cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Talpa
Derasaziun e spazi da viver
miniatura|200px|Territori da derasaziun Il territori da derasaziun da la talpa europeica tanscha da la Gronda Britannia (senza l’Irlanda) sur vastas parts da l’Europa Centrala e da l’Ost fin en la Sibiria en la regiun dals flums Ob ed Irtysch. Ella preferescha regiuns tempradas e manca tant en ils territoris pli frestgs da l’Eurasia sco er en il Caucasus ed en il territori da la Mar Mediterrana (là vivan però intgins stretgs parents or dal gener da las talpas eurasicas (Talpae). Il spazi da viver da la talpa europeica furman terrens betg memia sitgs sin pradas, guauds e terren cultivà. En las Alps viva ella fin en autezzas da 2400 meters sur mar.
Activitad da chavar e sistems da tunnels
Il gnieu è situà pli profund ch’ils tunnels da nutriment e vegn pulstrà cun feglia da plantas e pastg. Quests gnieus servan sco lieu da repaus, sco deposit da mangiativas ed er per trair si ils animals giuvens. Quant profund ch’ils gnieus sa chattan en il terren dependa tranter auter da l’autezza da l’aua sutterrana; en cas da schelira vegnan els spustads pli profund – sco ils tunnels – ubain ch’i vegnan deponids suravi mantuns da terra per als proteger. Mantuns da talpas spezialmain gronds, uschenumnadas turs, èn indizis per quest cumportament. Savens existan sper il gnieu principal anc intgins gnieus da guntgida.
Temp d’activitad e cumportament social
miniatura|200px|Talpa europeica en ses mantun da talpa Sco blers auters mammals che vivan sut terra, n’enconuscha la talpa europeica nagin ritmus da di e notg fitg exprimì. L’activitad è sutdividida en trais fasas alertas e da sien; las fasas alertas èn per ordinari l’avantmezdi, il suentermezdi e vers mesanotg e cumpiglian mintgamai in spazi da temp da radund 4 fin 5 uras. Durant questas fasas giran ellas tras lur tunnels en tschertga da nutriment. Las talpas na fan nagin sien d’enviern, mabain èn er activas durant la stagiun pli fraida. Per chattar durant quest temp avunda nutriment spostan ellas lur activitad en stresas da terren situadas pli profund e fan er provisiuns. Sco la gronda part dals insectivors mainan las talpas europeicas ina vita solitaria ed eviteschan ordaifer il temp da paregliaziun il contact cun members da la medema spezia. Ils tunnels ed ils gnieus marcheschan ellas cun secret da glondas per avertir autras talpas ch’entran. Las talpas enconuschan in cumportament territorial e vivan en in revier d’ina grondezza media da 2000 meters quadrat. Be la primavaira, durant il temp da paregliaziun, schlargian ils mastgels marcantamain lur reviers, uschia che quels sa cuvran parzialmain cun quels da las femellas en lur conturn.
Nutriment
miniatura|200px|Talpa che tschiffa in coss La tschertga da nutriment succeda sin trais differentas modas: cun stgavar tras la terra, cun percurrer ils tunnels u cun tschertgar a la surfatscha da la terra. Tgenina da questas metodas che vegn preferida dependa tranter auter da las relaziuns dal terren e da l’experientscha da l’animal.
Talpas vivan exclusivamain da vivonda animalica, surtut da verms da plievgia ed insects e lur larvas. En pitschnas quantitads mangian ellas er pitschens vertebrads sco luschards ed animals ruiders. Surtut durant ils mais d’enviern deponan ellas verms da plievgia en lur gnieus. Per quest intent mordan ellas giu als verms ils segments davant per ch’els na possian betg fugir, ma restian tuttina en vita. Las talpas enconuschan in metabolissem fitg intensiv e ston consumar mintga di fitg grondas quantitads da vivonda. Pausas da nutriment pli lungas (sur 12 fin 24 uras senza vivonda) na survivan ellas per ordinari betg. La quantitad da vivonda che vegn consumada mintga di correspunda bunamain a la mesadad da l’agen pais (5 fin 50 grams tar ina media da 20 grams). Ina talpa da 100 grams maglia en in onn 20 fin 30 kilos verms ed insects.
Multiplicaziun
Suenter in temp da purtanza da radund quatter emnas parturescha la femella en il temp tranter la fin avrigl e l’entschatta zercladur dus fin set (en media trais fin quatter) animals giuvens. Ils pitschens che giaschan en il gnieu han a l’entschatta be la grondezza d’in fav, èn nivs e durant trais emnas tschorvs; els vegnan tezzads quatter fin sis emnas e termineschan lur temp en il gnieu suenter in fin dus mais. La madirezza sexuala cuntanschan els en il decurs dal segund onn da vita, uschia ch’els sa participeschan per ordinari suenter l’emprim enviern a la multiplicaziun.
Smanatschas ed aspectativa da vita
miniatura|200px|Talpa che sa liberescha tras moviments da chavar Facturs ch’impedeschan che talpas cuntanschan la vegliadetgna maximala pussaivla èn sper ils umans auas grondas, schelira dal terren permanenta e rivals da l’atgna spezia. Tar ils animals che fan chatscha sin talpas tutgan utschels sco tschuettas, giruns da mieurs, corvs u cicognas ed animals da rapina sco vulps e mustailas, ma er portgs selvadis. Chauns mordan magari talpas a mort, ma na las mangian betg; magari vegnan talpas er tschiffadas da giats.
La vegliadetgna maximala da la talpa europeica vegn inditgada cun trais fin quatter, maximalmain tschintg onns. Sco quai che perscrutaziuns han mussà, èn per ordinari bundant dus terzs d’ina populaziun be in onn vegls u anc pli giuvens. Animals d’ina vegliadetgna da trais fin quatter onns chattan ins be fitg darar. La pli auta rata da mortalitad exista tar animalets da radund dus mais che bandunan il gnieu da la mamma ed emprovan d’etablir in agen revier.
La talpa europeica e l’uman
miniatura|200px|La chadaina da mantuns da talpa lascha sminar la dimensiun dal sistem da tunnels sutterran miniatura|200px|Albino Conflicts tranter umans e talpas datti surtut pervi da l’activitad da chavar dals animals. Cumbain ch’ellas vivan exclusivamain sco carnivors e na maglian nagin nutriment vegetal, po lur moda da viver sutterrana donnegiar las ragischs da las plantas. Ils mantuns e tunnels pon ultra da quai far mintgatant donn a las maschinas da segar e da racolta. Savens sa basa l’impressiun che talpas ‹disturbian› però be sin motivs optics.
Pli baud ha er la moda e maniera co che la talpa sa nutrescha manà a cuntraversas. Ins era indecis, schebain ella saja in animal spezialmain nuschaivel (perquai ch’ella maglia verms da plievgia) ubain ordvart nizzaivel (perquai ch’ella maglia verms filfier, ils quals furman las larvas nuschaivlas dals baus-fravi).
Ozendi scumonda la lescha davart la protecziun dals animals da princip da far mal ad in animal. Explicitamain protegidas n’èn las talpas però betg (almain en Svizra – auter sa preschenta la situaziun p.ex. en Germania nua che tut ils mammals indigens èn protegids). Entant che premias per cuas u toppas da talpas eran pli baud usitadas en vastas parts dal pajais, furman quellas oz l’excepziun. Il mars 2016 è la vischnanca da Schluein stada en las medias naziunalas, perquai ch’ella ha renovà la premia da talpas ed è uschia vegnida sut squitsch da vart da la Protecziun svizra dals animals.
Guardà a nivel internaziunal è la talpa europeica derasada vastamain e na tutga betg tar las spezias periclitadas.
Sistematica
La talpa europeica è ina da nov spezias dal gener da las talpas eurasianas (Talpa). Ils ulteriurs represchentants da quest gener èn da chasa en il territori da la Mar Mediterrana sco er en l’Asia dal Nord e dal Vest. Ensemen cun tschintg geners da l’Asia da l’Ost e dal Sidost, ch’han tuts ina statura ed ina moda da viver cumparegliabla, furma la talpa europeica la gruppa da geners da las talpas per propi (Talpini).
La talpa europeica è bain la suletta talpa ch’è derasada en l’Europa Centrala (al nord da las Alps). Al sid da las Alps è però er cumprovada la talpa tschorva (Talpa caeca) fin en il Tessin ed en las valladas grischunas Mesauc e Bregaglia. La fauna svizra e grischuna enconuscha pia duas spezias da talpas. La talpa tschorva è in pau pli pitschna che la talpa europeica; ses egls èn cuverts cun ina membrana. Il territori da derasaziun da la talpa tschorva sa restrenscha a regiuns muntagnardas (Alps dal Sidvest, Apenninas, Balcan). Ella viva en terrens pli sitgs e grippus che la talpa europeica. La moda da viver correspunda pli u main a quella da la talpa europeica.
Il num tudestg ‹Maulwurf› n’ha da far nagut cun la bucca u cun il gnif da l’animal, mabain deriva dal pled ‹Mull› che sa referescha a la terra. ‹Maulwurf› pudess ins pia translatar cun ‹bittaterra›.
Casablanca
Il pled Casablanca ha differentas muntadas:
Jongny
Jongny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Bürchen
Bürchen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Raron Occidental.
Courtedoux
Courtedoux e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Lalden
Lalden è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Visp
Visp è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais che appartegna al district Visp.
Courtemaîche
Courtemaîche e ina fracziun da la vischnanca Basse-Allaine dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Baltschieder
Baltschieder è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Ried bei Kerzers
Ried bei Kerzers è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Visperterminen
Visperterminen è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Zeneggen
Zeneggen è ina citad svizra en il chantun Vallais.
Damphreux
Damphreux e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Kirchleerau
Kirchleerau è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Saint-Saphorin (Lavaux)
Saint-Saphorin è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Geografia
Saint-Saphorin sa chatta a 403 m.s.m., 14 km al sid-est da la chapitala chantunala Lausanne e 5 km al nord-vest da Vevey. La vischnanca sa chatta a la riva dal Lai da Genevra. Da Saint-Saphorin appartegnan las fracziuns Lignières (639 m s. M.), Ogoz (500 m. s. M.) ed ina part da la fracziun da Cremières (710 m.s M.). Las vischnancas cunfinantas da Saint-Saphorin èn Chardonne, Chexbres, Puidoux, Rivaz e Saint-Gingolph (FR-74).
Populaziun
L'onn 2009 muntava il dumber d'abitants da la vischnanca a 357 persunas La populaziun istorica da Saint-Saphorin era:
La lingua uffiziala da Saint-Saphorin è il franzos. 88.2 % da la populaziun da Saint-Saphorin è francofona, 5.5 % è germanofona e 2.9 % è da lingua englaisa (2000)
Ulmiz
Ulmiz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Giura
Il pled Giura ha differentas muntadas:
Bernina
Il num Bernina designescha
Mond nunvasevel
Il Mond nunvasevel è text da Margarita Gangale-Uffer.
Resumaziun
Pli baud vasev jau a passar chavals e charrotschas cun signurs e damas da tuttas sorts biestga, il diavel ed anghels sur la spunda da mes letg.
Anc uss, en quistas notgs sainza stancladad enquerel jau las figuras sur mes letg, mo jau ves nagut auter che stgirezza. Sche ella envida la glisch ves ella mo il spievel, il crucifix e tut l'urden che sa chattan en chombra. Ord quist spievel guarda ella, mo magari er in'autra, la quala che vesa las figuras la notg.
Quala che vesa co il sang cura da las spinas da Niesegner.
Mintga saira enquera ella las figuras en il stgir. In nunvasevel mond.
District da Brig
Il district da Brig è in district dal chantun Vallais.
Bulle
Bulle (, en Patua friburgais ) è ina vischnanca politica svizra en la part romanda dal chantun Friburg ed appartegna al district Gruyère. La citad sa chatta en il vest dal lai da fermada Lac de la Gruyère.
Saas-Almagell
Saas Almagell è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Moosleerau
Moosleerau è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Wallenried
Wallenried è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Casut
Aclaun dal vitg da Dardin en direcziun ost en vischinanza da Caprè e furma ensemen cun Casu e Capaul la part 'Dado Baselgia'
Kölliken
Kölliken è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Saas-Grund
Saas-Grund è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vallais che appartegna al district Visp.
Törbel
Törbel è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Saas-Balen
Saas-Balen (fin ils 31 da december 2006 uffizialmain: Saas Balen) è ina vischnanca politica svizra en la part germanofona dal chantun Vallais che appartegna al district Visp.
Corseaux
Corseaux è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Corsier-sur-Vevey
Corsier-sur-Vevey è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Varsovia
Varsovia (er Warschau, polac: Warszawa) è la chapitala da la Pologna.
Staldenried
Staldenried è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Pont-la-Ville
Pont-la-Ville è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Embd
Embd è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Commerzi da sclavs
Commerzi da sclavs munta en general il commerzi cun sclavs. En spezial è savens manegiada la sclavaria d’Africans da pel naira e lur transport sur l’Atlantic en l’America dal Nord ed en la Caribica. La basa ideologica furmava la teoria dals Hamits ch’empruvava da demussar ‹scientificamain› ch’ils alvs sajan superiurs als nairs ed ad auters umans da cumparsa betg europeica.
Temp antic
Per il temp antic na datti naginas statisticas fidadas sco quai ch’igl è il cas per il commerzi da sclavs intercontinental dal temp modern. Las supposiziuns davart la sclavaria tempriva sa basan be sin stgarsas funtaunas litteraras, epigraficas ed archeologicas. Uschia n’èsi per exempel betg pussaivel d’eruir precisamain, tge impurtanza ch’il commerzi da sclavs aveva en cumparegliaziun cun l’‹allevament› da sclavs ch’eran naschids en il tegnairchasa. En general pon ins dentant supponer ch’il commerzi da sclavs ha gì en il decurs dal temp mintgamai differentas muntadas.
I deva plirs latschs che pudevan manar a la sclavaria: sclavaria da debit, sclavaria sfurzada giuridicamain, naschientscha en la sclavaria, rapiment d’umans u sclavaria en consequenza d’acts guerrils. La sclavitid en consequenza d’acts guerrils furmava al cumenzament probablamain l’excepziun. Tenor veglias funtaunas or da l’Orient vegniva savens mazzada l’entira populaziun da citads conquistadas. Da metter la populaziun en sclavaria è pia stà al cumenzament in pass uman.
La funtauna la pli impurtanta per acquistar sclavs era oriundamain il rapiment d’umans, en spezial la pirataria. Gia Homer raquinta da tals viadis da rapiment. La sclavaria en massa è in fenomen relativamain tardiv ed ha cumenzà pir cun la fundaziun da gronds martgads da sclavs enturn 600 a.C. Tenor Theopompos han ils Grecs da Chios avert l’emprim martgà da sclavs. Durant la Guerra peloponnesa è la populaziun d’entiras citads – cunzunt las dunnas ed ils uffants, savens dentant er umens – vegnida vendida en la sclavaria. Ins ha constatà ch’i deva durant l’antica per lunsch or dapli sclavas femininas che sclavs masculins. Era durant l’expansiun da l’Imperi roman èn vegnidas messas en sclavaria populaziuns d’entiras citads (Tarent enturn 209 a.C., Epeiros 167 a.C.). Per regla vegnivan ils praschuniers da guerra vendids anc sin il champ da battaglia. Ils commerziants da sclavs tutgavan tar il train dad in’armada romana.
Gia l’Egipta veglia ‹importava› sclavs nairs or dal Sudan (Nubia) d’ozendi. Ils Grecs acquistavan lur sclavs cunzunt da la Thrachia e da l’Asia Minura (cunzunt or da la Frigia e da la Caria); ils Romans pli tard cunzunt da la Grezia, dal Balcan e da la Gallia. En general eri usità tar ils Romans – sco er gia avant tar ils Grecs – da betg metter conburgais en sclavaria. Uschia vendev’ins per exempel ad Athen burgais ch’eran en sclavaria da debit ad autras citads. Las Leschas da las XII tavlas ordinavan als Romans da vender talas persunas en ina regiun da l’autra vart dal Tiber. Centers dal commerzi da sclavs antic eran Delos ed Ephesos.
Il commerzi da sclavs sco tal era reglà precisamain. Platon relata criteris, en tge cas ch’ina cumpra da sclavs pudeva vegnir revocada. Commerziants da sclavs romans stuevan annunziar malsognas u eventualas mendas d’in sclav che vegniva vendì. En general era il martgà ina chaussa indegna per il sclav; el vegniva preschentà niv a l’acquistader potenzial. Or da l’Egipta èn mantegnids intgins contracts da cumpra. Ils perscrutaders sa dispitan, schebain ils pretschs per ils sclavs eran auts u bass. Quai ha pliras raschuns. Per l’ina èsi grev da giuditgar oz la valita d’in uman. Per l’autra variavan ils pretschs per ils sclavs vaira ferm tut tenor regiun, temp e qualificaziun. Per intginas periodas e per intgins lieus han ins empruvà da reconstruir ils pretschs da martgà sin fundament da differentas funtaunas. Questas calculaziuns èn dentant adina colliadas cun grondas inexactadads.
Eisten
Eisten è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Commerzi da sclavs
Commerzi cun sclavs europeics
En l’Europa dal Vest è il commerzi da sclavs tuttina restà ina chaussa quotidiana fin en il 15avel tschientaner. Participads eran oravant tut commerziants or da las citads suveranas talianas, cunzunt Genua e Venezia. Sur lur filialas da commerzi situadas en l’ost da la Mar Mediterrana (Thessaloniki, Chios, Famagusta a Cipra, Candia a Creta) ed en la Mar Naira (cunzunt a Caffa/Feodossija, dentant er Trapezunt ed autras) transportavan els sclavs d’origin tataric u slavic en l’Europa dal Sidvest ed en l’Egipta (probablamain deriva il num ‹sclav› da qua). Era or dal Balcan vegnivan blers uschenumnads fante en l’Italia. Lur status era vaira sumegliant a quel d’in sclav. Er commerziants catalans, cunzunt la Cumpagnia catalana, eran participads a quest commerzi da l’ost al vest.
Commerzi da sclavs entaifer l’Africa
Enfin ussa n’è betg enconuschent bler dal commerzi da sclavs entaifer l’Africa, pia d’Africans che mettevan en sclavaria auters Africans. Ils istoriografs quintan cun in dumber d’unfrendas da 10 fin 15 milliuns. Ins pudeva vegnir mess en sclavaria en consequenza da debits u tras in auter pievel sch’ins vegniva en praschunia da guerra.
Commerzi da sclavs portugais
Al cumenzament dal 15avel tschientaner ha il prinzi portugais Hendri il Navigatur tschertgà ina via maritima per ir en l’India per ch’el possia profitar dal commerzi da cundiments. Las expediziuns per perscrutar la costa da l’Africa dal Vest eran charas e vegnivan l’emprim finanziadas cunzunt cun metter en sclavaria Africans. A Lagos è sa furmà in impurtant martgà da sclavs nairs. In tschintgavel dal retgav da la vendita tutgava al prinzi Hendri.
Sco grond maister da l’Urden da Cristus aveva Hendri il Navigatur buns contacts cun Papa Nicola V. La bulla papala Dum Diversas (1452) ed il Romanus Pontifex (1455) han lubì da metter pajauns en sclavaria e da sa patrunar da lur possess. Uschia pudevan ils Portugais cristians giustifitgar moralmain lur fatschentas.
L’emprim aveva il Senegal ina grond’impurtanza per il commerzi da sclavs. Pli tard han ils Portugais tgirà relaziuns commerzialas intensivas cun ils bainstants ch’abitavan per lung da la Costa d’Aur. Ad Elmina è sa furmada in’impurtanta plazza da martgà nua che commerziants africans vendevan tranter auter era sclavs.
Commerzi da sclavs atlantic
A l’entschatta sfurzavan ils signurs colonials spagnols e portugais en l’America il pievel originar indian da lavurar en lur plantaschas ed en lur minieras. Blers Indians na supportavan dentant betg la lavur dira e na pudevan betg far frunt a las malsognas infectusas ch’ils Europeans avevan importà. Uschia han ins gì l’idea (tranter auter era sin intimaziun da Bartolomé de las Casas che vuleva uschia proteger ils Indians e ch’è pli tard s’enriclà da questa decisiun) d’importar da l’Africa sclavs da pel naira.
Il commerzi da sclavs atlantic era in uschenumnà commerzi triangular. Per lung da la costa africana barattavan ils commerziants da sclavs europeics rauba da manufactura (isegls, armas e textilias) per sclavs e transportavan quels en l’America. Là stuevan els lavurar en las minieras e sin las plantaschas da channa da zutger, da mangola, da café, da cacau e da tubac. Ils commerziants cumpravan lura ils products da questas plantaschas e minieras ed als vendevan en l’Europa cun profit. In sclav ch’ins pudeva acquistar en l’Africa sco object da barat en la valita da tschintg rentschs rendeva en l’America diesch giadas tant en zutger, ed il zutger pudeva vegnir vendì en l’Europa per anc dapli.
Mintgatant gievan ils Europeans sezs a chatscha da sclavs; la gronda part dals sclavs vegnivan dentant cumprads da regents e commerziants locals a la costa africana. Cunquai che la guerra era la funtauna la pli impurtanta per praschuniers che pudevan vegnir vendids als Europeans, ha il commerzi da sclavs era chaschunà dapli conflicts en l’Africa. Per survegnir dapli sclavs vegnivan las guerras per part provocadas intenziunadamain.
Suenter avair traversà l’Atlantic cun bastiments da sclavs, arrivavan quels ch’avevan survivì questa Middle Passage sin las plantaschas en l’America, cunzunt en la Caribica. L’insla ollandaisa Curaçao avant la costa da Venezuela è daventada il martgà da sclavs il pli impurtant dal mund. Sin fundament da las retschertgas statisticas che l’istoricher Philip Curtin ha fatg en ils onns 1960, stima la scienza spezialisada ch’i sajan vegnids deportads en il rom dal commerzi da sclavs atlantic tranter ils onns 1500 e 1850 radund 12 milliuns umans en l’America – da quels 4 milliuns en Brasilia. Quai na di dentant nagut davart ils sclavs ch’èn morts durant ils transports entaifer l’Africa e durant il temp da spetga en las fortezzas da sclavs per lung la costa dal vest. Er in dumber approximativ dals umans ch’èn morts durant il transport sur l’Atlantic na po anc betg vegnir inditgà. Differentas universitads, cunzunt en ils Pajais Bass ed en ils Stadis Unids da l’America, realiseschan projects da perscrutaziun correspundents.
Suenter la revoluziun industriala e suenter il scumond dal commerzi da sclavs l’onn 1807 n’è il commerzi da sclavs betg pli stà interessant ed è cun il temp svanì dal tut. Sco davos pajais ha la Brasilia abolì la sclavaria l’onn 1888. Ina part considerabla da la populaziun brasiliana, da Haiti e d’autras inslas da la Caribica, dentant era dals Stadis Unids da l’America d’ozendi, han ragischs africanas.
Pretsch dals sclavs
Ils pretschs per ils sclavs eran fitg bass. Al flum da Senegal survegnivan ils Portugais l’onn 1446 25 fin 30 sclavs per in chaval vegl, al flum da Gambia l’onn 1460 12 sclavs per in chaval ed al flum dal Congo 22 sclavs per in chaun. Ils Africans en sclavaria vegnivan mess a quint per toc. In ‹toc› aveva 30 fin 35 onns, era 5 pes ed 11 poleschs grond (quai èn circa 180 cm) e n’aveva naginas mendas corporalas. Per in adolescent devi ina reducziun dal pretsch. Ils Spagnols han fatg in contract cun ils Portugais per furnir 10 000 tonnas sclavs. Trais sclavs eran en quest cas ina tonna.
Economia da sclavs
L’impurtanza dals sclavs per l’economia dal Portugal en ils onns 1533 fin 1537 ha il Flam Cleynaerts descrit suandantamain:
Ils emprims cumpraders da sclavs a l’engrossa en las colonias èn stads ils Spagnols; lur furniturs eran ils Portugais. Suenter pauc temp èn stads involvids commerziants da blers pajais europeics. En il 17avel tschientaner èn ils Portugais vegnids superads dals Ollandais che possedevan durant in tschert temp parts da la Brasilia. En il 18avel tschientaner èn ils Englais vegnids a la testa dal commerzi da sclavs.
L’emprim commerziant da sclavs englais è stà John Hawkins. Sin ses emprim viadi il 1562/63 ha el chargià 300 sclavs sin ses bastiment Jesus. Il transport è stà in tal success ch’el ha fatg in segund viadi il 1564/65. Ses bastiment era stagnà plain cun 400 umans. Las persunas cun dretg da cumpart da la fatschenta, tranter els era la regina englaisa, èn stadas fitg cuntentas perquai ch’el ha pudì pajar ina dividenda da 60 pertschient. Il terz viadi il 1567/68 è stà in’excursiun da sblundregiada. El ha dà fieu a las chamonas da strom dals abitadis ed ha provocà dispitas tranter ils pievels. Per il terz viadi ha el chargià sin ses bastiment 470 sclavs.
Era Voltaire, l’illuminist e criticher da religiun enconuschent, ha fatg in gudogn persunal cun il commerzi da sclavs africans en la citad da port da Nantes. El ha empruvà da giustifitgar questa fatschenta cun la frasa: «Tranter l’alv ed il negher exista ina tala differenza biologica sco tranter il nair e la schimgia.»
Aboliziun dal commerzi da sclavs
Las stentas da terminar la sclavaria èn sa concentradas en il 18avel tschientaner sin l’aboliziun dal commerzi da sclavs e betg sin l’aboliziun da la sclavaria en general. L’idea era ch’i saja per l’ina politicamain pli simpel da scumandar il commerzi da sclavs che l’entira sclavaria instituziunalisada e ch’il material per la tegnida da sclavs vegniss per l’autra automaticamain pli stgars senza la furniziun permanenta da sclavs.
L’onn 1807 ha la Gronda Britannia scumandà il commerzi da sclavs e cumbattì a partir da quel mument era activamain il commerzi da sclavs en auters pajais europeics. Al Congress da Vienna l’onn 1815 èn la sclavaria ed il commerzi da sclavs vegnids bandegiads. Plaun a plaun èn l’emprim il commerzi da sclavs e pli tard era la sclavaria vegnids scumandads dals pajais involvids, uschia ch’il commerzi da sclavs atlantic ha stuì suttacumber. Cun il Contract quintupel è vegnì fixà ils 20 da december 1841 a Londra in dretg da perquisiziun e da fermanza vicendaivel per ils bastiments che navigavan sut las bandieras dals stadis contrahents cun la finamira da supprimer il commerzi da sclavs e da confiscar bastiments da sclavs en in tschert territori da la mar enturn l’Africa.
En il decurs da la colonisaziun da l’Africa han ils signurs colonials europeics era tschessentà là plaun a plaun il commerzi da sclavs oriental e quel entaifer l’Africa. Domadus commerzis han dentant anc existì ditg en il zuppà; en l’Arabia Saudita è la sclavaria vegnida supprimida pir l’onn 1968. La sclavaria en il Sudan sco era il commerzi cun uffants en l’Africa dal Vest, nua che 200 000 uffants vivan tenor l’Unicef en sclavaria, mussan che la sclavaria exista per part anc oz.
Jacques Guidon
Jacques Guidon (* 22 da fanadur 1931 a Zernez, mort ils 16 da settember 2021 a Zernez) è in scriptur rumantsch.
Guidon è creschì si sco figl da purs ed ha frequentà il seminari da magisters a Cuira. Silsuenter ha el dà scola a la scola primara a Versomi. Pli tard ha el studegià a Turitg, Paris e Perugia, uschia ch'el obtegn la patenta sco magister secundar. El instruscha scola secundara a Puntraschigna, Zuoz e Zernez enfin l'onn 1984. L'onn 1984 daventa el collavuratur da la Lia Rumantscha e da l'Uniun dals Grischs. Suenter sia pensiun ha el cuntinuà sia lavur da pictur, caricaturist, reschissur, redactur, editur dal Chardun e scriptur.
Resumaziun: Guardia da not
Il text "Guardia da not" da Jacques Guidon tracta dal grenadier Gian Gudolf e sia spusa, che aveva tarmess ina brev a siu mariu ainten il champ militaric durant la guerra.
En quella brev raquinta ella oravontut da sia lavur en in ospital per schuldada blessada. Ella descriva la situaziun, ils mals da lur pazients e co ella vegn a frida cun quai.
Mintgatant auda ella schizunt da siu mariu. Biars schuldads raquintan dals eveniments el champ militaric e dalla relaziun cun Gian Gudolf.
Stalden
Stalden è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Liricas Analas
Las Liricas Analas èn ina furmaziun da hip-hop rumantscha. A la gruppa faschevan u fan part: ils MCs Roman Flepp alias MC Flepp, Johannes Just alias MC Jusht, Renzo Hendry alias MC Orange, Adrian Candinas alias Spoon (betg pli sco MC), Pius Venzin alias pddp (enfin 2007) ed ils DJs Gion Soliva alias Gionson e David Suivez alias DJ Suivez (pli baud: Suit). Cun excepziun da DJ Suivez derivan tut ils commembers da las Liricas Analas da la Cadi (Tujetsch, Mustér, Sumvitg e Breil). La gruppa ch’è vegnida enconuschenta en tut la Svizra ha enfin uss publitgà tschintg albums: Analogia (2004), AnalFaBad (2006), Analectrica (2009), Analium (2012) e Banalitad (2016). L’onn 2010 èn las Liricas Analas stadas nominadas per il Swiss Music Award sco megliers newcomers.
Analogia (2004)
L’onn 2004 han las Liricas Analas publitgà l’emprim disc cumpact da hip-hop rumantsch insumma. Quel sa numna Analogia ed è vegnì battegià ils 28 da favrer 2004 a Mustér. Suenter nundumbraivels concerts en Svizra sco er divers featurings ospitants sin albums esters (p.ex. Gimma, Amplified, Milchmaa, QRCT) è la nova creativitad alura culada en il segund album, cumparì l’onn 2006.
AnalFaBad (2006)
Titels: 1. Entro; 2. I tonscha; 3. I erignèda; 4. Ils 7 nanins; 5. Siemis; 6. Sco ti; 7. Nearill; 8. s.u.n; 9. epilog; 10. Rapmaschina; 11. Mo plaun; 12. Va schon?; 13. Vesodu; 14. Ins savess scriver; 15. 5viertel (feat. Greis, Gimma, Ali, Cigi); 16. Morala; 17. La fom; 18. Viva; 19. A casa; 20. Naventro.
L’onn 2006 han las Liricas Analas publitgà lur segund disc cumpact AnalFaBad. Tar lur hit Siemis han els realisà per l’emprima giada in clip da video. Cun quest video han els gì grond success en ils Viva-Videocharts. En il decurs dals proxims dus onns han las Liricas Analas dà radund 60 concerts en Svizra, en l’Austria, en Germania ed en Tschechia. En il fratemp è Spoon sortì da la truppa sco MC, el resta dentant collià cun las Liricas Analas sco producent ensemen cun Suit che sa numna uss Suivez. Er MC Flepp è ì in temp atgnas vias. L’onn 2008 ha el realisà in album cun il num Tuns e Margaritas; suenter è el dentant returnà tar las Liricas Analas. Bandunà dal tuttafatg las Liricas Analas ha Pius Venzin (pddp) l’onn 2007. Il fanadur 2009 ha el preschentà sut il num PDDP l’album Per la regiun cun diesch tracks ch’el ha sez fatg.
Analectrica (2009)
Titels: 1. Project Da Prioritad; 2. Pren; 3. Part 1; 4. Miu de; 5. Last night; 6. Futur; 7. Back Cun Slang; 8. Part 2; 9. Saulta; 10. Affon en mei; 11. L’emprema ga; 12. Hop La Hop; 13. Inka; 14. Barlot; 15. Part 3; 16. Tugn; 17. Discorap; 18. Seven; 19. Rush.
Ils 6 da mars 2009 han las Liricas Analas preschentà lur terz album, Analectrica. En cumparegliaziun cun il hip-hop tradiziunal dals emprims dus albums è quest’ovra influenzada pli ferm da beats electrics, da funk e da rock. L’album Analectrica ha cuntanschì plaz 13 entaifer la parada da hits svizra. Tar la single Back cun Slang han las Liricas Analas danovamain realisà in videoclip. Igl èn puspè suandads numerus concerts en Svizra ed a l’exteriur.
L’onn 2010 èn las Liricas Analas stadas nominadas per il Swiss Music Award sco megliers newcomers. En in artitgel cumparì en quest connex enumerescha il criticher da musica Benedetto Vigne tratgs tipics da las Liricas Analas. Co fissi – uschia sa dumonda Vigne – d’analisar pli profund «il svilup che la gruppa ha fatg dapi l’‹Analogia›, ses emprim album? Sia preferientscha per tuns festivs, classicistics? In’atgnadad sursilvana magari schizunt? E lura quel bel regl da suttastritgar ils singuls dialects, il tuatschin, il ‹broilissem›, bunamain sco ina pugnada cunter il dictat dals idioms sacrosancts, navaira? U fa tut quai gia part da l’autoinscenaziun, da la glorificaziun da sasez, quel element tipic da la cultura hip-hop? Insumma, tge dir da la celebraziun, che surpassa tar ellas cleramain ils tuns critics, las fridas cunter il temp engurd, cunter ils solits tugnaders? Per exempel, sin l’ultima ovra ‹Analectrica›: Celebrar il di sulegliv e la rescuverta da l’uffant en sasez. Celebrar il saut sdeliberà e l’aventura erotica. La tensiun da l’emprima giada ed il barlot da la davosa runda. Propi in’autra melodia ‹da cumpignia›, purtada da chants alleghers, stimulants. Da rimas glimadas e rittems rullants. Co fani tut quai? E co van tut quellas varts positivas, suleglivas a prà cun las tscheras sombras? E datti magari schizunt er vairas deblezzas en l’imperi dals sis rappunzs sursilvans? Ina massuna dad examinar ed intercurir.»
Damvant
Damvant e ina fracziun da la vischnanca Haute-Ajoie dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Liricas Analas
Analium (2012)
Titels: 1. Ei va; 2. In en dus; 3. Mise en place (Skit); 4. Analdente; 5. SummerSunna (feat. Kutti MC); 6. Disco Sissis; 7. Poster; 8. Legria (feat. Stress); 9. Moviment (feat. Flurin Caduff); 10. Paucas; 11. Time out; 12. Acta non verba; 13. Mira; 14. Padam (feat. PDDP); 15. Candeila.
Il quart album da studio, Analium, è cumparì il zercladur 2012. «Plirs dals 15 tocs sa basan sin secs grooves electronics, confermond quella tempra da funk e disco che las Liricas avevan gia prendì en mira sin lur penultim’ovra. La musica daventa tras quai pli poppiga, ils raps curran fluidamain ed ils refrains survegnan in tef da slogan.»
Banalitad (2016)
Titels: 1. La clav; 2. Dar il maun; 3. Libers; 4. Sincers; 5. I ei bien; 6. Bumba; 7. Steilas; 8. Giuaden; 9. Vanitas; 10. Midadas – stai lucs!; 11. Ei ha num; 12. Cazzola cotschna; 13. Ier ed oz.
St. Niklaus
St. Niklaus (dialect tudestg vallesan: Zaniglas, franzos: St. Nicolas ) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vallais ed appartegna al district Visp.
Saint-Légier-La Chiésaz
Saint-Légier-La Chiésaz è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Täsch
Täsch è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Oftringen
Oftringen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Murgenthal
Murgenthal è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Zermatt
miniatura|right Zermatt è ina vischnaunca svizra en il chantun Vallais.
Vevey
250px|left|thumb|La citad da Vevey, il [[Lai da Genevra e las Alps.]] Vevey è ina vischnanca politica ed ina citad svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Reitnau
Reitnau è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Broc
Broc ([], en Patua friburgais) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Fuldera
Fuldera era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Fuldera sa chatta en il circul Val Müstair dal district En.
Il 1. da schaner 2009 ha Fuldera fusiunà cun las autras vischnancas svizras da la val (Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv e Valchava) a la nova vischnanca da Val Müstair.
Eggerberg
Eggerberg è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Brig.
Randa
Randa è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Visp.
Tschierv
Tschierv (tudestg ed enfin l'onn 1943 uffizialmain Cierfs) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Tschierv sa chatta en il circul Val Müstair dal district En.
Il 1. da schaner 2009 ha Tschierv fusiunà cun las autras vischnancas svizras da la val (Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair und Valchava) a la nova vischnanca da Val Müstair.
Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca da Tschierv è il rumantsch.
Brig-Glis
thumb|250px|Brig-Glis Brig-Glis è ina citad svizra en il chantun Vallais en il district Brig.
Vaulruz
Vaulruz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Pont-en-Ogoz
Pont-en-Ogoz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Jon Nuotclà
Nuotclà è creschì si a Ftan. El ha fatg l'emprim il seminari da scolast primar e pli tard quel da scolast secundar fil 2. El cuntinuescha insaquants onns da dar scola cun studis da biologia e promova cun ina dissertaziun a Turitg. Dal 1970 vegn el eligì sco biolog a la scola chantunala a Cuira. Jon Nuotclà ha cumenzà a publitgar belletristica relativamain tard (1981).
Resumaziun "L'ultim mohican"
Els sa chattan en ina sala stgira. Mo davant sur tribuna glischa ina lampa turbla. In um s'approximescha a la tribuna e sa posta davant ina chavazza dad in bison che penda vid la paraid. Ses moviments tradeschan sia curascha. El porta ina giacca cun londervi bindels davent da las spatlas enfin tar las chanvellas. Ses chavels nairs sumeglian a la coma dad in chavagl. En ils chavels porta el ina penna. El ha ina vusch sonora che fa tremblar il pèz da tut ils auditurs. El discurra cun ina tala emoziun da las dischillusiuns e da las disperaziuns. Ses gests èn ina giada nars lura puspè trists e dumandonds per almosnas. El guarda en il publicum ed ha il sentiment che tut il sang en lur avainas na cula betg pli. El, che vul defender il possess da ses tats, che vul pasch e na vul nagina guerra. El guarda cun ina fatscha dira sco taglià ord lenn. Sia vusch vegn pli aulta e siu pèz s'auza e sa sbassa pli e pli fitg. Tschient fatschas guardan sin el cun mimica fraida. El stira ord ses chavels la penna e bitta ella sin sia giacca ch'el ha tratg sin palantschieu. En la sala datti en ina giada glisch. Sin la sutga davant el sesa in um vegl. Sia penna è sfranzlada, la fatscha mussa fastizs dad ina vita dira. El è sulet en sala, tut ils auters plazs èn vids e surtratgs cun valì.
Casablanca (film)
thumb|210px|thumb|Rick’s Café a Casablanca (2006) Casablanca è in film american da Michael Curtiz, realisà l’onn 1942. El collia elements melodramatics cun meds stilistics dal film d’aventura e dal film criminal. Il film resplenda impressiuns da la Segunda Guerra mundiala e furma ina part da la propaganda da Hollywood cunter la Germania naziunalsocialistica. Il film è stà nominà l’onn 1944 per otg Oscars. La finala è el vegnì undrà sco meglier film, per la meglra reschia e per il meglier scenari.
Uerkheim
Uerkheim è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Casablanca (film)
Casablanca è in classicher dal film da kino e giauda enfin oz ina gronda popularitad. Intgins citads da Casablanca tutgan tar ils pli enconuschents da l’istorgia dal film insumma. Er ils acturs principals Humphrey Bogart ed Ingrid Bergman vegnan savens identifitgads en emprima lingia cun lur rollas en Casablanca, schegea che domadus tutgavan tar ils acturs ils pli populars da lur temp e ch’els han collavurà avant e suenter en bleras autras producziuns da success.
Cuntegn
thumb|left|160px|Humphrey Bogart (1940) Il film gioga durant la Segunda Guerra mundiala. Il nord da la Frantscha è occupà da l’armada tudestga. La part meridiunala e l’Africa dal Nord franzosa vegnan administradas dal reschim da Vichy. Uschia er il protectorat franzos Marocco. Blers fugitivs arrivan a Casablanca cun la speranza da pudair sgular da là a Lissabon, en il Portugal neutral, per emigrar en America. Ils blers dad els na vegnan dentant betg da bandunar Casablanca: il schef da polizia franzos Louis Renault (Claude Rains) è corrupt e collavura cun ils Tudestgs. Visums da transit emetta el be per autas summas u cunter relaziuns intimas. E sin la fiera naira porschan figuras dubiusas sco il talian Ugarte visums per summas monstrusas.
En la citad da Casablanca sa tegna er l’American Rick Blaine (Humphrey Bogart) si. Sia bar Rick’s Café Américain è in lieu da sentupada per blers fugitivs. Cur che l’Etiopia era vegnida attatgada en ils onns 1930 da l’Italia aveva Rick sustegnì la resistenza africana cun agid da cuntrabanda d’armas; e durant la Guerra civila spagnola aveva el battì da vart dals republicans. Ma en il fratemp è el daventà cinic e dischillusiunà ed ha, sco el di, nagin interess da prender per auters las chastognas or dal fieu.
Ried-Brig
Ried-Brig è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Brig.
Zofingen
Zofingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Vuadens
Vuadens è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Villarvolard
Villarvolard è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Curo Mani
Curo Mani (* 13 da satember 1918 a Pignia; † 29 da satember 1997) e sto egn surmester a scriptur rumàntsch. El eara il poet prinzipal da la renaschientscha culturala an Schons.
Resumaziun: Igl priedi da l'emna
En ina vischnanca en la Val Schons devi avant blers onns la mesemna saira il priedi da l'emna. Nagin scheva ora quai priedi, era sch'els eran fatschentads cun far fain. Magari vegnivan els era per far ina durmideta el frestg da la baselgia. Mo il Ser Dumeni, che fageva sez il pur, guardava che tuts stettien alerts. El n'ha betg propi studegià ad ina scol'auta, mo el aveva era in bun egl per la biestga ed el era in dals emprims che ha mess tartuffels. Ils auters avevan nagin tschaffen da quai. Ina ha ina giada ditg che quai che creschi sut la terra vegni da quel cun la corna.
Ina mesemna è il Ser Dumeni ids encunter saira sut la vischnanca per segar e studegiar il priedi. El vesa ses bels tartuffels e patratga vid quels purs stinai che crain mo quei ch'els vesan, exact sco l'apostel Tumasch - il nuncartent. Quai fiss in'idea per il priedi. Tuttenina auda el ch'i tutga. El entschaiva a currer encunter la vischnanca ed i chala da tutgar, ed el è anc adina sin via. La dunonda spetga avant la porta cun la cassatga. Ser Dumeni trai en la cassatga. El è tut bletgs e sainza flad. El entra cun ses calzers da capaneghels, durant che la glieud chanta adina pli e pli da bass. In's udeva medemamain il cuzér. Lura va el sin la chanzla e tign ses priedi. El di ch'ei seigi qua daquels che craian be quai ch'els vesien, mo tuts sappien ch'el porti sut la cassatga il cuzér, e tuts che craian vidlunder. Suenter ses pleds è il priedi ids bain a fin e dapi lura leva la glieud tegnair il Ser Dumeni per adina tochen la sia mort. E sch'enzatgi dumandava suenter la istorgia dil cuzér schevan els: "Betg idea!"
Bitsch
Bitsch è ina vischnanca politica svizra en la part germanofona dal chantun Vallais che appartegna al district Östlich Raaron.
1938
L'onn 1938 era in onn dal 20avel tschientaner.
Naters
Naters è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Brig.
Valchava
Valchava (tudestg ed enfin l'onn 1943 uffizialmain Valcava) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Valchava sa chatta en il circul Val Müstair dal district En.
Il 1. da schaner 2009 ha Valchava fusiunà cun las autras vischnancas svizras da la val (Fuldera, Lü, Müstair, Santa Maria Val Müstair und Tschierv) a la nova vischnanca da Val Müstair.
Vordemwald
Vordemwald è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
1996
L'onn 1996 era in onn dal 20avel tschientaner.
Rumantsch
Il 1996 vegn la lingua rumantscha renconuschida en ina votaziun federala sco lingua parzialmain ufficiala da la Svizra.
Safenwil
Safenwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Birgisch
Birgisch è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Brig.
Strengelbach
Strengelbach è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Betten
Betten è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
Mörel
Mörel è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
15 a. Cr.
L'onn 15 a. Cr. conquistan ils Romans la Rezia e mettan uschia il fundament per la naschientscha da la lingua rumantscha. La lingua latina (superstrat) sa darasa en il territori sur las linguas celticas e reticas (substrat).
Il Caffè
Il Caffè (rumantsch: "il café") è il num d'ina gasetta da boulevard da la Svizra taliana. Durant la perioda da l'inviern (settember-zercladur), la gasetta è quotidiana. Durant la perioda da la stad (zercladur-avust), la gesetta è publitgada sulettamain la dumengia e durant il mais d'avust ella na betg publitgada. Il Caffè è ina da las gasettas che vegni cumprada il pli savens en la svizra taliana.
Casablanca (film)
Cuntegn
Il film cumenza cun l’assassinat da dus uffiziers tudestgs. Damai che lur visums da transit èn sparids, fa la polizia in’investigaziun gronda a Casablanca per chattar il delinquent. La finala prova la polizia da metter a ferm Ugarte en la bar da Rick ed al fisilescha sin la fugia. Curt avant aveva Ugarte mess en salv tar Rick ils dus visums engulads.
Riederalp
Riederalp è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
Termen
Termen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Brig.
Wiliberg
Wiliberg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zofingen.
Charles Darwin
Il viadi enturn il mund che Darwin ha fatg ils onns 1831–1836 sin la HMS Beagle dueva furmar l’eveniment-clav ed a medem temp la basa empirica per si’ovra da pli tard. En la vasta publicitad è Darwin vegnì enconuschent l’emprima giada il 1839 cura ch’èn cumparids ses rapports da viadi. Cun sias scrittiras geologicas (tranter auter davart la creaziun da grips da curals) ha el gudagnà la renconuschientscha entaifer circuls scienziads. Vers la mesadad dals onns 1850 ha Darwin plinavant publitgà ses studis davart ils giombers residents e cuntanschì renum sco zoolog e taxonom.
Casablanca (film)
Cuntegn
Ma l’entira alteraziun pervia dals dus visums – che maina schizunt il maior tudestg Strasser a Casablanca – ha in motiv pli profund: l’enconuschent cumbattant da la resistenza europeica Victor László (Paul Henreid) è sin via en la citad. Gia pliras giadas ha el pudì mitschar dals nazis. Ensemen cun sia dunna Ilsa Lund (Ingrid Bergman) tschertga el dus visums da transit per pudair emigrar en America.
Blonay
Blonay è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Casablanca (film)
Cuntegn
En la bar reconuscha Ilsa il pianist Sam che sunava gia a Paris dal temp ch’ella aveva in’affera passiunada cun Rick. Sco da sias uras, al supplitgescha ella da sunar As Time Goes By. Dal temp ch’ils Tudestgs eran arrivads a Paris vuleva Rick fugir cun Ilsa or dal pajais. Ma il davos mument aveva ella laschà drizzar or, ch’ella na possia betg vegnir. La saira suenter che Rick ha vis Ilsa en sia bar a Casablanca resta el ditg alert, baiva e sa regorda dal temp a Paris. thumb|160px|Ingrid Bergman (1944) En il fratemp prova László desperadamain da chattar dus visums da transit. Ins al cusseglia da dumandar Rick. László al porscha la finala 200 000 franc per ils documents. Ma Rick gioga il schiglius e permalà e n’è betg pront da gidar ses rival. Schizunt en quel mument che Ilsa al smanatscha cun la pistola na dat el betg suenter. Sia tenuta sa mida pir suenter che Ilsa al confessa d’esser stada maridada cun László gia avant lur temp communabel a Paris. Ins l’aveva infurmà che László saja vegnì assassinà dals nazis. Uschespert ch’ella è dentant vegnida a savair il cuntrari, ha ella bandunà Rick per returnar tar ses um – senza dentant perder ses sentiments per Rick.
Adam Nauli
Adam Nauli è l'autur da l'ovra apologetica cunter «Igl Vêr Sulaz» da Steffan Gabriel «Anatomia dil sulaz dil Steaffan Gabriel ...», stampada il 1618 a Lyon.
Casablanca (film)
Cuntegn
En il fratemp metta il chapitani da polizia Renault a ferm László pervia da sia participaziun ad ina reuniun scumandada. Sin quai offrescha Rick a Renault ina fatschenta: sut la cundiziun ch’el ed Ilsa possian bandunar il pajais nundisturbadamain, vul el tradir László sco assassin dals dus curriers tudestgs. Renault va d’accord, ed els insceneschan in inscunter tranter Rick, Ilsa e László. En quel mument che Rick surdat ils visa da transit cumpara Renault e vul arrestar László.