest’organisaziun operava en differents pajais dal vest ed era sa spezialisada sin acziuns illegalas e terroristicas che pudevan vegnir messas a dies a la sanestra politica per discreditar quella.
Consequenzas e finiziun
La cursa d’armament ha er accelerà il svilup tecnologic sin secturs civils sco l’astronautica e la tecnica da rachetas. Er las armas biologicas e chemicas ha stgaffì novs champs da perscrutaziun civils. La finala duevan ils svilups tecnologics da la Guerra fraida er fular via a l’electronica moderna, a la tecnologia da computer ed a la construcziun d’eroplans dad oz.
Cur che l’economia en il bloc da l’ost è plaun a plaun dada ensemen e suenter la midada a la testa dal Kreml il 1985 èn sa mussadas perspectivas d’ina avischinaziun politica dals dus blocs. Michail Gorbatschow ha desistì da la Doctrina da Breschnew ed ha relaschà a partir dal 1989 ils stadis alliads en l’autodeterminaziun. En consequenza è il bloc da l’ost sa dissolvì ed il 1991 è l’Uniun sovietica sa schliada. Cun quai è la Guerra fraida ida a fin.
Preistorgia 1917 fin 1940
miniatura|180px|Il bolschevic – maletg da Boris Kustodiev (1920) En il decurs da la Revoluziun d’october dal 1917 èn ils bolschevics sut Lenin vegnids a la pussanza en vastas parts da la Russia europeica. Ils Stadis Unids ed autras pussanzas han sinaquai empruvà d’impedir ch’in reschim vegnia a la pussanza che predegia la revoluziun communista en tut il mund. Suenter il nunsuccess da quest’intervenziun è sa derasada en ils Stadis Unids l’uschenumnada ‹tema cotschna›.
Pir il 1933 han ils Stadis Unids renconuschì l’Uniun sovietica. A patir dal 1934 ha l’Uniun sovietica lura era empruvà da s’avischinar a las democrazias europeicas. Ma pervia da la tenuta refusanta da la Frantscha e da la Gronda Britannia n’ha quai betg funcziunà.
Per sa segirar envers las smanatschas dal Reich Tudestg e per pudair realisar atgnas finamiras d’expansiun (en la Pologna, il Balticum e la Finlanda) ha l’Uniun sovietica concludì curt avant l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala in patg da nunagressiun cun la Germania (‹Patg da Hitler-Stalin›). Durant il temp che l’Uniun sovietica figurava sco allià da la Germania, ha Stalin fatg occupar ils trais stadis baltics. Medemamain ha el pretendì enavos da la Rumenia ils territoris ch’avevan stuì vegnir surlaschads suenter l’Emprima Guerra mundiala. Sco ulteriura acziun militara ha l’Uniun sovietica empruvà da conquistar la Finlanda. Durant la guerra d’enviern èsi dentant be reussì d’annectar singulas regiuns da cunfin.
Coaliziun cunter Hitler
Ils 22 da zercladur 1941 ha il Reich Tudestg attatgà l’Uniun sovietica. Sinaquai ha quella midà en la coaliziun cunter Hitler ed ha battì communablamain cun ils alliads dal vest cunter la Germania e ses alliads. La relaziun tranter Josef Stalin ed il president dals Stadis Unids Franklin D. Roosevelt era relativamain buna; ils Americans speravan da pudair collavurar cun l’Uniun sovietica er suenter la guerra. Uschia han ils Stadis Unids furnì a l’Uniun sovietica material da guerra e purschì sustegn strategic durant la guerra aviatica.
Il 1944 ha Stalin installà en il Balticum regenzas communistas. Er en la guerra civila en Grezia cumbattevan communists, ed en l’Italia e la Frantscha existivan medemamain gruppaziuns communistas d’ina grondezza considerabla. En rom da la Conferenza da Jalta il favrer 1945 ha lura la coaliziun cunter Hitler cumenzà a dar dapart. Pervia da la predominanza creschenta da l’Uniun sovietica en l’Europa da l’Ost ha Roosevelt refusà cunvegnas concretas per il suenterguerra. Sinaquai ha Stalin midà strategia ed ha cumenzà a far valair ils interess sovietics en ils territoris occupads senza sa cunvegnir cun ils alliads dal vest.
Fin da la coaliziun
miniatura|180px|Conferenza da Potsdam (1945) Suenter la mort da Roosevelt ils 12 d’avrigl 1945 è la coaliziun cunter Hitler ida definitivamain en tocs. La finamira da ses successur Truman e da las pussanzas dal vest en general era d’impedir ch’il communissem sa derasia en l’Europa suenter la fin dal Reich Tudestg. Suenter che l’emprim test d’ina bumba atomara era reussì ils 16 da fanadur 1945 ha el immediat cumandà da far diever cunter il Giapun da quest’arma da destrucziun en massa. Ils bumbardaments da Hiroshima e Nagasaki ils 6 e 9 d’avust duevan bain accelerar la capitulaziun dal Giapun. A medem temp muntava quest’acziun militara er ina demonstraziun da pussanza envers l’Uniun sovietica e dueva prevegnir a si’expansiun en l’Asia da l’Ost.
Il potenzial da conflict tranter ost e vest è anc creschì suenter che acziuns da spiunascha da l’Uniun sovietica en la Gronda Britannia, ils Stadis Unids ed il Canada èn vegnidas enconuschentas. Dapi la conferenza dal suenterguerra a Londra han ils Stadis Unids laschà sentir l’Uniun sovietica l’atgna dominanza economica ed il monopol atomar (ch’ha existì fin il 1949). En lur politica da l’exteriur han ils Stadis Unids sustegnì ina reconstrucziun da l’Europa dal Vest che sa basa sin ils princips da l’economia privata e sin structuras parlamentaras. Las tentativas da l’Uniun sovietica d’endrizzar en l’Europa da l’Ost ina zona da segirezza ha manà da vart da l’administraziun americana en Europa a la politica da containment che dueva chatschar enavos il communissem. Er la posiziun da la Germania en il suenterguerra era vegnida definida en rom da la Conferenza da Potsdam be a moda fitg averta che sa laschava interpretar en differentas direcziuns.
Praschuniers da guerra
Liberond las truppas sovieticas la Germania dal giuf naziunalsocialistic, èn ellas fruntadas sin champs cun praschuniers da guerra alliads ed han deportà quels en Sibiria. Als alliads dal vest èsi vegnì scumandà da visitar quests champs. Fin oz na san ins nagut da radund 3000 schuldads americans e d’in dumber tuttina grond da schuldads britannics e franzos. Er quai ha sa chapescha be anc incità il conflict latent.
Crisa da l’Iran
La disfidanza tranter ost e vest è anc creschida il 1946 en rom da la crisa da l’Iran. En il decurs dals onns 1945/46 aveva Stalin empruvà d’endrizzar stadis prosovietics en tschertas provinzas da l’Iran. Gia il 1941 eran truppas englaisas e sovieticas penetradas en l’Iran, ma anc adina na vuleva l’Uniun sovietica betg sa retrair dal pajais. Quai ha manà a l’emprima confruntaziun tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica en il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas. Pir suenter che Truman ha smanatschà cun consequenzas severas, fin a l’utilisaziun da bumbas atomaras, è Stalin stà pront da dar suenter.
Ductrina da Truman
Il 1947 ha il president dals Stadis Unids annunzià «da sustegnair tut ils pajais libers che s’opponan a la submissiun tras minoritads armadas u al squitsch d’ordaifer». Questa uschenumnada Doctrina da Truman era drizzada cleramain cunter il communissem e cunter l’Uniun sovietica. Il motiv concret ha furmà la crisa da l’Iran, ma er la situaziun en Grezia e Tirchia che na duevan betg survegnir regenzas communistas.
Ils 20 da zercladur 1948 han ils alliads dal vest manà tras ina refurma monetara en lur secturs d’occupaziun da la Germania. Els avevan fatg quai senza coordinar cun l’Uniun sovietica, quai ch’ha muntà ina violaziun da las decisiuns da la Conferenza da Potsdam. Ils 24 da zercladur han il soviets reagì cun bloccar dal tuttafatg il sectur dal vest da Berlin. Cun agid d’ina punt aviatica èsi reussì al vest da mantegnair l’independenza economica e politica dal vest da Berlin. La Bloccada da Berlin è stada fin là il punct culminant da la Guerra fraida ed ha rinforzà en il vest la tema d’in’expansiun sovietica sur tut l’Europa.
Fundaziun da la Republica Federala Tudestga
L’avrigl 1949 èn las trais zonas dal vest vegnidas unidas a la Republica Federala Tudestga. A medem temp è vegnida fundada l’allianza militara NATO (Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord). L’Uniun sovietica ha reagì cun la fundaziun da la Republica Democratica Tudestga, in pass ch’era gia preparà. Quests svilups han sigillà l’urden mundial bipolar ed instradà pass correspundents sin il sectur economic (fundaziun d’organisaziuns d’agid economic tranter ils pajais dal vest e da structuras analogas en l’ost; embargos vicendaivels areguard tecnicas da gronda precisiun e l’industria d’armament).
Strategia da rollback dals Stadis Unids cunter il communissem
Il 1949 ha l’Uniun sovietica fatg ses emprim test atomar; ed en China èn ils communists sut Mao Zedong vegnids a la pussanza. Perquai han ils Stadis Unids rinforzà lur politica da metter rempars. Els n’han betg renconuschì la regenza chinaisa, han refusà a la China la commembranza en las Naziuns unidas ed han sustegnì il svilup dal Giapun sco cuntrapol anticommunistic. La strategia militara dals Stadis Unids e da la NATO a partir dal 1954 preveseva «vendetga massiva» envers mintg’emprova d’expansiun communista. Tras quai è vegnida instradada a moda averta ina politica da rollback, vul dir da chatschar enavos il communissem statal en l’Eurasia.
Emprima guerra da substituziun en Corea
miniatura|180px|Bumbardader dals Stadis Unids durant la Guerra da Corea Il zercladur 1950 ha la Guerra fraida manà en l’Asia dal Nordost a la Guerra da Corea. En questa guerra da substituziun sustegnevan ils Stadis Unids la Corea dal Sid e la Republica Populara da la China la Corea dal Nord. Suenter la capitulaziun dal Giapun avevan truppas sovieticas ed americanas prendì possess dal pajais e spartì quel per lung dal 38avel grad da latituda. Suenter la retirada da las duas armadas il 1949 han ils dictaturs da la Corea dal Nord e da la Corea dal Sid mintgamai empruvà d’unir il pajais sut l’atgna direcziun. Il zercladur 1950 han truppas dal nord surpassà ils cunfins ed han occupà entaifer paucas emnas la gronda part dal sid dal pajais. Sinaquai han ils Stadis Unids tramess atgnas truppas. Quellas han stgatschà enavos las truppas dal nord uschè fitg, ch’il nord è be vegnì da tegnair l’agen territori cun agid da truppas inuffizialas chinaisas. Da la vart chinaisa èn er pilots sovietics – sut l’emblem naziunal da la Corea dal Nord – sgulads attatgas cunter aviuns americans.
Èra McCarthy: anticommunissem massiv en ils Stadis Unids
En il decurs dals onns 1950 è l’anticommunissem creschì massivamain en ils Stadis Unids. Senatur Joseph McCarthy è vegnì elegì a la testa dal comité statal che dueva intercurir «acziuns antiamericanas». Cun metodas d’inquisiziun ed intimidaziun ha el empruvà d’eruir communists ed intellectuals liberals. Sco spiuns presumtivs ed inimis dal sistem duevan quels vegnir allontanads sistematicamain da lur uffizis (‹McCarthyism›). Pervi da ses proceder sproporziunà è McCarthy la finala vegnì admonì e remplazzà il 1954.
Mort da Stalin
Ils 5 da mars 1953 è Stalin mort. Quai ha purschì la chaschun da ‹destalinisar› l’Uniun sovietica. Pervi da la situaziun da patt atomara e gronds problems a l’intern, ha ses successur Chruschtschow persequità in curs da detensiun ed inizià la politica d’ina ‹coexistenza paschaivla›. Questa curta fasa è ida a fin cun la revolta dals 17 da zercladur 1953 en la Republica Democratica Tudestga. Quella ha mussà la mancanza da confidenza da la populaziun en la regenza e cumprovà che elecziuns libras avessan periclità l’independenza statala. La finala han truppas sovieticas abattì la revolta sanguinusamain.
Strategia da la retorsiun atomara massiva
Il 1954 ha er l’Uniun sovietica cuntanschì il nivel d’armament da la bumba idrogenica e dals pli novs aviuns da bumbardament a lunga distanza. Sinaquai è s’etablì l’uschenumnà ‹equiliber da sgarschur›. Quel dueva er dominar en avegnir la relaziun tranter las superpussanzas e dar in ulteriur stausch a l’armament. En l’Europa dal Vest han ils Stadis Unids cumenzà a postar artigliaria nucleara e rachetas a curta distanza. Tras quai vuleva l’America suttastritgar sia doctrina da la vendetga massiva e l’agen monopol da decisiun en il cas d’ina escalaziun atomara.
En consequenza dals contracts da Paris dal 1955 ha la Republica Federala Tudestga realisà il rearmament ed integrà las atgnas truppas en la structura da la NATO. L’onn proxim è suandà il Patg da Varsovia ed il rearmament da la Republica Democratica Tudestga. L’emprova da la Republica Federala Tudestga da cuntanscher l’armament cumplain (incl. armas atomaras sut agen commando) n’ha dentant betg gì success.
Revolta dal pievel en l’Ungaria
miniatura|180px|Budapest 1956: char armà sovietic destruì dals demonstrants Il 1956 è prorutta en l’Ungaria in’insurrecziun dal pievel. Plirs tschientmillis demonstrants èn sa participads ad ina chauma generala, han occupà emetturs da radio e pretendì elecziuns democraticas. Imre Nagy è vegnì proclamà dals demonstrants sco primminister. Suenter che Nagy ha annunzià che l’Ungaria sa retiria dal Patg da Varsovia, han truppas sovieticas abattì l’insurrecziun e mazzà var 20 000 Ungarais. L’agir or dal vest sin il qual ins aveva sperà, n’è betg arrivà. Las pussanzas dal vest eran occupadas a medem temp cun la Crisa da Suez. Il nov manader da l’Egipta, Gamal Abdel Nasser, aveva decidì da transfurmar il Chanal da Suez en proprietad statal. Sinaquai han la Frantscha, la Gronda Britannia e l’Israel attatga l’Egipta cun forzas armadas.
Plans da discharmament e Schoc da Sputnik
Gia il 1954 aveva il primminister da la Gronda Britannia, Anthony Eden, fatg la proposta da crear ina zona demilitarisada dad omaduas varts da la tenda da fier. Silsuenter han ils ministers da l’exteriur da l’Uniun sovietica (Molotow) e da la Pologna (Adam Rapacki) sviluppà vinavant quest’idea. Suenter il success da l’Uniun sovietica cun l’emprim satellit en l’univers (Schoc da Sputnik ils 4 d’october 1957) ha la NATO dentant decidì da cuntinuar cun l’armament atomar.
Construcziun dal Mir da Berlin
Dapi il 1958 aveva Chruschtschow fatg pressiun sin ils alliads dal vest da sa retrair da Berlin per demilitarisar la citad. Adina dapli burgais da la Republica Democratica Tudestga fugivan da quel temp en il vest da la citad (ca. 2,6 milliuns dapi il 1949), uschia che l’ost perdeva impurtantas forzas da lavur qualifitgadas. Il 1961 han ils manaders da la Republica Democratica Tudestga sut Walter Ulbricht cumenzà a serrar ils cunfins entaifer la citad ed a laschar eriger il mir. Al Checkpoint Charlie èn stads chars armads americans e soviets per curt temp in visavi l’auter. Fin il 1989 duevan la finala plirs tschients persunas vegnir per la vita cun empruvar da fugir en il vest.
Crisa da Cuba
miniatura|180px|Staziunament da rachetas sovieticas a Cuba il 1962 Il 1962 èn las superpussanzas e l’entir mund stads curt avant ina nova guerra mundiala. Ils Stadis Unids avevan staziunà rachetas da mesa distanza en la Tirchia; sinaquai ha l’Uniun sovietica cumenzà a transferir rachetas atomaras vers Cuba. Tras questas fiss il temp da preavis per in’attatga sin ils Stadis Unids vegnì reducì massivamain. Sinaquai ha il president Kennedy relaschà ina bloccada per tut ils bastiments sovietics en viadi vers Cuba. La situaziun è escalada vinavant, fin che l’Uniun sovietica ha confirmà da sa retrair dal Cuba. Quai è reussì grazia a contacts diplomatics secrets, en rom dals quals er ils Stadis Unids avevan garantì da lur vart da retrair las rachetas da la Tirchia. La fin avust 1963 è la finala vegnì endrizzà ina lingia directa tranter ils schefs dals stadis da las duas superpussanzas, l’uschenumnà ‹telefon cotschen›, per evitar en l’avegnir confruntaziuns pervia da percepziuns falladas u malencletgas.
Politica da detensiun e mantegniment da la pussanza
A partir dal 1963 è sa fatga valair plaunet ina politica da detensiun tranter ils blocs inimis. Ils 5 d’avrigl 1963 han ils Stadis Unids, l’Uniun sovietica e la Gronda Britannia segnà in’impurtanta cunvegna ch’ha scumandà tests da bumbas atomaras en l’aria e sut l’aua. Tras quai vulev’ins far frunt a la contaminaziun radioactiva da l’ambient creschenta. Blers stadis èn s’accordads ils proxims onns a questa cunvegna, dentant betg las duas pussanzas atomaras Frantscha e China. Cun s’acquistar la tecnologia atomara aveva la China rut il 1964 il monopol sovietic entaifer il bloc da l’ost.
Il 1968 han commembers refurmistics entaifer la partida communista da la Tschecoslovachia sut Alexander Dubček empruvà da realisar pass da democratisaziun en il pajais (abolir la censura, libertad d’infurmaziun e d’opiniun, refurmas economicas). Questa uschenumnada ‹primavaira da Prag› è dentant stada da curta durada. L’Uniun sovietica ha considerà ils effects da questas refurmas sco cuntrarevoluziunars, ha laschà marschar truppas dal Patg da Varsovia en il pajais ed ha sfurzà la regenza da returnar al curs prescrit da Moscau. Demonstraziuns antisovieticas èn vegnidas rebattidas sanguinusamain. Sco il 1956 en Ungaria, ha il vest bain condemnà l’intervenziun sovietica, ha dentant desistì d’intervegnir. Il schef da stadi e da partida sovietic Leonid Breschnew ha giustifitgà il proceder cun far valair che la suveranitad dals stadis socialistics na cumpiglia betg da renunziar als fundaments dal socialissem. Questa doctrina dueva valair fin a la vieuta che Gorbatschow ha instradà.
Il 1969 han l’Uniun sovietica ed ils Stadis Unids lantschà discurs bilaterals per controllar e limitar las armas atomaras. Questas contractivas han manà als emprims contracts da SALT (Strategic Arms Limitation Talks), als quals ulteriurs duevan suandar. A medem temp ha la coaliziun socialliberala sut il chancelier tudestgs Brandt instradà ina politica da detensiun ed avischinaziun cun ils vischins a l’ost. Ed il 1973 ha gì lieu l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa ch’ha manà il 1975 a l’Acta finala da Helsinki.
Il favrer 1972 ha il president dals Stadis Unids Richard Nixon fatg visita uffiziala en la Republica Populara da la China. Quest gest da detensiun envers la segunda pussanza communista dueva tranter auter gidar a terminar la Guerra dal Vietnam sut cundiziuns acceptablas per l’administraziun americana. Dapi la Resoluziun da Tongking dal Congress american (1964) eran ils Stadis Unids in partenari da guerra uffizial dal Vietnam dal Sid cunter ils vietcong communists che vegnivan sustegnids dal Vietnam dal Nord. La Frantscha, l’anteriura pussanza coloniala en la regiun, era sa retratga avant suenter sconfittas militaras. Malgrà bumbardaments massivs e grondas unfrendas en las atgnas retschas, n’èsi betg reussì a la superpussanza dal vest da batter ils vietcong. Il 1973 han ils Stadis Unids ed il Vietnam dal Nord segnà in armistizi; sinaquai han ils Stadis Unids retratg lur ulteriuras truppas dal Vietnam dal Sid.
Davosa fasa da la cursa d’armament
Vers la fin dals onns 1970 ha il Patg da Varsovia cumenzà a rearmar massivamain las atgnas truppas. Il 1979 ha la NATO decidì da neutralisar cun in agen program d’armament il surpais sovietic da rachetas da mesa distanza. Il medem onn è l’Uniun sovietica marschada en l’Afghanistan ed ha uschia er tangà ils interess americans areguard las reservas d’ieli en il Proxim Orient ed Orient Central. Tut quai ha terminà la politica da detensiun dals onns 1970 ed ha puspè rinforzà la guerra fraida.