cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
20avel tschientaner
Periodisaziun
Blers scienziads na periodiseschan l’istorgia per ordinari betg tenor criteris puramain calendarics, mabain fixeschan las cesuras cun sa referir ad aspects politics, socials u culturals. Derasada vastamain è la tesa dal ‹lung 19avel tschientaner› ch’ha durà fin l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala (1914). Sco ulteriur punct d’inversiun vegn savens inditgada la Revoluziun d’october dal 1917. Parallelamain vegn il 20avel tschientaner er numnà il ‹curt 20avel tschientaner› ch’ha durà da la fin da l’Emprima Guerra mundiala fin la fin da l’Uniun sovietica e da sia sfera d’influenza ils onns 1989 fin 1991.
Sco basa per la periodisaziun pon ins per exempel trair natiers il conflict tranter ost e vest. Las ragischs da quel èn da chattar en il moviment da lavurants ch’ha inizià en il 19avel tschientaner. En il 20avel tschientaner han bleras organisaziuns empruvà da stgaffir novas organisaziuns statalas a basa da las teorias da Karl Marx e Friedrich Engels. Quest process ha cumenzà cun la Revoluziun d’october dal 1917 ed è ì a fin il 1990 cun il declin da l’uschenumnà ‹socialissem realexistent›.
L’avantguerra
thumb|200px|Burs en cumbat cunter truppas britannicas durant la Segunda Guerra da Burs Bleras da las ideas da la Revoluziun franzosa (1789) han pudì sa far valair a lunga vista, e suenter las Guerras da coaliziun è la charta politica da l’Europa vegnida transfurmada da fund ensi (Congress da Vienna 1815). En il decurs dal 19avel tschientaner è sa messa tras l’industrialisaziun ed èn sa fatgas valair las societads chapitalisticas ch’eran colliadas cun quella.
Adina dapli è la dumonda sociala daventada impurtanta. Igl èn sa sviluppads sindicats, partidas socialdemocraticas ed autras organisaziuns dal moviment da lavurants. Sco reacziun sin quai han intgins stadis industrials mess ad ir refurmas socialas e schlargià ils dretgs da cundecisiun politica. Il progress tecnologic en furma da la viafier e dals emprims automobils ha augmentà la mobilitad e scursanì las vias da communicaziun.
En l’Europa stevan sistems e reschims cumplettamain differents visavi in a l’auter. A basa da l’industrialisaziun e da la moda da producziun chapitalistica eran stadis sco il Reginavel Unì u la Frantscha sa sviluppads a democrazias pluralisticas da tempra liberal-burgaisa. En Germania regiva percunter in reschim autoritar e repressiv che supprimiva ses adversaris e che sa basava surtut sin il militar. Anc pli autoritar era il reginavel zaristic russ; la gronda miseria da vastas parts da la populaziun, la ritgezza d’ina pitschna classa superiura ed il reschim politic ultrarepressiv han sveglià qua gronda malcuntentientscha.
A la fin dal 19avel tschientaner ha però surtut dominà il cuntrast tranter ils stadis imperials. Guerras e crisas tranter las pussanzas grondas èn suandadas ina l’autra senza chalar. Ils martgads en ils pajais industrials n’eran strusch pli buns da cumprar tut ils products che derivavan adina dapli da la producziun da massa; perquai èn ils stadis ids en tschertga da martgads da lavur situads ordaifer la patria. Damai ch’il mund era gia ‹repartì› vers il 1900, hai adina puspè dà conflicts politics e militars. Surtut l’Imperi tudestg che daventava adina pli pussant e ch’era en tschertga da colonias è savens vegnì en ils fiers cun pussanzas grondas etablidas sco la Gronda Britannia u la Frantscha. Las expensas d’armaziun da las pussanzas grondas furmavan per lunschor il pli grond post entaifer las expensas statalas. La situaziun da concurrenza ed ils conflicts tranter singuls stadis han manà a crisas e guerras ch’èn per il pli sa splegadas ordaifer l’Europa.
Emprima Guerra mundiala e nov urden
thumb|190px|Champ da battaglia da l’Emprima Guerra mundiala, 1917 thumb|190px|Assagl dal Palais d’enviern – scena reconstruida il 1920 Alura èsi vegnì tar la «catastrofa originara» da l’Emprima Guerra mundiala. Suenter in temp relativamain ruassaivel e prosperaivel (Belle Époque) ed ina concurrenza d’armament da las flottas èn las rivalitads tranter las pussanzas europeicas escaladas il 1914. La finala duevan las pussanzas centralas succumber a l’Entente. Ils Contracts da Paris han etablì in urden dal suenterguerra stabil. La monarchia dubla Austria-Ungaria è sa schliada, la segunda republica da la Pologna è vegnida fundada e la Germania ha pers vastas parts da ses territori, tranter auter er la regiun Alsazia-Lorena che quella aveva annectà il 1871 da la Frantscha.
1200 s. Cr. Rumantschia
La situaziun linguistica dal rumantsch enturn 1200 s. Cr.
L’onn 1200 s. Cr. vegn discurrì en il Grischun be Rumantsch e talian. Ils emprims colonisaturs alemans sa chasan dentant en la Val dal Rain da Cuira ed ils Gualsers sa rendan sin lur migraziun intraalpina.
20avel tschientaner
Emprima Guerra mundiala e nov urden
Suenter la fin da la guerra èn sa furmadas en blers pajais europeics novas democrazias ed il dretg d’eleger general è quasi sa mess tras dapertut en l’Europa. En Russia è l’Emprima Guerra mundiala ida a fin anticipadamain cun la Revoluziun d’october 1917. L’imperi zaristic, il davos reschim autocratic da l’Europa, è vegnì remplazzà suenter ina guerra civila tras ina republica da cussegls. Partind da la teoria da Lenin dueva sa sviluppar en Russia l’emprim stadi socialistic; suenter sia mort ha Stalin però transfurmà quel en ina dictatura totalitara.
1200 s. Cr. Rumantschia
La situaziun linguistica dal rumantsch enturn 1200 s. Cr.
Lingua da scrittira: fin il 1200 predominescha il latin sco lingua da scrittira uffiziala. Davent da lura entschaiva il tudestg dals paucs regents imperials a Cuira a s’etablir sco lingua da scrittira, e quai malgrà che quasi tut ils Grischuns indigens (subdits) eran da lingua rumantscha (e taliana). Quai è bain stà ina da las pli grondas fridas per il rumantsch che sto spetgar fin al temp da la Refurmaziun fin ch’era el po s’etablir sco lingua da scrittira.
20avel tschientaner
Emprima Guerra mundiala e nov urden
En blers lieus èn ils onns 1920 stads colliads cun in svilup economic prosperaivel ed en las citads europeicas ed americanas èn s’etablidas novas furmas da divertiment (‹onns dad aur›). Ils Stadis Unids èn daventads militarmain e politicamain ina pussanza mundiala ed er lur cultura ha cumenzà ad irradiar en autras parts dal mund (jazz, industria da film e.a.). En consequenza da la crisa economica mundiala dal 1929 èn però ils problems socials daventads adina pli critics en tut il mund. En Germania n’eran las veglias elitas militaras, politicas ed economicas betg vegnidas remplazzadas ed avevan mantegnì ina tenuta reservada envers la republica democratica. Il putsch da Hitler-Ludendorff dal 1923 ha bain fatg naufragi, ma ha tuttina laschà sentir tge che pudeva sa sviluppar da la lia tranter las elitas naziunalisticas ed ils perdents malcuntents da la republica.
Dictaturas faschisticas en l’Europa e Segunda Guerra mundiala
En blers pajais europeics èn gruppaziuns faschisticas daventadas adina pli fermas; quai pervi da l’urden politic dal suenterguerra ch’era insuffizient sco er en consequenza da la crisa economica ch’ha manà a povradad e dischoccupaziun. Tar il faschissem sa tracti d’ina ideologia naziunalistica e totalitara. Las dictaturas faschisticas han negà l’individi, stgaffì immensas armadas e persequità in’ideologia da modernisaziun, la quala s’exprimiva per exempel en l’art dal futurissem.
thumb|160px|Mussolini e Hitler, ils dus dictaturs faschisitics ch’han gì la pli grond’influenza thumb|200px|Portal d’entrada tar il champ da concentraziun dad Auschwitz-Birkenau, curt suenter la liberaziun il 1945 La varianta tudestga dal faschissem ha furmà il naziunalsocialissem. Adolf Hitler, il chau da la NSDAP naziunalsocialistica, è arrivà il 1933 a la pussanza ed ha transfurmà la Germania fitg spert en ina dictatura totalitara. Tut la cultura, politica ed ulteriura vita publica è vegnida unifurmada e suttamessa a lur ideologia. Adversaris politics sco ils socialdemocrats, communists, sindicalists e liberals han ins persequità, mess en fermanza ed assassinà. Cuntrari al faschissem d’origin talian è la furma tudestga ultra da quai stada segnada d’in antisemitissem extrem; cun il holocaust dueva quel manar al pli grond genocid en l’istorgia da l’umanitad.
Als naziunalsocialists èsi reussì da cuntanscher la gronda massa da la populaziun tudestga. Cun mesiras (apparentas) da politica sociala, cun declerar il prim da matg sco di da festa e grazia al num ‹naziunalsocialissem› han els in pau a la giada er gudagnà vastas parts dals lavurants per lur ideas. Betg il davos sa lascha quai attribuir a l’immensa propaganda ed a las inscenaziuns ideologicas che vegnivan realisadas sut aspects da la psicologia da massas.
Entaifer il Reich tudestg eri bundant pli difficil da vulair far resistenza. Il reschim da terrur dals naziunalsocialists aveva intimidà adina dapli persunas; ultra da quai sa laschavan vastas parts da la populaziun tschorventar da l’ideologia dals regents. En pli sa chattava il moviment da lavurants tudestg en ina profunda crisa dapi il temp da la Republica da Weimar. La KPD, ch’era vegnida illegalisada en il fratemp, aveva pir desistì ditg suenter il 1933 da metter a pèr socialdemocrats e faschists. Ed er ils socialdemocrats che residiavan en l’exil a Prag e pli tard a Paris tschertgavan be navidas il contact cun ils communists. Malgrà bleras stentas n’èsi perquai betg reussì d’organisar ina resistenza coordinada. Tuttina hai dà en Germania diversas cellas da resistenza pli pitschnas ch’han operà en il zuppà, e quai malgrà tut las smanatschas da repressiun. Il pli enconuschent exempel d’ina tala resistenza ha furmà l’attentat a bumba ch’il communist Georg Elser ha commess il 1939. Sper il moviment da lavurants hai er dà resistenza en circuls burgais, sco per exempel da vart da la baselgia confessanta u da la Rosa alva a Minca enturn ils students Sophie e Hans Scholl ch’ha derasà appels cunter ils naziunalsocialists. Ils 20 da fanadur 1944 han la finala er auts militars da l’armada tudestga fatg in attentat sin Hitler ch’ha però fatg naufragi.
L’onn 1939 ha il Reich tudestg attatgà la Pologna e mess ad ir uschia la Segunda Guerra mundiala che dueva cumpigliar tut en tut 50 stadis. En il decurs dals proxims sis onns èn radund 60 milliuns umans vegnids per la vita en la guerra. Ils 8 da matg 1945 è la guerra ida a fin cun la capitulaziun da la Germania e cun ina bilantscha orribla areguard unfrendas e destrucziun.
Il suenterguerra en l’Europa
thumb|200px|Favrer 1945: Conferenza da Jalta cun Churchill, Roosevelt e Stalin thumb|160px|Lavurs da reconstrucziun a Berlin dal vest cun agid dal Plan da Marshall Suenter la capitulaziun è la Germania vegnida dividida en quatter zonas d’occupaziun. Las novas superpussanzas furmavan uss ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica che stevan en Germania directamain en fatscha in a l’auter. Cun la Ductrina da Truman è il conflict smanatschant rut ora avertamain en furma da la Guerra fraida. La Germania è daventada in dals lieus d’acziun principals da la confruntaziun. Suenter che las trais zonas d’occupaziun dal vest avevan introducì il marc sco valuta unitara, ha l’ost bloccà per in temp Berlin dal vest.
Bainspert èn sa furmads dus stadis tudestgs: il matg 1949 han ins proclamà en las zonas d’occupaziun dal vest la Republica Federala tudestga, l’october 1949 en l’ost la Republica democratica tudestga. Diversas emprovas da vart sovietica d’insister sin ina Germania unida neutrala (p.ex. notas da Stalin dal 1952) han fatg naufragi ed a partir dal 1968 disponiva la Republica federala tudestga d’ina nova constituziun che renunziava uffizialmain a questa perspectiva. La spartiziun dal pajais è uschia stada sigillada ed a partir dal 1961 è quest’alienaziun er s’exprimida en furma d’ina saiv da segirezza che manava tras l’entir pajais. Malgrà quai èn sa mussadas en ils onns 1970 diversas emprovas da reprender il dialog (politica da l’ost da Willy Brandt; Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa).
En l’Europa dal Vest è sa concretisà per l’emprima giada il vegl siemi da realisar ils stadis unids da l’Europa. Emprims pass sin questa via han furmà il Plan da Schuman dal 1950, la fundaziun da la Communitad europeica da charvun e d’atschal il 1952 e la finala ils Contracts da Roma dal 1957; malgrà tut las difficultads ha questa collavuraziun fullà via a l’integraziun europeica, da la quala dueva la finala sortir il 1993 l’Uniun europeica en sia furma odierna. Daspera èn er sa sviluppads il Cussegl da l’Europa ed il Tribunal europeic dals dretgs umans sco instituziuns che s’engaschan a favur da la convivenza da las naziuns en l’Europa. Analog al svilup da cuminanzas economicas en il vest, è sa sviluppà en l’ost il Cussegl per agid economic vicendaivel (Comecon).
En tut il mund èn sa schliadas dapi la fin da la guerra anteriuras colonias da lur regents da pli baud. En intgins lieus è quai reussì a moda paschaivla, en auters han ils moviments da liberaziun fatg valair lur dretgs cun la forza. Quest svilup ch’ha cumenzà en colonias che sa chattavan en ina dependenza directa, ha pli tard er tschiffà reschims ch’eran de facto independents. Uschia è vegnì derschì il 1979 en rom da la Revoluziun islamica il reschim dal schah persian Mohammad Reza Pahlavi. Il schah e ses reschim dictatoric avevan surtut pudì sa tegnair grazia al sustegn dal vest. A ses lieu è vegnida installada ina republica islamica ch’è bain daventada independenta, ma en la quala han gì lieu vinavant violaziuns dals dretgs umans.
Terza Revoluziun industriala e postfordissem
thumb|200px|Margaret Thatcher il 1982 Ordaifer la zona d’influenza sovietica èn las datas economicas fundamentalas dals stadis industrials sa midadas marcantamain en il decurs dals onns 1970. Suenter la fin da la guerra aveva la producziun da rauba percurrì in immens augment da la productivitad e manà a fitg autas ratas da profit. En ils onns 1970 è l’augment stà marcantamain pli pitschen. La Terza Revoluziun industriala ha introducì la tecnica da computer en ils process da producziun; ultra da quai ha la crisa d’ieli indeblì l’industria. En l’Europa èn proruttas las pli grevas crisas economicas dapi la fin da la guerra. En blers pajais èn persunas senza activitad da gudogn daventadas in fenomen da massa. Al lieu dals ferms augments da las pajas dals onns precedents – ch’avevan attribuì decididamain a la creschientscha – èn uss per part suandadas sbassadas da las pajas. Igl èn sa sviluppadas novas furmas da lavur; l’occupaziun en biros ed en la branscha dals servetschs ha però pudì cumpensar be parzialmain las plazzas da lavur ch’èn crudadas davent en l’industria. Ensemen cun questa vieuta, ch’ha manà ad ina situaziun d’occupaziun pli e pli precara, è er s’indeblida la posiziun dals sindicats.
Partind da la Gronda Britannia sut Margaret Thatcher è uss sa fatga valair adina dapli la teoria politica ed economica dal neoliberalissem. Quella era oriundamain sa sviluppada sco reacziun sin las consequenzas da la crisa economica mundiala dal 1929 e sco cuntramoviment al keynesianissem, al qual vegniva dà da quel temp la preferientscha. Il neoliberalissem accentuava puspè il martgà liber sco center da la politica economica, mettend uschia en vista ina schliaziun per ils problems dal postfordissem. Sco ‹lieu da guntgida› per pussibilitar a l’economia da far profit han ins resguardà en blers lieus la privatisaziun da servetschs publics (p.ex. viafiers). Questa politica ha per part manà a gronda resistenza da vart dals sindicats e da las partidas sanestras; ma lur opiniun n’ha betg pudì sa far valair. La predominanza dal neoliberalissem è anc creschida en quel mument che l’Uniun sovietica ha fatg naufragi; pertge che uss mancava quest’alternativa da sistem potenziala, quai ch’ha trumpà vastas parts da la sanestra politica.
La fin dal socialissem real
thumb|200px|Demonstraziun a Berlin da l’ost ils 4 da november 1989 Il 1985 è Michail Gorbatschow daventà nov secretari general da l’Uniun sovietica. Da quel temp eran la superpussanza e ses stadis alliads gia confruntads cun gronds problems. Uschia daventava per exempel il provediment da la populaziun adina pli difficil. Cun agid da la politica da perestroika e glasnost ha Gorbatschow empruvà da realisar refurmas socialas. En questa moda è bain s’augmentada in pau la libertad d’opiniun en l’Uniun sovietica, ma cun quai n’èn ils problems betg stads schliads. Sper l’intervenziun sovietica en l’Afganistan che sa mussava adina dapli sco fiasco è surtut la Catastrofa nucleara da Tschernobyl dals 26 d’avrigl 1986 daventada in simbol per la disditga dal sistem communistic, manifestond quella a moda eclatanta il spretsch da las autoritads envers ils interess da la populaziun. Ultra da quai è la politica da refurma sovietica fruntada en auters stadis da l’ost sin gronda resistenza. Uschia ha per exempel la Republica democratica tudestga insistì sin la lingia pratitgada dapi onns ed ha schizunt supprimì novitads or da l’Uniun sovietica.
Ma er a l’intern da la Republica democratica tudestga è l’opposiziun creschida pli e pli. La stad 1989 han nundumbraivels burgais dal pajais profità da l’avertura dal cunfin tranter l’Ungaria e l’Austria ed èn fugids sur Budapest en il vest; auters han tschertgà refugi en l’ambassada tudestga a Prag. L’atun 1989 èn idas a Lipsia per l’emprima giada persunas sin via per demonstrar a chaschun da las demonstraziuns da glindesdi per refurmas politicas. Ils 4 da november ha gì lieu sin l’Alexanderplatz a Berlin la pli gronda demonstraziun betg statala en l’istorgia da la Republica democratica tudestga. Ils participants han pretendì in stadi democratic cun in sistem da partidas pluralistic. Ils 9 da november è lura vegnì avert il Mir da Berlin e dieschmillis persunas han traversà il cunfin vers il vest. Sinaquai è la SED sa sentida necessitada d’iniziar refurmas politicas; a chaschun da las emprimas votaziuns libras en il parlament il 1990 è ella – sut il nov num PDS – be pli vegnida sin la terza plazza.
Ma gia curt suenter la crudada dal Mir eran sa fatgas valair vuschs che clamavan adina pli dad aut suenter l’uniun da la Germania. Suenter la nova elecziun dal parlament ha la Republica democratica tudestga mess ad ir contractivas areguard in’adesiun dal pajais a la Republica federala tudestga. Il contract d’uniun è la finala entrà en vigur ils 3 d’october 1990.
Las revoluziuns da l’onn 1989 han fatg collabar ils sistems realsocialistics en l’Europa Centrala e da l’Ost. Intginas da questas sullevaziuns, sco la Revoluziun da valì en la Tschecoslovachia u la Revoluziun chantanta en ils stadis baltics, èn restadas paschaivlas. Autras han prendì in decurs violent sco per exempel la cupitga dal dictatur rumen Nicolae Ceaușescu, il qual era gia sa distanzià dapi onns da l’Uniun sovietica ed aveva installà in sistem neostalinistic. En l’Uniun sovietica ha la tentativa da far in culp da stadi manà l’avust 1991 al scumond da la partida communistica ed a la fin definitiva dal stadi socialistic. Boris Jelzin ha remplazzà Michail Gorbatschow ed è daventà president da la nova Federaziun russa.
Nov urden mundial
thumb|200px|La fin da la Jugoslavia Suenter che l’Uniun sovietica ha chalà d’exister, è er ida a fin la fasa da la bipolaritad vest-ost ch’aveva dominà la politica mundiala dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala. Ils Stadis Unids èn restads sco suletta pussanza mundiala. En consequenza da quai èn er las lingias da conflict sa midadas. Durant la Guerra fraida avevan prevalì guerras da substituziun, en las qualas las duas pussanzas da bloc eran fruntadas ina sin l’autra a moda indirecta, cun sustegnair terzas partidas. L’ultim decenni dal 20avel tschientaner ha percunter enconuschì autras guerras. Gia il 1991 ha cumenzà la Guerra dal Golf tranter ils Stadis Unids e l’Irac sut il dictatur Saddam Hussein, il qual ils Americans avevan anc sustegnì pli baud sco forza antisovietica ed anti-iranaisa.
Igl èn suandadas guerras sin il Balcan, en il rom da las qualas la Jugoslavia è sa schliada en ses stadis parzials. Er en l’Europa da l’Ost èn stadis dads dapart en lur singulas parts. Tar la secessiun dals stadis baltics è quai be reussì cun la forza; la divisiun da la Tschecoslovachia en Tschechia e Slovachia è percunter sa splegada senza far diever da las armas.
Conflicts guerrils han pers lur centers; il temp da las grondas battaglias da chars armads è stà terminà, medemamain quel da la guerra tranter las armadas da dus stadis. A lur lieu èn passadas attatgas or da l’aria ed autras strategias da guerra sin distanza che sa drizzavan per ordinari cunter in adversari betg statal, organisà en furma da guerilla.
Da l’autra vart è l’Uniun europeica s’engrondida cuntinuadamain dapi ils onns 1990. A l’entschatta dal nov millenni duevan er adina dapli stadis da l’anteriura zona d’influenza sovietica aderir a quella. L’installaziun d’organs europeics communabels ha gia pussibilità il 1993 la realisaziun d’in zona europeica da commerzi liber.
Tecnica e consum
En il decurs dal 20avel tschientaner èn apparaturas tecnologicas ed electronicas sa sviluppadas a bains da consum da massa (apparats per il tegnairchasa, utensils, computer, meds da communicaziun, apparats da reproducziun da medias). Sin adina dapli champs èn apparaturas mecanicas vegnidas remplazzadas tras innovaziuns electricas e digitalas. Er l’igiena, l’emballadi e la mobilitad daventan adina pli impurtants.
Il motor termic e l’electricitad remplazzan pli e pli fitg la maschina a vapur sco apparat da tracziun per la viafier e la navigaziun. Il traffic sin via individual daventa adina pli ferm envers il traffic da viafier, quai che s’effectuescha er sin la planisaziun urbana. Il traffic aviatic sa sviluppa ad in’aviaziun da lingias regulara. Il traffic a distanza da persunas sa splega bainbaud praticamain be pli en l’aria. En il traffic da viafier vegnan sviluppads trens ad auta sveltezza; ed en la navigaziun commerziala domineschan navs-cisterna e navs a containers.
Navigaziun spaziala
thumb|200px|Buzz Aldrin sin la glina, 1969 Il zercladur 1944 ha ina racheta dal tip Aggregat 4 (V2) surmuntà sco emprim object construì da l’uman il cunfin vers l’univers (tenor definiziun da la FAI dapli che 100 km autezza, l’uschenumnada lingia da Kármán). L’october 1957 è l’emprim satellit, Sputnik 1, arrivà en l’orbit terrester. In mais pli tard è l’emprim esser vivent, il chaun Laika, vegnì transportà en l’univers. A Juri Gagarin èsi reussì l’avrigl 1961 a bord da Wostok 1 da far l’emprim sgol orbital. Il 1965, en rom da la missiun Woschod 2, è Alexei Leonow sortì sco emprim en l’univers. Trais onns pli tard, il december 1968, èsi reussì a la missiun Apollo 8 da sgular l’emprima giada enturn la glina. Il fanadur 1969 è Neil Armstrong sa tschentà en rom dad Apollo 11 sco emprim uman sin la glina.
Il december 1972 è partì l’ultim sgol equipà vers la glina. Il 1977 han ins tramess cun Voyager 1 e Voyager 2 l’emprima giada sondas en l’univers cun datas davart la Terra.
Il 1995 han ins scuvert l’emprim planet ordaifer noss sistem solar (51 Pegasi b). Ed il 1998 ha cumenzà il project da la staziun spaziala internaziunala ISS.
Art figurativ
L’art figurativ da l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner è stà segnà da l’avantgarda e da las differentas direcziuns da stil da la moderna (sco l’expressiunissem, il cubissem, il futurissem, il dadaissem, il surrealissem e la nova objectivitad). Artists da muntada centrala èn tranter auter stads Pablo Picasso, Max Beckmann e Salvador Dalí.
Musica
thumb|200px|Charlie Parker (saxofon) e Miles Davis (trumbetta) Il 19avel tschientaner ha prendì cumià cun tendenzas ch’han plaunsieu dissolvì la cultura da musica classica. Franz Liszt e ses schender Richard Wagner han experimentà cun armonias, Claude Debussy ha recepì Wagner, ha sa laschà inspirar da la pentatonica da l’Orient Extrem ed ha transfurmà la pictura da l’impressiunissem en musica da medem num. Pertutgads èn stads tuts da las tendenzas economicas. Wagner ha gia scrit a la fin dal 19avel tschientaner che l’art vegnia economisà e daventia quasi ina rauba. En il decurs dal 20avel tschientaner èn sa colliads en blers lieus ils svilups economics, politics e socials cun l’art. A la perioda da la musica atonala è suandada la dodecafonia dal cumponist austriac Arnold Schönberg. Schönberg ha stritgà tutta ierarchia dals tuns or da la musica, remplazzond quella tras ils 12 tuns che cumparan en in toc tuts sin il medem stgalim.
Orsières
Orsières è ina vischnanca politica svizra dal district d'Entremont en la part francofona dal chantun Vallais.
Ad Orsières appartegna l'aclaun La Fouly che giascha a la senda circulara alpina Tour du Mont-Blanc. En il sidvest da la vischnanca giascha il Mont Dolent, nua cha sa chatta sin 3820 m s.m. il Dreiländereck tranter la Frantscha, l'Italia e la Svizra.
20avel tschientaner
Musica
En l’Uniun sovietica e ses stadis satellits da pli tard è ina musica dirigida dal stadi percunter sa sviluppada tut auter. Bain han ils regents installà l’ideologia dal realissem socialistic, ma quest term è restà vag. Uschia valeva la dodecafonia bain sco «burgaisa e decadenta»; cur che Hanns Eisler ha experimentà cun quella e cumenzà a cumponer seriusamain, è ella tuttina entrada en il canon dal realissem socialistic. Er en l’Uniun sovietica è sa sviluppada ina ritga activitad musicala che ballantschava, surtut dal temp dal stalinissem, permanentamain tranter assimilaziun e persecuziun. Sergei Prokofjew e surtut Dmitrii Schostakowitsch sa chattavan trasor en la tensiun tranter las pli autas distincziuns e la tema da vegnir mess a ferm. Lur ovras tutgan tar las pli impurtantas da la musica ‹seriusa› dal 20avel tschientaner.
Er en il vest n’è la musica betg sa sviluppada independentamain dals eveniments politics. En ils onns 1960 e 1970, en rom dal moviment da 68 e dals moviments socials ch’èn suandads – per exempel encunter la Guerra dal Vietnam – han blers artists er gì la funcziun d’acturs politics. Stilisticamain è il suenterguerra stà segnà da la musica seriala, da l’utilisaziun da sintetisaders e d’auters meds stilistics electronics. Cun in tschert retard duevan quels er sa metter tras en la musica populara.
Film
thumb|180px|Federico Fellini Il 20avel tschientaner è stà il tschientaner dal film. L’onn 1895 ha gì lieu l’emprima represchentaziun d’in film mit ch’è cumprovada. Durant ils proxims trais decennis è quel sa sviluppà a ses zenit. Gia dal temp da l’Emprima Guerra mundiala furmava il film in impurtant med da propaganda. Suenter ch’eran sa furmads en l’Europa emprims impurtants studios da film (p.ex. a Berlin cun classichers sco ‹Das Cabinet des Dr. Caligari›, ‹Nosferatu – Eine Symphonie des Grauens› u ‹Metropolis›) è il center da l’industria da film però sa spustà en ils Stadis Unids.
Vers il 1930 è plaunsieu sa mess tras il film sonor, il qual è definitivamain vegnì dominà dals studios da Hollywood. In impurtant exempel da la fasa tempriva da quest svilup furma ‹The Great Dictator› cun Charlie Chaplin sco reschissur ed en las duas rollas principalas. Il temp fin il 1945 vala sco l’èra classica dal film da Hollywood.
Il temp a partir dals onns 1950 è stà dominà dal svilup dal film en colur e da la derasaziun da la televisiun. Cun la Nouvelle Vague è s’etablì en Frantscha in nov tip da film d’autur, segnà da la critica sociala; in pau pli tard dueva quel er influenzar ina nova generaziun da cineasts americans (Martin Scorsese, Francis Ford Coppola e.a.).
In ulteriur svilup han pussibilità novas tecnologias sco il film animà creà cumplettamain al computer e la digitalisaziun tant dal kino sco er da la televisiun (DVD, HD e.a.).
Sport
En il 20avel tschientaner èn bleras disciplinas vegnidas professiunalisadas ed igl èn s’etablids eveniments da sport regulars ch’han chattà resun en tut il mund, sco ils gieus olimpics u campiunadis mundials. Tras las reportaschas en ils meds da massa e l’attenziun correspundenta da vart da la publicitad han atlets d’elita cuntanschì entradas ch’als han pussibilità da sa deditgar dal tuttafatg al sport. Pli tard en il decurs dal tschientaner duevan las pajas dals activs cun ils pli gronds success cuntanscher il nivel da quellas da la classa sociala superiura. Quai ha er fatg avanzar las tecnicas da manipulaziun sco per exempel il doping.
Puschlavin
Il dialect da Puschlav u Puschlavin è in dialect da la lingua lumbarda da tip alpin discurrì en Puschlav ed en sia val.
Il Puschlavin è ina varianta conservativa dal dialect da la Vuclina ed è pli datiers al dialect da Milaun ch'ils auters dialects lumbards alpins da la Svizra, che mussan ina pli gronda influenza dal rumantsch.
El ha en cuminanza cun il rumantsch il mantegniment da "pl" e "fl" dal latin (Milaun: "fior", Puschlav: "flor", Rumantsch: "flor") e l'artitgel plural (Milaun: el gatt -> i gatt, Puschlav: el gatt -> li gatt, Rumantsch: il giat -> ils giats) ed il sun "gl".
Moleno
Moleno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ticino dal district Bellinzona.
1560
L'onn 1560 era in onn dal 16avel tschientaner.
Publicaziun da l’emprima ovra stampada rumantscha
Onn da publicaziun da l’emprima ovra stampada rumantscha. Il Nov Testament da Jachiam Bifrun. L’ovra è il product dals gronds sforzs dals Refurmaturs da derasar las ideas da la nova cretta en il Grischun e surtut en l’Engiadina. La pli gronda part dals Rumantschs na chapiva betg tudestg, uschia che la necessitad da publitgar il NT en rumantsch er evidenta. Da muntada eminenta per l’istorgia da la lingua rumantscha è l’introducziun al cudesch, nua che Bifrun giustifitgescha l’adiever dal rumantsch ed emprova da prevegnir ad eventualas criticas.
Bagnes
Bagnes (per tudestg Bangis) è ina vischnanca politica svizra dal district d'Entremont en la part francofona dal chantun Vallais.
Geografia
La vischnanca da Bagnes è la terz pli gronda da la Svizra e cun ina surfatscha total da 282,2 km² uschè grond sco il chantun Genevra (282,44 km²).
Bourg-Saint-Pierre
Bourg-Saint-Pierre (per tudestg antruras St. Petersburg) è ina vischnanca politica svizra dal district d'Entremont en la part francofona dal chantun Vallais.
Geografia
A la vischnanca appartegnan il pass e l'ospizi sin il Grond San Bernard. Sin il territori communal sa chatta plinavant il portal da nord dal tunnel dal Grond San Bernard sin la via principala 21, che fa part da la via europeica 27.
Volapük
Volapük es üna lingua artifiziala, creada tras il sacerdot tudestg Johann Martin Schleyer in 1879, cun l'intenziun da facilitar la comprensiun tanter umans da differentas culturas. In seis emprims anns quel obtgnaiva un grand success e se estima chi quasi cent milles umans poteva esser considerats pledaders da la lingua al initi dal sechel 20. Nonobstante, la relativa complexità da la grammatica (in comparaziun cun seis principal concurrent, Esperanto, apparit in 1887) e graves divisiuns tanter ils pledaders provocavan il declin da la lingua. Actualmain, quel es practicà tras un parve gruppa d'enthusiastas.
Schleyer, chi era un tudestg paroch catholic in Bavaria, publicava in 1879 seis emprim artichel super sia lingua auxiliar Volapük. In 1931 Arie de Jong revideva la lingua. El re-introduceva la littera "r" in multe parolas, raffinava il sistema verbal, e ils numers, ed appurava alicuns puncts da la grammatica.
Summari da la lingua:
Volapük es agglutinant, quist chi permitte l'uniun da divers termins per formar üna parola nova. Originalmain Volapük habeva 4 cass: nominativ, accusativ (desinenza -i), dativ (desinenza -e) e genitiv (desinenza -a). Il vocativ consiste in l'inserziun da l'interjecziun o davant il substantiv. La parola volapük significa "lingua dal muond": ab vol (muond) + desinenza da genitiv (-a) + pük (lingua). Üna critica al volapük era la deformaziun chi habeva suffrida las parolas chi esseva prendite ab altere linguas (tras exempl, vol e pük veni ab ils termins englais world e speech respectivemain); assi las parolas ambas monstra üna "vista eurocentrica", ancora es incomprensibel per quasi tot il muond.
Quist exempl da Volapük es üna traducziun dal "Pater Noster":
Placi Condrau
thumb|upright|Placi Condrau
1464
L'onn 1464 era in onn dal 15avel tschientaner.
Placi Condrau
Placidus Sigisbert Condrau (* 22 da fanadur 1819 a Mustér; † 22 da november 1922 a Mustér) è stà in politicher catolic-conservativ, professer e publicist en il chantun Grischun en Svizra ch'ha gì grond'influenza sin il moviment conservativ en il grischun.
1464
L'incendi da Cuira dal 1464
Grond incendi da la citad da Cuira. La citad rumantscha vegn destruida quasi dal tuttafatg. Per accelerar la reconstrucziun vegnan tramess mastergnants alemans a Cuira che restan per gronda part en la citad suenter la reconstrucziun. Quai fatg e probabel er midadas en las relaziuns socialas dal vischinadi (cf. incendi da Panaduz en il 20avel tschientaner) han chaschunà la midada dal linguatg principal da la citad. Be il Welschdörfli da la vart sanestra da la Plessur è probablamain restà per tschientaners il quartier rumantsch da la citad.
Placi Condrau
Vita
Ils geniturs da Placi Condrau eran Gion Fidel e Maria Cristgina Condra, naschida Bundi. Il bab era mistral da la Cadi.
Suenter aver far tras il gimnasi a Mustér, ha Placi Condrau studegià antropologia, psicologia ed istorgia da la natira a Minca e Bonn. Plinavant ha el frequentà prelecziuns en istorgia da la religiun e filosofia da l'istorgia.
Liddes
Liddes è ina vischnanca politica svizra dal district d'Entremont en la part francofona dal chantun Vallais.
Placi Condrau
Scolast
Cur che ses bab è mort il 1843, è Conrau turnà a Cuira, nua ch'el ha instruì dal 1843 al 1850 istorgia, geografia ed aritmetica a la Scola chantunala. Dal 1850 fin al 1856 ha Condrau dà scola al gimnasi claustral a Mustér e tranter il 1852 ed il 1863 era el en pli inspector scolastic per il district dal Rain Anteriur. Il 1850 ha el convocà l'emprima conferenza da scolasts en la Cadi. Ensemen cun il politicher Caspar Decurtins ha el defais il diever en scolas dal raquint «Sigisbert en Rezia» da Pader Maurus Carnot, che raquinta l'istorgia da la fundaziun da la claustra da Mustér. En rom d'ina reorganisaziun dal sector scolastic ha la regenza a Cuira scumandà quel cudisch.
Liddes
Geografia
La vischnanca giascha a la via che maina tar il Grond San Bernard sco segund davos vitg avant l'autezza dal pass. Ella cunfina en il nord cun Orsières, en l'ost cun Bagnes ed en il sid cun Bourg-Saint-Pierre e cumpiglia dasper Liddes-Ville ils aclauns Chandonne, Dranse, Rive-Haute, Fontaine-Dessous, Fontaine-Dessus, Les Moulins, Vichères, Fornex, Chez-Petit e Palasuit.
Placi Condrau
Politicher
Dal 1866 fin al 1879 era Placi Condra deputà dal Cussegl grond e dal 1873 fin al 1877 mistral da la Cadi.
Damai che la lescha chantunala davart las claustra dal 1861 ha quasi impedì che las claustras retschaivian novizs, è la claustra da Mustér vegnì en pericul da vegnir schliada. Ensemen cun Caspar Decurtins e Theophil Sprecher von Bernegg e Condrau s'engschà per mantegnir la claustra. Per cuntanschar quai ha el scrit blers artitgels e brevs en ils quals el ha suttastritgà l'impurtanza da la claustra per cultura, religiun e scolaziun.
Famiglia
Placi Condrau è restà nubil. Ses frar è stà il miedi e politicher Augustin Condrau (1811–1887).
Fabio Strinati
Fabio Strinati (* ils 19 da schaner 1983 a San Severino, Italia) è in poet, scriptur talian e esperantist, pianist e cumponist. El ha scrivà e publitgà poesia e ovras aforisticas.
Biografia
Strinati è l‘autur da numerus cudeschs da lirica e collavura cun la revista Etnie deditgada a pievels minoritars. Studegia lungatgs regiunals e idioms minoritars, e tranter las linguas romanas profundà particularmain il dialect algheres e la lingua catalana cun l’agid da lectura da cudeschs da Carles Duarte i Montserrat e, surtut, dalla poesia da Klaus Ebner. A quest ultim deditgà insaquantas poesias inedidas ch‘Ebner sez ha translatà en tudestg, e che Strinati ha publitgà suenter en differentas revistas. Las poesias da Strinati èn translatadas en tudestg, en rumen, en albanais, en croat, en englais, en spagnol ed en bosniac.
Ballarait
thumb|350px|Gieu da ballarait Ballarait (er volley, da l’englais volleyball) è in sport da squadra che tutga tar ils gieus da rebattida. Sin il champ ch’è dividì tras ina rait sa chattan duas squadras cun mintgamai sis giugaders. La finamira dal gieu è da sajettar la balla-volley sur la rait en l’autra mesadad dal champ uschia che quella tutga il palantschieu e d’impedir che la squadra adversaria possia far il medem resp. da sfurzar quella da far ina prova fallada. Ina squadra dastga, ultra dal bloc, tutgar la balla trais giadas ina suenter l’autra avant che la bittar sur la rait. Per ordinari vegn la balla tutgada cun ils mauns u la bratscha; lubidas èn dapi intgins onns però tut las parts dal corp incl. ils pes.
Il gieu deriva dals Stadis Unids e vegn giugà en praticamain tut il mund. La federaziun mundiala FIVB (Fédération Internationale de Volleyball) represchenta 220 naziuns. Las squadras dominantas a l’entschatta dal 21avel tschientaner èn la Brasilia, ils Stadis Unids, l’Italia e la Russia. Alura suondan il Giapun, la Serbia, la Pologna, la Cuba, la China e la Germania. Tenor stimaziuns dal FIVB sa participeschan oz in sisavel da tut ils umans dal mund a moda activa u sco aspectaturs al ballarait.
Istorgia
thumb|140px|William G. Morgan, l’inventader dal ballarait
Origins
L’onn 1895 ha William G. Morgan, in directur da sport dal YMCA a Holyoke, sviluppà per commembers d’uniun pli vegls in sport cun num ‹Mintonette›. Quel cuntegneva elements da tennis e d’american handball ed era concepì sco alternativa miaivla al ballabasket ch’era sa sviluppà quatter onns pli baud en la citad da Springfield vischina. A chaschun d’ina conferenza da tut ils directurs da sport dal YMCA a Springfield l’onn 1896 è il gieu vegnì preschentà ed ha chattà buna accoglientscha tar ils collegas. Damai che la balla vegn giugada directamain, pia volley, ha professer Alfred T. Halstead proponì il num Volley Ball. La proposta è vegnida acceptada e dapi il 1952 vegn il num scrit en in pled (volleyball).
Derasaziun en l’Europa
Ils proxims onns è il sport sa derasà en tut il mund. L’emprim è el arrivà l’onn 1900 a Canada e silsuenter en l’Asia. Durant l’Emprima Guerra mundiala han schuldads americans manà il ballarait en l’Europa da l’Ost, nua ch’il sport è daventà fitg popular. Fin la fin dal bloc da l’ost han squadras da pajais sco l’Uniun sovietica e la Tschecoslovachia dominà en l’Europa. L’onn 1910 han ins introducì en ils Stadis Unids il dumber da sis giugaders per squadra ch’è sa mantegnì fin oz e la limita da trais contacts cun la balla. A chaschun dals gieus olimpics dal 1924 è il ballarait vegnì preschentà sco disciplina da demonstraziun. Fin la mesadad dal 20avel tschientaner è quest sport la finala sa derasà sur l’entir continent. La fundaziun da la FIVB il 1947 ed ils emprims campiunadis mundials pauc pli tard èn stads ulteriurs impurtants pass per etablir il ballarait. Bleras tecnicas e tacticas ch’èn da muntada centrala entaifer il ballarait modern èn vegnidas introducidas da squadras europeicas. Per exempel ha la Tschecoslovachia etablì il bloc (1938) e la manschetta (1958); l’attatga nà da la part davos dal champ deriva da la Pologna (1974) ed il sistem 5-1 è vegnì sviluppà en l’Uniun sovietica.
Organisaziun e concurrenzas
thumb|220px|Campiunadi mundial da ballarait 1952 La Fédération Internationale de Volleyball (FIVB) è vegnida fundada il 1947 a Paris. La federaziun cun sedia a Losanna determinescha las reglas che valan a nivel internaziunal. Dus onns suenter sia fundaziun han gì lieu a Prag ils emprims campiunadis mundials dals umens ed il 1952 da las dunnas. A l’entschatta han surtut l’Uniun sovietica ed auters stadis dal bloc da l’ost dominà ils campiunadis mundials. Las squadras cun ils pli blers success en l’istorgia dal campiunadi mundial èn quellas da la Russia, Brasilia ed Italia tar ils umens resp. Russia, Giapun e Cuba tar las dunnas. Dapi il 1964 a Tokyo tutga ballarait tar il program uffizial dals gieus olimpics.
La FIVB enconuscha en tut tschintg federaziuns continentalas. La Confédération Européenne de Volleyball (CEV) è vegnida fundada il 1963. Sia sedia principala sa chatta a Luxemburg. Campiunadis europeics da ballarait hai però gia dà ditg avant la fundaziun da la CEV; l’emprim turnier dad umens ha gì lieu il 1948, in onn pli tard è suandà l’emprim turnier da dunnas. L’Uniun sovietica ha gudagnà fin il 1991 25 da 34 turniers europeics.
A la CEV appartegnan 55 associaziuns naziunalas. L’associaziun svizra Swiss Volley (SVBV) è vegnida fundada il 1958.
Plazza da gieu
thumb|220px|Dimensiuns dal champ da ballarait La plazza da gieu cumpiglia il champ da giugar e la zona libra ordaifer quel.
Champ da giugar
Il champ da ballarait ha ina lunghezza da 18 m ed ina ladezza da 9 m, uschia che mintga squadra gioga en ina mesadad d’ina grondezza da 9 sin 9 meters. Las duas mesadads vegnan spartidas tras la lingia d’amez.
Rait e pitgas
L’ur sura e l’ur sut da la rait vegnan segnads cun in bindel. Per marcar meglier la cunfinaziun da la vart è fixà directamain sur la lingia laterala in bindel vi da la rait. Survart tanscha si in fist, l’uschenumnada antenna, d’in autezza da 80 cm. Durant il gieu na dastgan las antennas ni vegnir tutgadas da la balla ni d’in giugader; ellas servan sco cunfinaziun sanestra e dretga dal sectur entaifer il qual la balla dastga vegnir giugada sur la rait. Las antennas vegnan pensadas sco prolungadas a moda illimitada vers ensi.
La rait sto esser tendida fitg ferm. Sche la balla tutga quella, na vegn quai betg taxà sco sbagl; la balla che siglia enavos po vegnir giugada vinavant sche la squadra ha anc dabun almain in contact cun la balla. Las anzas quadraticas da la rait han ina lunghezza da la vart da 10 cm. Pli baud consistivan quellas da fil da glin da colur brin stgira u naira, en il fratemp èn ellas fatgas da fibras sinteticas.
Las pitgas per fermar la rait sa chattan 0,5 fin 1 m ordaifer il champ; tar concurrenzas internaziunalas è quai precis 1 meter.
Lingias
Precis sut la rait sa chatta la lingia d’amez. Da mintga vart da quella è situada la zona davant che vegn cunfinada en ina distanza da trais meters da la lingia d’attatga. La part restanta dal champ da giugar fin a la lingia da fund vegn numnada zona davos. Da las varts cunfineschan las lingias lateralas il champ da giugar. Tut las lingias d’in champ da volley han ina ladezza da 5 cm.
Zonas e surfatschas
thumb|220px|Tirchia–Germania a chaschun dal campiunadi europeic da las dunnas 2013 Il champ da giugar è circumdà d’ina zona libra d’ina ladezza d’almain trais meters, en la quala la balla dastga medemamain vegnir giugada. Per gieus en halla vegn cusseglià in spazi d’in’autezza da 8 meters ch’è dal tuttafatg liber d’impediments sco chanasters da ballabasket u rintgs.
Davos la lingia da fund sa chatta la zona da service. Il service sto vegnir fatg davos quella. Da la vart vegn quella cunfinada tras la prolungaziun imaginada da las lingias lateralas.
D’ina vart dal champ, davant la maisa dal scrivant ed ils bancs dals giugaders ed assistents, sa chatta, guardà davent da la lingia d’amez, la zona da stgamiar e la zona da barattar il libero. Durant il gieu sa mova il segund arbiter entaifer la zona da stgamiar. Tar concurrenzas internaziunalas datti ultra da quai ordaifer la zona libra zonas per sa stgaudar da 3 x 3 meters.
En ligas inferiuras èn las pretensiuns areguard las dimensiuns dal spazi per ordinari main severas, quai per tegnair quint da las relaziuns da plaz da hallas pli pitschnas.
La balla
La balla vegn numnada balla-volley. Fin il 1998 era quella be d’ina colur e clera. Dapi lura èn er admessas cumbinaziuns da colurs. Ella è fatga da tgirom senza cusadira u da materia sintetica e cuntegna a l’intern ina vaschia da plastic emplenida cun aria. La balla-volley ha ina circumferenza da 65 fin 67 cm ed in pais da 260 fin 280 g ed è uschia pli pitschna e pli leva ch’ina balla-basket u ina balla-pe. La pressiun a l’intern sto esser tranter 0,300 e 0,325 kp/cm² (4,26 fin 4,61 psi; 294,3 fin 318,82 mbar u hPa).
Squadra
Ina squadra sa cumpona da sis fin dudesch giugaders. Ils sis giugaders che stattan en la furmaziun da partenza vegnan numnads giugaders da partenza u starting six.
Reglament da rotaziun
thumb|180px|Il princip da rotaziun La furmaziun da partenza definescha la successiun da rotaziun dals giugaders entaifer il champ (cf. grafica) che vala per il set. Ils giugaders sin las posiziuns 2 fin 4 numnan ins giugaders davant, quels sin las posiziuns 1, 5 e 6 giugaders davos. Survegn ina squadra il dretg da battida, roteschan ils giugaders per ina posiziun en direcziun da l’ura. Il giugader ch’era avant sin posiziun 2 a la rait avanza uss per exempel sin posiziun 1 e daventa il battider da sia squadra. Questa posiziun (tant tar l’atgna battida sco er tar quella da l’adversari) mantegna la squadra fin ch’ella po reconquistar il dretg da battida ch’ella ha pers.
Pervi da quest princip da rotaziun percurra bain mintga giugader en il decurs dal gieu tut las posiziuns (en la successiun 6 – 5 – 4 – 3 – 2 – 1 – 6). Tuttina vegn per ordinari giugà en las ligas cun ina repartiziun fixa da las incumbensas. Quai è pussaivel damai che las squadras dovran be prender en la posiziun prescritta durant la battida. Uschespert che la balla ha bandunà il maun dal battider, dastgan ils giugaders sa posiziunar sin il champ tenor las incumbensas dadas avant dal trenader. Pir cur ch’il passadi è terminà, ston els reprender lur posiziun correcta tenor il princip da rotaziun avant che vegn dada libra la proxima battida. La posiziun dals giugaders vegn definida areguard la posiziun dals pes: tar mintga giugader davant sto ina part d’in da ses pes sa chattar pli datiers da la lingia d’amez ch’ils pes dal giugader davos respectiv. E mintga giugader exteriur sto esser cun almain ina part d’in da ses pes pli datiers da la lingia laterala ch’il giugader d’amez da la retscha respectiva.
Baselgia reformada da Luven
La baselgia reformada da Luven ella Foppa s’auda tier l’uniun da pleivs (cuminonza da pastoraziun) Luven-Flond-Pitasch-Duvin e stat sut la protecziun dil cantun Grischun. La davosa gada eis ella vegnida restaurada igl onn 1996.
Ballarait
Posiziuns dals giugaders
Per ordinari vegnan las incumbensas entaifer ina squadra repartidas sin dus bloccaders d’amez, dus attatgaders laterals e (tut tenor la tactica da gieu) dus giugaders da pass u in giugader da pass ed in giugader diagonal.