cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biodiversitad
Varietad biologica e culturala
thumb|220px|Radund in terz da las spezias d’amfibis valan almain sco «smanatschadas» En tuttas regiuns cun gronda varietad biologica vivan bleras cuminanzas indigenas e localas. La Societad internaziunala per l’etnobiologia stima che quellas disponan da 99 % da las resursas geneticas disponiblas en tut il mund. Schebain igl exista in connex direct tranter la varietad biologica e la varietad culturala na sa lascha betg cumprovar. Il grond dumber da culturas indigenas e da linguas dat però en egl.
Modas da cultivar tradiziunalas e biodiversitad
Percunter exista in connex incontestabel en furma d’ina relaziun da dependenza reciproca tranter l’ambient natiral e las modas da cultivar tradiziunalas (orientadas a la subsistenza) da las gruppas localas. D’ina vart dependan quests umans per lur subsistenza d’ina gronda varietad da resursas; da l’autra vart augmentan las metodas tradiziunalas la diversitad locala. (Quai sa lascha er cumprovar istoricamain per la cuntrada culturala da l’Europa Centrala: il mosaic da surfatschas utilisadas a moda extensiva e da guauds disponiva d’ina varietad da las spezias cleramain pli gronda che la vegetaziun da climax potenziala). L’integraziun da gruppas localas en l’economia da martgà pretenda da gudagnar surplis, quai che vegn per ordinari cuntanschì cun introducir meds da producziun industrials u cun elavurar be products ch’èn economicamain interessants. Per ordinari maina quai a la destrucziun da spazis da viver natirals ed uschia ad ina sminuziun da la diversitad biologica.
Sperdita da la biodiversitad
In team da scienziads dad otg pajais ha identifitgà l’onn 2000 ils tschintg pli impurtants facturs d’influenza che mainan ad ina diminuziun da la biodiversitad globala:
Divers rapports pli novs (p.ex. Living Planet Report 2016 u Global Assessment Report 2019) constateschan in svilup desastrus da la biodiversitad globala. Tar las 14 000 populaziuns da vertebrats registradas haja gì lieu ils ultims 40 onns ina diminuziun dals effectivs da bunamain 60 %. Pertutgads fitg ferm sajan surtut las spezias che vivan en auas dultschas (peschs ed amfibis), las qualas sajan sa diminuidas en quest interval en tut il mund per var 81 %.
Hotspots da la biodiversitad
Regiuns geograficas, en las qualas la biodiversitad è spezialmain gronda ed a medem temp spezialmain periclitada, numnan ins hotspots da la biodiversitad. In impurtant studi en connex cun hotspots han publitgà l’onn 2000 Myers e.a. Ils auturs defineschan ils hotspots sco territoris cun in aut dumber da spezias da plantas endemicas «las qualas han gia pers en questa regiun la gronda part da lur spazi da viver oriund». Sco indicaturs valan pia il criteri da la varietad da las spezias e da la periclitaziun, deducì da la sperdita da spazi da viver.
Revoluziun americana
Repercussiuns da la Revoluziun ordaifer l’America
Quai dueva daventar l’ideal per blers auters pievels en l’Europa ed en las autras parts dal mund (che furmavan da quel temp per gronda part colonias da las pussanzas europeicas). Ils schuldads franzos ch’avevan sustegnì ils patriots dal temp dal moviment d’independenza american han derasà en lur pajais nativ ideas revoluziunaras. Il 1789 è il pievel franzos sa revoltà cunter la monarchia sut Louis XVI. En medema moda e maniera èn proruts a l’entschatta dal 19avel tschientaner moviments d’independenza en las colonias sidamericanas cunter l’occupaziun spagnola. Pli tard duevan suandar moviments cumparegliabels en l’Asia ed en autras parts dal mund.
Patriots, rebels, whigs
thumb|200px|Illustraziun che dueva animar las colonias da s’alliar cunter la Gronda Britannia Ils cumbattants per l’independenza americana vegnivan numnads patriots, rebels u whigs. Da quels appartegnevan gruppaziuns e singulas persunalitads che faschevan valair opiniuns ordvart divergentas. Alexander Hamilton, John Jay e George Washington represchentavan ina fracziun socialmain conservativa. Quella è pli tard sa furmada sco Partida federalistica e sa stentava da mantegnair la ritgezza e la pussanza da la classa bainstanta entaifer la societad coloniala. Thomas Jefferson, James Madison, Benjamin Franklin e Thomas Paine valan sco represchentants da las classas socialas main bainstantas e sco aderents da l’egualitad politica.
Loialists, king’s men, tories
Ina gronda part dals colonists americans ha mantegnì sia loialitad envers la curuna britannica; els vegnivan numnads loialists, king’s men u tories. Ils loialists appartegnevan savens a las medemas classas socialas bainstantas che furmavan l’ala dretga dals patriots (sco per exempel Thomas Hutchinson). Ma da l’autra vart sa tractavi per exempel tar ils abitants d’origin scot ch’abitavan en la Val da Mohawk u tar ils abitants dals territoris da cunfin da la Georgia per gronda part da king’s men da las classas socialas bassas. Per part appartegnevan er Indians als loialists, sco per exempel Joseph Brant ch’ha manà da la vart loiala ina gruppa maschadada d’Indians e da colonisaturs e lavurants alvs. Suenter la guerra duevan ils United Empire Loyalists furmar ina part centrala dals abitants da las Inslas d’Abaco (sin las Bahamas), da las provinzas canadaisas da New Brunswick ed Ontario sco er da Freetown en la Sierra Leone.
Biodiversitad
Muntada economica e sociala da la biodiversitad
thumb|220px|Per blers umans è la varietad da la natira er colliada cun ina valur estetica La Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas suttastritga er la valur da la biodiversitad en connex cun aspects ecologics, genetics, socials, economics, scientifics, d’educaziun, culturals, estetics ed areguard sia funcziun da recreaziun; sper ils aspects instrumentals suttastritga la convenziun l’atgna valur da la biodiversitad.
Svezia
Abandun da l’energia nucleara
Quests plans d’abandunar l’energia nucleara èn vegnids realisads be a moda parziala. L’industria ha tema ch’ils custs da l’electricitad s’augmentassan e che quai avess effects negativs sin la cumpatibilitad internaziunala da l’economia svedaisa. Da resguardar è ch’in augment da la producziun da forza idraulica è vegnì pli difficil dapi ch’il parlament ha mess il 1998 numerus flums sut protecziun da la natira. Ed in import d’energia nà da l’exteriur vischin fiss danovamain lià a la producziun d’energia atomara (stadis baltics) respectivamain d’energia da charvun (Danemarc).
Entant ch’intginas ovras atomaras da la Svezia èn vegnidas messas ord funcziun, ha il parlament annullà il 1997 la decisiun da vulair serrar tut las ovras fin il 2010; il 2009 è schizunt vegnì decidì d’installar novs reacturs en las ovras existentas. La rolla da l’energia nucleara vegn er vinavant discutada a moda cuntraversa, tant en la politica sco en la populaziun.
Abandun da l’ieli
L’onn 2006 ha la regenza svedaisa annunzià da vulair midar fin il 2020 cumplettamain sin energias regenerablas per pudair sa deliberar dal tuttafatg da la dependenza da materias primas fossilas. Igl è previs da reducir successivamain il consum d’ieli en il traffic sin via ed en l’industria. Tar chasas novas duai vegnir desistì dal tuttafatg da stgaudaments d’ieli, en pli duain chasas d’energia bassa e sanaziuns d’edifizis vegls augmentar l’effizienza energetica. Suenter che la regenza socialdemocrata n’è betg pli vegnida reelegida èsi intschert, schebain las finamiras ambiziusas vegnan realisadas fin il 2020. Il project resta dentant vinavant en il focus da l’interess internaziunal.
Servetschs
Il sectur da servetschs cuntanscha oz 70 % dal product naziunal brut. Per gronda part è quest augment d’attribuir al sectur public ch’è creschì fitg ferm en il decurs dals davos decennis. Malgrà quai cumpiglia la cumpart privata dal sectur da servetschs bundant dus terzs da la producziun.
Commerzi cun l’exteriur
L’economia svedaisa è dependenta fermamain dal commerzi internaziunal. Ils stadis d’export ils pli impurtants èn ils Stadis Unids (11,9 %, situaziun dal 2004), la Germania (10,2 %), la Norvegia (8,3 %) e la Gronda Britannia (7,8 %). Ils pli impurtants products d’export furman maschinas, products electronics ed automobils. La Svezia è in dals pli gronds exportaders da l’industria d’armaziun en tut il mund. Ina marca d’origin svedaisa ch’è enconuschenta en tut il mund è plinavant il center da mobiglias IKEA. 210px|miniatura|Stuga (chasa da vacanzas) en la colur tradiziunala
Budget dal stadi
Il budget dal stadi cumpigliava il 2009 expensas en l’autezza da 221,1 milliardas dollars ed entradas che correspundan a radund 217,9 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget dal stadi en l’autezza da radund 0,8 % dal product naziunal brut (PNB). Il sectur da sanadad importa radund 9,2 % da las expensas statalas, la furmaziun 7,1 % ed il militar 1,5 % (situaziun dal 2005/2006). Ils daivets statals muntavan il 2006 a 144,1 milliardas dollars, quai che correspunda a 35,8 % dal PNB.
Biodiversitad
Ipotesa d’assicuranza e valur d’assicuranza
Tenor l’ipotesa d’assicuranza ecologica (Ecological Insurance Hypothesis) sa lascha supponer ch’in augment da la varietad da las spezias (e/u da la variabilitad genetica entaifer la populaziun d’ina spezia) haja in effect stabilisant sin divers parameters processuals da sistems ecologics. Cun augmentar il dumber da las spezias crescha la probabilitad ch’igl èn avant maun pliras spezias che pon surpigliar ina funcziun ecologica fitg sumeglianta (redundanza funcziunala), ma che sa distinguan en lur toleranza envers influenzas da l’ambient. Tras quai sa sbassa la probabilitad che midadas areguard las cundiziuns da l’ambient mainian a l’extincziun da tut las spezias che pon surpigliar la funcziun respectiva.
Svezia
Traffic sin via
La Svezia posseda ina rait da traffic fitg vasta e bain sviluppada. Autostradas collian surtut las trais regiuns d’aglomeraziun Stockholm, Göteborg e Malmö. Sur la Punt d’Öresund maina medemamain in’autostrada vers il Danemarc. Las vias da transit possedan savens trais vials; quel amez è reservà sco vial da surpassar. Questas vias furman in’alternativa pli bunmartgada en cumparegliaziun cun las autostradas e porschan tuttina bundant dapli confort e segirezza ch’ils straduns ordinaris. Enfin il 1967 valeva en Svezia il traffic a sanestra. Ils 3 da settember 1967, l’uschenumnà Dagen H, è vegnì midà sin il traffic a dretga.
Biodiversitad
Ipotesa d’assicuranza e valur d’assicuranza
In grond dumber da spezias furma er ina premissa per ch’i possia vegnir surpiglià entaifer in ecosistem in grond dumber da differentas funcziuns ecologicas (diversitad funcziunala). Sa midan las cundiziuns da l’ambient, po ina funcziun ch’era avant pauc impurtanta daventar relevanta. Vegn in ecosistem per exempel separà da l’apport da cumbinaziuns da nitrogen exteriuras, s’augmenta a l’intern la muntada d’organissems ch’èn abels da fixar nitrogen. Sumegliantamain suppon’ins che las relaziuns reciprocas tranter las singulas parts da la chadaina resp. rait da nutriment sajan en cas da gronda diversitad pli stabilas.
Revoluziun americana
Loialists, king’s men, tories
Il patriot contemporan Benjamin Franklin era da l’avis che ca. in terz dals colonists americans sajan loialists. L’istoriografia odierna suppona percunter che be radund in tschintgavel da tut ils Americans sa posiziunava da la vart roiala.
Whigs e tories
Las denominaziuns dals patriots americans sco whigs e dals loialists sco tories han lur origin en l’istorgia da l’Engalterra: gia en l’emprima mesadad dal 17avel tschientaner eran sa mussadas en il parlament englais emprimas divergenzas d’opiniuns. Las gruppaziuns politicas ch’eran sa furmadas dals represchentants da las opiniuns correspundentas n’avevan però anc nagin caracter da partidas. Pir en la fasa enfin la Glorious Revolution dal 1688/89 èn las differenzas vegnidas pli grondas; igl èn sa furmadas duas fracziuns adversarias, da las qualas derivan ils dus nums: ils whigs han empruvà d’excluder James II, il frar dal retg en uffizi Charles II, da la successiun al tron, perquai ch’el era convertì a la cretta catolic-romana; ils tories percunter han refusà talas ponderaziuns.
Ils proxims decennis, suenter ch’ils tories eran s’avischinads als whigs en rom da la Glorious Revolution, han ils dus terms survegnì in pau in’autra muntada: ils tories represchentavan uss ina tenuta conservativa en general, entant ch’ils whigs valevan sco liberalists sin il champ economic (e defendevan en questa dumonda er la posiziun da las colonias). Quai ha gì per consequenza che la gronda part dals colonists americans è s’identifitgada cun questa partida. En in proxim pass èn ils dus terms vegnids surpigliads per las relaziuns politicas en las colonias americanas sezzas: ils colonists da tenuta patriotica èn bainspert vegnids enconuschents sco whigs, entant che quels ch’èn restads fidaivels al retg han survegnì il surnum tories.
Differenzas da classa entaifer ils patriots
Tuttina sco ch’i deva loialists ritgs e pli povers, devi er tranter ils patriots tant differenzas entaifer la classa sociala sco er areguard las finamiras dal moviment d’independenza. Per patriots bainstants muntava l’independenza da sa deliberar da las taglias britannicas e da las restricziuns tar la conquista dal pajais en il vest; els vulevan però mantegnair per tut pretsch la controlla sur da la naziun naschinta. Blers mastergnants, commerziants en detagl e pitschens farmers han però vis en l’independenza ina pussaivladad da sminuir la pussanza ed ils privilegis da l’elita. Ils ritgs patriots eran bain dependents dal sustegn da las classas inferiuras, avevan però tema da las finamiras radicalas da quellas. Be in exempel: John Adams ch’appartegneva a l’elita (ch’aveva però dapli furmaziun che facultad) ha attatgà la scrittira ‹Common Sense› da Thomas Paine pervi da las «ideas democraticas absurdas» che quella cuntegnia.
Lur rolla en il boicot e las acziuns da protesta cunter las taglias britannicas
thumb|160px|Abigail Adams Il boicot dals bains britannics n’avess mai pudì funcziunar, senza che las dunnas americanas fissan stadas prontas d’al sustegnair : las dunnas sezzas faschevan la gronda part da las cumpras chasanas e tar la gronda part dals bains boicottads sa tractavi precisamain da raubas dal tegnairchasa sco té u vestgadira. Per pudair cumpensar la mancanza da vestgadira, han las dunnas plinavant stuì esser prontas da puspè filar e taisser – lavurs ch’ins n’aveva gia daditg betg pli pratitgà. L’onn 1769 han las dunnas da Boston producì fil en la dimensiun da 40 000 fis; e 180 dunnas a Middletown (Massachusetts) han tessì 20 522 yards (18 765,3 meters) taila.
Cura ch’il moviment d’independenza è progredì e la separaziun economica è vegnida pli gronda, èn dunnas savens sa participadas directamain ad acziuns da protesta. L’october 1775, en connex cun la furmaziun dal Congress continental, èn er s’entupadas ad Ederton 51 dunnas ad in congress. Abigail Adams, la dunna da John Adams, era ina da las dunnas las pli engaschadas entaifer il moviment d’independenza american. Da quai dat perditga l’intensiva correspundenza cun ses um ch’era delegà al Congress continental. Medemamain ha la scriptura Mercy Otis Warren represchentà en sias ovras ina tenuta antibritannica. Malgrà l’engaschament da questas acturas politicas è il dretg da votar general vegnì concedì a las dunnas dals Stadis Unids pir il 1919.
Consequenzas
Cumbain che la Revoluziun americana n’ha betg manà directamain a l’egualitad politica da la dunna, ha ella tuttina instradà midadas areguard la rolla da la dunna en la societad. Sper lur incumbensas tradiziunalas dal tegnairchasa e da la tgira dals uffants figuravan ellas ussa er sco ‹guardianas da la virtid› (Republican Motherhood). Tenor questa nova funcziun duevan ellas sa furmar per pudair garantir in’educaziun dals uffants fundada sin autas virtids moralas. En consequenza han las dunnas cumenzà ad emprender pli ferm latin e grec ed a sa fatschentar cun istorgia e litteratura. Ina rolla activa en dumondas politicas las è però vegnida snegada er vinavant.
Sur En (Sent)
thumb|Sur En Sur En è ina vitg en la vischnanca da Sent en il.
Revoluziun americana
Cunfinaziun e definiziun da la Revoluziun
La perscrutaziun odierna sustegna però per gronda part l’ipotesa ch’il moviment d’independenza haja gì in caracter revoluziunar e possia perquai vegnir numnà ‹revoluziun›.
Tge è ina revoluziun?
La definiziun vasta dal term, ch’è pli u main incontestada, è quella ch’i sa tractia tar ina revoluziun d’ina midada profunda e da lunga durada da las structuras socialas e politicas ch’è tut tenor er colliada cun ina vieuta areguard il sistem da normas cultural. La gronda part da las enconuschentas revoluziuns en l’istorgia mundiala èn stadas colliadas cun violenza; tuttina fai er part dals elements incontestads da la definiziun dal term ch’ina revoluziun na sto betg exnum cumpigliar acts guerrils.
Svezia
Bus interregiunals
Bus interregiunals furman in med da traffic popular, perquai ch’els èn bunmartgads e ch’igl exista ina rait ordvart spessa.
Traffic aviatic
Il traffic aviatic è da grond’impurtanza per las colliaziuns a lunga distanza a l’intern dal pajais, en spezial vers la Svezia dal Nord. Praticamain mintga citad da grondezza mesauna e gronda posseda ina plazza d’aviaziun. Las pli grondas plazzas d’aviaziun èn quellas da Stockholm-Arlanda, Göteborg-Landvetter, Stockholm-Skavsta sco er la plazza d’aviaziun da Malmö.
Navigaziun
Sco pajais cun ina fitg lunga costa e blers ports natirals è la navigaziun sviluppada da vegl ennà fitg ferm. D’impurtanza è en spezial la navigaziun per lung las costas e cun navettas. Gronds ports èn situads a Göteborg, Malmö, Helsingborg, Trelleborg, Karlshamn, Karlskrona ed en la regiun da Stockholm. La pli gronda societad da navigaziun (transport da persunas e da vehichels cun navettas) furma la Stena Line.
Radio e televisiun
Las societads da radio e da televisiun da dretg public Sveriges Television AB (SVT) e Sveriges Radio han lur sedia a Stockholm. Là sa chatta er l’emettur privat TV4 ch’è vegnì fundà a l’entschatta dals onns 1990. Gia avant era sa staziunà a Londra l’emettur privat TV3 per guntgir il monopol da la SVT ch’è stà en vigur fin la fin dals onns 1980.
Jugoslavia
Da differenziar in da l’auter èn il Reginavel da la Jugoslavia (1918–1941, oz per part er numnà ‹Emprima Jugoslavia›) e la dictatura communistica resp. realsocialistica sco Segunda Jugoslavia sut l’egida da la lia dals communists da la Jugoslavia (uffizialmain Republica federativa socialistica da la Jugoslavia, 1943/45–1991/92) sco er la Republica federala Jugoslavia che sa cumponiva da la Serbia e dal Montenegro (1992–2003). Dal 2003 fin il 2006 han las sutrepublicas restantas Serbia e Montenegro furmà il stadi federativ Serbia e Montenegro; areguard l’extensiun territoriala ed il dretg internaziunal na sa differenziava quel betg da la Republica federala Jugoslavia.
Svezia
Meds da massa stampads
Da muntada surregiunala èn las suandantas gasettas quotidianas che cumparan tuttas a Stockholm: ‹Dagens Nyheter›, ‹Svenska Dagbladet› e ‹Dagens Industri›.
Litteratura
thumb|150px|Statua a Stockholm deditgada ad August Strindberg Abstrahà dals craps da runas (che cuntegnan per regla be curtas inscripziuns) furman documents da dretg dal 13avel tschientaner ils pli vegls texts da la litteratura svedaisa. Sco en autras parts da l’Europa stat la producziun litterara dals proxims tschientaners sut l’influenza da la refurmaziun e dal baroc; pli tard da l’illuminissem e da la romantica.
Jugoslavia
Dapi il 2006 existan sis stadis successurs ch’èn renconuschids internaziunalmain: Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Serbia, Montenegro e Macedonia dal Nord. Il status dal Cosovo è dispità en il dretg internaziunal.
Svezia
Litteratura
Duas persunas che duevan daventar enconuschentas lunsch sur la Svezia ora èn stadas activas vers la fin dal 19avel tschientaner, durant l’epoca dal natiralissem e da la fin de siècle. Igl èn quai August Strindberg (1849–1912) e Selma Lagerlöf (1858–1940). Strindberg è vegnì enconuschent il 1879 cun ses roman ‹Röda rummet› (‹Das rote Zimmer›). Suenter in per ovras pli pitschnas è el sa deditgà al teater. Cun ‹Fadren› (‹Der Vater›) 1887 e ‹Fröken Julie› (‹Fräulein Julie›) 1888 ha el cuntanschì in public internaziunal, medemamain cun si’ovra tardiva simbolica ‹Ett drömspel› (‹Ein Traumspiel›) 1902 e ‹Spöksonaten› (‹Die Gespenstersonate›) 1907. Selma Lagerlöf, ch’ha retschavì il Premi Nobel da litteratura, è vegnida enconuschenta cun ses roman ‹Gösta Berlings saga› (‹Gösta Berling›) dal 1891. Ella è plinavant l’autura dal cudesch d’uffants ‹Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige› (‹Nils Holgerssons wunderbare Reise durch Schweden›) ch’è vegnì scrit il 1906–1907 sco cudesch da scola.
Jugoslavia
Nums dals stadis
thumb|220px|Palaz da l’assamblea naziunala a Belgrad, erigì ils onns 1907 fin 1936 Las denominaziuns uffizialas davent da la fundaziun da la Jugoslavia ils 29 d’october 1918 fin sia dissoluziun ils 4 da favrer 2003 èn stadas:
Svilup tenor il dretg public
thumb|220px|Dinar dal 1929 cun inscripziun be en serbocroat cirillic Dal temp da l’emprim stadi jugoslav (il reginavel da 1918–1941) e dal segund (la Republica populara federativa da 1945–1963 e la Republica federativa socialistica da 1963–1992) ha existì ina cuntinuitad giuridica. Tenor l’opiniun ch’ha prevalì en la Cumissiun da Badinter ed en l’Assamblea generala da las Naziuns unidas ha la ‹Terza Jugoslavia› (la Republica federala resp. il stadi federativ cun Serbia e Montenegro) però be furmà in da tschintg stadis successurs da la Segunda Jugoslavia. Tenor quest’opiniun è la Republica federativa socialistica da la Jugoslavia sa dividida en las suandantas republicas suveranas, da las qualas la gronda part han declerà lur independenza statala ed èn vegnidas renconuschidas successivamain al plaun internaziunal: Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Republica federala da la Jugoslavia (Serbia/Montenegro) e la Macedonia (recepida il 1993 da las Naziuns unidas sut il num The former Yugoslav Republic of Macedonia [anteriura republica jugoslava Macedonia], dapi il 2019 uffizialmain Macedonia dal Nord).
Sintaxa
La sintaxa s'occupescha dalla grammatica dalla construcziun (frasa). Ella interquera ils musters e las reglas per formar ord ils plaids proposiziuns u construcziuns. Sper quella perspectiva dallas sintaxa ella construcziun, dat ei era ina sintaxa intraverbala u ina sintaxa da plaids che interqueran las formaziun da plaids. Plinavon dat ei era la sintaxa dil text che s'occupescha dils referiments enteifer ils texts.
Svezia
Litteratura
In’ulteriura autura svedaisa ch’è daventada enconuschenta en tut il mund è Astrid Lindgren (1907–2002). Da sia plima derivan classichers da la litteratura d’uffants sco ‹Pippi Långstrump› (‹Pippi Soccalunga›, 1945–48), ‹Alla vi barn i Bullerbyn› (‹Wir Kinder aus Bullerbü›, 1947–66), ‹Lillebror och Karlsson på taket› (‹Karlsson vom Dach›, 1955–68), ‹Emil i Lönneberga› (‹Michel aus Lönneberga›, 1963–86) e ‹Ronja rövardotter› (‹Ronja Räubertochter›, 1981).
Sherlock Holmes
thumb|220px|Sherlock Holmes, maletg da Sidney Paget, 1904 Il detectiv Sherlock Holmes è ina figura ficziunala stgaffida dal scriptur britannic Arthur Conan Doyle l’onn 1886. Quella stat en il center da ses raquints e romans criminals che giogan en la Gronda Britannia da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner (e ch’èn per part er vegnids translatads en rumantsch).
Jugoslavia
Svilup tenor il dretg public
Ils 4 da favrer 2003 è la Republica federala da la Jugoslavia vegnida substituida tras la cuminanza statala Serbia e Montenegro e quai – damai ch’i n’ha dà naginas midadas ni territorialas ni areguard il dretg internaziunal – senza ch’i sa tractia d’ina successiun dal stadi per propi. Il 2006 è quest’uniun sa schliada e la Serbia è daventada ses stadi successur. Uschia furman oz tut las anteriuras sutrepublicas da la Republica federativa socialistica da la Jugoslavia stadis independents.
Svezia
Musica populara
La pli veglia musica populara furman probablamain las melodias da las pasturas da vatgas svedaisas (vallåt). Tar quellas sa tracti da cloms da signal che sa drizzan ad autras pasturas (pers u chattà in animal e.a.) u directamain a la muntanera sezza (paus, chanzun da durmir, chanzun da pascular e.a.). Schebain las melodias vegnivan accumpagnadas oriundamain d’instruments (corns da vatgas, liras) u be chantadas sco pli tard, na sa lascha betg eruir cun segirtad. Bleras melodias da pasturs èn vegnidas transfurmadas en musica da saut u èn vegnidas duvradas pli tard sco funtaunas en la musica classica da la romantica naziunala (Alfvén, Atterberg).
Greenpeace
Greenpeace [ˈgriːnpiːs] (rumantsch: ‹pasch verda›) è in’organisaziun da non-profit transnaziunala che s’engascha en la politica a favur da la protecziun da l’ambient. Ella è vegnida fundada il 1971 a Vancouver, Canada d’activists da la pasch. L’organisaziun è surtut daventada enconuschenta tras campagnas cunter tests nuclears ed acziuns cunter la chatscha da balenas. Pli tard ha l’organisaziun focussà sin ulteriurs temas sco la surexplotaziun da peschs, il stgaudament global, la destrucziun dals guauds selvadis, l’energia atomara e la tecnica da gens. Ultra da quai vegn rendì attent ad alternativas che resultan da l’innovaziun tecnica.
Revoluziun americana
Tge è ina revoluziun?
Areguard la dimensiun e la spertadad d’ina revoluziun na datti però fin oz nagina definiziun lianta. Tenor l’opiniun da blers istoriografs è la chapientscha dal term ‹revoluziun› liada al temp respectiv; da quai resultia ch’i dettia adina puspè novas interpretaziuns dal fenomen ‹revoluziun›. Uschia haja per exempel il liberalissem politic dals onns 1960 propagà la bipartiziun dal fenomen en ‹bunas› e ‹nauschas› revoluziuns. A questa tenuta renunzian ins per ordinari ozendi. Perquai na saja in’istoriografia unitara ed absoluta strusch pussaivla.
Sherlock Holmes
Muntada speziala per la litteratura criminala ha l’ovra da Doyle cuntanschì tras la metoda da lavur forensica che vegn descritta detagliadamain e la quala sa basa sin observaziuns acribicas e conclusiuns concisas. Sco cronist da las retschertgas ed intermediatur da la lavur da Holmes al lectur figurescha per ordinari l’ami ed accumpagnader da quel, Dr. Watson. Holmes vala fin oz sco simbol dal pensader analitic-raziunal e sco stereotip dal detectiv privat. Il canon litterar cun raquints dal detectiv cumpiglia 56 istorgias curtas e 4 romans.
En general
thumb|190px|Tavla commemorativa a la Baker Street Sherlock Holmes viva a la Baker Street 221b a Londra. I sa tracta d’ina adressa fictiva, essend che la Baker Street tanscheva dal temp da Conan Doyle be fin la nr. 85. Al lieu nua che sa chattass oz la Baker Street 221b (quella è vegnida prolungada l’onn 1930), s’extendeva dal temp da las istorgias da Sherlock Holmes l’Upper Baker Street. Là cumenzan savens las istorgias cun clients ch’arrivan tar Holmes en tschertga da cussegl, suenter avair udì da las abilitads spezialas da quel. Sherlock Holmes lavura sco «consulting detective», vul dir ch’el s’occupa da cas che clients privats al suttamettan. Holmes vesa pia sasez sco cumplettaziun u alternativa al «police detective» (policist criminal). Magari al dumonda er la polizia statala (p.ex. l’inspectur Lestrade da Scotland Yard) per cussegl e sustegn. Il detectiv chatta adina a basa da conclusiuns insolitas e deducziuns innovativas il profil dal delinquent e ses motivs, e quai savens refutond ils resultats da las retschertgas da la polizia.
Svezia
Musica populara
En la musica da saut ch’è sa sviluppada en spezial durant il baroc domineschan la gìa sco er las furmas da saut da la polca (che deriva oriundamain da la Boemia), dal menuet e da la polska (d’influenza polaca). Avant che la gìa è vegnida populara en il decurs dal 16avel e 17avel tschientaner, vegniva la musica da saut dominada da la cornamusa e da la nyckelharpa (in instrument a cordas cun tastas per variar l’autezza dal tun e cordas da resonanza sco tratgs caracteristics).
Biodiversitad
Ipotesa d’assicuranza e valur d’assicuranza
Sche la diversitad biologica gida a stabilisar process e stadis entaifer sistems ecologics, alura po vegnir attribuida a la biodiversitad ina valur d’assicuranza. Quai è almain adina lura il cas, sche servetschs d’ecosistem dependan dals process e stadis respectivs. Tras in’auta biodiversitad sa laschan tals servetschs utilisar tendenzialmain a moda pli fidabla.
Sherlock Holmes
En general
Magari vegn Holmes er attent a fatgs interessants tras la lectura da la gasetta u tras novitads or da la societad da Londra che ses accumpagnader fidaivel e biograf Dr. Watson al fa a savair. Alura poi esser che Holmes sa metta a far retschertgas senza incumbensa u ch’el s’intermetta en la lavur da polizia. Sco ‹ultima instanza› intervegna el savens precis en quel mument ch’i para ad auters nunpussaivel da sclerir la situaziun. La lavur da schliar il cas stat en il center da las istorgias, las qualas na s’occupan betg tuttas cun il cumbat cunter crims: Tenor la stimaziun da Doyle n’è en radund in quart dals cas vegnì commess nagin crim u gida l’intervenziun da Holmes a prevegnir a tal.
Svezia
Musica populara
Tras ils moviments pietistics e bigots è la musica populara vegnida sut squitsch en il decurs dal 19avel tschientaner. Ils instruments populars valevan sco rauba da cobolds e dal diavel. A l’entschatta dal 20avel tschientaner han concurrenzas da musica populara gidà a far reviver la musica tradiziunala.
Er la musica dals Sams era vegnida discreditada en il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner sco musica dal diavel. Ils missiunaris han empruvà da supprimer il joik (in chant parentà cun il jodel) ed ils schumbers caracteristics che vegnivan er duvrads per rituals da schaman (divinar, unfrendas, predir e.a.).
Classica
Johan Helmich Roman (1694–1758), che s’orientava a Georg Friedrich Händel, vala sco bab da la musica classica svedaisa. Franz Berwald (1796–1868) ed Adolf Fredrik Lindblad (1801–1878) han stgaffì musica sinfonica sut l’influenza da la classica e romantica tudestga. Ad els èn suandads Ludvig Norman (1831–1855) ed Andreas Hallén (1846–1925).
Il ritg stgazi da melodias da la musica populara è vegnì rescuvert dad August Söderman (1832–1876). En furma da suitas da saut, musica da scena ed ovras da chor ha el empruvà da stgaffir ina lingua musicala da caracter naziunal. Sias tentativas duevan furmar la funtauna d’inspiraziun per la romantica tardiva (en spezial Hugo Alfvén). Ulteriurs cumponists da quest’epoca – influenzads da Brahms, Wagner, Grieg, Debussy e Strauss – èn Wilhelm Stenhammar, Wilhelm Peterson-Berger e Kurt Atterberg, pli tard er Hilding Rosenberg.
Lai General Carrera
250px|right|thumb|Lago General Carrera/Buenos Aires 250px|right|thumb|Lago General Carrera/Buenos Aires Il Lai General Carrera (spagnol, Chile: Lago General Carrera, Argentina: Lago Buenos Aires) è in Lai da Chile e da l'Argentina. Il lai fa ina surfatscha da 1,850 km² da tgen 970 km² fan part da la regiun chilena da Aisén ed 880 km² fan part da la provinza argentina da Santa Cruz. Il lai è il pli grond da Chile, il quart pli grond da Argentina ed il segund pli grond da l'America meridiunala, suenter il Titicaca.
Jugoslavia
Geografia
thumb|190px|Il Triglav, la pli auta muntogna da la Jugoslavia (oz Slovenia) thumb|190px|La Porta da fier thumb|190px|Belgrad (2008)
Sherlock Holmes
Punct da vista narrativ
Raquintader da la gronda part da las istorgias è Dr. Watson, ina persuna pratica e genuina, che sa schluita sco stretg ami dal detectiv (e temporarmain cunabitant da quel) en la rolla dal cronist.
Jugoslavia
Extensiun e cunfins
Dal 1945 fin il 1992 ha la Jugoslavia cumpiglià ina surfatscha da 255 804 km². Il stadi sa cumponiva da las sis sutrepublicas Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Serbia, Montenegro, Macedonia e da las duas provinzas autonomas Vojvodina e Cosovo entaifer la Serbia.
Svezia
Rock e pop
thumb|220px| ABBA il 1979 La musica moderna svedaisa enconuscha adina puspè furmaziuns a las qualas i reussescha d’avair success en tut l’Europa u schizunt en tut il mund (p.ex. Roxette, Ace of Base u Army of Lovers). La band svedaisa la pli enconuschenta e populara è dentant stà ABBA ch’ha existì dal 1972 al 1982. La gruppa sa cumponiva dals dus pèrs Agnetha Fältskog e Björn Ulvaeus sco er Benny Andersson ed Anni-Frid Lyngstad. Hits sco ‹SOS› (1975), ‹Mamma Mia› (1975), ‹Dancing Queen› (1976), ‹Fernando› (1976), ‹Take a Chance on Me› (1977), ‹Gimme! Gimme! Gimme!› (1979) e ‹The Winner Takes It All› (1980) han fatg populara la band en prest tut las parts dal mund. Cun 380 milliuns albums vendids furma ABBA schizunt ina da la bands da pop cun il pli grond success insumma.
Revoluziun americana
Aspects socials
Il pli pauc cumpatibels cun il term ‹revoluziun› èn ils eveniments en l’America sch’ins als tracta or da la perspectiva marxistic-dialectica. Tenor il materialissem istoric vegnan surtut resguardads quels eveniments sco revoluziunars, ils quals derivan da crisas economicas d’ina classa sociala e che resultan uschia d’in cumbat da classas rinforzà.
Jugoslavia
Extensiun e cunfins
La Jugoslavia cunfinava cun l’Italia, l’Austria, l’Ungaria, la Rumenia, la Bulgaria, la Grezia e l’Albania ed aveva ina lunga costa a la Mar Adriatica cun numerusas inslas.
Sherlock Holmes
Punct da vista narrativ
En duas istorgias daventa Holmes sez il narratur (‹The Lion’s Mane› e ‹The Blanched Soldier›). Duas ulteriuras (‹The Musgrave Ritual› e ‹The Gloria Scott›) èn structuradas en furma enchastrada: Tar il raquint enramà sa tracti d’in cas criminal che Holmes raquinta or da la memoria, Watson daventa l’auditur e furma il narratur da la curta acziun da basa.
Greenpeace
Tenor atgnas indicaziuns dumbrava Greenpeace l’onn 2015 en l’entir mund radund 3 milliuns commembers e radund 2400 collavuraturs. Tut en tut existan 72 biros naziunals e regiunals.
Svezia
Film
Enturn il 1910 han ins cumenzà a producir films en Svezia. Gia baud ha il film svedais cuntanschì ina qualitad ch’al ha rendì enconuschent a nivel internaziunal. Ils reschissurs Victor Sjöström e Mauritz Stiller sco er l’actura Greta Garbo han acquistà renum mundial. Ma cun l’entschatta dal film sonor èn las producziuns svedaisas stadas limitadas al martgà naziunal ed èn pegiuradas ad in nivel plitost provinzial. Cun Ingrid Bergman ha la Svezia tuttina gia gì il segund grond star da Hollywood.
Suenter la Segunda Guerra mundiala è il film svedais sa refatg, en spezial en furma dal film d’autur dad Ingmar Bergman, Jan Troell e Bo Widerberg. Bergman (1918–2007) ha cuntanschì cun films sco ‹Smultronstället› (‹Wilde Erdbeeren›, 1957), ‹Scener ur ett äktenskap› (‹Szenen einer Ehe›, 1973), ‹Det sjunde inseglet› (‹Das siebente Siegel›, 1957), ‹Höstsonaten› (‹Herbstsonate›, 1978) e ‹Fanny och Alexander› (‹Fanny und Alexander›, 1978) in status legendar.
Grond success han dentant er gì numerusas producziuns da films d’uffants e giuvenils. Menziun speziala meritan las serias da films realisads dad Olle Hellbom tenor ils cudeschs dad Astrid Lindgren (‹Pippi›, ‹Michel›, ‹Die Kinder von Bullerbü›, ‹Karlsson auf dem Dach› e.a.).
Patrimoni cultural mundial
En Svezia appartegnan 15 lieus al Patrimoni mundial (13 al patrimoni cultural, in al patrimoni natiral, in ulteriur tant al patrimoni cultural sco natiral). L’emprim bain cultural è vegnì inscrit il 1991, numnadamain il chastè Drottningholm sin l’insla Lovön sper Stockholm. Dapi lura èn vegnids vitiers bains fitg divers sco lieus da chat archeologics dals Vikings, abitadis istorics, fundarias, ports e schizunt ina staziun da radio istorica. En discussiun sco ulteriur bain cultural èn ils lieus d’activitad dal perscrutader da la natira svedais Carl von Linné (1707–1778). Cun sia nomenclatura binara ha el stgaffì il fundament da la taxonomia botanica e zoologica sco ch’ella vegn applitgada fin oz.
Jugoslavia
Topografia
Il nordost dal pajais era relativamain planiv, las ulteriuras parts plitost muntagnardas. La pli auta muntogna era il Triglav (2864 m, en las Alps Giulianas en vischinanza da Jesenice), suandà dal Golem Korab (2753 m, al cunfin cun l’Albania en il vest da Gostivar) e dal Titov Vrv (2747 m, en il Šar Planina en vischinanza da Tetovo).
Revoluziun americana
Aspects socials
En las colonias americanas n’hai però betg dà ina gronda suppressiun da la populaziun (cun excepziun dals sclavs) ed uschia nagin cumbat da classas. Applitgond criteris da l’economia reala era la populaziun americana schizunt fitg libra: in terz stan u ina gronda classa da purs sco en l’Europa n’existiva betg. La populaziun n’era betg exposta ad ina crisa existenziala ch’avess incità a pass revoluziunars. Er las taglias colonialas e las repressiuns n’han betg manà ad ina crisa finanziala u sociala.
Sherlock Holmes
Punct da vista narrativ
Duas istorgias (‹His Last Bow› e ‹The Mazarine Stone›) vegnan raquintadas en la terza persuna. Ed en il roman ‹A Study in Scarlet› vegn il raquint en il qual Dr. Watson furma il narratur che discurra al jau interrut tras in’agiunta davart eveniments dal passà che vegn medemamain raquintada en la terza persuna.
Biodiversitad
Ipotesa d’assicuranza e valur d’assicuranza
In exempel: Ins ha pudì cumprovar ch’ils purs stiman ils avantatgs d’in’auta agrobiodiversitad (cultivaziun da diversas spezias da fritgs dal funs, englais crop diversity), perquai che quella sminuescha las fluctuaziuns annualas areguard la rendita da la racolta. La valur agronoma da la diversitad dals fritgs dal funs vegn però limitada tras il fatg che la cultivaziun da be paucs fritgs dal funs porta avantatgs da spezialisaziun.
Jugoslavia
Topografia
Al cunfin cun l’Albania sa chattavan trais gronds lais: il Lai da Scutari, il Lai d’Ohrid ed il Lai Prespa. Il Danubi percurriva il nordost da la Jugoslavia (t.a. las citads Novi Sad e Belgrad) e furmava in part dal cunfin tar la Rumenia; il lieu nua ch’il Danubi rumpa tras la muntogna da fier serba vegn numnà Porta da fier (serbocroat: Đerdap). Impurtants flums laterals dal Danubi en la Jugoslavia eran Drava, Sava e Morava.
Populaziun e citads
L’onn 1991 dumbrava la Jugoslavia radund 23,1 milliuns abitants.
Il 1991 devi 19 citads grondas. Las pli grondas eran (en successiun alfabetica):
Las pli grondas citads da port eran Rijeka, Split, Ploče, Bar e Koper.
Reginavel da la Jugoslavia (1918–1941)
thumb|160px|Petar I Karađorđević Suenter l’Emprima Guerra mundiala ha il contract da Trianon dals 4 da zercladur 1920 marcà la fin da l’Austria-Ungaria ed il punct da partenza dal Reginavel da la Jugoslavia. Il Contract da Sèvres ha silsuenter be pli servì a confermar quests fatgs, renconuschend però a medem temp il schlargiament territorial da la Rumenia e da la Jugoslavia tras ils stadis che n’avevan betg fatg quai enfin qua (Tirchia, Stadis Unids). Il nov stadi jugoslav è sa sviluppà d’ina vart or dals anteriurs reginavels independents Serbia e Montenegro (inclus ils territoris macedons ch’ils Serbs avevan conquistà en las Guerras dal Balcan 1912/13), da l’autra vart or d’anteriuras parts da l’Austria-Ungaria, surtut l’anteriur territori da la curuna Krain cun las parts meridiunalas dals territoris da la curuna Carinzia e Stiria (la Slovenia dad oz), sco er la Bosnia, l’Erzegovina, parts dal Banat e da la Batschka.
Schef da stadi è daventà il retg serb Petar I Karađorđević. Da l’entschatta ennà è la situaziun politica dal nov stadi stada segnada dal conflict tranter las parts dal stadi che sa stentavan per dapli autonomia ed ils naziunalists serbs ch’aspiravan ina Serbia gronda. Il stadi era organisà a moda centralistica; l’idea da conceder autonomia ad etnias betg serbas ed ad autras religiuns è per gronda part vegnida supprimida. Las tensiuns etnicas e confessiunalas resp. religiusas èn sa mantegnidas e per part schizunt anc pegiuradas. Ch’i n’è betg reussì da chattar l’equiliber politic tranter las singulas gruppas d’interess ha la finala manà a la crisa statala: il retg Aleksandar I ha mess ord vigur la constituziun ed installà l’emprima dictatura roiala sin il Balcan. Ils 3 d’october 1929 ha el abolì la constituziun ed il stadi è vegnì renumnà en Reginavel da la Jugoslavia (Kraljevina Jugoslavija).
Paiver da Sichuan
Il paiver da Sichuan (Zanthoxylum piperitum), era numnà paiver chinais u paiver giapunais, è ina spezia da plantas or da la famiglia da las rutaceas (Rutaceae). El producescha ina spezaria picanta e n'è betg parentà cun il paiver nair (Piper nigrum). Er autras spezias dal gener Zanthoxylum, p. ex. Zanthoxylum schinifolium vegnan numnadas paiver da Sichuan.
Svezia
Sport
Sports da squadra sco hockey sin glatsch, ballamaun, unihockey u ballape èn ordvart populars en Svezia. Daspera vegnan er pratitgads sports d’enviern (en spezial passlung). Ils teams da hockey e da ballamaun da la Svezia tutgan tar ils megliers dal mund.
Biodiversitad
Muntada per la farmazia e l’alimentaziun mundiala
Muntada economica ha la biodiversitad ultra da quai sco reservuar da substanzas activas potenzialas per medicaments, da plantas da vivonda e da gens per la cultivaziun da sorts en l’agricultura, per process biotecnologics e per svilups bionics (applicaziuns da fenomens da la natira en la tecnica).
Il niz da medicaments a basa da plantas è immens: Gia oz èn enconuschentas bundant 20 000 spezias ch’èn relevantas per la medischina, da quai 1400 che pon vegnir tratgas en consideraziun per sviluppar meds cunter cancer. Lur valur economica è vegnida stimada l’onn 1987 sin 40 milliardas dollars. Cun la diminuziun cuntinuanta da la biodiversitad sa reducescha quest potenzial massivamain.
Revoluziun americana
Aspects socials
Ma er sch’ins prenda sut la marella las consequenzas da la Revoluziun americana, numnadamain la fundaziun dals Stadis Unids e la nova constituziun, sche ston ins constatar che la piramida sociala n’è betg vegnida messa sutsura. Damai ch’i n’èn pia betg resultadas midadas fundamentalas entaifer la structura da las classas socialas, na s’accordescha il moviment d’independenza american betg cun la teoria dals stgalims da svilup tenor Karl Marx. Tenor il materialissem istoric na sa tracti oramai tar il moviment d’independenza american betg d’ina revoluziun da la societad.
Biodiversitad
Muntada per la farmazia e l’alimentaziun mundiala
95,7 % da las plantas che vegnan tratgas a niz en tut il mund sco nutriment derivan oriundamain da regiuns tropicas e subtropicas, nua che la biodiversitad è spezialmain auta. Perquai sa lascha supponer ch’i sa chattan en questas regiuns er impurtantas resursas geneticas per l’alimentaziun globala futura. Quai surtut perquai che la producziun da mangiativas sa basa en tut il mund sin radund 30 spezias, cumbain ch’igl existan radund 30 000 spezias da plantas mangiablas. Da sa spezialisar sin paucas spezias da granezza e legums è ristgant. I na basta betg da mantegnair la diversitad genetica be en bancas da sem. Sco per las plantas selvadias vala er per tut las plantas cultivadas la regla che be ina varietad genetica suffizienta protegia a lunga vista cunter svilups nunspetgads (sco p.ex. malsognas u infestiuns cun parasits). Ultra da quai han ins constatà ch’ina gronda varietad d’insects impollinaders gida a reparter a moda spezialmain efficazia il pollen e maina uschia a racoltas pli autas e pli segiras (p.ex. tar la cultivaziun da zitgas).
Entant che scienziads e firmas han pudì sa servir pli baud libramain da la biodiversitad da pajais esters (biopirataria), ha la Convenziun davart la biodiversitad introducì dretgs da proprietad d’in stadi areguard sias resursas geneticas. Cun agid d’in mecanissem numnà Access and Benefit Sharing vegn empruvà da simplifitgar l’utilisaziun da resursas geneticas, ma da laschar participar a medem temp ils pajais d’origin da la biodiversitad al niz economic da quella.
Antarctica chilena
L'Antarctica chilena (en spagnol: Antártica Chilena u Territorio Chileno Antártico) è ina regiun en l'Antarctica che il Chile ha declerà sco part da ses territori naziunal. L'Antarctica chilena cumpeglia la Peninsla da l'Antarctica ed in areal triangular che tanscha fin al Pol dal Sid. Quest areal s'extenda tranter il 53avel ed il 90avel grad da longhituda dal vest.
Biodiversitad
Mantegniment da la sanadad
La diminuziun da la varietad da las spezias po augmentar la prevalenza da malsognas infectusas en in ecosistem (derasaziun da virus e bacterias, ma er da bulieus patogens). Tras quai po vegnir en privel la sanadad d’umans, ma er da las plantas e dals animals restants.
Aspects socials da la sperdita da la biodiversitad
D’ina sminuziun da la biodiversitad è savens pertutgada l’emprim la populaziun rurala povra; quella dependa numnadamain savens directamain da servetschs d’ecosistems, ils quals sa basan da lur vart sin in ambient biologic multifar ed in’utilisaziun persistenta. Alternativas tar quests servetschs d’ecosistem n’èn savens betg accessiblas a questas parts da la populaziun ubain memia charas.
Avras
Avras (tudestg Avers) è ina vischnanca politica en la part superiura da la Val d'Avras, ina val laterala da la Valragn. La vischnanca è en il medem mument in circul dal district Rain Posteriur en il en Svizra.
Revoluziun americana
Aspects socials
Tenor l’opiniun da tscherts istoriografs ha il moviment d’independenza american tuttina manà a midadas vaira grondas da las relaziuns socialas: tenor Jürgen Heideking èn vegnidas remplazzadas 50 % da las persunas ch’appartegnevan a la classa sociala superiura e 70 % dals titulars d’in uffizi en las colonias èn vegnids relaschads. Las veglias elitas politicas han ins remplazzà tras ‹arrivists›. Ultra da quai duai il moviment d’independenza avair fatg fin cun la mentalitad ch’era tuttina anc attaschada fermamain a l’idea da la monarchia e dals stadis; en consequenza saja prorutta ina veritabla crisa d’autoritad.
Flums da la Svizra
La Svizra ha nov flums che han ina lunghezza che surpassa 100 km e 58 flums ch'èn pli lungs che 30 km.
Greenpeace
Istorgia
thumb|200px|Posiziun dad Amchitka en l’Alasca L’organisaziun è sa furmada l’entschatta dals onns 1970 a Vancouver or dal Don’t Make a Wave Committee ch’era vegnì fundà d’adversaris da l’energia nucleara e pacifists dals Stadis Unids e dal Canada. Quest comité era sa furmà cun l’intenziun d’impedir ina seria da tests nuclears.
Biodiversitad
Convenziuns
In’impurtanta basa per la protecziun da la varietad da las spezias furma la Convenziun davart la diversitad biologica da las Naziuns unidas; quella è vegnida deliberada e segnada l’onn 1992 da 192 stadis commembers a Rio de Janeiro. Ils stadis signataris èn s’obligads da retegnair la sperdita da la diversitad biologica. Las trais finamiras principalas èn: La protecziun da la biodiversitad, l’utilisaziun persistenta da quella e la gulivaziun gista dals avantatgs che resultan da l’utilisaziun da resursas (geneticas).
Svezia
Sport
Ils pli enconuschents sportists dal ski alpin èn Ingemar Stenmark, Pernilla Wiberg ed Anja Pärson. Entaifer il ski nordic èn quai Gunde Svan, Thomas Wassberg e Torgny Mogren (passlung) sco er Jan Boklöv (segl cun skis). Magdalena Forsberg è stada la biatleta ch’ha gudagnà las pli bleras concurrenzas en l’istorgia dal cup mundial. Er en il patinadi artistic hai adina puspè dà success svedais.
Revoluziun americana
‹Revoluziun vers anora›
thumb|180px|La Statua da la libertad a New York (1886) regorda a la ‹Decleraziun d’independenza› dal 1776 Ma er sch’ins parta d’ina definiziun dal term ‹revoluziun› pli generala, sche datti en il cas dals eveniments en l’America tschertas divergenzas. La raschun per il moviment d’independenza ha surtut furmà il conflict tranter las colonias e la Gronda Britannia sco pussanza coloniala. Blers dals aderents dal moviment d’independenza avevan oriundamain be l’intenziun da far valair envers la curuna lur dretgs usitads ch’eran garantids en il pajais d’origin tras il parlament.
Antarctica chilena
La surfatscha da l'Antarctica chilena munta a 1'250'257 km².
Svezia
Sport
L’equipa da ballape da la Svezia ha giugà il 1958 en l’agen pajais il final dal campiunadi mundial cunter la Brasilia. Ils onns 1950 e 1994 èn ils Svedais daventads terzs al campiunadi mundial.