cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sontg Imperi roman
Prelats da l’Imperi
Las bleras prelaturas da l’Imperi sa chattavan en il sidvest da quel. Entras questa vischinanza geografica hai dà in spiert da cuminanza ch’è sa manifestà cun fundar l’onn 1575 il collegi svabais dals prelats da l’Imperi. Quest collegi furmava sin las Dietas imperialas ina gruppa serrada e disponiva d’ina vusch da curiat ch’era messa a pèr ad ina vusch d’in prinzi da l’Imperi. Tut ils auters prelats da l’Imperi furmavan il collegi renan dals prelats da l’Imperi che disponiva medemamain d’ina atgna vusch. Perquai che ses commembers eran sparpagliads geograficamain, n’ha il collegi renan dentant mai cuntanschì l’influenza dal collegi svabais.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Il cumenzament da l'onn 1943 reusseschi als Americans da decodar ils codes da func giapunais. In dals codes ils pli impurtants è l'ultracode da l'uffizi da commando da l'atol Truk. Quest success daventa la basa per la guerra maritima dals sutmarins americans cunter las navs da vitgira e da provediment giapunaisas. A la marina giapunaisa na reusseschi durant l'entira guerra betg da furmar in sistem da protecziun efficazi per sia navigaziun da transport. Per l'ina è quai la culpa da la doctrina militara giapunaisa che sutstima il privel dals sutmarins, uschia ch'ils Giapunais na mettan betg a disposiziun avunda navs d'escorta al cumenzament da la guerra; per l'autra è quai la culpa da l'inferiuradad tecnica dal Giapun en il sectur dal radar sur l'aua e da la localisaziun sut l'aua. Da quai resultescha ina mancanza da carburants, quai che restrenscha la furmaziun da novs pilots; da l'auter maun sforza questa situaziun era da staziunar las flottas en la vischinanza da funtaunas da carburants lunsch ordaifer il territori da battaglia, quai che restrenscha las opziuns tacticas e strategicas da la flotta.
Bumbardaments da zona
Ils 9 da mars 1945 sgolan bumbardaders americans ina da las attatgas aviaticas las pli devastantas sin Tokio. Entiras parts da la citad cun chasas da lenn tradiziunalas ardan, passa 100'000 umans moran.
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
L'interess principal da l'expansiun giapunaisa tutga a l'intschess da la Republica da China da giada. Suenter l'incident da Mukden ils 18 da settember 1931, nua che uffiziers giapunais han commess in attentat explosiv, suonda la crisa da la Mandschuria e l'armada da Guandong occupescha la Mandschuria, apparentamain senza cunvegnientscha cun la regenza giapunaisa. Il 1. da mars 1932 vegn proclamà là il stadi da marionettas Mandschukuo cun Pu Yi sco president uffizial e pli tard imperatur. Causa protestas internaziunalas davart quest andament en China sorta il Giapun il 1933 da la Societad da las naziuns e s'associescha il 1936 al patg anticomintern per cumbatter ils communists internaziunals.
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
Pli ferms èn dentant ils moviments da resistenza en l'Europa dal Sidost e da l'Ost: en l'Uniun Sovietica, en la Grezia, en l'Albania ed en la Jugoslavia (sut marschal Tito) cumbattan grondas armadas da partisans – per il pli cun ina tenuta communista, socialista u naziunalista. L'uschenumnada «armada da la patria» polaca dentant na po betg quintar cun bler sustegn da dador. Da la guerra pitschna perpetna cunter ils occupants tudestgs sortan per il pli ils partisans sco victurs. Vers la fin da la guerra pon territoris pli gronds vegnir deliberads da l'occupaziun tudestga, p.ex. en Jugoslavia, nua che Tito surpiglia la pussanza u en Grezia, nua che l'egemonia dad ELAS (Ellinikós / Ethnikós Laikós Apelevtherotikós Stratós, l'armada greca per la liberaziun dal pievel) collidescha cun ils interess da la Gronda Britannia e maina a la guerra civila greca.
Sontg Imperi roman
Dretgira da chombra da l’Imperi
La participaziun dals stans a l’installaziun e l’organisaziun da la dretgira ha dentant gì per consequenza che quels stuevan sa participar a la finanziaziun. Las entradas e taxas da quella na tanschevan numnadamain betg. Quant impurtanta che la dretgira era per ils stans, mussa il fatg che la taglia da la Dretgira da chombra (Kammerzieler) è stà la suletta taglia permanenta da l’Imperi ch’ils stans han approvà, suenter ch’il cutrin public (taglia generala da l’Imperi) aveva fatg naufragi a Constanza l’onn 1507 en il recess da l’Imperi. Malgrà che l’autezza ed ils termins da pajament eran fixads, hai dentant adina puspè dà difficultads finanzialas perquai ch’i na vegniva betg paja ni betg paja ad uras. Entras quai hai anc dà en il 18avel tschientaner lungas interrupziuns en la lavur da la dretgira.
Segunda Guerra mundiala
Fundaziun da las Naziuns Unidas
Cun la fundaziun da l'«Organisaziun da las Naziuns Unidas» (ONU) a la conferenza da San Francisco e cun l'entrada en vigur da la charta da las Naziuns Unidas ils 24 d'october 1945 emprov'ins da transfurmar la coaliziun anti-Hitler en in'instituziun permanenta per garantir la pasch mundiala. Quest pass ha surtut inizià il president dals Stadis Unids Franklin D. Roosevelt. Il punct central da la charta è da stgaffir in sistem che promova l'appaschentaziun da dispitas e l'intervenziun controllada en cas da surpassament sco era la collavuraziun internaziunala. Ina rolla speziala sco garants da la pasch mundiala è prevedida per las naziuns victuras (USA, Uniun Sovietica, Gronda Britannia, Frantscha e China) che obtegnan in sez permanent ed in dretg da veto en il cussegl da segirezza da l'ONU. Ils 10 da december 1948 vegn deliberada la Decleraziun universala dals dretgs umans. A basa da questa naschan pli tard ulteriuras convenziuns dals dretgs umans, tranter auter la convenziun davart prevegnir e punir il genocid.
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
Ils 8 e 9 da matg emprova in dumber nunenconuschent da schuldads tudestgs da fugir dal sectur da la pussanza sovietica en las regiuns anc controlladas dals Alliads dal vest, surtut schuldads da la regiun da Böhmen-Mähren. A la pluralitad na reussescha quai betg, surtut cunquai che l'armada americana observa strictamain las cundiziuns dad armistizi e tegna en fermanza ils schuldads tudestgs arrivads en lur sectur per als surdar als Soviets. Per la gruppa da l'armada Kurland, qvd. la gruppa da l'armada dal nord ch'è enserrada, na datti nagina speranza da fugir da la praschunia.
Elavuraziun e recepziun
La dimensiun immensa da la Segunda Guerra mundiala è vesaivla en pliras linguas. Per il temp da pasch relativamain lung e prosperont ch'è suandà la guerra en ils pajais industrialisads è naschida la noziun da «suenterguerra», per tudestg Nachkriegszeit e per englais postwar period. Questa noziun vegn darar duvrada per autras guerras. Plinavant èn intginas noziuns da guerra penetradas da lur lingua d'origin en autras linguas, p.ex. Blitzkrieg", moral bombing u Ketsu-go''.
Sontg Imperi roman
Stans da l’Imperi
thumb|280px|L’uschenumnà [[Quaternionenadler cun ils stans da l’Imperi sco simbol da l’Imperi. Entagl en lain da Hans Burgkmair il Vegl, 1510]] Stans da l’Imperi eran quellas persunas u corporaziuns ch’avevan contact immediat cun l’Imperi ed in mandat ed ina vusch en la Dieta imperiala. Els n’eran betg subdits d’in suveran e pajavan taglia directamain a l’Imperi. A l’entschatta dal temp modern tempriv era il dumber dals stans da l’Imperi s’etablì definitivamain.
Abdicaziun da l’imperatur
La decisiun schebain l’imperatur duaja abditgar è quasi vegnida anticipada tras in ultimatum al delegà diplomatic austriac a Paris, general Vincent. Ils 22 da fanadur al han ins communitgà che truppas franzosas attatgian l’Austria sche Franz n’abditgeschia betg fin ils 10 d’avust. A Vienna eran Aloys Josef Freiherr von Hügel e cont von Stadion dentant gia fatschentads dapi insaquantas emnas cun elavurar in’expertisa davart il mantegniment da la dignitad da l’imperatur. Lur analisa raziunala ed objectiva ha manà a la conclusiun che la Frantscha vegnia ad empruvar da schliar la constituziun imperiala e da transfurmar l’Imperi en in stadi federativ influenzà da la Frantscha. Els han concludì ch’i mainia senza dubi a difficultads cun la Frantscha, sch’ins emprovia da mantegnair la dignitad sco parsura da l’Imperi. I saja perquai indispensabel da desister da la curuna da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Cumbat aviatic per l'Engalterra, 1940/1941
Sco «cumbat aviatic per l'Engalterra» (Operaziun Seelöwe) denominescha la propaganda naziunalsocialistica las preparaziuns per in'invasiun da la Gronda Britannia cun l'attatgar or da l'aria. La finamira è dad indeblir considerablamain la Royal Air Force britannica e da sfurzar la Gronda Britannia da capitular, senza effectivamain stuair invader.
Sontg Imperi roman
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Or da la tema dals stans da l’Imperi pitschens e mesauns da vegnir sut las rodas dals gronds è naschì il concept d’ina ‹Terza Germania›. I n’è dentant betg reussì ad els d’unir lur interess e da realisar refurmas. Sco impediments èn sa mussadas las discrepanzas perpetnas tranter il nord protestant ed il sid catolic e la resistenza dals prinzis electurs e dals stans gronds da l’Imperi. Tut quai ha la finala manà ad ina letargia er tar ils stans pitschens e mesauns sco er tar ils spirituals ch’eran gia adina stads las pitgas da l’Imperi. Paucs onns pli tard ha Napoleun dà il culp mortal a l’Imperi ch’aveva quasi dà si tutta resistenza.
Holocaust
Alliads
Suenter il cumenzament da la guerra è la critica da vart dals Alliads s’augmentada; tuttina n’han ins betg evacuà ils Gidieus europeics a moda preventiva cunter las truppas da las Pussanzas da l’axa ch’avanzavan. Dapi il 1941 è vegnida enconuschenta als Alliads la politica d’exterminaziun sistematica dal reschim naziunalsocialistic, quai suenter avair pudì decifrar il code dals rapports da polizia che vegnivan tramess regularmain a Berlin. Els han condemnà quella cun pleds fitg clers ed han er duvrà quella per giustifitgar lur strategia da guerra. Mez december 1942 han ils Stadis Unids, la Gronda Britannia e diesch ulteriuras regenzas avertì la regenza tudestga «ch’ils responsabels na vegnan betg a mitschar a las mesiras da retorsiun» (Decleranza dals Alliads areguard l’extirpaziun dals Gidieus dals 17 da december 1942). Prendì mesiras concretas per terminar u retegnair il holocaust n’han els però betg. Dapi ch’ils Stadis Unids èn entrads en guerra han quels persequità la finamira da far capitular dal tuttafatg il reschim naziunalsocialistic.
Sontg Imperi roman
Prinzis da l’Imperi
Il stan dals prinzis da l’Imperi era sa sviluppà en il temp autmedieval e cumpigliava tut ils prinzis ch’avevan retschet lur feud a moda directa ed exclusiva dal retg respectivamain da l’imperatur. I deva pia ina lingia directa tar l’Imperi pertutgant il dretg feudal. Vitiers quint’ins dentant er tals ch’eran daventads prinzis da l’Imperi tras elevaziuns dal stan ni simplamain sin fundament da dretg da disa. Tar ils prinzis da l’Imperi tutgavan ils aristocrats che regivan sur territoris da differenta grondezza e purtavan differents titels. Sco ils prinzis electurs sa dividevan er ils prinzis da l’Imperi en ina gruppa profana ed ina religiusa.
Als prinzis religius da l’Imperi appartegnevan tenor la Matricla da l’Imperi da l’onn 1521 ils quatter archuvestgs da Magdeburg, Salzburg, Besançon e Bremen sco er 46 uvestgs. Quest dumber è sa reducì fin l’onn 1792 als dus archuvestgs da Salzburg e Besançon e 22 uvestgs.
Territori da l’Imperi
En il vest e sidvest da l’Imperi na datti strusch cunfins dispitads. Quai ves’ins fitg bain tar l’exempel da l’Ollanda. Da l’Ollanda habsburgaisa che cumpigliava pli u main il territori da la Belgia e da l’Ollanda dad oz han ins fatg tras il Contract burgognais da l’onn 1548 in territori cun preschientscha reducida da l’Imperi. Quai vul dir ch’ins al ha relaschà da la suveranitad giudiziala da l’Imperi, quai che n’ha dentant betg muntà ina relaschada definitiva da la corporaziun da l’Imperi. Suenter la Guerra da trent’onns il 1648 na consideravan las 13 provinzas ollandaisas sasezzas definitivamain betg pli sco part dal reginavel e nagin n’è s’opponì a quai.
Temp autmedieval
Konrad ha bain cuntinuà la politica da baselgia da l’Imperi da ses antecessur, dentant cun damain vehemenza. El ha plitost giuditgà la baselgia tenor quai ch’ella pudeva far per l’Imperi. La gronda part dals uvestgs ed avats ch’el ha elegì eran umens da grond’intelligenza e spiritualitad. Il papa n’ha dentant betg giugà ina gronda rolla tar sias nominaziuns. Tut ensemen sa preschenta ses domini sco ‹grond’istorgia da success›. Quai ha probablamain er da far cun il fatg ch’el regiva durant in temp d’ina sort atmosfera da partenza generala ch’è sbuccada a la fin dal 11avel tschientaner en la refurma cluniacensa.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
En la Republica democratica tudestga han gì lieu intgins process spectaculars cunter funcziunaris subalterns dal reschim naziunalsocialistic. En rom da quels sa tractavi main da dilucidar lur responsabladad individuala, mabain da dar la culpa per il succedì a la Germania dal Vest. Anteriurs commembers da la NSDAP pudevan far carriera en la Republica democratica tudestga, uscheditg ch’els renconuschevan il domini sulet da la SED.
Sontg Imperi roman
Territori da l’Imperi
La Confederaziun svizra n’appartegneva de jure dapi l’onn 1648 betg pli a l’Imperi; ma gia dapi la Pasch da Basilea l’onn 1499 n’è la Confederaziun betg pli sa participada a la politica da l’Imperi. Tuttina na pon ins betg laschar valair la tesa che la Pasch da Basilea haja de facto signifitgà che la Confederaziun saja extrada da l’Imperi, perquai ch’ils lieus confederads sa chapivan vinavant sco part da l’Imperi. La Savoia en il sid da la Svizra appartegneva giuridicamain schizunt fin l’onn 1801 a l’Imperi. Quell’appartegnientscha era dentant gia daditg schluccada.
Dretgira da chombra da l’Imperi
Er suenter avair augmentà l’onn 1555 il dumber dals assessurs sin 24 è la rolla dals circuls da l’Imperi restada intacta – confurm a lur impurtanza per la pasch publica. Dapi lura dastgava mintga circul da l’Imperi trametter dus represchentants, numnadamain in giurist scolà ed in represchentant dals chavaliers da l’Imperi. Suenter la Pasch vestfalica ed il recess da l’Imperi il pli nov han ins augmentà il dumber sin 50 ed occupà vinavant la mesadad cun represchentants dals circuls da l’Imperi.
Territori da l’Imperi
Er sur ils territoris da l’Italia imperiala, pia il gronducadi da la Toscana, ils ducadis da Milaun, Mantua, Modena, Parma e Mirandola, pretendeva l’imperatur la suveranitad feudala. Quests territoris n’avevan betg il sentiment d’esser ‹tudestgs› e quai uschè pauc sco quai ch’els sa participavan a la politica da l’Imperi. Els na tiravan betg a niz ils dretgs d’in commember da l’Imperi, n’ademplivan dentant er betg las obligaziuns correspundentas. En general na considerav’ins tals territoris ch’ins numnava ‹lontans a l’Imperi› betg sco part da quel.
Holocaust
Elavuraziun giuridica
En la Republica Federala tudestga vegn il fatg ch’igl ha dà be paucas persecuziuns penalas savens explitgà cun la mancanza d’interess en la populaziun resp. cun l’influenza d’anteriurs commembers da la NSDAP en il stadi ed en l’administraziun. L’iniziativa d’ir suenter ils fastizs da delinquents dal holocaust han ins surlaschà per gronda part a persunas privatas sco Simon Wiesenthal e Beate Klarsfeld.
Pir en consequenza dal process cunter las gruppas d’acziun ad Ulm e suenter avair fundà il Post central da l’administraziun da giustia naziunala per sclerir crims naziunalsocialistics (Zentrale Stelle der Landesjustizverwaltungen zur Aufklärung nationalsozialistischer Verbrechen) ha la giustia cumenzà a partir dal 1958 a persequitar ils crims a moda pli vasta. Tranter auter ha pudì vegnir mess a ferm l’anteriur commember da la SS e torturader Wilhelm Boger. thumb|160px|Eichmann durant ses process a Jerusalem (1961) L’onn 1960 ha il servetsch secret israelian Mossad rapinà Adolf Eichmann en l’Argentinia, nua che quel era fugì. En l’Israel ha alura gì lieu il 1961 il process cunter Eichmann ch’è vegnì persequità cun interess en tut il mund. L’observatura dal process Hannah Arendt ha descrit en ses cudesch ‹Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil› la fraidezza birocratica che Eichmann ha demussà sco «banalitad dal nausch» ed ha dà uschia novs impuls a la discussiun davart ils motivs dals delinquents. Eichmann è vegnì sentenzià a la mort e pendì il 1962.
Sontg Imperi roman
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Quests eveniments han pussibilità a Friedrich II da sa profilar sco protectur dals stans da l’Imperi pitschens ed uschia quasi sco ‹cunter-imperatur›. Truppas prussianas e da l’electurat da la Saxonia èn penetradas en la Boemia. En la Pasch da Teschen che la Russia ha en vardad sfurzà tras ils 13 da matg 1779 ha l’Austria bain survegnì il circul da l’En, ma l’imperatur è tuttina stà victorisà. Per la segunda giada dapi l’onn 1648 ha in problem intern tudestg stuì vegnir schlià tras l’agid da pussanzas estras. Igl è stà la Russia e betg l’imperatur ch’ha procurà per la pasch en l’Imperi. La Russia n’aveva betg mo la rolla da garantir la Pasch da Teschen, mabain er la Pasch vestfalica ed era cunquai ina da las ‹pussanzas protecturas› da la constituziun da l’Imperi. L’imperatur aveva demontà sasez ed il retg da la Prussia aveva pudì sa profilar sco protectur da l’Imperi. La finamira da Friedrich n’era dentant betg stada da proteger e consolidar l’Imperi, mabain da flaivlentar vinavant la posiziun da l’imperatur e cunquai l’uniun da l’Imperi sco tala. Questa finamira aveva el cuntanschì.
Populaziun
Ma er ils territoris linguistics tudestgs sa distinguevan considerablamain in da l’auter pervi da differentas premissas istoricas. Suenter il temp da la migraziun dals pievels eran ils territoris en l’ost ch’èn daventads a la fin dal temp medieval tudestgs en emprima lingia populads da Slavs, ils territoris en il vest oravant tut da Germans.
Segunda Guerra mundiala
Il lieu da guerra en l'Africa dal Nord, 1940–1943
Il general tudestg Erwin Rommel survegn perquai il favrer 1941 il cumond da sustegnair la defensiun da ses partenari d'allianza cun l'agid da furmaziuns flaivlas, il Deutsches Afrika Korps. Per Rommel è ina tenuta defensiva nunadattada; el vul attatgar. Ils 31 da mars cumenza Rommel l'avanzada. Sia avanzada principala sa drizza sin Mersa Brega per uschia pudair avrir la porta a la Cirenaica, ina provinzia en l'ost da la Libia. Ils 10 d'avrigl èn tancs tudestgs davant Tobruk, la fortezza e citad da port en l'ost da la Libia. Questa citad era curt avant anc vegnida extendida dals Talians e lura vegnida rumida bunamain senza cumbat. Fin ils 13 d'avrigl attatga Rommel trais giadas la fortezza, ma senza success. Ad interim sto Rommel suspender la conquista da Tobruk. Er ulteriuras avanzadas na pon betg vegnir exequidas, perquai che las reservas mancan, uschia che omaduas partidas passan ad ina guerra da posiziun.
Sontg Imperi roman
Territori da l’Imperi
thumb|350px|Svilup dal territori dal Sontg Imperi roman tranter il 962 ed il 1806 Dal temp che l’Imperi è sa furmà cumpigliava ses territori circa 470 000 km². Il territori en il vest, ch’aveva appartegnì durant l’antica a l’Imperi roman, era populà in pau pli spess ch’ils territoris en l’ost.
Gia enturn la mesadad dal 11avel tschientaner s’extendeva l’Imperi sur circa 800 000 fin 900 000 km² e dumbrava radund 8 fin 10 milliuns abitants. Sur l’entir temp autmedieval è la populaziun creschida a 12 fin 14 milliuns. Tras la pesta e la fugia da blers Gidieus en Pologna en il 14avel tschientaner hai dentant dà ina pulita reducziun da la populaziun. L’Imperi consistiva dapi l’onn 1032 dal Regnum Francorum (Reginavel dals Francs da l’ost; pli tard er numnà Regnum Teutonicorum), dal Regnum Langobardorum (u Regnum Italicum, en l’Italia dal Nord e l’Italia Centrala dad oz) e dal Reginavel da la Burgogna.
Holocaust
Italia
Sin fundament da las leschas da razza talianas han ins discriminà ils Gidieus a partir dal 1938 cun la finamira d’als muventar d’emigrar. Cura che l’Italia è entrada en guerra il zercladur 1940 èn ils Gidieus da l’exteriur e quels da l’intern che vegnivan resguardads sco privlus vegnids tractads sco burgais da stadis ostils ed internads. Suenter l’Armistizi da Cassibile il settember 1943 vivevan ils Gidieus talians – malgrà las direzzas da l’internament e da las leschas da razzas en il territori talian – meglier ch’ils Gidieus en l’entira sfera d’influenza dal Reich tudestg. L’Italia n’ha extradì nagins Gidieus. Uffiziers e diplomats en ils territoris da la Croazia, Grezia e Frantscha dal Sid che stevan sut occupaziun taliana han er protegì là ils Gidieus cunter las pretensiuns da deportaziun dals Tudestgs.
Sontg Imperi roman
Il num da l’Imperi
En las titulaturas dals imperaturs ottons cumparan dentant gia las parts da nums che vegnan pli tard transferidas sin l’entir Imperi. Uschia chatt’ins en ils diploms dad Otto II ch’èn vegnids stgaffids durant sia campagna militara en l’Italia l’onn 982 la titulatura Romanorum imperator augustus, ‹imperatur dals Romans›. Ed Otto III è s’auzà en sia titulatura sur tut las pussanzas clericalas e profanas sa numnond umilitaivlamain ed a moda analoga al papa ‹servitur da Jesus Cristus› e pli tard ‹servitur dals apostels›. Cun quai era el s’auzà sur il papa.
Segunda Guerra mundiala
Front dal vest 1944/1945
Truppas alliadas cuntanschan ils 7 da mars 1945 la punt dal Rain a Remagen. Ils Alliads erigian chaus-punt da vart dretga dal Rein e circumdeschan la regiun da la Ruhr. La gruppa da l'armada B sut feldmarschal Model vegn tschinclada il 1. d'avrigl ed ella capitulescha ils 18 d'avrigl. Il medem di occupeschan truppas americanas Magdeburg, in di pli tard Leipzig.
L'USA entra en guerra, december 1941
Il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala en l'Europa nizzegia il Giapun per occupar l'Indochina franzosa ed ulteriuras regiuns da l'Asia dal Sidost. L'USA e la Gronda Britannia proclameschan en consequenza in embargo e blocheschan ils meds finanzials dal Giapun. Il 1940 suttascriva il Giapun ensemen cun la Germania e l'Italia il Patg tripartit. Entras l'embargo mancan las furniziuns da materias primas dals alliads europeics, uschia che l'imperi giapunais vesa l'unica pussaivladad per segirar sias ambiziuns imperialisticas en ina guerra cunter l'USA e la Gronda Britannia.
Sontg Imperi roman
Conts da l’Imperi
Questa gruppa era numericamain la pli gronda entaifer ils Stans da l’Imperi. Ella cumpigliava tut ils aristocrats, als quals i n’era betg reussì da transfurmar lur possess en in feud roial. Questa via als era serrada, perquai ch’ils conts eran oriundamain mo administraturs da possess da l’Imperi respectivamain substituts dal retg en tscherts territoris. Sco ils prinzis pli gronds vulevan dentant er els transfurmar lur possess en in stadi territorial. Facticamain eran els gia dapi il temp autmedieval suverans e vegnivan magari er elevads en il stan dals prinzis da l’Imperi. Quai mussa l’exempel dal contadi il pli grond, quel da Württemberg, ch’è daventà l’onn 1495 in agen ducadi.
Holocaust
Tudestgs betg gidieus
thumb|220px|Anteriura fabrica dad Oskar Schindler a Brněnec (Tschechia) En singuls cas èn er Tudestgs betg gidieus s’opponids al genocid cunter ils Gidieus. Talas acziuns singulars eran colliadas cun privel da vita permanent.
Sontg Imperi roman
Conts da l’Imperi
Ils numerus territoris dals conts cun colliaziun directa cun l’Imperi eran savens pitschens e contribuivan fitg a l’impressiun ch’il territori da l’Imperi saja sparpaglià. La Matricla da l’Imperi da l’onn 1521 numna 143 conts. En la glista dal 1792 datti anc adina var 100, malgrà ch’igl aveva dà bleras mediatisaziuns e che pliras schlattainas aristocraticas eran mortas ora. Il motiv è ch’ins ha elevà numerusas persunas en il stan dals conts da l’Imperi senza che quellas disponian d’in territori cun colliaziun directa tar l’Imperi.
Holocaust
Tudestgs betg gidieus
L’industrial tudestg Oskar Schindler ha spendrà en il Reich tudestg 1200 lavurants sfurzads gidieus da l’extirpaziun cun declerar ch’els sajan d’impurtanza militara per ses manaschi e cun surpigliar persunalmain ils custs per lur da viver.
Sontg Imperi roman
Guerras da coaliziun cunter Napoleun e Recess da la dicta imperiala
thumb|300px|Il Sontg Imperi roman curt avant la Revoluziun franzosa l’onn 1789 Durant l’Emprima Guerra da coaliziun èn omaduas pussanzas grondas sa liadas cunter las truppas revoluziunaras. Quest patg d’assistenza da Pillnitz dal favrer 1792 na vuleva natiralmain betg proteger ils dretgs da l’Imperi, ins sperava plitost da far gronda preda respectivamain na pudeva betg cuir in a l’auter in’eventuala victoria. Ils 5 da fanadur dal medem onn è Franz II vegnì elegì en prescha sco imperatur. Ma la schanza d’unir ils auters stans da l’Imperi davos el ha el pers cun vulair engrondir per mort e fin il territori austriac, en il mender cas sin donn e cust d’auters commembers da l’Imperi. La finala vuleva er la Prussia gulivar ses custs da guerra cun annectar territoris ecclesiastics da l’Imperi. Tras quai n’èsi betg reussì d’etablir ina front serrada cunter las truppas da revoluziun franzosas e da cuntanscher success militars pli gronds.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Ils 7 da fanadur 1937 sbartgan truppas giapunaisas a la costa da China ed i dat il cumbat a la punt da Marco Polo. Suenter in curt armistizi cumenza ils 25 da fanadur la Segunda Guerra giapunais-chinaisa che dura fin il 1945. Questa guerra vegn perfin considerada dad insaquants istorichers sco il cumenzament per propi da la Segunda Guerra mundiala.
Furmaziun internaziunala dad in bloc
Cun il patg anticomintern tranter la Germania ed il Giapun vegn mess gia il 1936 il fundament per l'axa Germania-Giapun-Italia da pli tard. Cun il patg tranter Hitler e Stalin s'agravescha l'emprim la relaziun cun il Giapun. Cunquai ch'il Giapun spera sin l'access a las colonias britannicas ed ollandaias en l'Asia, vegn fatg il 1940 in nov contract per la cooperaziun militara, l'uschenumnà Patg tripartit. A quel s'uneschan anc numerus stadis da l'Europa da l'Ost.
Sontg Imperi roman
La Pasch vestfalica
La segunda pasch da religiun n’ha segiramain betg manà ad in progress areguard ils dretgs individuals da religiun ni schizunt dals dretgs umans. Quai n’è dentant er betg stà sia finamira. Entras reglar giuridicamain anc dapli dueva vegnir promovida la pasch. Pasch e betg toleranza ni secularisaziun era la finamira. Igl è evident che quai è reussì – malgrà tut ils deficits e tut las unfrendas mortalas ch’igl ha dà da temp en temp.
Cussegl da curt da l’Imperi
Sper la Dretgira da chombra da l’Imperi furmava il Cussegl da curt da l’Imperi l’instanza da dretgira la pli auta. Ses commembers vegnivan elegids exclusivamain tras l’imperatur e n’avevan betg mo incumbensas giudizialas, mabain cussegliavan er il retg ed eran plinavant in’autoritad guvernativa. Sper las domenas giuridicas che pudevan er vegnir tractadas tras la Dretgira da chombra, devi insaquants cas da dispita che pudevan sulettamain vegnir tractads en il Cussegl da curt da l’Imperi. Uschia era il Cussegl da curt responsabel sco sulet per cas che pertutgavan chaussas da vasalladi (inclus las parts da l’Italia ch’appartegnevan a l’Imperi) ed ils dretgs da reservat imperials.
Segunda Guerra mundiala
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
Richard von Weizsäcker, da quel temp president da la Republica Federala Tudestga, exprima il 1985 en ses pled per ils 8 da matg che la fin da la guerra valia dapi il 1945 en la cultura naziunala da la Republica Federala Tudestga sco liberaziun dal naziunalsocialissem. L'istoricher e publizist tudestg Michael Wolffsohn defenda l'opiniun ch'ils 8 da matg na saja betg stà in di da liberaziun per ils Tudestgs da l'ost, cunquai ch'els hajan «barattà fin il 1989 sfurzadamain la nunlibertad brina cun quella cotschna». – «Co e pertge avessan ils Tudestgs da la Germania da l'Ost pudì sa sentir liberads – u perfin ils 12 milliuns da fugitivs e stgatschads, ils violads ed ils persequitads?»
Il passadi a la Guerra fraida
En in pled a Fultan, Missouri, l'onn 1946 dovra Winston Churchill per l'emprima giada il maletg da la «tenda da fier» per descriver l'Europa suenter la guerra ch'è ussa dividida en sferas d'influenza. Ca. a partir dal 1947 (la doctrina da Truman) datti adina dapli tensiuns tranter ils alliads da pli baud: ils Alliads dal vest dad in maun e l'Uniun Sovietica da l'auter maun. Entant che las pussanzas occidentalas installeschan en lur zonas la democrazia parlamentara, erigia l'Uniun Sovietica en ils stadis da l'Europa Orientala uschenumnadas democrazias popularas sut la direcziun dals communists. Consequentamain daventan las tensiuns pli acutas, quai che ha per consequenza in'aversiun vicendaivla dals anterius alliads, la separaziun da la Germania e da l'Europa ed il cumenzament da la «Guerra fraida». Sco allianza militara dal vest vegn fundada la NATO (Organisaziun dal pact da l'Atlantic dal Nord) il 1949. Suenter il rearmament da la Germania Occidentala e la participaziun a la NATO da la Republica Federala Tudestga il 1955 suonda sco cunterpart dals stadis dal bloc da l'ost il Patg da Varsovia. Durant las revoluziuns dal 1989 dattan las dictaturas da l'Europa Orientala ensemen ed il dretg d'autodeterminaziun dals pievels en las anteriuras republicas sovieticas vegn restabilì en il decurs da la dissoluziun da l'Uniun Sovietica. Cun quai èn eliminads ulteriurs effects da la Segunda Guerra mundiala.
Ulteriurs conflicts suenter la guerra
Sco conflicts successurs che stattan directamain u indirectamain en connex cun la Segunda Guerra mundiala pon valair:
Holocaust
Tudestgs betg gidieus
Ils 27 da favrer 1943 èn sa radunads davant il quartier general da la Gestapo a la Rosenstrasse a Berlin ils conjugals e confamigliars da «Gidieus maschadads» che faschevan lavur sfurzada en manaschis d’armament e Berlin e che duevan uss vegnir deportads. Igl è quai stà la suletta demonstraziun publica ch’ha gì lieu durant la guerra cunter ina deportaziun – ed ella ha gì success: las persunas ch’ins aveva mess a ferm èn puspè vegnidas libras.
Commemoraziun
thumb|220px|‹Halla dals nums› en il center commemorativ Yad Vashem En numerus pajais han lieu mintg’onn dis commemorativs che regordan al holocaust. Mintgamai l’avrigl u l’entschatta matg (27 Nissan) sa regorda per exempel l’Israel dal succedì cun il di da festa naziunal Jom haScho’a: Las sirenas tiban en tut il pajais e la naziun sa ferma per ina minuta.
Sontg Imperi roman
Stans da l’Imperi
Ins distingua ils stans da l’Imperi tenor lur rang; plinavant differenziesch’ins tranter stans da l’Imperi profans e religius. Igl è stà d’impurtanza che dignitaris religius sco archuvestgs ed uvestgs pudevan er esser suverans en il Sontg Imperi roman. In uvestg pudeva esser chau da la baselgia en ina diocesa e reger sur ina part dal territori diocesan, uschia ch’el era il medem mument suveran. Quest territori numnav’ins ‹chapitel catedral›, tar archuvestgs ‹chapitel da l’archuvestg›. Qua decretava el, incassava taglia e surdeva privilegis sco suveran profan. Per explitgar questa rolla dubla sco chau religius e profan numnav’ins in tal uvestg er prinzi-uvestg. Pir questa rolla profana sco prinzi-uvestgs giustifitgava che tals uvestgs appartegnevan als Stans da l’Imperi.
Holocaust
Champs d’exterminaziun
En divers champs da concentraziun ha la SS laschà far experiments cun umans per intents militars, medicinals ed auters. Las unfrendas èn per exempel vegnidas expostas en cabinas a pressiun ad ina pressiun da l’aria extrem auta u bassa, sfradentads en aua da glatsch, infizads cun bacterias ed abusads per experiments chirurgics. Ils delinquents, sco per exempel il medi da la SS Josef Mengele, han prendì en cumpra sapientivamain e senza nagin scrupel ch’ils probands morian u subeschian donns da sanadad restants.
Segunda Guerra mundiala
Europa
Perquai che las trais pussanzas victuras decidan de facto da reducir il territori da la Germania, vegnan tranter 12 e 14 milliuns (tenor funtauna) Tudestgs (Tudestgs da las Sudetas, da la Silesia, da la Pomarania, da la Pologna e da la Prussia da l'Ost) stgatschads da lur patria. Uschia moran suenter la capitulaziun militara tudestga anc tranter 2 e 3 milliuns Tudestgs. Ulteriurs 3,5 milliuns Polacs perdan lur patria entras il spustament vers il vest dals cunfins polacs.
Ils crims da guerra da la Germania e dal Giapun vegnan tractads en plirs process (tranter auter ils process da Nürnberg). En la confessiun da culpaivladad da Stuttgart renconuscha la Baselgia evangelica en Germania l'october 1945 la culpa da cristians evangelics ch'èn stads participads als crims dal naziunalsocialissem.
Sontg Imperi roman
Dretgira da chombra da l’Imperi
Tenor las conclusiuns da la Dieta imperiala da Constanza da l’onn 1507 han ils prinzis electurs tramess mintgamai in dals 16 assessurs da la dretgira. Il retg roman-tudestg ha numnà per la Burgogna e la Boemia mintgamai dus assessurs. Ultra da quai dastgava mintga circul da l’Imperi ch’era vegnì stgaffì l’onn 1500 trametter in assessur. Ils davos dus sezs elegeva la Dieta imperiala tenor proposta dals circuls da l’Imperi, uschia che la mesadad dals assessurs da la Dretgira da chombra consistiva da represchentants dals circuls.
Segunda Guerra mundiala
Asia e Pacific
Il Giapun sto returnar las inslas occupadas en il Pacific a l'Australia ed a la Gronda Britannia. Plinavant perda el Corea, Formosa Taiwan, Sachalin dal Sid e las Inslas Curilas. L'occupaziun dals Alliads en il Giapun finescha cun il contract da pasch da San Francisco l'onn 1951, en il qual la suveranitad dal Giapun vegn puspè restabilida. Insaquantas inslas giapunaisas, tranter quellas las Inslas Ryūkyū, restan per part fin il 1972 sut controlla americana.
Holocaust
Litteratura
Delinquents
Segunda Guerra mundiala
Italia, 1943 e 1944
Ils 22 da fanadur occupeschan ils Alliads la chapitala siciliana Palermo. Ils 3 da settember atterreschan duas divisiuns britannicas sin terra franca taliana e fruntan sin pitschna resistenza. Tschintg dis pli tard fa la regenza taliana armistizi cun ils Alliads. Sinaquai vegn inizià il Fall Achse, durant il qual ils Tudestgs discharmeschan tut las unitads talianas ed occupeschan Roma ils 10 da settember. Ils 12 da settember reusseschi ad insaquants paracrudaders da deliberar Mussolini da sia praschunia en l'Hotel Campo Imperatore. Mussolini vegn purtà en la Prussia Orientala per pauc pli tard pudair diriger ina regenza da marionettas en l'Italia dal Nord (Republica da Salò e per cuntinuar il cumbat da vart tudestga. Suenter ch'ils schuldads talians staziunads sin l'insla greca Kefalonia èn sa dustads cunter lur discharmaziun, èn ca. 5000 Talians vegnids arrestads e sajettads da truppas da muntogna tudestgas tranter ils 18 e 23 da settember.
Ils 13 d'october declara la regenza da Badoglio la guerra al Reich Tudestg. Da maun da las furmaziuns talianas uffizialas operescha ina ferma armada da partisans da 256'000 umens e dunnas ch'impegna l'onn 1944 cun ses cumbats diesch divisiuns da l'armada tudestga.
Ils Alliads s'avanzan mo plaunsieu. Ils Tudestgs defendan fermamain lur posiziuns, entant che gia las proximas defensiuns vegnan recrutadas en la retroterra. Pir cura che la pressiun daventa memia ferma, sa retiran els per sa retrair danovamain en lur fortezza. La decisiun dals Alliads dad atterrar en Sicilia e betg directamain a Roma ha probablamain prolungà considerablamain la guerra. Tscherts experts stiman che las furmaziuns talianas ed ils partisans avessan pudì deliberar sulets l'Italia dal Sid, sch'ils Alliads fissan atterrads sper Roma.
Sontg Imperi roman
Cussegl da curt da l’Imperi
Cuntrari a la Dretgira da chombra na stueva il Cussegl da curt da l’Imperi betg sa tegnair strictamain vi da l’urden da dretgira da lez temp. Perquai eran process avant il Cussegl da curt per regla liquidads pli spert ed a moda main birocratica. Plinavant incumbensava il Cussegl da curt savens stans da l’Imperi locals che n’eran betg pertutgads dal conflict da furmar ina ‹cumissiun› per intercurir il cas sin il lieu.
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Fin la Guerra da trent’onns eri stà fitg impurtant per la reputaziun d’in regent, tge titels ch’el possedeva e sin tge posiziun en l’ierarchia da l’Imperi e da l’aristocrazia europeica ch’el sa chattava. Uss eran auters facturs pli impurtants, saja quai la grondezza dal territori ni la pussanza economica e militara. Igl è sa fatga valair l’idea ch’i quintia mo la pussanza quantifitgabla. Tenor l’avis d’istoriografs è quai ina consequenza tardiva da la Guerra da trent’onns, en la quala titels, pretaisas e posiziuns giuridicas veglias n’avevan bunamain giugà nagina rolla pli. Oravant tut ils stans da l’Imperi pitschens avevan sentì ch’ils sforzs da las circumstanzas da la guerra cumandavan.
Segunda Guerra mundiala
Propaganda al radio
L'emettur da schuldads britannic Calais è organisà uschè bain che la populaziun tudestga pensa ditg che quel saja in agen emettur da l'armada tudestga.
La guerra cunter l'Uniun Sovietica fin Stalingrad, 1941–1943
La campagna dal Balcan ha spustà l'attatga sin l'Uniun Sovietica per quatter emnas. L'attatga succeda pia pir ils 22 da zercladur 1941. Quest retardament ed in enviern tempriv impedeschan da s'avanzar tenor plan e la finamira operativa – numnadamain da cuntanscher la lingia dad Archangelsk-Astrachan – na reussescha betg. Malgrà ch'ils Tudestgs han calculà ch'il provediment da l'armada tudestga po mo vegnir garantì fin ad ina lingia per lung da Pskow, Kiew e l'insla Krim pretenda Hitler da conquistar Moscau en il rom dad ina suletta campagna militara nuninterrutta. Per l'assagl stattan prontas trais gruppas da l'armada (nord, center, sid). La gruppa dal nord (da Leeb) duai conquistar ils stadis baltics e lura avanzar fin a Leningrad. La gruppa centrala (da Bock) ha la responsabladad principala: ella duai avanzar fin a Moscau ed è consequentamain armada fermamain. La gruppa dal sid (da Rundstedt) duai conquistar l'Ucraina. Medemamain participadas a la campagna èn associaziuns da pajais amis e conquistads da las pussanzas da l'axa. Era davent da la Norvegia occupada attatg'ins l'Uniun Sovietica; en mira è surtut la colliaziun da tren ed il port da Murmansk.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Heinrich III ha surprendì da ses bab Konrad in imperi consolidà; cuntrari a ses dus antecessurs n’ha el betg stuì acquistar sia pussanza cun cumbatter. Malgrà acziuns da guerra en Pologna ed Ungaria ha Heinrich mess gronda paisa sin la pasch a l’intern da l’Imperi. En il sid da la Frantscha è naschida l’idea d’ina pasch generala ch’è sa derasada enturn la mesadad dal 11avel tschientaner sur l’entir occident cristian. Cun quest’idea vulev’ins franar las faidas e las vendetgas ch’eran daventadas pli e pli in privel per il funcziunament da l’Imperi. Iniziant da quest moviment era il monachissem cluniacen. Almain durant ils firads cristians ils pli auts e durant ils dis sanctifitgads tras la passiun da Cristus (pia davent da la mesemna saira fin il glindesdi marvegl) dueva reger la ‹pasch da Dieu›.
Holocaust
Gidieus
La gruppa zionistica Chug Chaluzi empruvava da chattar a Berlin pussaivladads da fugir en l’exteriur u d’organisar la vita da Gidieus en l’illegalitad cun organisar e reparter cartas da victualias, documents falsifitgads e daners.
Elavuraziun giuridica
Suenter lungas retschertgas han ins avert il 1963 a Francfurt a.M. la procedura principala dal Process dad Auschwitz. Ils rapports da perditgas ed il grond eco da las medias sin quest process han fatg vegnir conscients blers Tudestgs dals crims naziunalsocialistics; a medem temp è però er sa fatga valair en la publicitad la pretensiun da pudair trair in «stritg final» sut il succedì. Ils accusads en il Process dad Auschwitz n’han mussà nagina ricla, mabain èn adina sa referids a l’«urgenza dals cumonds» («Befehlsnotstand»). Lur defensurs ed ina part da las medias han empruvà da discreditar las proceduras giudizialas sco «process spectaculars».
Sontg Imperi roman
L’Imperi sut ils Ottons
Cunquai che l’Imperi era sa furmà sco instrument dals ducadis che daventavan adina pli segirs da sasezs, na vegniva quel uss betg pli dividì tranter ils figls dal regent ed è ultra da quai restà ina monarchia d’elecziun. Il fatg che l’‹ierta› na vegniva betg dividida tranter ils figls dal retg cuntrafascheva bain al vegl dretg francon. Da l’autra vart regiva Heinrich I ils ducas mo sco suveran feudal, el avess pia pudì reparter tranter ses figls mo la Saxonia u ina suveranitad feudala sur ils ducas. Consequentamain ha Heinrich I fixà l’onn 929 en ses urden da chasa che sulettamain in figl duaja suandar el sin il tron. Gia qua vegn cumbinà il patratg d’ierta ed il princip da la monarchia d’elecziun. Questa cumbinaziun vegn a marcar l’Imperi fin la fin da la dinastia dals Saliers.
Segunda Guerra mundiala
Guerra sin l'Atlantic e cun ils sutmarins
Suenter che l'USA entra en guerra ed en l'uniun da forzas americanas en il Pacific trametta l'admiral Dönitz sutmarins a lunga distanza vers l'America per l'Unternehmen Paukenschlag, nua che quels arrivan il cumenzament da schaner 1942. La defensiun da la costa US-americana è l'emprim anc organisada fitg mal ed è persa en vista a las attatgas sin lur navigaziun da commerzi. Cura che la defensiun vegn augmentada la primavaira, extendan ils sutmarins lur zona d'acziun sin la Caribica e l'Atlantic dal Sid. Auters sutmarins opereschan a medem temp en rotschas en l'Atlantic dal Nord e pon uschia mantegnair la pressiun sin ils convois. En il decurs da l'onn datti plirs gronds cumbats per ils convois. L'atun 1942 pon ils sutmarins anc ina giada augmentar lur success, cunquai che las forzas d'escorta per segirar l'Africa dal Nord vegnan duvradas. Il 1942 vegnan sfundradas passa 8 milliuns tonnaschas.
Sontg Imperi roman
Refurmaziun e pasch da religiun
Gist uschè impurtant sco l’urden d’execuziun è stada la pasch da religiun ch’ins ha proclamà ils 25 da settember 1555. Cun quella han ins desistì da l’idea che l’Imperi saja confessiunalmain unifitgà. Ils suverans han survegnì il dretg da decider davart la confessiun da lur subdits, quai ch’è vegnì resumà a moda pregnanta en la furmla Cuius regio, eius religio (‹Quel che regna, decida davart la religiun›). En ils territoris protestants han ils suverans obtegnì la giurisdicziun religiusa. Tras quai èn els daventads ina spezia da chaus spirituals da lur territori. Plinavant han ins fixà che stans da l’Imperi religius, pia archuvestgs, uvestgs e prelats imperials, avevan da restar catolics. Questas ed autras mesiras han bain schlià il problem da la religiun a moda paschaivla, han dentant er mussà che l’Imperi è sa dividì pli e pli e bloccà a mesa vista las instituziuns da l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
L'Armada cotschna s'avanza il cumenzament dal 1945 a partir da Varsovia (liberaziun ils 17 da schaner) vers nord e separa cun quai la Prussia Orientala dal rest da l'imperi. Dieschmillis fugian da la Prussia Orientala sur la laguna schelada vers il vest. Durant in'acziun da salvament ils 30 da schaner avant Gdynia en il golf da Gdánsk vegn la nav «Wilhelm Gustloff» cun millis da fugitivs torpedada dad in sutmarin sovietic e fa naufragi. Il medem capita curt suenter cun la nav «Goya». Areguard il dumber da las victimas appartegnan omaduas a las pli grondas catastrofas nauticas da l'istorgia. La citad da Königsberg, oz Kaliningrad, dat ils 9 d'avrigl lura definitivamain en maun sovietic. Ils 27 da schaner cuntanscha l'Armada cotschna il champ da concentraziun dad Auschwitz-Birkenau ch'era vegnì bandunà avant da la SS. Il medem di cuntanschan emprimas unitads la citad da Küstrin al flum Oder.
Il lieu da guerra en l'Africa dal Nord, 1940–1943
Il november attatgan ils Brits puspè. Ils 26 da november datti ina segunda attatga e la garnischun da Tobruk po finalmain sa far libra da l'occupaziun. Ils 7 da december sa retira l'Afrika Korps fin a la lingia da Gazala. Suenter che Tobruk era apparentamain segir dad ina conquista da l'Afrika Korps, interprenda Rommel il schaner 1942 danovamain in'attatga.
Ils 26 da matg cumenza Rommel l'interpresa Theseus cun la finamira da conquistar Tobruk. Suenter grevs cumbats cun tancs reusseschi a las pussanzas da l'axa da conquistar Bir Hakeim ils 10 da zercladur per iniziar l'avanzada sin Tobruk. Ils 20 da zercladur vegnan citad e fortezza occupadas, sinaquai vegn Rommel promovì al feldmarschal.
Il plan è dad avanzar vinavant sur l'Egipta. La citad dad Alexandria duai crudar ed il chanal da Suez duai vegnir occupà. Curt avant El Alamein, ina pitschna citad en il vest dad Alexandria, avevan ils Brits erigì ina zona da defensiun da 65 kilometers lunghezza. L'offensiva tudestga na po betg s'avanzar. Il nov cumandant britannic Bernard Montgomery cumenza ils 23 d'october cun la cunterattatga. L'Afrika Korps è numericamain inferiur e sto sa retrair.
Europa
Suenter la fin da la Segunda Guerra munidala en l'Europa sa cusseglian las pussanzas victuras il fanadur/avust 1945 a Potsdam davart l'avegnir da l'Europa e da la Germania. Ina tendenza era gia vegnida annunziada a chaschun da la conferenza a Jalta il favrer 1945.
Front dal vest 1944/1945
Malgrà ch'ils Alliads han impundì grondas forzas, s'avanzan els mo plaunsieu. Als Tudestgs na reusseschi dentant era betg da trametter uschè svelt sco pussaivel unitads supplementaras en la zona da cumbat en Normandia. Per l'ina perquai ch'ils Alliads han il suramaun en l'aria e per l'autra pervia da las roderas da viafier destruidas en Frantscha. Cherbourg en il nord da la peninsla da Cotentin croda ils 26 da zercladur suenter ina ferma attatga d'artigliaria americana e suenter cumbats intensivs sin via. L'occupaziun da Caen ch'era ina finamira primara da l'emprim di da sbartgada è pli difficila che quai che las truppas alliadas dals Brits e Canadais avevan pensà. Pir suenter sis emnas da cumbat cun bleras sperditas po la citad vegnir occupada cumplettamain ils 19 da fanadur.
L'USA entra en guerra, december 1941
Suenter l'attatga dal Giapun sin la flotta a Pearl Harbor ils 7 da december 1941 e la decleraziun da guerra da la Germania dals 11 da december sa chatta il pajais uffizialmain en guerra cunter las pussanzas da l'axa. Malgrà l'attatga giapunaisa decidan las regenzas da l'USA e da la Gronda Britannia d'agir tenor il princip «Germany first», qvd. ellas mettan sco finamira suprema da la guerra da cumbatter la Germania. Emprims cumbats tranter truppas US-americanas e tudestgas han lieu la fin dal 1942 en l'Africa dal Nord.
Front dal vest 1944/1945
Ils 25 d'avrigl s'inscuntran truppas US-americanas e sovieticas a Torgau a l'Elba (Elbe Day); l'ultima regiun d'influenza dals Tudesetgs croda uss en duas parts. Ils 26 d'avrigl dat la citad da Brema en ils mauns dals Brits che cuntinueschan lur via vers nordost. Els conquistan las citads da Lübeck (ils 2 da matg) e Hamburg (ils 3 da matg) spert ina suenter l'autra, entant che truppas britannic-canadaisas occupeschan la citad da Wismar. L'attatga or da la regiun da Hagenow ha probablamain era lieu per impedir l'Armada cotschna da s'avanzar fin a Schleswig-Holstein. Tard il suentermezdi dals 2 da matg s'inscuntran ils Alliads a l'ur da l'ost da la citad da Wismar. Ils 5 da matg capitulescha il colonel general Blaskowitz ch'era circumdà cun sias truppas en l'Ollanda. Durant che unitads britannicas conquistan la Germania dal Nord, sa volvan ils Americans vers il sid. Els occupeschan la citad da Minca ils 30 d'avrigl. Stuttgart croda ils 22 d'avrigl en ils mauns da l'armada franzosa che s'avanza vers il sid en il Vorarlberg. L'armada americana s'avanza en direcziun da las Alps e s'inscuntra ils 3 da matg al Pass dal Brenner cun ses cumpatriots che han occupà dal sid ensi l'Italia dal Nord.