cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diari dad Anne Frank
Jacqueline van Maarsen
Jacqueline van Maarsen e sia sora Christiane èn er stadas en privel da vegnir deportadas. Sco ‹mez Gidieu› valeva numnadamain tenor la doctrina da razza tgi ch’era maridà cun in Gidieu u era commember d’ina cuminanza gidieua. E Jacqueline e sia sora eran commembras da la cuminanza gidieua. Quai avevan ils geniturs inditgà explicitamain uschia il schaner 1940 sin in formular d’annunzia. Duevan lur uffants vegnir spendrads, stueva questa registraziun urgentamain vegnir midada. Perquai èn ils geniturs van Maarsen sa drizzads il december 1941 a Hans Calmeyer, in giurist da l’occupaziun tudestga che manava il post da decisiun per «cas da dubi da razza». En plirs milli cas ha quel disponì midadas da register a favur da Gidieus, uschia che quels n’èn betg vegnids deportads. Per ses engaschament è el pli tard vegnì onurà dal center commemorativ Yad Vashem a Jerusalem sco ‹Gist tranter ils pievels›. En lur scriver han ils geniturs fatg valair che lur uffants sajan be vegnids registrads per sbagl sco commembers da la cuminanza gidieua; en vardad sajan els però vegnids educads catolic-roman. Al scriver avevan els agiuntà ina decisiun da la dretgira civila dad Amsterdam che confermava quest fatg. Atgnas retschertgas n’ha Calmeyer betg fatg: in’invista en ils cudeschs da las cuminanzas gidieuas u en auters registers ch’avessan tgunschamain pudì dar scleriment davart l’appartegnientscha religiusa dals uffants n’ha betg gì lieu.
Suenter la guerra è Jacqueline van Maarsen vegnida a savair tras Otto Frank da la mort dad Anne. Ella è stada ina da las emprimas ch’ha pudì leger il diari, anc avant che quel vegnia publitgà il 1947.
L’onn 1954 ha ella maridà ses ami da giuventetgna Ruud Sanders. Il pèr ha vivì ad Amsterdam e gì trais uffants e set biadis. Dapi il 1990 ha van Maarsen scrit plirs cudeschs davart si’istorgia e l’amicizia cun Anne Frank.
Ilse Wagner
Ilse Wagner è naschida ils 26 da schaner 1929. Jacqueline van Maarsen sa regorda dad ella sco «mattatscha bella e sensibla». Anne Frank menziunescha Ilse Wagner pliras giadas en l’emprima part dal diari. La famiglia dad Ilse aveva ina maisa da pingpong ed Anne e Margot gievan savens tar ella a giugar. Ilse Wagner è stada l’emprima or dal circul d’amis dad Anne ch’è vegnida deportada. Ensemen cun sia mamma e cun sia tatta l’han ins manà il schaner 1943 a Westerbork; da là èn ellas vegnida deportadas en il Champ d’exterminaziun Sobibór e gasifitgadas tuttas trais il di da lur arriv, ils 2 d’avrigl 1943. thumb|160px|La sinagoga ad Amsterdam che vegniva t.a. frequentada dals Franks
Nanette Blitz
Nanette ‹Nanny› Blitz è naschida ils 6 d’avrigl 1929. Ella era in’ulteriura camarata da scola dad Anne. Ad ella sa refereschan, tenor agen dir, las inizialas ‹E. S.› cuntegnidas a l’entschatta dal diari. Cumbain che Nanette ed Anne n’eran betg adina las pli stretgas amias – lur persunalitads eran memia sumegliantas – è Nanny stada envidada al 13avel anniversari dad Anne. E la finala duevan ellas puspè sa revair en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Damai ch’ils praschuniers stuevan però adina puspè dischlocar entaifer las differentas parts dal vast champ, ha ella la finala pers ord vista Anne. Nanny è stada il sulet member da sia famiglia ch’ha survivì la guerra. Durant ch’ella sa revegniva suenter la guerra en in ospital da la tuberculosa, l’ha contactà Otto Frank ed ella al ha pudì scriver e dar intginas infurmaziuns davart ses inscunter cun Anne a Bergen-Belsen. Pli tard è Nannette emigrada a São Paulo en Brasilia.
Helmut Silberberg
Helmut Silberberg è naschì ils 8 da zercladur 1926 a Gelsenkirchen. Suenter ils pogroms da la notg dals 9 sin ils 10 da november 1938 cunter ils Gidieus en Germania è el fugì ad Amsterdam, nua ch’el è creschì si tar tat e tatta en il quartier da la citad Rivierenbuurt. La fatschenta da ses bab era vegnida donnegiada dals nazis durant ils pogroms e sia mamma maltractada grevamain. Pli tard èsi reussì als geniturs da fugir or da la Germania en Belgia.
Ad Amsterdam ha Helmut Silberberg frequentà il liceum gidieu, nua ch’el ha, tras sia cusrina Wilma, emprendì a conuscher il zercladur 1942 Anne Frank. Ils 5 da fanadur 1942, in di avant che la famiglia Frank è sa zuppada en la chasa davos, ha el manà il davos discurs persunal cun Anne.
L’entschatta avust 1942 è Hello Silberberg mitschà la deportaziun be per pauc. A las 20 uras aveva cumenzà per ils Gidieus il scumond da sortir; Hello è vegnì sin via en ina razzia da la polizia. L’ultim mument è el vegnì da siglir giu dal camiun che steva gist per partir. Paucs dis pli tard ha el danovamain gì fortuna. La Gestapo aveva barricadà il quartier en il qual Hello abitava ed aveva cumenzà a tschertgar en quel a moda sistematica suenter giuvens umens gidieus che duevan vegnir sfurzads a prestar servetsch da lavur. Zuppà davos ina stgaffa n’è Hello betg vegnì scuvert.
Ils 3 da settember 1944, precis il di ch’il tren cun Anne Frank ed ils auters cussadents da la chasa davos è partì da Westerbork en direcziun dad Auschwitz, ha Hello Silberberg dastgà vesair la liberaziun tras ils Alliads.
Suenter la guerra ha el l’emprim lavurà in curt temp en ina fabritga da mobiglias a Brüssel. Apaina che er ils Pajais Bass èn vegnids liberads, è el sa rendì ad Amsterdam, e quai sco persuna senza naziunalitad e senza esser en possess d’in visum. Qua ha el chattà tat e tatta ch’avevan survivì, zuppads si surchombras, la persecuziun da la populaziun gidieua. Da ses proxims parents aveva be si’onda betg survivì il holocaust; il schaner 1942, curt avant la deportaziun previsa en il champ da concentraziun, aveva ella fatg suicidi cun tragutter tablettas.
Il december 1947 è Hello Silberberg emigrà en ils Stadis Unids; ses geniturs al èn suandads pauc pli tard. Qua ha el salvà il prenum Edmond ed or da la schlattaina Silberberg è daventada la furma americanisada Silverberg. L’onn 1948 è Edmond Silverberg daventà burgais dals Stadis Unids. Dal 1950 fin il 1952 è el stà sco schuldà en la Guerra da Corea.
Suenter ses return en ils Stadis Unids è el maridà. Cun sia dunna Marylise ha el gì dus uffants, Jacqueline e Robert. Silberberg ha fatg ses da viver sco cumpossessur d’ina societad da distribuziun per apparats da labor.
Fin sia mort il zercladur 2015 ha Hello Silberberg tegnì referats davart il temp dal naziunalsocialissem e sia curta amicizia cun Anne Frank.
Lutz Peter Schiff
Peter Schiff, per il qual Anne dovra en il diari per part la furma affectiva ‹Petel›, è naschì ils 9 da settember 1926 a Berlin. Il 1939 è sia famiglia emigrada ad Amsterdam. Là è el vegnì en contact cun Anne e cumpara pli tard en il diari sco si’emprima gronda amur. Peter Schiff è vegnì deportà il settember 1943 cun sia mamma e ses padraster en il Champ transitoric Westerbork. Sur Bergen-Belsen al han ins manà ad Auschwitz e davent da là l’october 1944 en il champ exteriur da Dachau Kaufering. El è mort curt suenter la liberaziun, probabel ils 31 da matg 1945.
L’onn 2008 ha Ernst Michaelis enconuschì en il Diari dad Anne Frank ses ami da scola dal temp a Berlin. Cura che Peter era emigrà en l’Ollanda, aveva el dà a Michaelis sia fotografia cun ina dedicaziun, uschia che ‹Petel› ha finalmain survegnì ina fatscha – bundant 60 onns suenter ch’il diari è cumparì.
Mary Bos
Mary Bos era ina camarata da scola dad Anne dal temp che quella frequentava la scola da Montessori. Ella è stada envidada al 10avel anniversari dad Anne, nua ch’ella cumpara ensemen cun autras amias sin ina fotografia ch’è sa mantegnida. Mary Bos aveva in talent artistic e sias conscolaras l’admiravan per ses bels dissegns e maletgs. Ella vegn menziunada a l’ur en il diari dad Anne, cura che quella siemia ch’ella e Peter Schiff contemplian in cudesch cun dissegns da Mary Bos. Il favrer 1940 èn Mary e ses geniturs emigrads en ils Stadis Unids. Cura ch’els èn partids, l’ha Anne surdà ina pitschna poesia ed in per pleds da cumià. Pir suenter ch’il diari è vegnì publitgà il 1947 è Mary vegnida a savair dal destin dad Anne.
Ils cussadents da la chasa davos
thumb|220px|Facsimile dal diari exponì en il Center dad Anne Frank a Berlin
Hermann van Pels
Hermann van Pels è naschì ils 31 da mars 1898 a Gehrde sper Osnabrück sco in da sis uffants da l’Ollandais Aron van Pels e da la Tudestga Lina van Pels, nata Vorsänger. Van Pels ha visità la scola primara gidieua ed a partir dal 1908 la scola media evangelica. Suenter ses temp da scola è el daventà ad Osnabrück cumiss en la fatschenta da ses bab; quel fascheva commerzi a l’engrossa cun artitgels per mazlarias (t.a. spezarias e beglia per la producziun da liongias). Ils 5 da december 1925 ha van Pels maridà la Gidieua tudestga Auguste Röttgen. Il 1926 è naschì lur sulet figl Peter van Pels.
L’onn 1933, en rom dal boicot da fatschentas gidieuas tras ils naziunalsocialists, ha Aron van Pels stuì dar si ses affar. Ils 26 da zercladur 1937 è Hermann van Pels la finala fugì cun sia famiglia en ils Pajais Bass. Gia il 1935 era la sora da van Pels, la cusunza Henny van Pels, emigrada ad Amsterdam. La famiglia van Pels ha retratg in’abitaziun en la Zuider Amstellaan. A partir dal 1938 lavurava Hermann van Pels per ses vegl ami da fatschenta Otto Frank en la firma Opekta. Entaifer la filiala da quella, la firma Pectacon ch’è vegnida fundada da Victor Kugler, è van Pels stà engaschà sco cussegliader ed expert per spezarias. Entant che la firma Opekta era sa spezialisada sin la producziun da marmelada, era Pectacon ina firma per maschaidas da spezarias, tranter auter per la producziun da liongias. «Sin ses champ era van Pels in vair campiun; el duvrava be savurar curt e pudeva alura dir co che mintga spezaria haja num», scriva Miep Gies en sias memorias. A partir dal december 1940 sa chattavan ils biros da las firmas Opekta e Pectacon en la Prinsengracht 263.
Ils 5 da fanadur 1942, suenter avair retschet l’appel al servetsch da lavur drizzà a sia figlia Margot, ha Edith Frank-Holländer immediat infurmà la famiglia van Pels. Cun van Pels è ella sa cussegliada davart ils proxims pass ed el èsi lura er stà ad infurmar Miep Gies. Entant che la famiglia Frank è gia sa rendida ils 6 da fanadur 1942 en il zup, è la famiglia van Pels suandada ils 13 da fanadur 1942. Auguste e Hermann van Pels abitavan en ina chombra en la segunda auzada. Da di serviva lur chombra da durmir a tut ils cussadents sco stanza da mangiar e local da cuminanza. L’abitaziun da la famiglia van Pels en la Zuider Amstellaan han ils naziunalsocialists rumì l’october 1942.
Ils 4 d’avust 1944 èn ils cussadents da la chasa davos vegnids arrestads. Ensemen cun las set autras persunas zuppadas han ins deportà Hermann van Pels sur il Champ transitoric Westerbork en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau. Là ha el – cuntrari a la constataziun posteriura da la Crusch cotschna ollandaisa – dumagnà la selecziun sco in da 258 umens. Ensemen cun Otto Frank e Fritz Pfeffer è el vegnì attribuì al bloc 2 dal Champ Auschwitz I. Tuts trais umens faschevan part dal servetsch extern. Probablamain l’entschatta october è van Pels sa fatg mal vi d’in maun ed ha supplitgà da vegnir attribuì l’auter di al servetsch intern; alura ha la SS fatg ina selecziun e Hermann van Pels è vegnì mazzà l’entschatta october en la chombra da gas. Suenter ses return ha Otto Frank raquintà a Miep Gies ch’el haja vis van Pels «cun ses agens egls sin via en la chombra da gas».
Dapi il 2007 regordan ad Osnabrück avant la chasa dals van Pels craps da stgarpitsch al destin da la famiglia.
Auguste van Pels
Auguste Röttgen è naschida ils 29 da settember 1900 a Buer che furma oz ina part da la citad da Gelsenkirchen. Ses bab era commerziant. Suenter las nozzas cun l’Ollandais Hermann van Pels è ella daventada automaticamain burgaisa dals Pajais Bass. La lingua ollandaisa n’ha ella però mai propi dumagnà bain, scriva Anne Frank gea en il diari che sia mamma ed Auguste van Pels discurrian «in ollandais terribel». Il pèr van Pels è sa domicilià ad Osnabrück e là è er naschì il 1926 lur sulet figl Peter van Pels.
La stad 1937 è la famiglia fugida dals naziunalsocialists en ils Pajais Bass ed è ida a star ad Amsterdam. Là ha ses um lavurà en la firma Pectacon che vegniva manada dad Otto Frank ed ils van Pels sa scuntravan er en il temp liber savens cun la famiglia Frank (cf. survart). Miep Gies, la gidantra da pli tard, descriva Auguste van Pels sco «dunna bella, (...) in pau cochetta».
Dunna van Pels valeva en pli sco dominanta, extrovertida e lunatica, ma a medem temp sto er vegnir ditg che quest maletg deriva per gronda part da la descripziun subjectiva en il Diari dad Anne Frank. En dumondas d’educaziun para ella savens dad esser stada surdumandada: uschia serrava ella Peter van Pels si surchombras u al deva fridas; savens dumandava ella er Edith Frank-Holländer per cussegl. Adina puspè hai dà nauschas dispitas tranter ella e ses um – a las qualas pudevan però er suandar reconciliaziuns betg main exaltadas. Cura ch’igl è sa mussà adina dapli ch’ils cussadents en la chasa davos na vegnian betg a pudair bandunar uschè spert lur zup, è van Pels daventada pli e pli desperada. Ella ha reagì cun attatgas istericas ed ha smanatschà «ad auta vusch da sa suicidar – ina giada cun sa pender, in’autra cun sa sajettar ina balla tras il chau».
Suenter lur arrestaziun e deportaziun è Auguste van Pels stada ils 6 da settember 1944 tranter las 212 dunnas (da total 442) dal transport da Westerbork ad Auschwitz-Birkenau ch’han survivì la selecziun; medemamain fatg part da quellas han Edith, Margot ed Anne Frank. Tranter l’october ed il november 1944 è van Pels vegnida transportada, probablamain ensemen cun Anne e Margot Frank, en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. En il champ han las trais dunnas mantegnì il contact. L’entschatta da favrer 1945 è van Pels fruntada en il champ da concentraziun sin ina dunna ch’ella enconuscheva da pli baud, e quella aveva da sia vart contact cun Hannah Goslar. La dunna ha raquintà a Goslar ch’i sa chattian auters Ollandais en il champ e tranter quels Anne Frank, si’amia dal temp da scola. Ella duaja empruvar da clamar Anne al fildarom cun spinas. Hannah Pick-Goslar rapporta vinavant: «Quai hai jau sa chapescha fatg. Jau ma sun postada la saira sper la saiv da filfier ed hai cumenzà a clamar in pau. E per casualitad era dunna van Daan propi puspè là. Jau l’hai dumandà: ‹Pudessas clamar Anne?› Ella ha ditg: ‹Gea, gea, spetga in mument, jau fatsch vegnir Anne; Margot na poss jau betg far vegnir, ella è muribunda e giascha en letg.›» Anne Frank e Hannah Goslar èn sinaquai s’entupadas pliras giadas a la saiv da filfier ed ina giada ha Hannah pudì bittar ad Anne sur la saiv in pitschen pachet cun mangiativas.
Peter van Pels
thumb|180px|Peter van Pels Peter Aron van Pels è naschì ils 8 da november 1926 ad Osnabrück sco sulet uffant da Hermann van Pels ed Auguste van Pels nata Röttgen. Suenter la scola ha el fatg in emprendissadi sco scrinari. La suletta mobiglia or da la Prinsengracht 263 ch’è sa mantegnida fin oz è probablamain vegnida fatga da Peter van Pels. Suenter esser fugì il 1937 cun sia famiglia ad Amsterdam ed esser sa zuppads il 1942 en la chasa davos, dueva Peter giugar in’impurtanta rolla en il Diari dad Anne Frank: era lur relaziun segnada a l’entschatta da dischinteress, ha Anne sviluppà cun il temp affecziun per el.
Dal temp suenter l’arrestaziun e deportaziun ad Auschwitz è enconuschent ch’el provediva regularmain Otto Frank cun mangiativas. Cura che l’Armada cotschna è s’avischinada al champ da concentraziun, è Peter van Pels vegnì tramess la notg dals 17 sin ils 18 da schaner 1945 sin in ‹marsch da la mort›. Sur plirs champs ha la colonna a la quala Peter van Pels appartegneva cuntanschì ils 25 da schaner 1945 il champ da concentraziun austriac Mauthausen. Quatter dis suenter si’arrivada, ils 29 da schaner 1945, al han ins manà da Mauthausen a Melk en in dals champs exteriurs. Schebain Peter van Pels è vegnì per la vita qua u a Mauthausen n’è betg enconuschent. Tenor las glistas dal champ duai el esser mort ils 5 da matg 1945, precis il di ch’il champ è vegnì liberà.
Dad Anne, ma per exempel er da Max van Creveld – ch’ha vivì il 1940/41 sco sutlocatari tar la famiglia van Pels – u da Bertel Hess – ina cusrina da Hermann van Pels – vegn Peter descrit sco gentil e fitg ruassaivel.
Peter van Pels è pli tard daventà la figura principala dal roman ‹The Boy Who Loved Anne Frank› (2005) dad Ellen Feldman. En quel vegn l’istorgia d’amur tranter Peter ed Anne cumplettada a moda ficziunala. Ultra da quai – en ina part dal tuttafatg inventada – lascha l’autura surviver el il champ da concentraziun ed emigrar en ils Stadis Unids; là scuvra el a moda traumatica ses passà ch’el aveva l’emprim supprimì.
Fritz Pfeffer
Fritz Pfeffer è naschì ils 30 d’avrigl 1889 a Giessen en ina famiglia gidieua sco in da sis uffants. El ha studegià medischina dentala a Berlin ed ha manà là a partir dal 1922 in’atgna pratica da dentist. Da la lètg cun Vera Bythiner ch’el aveva maridà il 1921 deriva il figl Werner (1927–1995). La lètg è vegnida schliada il 1933, Pfeffer è stà dapi lura educatur sulet. Pauc pli tard ha el emprendì a conuscher la catolica Charlotte Kaletta (1910–1985, naschida ad Ilmenau); er ella aveva davos sai ina lètg ch’aveva fatg naufragi. Ses emprim um Ludwig Löwenstein e lur figl communabel duevan medemamain vegnir deportads il 1942 da Berlin-Charlottenburg a Raasiku (Estonia) e daventar unfrendas dal holocaust.
Fritz Pfeffer e Charlotte Kaletta han fatg ensemen divers viadis. Pervi da las leschas da razza da Nürnberg da l’onn 1935 n’han els betg dastgà maridar. Suenter ils pogroms dal november 1938 han els bandunà la Germania ed èn sa rendids en ils Pajais Bass. Il figl Werner è stà da quel temp in dals paucs fugitivs che la Gronda Britannia ha recepì cun in transport d’uffants; là dueva el viver tar Ernst Pfeffer, il frar da ses bab che lavurava medemamain sco dentist.
Cura che Pfeffer ha dumandà l’atun 1942 sia pazienta Gies sch’ella enconuschia in zup per el, è ella sa cussegliada cun las famiglias Frank e van Pels che sa tegnevan gia zuppadas dapi l’entschatta fanadur 1942. Quels han dà lur consentiment e dapi ils 16 da november 1942 ha er Fritz Pfeffer vivì en la chasa davos a la Prinsengracht 263. El parteva la chombra cun Anne Frank. Cun Charlotte Kaletta steva el ultra da quai en contact per brev (quellas vegnivan spedidas da Miep Gies); Pfeffer era uschia il sulet dals zuppads ch’aveva contact en scrit cun il mund exteriur. Suenter la fin da la guerra planisava el d’emigrar ensemen cun Kaletta en l’America dal Sid; perquai emprendeva el en il zup spagnol. Medemamain ha el fatg en la chasa davos da dentist per ils cussadents – quai ch’ha tranter auter manà a la scena comica cun dunna van Pels che Anne Frank descriva en ses diari.
Sco ils ulteriurs cussadents è er Fritz Pfeffer arrivà suenter lur arrestaziun sur Westerbork en il Champ da concentraziun Auschwitz (ils 6 da settember 1944). Sur Buchenwald u Sachsenhausen è Pfeffer vegnì manà vinavant en il Champ da concentraziun Neuengamme sper Hamburg; là è el mort ils 20 da december 1944 da la disentaria. Charlotte Kaletta e ses figl Werner han survivì la guerra. Ils 9 d’avrigl 1953 è la lètg tranter Charlotte e Fritz vegnida renconuschida cun vigur retroactiva per ils 31 da matg 1937.
Sur lung temp ha il maletg negativ dad Anne Frank influenzà la recepziun da Pfeffer en la publicitad. Suenter avair surlavurà ses diari il mars 1944 al numnava ella be pli «Albert Dussel» (= tabalori). Curt temp suenter ch’il diari è cumparì, ha Kaletta interrut il contact cun Otto Frank, probablamain pervi da la descripziun unilaterala da Fritz Pfeffer en il diari. Ed er la chasarina ch’aveva lavurà bundant in onn per ils Pfeffers è sa distanziada dal maletg da Pfeffer che vegnia preschentà a la publicitad en il diari. En ina brev dal 1957 drizzada ad Otto Frank scriva ella tranter auter: «Manegiais Vus ch’in veritabel tabalori fiss vegnì da far ses dr. med e ses dr. dent.? Jau betg. Dal reminent, avais Vus ponderà ina giada, daco che Fritz è daventà durant ses temp en il zup in tugn? Tant Vus sco er la famiglia van Pels essas stads ensemen fin il tradiment ed avais pudì supportar la pitra sort communablamain. Fritz seseva tranteren sco ester. Vus savais tge quitads ch’han tribulà Fritz e sia dunna; el stueva vegnir a frida cun quai tut persul.»
Charlotte Kaletta è morta il 1985 ad Amsterdam. L’atun 1987 è Joke Kniesmeijer, ch’era da quel temp collavuratur da la Fundaziun dad Anne Frank, fruntà sin in martgà da pileschs ad Amsterdam sin brevs, cudeschs e fotografias or dal relasch da Kaletta (tranter las qualas na sa chattavan però naginas dal temp or da la chasa davos). Questa collecziun è vegnida edida il 1990 sut il titel ‹De kamergenoot van Anne Frank›, ensemen cun in’intervista fictiva cun Kaletta e fotografias or dal possess da Werner Pfeffer. La publicaziun ha gidà a curreger en la publicitad il maletg negativ da Pfeffer cuntegnì en il Diari dad Anne Frank.
Dapi il 2007 regorda a Berlin davant la chasa Lietzenburger Strasse 20b, da quel temp Passauer Strasse 33, in crap da stgarpitsch a Fritz Pfeffer.
Ils gidanters
thumb|220px|Model da la chasa davant e da la chasa davos (a dretga)
Bep Voskuijl
Elisabeth (numnada ‹Bep› u er ‹Elly›) Voskuijl, maridada pli tard van Wijk, è naschida ils 5 da fanadur 1919 ad Amsterdam. Ella era la veglia dad otg uffants da Johannes Hendrik Voskuijl e sia dunna; tar ses fragliuns pli giuvens han tranter auter tutgà Willy, Nelly e Diny. Sco commembers da la baselgia refurmada han Bep e ses fragliuns visità scolas cristianas. Suenter la scola populara ha ella l’emprim lavurà sco fantschella, pli tard en ina cusunzaria ed en in restaurant. Tenor sia sora Willy na l’ha questa lavur betg plaschì; perquai è ella sa perfecziunada en curs da la saira a l’emploiada da biro.
Il 1937 è Bep Voskuijl vegnida engaschada en la firma Opekta. Cun 18 onns era ella la giuvna en l’entira firma. Pauc pli tard ha er ses bab cumenzà a lavurar là sco manader dal magazin. En la firma ha Bep emprendì a conuscher ils ulteriurs gidanters da pli tard: Johannes Kleiman, Miep Gies e Victor Kugler, ils quals eran tuts, sco ella sezza, collavuraturs da las interpresas Opekta e Pectacon. Ils 16 da fanadur 1941 ha ella prendì part da la festa da nozzas da Miep e Jan Gies.
Cura che Otto Frank ha cumenzà a transfurmar la chasa davos da la firma en in zup, na saveva Bep l’emprim nagut da quai. Tenor atgnas indicaziuns aveva ella bain vis ch’i vegnivan manadas regularmain mobiglias en l’edifizi, ma senza che quai l’avess dà da pensar. Pir la fin da zercladur 1942 l’ha Otto Frank mess al current ed ella è sa mussada pronta da gidar las persunas che sa zuppavan. Ils gidanters agivan sut privel da vita, pertge che la pussanza d’occupaziun smanatschava en quest cas cun la paina da mort. Bep aveva mintgamai da manar clandestinamain en il zup il latg ch’il vendalatg furniva en il biro. Ultra da quai è ella sa registrada sut ses agen num per curs per correspundenza da Margot ed Anne Frank (t.a. stenografia e latin). Savens ha ella er gentà u tschanà cun ils cussadents da la chasa davos. En in’intervista cun il magazin ollandais ‹Rosita› ha ella ditg l’onn 1960:
«Ina giada hai jau durmì en la chasa davos. Per dir la vardad: Jau hai gì ina terribla tema. Uschespert che jau udiva a rumper in rom u in auto che gieva sur il chanal tschiffava jau tema. Jau sun stada engraziaivla cura ch’igl ha fatg di ed jau ha puspè pudì ir a la lavur. Pir uss chapesch jau tge che la famiglia Frank ha fatg tras e sut tge tensiun ch’ella ha stuì viver.»
Tar Anne Frank ch’era stgars diesch onns pli giuvna ha Bep sviluppà ina relaziun fitg cordiala. Pervi da ses bab ch’era malsaun da cancer ed ina relaziun d’amur disfortunada aveva Bep blers quitads e sa discurriva gugent cun Anne. Tenor atgnas indicaziuns era Anne per ella sco ina sora giuvna e «mintgatant bunamain in pau ina mamma». Anne sezza descriva Bep sco «cuntenta e da buna luna, obedaivla e da bun cor». Al giavisch dad Anne da trametter ad ina gasetta ina da sias istorgias curtas sut ses num, n’ha ella bain betg dà suatientscha; ma Bep metteva adina sin la vart per ella palpiri da copiar or da la provisiun dal biro. Era deva ella ad Anne da sia vestgadira, damai che lezza è svelt creschida or dal resti ch’ella aveva sezza prendì cun sai.
Il fanadur 1944 è Bep vegnida pledentada da Lena Hartog-van Bladeren, ina nettegiunza da la firma: Sch’ella sappia ch’i sajan zuppads Gidieus en chasa. Ses um Lammert Hartog lavurava sco gidanter da magazin ed ella temeva che quel saja medemamain en privel sch’ils zuppads vegnian scuverts. Bep ha sinaquai immediat infurmà Victor Kugler, ma ad els n’è vegnida endament nagina alternativa a la chasa davos en la Prinsengracht. Pauc pli tard, ils 4 d’avust 1944, è Bep stada preschenta, cura che la Gestapo è vegnida ad arrestar ils cussadents da la chasa davos. Durant che quels eran en la chasa davos, ha Kleiman dà a Bep adascus sia bursa e l’ha tramess davent cun in messadi per sia dunna. Ad in droghist ami, al qual ella ha dà en consegna la bursa, ha Bep ditg che ses collegas hajan salvà cunter l’instrucziun da la pussanza d’occupaziun in radio e sajan vegnids traplads. Suenter l’arrestaziun dals deportads ha ella gidà Miep Gies a conservar ils documents persunals che quels avevan laschà enavos, tranter auter il Diari dad Anne Frank.
Peru
Il Perù è in pajais da l'America meridiunala. Sia chapitala è Lima.
Sia surfatscha è 1'285'216 km². Sia populaziun è 31'151'643 (stimaziun da 2015 ).
Diari dad Anne Frank
Bep Voskuijl
Il november 1945 è mort il bab da Bep, Johannes Hendrik Voskuijl, ed Otto Frank, il sulet survivent dals anteriurs cussadents da la chasa davos, è stà preschent a la sepultura il prim da december. Dal reminent aveva er il bab da Bep gidà, surtut a l’entschatta, ils cussadents da la chasa davos. El ha per exempel planisà e construì la curuna da cudeschs movibla che zuppava l’entrada tar la chasa davos. Suenter al han però problems da sanadad impedì da cuntinuar a dar agid a las persunas zuppadas.
Ils 15 da matg 1946 ha Bep maridà Cor van Wijk, cun il qual ella ha gì ils uffants Ton, Cor, Joop ed Anne-Marie. In onn suenter sias nozzas ha ella bandunà la firma Opekta. L’onn 1959 ha ella dà perditga davant la dretgira civila e penala a Lübeck da l’autenticitad dal Diari dad Anne Frank. Il contact tar Otto Frank ha Bep mantegnì sur 35 onns; ina gronda part da la correspundenza cun el manca però. De Bruyn e van Wijk supponan ch’i vegniva fatg allusiun en las brevs che mancan a la collavuraziun da Nelly, la quala sto esser stada per Bep fitg dolurusa. Otto Frank ha laschà enavos ad ella, precis sco a Miep e Jan Gies, 10 000 francs.
En rom da las inquisiziuns cunter Lammert Hartog e sia dunna l’onn 1948 n’è Bep betg vegnida interrogada sco perditga, quai che Miep Gies ha numnà in «nausch sbagl da la polizia». Lena Hartog-van Bladeren ha zuppentà a la polizia ch’ella haja gia gì il zercladur 1944 enconuschientscha dals zuppads; ella è però morta paucs mais avant ch’il cas vegnia danovamain tractà. En rom da las inquisiziuns cunter il manader dal magazin van Maaren l’onn 1963 ha Bep dà perditga davant dretgira, n’è però puspè betg vegnida dumandada davart il pèr Hartog. Durant tut sia vita ha ella be dà navidas intervistas en connex cun ses temp en la resistenza.
L’onn 1971 è Bep Voskuijl vegnida onurada en il lieu commemorativ Yad Vashem sco ‹Gista tranter ils pievels›. Bep è morta ad Amsterdam ils 6 da matg 1983 d’ina malsogna dals gnirunchels.
Miep e Jan Gies
thumb|220px|Jan e Miep Gies a chaschun d’ina prelecziun Miep Gies è naschida ils 15 da favrer 1909 a Vienna sco Hermine Santrouschitz. Ella è creschida si en relaziuns fitg povras; perquai l’han ses geniturs tramess l’onn 1920 a Leiden en ils Pajais Bass, e quai en rom d’in project da sustegn per uffants sutnutrids. Là è ella vegnida en ina famiglia ospitanta, tar la quala ella ha gì ina fitg buna relaziun, e nua ch’ella ha er survegnì il surnum ‹Miep›. L’onn 1922 è ella ida a star cun sia famiglia ospitanta ad Amsterdam. Il 1933 è ella s’annunziada per la plazza sco secretaria en la filiala ollandaisa da la firma Opekta dad Otto Frank. Ella ha survegnì il post ed igl è sa sviluppada ina relaziun ordvart amicabla tar Otto Frank, sia dunna Edith e las figlias Anne e Margot.
L’onn 1940 èn ils Pajais Bass vegnids occupads da truppas tudestgas. Gies era in’adversaria da la politica dad Adolf Hitler e discurriva er avertamain da quai cun Otto Frank. Damai ch’ella aveva refusà d’entrar en ina partida nazistica ollandaisa per dunnas han ins declerà sco nunvalaivel ses document persunal austriac e pretendì ch’ella returnia en l’Austria. Ella è sa stentada da maridar in Ollandais; quai era sia suletta schanza da pudair restar en il pajais. Ad ella èsi reussì entaifer ils trais mais restants da procurar da l’Austria – che tutgava da quel temp gia tar il Reich tudestg – l’act da naschientscha necessari. Ils 16 da fanadur 1941 ha ella maridà Jan Gies, uschia ch’ella è daventada burgaisa dals Pajais Bass.
Cura ch’il privel per la populaziun gidieua è er daventà en ils Pajais Bass adina pli grond, ha Otto Frank infurmà Miep Gies davart ses plans da vulair sa zuppar cun l’entira famiglia. Malgrà il privel ch’existiva er per ella, ha ella immediat consentì da sa gidar. L’entschatta fanadur 1942 ha Miep Gies accumpagnà mintgin dals quatter commembers da la famiglia Frank persunalmain en il zup.
Ils proxims dus onns ha Miep Gies gidà las famiglias Frank e van Pels sco er Fritz Pfeffer cun furnir mangiativas e gasettas, ma er cun als dar sustegn e curaschi.
Ils 4 d’avust 1944 è il zup vegnì scuvert. Miep Gies era medemamain preschenta, ma ad ella sezza èsi reussì da prevegnir a l’arrestaziun cun declerar al cummissari Karl Josef Silberbauer ch’ella saja – sco el – medemamain da Vienna. Sinaquai ha el desistì da far annunzia, smanatschond però ch’el la vegnia ad ir a tschertgar per cas ch’ella veglia fugir. Pli tard ha ella empruvà da corrumper Silberbauer cun daners per cuntanscher che las famiglias Frank e van Pels vegnian relaschadas da l’arrest, bain savend che quel muntia per ordinari la mort. Il policist ha però refusà quest’emprova damai ch’el na saja «betg en la posiziun da pudair decider quai».
Ses um futur Jan Gies (* 18 d’october 1905 ad Amsterdam) aveva Miep emprendì a conuscher il 1933 cun entrar en la firma dad Otto Frank. Il 1941, suenter l’occupaziun dals Pajais Bass tras ils Tudestgs, è Jan Gies daventà il directur nominal da las interpresas Pectacon ed Opekta. Pervi da la demissiun sfurzada dad Otto Frank è la firma Pectacon vegnida manada vinavant sut il num Gies & Co.; il num Opekta han ins mantegnì. Suenter la guerra han ins manà vinavant tuttas trais interpresas a la Prinsengracht 263. Sco collavuratur da la resistenza ollandaisa ha Jan Gies gidà diversas gruppas da persequitads a chattar zups ed als ha provedì cun cartas da victualias ed autra rauba che fiss strusch stada accessibla senza questas colliaziuns clandestinas. L’onn 1950 è naschì lur sulet figl Paul. Jan e Miep han la finala passentà la saira da la vita en lur chasa a Hoorn en la provinza Ollanda dal Nord. Jan Gies è mort il 1993, Miep Gies è morta en la vegliadetgna da 100 onns ils 11 da schaner 2010 suenter curta maldispostadad. Ella è stada l’ultima dals gidanters ch’avevan enconuschì persunalmain Anne Frank. Fin sia mort ha ella dà intervistas, publitgà sias regurdientschas en furma da cudesch e respundì brevs da tut il mund che vegnivan scrittas da lecturas e lecturs dal Diari dad Anne Frank.
L’onn 1972 èn Jan e Miep Gies vegnids onurads sco ‹Gists tranter ils pievels›. Ultra da quai ha Miep Gies retschet diversas ulteriuras onuraziuns, betg be en ils Pajais Bass, mabain er en ils Stadis Unids, en Germania ed en ses pajais d’origin Austria. A Vienna exista dapi il 2011 il Parc da Miep Gies, e quai en proxima vischinanza da la chasa, en la quala Hermine Santrouschitz aveva vivì d’uffant.
Victor Kugler
Victor Kugler è naschì ils 5 u 6 da zercladur 1900 a Hohenelbe ch’appartegneva da quel temp a la monarchia da l’Austria-Ungaria. Suenter avair terminà sia furmaziun professiunala è el entrà durant l’Emprima Guerra mundiala en l’armada austro-ungaraisa. L’onn 1918 han ins relaschà Kugler suenter che quel era vegnì blessà; el è ì a star en Germania ed ha lavurà là sco electricist.
L’onn 1938 è Kugler daventà burgais dals Pajais Bass. Quai ed il fatg ch’el n’era betg Gidieu ha gidà il 1940 ad impedir che la firma Pectacon vegnia expropriada. El ha schlià Pectacon e surpiglià la direcziun da la nova firma Gies & Co.
Victor Kugler e sia dunna Laura Maria Buntenbach-Kugler (* 10 da matg 1895; † 6 da december 1952) vivevan durant la Segunda Guerra mundiala ed il temp d’occupaziun tras las truppas tudestgas a Hilversum, en ina distanza da ca. 25 kilometers dad Amsterdam.
Dal fanadur 1942 fin l’avust 1944 ha el gidà ensemen cun ses collegas Miep e Jan Gies, Johannes Kleiman e Bep Voskuijl a zuppar ils otg Gidieus en la chasa davos en la Prinsengracht 263.
Ils 4 d’avust 1944 ha in infurmant nunenconuschent tradì il zup a la Gestapo. Victor Kugler è vegnì interrogà en la centrala da la Gestapo en la Euterpestraat ad Amsterdam e manà il medem di en ina praschun per Gidieus e ‹praschuniers politics› che spetgavan sin lur deportaziun. Ils 7 da settember al han ins mess en la praschun a Weteringschans en ina cella cun persunas ch’eran vegnidas sentenziadas a la mort. Quatter dis pli tard al han ins manà en il Champ transitoric Amersfoort, nua ch’igl era previs d’al transportar vinavant en Germania. Ils 17 da settember è la staziun dal tren dad Amersfoort vegnida destruida tras in attentat cun bumbas. Ils 26 da settember han ins manà Kugler ensemen cun radund 1100 ulteriurs umens a Zwolle, nua ch’els han stuì chavar ora foss cunter chars armads.
Kugler è danovamain vegnì manà dals 30 da december 1944 fin ils 28 da mars 1945 a Wageningen a far lavur sfurzada sut surveglianza da la SA. Cura che 600 praschuniers èn marschads en direcziun dal cunfin per vegnir manads l’auter di en Germania, hai dà in’attatga or da l’aria e Kugler ha profità da la confusiun per fugir. El è vegnì zuppà intgins dis d’in pur ed è silsuenter returnà a Hilversum. Là è el sa zuppà fin la liberaziun dals Pajais Bass ils 5 da matg 1945 tras truppas englaisas ed americanas. thumb|120px|Buttiglia or da la producziun dad Opekta ad Amserdam Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han las firmas Opekta e Gies & Co existì vinavant a la Prinsengracht 263 ad Amsterdam. Damai che las liquidaziuns da firmas dal temp da l’occupaziun èn vegnidas revocadas, han Frank, Kleiman e Kugler puspè pudì prender en possess la firma Pectacon; er Gies & Co han els manà vinavant.
Laura Kugler è morta ils 6 da december 1952. Trais onns pli tard ha Victor Kugler maridà Lucie (Loes) van Langen ed è emigrà en il Canada, nua che vivevan er gia sia mamma, ses frar e sia sora.
L’onn 1973 è Victor Kugler vegnì onurà da Yad Vashem sco ‹Gist tranter ils pievels›. Er en il Canada ha el retschet in premi per avair gidà a zuppar dal temp da guerra Gidieus en la Prinsengracht. Victor Kugler è mort ils 16 da december 1981 a Toronto.
Johannes Kleiman
Johannes Kleiman è naschì ils 17 d’avust 1896 a Koog aan de Zaan. El enconuscheva Otto Frank dapi che quel aveva fundà l’entschatta dals onns 1920 ina filiala da banca ad Amsterdam. L’onn 1923 è Kleiman daventà procurist en questa filiala ch’aveva sia sedia en la Keizersgracht 604. Gia il 1924 ha la filiala però chalà d’exister; sinaquai ha el lavurà a partir dal 1925 en il manaschi da ses frar Willy che distribuiva dischinfectants. Kleiman ha maridà il 1927; da la lètg è naschida ina figlia.
Fürstenau
Fürstenau (rumantsch, istoric: Farschno) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur.
Diari dad Anne Frank
Johannes Kleiman
Ils 4 d’avust 1944 è Kleimann vegnì arrestà ensemen cun ils cussadents da la chasa davos e cun ses collega Kugler. Dal quartier general a la Euterpestraat ad Amsterdam èn Kleiman e Kugler l’emprim vegnids manads en la praschun al Amstelveenseweg e dals 7 fin ils 11 da settember èn els stads empraschunads a la Weteringschans ad Amsterdam. Sinaquai als han ins transferì en il Champ transitoric Amersfoort; sin dumonda da la Crusch cotschna è Kleiman vegnì relaschà da là ils 18 da settember 1944.
En il suenterguerra è Kleiman s’engaschà per mantegnair la chasa Prinsengracht 263–267 ad Amsterdam sco lieu da commemoraziun. Dal 1952 fin sia mort ils 28 u 30 da schaner 1959 en ses biro ha Kleiman manà la firma Opekta. El ha er guidà numerus visitaders tras la Chasa dad Anne Frank. Il 1971 è el vegnì onurà sco ‹Gist tranter ils pievels›.
La chasa
La Chasa dad Anne Frank (ollandais Anne Frank Huis) a la Prinsengracht 263–267 ad Amsterdam exista dapi ils 3 da matg 1960 en furma da museum.
Istorgia da la chasa
La chasa Prinsengracht 263 – sco er la chasa daspera cun il numer 265 ch’è pli tard vegnida acquistada dal museum – ha Dirk van Delft laschà eriger il 1635. La fatschada da la vart dal chanal deriva da l’onn 1740, cura ch’ins ha spazzà la part davos e remplazzà quella tras la chasa davos odierna, pli gronda. Oriundamain era la chasa ina residenza privata, pli tard ha ella servì sco magasin. En la part davant cun ses vasts ischs che regordan ad ina stalla eran mess sut tetg en il 19avel tschientaner chavals. A l’entschatta dal 20avel tschientaner è sa stabilì en l’edifizi in producent da rauba dal tegnairchasa. Ad el è suandà il 1930 in producent da rodas da clavazins, il qual ha dà si la producziun il 1939.
Il prim da december 1940 han las firmas Opekta e Pectacon che vegnivan manadas dad Otto Frank fatg midada da la Singel en la Prinsengracht 263.
Il plaunterren sa cumponiva da trais parts. Davant sa chattava il magasin e l’entrada dals furniturs, davos quel ils mulins da spezarias ed en la part davos il magasin, en il qual ils bains vegnivan pachetads per il commerzi. Sin l’emprim plaun sa chattavan ils biros da Frank e da ses emploiads: Miep Gies, Bep Voskuijl e Johannes Kleiman (davant), Victor Kugler (amez) ed Otto Frank sez (davosvart).
Tar la chasa davos sa tracti d’ina prolungaziun da l’edifizi. Entras autras chasas è quella protegida sin tuttas quatter varts da vegnir vesida nà da la via. Perquai ha ella furmà in zup adattà per il temp da la persecuziun dals Gidieus durant l’occupaziun tras ils naziunalsocialists. Las famiglias dad Otto Frank e Hermann van Pels sco er Fritz Pfeffer han vivì bundant dus onns ed in mais sin radund 50 meters quadrat en stanzas stgirentadas. Be la saira e durant las fins d’emna, cura ch’ils emploiads da la firma avevan bandunà l’edifizi, pudevan las persunas zuppadas er sa render en la part davant da l’edifizi.
Suenter che la Gestapo ha arrestà e deportà ils cussadents ils 4 d’avust 1944, èn la vestgadira, las mobiglias ed ils objects persunals vegnids confiscads; collavuraturs da la Gesatpo han rumì la chasa davos e spedì l’inventari en Germania per al reparter a famiglias tudestgas ch’avevan pers lur dachasa tras ils bumbardaments. Avant la rumida han Miep Gies e Bep Voskuijl però pudì spendrar tranter auter il Diari dad Anne Frank.
Gia pauc temp suenter la publicaziun dal diari èn arrivads ils emprims visitaders, ils quals ils anteriurs gidanters han manà en rom da guidas privatas tras l’anteriur zup. L’onn 1954, suenter che la firma Opekta aveva fatg midada, è l’entir bloc vegnì vendì ad in agent d’immobiglias; quel aveva l’intenziun da spazzar las chasas e d’eriger là ina fabrica.
Ils 23 da november 1955 ha la gasetta ollandaisa ‹Het Vrije Volk› lantschà ina campagna cun l’intenziun da mantegnair la chasa e da la tschentar sut protecziun. Il di da la demoliziun previsa han represchentants da la campagna protestà davant la chasa ed han cuntanschì ina protecziun provisorica. L’onn 1957 ha il possessur da quel temp, in fabritgant da mantels, transcrit sco segn da buna voluntad la chasa a la Fundaziun dad Anne Frank che Otto Frank e Johannes Kleiman avevan fundà ils 3 da matg dal medem onn. Cun agid dals daners da donaziun ch’eran vegnids libers ha la fundaziun sinaquai cumprà la chasa cunfinanta nr. 265. Uschia è il zup sa mantegnì fin oz en ses stadi original.
Il museum
thumb|240px|Il museum odiern En las chasas davant han ins endrizzà l’onn 1960 in museum davart la persecuziun e suppressiun naziunalsocialistica. Il museum è vegnì renovà ed engrondì pliras giadas, tranter auter il 1970 e 1999.
Clavazin
thumb|300px|Las duas differentas furmas dal clavazin: clavazin a cua e pianino Il num clavazin (da latin clavis ‹clav›, en il senn figurativ er ‹tasta›) vegn duvrà ozendi per la varianta moderna da l’instrument, la quala furma in clavazin a martels (u fortepiano) amplifitgà. I sa tracta pia d’in instrument da musica, tar il qual vegnan battids cun smatgar sin las tastas tras ina mecanica speziala pitschens martels cunter las cordas. Medemamain derasada è la denominaziun pianoforte u en furma scursanida piano. Quella deriva dal fatg ch’il clavazin a martels oriund ha purschì l’emprima giada la pussaivladad da midar il volumen da tut temp e senza intervals tranter da bass (piano) e dad aut (forte). Las furmas principalas odiernas dal clavazin èn il clavazin a cua (englais grand piano) ed il pianino (englais upright piano). En la lingua da mintgadi vegn quest ultim per ordinari simplamain mess a pèr cun ‹clavazin›.
Diari dad Anne Frank
Il museum
Tar la Prinsengracht 263 sa tracti dal vegl edifizi da la firma Opekta (1940–1955); a dretga da quel sa chatta (cun stgalims) la chasa 265, Keg’s Koffiehandel, ch’è enconuschenta or dal diari e che fa oz medemamain part dal museum. Las ulteriuras chasas fin al chantun da la via èn vegnidas spazzadas ils onns 1950 e remplazzadas tras novs edifizis. En la chasa 267 sa chatta oz l’entrada dal museum; a l’intern traversan ins la chasa 265 ed arriva en il vegl edifizi 263.
Clavazin
Istoricamain designescha la noziun ‹clavazin/clavier› en general in instrument a tastas, per part er be la claviatura, pia ina part da l’instrument.
Diari dad Anne Frank
Il museum
Sin giavisch dad Otto Frank èn las stanzas en la chasa davos restadas nunmobigliadas. Intginas chaussas persunalas èn anc da vesair: la collecziun da fotografias cun stars dal film (sco Heinz Rühmann, Greta Garbo, Ginger Rogers) en la chombra dad Anne Frank, la tapeta, sin la quala Otto Frank nudava la creschientscha da sias figlias ed ina carta sin la quala el marcava l’avanzament dals Alliads durant la Segunda Guerra mundiala. Da la pitschna stanza en la quala viveva Peter van Pels mainan sulers en las chasas vischinas ch’èn medemamain vegnidas acquistadas da la fundaziun. Là vegnan preschentadas sper ils diaris originals exposiziuns che documenteschan divers aspects dal holocaust e cas actuals d’intoleranza per motivs da razza.
La Chasa dad Anne Frank furma oz ina da las attracziuns turisticas principalas dad Amsterdam. L’onn da l’avertura èn arrivads 9000 visitaders; entaifer in decenni è questa cifra sa dublegiada. L’onn 1999 ha regina Beatrix reavert il museum suenter ina renovaziun cumplessiva. Quel cumpiglia uss l’entir cumplex d’edifizis e cuntegna er in café ed ina libraria. Las localitads da biro han ins mess enavos en il stadi dals onns 1940. Mintg’onn visitan radund in milliun persunas il museum.
Clavazin
Denominaziuns
240px|thumb|Part da la claviatura cun denominaziun da las singulas tastas En la teoria da la musica medievala steva il pled clavis (latin per ‹clav›) per in stgalim tonal che vegniva designà cun in bustab. Perquai ch’ins scriveva magari quests bustabs directamain sin las tastas da l’orgla, è la noziun ‹clav› er vegnida duvrada pli e pli per denominar la tasta sezza. En la musica scritta vegnivan bustabs dal tun nudads davant il sistem da lingias, uschia ch’ins ha er applitgà la denominaziun sin la clav (da notas). En il pled englais ‹key› è questa muntada multipla (clav/stgalim tonal/tasta/clav da notas) sa mantegnida fin oz.
Diari dad Anne Frank
Il museum
La Chasa dad Anne Frank datti er sco museum digital. Per quest intent han ins mobiglià per curt temp las localitads en la chasa davant e davos e fotografà quellas. A basa da questas fotografias han ins generà ina tura virtuala tras las localitads. Sin il gir tras la chasa sa laschan consultar infurmaziuns en furma da text, maletg e tun.
Clavazin
Denominaziuns
Per la totalitad da tut las claves è sa derasà sur il pled franzos clavier [klaˈvje] (‹tastatura, claviatura›) en bleras linguas il pled ‹clavier› resp. sur il pled franzos clavecin il pled ‹clavazin›. Fin la fin dal 18avel tschientaner eri usità da subsummar tut ils instruments a tasta, independentamain da la creaziun dal tun, sut quest num, uschia per exempel er las orglas.
Diari dad Anne Frank
Ulteriurs museums e lieus da commemoraziun
L’onn 1998 han ins avert a Berlin il Center dad Anne Frank; quel furma l’organisaziun partenaria da la Chasa dad Anne Frank en Germania. Qua vegn mussada dapi il 2006 l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. hier & heute› che documentescha il diari e las staziuns da vita dad Anne Frank. En furma da tun e da video vegnan er a pled giuvenils da Berlin che sa confruntan cun dumondas actualas e fan uschia la punt al temp preschent. Ultra da quai vegn purschida ina vasta paletta d’occurrenzas sco prelecziuns, discurs cun perditgas dal temp, projecziuns da film, seminaris e discussiuns da podium.
A Francfurt a.M., il lieu d’origin dad Anne Frank, èn sa mantegnidas las duas chasas nua ch’ha vivì la famiglia avant la fugia en ils Pajais Bass: al Marbachweg 307 (fin il 1931) ed a la Ganghoferstrasse 24 (omaduas en il quartier Dornbusch). Las duas chasas n’èn però betg accessiblas a la publicitad.
Clavazin
Denominaziuns
Il 1619 ha Michael Praetorius numnà mintga instrument che vegniva fatg resunar sur ina tastatura clavicordium. En ses cumpendi ‹Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen› (1753) ha Carl Philipp Emanuel Bach designà ils sunaders da tut ils instruments a tastas che disponan da cordas sco ‹clavierists›. Ed en il 19avel tschientaner è la noziun clavier/clavazin sa messa tras en general per instruments a tasta cun mecanica a martels.