cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
District da Riviera
Circuls e vischnancas
thumb|270px|Vischnancas dal district Riviera
Cun stan dal 1. da schaner 2016 cumprenda il district da Riviera sis vischnancas (comuni) gruppadas en in circul (circolo).
Georges Darms
Georges Darms è naschì l'onn 1946 a Ruschein.
Colliaziuns
Seminari da rumantsch UNI Friburg
Bellinzona (circul)
Il circul da Bellinzona (talian circolo di Bellinzona) è in circul dal district da Bellinzona en il chantun Tessin en Svizra. L'uffizi cirquital sa chatta a Bellinzona.
Geografia
Il circul da Bellinzona giascha en il sid da la Leventina, al cunfin dal Mesauc cun la val dal flum Ticino.
Ladin
La noziun ladin ha differentas muntadas:
Lai da Champfèr
Il Lai da Champfèr è in lai alpin en il Chantun Grischun en Svizra. El sa chatta en l'Engiadina sin territori da la vischnanca da Silvaplauna. Il lai da Champfèr è la successiun dal Lai da Silvaplauna. Ina stretga tranter Silvaplauna e Surlej furma il cunfin tranter ils dus lais. A Champfèr sorta l'En or dal Lai da Champfèr e cuntinuescha ses viadi vers nord.
Il lai vegn circumdà dals vitgs Champfèr, Surlej e Silvaplauna.
Hokkaidō
thumb|200px|La prefectura da Hokkaidō en il Giapun. Hokkaidō (北海道) è la segund pli gronda insla dal Giapun. Ensemen cun pliras inslas pli pitschnas en la vischinanza furma ella la prefectura la pli settentriunala dal pajais. Congruent cun la prefectura denominescha Hokkaidō era ina da las regiuns dal Giapun.
La prefectura aveva a la fin dal 2005 var 5,7 milliuns abitants, dals quals 25'000 appartegnevan a la minoritad indigena dals Ainu. La citad la pli gronda ed a medem temp la residenza da l'administraziun prefecturala è Sapporo. La citad situada il pli al nord da Hokkaidō e dal Giapun insumma è Wakkanai.
Giapunais ch'èn naschids sin Hokkaidō sa numnan Dosanko (道産子) che munta „uffant ch'è naschì sin Hokkaidō“ u simplamain „figl/figlia da Hokkaidō“.
Villarsel-sur-Marly
Villarsel-sur-Marly è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Ocean
In ocean (dal grec Ωκεανός, Okeanos (Oceanus)) è ina gronda massa d'aua ensalada. Ils oceans èn partids en mars.
Situaziun
En total èn 71 % da la surfatscha da la Terra cuverts cun mars (ils oceans e lur mars laterals). Els sa concentreschan sin l'emisfera maritima, il center da la quala sa chatta en il Pacific gigantic sper la Nova Zelanda. Visavi, sin l'emisfera continentala, sa chattan be l'Atlantic, l'Ocean Arctic e parts da l'Ocean Antarctic e da l'Ocean Indic.
Repartiziun dals oceans
Ils tschintgs oceans dal mund èn:
Schuobacheclers
Schuobachechlers (tud.: Schwabengänger)
Enturn ils onns 1800 enfin viaden en ils onns 1914 gievan numerus uffants da scola (6 enfin 16 onns) dal Grischun, principalmain da la Surselva, en il Schuob. Uschia vegniva numnà la regiun enturn la citad da Ravensburg. Là vegnivan els sin in bain puril u tar in mastergnant sco famegls u fantschellas. Là stevan els tschintg enfin otg mais e turnavan alura a chasa cun in nov vestgì e novs chalzers. Cunquai che las famiglias eran fitg povras da quest temp, e n'avevan betg avunda da mangiar per tut ils uffants eran ellas cuntentas da betg stuair dar da mangiar anc ad in uffant dapli. Ins enconuscha era uffants che èn vegnids tractads mal a l'ester.
Refurmaziun
Refurmaziun (derivand dal latin reformatio = renovaziun, retuorn al origen; per puter e vallader es pel solit in üsaunza la noziun refuorma) significha üna refurma da la baselgia cristiauna occidentela al cumanzamaint dal 16evel tschientiner.
Indemini
Indemini è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Refurmaziun
Cumanzamaint
Ils refurmatuors da la prüma generaziun d'eiran Martin Luther in Germania e Huldrych Zwingli in Svizra tudas-cha. Els mettaivan la basa pel movimaint dal protestantissem.
Princips
La refuorma as basaiva sün princips marcants chi dessan der in ögl e sun formulos in latin:
Consequenzas in l'Engiadina
Territoris refurmos dvantaivan illa Rumantschia l'Engiadin'Ota e l'Engiadina Bassa. Las translaziuns da bibgias protestantas da la refurmaziun haun furmo il fundamaint per la litteratura rumantscha dal Grischun. Jachiam Bifrun ho tradüt "l'g Nuof Sainct Testamaint" in puter per l'Engadin'Ota e Durich Chiampel il "Cudesch da Psalms" in vallader per l'Engiadina bassa.
Surcuolm
Surcuolm è ina vischnanca svizra en il en il district Surselva.
Naturalissem
Il naturalissem ei ina tendenza dalla litteratura, dil teater, dalla filosofia e digl`art naven digl onn 1870 entochen igl onn 1900. L`expressiun va anavos sin il filosof Jean-Jaques Rousseau, che leva render attents ils carstgauns all`impurtonza dalla natira. El center dil naturalissem stat ina copia exacta dalla realitad, ins emprova da dar neu la realitad aschi objectiv sco pusseivel. Il tema principal dalla litteratura ein ils problems socials. Ils stils da scriver da quella epoca ein la lirica, l`epica e la dramatica.
Pùnt Valtschiel
La pùnt Valtschiel e egna pùnt da strada d'egn veial an betùn armo ca satgata agl cantùn Grischùn an Svizra. Ella colia igls vaschinadis Donat a Casti.
Sant'Abbondio (TI)
Sant'Abbondio è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Troja
thumb|upright=1.35|Charta dal Hisarlık, il crest dal chastè a Troja thumb|upright=1.35|Charta da la regiun antica Troas Troja (grec vegl: Troia u Troiē, er Ilios u Ilion; latin: Troia, Ilium; tirc: Truva; en las scienzas da l’antica vegn per regla duvrada la denominaziun latina) è ina citad antica. Ella è situada en la regiun Troas en il nordvest da la Tirchia al Hellespont en la provinza Çanakkale.
Geografia
Troja sa chattava sin la collina da 15 m autezza cun num Hisarlık (tirc: crest dal chastè) situada sper las Dardanellas. Dapi il temp da bronz controllava la citad l’access a la Mar Naira. Da quel temp n’eran ils bastiments anc betg abels da cruschar cunter il vent; perquai spetgavan els al port da Troja sin bunas relaziuns da vent. Ils dazis da via sco er las taxas da pilotadi e da protecziun han fatg daventar ritga la fortezza da Troja.
Renumada è la citad daventada en l’antica tras l’epos Ilias da Homer. En quel descriva l’autur la Guerra da Troja manada da l’allianza greca dals Acheans sut il retg Agamemnon. Homer sez numna Troja per regla Ilion u Ilios. La veneraziun per Troja e ses erox mitics è sa mantegnida enfin l’antica tardiva (mira l’epos Aeneis da Virgil). La collina Ilium era dal quel temp enconuschenta lunsch enturn. A l’entschatta dal temp medieval cristian èn la legenda da Troja e la posiziun da la citad dentant idas en emblidanza.
Dapi dus tschientaners tutgan l’existenza e la posiziun da Troja tar las tematicas las pli discutadas e contestadas entaifer l’archeologia. Ina maioritad dals scienziads da l’antica sustegna ozendi la tesa che Hisarlık saja identic cun la fortezza da Troja antica e furmia il lieu d’acziun da la guerra descritta tar Homer.
Emprimas emprovas da localisar la citad
A l’entschatta dal temp modern han adina dapli viagiaturs sa laschà inspirar da l’Ilias e visità la regiun da Troas. Uschia per exempel l’autura englaisa Mary Wortley Montagu che scriva l’onn 1718:
thumb|Illustraziun or da la translaziun da l’Ilias fatga d’Alexander Pope (1716)
Ma en vardad eran ruinas trojanicas plitost rauba stgarsa. Bain devi las ruinas marcantas d’Alexandria Troas, situadas in pau pli al sid. A partir dal 16avel tschientaner han ins dentant cumenzà a crititgar la tesa ch’i sa tractia qua da las ruinas da Troja. Per l’ina appartegnevan las restanzas evidentamain a l’epoca romana, per l’autra eran ellas situadas memia datiers da la mar per pudair correspunder a la descripziun antica. En la planira dal flum Scamander eran percunter da vesair naginas ruinas.
L’onn 1716 è cumparì il segund tom da la translaziun englaisa da l’Ilias fatga d’Alexander Pope. Quest cudesch cuntegna in’illustraziun ch’emprova da reconstruir la posiziun da la Troja antica: Or da la perspectiva d’utschè ves’ins na dal Hellespont la flotta dals Acheans, davosvart il champ da battaglia enramà dals dus flums Scamander e Simois, e davant la chadaina da muntognas Ida ils mirs imposants da Troja. Quest’illustraziun ha influenzà generaziuns d’exploraturs. Enturn l’onn 1750 ha ina gruppa englaisa sut l’egida da Robert Wood retschertgà sistematicamain l’entira planira dal Scamander ed enturn 1790 ha il cont franzos Choiseul-Gouffier laschà far l’emprima giada chartas da la Troas che sa basan sin mesiraziuns exactas. L’onn 1791 ha el transponì la reconstrucziun da Pope sin la cuntrada reala e supponì che l’emprima collina davant la chadaina da muntogna Ida stoppia correspunder a la Troja antica. Encunter questa tesa da Bunarbaschi respectivamain Balli Dağ ha pli tard Schliemann stuì sa defender. Er sin la collina da Hisarlık han ins scuvert da quel temp emprimas ruinas e tratg en consideraziun che quai pudessan esser las restanzas da Troja.
Ils emprims perscrutaders da Troja
thumb|Sguard dal foss da Schliemann sin il Hisarlık en direcziun da la planira da [[Troas e da las Dardanellas]] L’onn 1821 ha Charles Maclaren, in editur da gasetta e geolog amatur da la Scozia, edì in emprim essai davart Troja. L’onn 1824 ha el amplifitgà questa lavur ad ina dissertaziun voluminusa e localisà la collina da Hisarlık sco lieu d’acziun dals eveniments da la Troja antica. Ina part da la collina era da quel temp en possess dals Calvert, ina famiglia da gronds proprietaris da terren e diplomats englaisa. Suenter che Maclaren aveva publitgà l’onn 1863 ulteriurs mussaments per cumprovar sia tesa davart Troja, ha il figl il pli giuven da la famiglia, Frank Calvert, pruvà da vegnir en possess da l’entira collina. Quai n’al è betg reussì, ma las pitschnas exchavaziuns ch’el sez ha fatg al han impressiunà talmain, ch’el ha contactà il British Museum en chaussa. Ma da lezza vart na hai per il mument dà nagin sustegn, uschia che Schliemann è stà l’emprim che ha persequità a moda sistematica las supposiziuns da Maclaren e da Calvert.
Heinrich Schliemann
thumb|left|upright|[[Heinrich Schliemann (1892)]] Heinrich Schliemann, in archeolog tudestg ch’aveva pudì rimnar enfin qua be paucas experientschas, è arrivà ils 9 d’avust 1868 en la planira da Troas. En tschertga da la citad da Troja ha el l’emprim persequità la tesa prevalenta e perscrutà la collina Balli Dağ. Damai ch’el e ses tschintg gidanters n’han chattà nagut, vulevan els returnar en Germania. Ma Schliemann ha manchentà ses bastiment, è fruntà per casualitad sin Frank Calvert ed è vegnì envidà da lez da passentar la notg en sia chasa. Calvert è vegnì da persvader Schliemann che las ruinas da Troja sa chattian sut il Hisarlık. Schliemann ha pli tard adina rendì attent che Calvert al haja furnì las indicaziuns decisivas per chattar la citad antica. Medemamain ha Schliemann adina sutlingià che l’autur da l’Ilias haja laschà giugar sia libertad poetica. En pli era el conscient d’exchavar la fortezza da Troja e betg la citad sco tala.
thumb|Ils mirs da la fortezza da Troja
L’onn 1873 ha Schliemann communitgà a la publicitad ch’el haja chattà las ruinas da Troja. La scuverta la pli sensaziunala è dentant stada il stgazi d’aur che Schliemann ha numnà il Stgazi da Priamos. Quest stgazi ha sigillà la reputaziun da Schliemann sco scienzià e manà en l’Imperi tudestg ad in’euforia per Troja e per l’archeologia en general. Grazia a quest’attenziun ha l’archeologia pudì sa transfurmar d’in hobi per amaturs e viagiaturs ad ina disciplina scientifica per propi. Igl è dentant sa mussà gia dal temp da Schliemann – tras perscrutaziuns da ses collavuratur Wilhelm Dörpfeld – ch’il stgazi stoppia esser radund 1000 onns pli vegls che supponì da Schliemann. Il stgazi è vegnì mussa blers onns en il Museum da l’antica a Berlin. Suenter la Segunda Guerra mundiala han las truppas sovieticas manà il stgazi a Moscau, nua ch’el sa chatta anc oz.
Wilhelm Dörpfeld e Carl Blegen
Ulteriuras exchavaziuns fatgas ils onns 1893/94 e 1924 tras Wilhelm Dörpfeld respectivamain 1932–1938 tras Carl Blegen han mussà che Troja era abità a partir dal temp da bronz tempriv (ca. 3000 a.C.) enfin en l’antica tardiva. Dacurt han ins chattà indizis anc pli vegls che tanschan enavos enfin en il 5avel millenni a.C. Cun il cumenzament da la cristianisaziun è l’interess per ils eroxs pajauns e lur abitadis tschessà plaunet. A l’invasiun dals Gots l’onn 276 ha la citad bain anc pudì s’opponer, suenter ina retscha da terratrembels desastrus è la colonisaziun dentant ida a fin enturn 500 s.C.
Enfin oz han ins pudì distinguer diesch stresas da colonisaziun principalas (Troja I enfin Troja X) che vegnan sutdivididas en bundant 40 stresas parzialas. Troja I (2950–2550 a.C.) e II (2550–2200) appartegnan al temp da bronz tempriv, Troja III enfin V (2200–1700) al temp da bronz mesaun, Troja VI enfin VIIa (1700–1200) al temp da bronz tardiv. Troja VIIb (1200–1000) tutga en il temp da fier tempriv, Troja VIII e IX en ils proxims tschientaners enfin al temp roman e Troja X – ina sedia episcopala bizantina – tanscha enfin en il cumenzament dal temp medieval.
thumb|upright=1.35|left|Tagl traversal tras il Hisarlık Troja I – quai in pèr dals resultats da las perscrutaziuns – era anc situà directamain sper la mar. La citadella Troja II cumpigliava ina surfatscha da radund 9000 m² (ed è vegnida destruida quatter giadas tras incendis), Troja IV aveva ina surfatscha dubel gronda e Troja VI aveva cuntanschì en direcziun sidost in’expansiun sin radund 50 000 m² (senza quintar la citad sut). La fortezza descritta da l’autur da l’Ilias pudess esser identica cun Troja VI (u cun VIIa sco auters supponan). Quest’epoca da l’istorgia da colonisaziun è ida a fin enturn 1300 a.C. I n’è dentant betg cler, schebain quai è succedì tras terratrembels u tras acts guerrils.
Medemamain èsi contestà vinavant, schebain la guerra da Troja sa basia propi sin eveniments istorics u betg. En egl dat en mintga cas che Homer localisescha la citad da Troja en moda detagliada: El menziunescha las Dardanellas (numnadas lura Hellespont) ed il culm Ida sco elevaziun la pli auta. Plinavant vegnan descrits ils dus flums Scamander e Simois che s’uneschan sper Troja e las inslas Tenedos ed Imroz. Forsa gidan perscrutaziuns futuras a sclerir ina u l’autra dumonda ch’è anc averta. Enfin oz han ins numnadamain pir perscrutà la fortezza da Troja. Ins po dir cun tutta segirtad ch’ina gronda part da la citad sa chattava ordaifer la part fortifitgada.
Schliemann sez era da l’avis che las fortificaziuns imposantas da Troja II correspundian a la descripziun da Homer. Er l’uschenumnada Mascra d’aur dad Agamenon che Schliemann ha chattà l’onn 1876 tar exchavaziuns a Mykene aveva el attribuì al temp da la Guerra da Troja. Oz san ins che sia dataziun era en omadus cas memia giuvna: Troja II ha existì tranter 2550 e 2200 a.C.; las fossas chattadas a Mykene dateschan da 1500 a.C. Per Dörpfeld furmava Troja VI la citad omerica. Oz suppon’ins dentant che la stresa VIh saja vegnida destruida enturn 1300 a.C. tras in ferm terratrembel. Per quel motiv ha Carl Blegen declerà Troja VIIa sco stresa probabla dals eveniments mitologics. Questa tesa vegn sustegnida enfin oz da la pluralitad dals scienziads. Tenor examinaziuns da cheramica pli novas ha la fin (probablamain violenta) da Troja VIIa gì lieu enturn 1200 a.C. A questa dataziun correspundan las indicaziuns davart la Guerra da Troja ch’èn cuntegnidas en las ovras d’auturs da l’antica.
Cuntraversas actualas
thumb|upright|Skizza d’in sigil da bronz che duai cumprovar la preschientscha da Troja en la tradiziun scritta dals Hetits (chattada 1995) Ils davos decennis han duas differentas tesas dominà la perscrutaziun da Troja. L’emprima sa lascha descriver sco cuntinuaziun da la tendenza da spustar la citad omerica en epocas pli giuvnas, da VI (Dörpfeld) tar VIIa (Blegen) e pli tard en direcziun da VIIb1. En questa stresa cumparan novas furmas da cheramica che laschan supponer midadas entaifer la populaziun da la citad. Quai e las constellaziuns politicas dal 12avel tschientaner coincideschan cun las descripziuns da Homer. Er la cultura da Mykene ha existì vinavant durant il 12 ed 11avel tschientaner, uschia ch’ina guerra dals Acheans cunter Troja pir en il 12avel tschientaner fiss tuttavia stada pussaivla. Perencunter – uschia argumenteschan ils aderents da questa tesa vinavant – avess ina guerra en il decurs dal 14 u 13avel tschientaner stuì provocar ils Hetits che dominavan da quel temp l’Asia Minura. En lur funtaunas scrittas na saja dentant da leger nagut davart ina tala guerra. Blers istoriografs, sco il professer d’istorgia antica a Tübingen Frank Kolb, relativeschan a medem temp la muntada economica e la grondezza da Troja insumma e mettan en dumonda la muntada da Homer sco funtauna per eveniments istorics succedids durant il temp da bronz tardiv.
Cun questa critica è Kolb sa drizzà en emprima lingia encunter la segunda tesa che dominescha la discussiun actuala. Quella sa basa sin las exchavaziuns che ses collega da Tübingen Manfred Korfmann ha fatg a partir dal 1988 a Troja. Per l’emprima giada han ins perscrutà er parts da la citad che giascha en la planira situada sut la fortificaziun. A basa da questas scuvertas ha Korfmann identifitgà la stresa VII sco fasa tardiva da Troja VI ed è returna argumentativamain sur Blegen or en direcziun da Dörpfeld. Korfmann è vegnì sustegnì dal filolog Joachim Latacz ch’ha identifitgà Troja VI e Troja VII cun la citad Wilusa, ina citad vasala che cumpara en funtaunas dals Hetits. Cun in’exposiziun realisada il 2001/2002 han Korfmann e ses collavuraturs pruvà da dar enavos a Troja la muntada surregiunala che generaziuns da perscrutaders precedentas avevan attribuì a questa citad e da prender per il pled las descripziuns da Homer. En la vasta populaziun è quest maletg da Troja renconuschì ed incontestà; istoriografs da l’antica, filologs classics ed archeologs èn perencunter dividids en aderents ed adversaris da la tesa tradiziunala.
Suenter la mort da Korfmann l’onn 2005 è ses collega da Tübingen Ernst Pernicka vegnì incumbensà cun la cuntinuaziun da las lavurs d’exchavaziun. L’onn 2006 ha la Tirchia concedì per quest intent ina licenza da 18 onns. Dapi l’onn 1996 furma Troja plinavant il Parc naziunal istoric Truva e tutga dapi l’onn 1998 tar il Patrimoni cultural mundial da l’Unesco. En il decurs dals proxims onns duai er vegnir stgaffì a Troja in museum che preschenta l’istorgia dal lieu ed ils resultats da las exchavaziuns.
Grischun talian
Il Grischun talian, entaifer il chantun enconuschent sco valladas talianas, è la part dal chantun Grischun nua ch'ins discurra talian u lumbard. Il Grischun talian furma ensemen cun il chantun Tessin la Svizra taliana.
En las autras linguas dal chantun ha la regiun num Grigioni italiano (talian), Grisun talian (lumbard) ed Italienischbünden (tudestg).
Profil
La regiun sa chatta en la part la pli meridiunala dal chantun e cumprenda ils districts Moesa (a l'ost) e Bernina (al vest), las vischnancas da Beiva (Bivio) en il district Alvra e Bregaglia en il district Malögia. Ella ha ina populaziun da var 15'000 abitants dals quals dapli che 85% discurran talian u savens dialects gallo-italics locals (lingua lumbarda).
Las trais regiuns che furman il Grischun talian vegnan separadas da muntognas ed èn uschia isoladas dal rest dal chantun, ma era ina da l'autra. Causa lur isolaziun e per mancanza da pussaivladads economicas è la depopulaziun adina stada in grond problem. Er ozendi viva e lavura dapli che la mesadad dals Grischuns talians ordaifer lur regiun natala.
L'impurtanza da la lingua taliana en il chantun è sa sminuida durant ils ultims onns, quai surtut en las regiuns las pli lontanas dal Tessin. Ins crai ch'ils motivs per quest svilup sajan l'immigraziun da persunas da lingua tudestga en zonas tradiziunalmain talianas, la derasaziun da meds da massa en lingua tudestga e la mancanza da scolas secundaras talianas en il Grischun.
La Pro Grigioni Italiano, in'organisaziun fundada l'onn 1918 cun la finamira da promover la lingua e cultura taliana en il Grischun, è reconuschida uffizialmain dal Chantun sco represchentanza da la minoritad autoctona da lingua taliana en il chantun.
Marly
Marly è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Wakkanai
thumb|230px|Panorama da Wakkanai cun il port Wakkanai (稚内市) è ina citad en la sutprefectura da Sōya, Hokkaidō, Giapun. Ella è la sedia administrativa da la sutprefectura da Sōya e la citad il pli al nord dal Giapun. En la vischnanca sa chatta il punct il pli al nord dal Giapun, il cap Sōya, dal qual ins vesa da bun'aura l'insla russa Sachalin.
Num dal lieu
Il num da la citad deriva da l'ainu Yam-Wakka-Nay (ヤムワッカナイ) che munta „l'aual en il qual curra l'aua fraida“, da yam „fraid (da tutgar)“, wakka „aua (schubra, da baiver)“ e nay „aual, flum(in)“. L'emprim morfem è ì a perder en il num giapunais. Ils kanji (bustabs chinais duvrads per scriver il giapunais) èn vegnids tschernids per lur valur fonetica (pronunzia), els na transportan betg la muntada dal num.
Economia
Las industrias las pli impurtantas èn la pestga, l'economia da latgiras e l'agricultura.
Traffic e transport
Wakkanai dispona d'in atgna plazza aviatica e d'in port. Per via terrestra èsi accessibel tras la lingia principala da Sōya da la viafier JR e tras las vias naziunalas 40, 232 e 238.
Citads partenarias
Partenadis existan a l'intern cun Ishigaki, la citad il pli al sid dal Giapun, ed a l'ester cun Juschno-Sachalinsk (Sachalin, Russia) e Anchorage (Alasca, USA).
Ependes (FR)
Ependes ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Nello Celio
Nello Celio (1914–1995) star in commember dal Cussegl federal 1966–1973 da la partida liberal-democrata.
Giubiasco (circul)
Il circul da Giubiasco (talian circolo di Giubiasco) è in circul dal district da Bellinzona en il chantun Tessin en Svizra. L'uffizi cirquital sa chatta a Giubiasco.
Geografia
Il circul da Giubiasco giascha al sid da la chapitala chantunala, Bellinzona. Ses cunfin da nordvest è marcà dal flum Ticino; en sia part occidentala è la val dal flum Morobbia, che sbucca en il Ticino; entant che sia part meridiunala vegn drenà dal Vedeggio che cula en il Lai da Lugano.
Geoffrey Hull
Il Professur Geoffrey Stephen Hull (6 da september 1921) è in linguist australian e s'interessa per linguas romanas, particularmain las linguas retoromanas e da l'Italia dal Nord, linguas celticas, linguas eslavas e linguas da Timor da l'Ost.
Olivone
Olivone (rumantsch istoric Luorscha) è in'anteriura vischnanca politica en il chantun Tessin (Svizra). Ella è situada en il circul Olivone dal district Blenio.
Ils 22 d'october 2006 ha Olivone fusiunà cun las vischnancas da Ghirone, Campo (Blenio), Aquila e Torre a la vischnanca da Blenio.
Num dal lieu
Il num rumantsch antiquà, Luorscha, medemamain sco il num glarunais, Aläwurtse, deriva da (a) Lavorceno, ina fracziun da l'anteriura vischnanca dad Olivone.
Democrazia
thumb|240px|Urna electorala Il term democrazia (dal grec vegl δημοκρατία ‹domini dal pievel›; da δῆμος dēmos ‹pievel, populaziun dal stadi› e κρατός kratós ‹pussanza, domini›) designescha oz furmas da domini, urdens politics u sistems politics en ils quals la pussanza e regenza parta dal pievel. Quel participescha ubain directamain (democrazia directa) ubain tras represchentants (democrazia indirecta) a tuttas decisiuns che pertutgan la publicitad a moda lianta. Elements tipics d’ina democrazia moderna èn elecziuns libras, il princip da maioritad e da consens, la protecziun da las minoritads, l’acceptanza d’in’opposiziun politica, la separaziun da las pussanzas, la constituziunalitad da tut agir statal, la protecziun dals dretgs fundamentals sco er l’observaziun dals dretgs umans e dals burgais. Damai ch’il domini vegn exequì tras l’entir pievel, èn la libertad d’opiniun e da pressa da muntada centrala per il process da furmaziun da la voluntad.
Tar bleras da las democrazias existentas sa tracti da republicas. Ma er monarchias modernas èn daventadas cumpatiblas en blers reguards cun la noziun da la democrazia – uschia èn sa furmadas furmas statalas maschadadas sco la monarchia parlamentara che uneschan en sai ils elements centrals d’ina democrazia.
Igl existan differentas furmas da mesirar il grad da democratisaziun. Tenor l’index da democrazia vivevan il 2016 be radund 4,5 % da la populaziun mundiala en ‹democrazias cumplettas›, il rest en ‹democrazias incumplettas›, en sistems parzialmain democratics (per part cun tratgs autoritars) u en autocrazias.
Teorias da la democrazia
L’intent e la moda da funcziun da la democrazia vegnan discutads en diversas teorias da la democrazia. Teorias da la democrazia normativas partan d’in’idea concreta areguard las finamiras centralas ch’ina democrazia duai ademplir e favuriseschan mintgamai differentas furmas da democrazia sco la democrazia directa, la democrazia represchentativa, la democrazia participatorica, la demarchia, la democrazia radicala u la democrazia da basa.
Legitimaziun da la democrazia – legitimaziun tras democrazia
thumb|220px|Sesida dal parlament da la Brasilia In’impurtanta teoria da legitimaziun da la democrazia sa basa sin l’ideal d’in ‹domini dal pievel›, il qual duai sa fundar sin l’approvaziun e collavuraziun da la maioritad dals burgais. Teoreticamain sa lascha in’argumentaziun persuenter chattar en la suandanta ponderaziun: L’urden da la cuminanza politica duaja sa basar sin gistadad. La basa la pli fundamentala fin la quala pon penetrar tuttas stentas da definir tge ch’è gist, furma quai che la conscienza individuala resenta – applitgond il meglier pussaivel la raschun – sco bun e gist. Perquai vala mintga individi envers l’auter sco instanza morala da medema valur, sco che Kant ha constatà. Quai maina per ils secturs dal stadi e dal dretg a la pretensiun democratica che tuts duain pudair cundecider er en dumondas dal dretg e da la giustia en ina libra concurrenza d’opiniuns.
Suandond quest patratg, vala la democrazia oz tenor la chapientscha occidentala sco suletta legitimaziun pussaivla da l’urden social. Savens vegn democrazia mess a pèr cun constituziunalitad e legalitad, cumbain che quests elements èn, tenor la teoria statala, betg liads necessariamain in a l’auter. La valitaziun da la democrazia sco ‹(suletta) dretga furma statala› ha mess ad ir en il temp modern l’uschenumnà process da democratisaziun. Quel po vegnir manà natiers tras adattaziuns cuntinuantas da l’urden statal d’in pajais, tras ina revoluziun u er d’ordaifer, tras ina pussanza estra.
Tenor il raziunalissem critic ston er las teorias da legitimaziun vegnir suttamessas ad ina valitaziun critica, surtut areguard flaivlezzas che las rendan predispostas per tendenzas totalitaras. Tenor Karl Popper, il fundatur dal raziunalissem critic, partan las teorias da la democrazia a moda nuncritica da la dumonda ‹Tgi duai reger?› e da la resposta ‹Il pievel duai reger› u ‹La maioritad duai reger›. La resposta saja problematica, perquai che facticamain na regia betg il pievel, mabain la regenza; e la dumonda, uschia cuntinuescha Popper, fiss da remplazzar tras in’autra, numnadamain co ch’ina tirannia possia vegnir evitada ed il stadi structurà e controllà en tala moda ch’in regent na possia betg far memia grond donn e sa laschia destituir a moda nunviolenta. L’agir da regenzas n’è tenor questa teoria betg legitimà a priori e na po betg star sur la morala. Ni il pievel ni la regenza sajan u duain esser suverans en in senn absolut: la regenza stoppia proteger minoritads er cunter la voluntad da maioritads, ed il pievel stoppia far responsabla la regenza en rom d’elecziuns er cunter la voluntad da quella. Tenor questa teoria n’ha in’elecziun betg en emprima lingia la funcziun d’eleger e legitimar ina nova regenza ch’è abla da far valair la voluntad dal pievel u da la maioritad, mabain surtut ina dretgira dal pievel cun la regenza da fin qua, tar la quala ils burgais decidan schebain quella saja capabla avunda e sche lur acziuns sajan moralmain integras. La teoria dal domini da la maioritad stoppia vegnir remplazzada tras la teoria da la pussanza da demissiun da la maioritad.
Cundiziuns da basa per il funcziunament da la democrazia
thumb|400px|Index da la democrazia, situaziun dal 2019 (verd: fitg democratic; cotschen: fitg autoritar) Per che la democrazia possia funcziunar sco sistem politic liberal e datiers dals burgais, e quai a moda effizienta e flexibla, ston esser ademplidas tschertas cundiziuns da basa e vegnir applitgadas tschertas structuras che duain impedir ch’i sa furmia per exempel in absolutissem maioritar en il qual ina part da la societad supprima in’autra. Talas ponderaziuns han gia giugà ina rolla cur ch’ins ha stgaffì la constituziun dals Stadis Unids ed èn pli tard vegnidas approfundadas tras Alexis de Tocqueville e John Stuart Mill.
Tar questas cundiziuns da basa tutga oravant tut la garanzia che la pussanza statala opereschia tenor ils princips dal stadi da dretg, resguardond surtut ils dretgs fundamentals e constituziunals. A garantir e survegliar quai servan entaifer il sistem politic differents princips da procedura e mecanissems da controlla. Ultra da quai procura la separaziun da las pussanzas orizontala (legislativa, executiva e giudicativa) e verticala (structura federativa, princip da subsidiaritad) che las decisiuns vegnan furmadas e purtadas da differents gremis ed a differents nivels. Ad ina furmaziun da l’opiniun differenziada servan tranter auter la pluralitad da las partidas politicas, ina cuntrada mediala vasta e libra da tutta controlla statala, organisaziuns ed associaziuns extraparlamentaras sco er en general la libertad d’opiniun e da reuniun.
Caracteristicas centralas da la democrazia
In stadi vala sco democratic sch’el ademplescha las suandantas premissas:
La decisiun democratica
Per ch’ina elecziun en democrazias represchentativas resp. ina votaziun en democrazias directas correspundia a standards minimals democratics, ston esser ademplids sper il princip da maioritad u da consens anc ulteriurs criteris:
Istorgia
L’istorgia da la democrazia è colliada stretgamain cun il svilup da l’idea dal dretg natiral, la quala sa basa da sia vart fermamain sin la noziun dals dretgs umans. Las ragischs da la democrazia tanschan enavos en las societads tradiziunalas (p.ex. da chatschaders e rimnaders), las qualas il sociolog Thomas Wagner ha designà sco ‹democrazia da concordanza egalitara›.
Citads-stadis grecas
Sco pli vegl exempel d’in urden democratic vegn considerada la democrazia attica antica, la quala è sa sviluppada en il 5avel tschientaner a.C. suenter dirs cumbats dals nobels e d’autras persunas bainstantas cun il pievel. La democrazia attica concediva a tuts burgais cumplains masculins da la citad dad Athen ch’avevan cumplenì 30 onns il dretg da cundecisiun en la regenza. Exclus eran dunnas, novarrivads, umens sut 30 onns e sclavs. Il dumber dals burgais cumplains muntava a radund 30 000 fin 40 000, quai che correspundeva a ca. 10 % da l’entira populaziun. Tar impurtantas decisiuns, per exempel davart guerra e pasch, stuevan esser preschents almain 6000 votants. Ils uffiziants (p.ex. ils archonts) vegnivan oriundamain determinads tras la sort – cun excepziun dals strategs ch’eran responsabels per l’armada e che giugavan in’impurtanta rolla en cas da guerra. Damai che quels purtavan però ina gronda responsabladad vegnivan els – en cas d’ina sconfitta – per part bandischads per 10 onns da la regiun Attica.
Il pensar politic dad Aristoteles
Aristoteles dovra la noziun ‹democrazia› en si’ovra Πολιτικά (‹Politica›) l’emprim a moda negativa, per designar il domini dals povers naschids libers. Questa furma da stadi defurmada n’ha tenor ses avis betg avant egl il bainstar general, mabain be il bainstar da la part regenta da la populaziun (vul dir dals povers). Aristoteles n’ha betg refusà strictamain da participar il pievel cumin – en ina furma moderada – a la pussanza (quai ch’aveva anc fatg ses magister Platon). Ma sco furma statala la pli stabila e gista ha Aristoteles a la fin dals quints tuttina pledà a favur d’ina furma maschadada tranter democrazia ed oligarchia, numnadamain da la politia. En quella sa participescha il pievel sur l’elecziun dals uffiziants e la controlla da lur lavur a la regenza, la quala haja en mira il bainstar general e na vegnia betg exequida a donn d’ina part dal stadi (p.ex. dals bainstants).
Republica romana
Er la republica romana ha – fin che quella dueva vegnir substituida successivamain tras il principat – realisà ina societad cun elements rudimentars democratics che sa basavan sin l’idea da l’egualitad dals libers tar l’elecziun dals magistrats republicans, schebain che dominava il princip oligarchic. Tar l’elecziun d’in consul valeva – pervi dal sistem da la Comitia centuriata – la vusch d’in ritg bundant dapli che quella d’in pover. La prestaziun da Roma che dueva esser istoricamain pli impurtanta dastgass però esser il fatg ch’ins ha etablì da quel temp ina furma tempriva d’in stadi da dretg – in concept ch’è medemamain collià stretgamain cun la chapientscha da democrazia odierna.
Marcus Tullius Cicero ha ‹romanisà› la noziun democrazia sco civitas popularis (‹De re publica›, I). Da qua deriva er il num da la partida dals populars (che dueva cumbatter a la fin dal temp da la republica cunter ils optimats). Tenor Cicero è questa furma da regenza segnada da la libertad ch’ils burgais giaudan; a medem temp considerescha el quella sco smanatschada tras il privel da la sfranadadad da las massas.
Temp medieval e temp modern
thumb|160px|Bill of Rights (1689) Cun la fin da l’Imperi roman n’è l’idea democratica betg svanida dal tut da la tribuna politica da l’Europa. En divers pajais sa basavan ins da quel temp sin la tradiziun da l’assamblea populara germana, il thing, il qual dueva furmar sur pliras staziuns e deturs la basa dals parlaments respectivs dal temp modern: Engalterra (Thing u Folcgemot, dapi il 7avel tschientaner Witenagemot, dapi il 1066 Curia Regis, dapi il 17avel tschientaner e per num dapi il 1707 parlament britannic); Islanda (Althing dapi il 930, il pli vegl parlament ch’exista fin oz); Faröer (Løgting, in dals pli vegls parlaments, dapi ca. 900); Isle of Man (il pli vegl parlament dal mund ch’è stà activ senza interrupziun, sa lascha cumprovar dapi il 979); Danemarc, Svezia e Norvegia (Thing fin ca. il 12avel tschientaner, dapi lura reginavel; oz sa numnan ils parlaments puspè Ting: Storting e Folketing); Germania (Ding; pli tard per part svilup a dretgiras localas, uschenumnadas Femegerichte, ed a citads imperialas libras cun cussegls dals burgais); Svizra (Ding; a quest dretg sa referescha evtl. parzialmain la Confederaziun ch’è sa furmada en il 13avel tschientaner per proteger las ‹veglias libertads›).
Ina nova qualitad dal moviment democratic ha però pir cumenzà cun la furmaziun da la chombra bassa u dals deputads britannica (House of Commons) en il 13avel tschientaner. Quest parlament rudimentar aveva a l’entschatta be fitg paucs dretgs ed era expost a la pussanza dal monarc. Cun il svilup da la monarchia absoluta è si’influenza schizunt anc vegnida pli pitschna. Pir dal temp da la guerra civila englaisa è il House of Commons sa sviluppà en il 17avel tschientaner ad ina represchentanza dal pievel cun dretgs extendids. Il pli impurtant document dal parlamentarissem è la Bill of Rights dal 1689, en la quala il nov regent William ch’è vegnì envidà en l’Engalterra ha admess al parlament immunitad, il dretg da disponer da las finanzas e da sa reunir senza invit dal retg, stgaffind uschia ils dretgs fundamentals d’in parlament modern. Entant che tscherts deputads, sco per exempel John Lilburne, han clamà gia baud suenter l’egualitad per tuts, han auters (p.ex. dal temp dad Oliver Cromwell) defendì ils privilegis da la classa superiura e refusà tendenzas democraticas memia ‹radicalas› cun l’argument che quellas mainian a la pussanza la plebaglia.
L’onn 1755 ha Pasquale Paoli scrit ina constituziun per l’insla Corsica. I sa tracta d’ina constituziun maschadada tenor model antic ch’integrescha elements democratics e resguarda er tradiziuns regiunalas da la Corsica. Quest document po valair sco emprima constituziun moderna insumma.
Il 1762 ha Jean-Jacques Rousseau publitgà si’ovra ‹Du contract Social; ou Principes du Droit Politique› ed etablì cun questa teoria da contract la democrazia identitara, tenor la quala il regent ed ils regids èn identics. Il princip da la suveranitad dal pievel che resulta da quai sa basa sin la voluntad generala (volonté générale).
Probablamain gia en il 16avel tschientaner eran s’unidas en l’America dal Nord tschintg stirpas d’Indians a la lia dals Irocais ed avevan dà a sasez ina constituziun da cussegls. Da quella, da las prelavurs dals filosofs e da l’exempel dal parlamentarissem englais han Benjamin Franklin ed auters politichers americans sa laschà inspirar cur ch’els han formulà la constituziun americana. A basa da quella è sa furmà il 1787 cun ils Stadis Unids da l’America l’emprim stadi democratic modern. Cun la constituziun dals 3 da matg 1791 ha la Pologna-Lituania dà a sasez in urden statal democratic, en quel senn ch’il dretg da cundecisiun politica che valeva fin qua be per l’aristocrazia è vegnì extendì sin la burgaisia bainstanta. Ils process numnads han inspirà la Revoluziun franzosa e manà pass per pass a la democratisaziun d’auters pajais europeics; menziun speziala entaifer l’ulteriur svilup merita puspè il parlament englais.
Il svilup da la democrazia en l’Europa en il 17avel e 18avel tschientaner è stà collià fermamain cun il republicanissem; quel aveva pia savens en emprima lingia en mira d’abolir la monarchia e d’orientar l’urden statal al bainstar general. Tranter ils revoluziunars americans e franzos vegniva tuttavia discutà a moda cuntraversa, schebain ina democrazia en il senn d’ina participaziun da l’entir pievel a la pussanza possia restar stabila, ubain sche quella sa sviluppia ad in domini da la plebaglia. Plinavant sa dumandav’ins da quel temp, schebain la democrazia sa laschia insumma realisar en stadis da gronda surfatscha, ils quals èn segnads bler pli ferm che las democrazias anticas dal fatg ch’ils burgais n’enconuschevan betg in l’auter persunalmain sco er da grondas differenzas socialas e culturalas tranter la populaziun. Ultra da quai è il process da democratisaziun adina puspè vegnì franà en il decurs dal 19avel tschientaner da vart da las monarchias (restauraziun a partir dal 1814/15; sconfitta da las revoluziuns naziunalas il 1848/49). Betg il davos perquai ch’i n’era betg reussì a las monarchias da schliar ils problems latents areguard la participaziun politica e la dumonda sociala, è la finala prorutta il 1914 l’Emprima Guerra mundiala. A la fin da quella, il 1918, han alura divers pajais fatg il pass da la monarchia a structuras republicanas e democraticas per propi (p.ex. en Germania la Republica da Weimar). Ma il conflict cun faschissem e communissem dueva anc retardar in’ulteriura giada il process da democratisaziun ch’ha alura, suenter la Segunda Guerra mundiala e surtut a partir dals onns 1960, er cuntanschì las anteriuras colonias ordaifer l’Europa. Schebain il model democratic occidental è la ‹dretga› furma er per autras parts dal mund, è in’ulteriura dumonda che vegn discutada per part fin oz a moda cuntraversa.
Quechua
thumb|200px|Mattetta indigena a Cusco (Peru) Quechua (en l’Ecuador kichwa u quichua) è ina gruppa da varietads linguisticas indigenas parentadas stretgamain ina cun l’autra che vegnan discurridas en il territori da las Andas en l’America dal Sid. Igl è contestà, schebain ins duai discurrer en quel cas d’ina singula lingua cun differenzas dialectalas fitg fermas, ubain d’ina famiglia linguistica che sa cumpona da pliras linguas. En il segund cas resta la dumonda averta, da quantas linguas ch’i sa tracta. Per sclerir questa dumonda dependi era, sch’ins parta da criteris structurals inerents a la lingua u da criteris sociolinguistics ch’èn identitars en il senn il pli vast dal pled.
Democrazia
Furmas da la democrazia
thumb|220px|Democrazia directa en il chantun da Glaruna En il decurs da l’istorgia ed en la teoria da las scienzas politicas èn sa sviluppadas differentas concepziuns da la democrazia sco furma da regenza.
Tumein
Tumein (uffizialmain tudestg Tamins) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Trins dal district Imboden, a var 10 km en il nord da Cuira.
Quechua
Il glottonim
Il pled quechua sco tal (en quechua tut tenor dialect e moda da scriver qhichwa, qichwa, qiĉwa ubain qheswa) signifitga ‹val› u ina zona d’autezza (geografica) inclus las abitantas ed ils abitants che vivan en quella. Ils Quechuans sezs numnan lur lingua runa simi respectivamain runasimi (da runa ‹uman› e simi ‹bucca, pled, lingua›, damai ‹pled da l’uman›). Tscherts texts quechuans dovran la denominaziun qhichwa simi ubain qheswa simi (‹lingua quechua›).
Democrazia
Demarchia
En la demarchia vegnan ils represchentants dal pievel e la regenza betg elegids dal pievel, mabain eruids or dal pievel tenor il princip da la casualitad. La demarchia sa lascha classifitgar tranter democrazia directa e democrazia represchentativa: Ins la po interpretar sco opiniun dal pievel eruida tras provas, quai che correspunda a la democrazia directa; da l’autra vart pon ins er dir ch’i sa tractia d’ina democrazia directa en la quala ils represchentants dal pievel vegnian be eruids en autra moda.
Tumein
Sut il Schlossfelsen da la fracziun Reichenau s'uneschan il Rain Posteriur ed il Rain Anteriur tar il Rain. Sin la staziun da Reichenau-Tamins sa divida il traject da la Viafier retica or da Cuira. Ina lingia maina per Tusaun en l'Engiadina, l'autra per Mustér ad Andermatt.
Democrazia
Democrazia plebiscitara
Tar la gronda part da las democrazias modernas sa tracti da democrazias represchentativas cun elements directdemocratics a nivel naziunal e/u communal. Il pievel n’elegia betg be persunas, mabain decida da temp en temp er davart dumondas concretas (plebiscits). Ina tala furma maschadada numn’ins democrazia plebiscitara. La paisa dals elements represchentativs e da la democrazia directa po variar da pajais tar pajais; ins fa perquai l’ulteriura differenza tranter democrazia mez directa, democrazia maschadada e democrazia represchentativa limitada.
Quechua
La parentella linguistica
Fin oz n’han ins betg pudì cumprovar ch’il quechua saja parent cun in’autra lingua che na fa betg part da questa gruppa. Sin fundament dal vast vocabulari cuminaivel cun l’aimara han ins attribuì il quechua e l’aimara (resp. las linguas aru) a la medema famiglia linguistica, numnadamain al quechumaran. Novas retschertgas (cumparatisticas) laschan però supponer ch’il vocabulari communabel sto probablamain vegnir attribuì als emprests lexicals vicendaivels en consequenza dal contact linguistic ch’ha existì sur millis onns.
Tumein
Linguas
La midada da lingua a Tumein dal sursilvan, in idiom rumantsch, tar il tudestg è gia successa fitg baud. Il temp exact n'è betg conuschent. Ma i ha adina dà ina minoritad da lingua rumantscha. Il svilup dals ultims onns sa mussà en la suandanta tabella:
Democrazia
Democrazia da cussegls
Il sistem da cussegls represchenta in’ulteriura furma maschadada tranter democrazia directa e represchentativa. Tar quel elegia la populaziun en in sistem da plirs stgalims uschenumnads cussegls ch’èn liads a las instrucziuns da lur electurs. En furma da la republica da cussegls – cun manaschis ed organisaziuns da lavurants ch’elegian ed instrueschan lur represchentants – è quest sistem stà fitg derasà en ils stadis communistics.
Quechua
La derasaziun
thumb|300px|La derasaziun dal quechua en l’America dal Sid Il territori linguistic dal quechua tanscha dal sid da la Columbia sur vastas parts da l’Ecuador, dal Peru e da la Bolivia fin al nord dal Chile e da l’Argentina. La pli gronda part da pledaders ha il Peru, suandà da la Bolivia e da l’Ecuador. En ils ulteriurs pajais discurran mo pitschnas minoritads la lingua.
Cun probablamain passa 7 milliuns pledaders (las stimaziuns varieschan però ferm) è il quechua la lingua indigena da l’America dal Sid che vegn discurrida il pli savens. Ella occupa damai en quai che reguarda il dumber da pledaders il terz plaz suenter il spagnol ed il portugais.
Per la gronda part dal territori linguistic existan indicaziuns da dumbraziuns dal pievel – numnadamain per il Peru, per l’Ecuador e per la Bolivia. Per la Columbia, l’Argentina ed il Chile n’existan talas datas betg; i dat unicamain stimaziuns che varieschan ferm.
Democrazia
Sistem da regenza presidenzial u parlamentar
En sistems d’orientaziun presidenziala vegn il president per il pli elegì directamain tras il pievel, per pudair legitimar meglier la posiziun da pussanza pli ferma tras dapli vischinanza tar il suveran. Envers l’opposiziun politica po la persuna elegida renviar a sia legitimaziun democratica e pussanza exprimida. En ina democrazia parlamentara vegn la regenza per il pli elegida tras il parlament e po er vegnir relaschada dal parlament tras in votum da disfidanza. Da l’autra vart po savens er il parlament vegnir schlià tras la regenza.
Quechua
La derasaziun
Areguard ils resultats da las dumbraziuns dal pievel sto vegnir annotà ch’uffants da vegliadetgna prescolara na vegnan betg registrads. Almain en il Peru ed en l’Ecuador èsi probabel ch’il dumber effectiv dals pledaders è marcantamain pli grond che quai che las cifras eruidas a maun da la dumbraziun dal pievel inditgan. Cun dumandar unicamain suenter la lingua materna n’han ins betg resguardà il 1993 la plurilinguitad fitg derasada en il Peru. Plinavant è la sminuziun dal dumber da pledaders ordvart drastica en cumparegliaziun cun la dumbraziun dal pievel dal 1981. Quai sto tranter auter vegnir declerà uschia che persunas ch’han inditgà il 1981 da savair quechua, han inditgà il 1993 il spagnol sco lingua materna.
Democrazia
Democrazia maioritara, democrazia da concordanza e democrazia da consens
En democrazias maioritaras sa cumpona la regenza da partidas ch’han ensemen en il parlament la maioritad. Tras quai ha la regenza bunas schanzas da far passar ses program tras il parlament. Tar ina midada da la regenza po però vegnir enchaminada ina politica cuntraria. La Gronda Britannia ed ils Stadis Unids furman exempels per democrazias maioritaras.
Quechua
La derasaziun
En l’Ecuador han ins dumbrà il 2001 sulettamain var 500 000 pledaders dal quechua (mono- e plurilings). Tut las stimaziuns menziunadas en la litteratura èn però cleramain pli autas. Gia daditg pon ins constatar en il rom da dumbraziuns dal pievel e d’enquistas la tendenza da betg inditgar ina lingua che vegn taxada sco inferiura (underreporting). Ins sto resguardar ch’ina gronda part dals pledaders sa serva en il mintgadi per divers motivs dal spagnol. Cunzunt ils Quechuans che vivan en las grondas citads dovran probablamain mo darar lur lingua.
Democrazia
Democrazia maioritara, democrazia da concordanza e democrazia da consens
Democrazias da consens èn per ordinari segnadas d’ina ferma separaziun da la pussanza entaifer l’executiva, d’in sistem da duas chombras cun dretgs eguals, dal sistem electoral da proporz e d’ina constituziun che sa lascha be midar tras maioritad da dus terzs. La Germania vegn perquai considerada sco democrazia da consens.