cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tudestg bernais
Differenzas aifer il dialect bernais
Aifer ils cunfins dal chantun existan numerusas variantas da dialects. Igl è però da constatar ina ferma e cuntinuada digren da las differenzas tranter las singulas variantas da dialects. Aifer la citad da Berna devi anc a l’entschatta dal 20avel tschientaner blers sociolects (linguatg d’ina gruppa sociala): la classa sociala superiura discurriva il tudestg bernais patrizian arcaic (nagina vocalisaziun dal l, nagina velarisaziun dal nd, nagin r en la gula sco tar il franzos); il pievel che viveva gia daditg en la citad discurriva il vegl dialect da la citad da Berna; la classa sociala inferiura (pievel simpel) en il Mattequartier discurriva l’uschènumnà Mattenenglisch; quels ch’eran sa tratgs natiers da las regiuns suburbanas discurrivan dialects da la terra. Il dialect modern da la citad sa basa per gronda part sin ils dialects da la terra, cuntegna dentant blers pleds dal Mattenenglisch sco era pleds emprestads dal tudestg e da l’englais. Da sia vart irradiescha quest dialect puspè anoravers sin la terra. En l’aglomeraziun da Berna èsi da constatar ina nivelisaziun da las differenzas dals dialects. La variaziun che resorta anc oz il pli fitg è la differenza da ja/jo. En il nord dal chantun, q.v.d. en la regiun dal Lai da Bienna, en l’Argovia Sura ed en parts da l’Unteremmental, vegn igl a midà tar blers pleds en in o (ja/jo, Jahr/Johr, Fraag/Froog). Quest intschess sa sminuescha dentant.
Tipic per la regiun en il sid da Berna è la midada dals diftongs ei, öi ed ou en monoftongs ii, üü ed uu che vegnan lura pronunziads uschè avert ch’i vegnian schizunt interpretads sco ee, öö u oo. Exempels èn Geiss/Giiss, zwöi/zwüü und gloube/gluube. Ma era quella varianta sa sminuescha: enturn l’entschatta dal 20avel tschientaner era ella anc d’udir en parts centralas e dal sid da la Planira Bernaisa (senza la citad da Berna); ozendi chatt’ins ella prest mo pli en cuntradas ruralas da las Prealps ed en la Part Sura Bernaisa. En la Part Sura Bernaisa chatt’ins ina pli gronda diversitad da dialects ch’en la Planira Bernaisa. Ils dialects da la Part Sura Bernaisa tutgan tar l’autischem aleman. Quai è tranter auter visibel vi dal sistem da vocals ch’ha salvà ils monoftongs dal tudestg mesaun era tar il hiatus (schneie/schnye, boue/buue). Savens vegnan mo ils dialects da la Planira Bernaisa numnads tudestg bernais, entant ch’ils dialects da la Part Sura Bernaisa vegnan numnads Berner Oberländisch e Brienzer/Haslitaler Dialekt.
Val-d'Illiez
Val-d'Illiez è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Monthey en la part francofona dal chantun Vallais.
Mézières (FR)
Mézières è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Champéry
Champéry è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Monthey en la part francofona dal chantun Vallais.
Rechthalten
Rechthalten (per franzos: Dirlaret) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Claustra-Serneus
Claustra-Serneus (tudestg Klosters-Serneus) è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella fa part dal circul Claustra (Klosters) en il district Partenz/Tavau.
Col de la Croix (Giura)
Il Col de la Croix è in pass da muntogna da dal chantun Giura en la Svizra. Il pass maina da Saint-Ursanne ad Courgenay. Il pass fa 789 m.s.m.
L'auter (sursilvan)
L'auter ei ina historia da Silvio Camenisch.
Resumaziun
Julian Tschuor, da professiun editur vegn catschaus d’in malruaus e dalla schalusia. El ei schalus sin siu frar schumellin Alwin. Julian veva tertgau ch’ei seigi clar che vers schumellins setegnien adina ensemen, els bandunien mai in l’auter, nun ch’ins separassi culla forza. Alwin era denton setratgs ensemen cun Ilona, quei ch’ei denton buc nunusitau per in um en lur vegliadetgna. Julian sto saver tgi che quella Ilona ei, che ha priu naven ad el siu frar. Aschia ch’el observa in di sin ina plazza da tennis, Ilona che sedispeta cun in um. Quei ei negin auter che siu consort passau che vul impedir la separaziun, per ch’el hagi la caschun da veser lur feglia communabla Isabel pli savens. Suenter eruir l’adressa dalla firma en la quala Ilona lavura, scomian els in per plaids ed Julian envida ella ad ina da sias shows el Prisma. Quei ei in local che engascha transvestits che saultan per il divertiment dil publicum, Julian ei renomaus per sias bunas prestaziuns da sault sco Julie. Era envidau a sia presentaziun ha Julian il giuven scribent Toni Camenzind, pil qual el edescha siu emprem roman che ha tenor Julian qualitads d’in pegliasis.
Suenter sia show, ch’ei tenor Julian buca propi gartegiada, sefultscha el denter la glieud, puspei en sia vestgadira dil di. El entaupa Toni Camenzind, che veva era gia buiu enqual migiel, quei ch’ei schliglioc buc sia moda e maniera. Julian presenta el ad Ilona e s’allontanescha plaunet, aschia ch’els ston entscheiver in discuors. Julian denton veva manegiau ch’el hagi viu Robert ed ei semess sin via alla tscherca. Pli tard la sera saultan Camenzind e Ilona da stretg, gest quei che Julian veva sperau e previu. Las empremas uras dalla damaun vegn era Alwin el club, el leva vegnir per Ilona. Julian ha era fatg la proposta al scribent da carrar el a casia. Julian era gia setschentaus egl auto cura che Camenzind ha aunc court stuiu ir davos las caglias. El tuorna denton buc pli, aschia che Julian fa quitaus e enquera il giuven. El anfla el buc lunsch naven davos las caglias, el schai sternius giun plaun e fa buc mucs. Julian interquera el e peglia ina stermentusa tema. Il scribent ha ina termenta plaga sil tgau davos – el ei morts.
La polizia interquera il delict ils proxims dis. Ina roscha suspecziuns suondan. Biars indezis tgisan Julian. Quel denton suspecta Robert. Ni forsa forsa =tuttina Alwin? Tut la glieud sa da quei tragic schabetg. Nauschas tschontschas pretendan che Julian hagi mazzau il giuven scribent fan la runda. Alwin ei denton fetg segirs che Robert ha giu da far enzatgei cun quella caussa, ed in di observa el co Robert va en siu auto, aschia ch’el pren la caschun e fa entginas renfatschas ad el. Alwin piarda siu saun giudezi e vess bunamein strunglau Robert, lez ha denton reagiu e smaccau sil gas, tgei ch’el mo pudeva, per saver mitschar. Robert ei ussa ella stretga, el suppona che zatgi sappi da siu contract cul giuven ch’ei dependents da drogas. Robert semetta sin via tier quei giuven e fa ina nova proposta, che lez sa strusch refusar, el sto ir per ina pistola e sco cunterprestaziun survegn el da Robert 400 fr. La finala secunvegnan ei da sentuppar ella lavandaria.
Dus dis pli tard spetga Robert ella lavandaria sin siu cumpan. Deplorablamein para lez da ver retard. Cura che ch’il giuven arriva, drezza quel siu uaffen sin Robert e pretenda ina summa horrenta. Suenter in cumbat per veta e mort, stat Robert sin peis e contempla la bara. El veva fadegiau nuot auter. El veva scumbigliau tschella notg Julian cun quei scribent e mazzau quel. Robert vess mo druvau ils daners da Julian, quei tamazi denton ha lavagau tut. In di pli tard vegn Julian casualmein sper igl auto da polizia da signur Hossmann vi, el sedamonda tgei che pudess esser schabegiau e vegn neutier per dumandar il cumissari. La risposta vegn nunspitgadamein - Robert Truwall ha fatg suicid.
Loghens
Loghens d’acziun ein Domat, lez vegn denton buc numnau concretamein. Mobein mo il num d’ina via che secatta a Domat, numnadamein Wulftieni, leu nua che la giuvna famiglia Alwin, Ilona ed Isabel ein dacasa. Plinavon vegn ei scret d’Aspermont, che secatta datier da Janins. En quei liug dat ei ina ruina d’in anteriur casti.
Temps
Il roman para dad esser contemporans. Ilg setracta da tematicas che fatschentan la glieud d’ozildi. Certas scenas muossan quei detg bein, damai ch’igl actur principal ei in transvestit, e quei vegn declarau el cudisch fetg aviartamein. Ed era las persunas acceptan quei, schegie ch’in ni l’auter lai sentir ch’igl ei buc aschi giavischau. Quei ei denton era ozildi il cass. Era la tematica tracta d’in tema actual, numnadamein d’in mazzament, quei che vegn ozildi mussau fetg bia en televisiun.
Structura
Il roman ei screts el present, quei che meina il schabetg pli datier a nus. Mo entginas scenas ch’ein succedidas avon, ei screttas el perfect. La raquintaziun ei pli u meins cronologica, il lectur vegn menaus tras il cudisch senza segls el passau ni el futur.
La raquintaziun ei scretta en la tiarza persuna, e contonscha aschia ina certa distanza dil lectur cun las persunas principalas. Quei che savess esser negativ ei ch’il mazzament succeda pér ella secunda mesadad dil cudisch, e quei fa il cudisch in tec lungurus, schegie che quei ei buc il cass. Perquei che la secunda part ei plein tensiun, ed igl ei in divertiment da leger.
Ditga
thumb|250px|Ditga da la Punt dal diavel (Chavorgia da la Scalina, UR). Pictura murala da Heinrich Danioth, 1950 Ina ditga furma, sumegliant a la paraula u a la legenda, in curt raquint che sa basa sin la tradiziun orala e che tracta eveniments fantastics, che surpassan la realitad. Damai che quels vegnan colliads cun schabetgs reals e cun inditgar nums da persunas e da lieus, sveglia la ditga l’impressiun d’esser in rapport real.
Ils cumpiladers oriunds n’èn per il pli betg enconuschents; percunter giogan er ils rimnaders ed editurs da ditgas in’impurtanta rolla, han els gea per ordinari elavurà la varianta fixada en scrit tant areguard il cuntegn sco er areguard la lingua e dà a quella ina furma litterara. Ils temas e motivs da ditgas vegnan savens surpigliads d’auters pievels e d’autras culturas (ditgas migrantas) ed enritgids cun atgnadads ed allusiuns che sa refereschan a la cuntrada ed al temp.
Definiziun dal term
thumb|140px|Emprim tom da las ‹Deutsche Sagen› dals frars Grimm, 1816 Sco tar las paraulas, uschia han ils frars Grimm er giugà tar las ditgas ina rolla centrala, e quai tant areguard l’ediziun da talas sco er areguard il svilup dal vocabulari respectiv. En connex cun il term ‹Sage› hai num en il ‹Grimmsches Wörterbuch› (tom XIV, 1893) che quella raquintia «da schabetgs dal passà, ils quals n’èn betg cumprovads istoricamain» e ch’i sa tractia tar la ditga d’in «raquintar e transmetter istorgias naiv ch’è vegnì transfurmà sin ses viadi da generaziun tar generaziun grazia a las abilitads poeticas da l’olma dal pievel».
En la ditga s’entretschan la percepziun subjectiva ed ils eveniments objectivs en tala moda che schabetgs surnatirals, incredibels daventan il coc da quella. Sco en la paraula survegnan plantas ed animals dal mund da las ditgas tratgs umans, en pli cumparan creatiras surnatiralas sco dialas, nanins e gigants e savens vegn er denominà in erox. Caracteristicas da la paraula èn sia cumparsa atemporala («Igl era ina giada...»), las indicaziuns dal lieu fitg generalas (guaud, funtauna, in «pajais lontan») e las persunas tipisadas (princessa, madrastra). La ditga percunter sa referescha ad eveniments reals, a lieus concrets ed a persunas ch’han propi vivì; tut quai vegn però transfurmà e cumplettà tras elements fantastics. La ditga sa stenta pia bler pli ferm che la paraula da stgaffir autenticitad e d’esser vardaivla.
Furmas
A moda fitg generalisada sa laschan definir trais champs tematics da la ditga, ils quals sa diromeschan e sa maschaidan però a moda multifara:
In tratg caracteristic da la ditga populara e per part er dals dus ulteriurs champs tematics è il fatg che la ditga locala, la ditga da la natira e la ditga istorica liada al lieu resp. a la regiun èn entretschadas cun l’intent da rinforzar lur funcziun explicativa.
thumb|180px|Loreley. Maletg da Johann Köler, 1887 Ditgas da la natira raquintan – savens en cumbinaziun cun ditgas localas – da spierts da la natira sco nimfas da l’aua (p.ex. Loreley) resp. da creatiras demonicas (drags etc.) u d’eveniments misterius ed apparientschas da spierts sin in chastè u en la cuntrada nocturna.
In exempel per ina ditga che tracta ed elavura in eveniment istoric furma il Tschiffaratuns da Hameln. Auters raquints, per exempel davart chavaliers e lur dunnas, sa basan savens sulettamain sin il num istoric u sin in chastè sco lieu da referenza ed elavuran l’acziun a moda dal tuttafatg libra.
Ditgas modernas
Cuntrari a quai ch’ils exempels surmenziunads laschan supponer, n’è il svilup da la ditga sco furma litterara betg terminà. Dal temp da la romantica èn ils temas e motivs tradiziunals vegnids transfurmads e sviluppads vinavant a la ditga d’art (t.a. tras Clemens Brentano ed Achim von Arnim). Oz vegnan ils raquints ch’èn naschids da quai per part vairamain tegnids per ditgas fitg veglias (sco che quai è per exempel il cas tar il raquint da la Loreley).
Ed en il temp dad oz, ch’è segnà dal svilup rasant dals meds da communicaziun, sa sviluppa ina ditga moderna urbana (urban legend). Tar quella sa tracti savens d’in raquint migrant da caracter snuaivel che vegn dà vinavant a moda anonima sur e-mail u facebook. En furma actualisada vegnan tractads motivs da tema da las ditgas tradiziunalas sco mort, malsogna, guerra, narradad u crim; sugerind indicaziuns da funtaunas (‹friend of a friend tales›) vegn empruvà da las render crediblas.
Ditga e novella
Sco menziunà relata la ditga in eveniment extraordinari, succedì en in lieu inditgà precisamain. Questa localisaziun dat a l’eveniment ina tscherta realitad e forza. Tranter las numerusas ditgas chatt’ins bleras che sa cuntentan cun l’eveniment starmentus. Quellas vulan simplamain far curturella, tegnair l’auditori en tensiun.
Ma savens na fa la ditga betg be starment ed anguscha, mabain admonescha ed instruescha da guntgir greva culpa. Ils umans da la ditga sentan dolur e tristezza, giaudan legria e sa storschan dal mal. En ses nuschegl cuntegna la ditga pia il scherm per divers elements che duevan daventar pli tard caracteristics per la novella.
Saas en il Partenz
Saas en il Partenz (istoric Sausch e Säusch, tudestg Saas im Prättigau) è ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella fa part dal circul da Küblis en il district Partzenz/Tavau.
Poliez-Pittet
Poliez-Pittet è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Unihockey (sursilvan)
Unihockey ei in sport che vegn dau bunamein mo ell'Europa. Quei sport vegn era ella Svizra pli e pli populars. Uriundamein vegn igl unihockey sco era il hockey da glatsch dil Bandy. Per giugar drov'ins mo in fest ed ina buora d'unihockey.
Internaziunal & Svizra
Internaziunal vegn unihockey dau 5 encunter 5, denton vegn mo ella Svizra era aunc dau 3 encunter 3. Quei vegn dallas hallas da gimnastica veglias che eran ella Svizra pli pintgas che hallas egl'exteriur. Denton vegn quei sport dau mo entochen certas ligias 3 encunter 3, ellas pli aultas ligias (per exempel Ligia naziunala A) vegn ei mo pli dau 5 encunter 5. Quintau vegn cheu mintgamai ils giugadurs senza goli.
Furnitura
Duvrau per quei sport vegn atgnamein buca biar. Sulet il goli ei en ina furnitura che dueigi schurmegiar el. El ha vestgiu in protegia pèz, ina caultscha pulstrada, ina capellina ed ils biars tilan aunc en vons chi pezgia buca aschi fetg dallas buoras. In giugadur denton sto buca trer en ina entira furnitura sco el hockey da glatsch, quels drovan mo ina caultscha cuorta, in t-shirt, calzers ed in fest.
Per dar quei sport vegn denton aunc duvrau in gol e bandas d'unihockey.
Poliez-le-Grand
Poliez-le-Grand è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Gandria
Gandria è in vitg svizzer en il chantun Tessin. Enfin l'incorporaziun l'onn 2004 en la citad da Lugano era Gandria ina vischnanca politica autonoma. Il Sentiero dell'olivo è ina senda che maina da Castagnola a Gandria.
Unihockey (sursilvan)
Reglas
Unihockey ha buca biaras reglas, denton ein ellas pli strentgas che tiel hockey da glatsch. Ei dat reglas pil giug (fest ault, bulli, entschatta d'in giug) ed era reglas per igl equipament dils giugadurs, aschia astga la palla buca haver in curva pli gronda che 3 centimeters. Schiglioc sa l'equipa adversaria metter en protest e quel giugadur sto midar fest ni astga schizun buca pli dar per quei giug.
Unihockey ella Svizra
Igl unihockey ei ella Svizra cun 27'000 licenzas il sport d'equipa cun il segund biars giugadurs licenziai. Tut en tut dat ei ella Svizra 441 uniuns d'unihockey che ein organisai en 1979 squadras. Ils davos onns vegn quei sport oravontut tier giuvens adina pli e pli populars. Igl ei ella Svizra il tierz pli popular sport suenter ballapei e buora volley. Ella Svizra vegnan biars campiunadis differeziai suenter la vegliadetgna organisai. L'organisaziun dils campiunadis ei tier la Associaziun Svizra d'Unihockey (Schweizer Unihockey Verband).
McDonald's
La McDonald's Corporation è ena cadagna da Fast-Food Americana. Igl è la pi gronda cadagna da Fast-Food digl mond.
An America vign McDonald's via scu ustareia bung martgeda tgi venda damagler nuscheivel. La fegn digls onns 90 era igl affar activ an ca. 120 teras. Oz è McDonald's activ an 118 teras cun 34'000 filialas, ed 1,8 milliuns emploias. McDonald's vign bler crititgia. I vign detg tg'els vegian schletas condiziuns da luvrar, e dettan nign adatg digl ambiaint. An Svizra en pero dantant fitg blers crititgaders digls onns avant persvadias da McDonald's. Els deian tgi McDonald's vegia ena fitg bunga qualitat da tgern e detta adatg digl ambiaint.
Giuseppe Gangale
Giuseppe Tommaso Gangale ei naschius ils 7 da mars 1898 a Ciro Marina ella Calabria (Italia). Naven da 1943 entochen 1949 e Gangale seretratgs el cantun Grischun. Leu eis el s'engaschaus oravon tut per la promoziun digl idiom sutsilvan. Denter auter cun fundar scolettas romontschas. El ei seprofilaus sco raquintader, filolog, perscrutader e renovader da lungatgs minoritars. Gangale ei morts ils 13 da matg 1978 cun 80 onns a Muralto el Tessin.
Anne Frank
thumb|240px|Anne Frank è daventada ina figura simbolica cunter l’inumanitad dal genocid dal temp dal naziunalsocialissem (street art dad Eduardo Kobra, Amsterdam 2017) Annelies Marie ‹Anne› Frank (* 12 da zercladur 1929 a Francfurt a.M. sco Anneliese Marie Frank; † il favrer u l’entschatta mars 1945 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen) è stada ina mattatscha tudestga gidieua ch’è emigrada il 1934 cun ses geniturs e sia sora Margot en ils Pajais Bass per mitschar da la persecuziun tras ils naziunalsocialists. Curt avant la fin da la guerra è ella daventada in’unfrenda dal holocaust. En ils Pajais Bass aveva ella vivì a partir dal 1942 cun sia famiglia en ina chasa davos zuppada. Là ha ella nudà ils schabetgs e ses sentiments en in diari; suenter la fin da la guerra ha ses bab Otto Frank edì quel sco ‹Il Diari dad Anne Frank›. Il diari vala sco document istoric dal temp dal holocaust e l’autura Anne Frank è daventada ina figura simbolica cunter l’inumanitad dal genocid dal temp dal naziunalsocialissem.
Vita
thumb|200px|Anne Frank a la Scola da Montessori ad Amsterdam (1940)
Uffanza a Francfurt
Anne Frank è naschida ils 12 da zercladur 1929 sco segunda figlia dad Otto Heinrich Frank ed Edith Frank-Holländer en la Klinik des Vaterländischen Frauenvereins a Francfurt a.M. Questa clinica è vegnida destruida durant la Segunda Guerra mundiala. Fin ses segund onn da vita ha Anne vivì en la chasa al Marbachweg 307, silsuenter è la famiglia ida a star a la Ganghoferstrasse 24 (omaduas vias sa chattan en la part da la citad Dornbusch). La famiglia viveva en ina cuminanza assimilada da gidieus e d’auters burgais ed ils uffants èn creschids si cun amis catolics, protestants e gidieus. Ils Francs eran gidieus da refurma ch’avevan mantegnì bleras tradiziuns da la cretta gidieua, ma che pratitgavan be paucs usits religius.
Avant che la politica dals naziunalsocialists drizzada cunter ils Gidieus dueva disturbar sia giuvna vita e la finala destruir quella dal tuttafatg, viveva Anne Frank senza quitads cun sia famiglia e ses amis a Francfurt. Ella pudeva er visitar sia tatta Alice Frank, la mamma dad Otto, che viveva a Basilea. L’onn 1931 era quella ida a star cun l’onda dad Anne Helene (la sora dad Otto Frank, numnada Leni) ed ils uffants da quella Stephan e Bernhard ‹Buddy› a Basilea, nua che l’um da Leni aveva avert il 1929 la represchentanza svizra da l’Opekta. Da ses cusrin Buddy Elias vegn Anne Frank descritta sco uffant viv ch’haja «ris e ris».
Paucas emnas suenter che Hitler è arrivà en Germania a la pussanza ha la NSDAP cuntanschì ils 13 da mars 1933 a chaschun da las elecziuns communalas la maioritad a Francfurt. Sinaquai hai immediat dà demonstraziuns antisemiticas. Otto Frank ha realisà tge che quai muntia per sia famiglia. Anc il medem onn è Edith ida a star cun ils uffants ad Aachen tar sia mamma Rosa Holländer. Otto è l’emprim restà a Francfurt, ha alura però survegnì da Robert Feix l’offerta d’installar la filiala da l’Opekta ad Amsterdam. El è sa rendì en ils Pajais Bass per arranschar las fatschentas e preparar tut per l’arrivada da sia famiglia. Tras la lescha dals burgais dal Reich ha la famiglia pers là sia naziunalitad tudestga.
Exil ad Amsterdam
Edith e las duas figlias al èn suandadas il favrer 1934 ed han vivì en ina chasa da pliras famiglias al Merwedeplein 37 en la nova part da la citad Rivierenbuurt, situada a l’ur meridiunal da la citad da quel temp. Là han numerusas famiglias gidieuas tudestgas tschertgà in nov dachasa. Quellas vulevan restar en ils Pajais Bass, perquai ch’ellas sa sentivan qua pli segiras ch’en Germania.
thumb|220px|Il liceum gidieu che Anne Frank ha frequentà l’ultim onn en libertad En l’exil èn ils geniturs Frank s’occupads vinavant da la furmaziun da las duas figlias. Margot ha visità ina scola publica ed Anne è vegnida annunziada a la Scola da Montessori publica en la Niersstraat vischina. Entant che Margot brigliava surtut en matematica, ha Anne mussà sias abilitads da leger e scriver. Tar las amias las pli stretgas dad Anne a partir dal 1934 han tutgà Hannah Goslar e Sanne Ledermann. Goslar ha raquintà pli tard che Anne haja savens scrit en il zuppà, ma ch’ella n’haja vulì tradir nagut dal cuntegn da sias scrittiras. Questas notizias temprivas èn idas a perder, ma ‹Hanneli›, sco che Anne numnava sia meglra amia, è daventada in’impurtanta perditga dal temp ed ha edì il 1998 sias regurdientschas en furma da cudesch. In’ulteriura amia, Jacqueline van Maarsen, ha medemamain rapportà intgins onns pli tard (2003/2012) davart ses temp cun Anne.
Ils onns 1935 e 1936 ha Anne anc pudì passentar senza pli gronds quitads vacanzas da stad a Segl en l’Engiadina, e quai en la chasa da si’onda da segund grad Olga Spitzer (ina cusrina dad Otto Frank che viveva a Paris). A Segl ha Anne fatg amicizia cun Tosca Nett, ina mattatscha or dal vitg. Pir bler pli tard è vegnì tschentà sin iniziativa privata sper la ‹Villa Spitzer› (oz ‹Villa Laret›) in monument che regorda ad Anne Frank.
Otto Frank ha manà a partir dal 1933 la filiala ollandaisa da la firma Opekta che produciva schelatina da fritgs per far marmelada. Il 1938 ha el fundà cun il mazler Hermann van Pels, ch’era emigrà cun sia famiglia gidieua or dad Osnabrück, ina segunda firma cun num Pectacon che produciva spezarias. Otto è sa stentà da segirar a l’exteriur in’existenza a lunga vista; quai surtut suenter ch’el ha stuì vesair co ch’ils naziunalsocialists han exproprià la banca da ses bab Michael ad Aachen, la quala era gia flaivlentada tras la crisa economica mundiala dal 1929.
Lugano
Lugano (sursilvan, istoric Ligiaun) è ina citad ed ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul da medem num ch'appartegna al district Lugano. Lugano è il center economic e turistic dal Tessin, il chantun svizzer italofon, dentant betg sia chapitala. La citad è situada a la riva dal Lai da Lugano.
Geografia
Lugano sa chatta en la planira dal flum Cassarate tranter duas collinas ed ina muntogna, il Monte San Salvatore (912m) al sid, il Monte Brè (925m) al nord ed la Sighignola (1314m) al vest sin l'autra vart dal Lai da Lugano.
Istorgia
Lugano era ina Podestataria da la Confederaziun svizra tanter 1513-1798.
Transport
L'interpresa da transport public da la citad è la TPL SA (Transporti publicci Luganese). La viafier Lugano-Ponte-Tresa collia Lugano cun l'Eroport internaziunal da Lugano-Agno, situà al vest da la citad. L'Autostrada A2 Basilea-Chiasso passa tras Lugano.
Populaziun
L'onn 2011 muntava il dumber d'abitants da la citad a 60'000 persunas e la populaziun da tut l'aglomeraziun dumbrava radund 140'000 abitants.
Anne Frank
Exil ad Amsterdam
Ils Gidieus en l’exil avevan tema che er ils Pajais Bass – ch’empruvavan da mantegnair lur neutralitad – pudessan esser pertutgads dal regl d’expansiun da Hitler. E propi: Ils 10 da matg 1940 ha la Wehrmacht attatgà ed occupà ils Pajais Bass; las forzas armadas ollandaisas han capitulà, la regina Wilhelmina è fugida en l’exil a Londra. Bainspert èsi sa mussà ch’i spetgava ils Gidieus en ils Pajais Bass il medem destin sco en ils auters territoris occupads. Otto ed Edith Frank n’han betg pudì zuppentar pli ditg ils problems politics visavi lur uffants. Fin qua avevan ils geniturs empruvà da proteger lur figlias e da mantegnair ina tscherta normalitad. Sco che cumprovan brevs ch’èn vegnidas a la glisch il 2007, è Otto Frank sa spruvà repetidamain da survegnir asil en ils Stadis Unids u a Cuba, tranter auter cun agid da ses ami Nathan Straus ch’aveva contacts cun la First Lady Eleanor Roosevelt; questas stentas èn però stadas adumbatten.
Lugano
Lingua
La lingua uffiziala da Lugano è il talian.
Anne Frank
Exil ad Amsterdam
Adina novas leschas han privà ils Gidieus da lur dretgs. Els èn vegnids isolads da l’ulteriura societad ed exclus da tut ils indrizs publics. Spezialmain il scumond d’ir a kino ha tutgà Anne che rimnava cun grond entusiassem fotos da stars da film. Cun sias conscolaras gidieuas ha ella stuì visitar uss ina scola speziala, il liceum, uschia ch’ella è vegnida spartida da bleras amias. Tut ils Gidieus han stuì sa laschar registrar, e pli tard schizunt lur velos. Cura ch’ins ha stigmatisà ils Gidieus cun als sfurzar da purtar la staila dals Gidieus, èn blers Ollandais sa solidarisads cun els. Da l’autra vart è però er sa furmada en ils Pajais Bass ina partida naziunalsocialistica. Per proteger sias firmas da las controllas severas da revisiun, las ha Otto Frank surdà pro forma a ses collavuraturs arics Johannes Kleiman e Victor Kugler.
Lugano
Religiun e confessiun
Statistica da l'onn 2009: Catolic-roman 63%, evangelic refurmà 14%, senza confessiun 8%, cristian-ortodox 4%, hlel 7%, auters 4%.
Anne Frank
Exil ad Amsterdam
Ils 12 da zercladur 1942 ha Anne survegnì sin ses 13avel anniversari in diari cun ina cuverta quadrigliada cotschen-alv. Anc il medem di ha ella cumenzà a scriver en lingua ollandaisa en ses diari.
Lugano
Legislativa
L'organ legislativ da la citad è il cussegl comunal cun 60 delegadas e delegads e 6 partidas represchentadas. (Cifras da l'onn 2004: PLD 23, PSS 12, PCD 12, Lega dei ticinesi 8, PPS 3, La Verda 2).
Executiva
L'organ executiv è il cussegl da citad cun set sez e represchentants da 4 partidas. Il cussegl da citad (2004-2008): Giorgio Giudici (PLD), Erasmo Pelli (PLD), Giovanna Masoni Brenni (PLD), Giovanni Cansani (PSS), Nicoletta Mariolini (PSS), Giuliano Bignasca (Lega), Paolo Beltraminelli (PCD).
Anne Frank
Il refugi en la chasa davos
Sia secretaria Miep Gies (naschida Hermine Santrouschitz) aveva Otto Frank dumandà avant per agid. Cumbain ch’ella stueva far quint da vegnir punida en cas ch’ils Gidieus vegnivan chattads, ha ella dà tiers e surpiglià la greva responsabladad. Ensemen cun ses um Jan Gies, ils collavuraturs dad Otto Kugler e Kleiman sco er Bep Voskuijl ha ella garantì il provediment dals abitants en la chasa davos.
La situaziun da la famiglia Frank è vegnida difficila en quel mument che Margot ha survegnì ils 5 da fanadur 1942 in clom dal Post central d’emigraziun gidieua ad Amsterdam. En quest scriver è vegnì ordinà sia deportaziun en in champ da lavur. Na fiss Margot betg sa preschentada, avess ins arrestà l’entira famiglia. Pervi da quest appel ha Otto Frank decidì da sa zuppar cun sia famiglia pli baud che previs. Gia l’auter di, ils 6 da fanadur, ha perquai cumenzà per l’entira famiglia la vita en il zuppà, damai ch’ina fugia or dals Pajais Bass occupads dals Tudestgs pareva nunpussaivla. Cura che Helmut ‹Hello› Silberberg, in ami dad Anne, ha vulì visitar quella a chasa, eran els gia davent. Per camuflar lur vair lieu da dimora han els laschà enavos l’abitaziun da fin qua en dischurden e deponì en quella in cedel che deva da crair ch’els sajan fugids andetgamain en Svizra. In’emna pli tard è vegnida a star la famiglia van Pels en l’Achterhuis ed il november 1942 è anc suandà il dentist Fritz Pfeffer.
Miep Gies na procurava betg be per las mangiativas, mabain infurmava er las otg persunas zuppadas davart il svilup actual sin ils champs da guerra. Da mezdi gentavan ils gidanters ensemen cun ils zuppads e la saira, cura ch’ils ulteriurs emploiads da la firma avevan bandunà l’edifizi, pudevan Anne ed ils auters vegnir en la chasa davant. Là tadlavan els las novitads da la BBC ed èn vegnids a savair chaussas ch’als preoccupavan adina pli fitg. Ils 17 da fanadur 1942 è arrivà l’emprim tren ad Auschwitz ed ils Gidieus èn vegnids privads da lur dretg da naziunalitad.
En il zup ha Anne Frank legì blers cudeschs, ha scolà vi da quels ses stil ed è svelt sa sviluppada da la matta chapriziusa a la scriptura ambiziunada. Ella ha dubità schebain Otto charezzia propi Edith ed ha sminà ch’el l’haja plitost maridà per motivs raziunals. Anne sezza ha cumenzà a s’interessar per Peter van Pels, il qual ella aveva descrit l’emprim sco schenà e lungurus; suenter in curt ed intensiv intermezzo è questa relaziun però prest puspè stada a fin. Or dal diari resorta er che Anne era al current areguard las deportaziuns e la premia per l’arrestaziun da Gidieus.
Tradiment
La segunda persuna ch’è vegnida suspectada suenter Van Maaren è stada Lena van Bladeren-Hartog († 1963). Quella lavurava tar la firma sco nettegiunza. Lammert, ses um, era engaschà sut van Maaren sco gidanter; el ha udì da las observaziuns da quel ed ha fatg a savair quai a sia dunna. Lena ha da sia vart raquintà vinavant quai ad Anna Genot e quella ha infurmà Kleiman. Anna e ses um Petrus han ultra da quai inditgà ch’els hajan gia sa fatg patratgs il 1942 en vista a las grondas quantitads da latg e paun che vegnivan furnidas en la firma. Il suspect envers Lena è er vegnì nutrì tras la deposiziun che l’infurmaziun davart ils Gidieus zuppads saja vegnida d’ina vusch feminina. L’autura Melissa Müller (cf. sutvart) l’ha bain inditgà l’onn 1998 sco infurmanta, ma ha revocà sia pretensiun il 2003 cura che l’istoricra britannica Carol Ann Lee l’ha cuntraditg e che retschertgas da l’Institut ollandais per la documentaziun da guerra (NIOD) n’han betg manà ad in resultat segir.
Lee sezza ha preschentà en ses cudesch ‹The hidden life of Otto Frank› (2002) in nov num, numnadamain quel dad Anton Ahlers (1917–2000) che fascheva chatscha sin premias per l’arrestaziun da Gidieus. Dal temp da l’occupaziun tudestga devi en l’Ollanda numerusas persunas che gudagnavan lur da viver cun talas premias d’arrestaziun. Tenor las retschertgas da Lee duai il traditur supponì, il qual lavurava sco infurmant per Kurt Döring en il quartier general da la Gestapo ad Amsterdam, avair extorcà il bab Otto Frank. Questa teoria è però contestada. Il NIOD sez na la sustegna betg, damai che las supposiziuns sa basan be sin testimonianzas dad Ahler sez e da sia famiglia (sia dunna Martha las ha refusà, ses frar Cas las ha confermà).
Il 2009 ha il schurnalist ollandais Sytze van der Zee empruvà da sclerir en ses cudesch ‹Vogelvrij – De jacht op de joodse onderduiker› la dumonda, schebain Ans van Dijk pudess esser stada quella ch’ha tradì Anne Frank e sia famiglia. Van Dijk era sezza Gidieua ed extradeva al Bureau Joodsche Zaken Gidieus, als quals ella aveva dà da crair d’als vulair gidar. Tenor van der Zee haja Otto Frank savì che la traditura saja stada ina dunna ed er ch’ella era ina Gidieua. El haja taschì per evitar da svegliar vegls pregiudizis envers ils Gidieus. Cun tutta segirtad n’ha però er van der Zee betg pudì sclerir la dumonda. Ans van Dijk è stada suenter la guerra la suletta dunna tranter 39 persunas ch’ins ha executà pervi da crims commess durant il temp da guerra.
Il 2015 è vegnida enconuschenta in’ulteriura teoria, la quala Joop van Wijk, il figl da Bep Voskuijl, ha sviluppà. Tenor quella duai si’onda Hendrika Petronella, numnada Nelly († 2001), la sora giuvna da Bep Voskuijl, avair tradì il refugi. Bep aveva quità dals umans che sa tegnivan zuppads; Nelly collavurava cun ils occupants tudestgs. L’october 1945 l’han ins perquai arrestà e serrà en fin il 1953 en la praschun da Groningen. Cuntrari a Miep Gies n’ha Bep quasi durant tut sia vita dà naginas intervistas davart Anne Frank ed il zup en la chasa davos. Tut tenor sa lascha quai interpretar sco indizi ch’ella aveva enconuschientscha dal tradiment da sia sora.
Il 2016 ha la fundaziun ch’administrescha la Chasa dad Anne Frank publitgà ils resultats d’in’ulteriura retschertga. En quella vegnan enumeradas explicaziuns alternativas daco che las persunas zuppadas sajan vegnidas chattadas. Enstagl d’in tradiment pudessan motivs economics avair furmà il motiv, daco che Anne Frank ed ils ulteriurs Gidieus ch’eran sa zuppads en la chasa davos èn vegnids chattads. L’intervenziun da la polizia sa drizzava eventualmain cunter il commerzi nair cun marcas da raziunament. Anne Frank sezza menziunescha en ses diari ils dus commerziants Martin Brouwer e Pieter Daatzelaar. Retschertgas pervi da lavur clandestina pudessan avair furmà in ulteriur motiv per ina perquisiziun en la Prinsengracht 263. Tge che sustegna quest’ipotesa è il fatg che Silberbauer vegniva accumpagnà da Gezinus Gringhuis, in collavuratur da l’unitad speziala per criminalitad economica. Ultra da quai èn Kugler e Kleiman vegnids arrestads per avair favurisà Gidieus resp. refusà la lavur.
Arrestaziun
thumb|150px|La gidantra Miep Gies ha mess en salv il diari suenter l’arrestaziun (fotografia dal 1987) Da tgi ch’è vegnida l’infurmaziun decisiva n’ha pia betg pudì vegnir sclerì dal tuttafatg. Tschert èsi però ch’ils naziunalsocialists èn cumparids la damaun dals 4 d’avust 1944 vers las 10 en la Prinsengracht, e quai suenter ch’insatgi aveva telefonà a la Gestapo. Als gidanters n’èsi uss betg pli stà pussaivel da proteger ils Gidieus ed els han stuì mussar a Silberbauer il zup. Kugler e Kleiman èn vegnids manads en la praschun dal servetsch da segirezza tudestg en la Euterpestraat. Ils 11 da settember 1944 als han ins transferì en il Champ transitoric polizial Amersfoort. Kleiman è vegnì relaschà ils 18 da settember 1944 per motivs da sanadad; a Kugler èsi reussì da fugir ils 28 da mars 1945. Bep Voskuijl ha profità dal caos che regiva durant l’arrestaziun ed è mitschada cun intgins documents ch’avessan rendì attent a contacts cun il martgà clandestin. En tschertga dals daners e dal cliniez dals arrestads aveva Silberbauer sternì giun plaun ils fegls cun las notizias das Anne; quels ha Miep Gies rimnà e tegnì en salv per als dar enavos ad Anne u a ses bab suenter la guerra.
Las persunas ch’eran sa zuppadas èn l’emprim vegnidas interrogadas tar la Gestapo e tegnidas a ferm sur notg. Ils 5 d’avust las han ins manà en la praschun fullanada Huis van Bewaring en la Weteringschans. Dus dis pli tard èn ils Gidieus vegnids en il Champ transitoric Westerbork. Là han las dunnas stuì lavurar en ina partiziun da battarias, e quai separadas dals umens. Ils praschuniers vivevan da la speranza da daventar indispensablas tras lur lavur e da mitschar uschia d’in destin anc pli grev. En il champ sa derasava la tuna ch’ils Alliads s’avanzian suenter esser sbartgads en la Normandia; ma a medem temp udiv’ins er che adina dapli praschuniers vegnian transportads en champs da concentraziun e d’extirpaziun en l’ost. Tar l’appel ils 2 da settember èn ils commembers da las famiglias Frank e van Pels vegnidas attribuidas a l’ultim transport en il Champ da concentraziun dad Auschwitz.
Mort en il champ da concentraziun
Ils 3 da settember 1944 è il pli davos tren cun 1019 Gidieus partì vers Auschwitz, nua ch’el è arrivà dus dis pli tard. A la rampa èn ils umens e las dunnas sa vesids l’ultima giada. I n’è betg sclerì dal tuttafatg, schebain tut ils cussedents da la chasa davos han dumagnà la selecziun. Tenor indicaziun e retschertgas da la Crusch cotschna han ins gasifitgà Hermann van Pels immediat suenter l’arrivada. Otto Frank percunter ha pretendì che van Pels saja vegnì assassinà pir intginas emnas pli tard, pia curt avant che suspender las gasaturas. Auguste van Pels è vegnida transportada vinavant en ils champs da concentraziun da Bergen-Belsen e Buchenwald ed è la finala morta ils 9 d’avrigl 1945 sin viadi en il Ghetto Theresienstadt. Peter van Pels han ins tramess ils 16 da schaner 1945 sin in marsch da la mort dad Auschwitz en il Champ da concentraziun Mauthausen; là è el mort curt avant ch’il champ vegnia liberà. Edith Frank è morta ils 6 da schaner 1945 ad Auschwitz da la fom u da la spussada. Avant era Rosa de Winter s’occupada da la mamma dad Anne e l’aveva manà en ina baracca da malsauns.
Anne sezza aveva cumplenì trais mais avant l’arriv ad Auschwitz ses 15avel anniversari ed è uschia mitschada da la mort directa. 549 dals 1019 passagiers – tranter quels tut ils uffant sut 15 onns – èn vegnids manads directamain en las chombras da gasificaziun. Ils 258 umens e las 212 dunnas ch’han dumagnà la selecziun han ins suttamess a la procedura umilianta da sa svestgir, vegnir dischinfectads, sa laschar tagliar ils chavels e tetovar in numer sin il bratsch. Anne, Margot ed Edith Frank èn vegnidas plazzadas en il bloc 29 dal Champ da dunnas Birkenau. Mintgina da las 212 dunnas dal transport da Westerbork ch’han survivì la selecziun è vegnida tetovada cun ina cifra tranter A-25060 ed A-25271. Damai ch’ins las aveva attribuì numers fitg auts, sa chattavan ellas fitg a bass en l’ierarchia. Durant il di stuevan ellas lavurar grevamain e la notg schelavan ellas en baraccas fullanadas. Las autras praschunieras han descrit Anne sco ferma u introvertida. Sia brama e sia voluntad da viver la devan adina puspè nova forza. Malgrà quai na l’èsi betg reussì da mitschar da las malsognas che regnavan en il champ pervi da las cundiziuns igienicas catastrofalas ed ella è s’infectada cun la gruscha. Per proteger ils auters praschuniers l’han ins transferì ensemen cun Margot en il bloc d’isolaziun; las relaziuns igienicas eran là anc bler mendras.
Damai ch’ils Alliads s’avischinavan adina dapli, han ils naziunalsocialists decidì da rumir successivamain il Champ da concentraziun dad Auschwitz. Ils 28 d’october han els deportà 1308 dunnas da Birkenau en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Quellas tutgavan tar las radund 8000 dunnas ch’ins aveva valità sco «malsaunas, ma potenzialmain restabiliblas» ; pli tard las vulev’ins engaschar en l’industria d’armament. Rosa de Winter scriva l’avust 1945 en ses cudesch ‹Aan de gaskamer ontsnapt!› ch’i saja partì la notg dal prim da november 1944 il tren ch’haja manà Anne e Margot a Bergen-Belsen. Uschia èn las duas soras vegnidas spartidas da lur mamma.
A Bergen-Belsen èn Anne e Margot arrivadas dus dis pli tard. Suenter in marsch da radund 8 km èn ellas l’emprim vegnidas plazzadas ensemen cun auters praschuniers en tendas; in stemprà ha però bainspert destruì quellas. Il schaner 1945 han ins translocà las duas soras en in ‹champ da resguard›, il ‹champ da staila›. Là ha Anne puspè scuntrà sias amias Hannah Goslar e Nanette Blitz; dapi il favrer 1944 vegnivan quellas tegnidas a ferm en in’autra part dal champ sco ‹Gidieuas da stgomi›. Tar lur discurs tras la saiv ha Anne raquintà ch’ella e sia sora sajan persulas, perquai ch’ella carteva che ses geniturs sajan morts. Nanette Blitz descriva Anne cun ils suandants pleds: «Ella era qua gia be pli in skelet. Ella era enzugliada en ina cuverta. Si’atgna vestgadira na pudeva ella betg pli trair en, damai che quella era plain plugls.» Ma malgrà si’atgna malsogna è Anne sa mussada preoccupada pli ferm per Margot.
thumb|160px|Monument da fossa a Bergen-Belsen Damai ch’adina dapli praschuniers èn vegnids manads a Bergen-Belsen, èn ils mancos igienics sa pegiurads di per di. Il mars 1945 ha cumenzà in’epidemia da tifus ch’ha chaschunà radund 17 000 unfrendas. Er autras malsognas eran derasadas vastamain en il champ. Tenor perditgas è Margot crudada spussada da sia treglia ed è morta. Intgins dis pli tard è er Anne stada morta. Las datas precisas na vegnivan betg pli nudadas curt avant la fin da la guerra. Paucas emnas pli tard, ils 15 d’avrigl 1945, han truppas britannicas liberà il champ. Retschertgas da la Fundaziun dad Anne Frank ch’èn vegnidas fatgas il 2015 han mussà che Anne e Margot eran probablamain gia mortas il favrer 1945. I n’è betg segir tge malsognas ch’han manà a la mort dad Anne e Margot. Il decurs ed ils sintoms che vegnan descrits da las perditgas laschan supponer che Anne saja morta da tifus.
Otto Frank ha survivì sco suletta da las persunas ch’eran sa zuppadas en la chasa davos. Suenter la liberaziun dal Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau tras l’Armada cotschna ils 27 da schaner 1945 ha el vivì fin il 1953 vinavant ad Amsterdam. Alura è el ì a star a Basilea, nua che viveva sia sora. Là ha el maridà Elfriede Markovits, oriunda da Vienna, ch’aveva medemamain pers ses emprim um, Erich Geiringer, e lur figl en il Champ da concentraziun dad Auschwitz. Fin sia mort ils 19 d’avust 1980 ha Otto Frank vivì a Birsfelden sper Basilea ed è sa deditgà al diari da sia figlia Anne ed a la derasaziun dal messadi cuntegnì en quel.
Naziunalitad, identitad e lingua
Anne Frank è naschida a Francfurt a.M. en ina famiglia tudestga ed ha vivì là fin ses segund onn da vita. L’onn 1933 ha la famiglia stuì emigrar en ils Pajais Bass, nua che Anne ha frequentà la scola. Cumbain ch’ella era naschida en Germania, era ollandais la lingua principala dad Anne. Anteriurs camarats da classa han pli tard rendì attent al fatg che Otto ed Edith Frank na discurrivan er a chasa nagin tudestg, mabain be ollandais cun Anne e Margot. En ses diari, ch’ella ha scrit en ollandais, descriva Anne ch’ella sa sentia sco Gidieua enstagl sco Tudestga. Suenter avair descrit co ch’ils Tudestgs tractian ils Ollandais senza nagin resguard, constatescha ella dischillusiunada:
Fastizs odierns
thumb|180px|Il zup en la Prinsengracht 263 ad Amsterdam sa lascha visitar oz sco museum La fossa dad Anne Frank sa chatta sin il territori dal lieu commemorativ da Bergen-Belsen. Suenter la liberaziun dal champ da concentraziun han confamigliars laschà eriger là in crap da fossa per Anne e sia sora Margot. Il monument na marchescha nagin lieu da sepultura precis; omaduas soras ruaussan en ina da las fossas communablas anonimas situadas en vischinanza.
Chasa dad Anne Frank
L’onn 1957 ha ina gruppa enturn Otto Frank fundà l’Anne Frank Foundation per evitar che la chasa en la Prinsengracht 263 giaja en ruina e la render accessibla a la publicitad. Sco finamira primara da la fundaziun ha Otto Frank numnà il contact e la communicaziun tranter glieud giuvna da differentas culturas, religiuns e provegnientschas etnicas per dar cuntrapais ad intoleranza e discriminaziun etnica. Il museum ed il center da documentaziun en la Chasa dad Anne Frank èn vegnids averts il 1960.
Fond dad Anne Frank
L’onn 1963 ha Otto Frank fundà cun sia segunda dunna a Basilea il Fond dad Anne Frank sco fundaziun caritativa. El ha surlaschà a quel ils dretgs d’autur dal diari cun la resalva ch’ils emprims 80 000 francs svizzers da las entradas annualas vegnian tiers a ses ertavels; las ulteriuras entradas duain vegnir investidas en projects che l’administraziun valitescha sco degns da vegnir sustegnids. Il fond finanziescha la tgira medicinala dals Gists tranter ils pievels e s’engascha a favur da l’educaziun dals giuvenils cunter rassissem. Il fond sustegna per exempel ils Dis da pasch dad Anne Frank ch’han lieu dapi il 2000 mintg’onn en la citad da Bergen (situada en proxima vischinanza dal lieu commemorativ da Bergen-Belsen). Là vegnan envidads mintg’onn giuvenils or da pliras citads europeicas a sa participar ad occurrenzas d’infurmaziun, a far atgnas retschertgas ed a preschentar lur resultats en la publicitad. Il rapport annual dat perditga da l’engaschament dal fond en numerus projects ch’han lieu en diversas parts dal mund (t.a. Germania, Israel, India, Svizra, Reginavel Unì e Stadis Unids). Dal 1996 fin il 2015 è il cusrin dad Anne Buddy Elias stà president dal fond.
En il fratemp è sparì il term da 70 onns suenter la mort dad Anne Frank (che vala uschiglio sco temp da protecziun dals dretgs d’autur). Il Fond dad Anne Frank fa però valair ch’i sajan anc cumparidas bundant pli tard diversas ediziuns cun texts ch’eran fin là nunpublitgads; ultra da quai saja er Otto Frank da resguardar sco cunautur/editur. Malgrà quai han diversas persunas rendì en il fratemp accessibel il text ollandais original en l’internet.
Center dad Anne Frank
L’onn 1998 è vegnì fundà a Berlin il Center dad Anne Frank. A la publicitad è accessibla là l’exposiziun permanenta ‹Anne Frank. hier & heute›. Ultra da quai coordinescha il center las exposiziuns ambulantas davart Anne Frank che fan staziun en l’entir pajais.
Merwedeplein 37
L’onn 2005 è l’anteriura abitaziun al Merwedeplein 37 ad Amsterdam vegnida messa enavos en il stadi dal temp che la famiglia Frank viveva qua. Ella stat a disposiziun per mintgamai in onn a scripturas e scripturs che na pon betg lavurar libramain en lur patria.
Villa Spitzer
En vischinanza da l’anteriura Villa Spitzer (oz Villa Laret) a l’ur da Segl (Engiadin’Ota) regorda in monument a las vacanzas che Anne ha passentà qua il 1935 e 1936 en la chasa da si’onda da segund grad Olga Spitzer ch’abitava a Paris. Ina vasa che Anne ha regalà il 1936 a si’amia da vacanzas indigena Tosca Nett sa chatta oz en la Chasa da Nietzsche a Segl.
Archiv da Schildkraut
L’actur Joseph Schildkraut, ch’ha giugà en dus films la rolla dal bab dad Anne Frank, ha rimnà brevs, documents e fotografias da la famiglia Frank. Ina buna part da quests documents derivan dal possess dad Otto Frank sez.
Anne Frank en tocs da teater, films e litteratura
La vita e las scrittiras dad Anne Frank èn vegnidas documentadas ed undradas en numerus cudeschs, films ed autras ovras.
Teater
Vers la mesadad dals onns 1950 han ils dus scenarists da Hollywood Albert Hackett e Frances Goodrich scrit il toc da teater ‹The Diary of Anne Frank› che sa basa sin il Diari dad Anne Frank. Il toc è vegnì represchentà per l’emprima giada il 1956 e dapi lura adina puspè en tut il mund.
Film
thumb|220px|Durant filmar ‹Das Tagebuch der Anne Frank› ad Amsterdam (Lea van Acken e Martina Gedeck, 2016)
Commemoraziuns
Bleras scolas en Germania ed en auters pajais èn vegnidas numnadas tenor Anne Frank, tranter auter la Scola da Montessori ad Amsterdam, la quala ella sezza ha frequentà. Er bleras vias e plazzas portan il num dad Anne Frank.
A Francfurt a.M. vegn sa regurdà dad Anne Frank a la Stgala da Francfurt sco er cun tavlas commemorativas vi da las anteriuras abitaziuns dals Franks al Marbachweg 307 ed a la Ganghoferstrase 24; en pli al sutpassadi da peduns a la cruschada Marbachweg/Eschersheimer Landstrase en il quartier Dornbusch.
Davant l’ultima abitaziun elegida libramain al Pastorplatz 1 ad Aachen regordan Craps da stgarpitsch ed in crap commemorativ davant la chasa da la tatta (che n’exista betg pli) al destin da la famiglia.