cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vulcan
Tips da vulcans e denominaziuns
Blers vulcans na suondan però betg in singul muster d’erupziun, mabain mussan in cumportament varià – saja quai durant ina singula erupziun ubain en il decurs dals milliuns onns da lur activitad. In exempel furma l’Etna a Sicilia.
La muntogna ch’è sa furmada tras l’activitad vulcanica vegn numnada, tut tenor sia furma, tgeiel dal vulcan ubain dom dal vulcan, e l’avertura da la quala il lava sorta da la profunditad sa numna chamin dal vulcan. L’avertura a la tschima dal vulcan, che po esser pitschna u er fitg gronda, è il crater dal vulcan. Magari capiti ch’in chamin che sa chatta be pauc sur ina chombra da magma dat ensemen; uschia sa furma in grond crater che vegn numnà chaldera.
Tips da magma
Sper la quantitad da gas e dad aua è la cumposiziun dal magma decisiva per la furmaziun dal vulcan. Centrala è surtut la cumpart da siliciumdioxid (SiO2). Pli auta che questa cumpart è, ed a moda pli explosiva ch’il vulcanissem sa manifestescha. I sa laschan differenziar quatter tips principals: thumb|180px|Grip da basalt
Tips da lava
Vulcans pon er vegnir classifitgads tenor la colur da la lava che sorta. Quella dependa da la temperatura, sa lascha però er deducir da la cumposiziun chemica dal magma. Tant la furma dal vulcan sco er il cumportament d’erupziun vegnan influenzads a moda decisiva da la cumposiziun da la luentada da crappa:
Ulteriurs fenomens ch’èn colliads cun l’erupziun da vulcans
Tar l’erupziun da vulcans po material vulcanic sa maschadar cun autras materias sco aua ed aria. Quai sco er l’erupziun abrupta da lava po metter ad ir ulteriurs process sco per exempel bovas e lavinas da lozza e brastgida, nivels da brastgida u glatschers che culan. In auter enconuschent fenomen èn tsunamis: Sche grondas quantitads da magma u schizunt entiras parts da muntognas crodan en la mar, po quai effectuar undas ch’èn per part pli autas che quellas che vegnan chaschunadas tras stremblidas sutmarinas. Ultra da quai poi dar avant u suenter l’erupziun d’in vulcan terratrembels; quests dus fenomens pon influenzar in l’auter e far escalar supplementarmain la situaziun.
Tenor il tip dal vulcan
Igl existan oz en tut il mund radund 1500 vulcans ch’èn activs, vul dir ch’èn ruts ora en il decurs dals ultims 10 000 onns. Quest dumber resguarda però be ils vulcans ch’èn vesaivels a la surfatscha e stgars 150 vulcans sutmarins; il dumber effectiv dals vulcans sut l’aua è anc nunenconuschent, vegn però stimà bundant pli aut.
Tar radund la mesadad dals vulcans ch’èn vesaivels sur l’aua sa tracti da stratovulcans, stgars 200 èn vulcans en furma da scut, ils ulteriurs sa repartan sin vulcans cumplexs, chalderas, champs da vulcans e.a.
Repartiziun geografica
La repartiziun geografica dals vulcans en tut il mund sa lascha chapir cun agid da las enconuschientschas da la tectonica da plattas: thumb|240px|Zonas da separaziun (lingias cotschnas) e vulcans vesaivels a la surfatscha (puncts cotschen stgirs)
Entaifer il sistem solar
Vulcanissem è in fenomen tipic per corps celests terresters. En noss sistem solar datti numerus exempels per vulcanissem stizzà, sco per exempel sin la glina da la Terra u sin il Mars. Il corp ch’è vulcanicamain il pli activ en noss sistem solar furma la glina Io (Jupiter). Sin la glina Elceladus (Saturn) e sin la glina Triton (Neptun) han ins observà criovulcanissem; tar quel sa tracti da substanzas scheladas che lieuan ed arrivan a la surfatscha.
Sin la Venus percunter – che sa lascha cumparegliar cun la Terra areguard massa, grondezza e structura – datti actualmain be paucs indizis per in vulcanissem activ ed insumma nagut che renviass ad ina tectonica da plattas.
Predicziun d’erupziuns da vulcans
thumb|220px|Visualisaziun schematica d’ina erupziun Schebain in vulcan è stiz definitivamain u po forsa puspè vegnir activ, interessescha surtut ils umans che vivan en il conturn d’in vulcan. Ma l’erupziun d’in vulcan ha er consequenzas sin l’infrastructura e l’economia da l’entira regiun pertutgada e po – en cas extrems – avair effects globals (disturbis dal traffic aviatic, influenzas sin il clima). La finamira centrala da tutta perscrutaziun è perquai da pudair predir erupziuns a moda uschè precisa sco pussaivel.
Malgrà intginas sumeglientschas sa differenziescha mintga vulcan areguard ses cumportament d’erupziun. Observaziuns da las fasas da ruaus u d’activitads seismicas d’in vulcan na sa laschan perquai strusch transferir sin auters vulcans.
Tar l’observaziun da vulcans sa servan ins per ordinari da tschintg metodas; tut tenor la caracteristica dal vulcan vegnan quellas applitgadas en differenta cumbinaziun. Igl èn quai la registraziun da l’activitad seismica, la surveglianza da la topografia cun agid da la geodesia, la mesiraziun da midaments gravimetrics u magnetometrics, la registraziun d’augments da la temperatura datiers da la surfatscha e l’analisa chemica da gas vulcanics che sortan.
Registraziun da l’activitad seismica
In process d’erupziun vegn inizià dal magma che chatscha vers ensi. Quai sco er gas che sorta maina a tensiuns en las stresas da grippa vischinantas, las qualas furman signals seismics caracteristics. Grippa che rumpa maina a terratrembels d’auta frequenza; per il moviment da las sfessas è percunter caracteristic in stremblir a bassa frequenza, l’uschenumnà tremor vulcanic.
Per pudair eruir la profunditad e la fuaina dals terratrembels seismics, vegn per ordinari endrizzada enturn il vulcan ina rait da seismometers fitg sensibels. Pertge che gist ils terratrembels fitg flaivels d’ina fermezza da main che 1 èn savens indizis ch’in vulcan vegn activ. Sin la costa sidvest da l’Etna han ils seismometers installads al lieu per exempel mesirà durant las 12 uras avant l’erupziun dal 1981 radund 2800 pitschens squass da la terra en furma da tremor. Sur in sistem da transmissiun automatic èn las datas vegnidas transferidas directamain a l’Istituto Internazionale di Vulcanologia a Catania. Cun agid da la tecnica moderna vegnan midadas entaifer l’activitad seismica elavuradas oz en temp real. Structuras e process sut la surfatscha pon uschia vegnir represchentads ed analisads directamain ed a moda fitg exacta.
Surveglianza da la topografia cun agid da la geodesia
Quests fenomens sa laschan però er gia identifitgar cun metodas fitg simplas sco in bindel da mesirar e lingias sprizzadas sin il grip. L’entschatta d’avust 1982 avevan geologs scuvert sin il fund dal crater dal Mount St. Helens quatter pitschnas sfessas e marcà quellas cun colur. Dus dis pli tard eran las lingias defurmadas cleramain, quai ch’è in indizi per magma che sa mova ad aut. Paucs dis pli tard hai dà in’immensa erupziun dal vulcan. L’october 2004 han ins observà vi d’ina spunda dal Mount St. Helens in bot da bundant 100 meters, il qual era er da vesair ad egl.
Ina metoda pli cumplexa ed exacta per registrar midaments morfologics furma per exempel la mesiraziun electronica da distanzas. Cun agid da l’apparatura correspundenta sa laschan transmetter e retschaiver signals electromagnetics. La fasa da l’unda sa sposta en dependenza da la distanza tranter l’apparat e l’object reflectant ed inditgescha uschia la dimensiun d’in eventual spustament. La mesiraziun electronica da distanzas tanscha fin a 50 km e cuntanscha ina precisiun da mesira da be paucs millimeters divergenza. Midadas da surfatschas da territoris pli gronds e da vulcans en lieus periferics vegnan observads cun agid da proceders da mesirar geodetics a basa da satellits.
Mesiraziun da midaments gravimetrics u magnetometrics
Cura che luentadas da crappa avanzan en stresas da terra che sa chattan datiers da la surfatscha, sa laschan observar midaments dal champ da gravitad. Quests midaments locals vegnan chaschunads da differenzas da la spessezza tranter il magma ed il grip circumdant. Talas uschenumnadas anomalias microgravimetricas sa laschan scuvrir cun agid da gravimeters fitg sensibels che vegnan applitgads vi da vulcans ch’èn activs.
En quel mument ch’il magma s’auza, sa laschan er registrar midaments dal champ magnetic local. Quai è d’attribuir ad influenzas termicas. Gia il 1981 han ins installà a la spunda sid da l’Etna sco er en ina distanza da radund 20 km duas staziuns magnetometricas cun teletransmissiun automatica.
Registraziun da midadas da la temperatura
Cura ch’il magma d’ina temperatura da 1100 fin 1400 °C s’auza or d’ina chombra da magma u directamain dal mantè da la Terra superiur sche maina quai en il crap cunfinant ad in augment da la temperatura local. Cun agid da staziuns da mesiraziun da la temperatura fixas ed a basa da fotografias a radis infracotschens fatgas da satellits pon vegnir registrads tals stgaudaments locals che resortan da la stuppada dal magma datiers da la surfatscha.
Analisa chemica da gas vulcanics
En rom da la decada internaziunala per ‹Minimar ils donns en cas da catastrofas da la natira 1990–2000› èn vegnids elegids en tut il mund 15 vulcans e survegliads cuntinuadamain, tranter quels er il Vesuv e l’Etna.
Facit
thumb|200px|Fluss da lava a l’Etna Malgrà la vasta paletta da sistems da preavertiment e bleras novas enconuschientschas sin quest sectur, vegnan erupziuns da vulcans er a mantegnair en il futur lur varts incalculablas. E parallel tar las mesiras da preannunzia dovri er mesiras da protecziun, plans da risico e d’acziun, scleriment da la populaziun pertutgada e reglamentaziuns giuridicas en cas d’urgenza. Ultra da quai pudessi esser inditgà d’observar attentamain la natira en ina regiun periclitada. Savens reageschan ils animals numnadamain a moda pli sensibla e bandunan in territori periclità avant l’erupziun d’in vulcan.
Il pli grond vulcan dal mund
La revista ‹Nature Geoscience› ha publitgà il 2013 resultats da perscrutaziun, tenor ils quals il massiv da Tamu a l’ost dal Giapun pudess esser il pli grond vulcan dal mund. Il massiv s’auza plirs kilometers sur il fund da la mar. La muntogna sutmarina en furma d’in scut pudess esser sa furmada cura ch’igl èn sortidas en in lieu enormas quantitads da lava ch’han furmà cun sa sfradentar spundas a pitschna pendenza che s’extendan sur in’immensa surfatscha. Cun tutta probabilitad sa tracti d’in vulcan singul d’ina dimensiun da 650 kilometers lunghezza e 450 kilometers ladezza.
Vulcans en la mitologia
En praticamain tut las culturas èn vulcans la sedia da lur dieus. En la mitologia greca furma l’insla vulcanica Limnos la sedia dal dieu da fieu Hephaistos. Er en la cultura azteca, islandaisa, hawaiana ed en bleras autras giogan vulcans ina rolla centrala entaifer la mitologia.
En la Bibla regordan pliras passaschas a l’erupziun d’in vulcan (per exempel Ex 19,18 e 20,18 sco er Lev 5,23). Plirs scienziads vesan tranter auter pervi da quai en Jahwe restanzas d’in dieu da vulcan.
Costa d'Ivur
thumb|200px|Costa d'Ivur
La Costa d'Ivur è in pajais da l'Africa.
right|300px|thumb|Costa d'Ivur
Mississippi
Il Mississippi é il pli lung flum da l'America dal nord. Sin ses viadi tras il Canada ed ils Stadis Unids da l'America fa el 6.270 km.
Volga
300px|thumb|La Volga a Jaroslawl en la Russia.
La Volga è il pli lung flum da l'Europa. Sin ses viadi da 3'534 km flessegia el sulettamain tras la Russia.
Agricultura
thumb|240px|Cultivaziun da plantas a Záhorie (Slovachia) thumb|240px|Allevament d’animals en l’Africa dal Sid Agricultura è il num per il sectur economic da la producziun primara. La finamira da quest sectur è da producir a moda intenziunada products vegetals ed animalics sin surfatschas che vegnan cultivadas per quest intent. En l’economia ed en la pratica dal fatg vegn er duvrà sinonim il term ‹economia agrara›.
L’agricultura furma in dals pli vegls secturs economics da l’umanitad. Ozendi cumpiglia la surfatscha da la Terra che vegn cultivada radund 48 827 330 km². Quai èn stgars 10 % da l’entira surfatscha u radund 1/3 da la surfatscha da terren da l’entir planet.
Sco sectur economic fa l’agricultura part d’in sistem general pli vast cun secturs situads davantvart (p.ex. l’industria da maschinas agriculas) e secturs posteriurs (p.ex. l’elavuraziun da products agriculs tras l’industria alimentara).
‹Pur› u ‹agricultur› è la denominaziun per ina persuna ch’è activa en l’agricultura. Igl è quai ina professiun che po vegnir emprendida en furma d’ina scolaziun pratica professiunala. Daspera porschan numerusas scolas autas professiunalas ed universitads la pussaivladad da studegiar scienza agrara u agronomia; quest studi prepara tant sin la direcziun da manaschis agriculs sco er sin la lavur en secturs economics parentads e fa part da las scienzas d’inschigner.
Secturs
thumb|200px|Racolta da fain moderna En general sa lascha l’agricultura divider en ils dus roms da producziun ‹cultivaziun da plantas› ed ‹allevament d’animals›. Tgenin da quests dus secturs che dominescha al nivel local variescha da regiun tar regiun. Sch’ils terrens èn da main buna qualitad u difficils d’elavurar, alura è l’allevament da muvel pli cumpetitiv; en cas da terrens da buna qualitad è la cultivaziun da plantas la furma la pli economica.
Cultivaziun da plantas
Ina gronda part da la cultivaziun da plantas serva a moda directa u indirecta a la producziun da mangiativas (per l’uman e/u pavel per l’allevament d’animals). En il cas da la producziun indirecta vegnan producidas materias primas che vegnan silsuenter elavuradas en l’economia alimentara (p.ex. l’elavuraziun da granezza a farina per la producziun da paun). Ultra da quai vegnan products primars da l’agricultura elavurads tras l’industria da vestgadira (p.ex. plantas da fibras sco mangola u glin).
La cultivaziun da plantas en il pli vast senn dal pled cumpiglia sper la cultivaziun dad ers er l’orticultura (incl. la pumicultura, la viticultura e la cultivaziun da plantas decorativas).
Allevament d’animals
Er l’allevament d’animals (sinonims: ‹economia d’animals› u ‹producziun d’animals›) serva surtut a la producziun da mangiativas (p.ex. latg, ovs, charn). En segunda lingia vegnan medemamain producidas materias primas per la producziun da vestgadira. Avant l’invenziun da fibras artifizialas vegniva la vestgadira da l’uman elavurada en emprima lingia or dals products animalics tgirom, pellitscha e launa (sper las fibras vegetalas dal chonv e glin).
Per ordinari vegn l’economia d’animals sutdividida tenor las spezias d’animals en producziun da portgs, d’arments, da giaglinom, da nursas, da peschs etc.
Agricultura extensiva ed intensiva
L’agricultura extensiva è segnada d’in diever relativamain ferm dal factur da producziun terren, entant che auters facturs da producziun vegnan duvrads be a moda marginala. Tar praticamain tut las furmas d’agricultura tradiziunala sa tracti da sistems extensivs. Quels han alimentà l’umanitad sur millennis e segireschan er anc a l’entschatta dal 21avel tschientaner l’existenza da radund 40 % da la populaziun mundiala.
Tar l’agricultura intensiva sa tracti dal proceder cuntrari, vul dir ch’ins emprova da gudagnar cun agid da meds auxiliars uschè bler sco pussaivel or d’ina surfatscha limitada. La differenziaziun tranter elavuraziun extensiva ed intensiva na vegn betg be applitgada areguard la cultivaziun da plantas, mabain er tar l’allevament d’animals. Il cunfin tranter questas duas furmas d’elavuraziun variescha tant al nivel global sco er regiunal.
thumb|200px|Agricultura tradiziunala en l’India Furmas tipicas d’agricultura extensiva èn l’alpegiaziun, la cultivaziun da plantas en furma migranta e la cultura da rimnaders. Istoricamain èn l’agricultura extensiva ed il nomadissem (er stagiunal) savens colliads fermamain in cun l’auter. Pass tipics che marcheschan la transiziun a l’utilisaziun intensiva furman la sauaziun, la drenascha, la runcada, la cultivaziun sin terrassas e la ladada intenziunada – tut quests process muntan in’intervenziun evidenta e considerabla en relaziuns oriundamain natiralas. Malgrà quai pon però er furmas da cultivaziun extensivas avair a lunga vista in’influenza gravanta sin l’ecosistem. Uschia èn per exempel las cuntradas da pastgira en la planira u las alps en il territori muntagnard bain furmas da la cuntrada da l’Europa Centrala ch’èn tipicas per in’utilisaziun extensiva, ma che furman incontestablamain cuntradas culturalas antropogenas.
Per part vegnan ils terms ‹agricultura intensiva› ed ‹agricultura extensiva› er duvrads per cunfinar l’agricultura convenziunala da l’agricultura ecologica. En quest connex èn ils terms però nunprecis e perquai main adattads.
Sistems da gestiun
Tar la classificaziun da manaschis agriculs differenziesch’ins vinavant tranter divers sistems da gestiun. Tut tenor il rom da la producziun ch’attribuescha principalmain a las entradas dal manaschi pon ins per exempel differenziar tranter:
Gudogn principal e gudogn accessoric
In ulteriur criteri per differenziar manaschis agriculs furma la cumpart che las entradas dal manaschi attribueschan a las entradas totalas d’ina famiglia. In manaschi da gudogn principal è in manaschi agricul da famiglia che vegn manà sco professiun principala e ch’attribuescha dapli che 80 % a las entradas. Tar in manaschi puril da gudogn supplementar èn quai dapli che 50 % e tar in manaschi da gudogn accessoric main che 50 %.
Professiuns
La denominaziun professiunala generala è ‹agricultur›, en la lingua da mintgadi ‹pur›. Sco professiun renconuschida uffizialmain differenziesch’ins per exempel tranter l’agricultur cun attestat federal da qualificaziun, l’agrotecnicher (scola spezialisada superiura) ed il spezialist da l’agricultura biodinamica.
Ulteriuras professiuns ch’èn colliadas cun l’agricultura èn tranter auter :
Ultra da quai datti in grond dumber da professiuns ch’èn situadas en il conturn pli vast da l’agricultura, sco per exempel ortulan, lavurant da guaud, guardiaselvaschina, mecanist da maschinas agriculas, cussegliader agricul, martgadant da muvel, dissegnader da construcziun e conturn, tgirader d’animals ed auters.
Istorgia tempriva
La Cultura da la cheramica da bindel ha purtà l’agricultura vers il 5500 a.C. sur il Balcan e per lung dal Danubi en l’Europa Centrala; gia avant aveva la Cultura da la cheramica da cardial (er: Cultura d’impresso) manà l’agricultura per lung da la costa da la Peninsla Taliana fin en la Frantscha dal Sid e da là vers il nord ed en Spagna. Ina cultura che vegn numnada tenor il lieu franzos La Hoguette è arrivada anc avant la Cultura da la cheramica da bindel fin a la Maas ed al Rain. A l’entschatta èn vegnidas cultivadas plantas surtut sin terrassas fluvialas ed en territoris cun terrens da pulvra da crap. L’ulteriura urbarisaziun è lura succedida per gronda part en furma da runcada da guaud.
A partir dal 6avel millenni a.C. ha cumenzà a sa derasar l’agricultura cun l’arader e pli tard la cultivaziun alternanta. Per augmentar la productivitad dal terren è vegnì ladà cun grascha d’animals, a la quala vegnivan agiuntads tocs da tschispet.
Da chats cuntegnids en veglias cheramicas (objects da fossa e.a.) sa laschan scuvrir intginas plantas che vegnivan cultivadas dals Celts: tredi, furment dubel, furment d’in graun, papaver, ierdi, panitscha paniclada, lentiglias e glin per gudagnar ieli e fibras.
En l’antica èn vegnids cultivads en il territori mediterran furment, vin e plantas dad ieli, cumbinà cun tegnida da muvel en las regiuns ch’eran fermamain debostgadas. Ultra da quai ha cumenzà la cultivaziun da legums e verdura ch’è vegnida manada dals Romans ensemen cun la viticultura en l’Europa Centrala. Ils Arabs han introducì en la Spagna la cultivaziun da mangola e da channa da zutger sco er la tecnica da sauar.
En l’Europa dal Nord e da l’Ost ha ultra da la runcada er la drenescha da palids cun agid da foss furmà in’impurtanta funtauna per arrivar a novs terrens arabels.
Istorgia pli nova
thumb|180px|Racolta da granezza (ca. 1500) En il temp modern tempriv derivava la gronda part da las entradas dals purs da l’agricultura; l’allevament d’animals è percunter vegnì negligì. Il motiv ha furmà il pretsch da granezza ch’è creschì cuntinuadamain a partir dal 16avel tschientaner (cun excepziun da curtas periodas suenter il 1650 ed il 1800 nua ch’il pretsch e crudà andetgamain fin a 50 %). In ulteriur motiv per negliger l’allevament d’animals ha furmà il problem dal pavlar d’enviern; quel ha sfurzà ils purs da tegnair be in pitschen effectiv da muvel.
A partir dal 16avel tschientaner èn las metodas da cultivaziun vegnidas intensivadas pli e pli. La cultivaziun en trais semenzas è vegnida remplazzada en il 18avel tschientaner tras la midada da fritg alternanta. En il medem temp croda era la meglieraziun da tecnicas agriculas existentas e l’introducziun da novaziuns (p.ex. arader a rotaziun u fiers-chaval; il chaval ha remplazzà successivamain las manadiras cun bovs da trair). La selecziun intenziunada da semenza e d’animals da razza ha medemamain attribuì ad augmentar la rendita. Ultra da quai han ins tratg a niz terren nuncultivà ed èn sa derasadas novas plantas da cultura (ravas, traifegl, ravun, tartuffel).
Il 19avel e 20avel tschientaner èn stads segnads d’ina ulteriura tecnisaziun e spezialisaziun da l’agricultura. L’onn 1840 ha Justus von Liebig descrit la pussaivladad d’applitgar en l’agricultura ladims minerals. Vers la fin dal 19avel tschientaner è reussida la fabricaziun da ladim sintetic ch’è pli bunmartgà. Quai sco er il svilup da novas maschinas ed ils success en la cultivaziun da plantas e d’animals ha manà a racoltas ch’èn pliras giadas uschè grondas sco pli baud. Quest svilup ha però er manà ad ina discrepanza tranter territoris cun agricultura moderna e tals cun agricultura tradiziunala e sfurzà da dar si blers manaschis nunrentabels.
La mecanisaziun è l’emprim sa messa tras en ils Stadis Unids, nua ch’eran da cultivar grondas surfatschas cun in dumber limità da forzas da lavur umanas. Cun la revoluziun industriala ha la mecanisaziun medemamain tschiffà ils ulteriurs pajais industrials e dapi ils onns 1960, en rom da l’uschenumnada ‹revoluziun verda›, er ils pajais en svilup.
Svilups globals
Il pli tard a partir da la scuverta da l’America il 1492 è sa sviluppà in stgomi global da products agrars ch’è stà collià quasi per tut ils pievels cun midaments radicals. Cun la colonisaziun europeica da l’America, ma er da l’Africa, da l’Asia e da l’Australia èn er vegnidas introducidas sin quests continents las furmas da producziun agriculas da l’Europa; en la gronda part da questas regiuns èn sa sviluppadas furmas da manaschi orientadas a l’export ed al chapital (economia da plantaschas), e quai savens a donn e cust da l’autoprovediment da la populaziun indigena. Plantas da cultura ed animals da niz èn vegnids derasads lunsch sur lur territori d’origin ora (uschenumnà columbian exchange).
Svizra
thumb|200px|Bain puril svizzer (Entlebuch) Radund 70 % da la surfatscha da la Svizra è d’attribuir a la regiun da collinas ed a la regiun muntagnarda (Alps, Prealps, Giura). Quai limitescha la grondezza dals manaschis, l’utilisaziun dal terren, ma er la mecanisaziun ed industrialisaziun da l’agricultura svizra. La surfatscha agricula dal pajais munta a 23,9 %, quella da l’economia alpestra a 13 % da l’entira surfatscha da la Svizra (situaziun dal 1997). Radund 55 % dals manaschis sa chattan en territori muntagnard/da collinas e 45 % en la Bassa. La grondezza da manaschi è s’augmentada tranter il 1905 ed il 2008 da 4,7 a 17,4 ha.
Las structuras pitschnas, il terren dischavantagius, il nivel da paja relativamain aut e las prescripziuns severas (tegnida d’animals, protecziun da la cuntrada) s’effectueschan a moda negativa sin la capacitad da concurrer al nivel internaziunal. La cultivaziun dal territori da muntogna serva a medem temp al mantegniment da la cuntrada cultivada, la quala è impurtanta per il turissem e per la prevenziun da catastrofas da la natira (sbuvaditschs, lavinas, inundaziuns, erosiun). Per questas prestaziuns supplementaras paja la Confederaziun als purs pajaments directs. Radund 30 % dals bains purils en Svizra vegnan manads sco segunda occupaziun.
L’agricultura en Svizra sa chatta entamez in grond temp da midada. Dal 1990 al 2008 èn sa sminuids ils bains purils da 93 000 sin 60 900 ed il dumber dals emploiads en l’agricultura da 254 000 sin 168 500. A medem temp èn las entradas sa reducidas per radund 30 %, entant ch’ils consuments han stuì prender en cumpra in auzament dals pretschs da be 14 %. A 40 % dals manaschis restants mancan las perspectivas per il futur.
11 % da l’entira surfatscha cultivada vegn elavurada en furma da surfatscha da cumpensaziun biologica. I vegnan duvrads oz 30 % main products fitosanitars e 68 % main fertilisaders minerals che avant 15 onns. 6000 bains agriculs èn certifitgads sco producents da bio (label Brumbel bio). En media cumpran ils consuments svizzers products da bio per 160 francs ad onn; tenor Bio Suisse è quai record mundial. (Tut las indicaziuns sa refereschan al 2008).
La politica agrara actuala ha en mira in’ulteriura reducziun dals products agriculs. Tge effects che las contractivas cun l’Organisaziun mundiala da commerzi vegnan ad avair n’è anc betg previsibel; medemamain vegn il svilup da las convenziuns da commerzi liber (en spezial cun l’Uniun europeica ed ils Stadis Unids) ad influenzar l’orientaziun da la politica agrara naziunala.
Germania ed Austria
Enturn il 1900 produciva in pur en l’Imperi tudestg il nutriment per 4 ulteriuras persunas; il 1950 eran quai en la Republica federala tudestga gia 10 persunas ed a l’entschatta dal 21avel tschientaner (2004) 143 persunas. Malgrà quai surmunta l’import da products agrars l’export per 9 milliardas euros (situaziun dal 2008).
En cumparegliaziun cun la Germania e cun l’entira Uniun europeica è l’agricultura segnada en l’Austria d’ina auta cumpart da prads, da structuras pitschnas e d’in grond dumber da manaschis biologics (che genereschan entradas ch’èn ca. 30 % pli autas ch’en manaschis convenziunals). I vegnan cultivadas radund 44 % da l’entira surfatscha dal pajais; var 5 % da las persunas cun activitad da gudogn lavuran n l’agricultura, orticultura e selvicultura (che vegnan tractads en l’Austria sco sectur economic communabel).
Stadis Unids
thumb|180px|Champs sauads a Kansas, Stadis Unids (maletg da satellit) Durant il temp da fundaziun valevan ils farmers sco incarnaziun da las virtids lavurusadad, iniziativa ed independenza. En il decurs dal 20avel tschientaner è l’agricultura sa sviluppada ad in impurtant factur industrial, surtut er sco furnitur da materia prima a l’industria d’ulteriura elavuraziun. Ma l’agricultura ha er giugà in’impurtanta rolla en rom da la Guerra fraida: Da l’entir territori statal da l’Uniun sovietica pudevan vegnir tratgs a niz per l’agricultura radund 27 %; en ils Stadis Unids cuntanscheva il terren agricul percunter ina quota da 45 %. La cumpart dad ers muntava en l’Uniun sovietica a radund 10 %, en ils Stadis Unids percunter a 20 %.
L’onn 1940 devi en ils Stadis Unids ca. 6 milliuns manaschis agriculs; l’onn 2000 è il dumber sa reducì a radund 2 milliuns. En il medem temp èn las farmas vegnidas en media trais giadas pli grondas. Ils producents principals furman oz var 150 000 impressaris agriculs; dasperas datti radund 2 milliuns manaschis da gudogn accessoric.
Politica agrara
La politica agrara enserra tut las mesiras ch’intendan a furmar e sviluppar las cundiziuns da basa ed ils process economics entaifer il sectur agrar. La politica agrara sa lascha sutdivider en divers champs politics: dumondas da structura, dumondas da politica sociala, dumondas d’ambient, dumondas da martgà e da politica da pretschs. En pli sa reparta la politica agrara sin ils pli differents nivels statals: regiuns/chantuns, stadis, organisaziuns surnaziunalas (Uniun europeica), politica agrara al nivel internaziunal (WTO, OECD, FAO). La politica agrara vegn fatga ed influenzada da differents acturs, sco per exempel instanzas statalas e parastatalas, federaziuns ed associaziuns purilas, organisaziuns ed uniuns per la protecziun da l’ambient.
Da princip sa laschan differenziar trais pussaivladads d’intervenziun e furmaziun dal sectur agricul da vart dal stadi: mesiras che dirigian l’urden economic, mesiras ch’influenzeschan ils process economics sco er la realisaziun da tschertas activitads tras il stadi sez.
Tar las mesiras centralas che dirigian l’urden economic tutgan or da l’optica da l’agricultura d’ina vart las leschas ed ordinaziuns che sa refereschan als manaschis agriculs ed als tegnairchasa (p.ex. dretgs da proprietad e d’utilisaziun da terren, dretg d’ierta, dretg da lavur, segirezza sociala, sistem da taglia e.a.), alura l’urden giuridic che regla la relaziun tranter singulas interpresas (associaziuns, societads da producents, cooperaziuns e.a.) e la finala la legislaziun che sa referescha al martgà da products ed als facturs da producziun (urdens da martgà, dretg da fittanza, instituziuns da credits agrars e.a.).
Da las mesiras ch’influenzeschan ils process economics fan part la stabilisaziun ed il sustegn dals pretschs agrars tras mesiras da protecziun vers l’exteriur (duanas, prelevaziuns) e sin il martgà naziunal (fixaziun da pretschs minimals). Ulteriuras mesiras furman las subvenziuns agraras e contribuziuns directas sco er contingentaziuns e quotas.
Activitads e mesiras sin il sectur agrar che vegnan surpigliadas ed exequidas directamain dal stadi èn per exempel la furmaziun e cussegliaziun, la perscrutaziun agrara u il svilup da l’infrastructura rurala (megliuraziuns, regruppaments dal funs, construcziun da vias e.a.).
Istorgia da las ideas
thumb|160px|Monument en regurdientscha dad Albrecht Thaer L’istorgia da las differentas ideas e tendenzas che duevan influenzar la politica agrara cumenza en il 16avel fin 18avel tschientaner cun artitgels en chalenders populars. En quels vegnan descrittas las relaziuns sin manaschis purils e dà cussegls per tut las domenas da la vita quotidiana. Dumondas economicas cumparan però be a l’ur. In’autra perspectiva è quella dals cameralists ch’avevan en vista surtut ils aspects fiscals da l’agricultura; lur mesiras da promoziun duevan schlargiar las funtaunas d’entrada dal stadi. In auter moviment da quel temp dirigì da surengiu ha furmà il mercantilissem ch’aveva en mira da promover il commerzi ord vista da l’economia naziunala.
Vers la mesadad dal 18avel tschientaner suondan alura las tendenzas illuministicas ch’èn s’exprimidas tranter auter en scrittiras da societads economicas. Partind dal raziunalissem e da la fisiocrazia ha Adam Smith sviluppà il liberalissem che furma la scola classica da l’economia naziunala moderna. Cuntrari a la promoziun statala da l’economia en furma dal mercantilissem, propagava questa nova scola da liberar ils singuls acturs da l’economia or dals latschs statals, sinaquai che las forzas productivas entaifer l’economia publica possian sa sviluppar. Questas ponderaziuns e maximas duevan er valair per l’agricultura, a la quala na vegniva betg attribuida ina posiziun particulara. In auter accent ha mess la romantica cun metter en il center betg tant l’idea naziunala, mabain il singul individi. In dals predecessurs centrals da quest moviment è stà Justus Möser cun sias ‹Patriotische Fantasien› dal 1787. El aveva en mira ina renovaziun dal pievel en il senn conservativ ed a basa d’in fundament autocton e puril e sa drizzava sapientivamain cunter las tendenzas raziunalisticas da ses temp. Ils romantichers da pli tard (p.ex. Adam Müller u Ernst Moritz Arndt) han transfurmà questas ideas en in’ideologia da la puraria ch’ha stilisà ils purs libers a conservaturs da las valurs fundamentalas a favur da l’entira societad.
Da la fin dal 18avel e surtut da l’entschatta dal 19avel tschientaner dateschan lura differentas contribuziuns che duevan fular via a moda decisiva al svilup da l’agricultura e da l’economia naziunala en general. Sa basond sin Adam Smith ha Albrecht Daniel Thaer sviluppà il 1806 sias ideas d’in manaschi puril che duaja avair la finamira – sco auters secturs da l’economia era – da recaltgar in retgav net. Thaer vala er sco fundatur da la teoria da manaschi agricula. In’ulteriura ovra-clav ha furmà ‹Der isolierte Staat in Beziehung auf Landwirtschaft und Nationalökonomie› (Thünens, 1826) che sviluppa ils fundaments d’ina teoria microeconomica.
Cura che la situaziun da l’agricultura e sa pegiurada en il decurs dal 19avel tschientaner, è sa derasada la persvasiun che la politica economica liberala muntia in privel per quest sectur. Pervi da la povradad che regiva per part è la situaziun en l’agricultura vegnida resguardada sco problem social, uschia per exempel da Wilhelm Heinrich Riehl ch’ha propagà en si’ovra ‹Naturgeschichte des deutschen Volkes als Grundlage einer deutschen Sozialpolitik› da renovar la structura sociala en in senn conservativ. En il medem temp croda er la fundaziun d’uniuns purilas e da las associaziuns da la Raiffeisen. Il 1879 èn vegnids introducids en Germania dazis sin furment; cun quest pass è vegnida instradada ina politica da protecziun per l’agricultura (intervenziunissem) ch’attribuiva a quella – sa fundond sin ideologias agraras – ina posiziuns speziala.
Er l’economia naziunala generala ha cumenzà da quel temp a s’occupar pli intensivamain da la politica sociala. Il 1872 è per exempel vegnida fundada en Germania in’uniun per politica sociala. Vers la vieuta al 20avel tschientaner han represchentants d’ina politica agrara protecziunistica ed economs liberals alura instradà in disput da princip davart la dumonda ‹stadi agricul› u ‹stadi industrial›; in pau pli tard è la discussiun sa spustada sin la dumonda, tge sustegn da l’agricultura che saja adequat.
Er en las teorias agraras dal socialissem datti differentas opiniuns. Il marxissem e leninissem vesan ils purs pitschens be sco stgalim intermediar sin via vers in’agricultura organisada a moda industriala cun manaschis gronds manads en furma da cooperativas. Ils revisiunists percunter han defendì la posiziun speziala da l’agricultura; tenor els èn ils manaschis pitschens e da famiglia da preferir, perquai ch’i sa tracta tar la producziun agricula d’in process organic che na sa lascha betg cumparegliar cun l’industria.
Il naziunalsocialissem ha promovì a moda speziala l’agricultura, e quai en il context da l’uschenumnada politica d’autarchia. L’ideologia da ‹Blut und Boden› ha stilisà il pur sco funtauna da sang da la naziun.
thumb|160px|Placat electoral dal 1946 (Germania) L’introducziun da l’economia da martgà sociala a l’entschatta dals onns 1950 ha danovamain manà ad ina discussiun da princip davart la posiziun da l’agricultura entaifer l’economia publica. Puspè èn sa mussadas duas tenutas oppostas: D’ina vart ina posiziun liberala cun l’intent da stabilisar ils pretschs a l’intern, ma da promover il commerzi liber a l’exteriur (uschenumnada politica agrara neoliberala). Da l’autra vart ina posiziun protecziunistica che preveseva intervenziuns massivas sin il martgà. Suenter lungas discussiuns politicas èn ins sa decidì per in’orientaziun plitost protecziunistica; quella è sa manifestada en furma da l’urden da martgà ch’è vegnì stabilì per la gronda part dals products agrars.
Gia paucs onns pli tard è la discussiun sa tschentada danovamain en vista a la conjunctura auta e la gronda creschientscha generala da l’economia. Quant fitg dueva er l’agricultura s’adattar a questa midada da structura? E co dueva il stadi intervegnir areguard la disparitads d’entradas en il sectur agricul? La gronda part dals politichers era da l’avis ch’ils problems da l’agricultura sa laschian schliar tras adattaziuns dals manaschis a l’economia da martgà e tras in augment da la productivitad. Surtut ils represchentants da las cuminanzas d’interess da l’agricultura han però accentuà che l’agricultura saja per motivs natirals ed economics betg abla da concurrer cun auters secturs da l’economia e saja perquai vinavant dependenta da mesiras da sustegn.
Ils ultims onns èn las singulas posiziuns entaifer la politica agrara segnadas adina pli ferm da la discussiun ecologica e d’ina critica envers il dumping agrar. Sper la finamira primara da l’agricultura da proveder la populaziun cun mangiativas a pretschs stabils, èn uschia s’agiuntadas en il decurs dal temp novas finamiras secundaras sco:
Problems
Dapi ils onns 1950 sa chatta l’agricultura en l’Europa en in process da midada vers unitads da manaschi pli grondas. Ils custs creschents per ils meds da producziun sco er la pressiun sin il pretsch dals products elavurads han sfurzà blers purs da sa decider tenor il motto ‹crescher u ceder›. Tranter ils numerus motivs per quest svilup èn da numnar :
Sur tschientaners ha l’autoprovediment cun mangiativas furmà la finamira principala da l’agricultura en l’Europa. Igl èn s’etablidas structuras da lavurar e da viver correspundentas che vegnivan dadas vinavant d’ina generaziun a l’autra.
Cun il cumenzament da l’industrialisaziun dal sectur agricul vers la fin dal 19avel tschientaner ha inizià in process da midadas che n’è anc oz betg a fin. A l’entschatta dal 20avel tschientaner lavuravan radund 80 % da la populaziun en l’agricultura; oz èn quai main che 5 %. Quai ha er gì per consequenza che la muntada da questa gruppa da la populaziun per las partidas politicas è ida a perder.
Tuttina è sa mantegnida la finamira politica da garantir in tschert grad d’autoprovediment; tras quel duai il stadi disponer sin quest champ d’ina tscherta independenza. Dapi ils onns 1960 vegn quai garantì tras urdens dal martgà che prevesevan oriundamain pretschs minimals per products agriculs e pli tard pajaments directs als purs.
thumb|180px|José Bové, pur ed enconuschent activist cunter las influenzas negativas da la globalisaziun Er en il 21avel tschientaner intervegn la politica decididamain en l’agricultura en furma da mesiras da sustegn. Tar tscherts tips d’agricultura surpassa il transfer d’entradas or da la cassa publica l’atgna creaziun da valur; e l’economia da latg è segnada da manaschis da nobilisaziun che concurrenzeschan in l’auter e smatgan ils pretschs lunsch sut la cuvrida dals custs.
Dapi il 1950 sa fa valair la tendenza da modernisar tecnicamain ils manaschis e d’als engrondir. Questa concentraziun è progredida en tscherts pajais vaira spert (Gronda Britannia, Stadis Unids), en auters en pass pli pitschens (Germania, Frantscha, Svizra). En il decurs da quest svilup è er sa midada la moda da producziun vers ina spezialisaziun sin paucs secturs.
Las garanzias da pretschs ch’existivan pli baud per products agriculs èn quasi svanidas dal tuttafatg. Oz èn ils manaschis exposts al squitsch sin ils martgads mundials e confruntads a medem temp cun pretschs creschents per ils meds da manaschi e cun pretschs da vendita intscherts per ils products agriculs. Per dar in cuntrapais a quest svilup han blers manaschis midà sin la commerzialisaziun directa; ultra da quai porscha la crisa d’energia als purs novas funtaunas d’entradas (p.ex. cun agid d’implants da biogas). Ma tut quai na basta betg per schliar a moda substanziala ils problems d’entradas da l’agricultura. En blers cas resti als purs be l’opziun da schliar il manaschi a chaschun da la proxima midada da generaziun u d’al engrondir.
La crisa mundiala da l’agricultura vegn anc engrevgiada tras ils pretschs d’energia creschents. Sin ils martgads mundials exista ina surproducziun da victualias; ils pretschs da quellas èn però colliads stretgamain cun ils pretschs d’energia. En il fratemp vegn granezza er commerzialisà sco material da brisch; tirc e channa da zutger furman medemamain plantas d’energia tschertgadas. Schizunt pajais en svilup ch’èn dependents d’agid alimentar pondereschan da sa participar al martgà d’energia cun plantaziuns correspundentas. Malgrà la surproducziun mundiala da victualias èn ils terrens fritgaivels limitads en blers pajais; vitiers vegn ina digren smanatschanta areguard l’access a l’aua. Quai èn be dus dals motivs ch’i dat anc oz radund 800 milliuns umans che pateschan fom.
Galaxia
thumb|340px|Galaxia Andromeda
Il term galaxia (grec vegl: γαλαξίας galaxías „via da latg“) designescha en l’astronomia ina accumulaziun da materia sco stailas, sistems planetaris, nivels da gas u da pulvra ed auters objects tras gravitaziun. Ina galaxia è pia in sistem da stailas aparti grond. Nossa galaxia vegn er numnada Via da latg: Durant ina notg stgira e seraina paran las stailas che furman la rudella galactica d’esser latg spons.
Infurmaziuns generalas
Galaxias varieschan fitg ferm en lur apparientscha (morfologia), grondezza e cumposiziun. La Via da latg tutga tar las galaxias pli grondas e cumpiglia radund 300 milliardas (3·1011) stailas tar in diameter da radund 100.000 onns da glisch. Sper las stailas cumpiglia ina galaxia er gas, pulvra e materia stgira.
La galaxia Andromeda è la galaxia situada il pli datiers da la Via da latg. La distanza tranter questas duas galaxias munta a radund 2.4-2.7 milliuns onns da glisch. Ensemen cun autras galaxias furman questas duas galaxias l’uschenumnada Gruppa locala. Sper questa gruppa da galaxias datti er rotschas da galaxias cun blers millis commembers. Sin fundament da registraziuns dal telescop Hubble dal mars 2004 pon ins quintar cun radund 50 milliardas (5·1010) galaxias vesaivlas teoreticamain davent da la terra.
Durant lung temp n’èsi betg stà pussaivel da definir exactamain la natira da las galaxias. I na reussiva betg als telescops da render vesaivlas las singulas stailas, ins pudeva be observar in nivel diffus. Perquai n’eran ils astronoms betg dal tut segirs, sche quests nivels en furma da spirala appartegnian a nossa galaxia u sch’els furmian agens sistems da stailas. Pir l’onn 1923 è Edwin Hubble vegnì da mussar che la galaxia Andromeda saja situada memia lontan per pudair appartegnair a nossa galaxia.
Tschechia
La Tschechia (tschec Česko), uffizialmain Republica Tscheca (tschec Česká republika), è in stadi da l’Europa Centrala cun radund 10,6 milliuns abitants (2016). Il pajais sa cumpona da las regiuns istoricas Boemia e Moravia sco er da parts da la Silesia. En il vest cunfinescha la Tschechia cun la Germania, en il nord cun la Pologna, en l’ost cun la Slovachia ed en il sid cun l’Austria. La chapitala furma la metropola Prag; ulteriuras citads grondas èn Brno, Ostrava, Plzeň, Liberec ed Olomouc. La lingua uffiziala dal pajais è il tschec.
En il 6avel tschientaner èn ils Slavs immigrads en la Boemia, en il 7avel tschientaner è il territori daventà ina part dal Reginavel da Samo. A l’entschatta dal 9avel tschientaner èn ils Tschecs vegnids superads dals Francs ed integrads en il Reginavel francon, vers la fin dal millenni han els fatg part per curt temp dal Reginavel da la Moravia. Il stadi boem (tschec) unì è sa furmà en il 10avel tschientaner sut la dinastia dals Přemyslids, en il 11avel tschientaner è il Contadi da la Moravia vegnì subordinà a la Boemia ed il 1085 è suandada la fundaziun dal Reginavel da la Boemia. Entaifer il Sontg Imperi roman aveva quel in status spezial; sut ils Přemyslids e Luxemburgais ha el dominà vastas parts da l’Europa continentala. En rom da l’avanzament dals Habsburgais e da la Guerra da trent'onns è il territori daventà ina part da la monarchia da Habsburg ed è restà lià a quella fin la fin da l’Emprima Guerra mundiala e la dissoluziun da l’Austria-Ungaria.
Il 1918 è suandada la fundaziun da la Tschecoslovachia. La primavaira 1939 ha la Germania naziunalsocialistica occupà e dividì quella. La Slovachia è daventada in stadi per sai, entant che la part tscheca è vegnida transfurmada en il protectorat Boemia e Moravia. L’onn 1945 ha l’Armada cotschna liberà ed occupà il pajais cun sustegn da l’armada d’exil da la Tschecoslovachia. L’onn 1948, en rom da l’uschenumnà Culp da Prag, ha la Partida communistica (KSČ) surpiglià la pussanza. Sco stadi satellit da l’Uniun sovietica è il pajais daventà ina part dal bloc da l’ost e commember dal Patg da Varsovia. Il 1968 han truppas dal Patg da Varsovia abattì il moviment da refurma da la Primavaira da Prag. Il 1989, suenter la Revoluziun da vali, è vegnida restabilida sut Václav Havel la democrazia. La Republica Tscheca odierna è naschida il prim da schaner 1993 sco in dals dus stadis successurs da la Tschecoslovachia. L’onn 1999, otg onns suenter la schliaziun dal Patg da Varsovia, è il stadi daventà commember da la NATO ed il prim da matg 2004 è el entrà en l’Uniun europeica.
La Tschechia furma in stadi industrial; ses product naziunal brut per persuna cuntanscha la pli auta valur da tut ils anteriurs commembers dal Cussegl per agid economic vicendaivel. Tenor il Human Development Index sa chattava il pajais il 2016 sin plazza 28.
Geografia
thumb|200px|Sněžka al cunfin cun la Pologna – la pli auta muntogna dal pajais thumb|200px|Pravčická brána al cunfin cun la Germania Topograficamain sa cumpona la Tschechia da plirs gronds batschigls; quels vegnan mintgamai circumdads e sutdividids tras muntognas.
Il pajais cunfinescha en il vest e nordvest cun la Germania (810 km), en il nord cun la Pologna (762 km), en l’ost e sidost cun la Slovachia (252 km) ed en il sid cun l’Austria (466 km).
Al sidvest da la Tschechia sa chatta il Guaud da la Boemia (1000 fin 1400 m), en il nordvest las Muntognas Metallicas (cun il Klínovec, 1244 m) ed en il nord las Sudetas, las qualas cuntanschan en las Muntognas dals Gigants cun il Sněžka in’autezza da 1602 m. Al sidost da las Muntognas Metallicas sa derasan d’omaduas varts da l’Elba (tschec: Labe) las Muntognas mesaunas da la Boemia.
La Boemia e la Moravia èn divididas ina da l’autra tras l’Autezza boemian-morava (600 fin 800 m). La part orientala da la Moravia fa gia part da l’Avantterren da las Carpatas ed en il sid appartegna ella al Batschigl da Vienna. Ses cunfin oriental vers la Slovachia furman las Muntognas Beschidas e Carpatas Alvas sco er la Morava; be il cunfin meridiunal vers l’Austria Bassa consista per gronda part d’in flum, numnadamain da la Thaya ch’è segnada da vasts meanders.
Ils batschigls che caracteriseschan la cuntrada da la Tschechia èn fitg fritgaivels. Uschia è la Boemia enconuschenta sco pajais da producziun da biera e la Moravia è segnada da la viticultura.
La Tschechia è situada en la zona temprada. La temperatura media annuala munta a 7,9 °C. Ils envierns èn miaivels (favrer: 0,5 °C), las stads betg fitg chaudas (zercladur: 18,6 °C). Las precipitaziuns annualas muntan a Prag 508 mm; valurs in pau pli bassas datti en regiuns protegidas dal vent sco p.ex. en l’ost resp. sidost dal Guaud da la Boemia.