cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paraula
Introducziun
thumb|220px|Hans Christian Andersen: ‹La regina da la naiv› Tar paraulas d’art sa tracti da creaziuns sapientivas da vart da poets e scripturs; ellas vegnan perquai er numnadas en autras linguas ‹paraulas scrittas› u ‹paraulas d’autur›. Per part sa refereschan questas paraulas a motivs da la tradiziun da las paraulas popularas; il pli savens vegnan però inventadas novas istorgias fantasticas. Cun las paraulas popularas restan quellas tuttina colliadas tras lur aspects miraculus ed irreals. Lur cuntegn vegn surtut determinà da la concepziun dal mund e da las ideas d’ina persuna individuala; daspera èn paraulas d’art er suttamessas a las tendenzas generalas dal temp e dals moviments litterars correspundents. En il decurs da la romantica ha la paraula d’art cuntanschì in’emprima culminaziun ed ha er survegnì impuls che duevan esser decisivs per ses ulteriur svilup. En la romantica tempriva empruvavan ils auturs da sviluppar creaziuns artisticas genuinas che surmuntavan ils cunfins da las paraulas tradiziunalas. Tras quai na sa laschan lur cuntegn e lur muntada betg eruir be uschia. Quai è sa midà tar ils auturs da la romantica tardiva ch’han puspè preferì il tun da paraula pli simpel e popular.
In dals auturs da paraulas d’art ils pli populars è il Danais Hans Christian Andersen (1805–1875) ch’è vegnì influenzà dals frars Grimm e da las paraulas d’art tudestgas. Sias emprimas ovras èn anc tegnidas en in tun popular, ma bainprest ha el sviluppà in stil tut agen. Cuntrari a las paraulas popularas, che giogan en in lieu betg determinà, descriva el detagliadamain il lieu d’acziun da sias istorgias e sa stenta da restar en sia moda da raquintar datiers al mund dals uffants. Ses raquints èn segnads d’ina lingua simpla e natirala ed èn tegnids en in tun da raquintar insistent. Andersen vuleva laschar entrar en la realitad da la vita da mintgadi elements miraculus, ma senza crear ina discrepanza tranter quests dus munds, sco quai ch’igl era savens il cas tar ils romantichers. Tant en il Danemarc sco er en Germania èn ils raquints dad Andersen surtut vegnids recepids sco paraulas per uffants. Tenor l’autur sa drizza si’ovra percunter a tut las vegliadetgnas.
Las paraulas dad Oscar Wilde (1854–1900) èn segnadas da critica sociala (cf. la versiun rumantscha da ‹Il prinzi ventiraivel ed autras paraulas›). Confurm a l’idea da la romantica sviluppescha el maletgs ideals, metta quels però en cuntrast cun realitads crudaivlas; ubain ch’el crititgescha or da la perspectiva da la persuna che vegn nizzegiada ora l’egoissem e la superfizialitad dals regents.
Edith Nesbit (1858–1924) maina ses lecturs en in mund miraculus ed a la fin puspè enavos en la realitad. Cun sia davosa ovra ‹Wet Magic› ha l’autura er persequità intents da la pedagogia da pasch. En il medem stil è tegnida l’ovra ‹Peterchens Mondfahrt› (versiun rumantscha: ‹Pederin sgola sin la glina›) da Gerdt von Bassewitz (1878–1923). Quella maina ils lecturs da la chombra d’uffants en in mund celestial cun caracter da fantasy. Impressiunantas èn surtut la balladas da bainvegni dals spierts da la natira allegorics en il chastè da la diala da la notg.
Per ses roman en furma da paraula ‹Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige› ha Selma Lagerlöf (1858–1940) retschet il Premi da Nobel per litteratura (1909). In cuntegn cumparegliabel han las aventuras da Pinocchio da Carlo Collodi (1826–1890): en omaduas istorgias da cuntinuaziun vegn in uffant maltratg educà tras experientschas dolurusas.
Sper las numerusas paraulas pli novas che s’orienteschan a las paraulas orientalas, paraulas da Grimm u paraulas d’art dal 19avel tschientaner sa laschan er las istorgias da fantasy actualas attribuir en in tschert senn a las paraulas d’art. Er qua ed en retschas da films sco ‹Star Wars› cumparan caracteristicas ch’èn tipicas per las paraulas, sco per exempel indicaziuns dal temp e dal lieu vaira diffusas u il happy end.
Caracteristicas dal gener
Cuntrari a las paraulas popularas sa tracti tar paraulas d’art da la creaziun d’in scriptur concret. Savens surpiglian las paraulas d’art stil, temas ed elements da las paraulas popularas; ellas n’èn però ni caracterisadas d’ina furma da raquintar unidimensiunala ni d’abstracziuns stereotipas dal temp, dal lieu e da las persunas ch’ageschan. Medemamain vegnan psicologisadas las figuras e lur problems; i vegn pia rut cun il schema en alv e nair ed er betg preschentà explicitamain ina morala. Paraulas d’art han savens ina structura enchastrada (paraula en la paraula); ellas sa differenzieschan er en quest reguard fermamain da las paraulas popularas cun lur structura simpla e lineara.
Paraulas d’art èn pia per ordinari pli vastas e concepidas litterarmain a moda pli pretensiusa, ellas lavuran savens cun metafras e porschan descripziuns detagliadas tant da las persunas sco er dals eveniments. Cuntrari a las paraulas popularas na fineschan ellas betg necessariamain a moda ventiraivla (cf. p.ex. ‹La pitschna sirena› dad Andersen). Sco ulteriura caracteristica sa drizzan paraulas d’art vaira ferm ad in public creschì, quai che sa mussa savens en il nivel linguistic elevà. En l’introducziun dal roman cun caracter da paraula ‹Il Pitschen Prinzi› dad Antoine De Saint-Exupéry (cf. la versiun rumantscha) vegn per exempel accentuà explicitamain ch’il cudesch sa drizzia tant ad uffants sco er a creschids.
Istorgia
thumb|220px|Sculptura da Selma Lagerlöf (1858–1940) Paraulas d’art èn derasadas dapi l’antica (p.ex. Apuleius: ‹Amor e Psica›, segund tschientaner s.C.). Las emprimas paraulas d’art dal temp modern èn da chattar en la collecziun ‹Le piacevoli notti› da l’autur talian Straparola. Las paraulas da dialas dal rococo franzos èn er vegnidas recepidas en il territori da lingua tudestga dal temp da la classica da Weimar, surtut tras Christoph Martin Wieland en la collecziun ‹Dschinnistan›. La paraula ‹Lulu oder die Zauberflöte› ha inspirà Emanuel Schikaneder al libretto da l’opera ‹Die Zauberflöte› da Wolfgang Amadeus Mozart. Johann Wolfgang Goethe ha scrit trais paraulas d’art: ‹Das Märchen› (en ‹Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten›), ‹Der neue Paris› (en ‹Dichtung und Wahrheit›) e ‹Die neue Melusine› (en ‹Wilhelm Meisters Wanderjahre›).
Er la litteratura da l’epoca da la restauraziun (1815–48) è ritga da paraulas d’art. Bleras dad ellas han cuntanschì la popularitad da paraulas popularas. En la Germania dal temp dal Biedermeier vala quai surtut per las paraulas da Wilhelm Hauff ‹Die Geschichte von Kalif Storch›, ‹Der Zwerg Nase›, ‹Die Geschichte von dem kleinen Muck› e per la ‹Historie von der schönen Lau› dad Eduard Mörike. En il Danemarc ha Hans Christian Andersen scrit in grond dumber da paraulas d’art ch’appartegnan ozendi a la litteratura mundiala (t.a. ‹Ils novs vestgids da l’imperatur›, ‹La pitschna sirena›, ‹L’andina trida› u ‹La regina da la naiv›).
Er poets che vegnan attribuids al realissem han scrit paraulas d’art, en il territori tudestg per exempel Theodor Storm (‹Die Regentrude›) e Gottfried Keller (‹Spiegel, das Kätzchen›). Vers la fin dal 19avel tschientaner, durant l’epoca da la neoromantica, ha Oscar Wilde stgaffì en l’Engalterra sias ovras poeticas en furma da paraula (t.a. ‹Il prinzi ventiraivel ed autras paraulas› ed ‹A House of Pomegranates›).
Il gener da la paraula d’art è er sa mantegnì durant l’entir 20avel tschientaner e fin il di dad oz. Manfred Kyber è vegnì enconuschent tras sias paraulas d’animals; remartgablas èn er las paraulas grotescas e fantasticas da Richard Hughes. Medemamain ha Hermann Hesse scrit intginas paraulas satiricas ed J.R.R. Tolkien paraulas d’art plain umor.
Cun volver apparentamain il dies a la realitad exteriura èsi pussaivel da transportar en la paraula d’art cuntegns ch’intendan ina critica sociala. Quai è per exempel il cas en las paraulas da Goethe dal 1795 che crititgeschan a moda simbolica las relaziuns socialas en Frantscha dal temp suenter la Revoluziun. In auter exempel furman las paraulas da Gerhart Hauptmann (1941) che cuntegnan ina critica zuppada envers l’igiena da razza naziunalsocialistica e l’uschenumnada eutanasia.
La paraula d’art po er crescher a furmas pli vastas sco il roman da paraula, il drama da paraula u l’opera da paraula. Questas furmas pli lungas èn surtut sa sviluppadas dapi la popularisaziun da la litteratura da fantasy ad in gener derasà vastamain. Sper divers exempels gia menziunads fan er part da questas furmas da transiziun ed adaptaziun ils suandants classichers da la litteratura: William Shakespeare: ‹The Winter’s Tale› (1623), Jonathan Swift: ‹Ils viadis da Gulliver› (1726), Charles Dickens: ‹A Christmas Carol› (1843), Lewis Carroll: ‹Alice’s Adventures in Wonderland› (1865), Michael Ende: ‹Die unendliche Geschichte› (1979).
Istorgia da la Republica democratica tudestga
La Republica democratica tudestga, RDT (Deutsche Demokratische Republik, DDR) è in stadi istoric ch’ha existì tranter il 1949 ed il 1990 en l’ost da la Germania dad oz. La fundaziun da la RDT ils 7 d’october 1949 ha gì lieu sut l’influenza da l’Uniun sovietica. Quai suenter ch’ins aveva fundà cun agid dals trais alliads dal vest la Republica Federala Tudestga en il territori da lur zonas d’occupaziun (‹trizona›). Suenter la vieuta da 1989/1990 e la fin dal socialissem en la RDT ha la Chombra dal pievel – ch’era vegnida elegida l’emprima giada tras elecziuns libras – decidì da s’associar a la Republica Federala Tudestga. Cun la Reuniun tudestga ils 3 d’october 1990 ha la RDT chalà d’exister.
La divisiun da la Germania
Cunquai ch’ils alliads principals (Stadis Unids, Gronda Britannia ed Uniun sovietica) n’eran betg vegnids da sa cunvegnir durant la Segunda Guerra mundiala ad ina politica communabla areguard la Germania, avevan els gia discutà a las Conferenzas da Teheran e Jalta davart ina divisiun dal pajais. Suenter la capitulaziun da las forzas armadas tudestgas han ils schefs da las regenzas da l’Uniun sovietica, da la Gronda Britannia e dals Stadis Unids concretisà quest’idea a la Conferenza da Potsdam. Els han dividì la Germania en quatter zonas d’occupaziun e la citad da Berlin en quatter secturs, han dentant laschà controllar questas parts d’in cussegl da controlla allià communabel. La demilitarisaziun economica (en spezial la demontascha d’implants industrials) dueva succeder en mintga zona a moda autonoma.
Cun il temp èn ils svilups economics da las zonas d’occupaziun dal vest e da la zona d’occupaziun sovietica ids pli e pli in ord l’auter. Tranter l’Uniun sovietica ed ils Stadis Unids creschivan las tensiuns era pervia da differenzas en la politica mundiala. La finala han quellas manà a la Guerra fraida. Quai è vegnì evident suenter la reuniun da las zonas d’occupaziun da la Gronda Britannia e da l’America che furmavan dapi l’onn 1947 la ‹bizona›, ma era cun il Plan da Marschall ch’ha rinforzà il vest da la Germania. En la zona d’occupaziun sovietica ha l’Uniun sovietica entant cuntinuà cun las demontaschas per motivs da reparaziun. En pli ha ella impedì che la zona sa participeschia al Plan da Marschall, quai ch’avess muntà che la zona d’occupaziun sovietica fiss vegnida integrada en il sistem economic dal vest. Sco pendant tar ils organs da la bizona han ins fundà en l’ost la Cumissiun d’economia tudestga e reunì en quella vastas parts da l’administraziun statala.
Per protestar cunter la decisiun dals Alliads dal vest da vulair fundar in stadi tudestg separà, ha il represchentant da l’Uniun sovietica bandunà ils 20 da mars 1948 las sesidas dal Cussegl da controlla. La divisiun da la Germania ch’ins temeva è daventada realitad a partir da quel mument ch’ins ha revalità la munaida mo en las zonas d’occupaziun dal vest (20 da zercladur 1948). Trais dis pli tard han ils suverans da la zona d’occupaziun sovietica decidì d’instradar in’atgna refurma monetara. Cunter la voluntad dal schefcumandant sovietic era la munaida dal vest era vegnida introducida en ils secturs dal vest da Berlin. Per protestar cunter questa decisiun ha l’Uniun sovietica bloccà Berlin ed uschia empruvà d’obtegnair l’entira citad. Sinaquai han ils Alliads dal vest decidì da proveder Berlin tras ina punt aviatica. Tut en tut han aviuns furnì durant indesch mais rauba d’agid enfin che l’Uniun sovietica ha schlià la bloccada ils 12 da matg 1949.
La politica da la Germania sovietica
L’Uniun sovietica aveva sviluppà atgnas ideas co che la Germania dueva vesair or suenter la guerra. Josef Stalin pensava ad in stadi neutral, betg dividì e nunsocialistic. El quintava d’obtegnair oravant tut bleras reparaziuns dal territori da la Ruhr. Persuenter dueva la zona d’occupaziun sovietica trametter victualias en las zonas dal vest. Damai che quai n’è betg succedì, han ils Alliads dal vest era terminà lur furniziuns. Quests plans n’ha Stalin pia betg pudì realisar. Per sa resalvar tut las opziuns, ha el spustà la ‹sovietisaziun› da l’atgna zona d’occupaziun ed evità a l’entschatta in svilup communistic avert.
Il svilup politic
Per il svilup politic era responsabla l’uschenumnada ‹Gruppa Ulbricht›. Ella consistiva da Walter Ulbricht e d’auters commembers da la Partida communistica da la Germania ch’eran emigrads avant respectivamain durant la Segunda Guerra mundiala en l’Uniun sovietica ed eran vegnids scolads là. Els duevan gidar l’Armada cotschna da reconstruir l’administraziun. La gruppa era gia activa en Germania avant la fin da la guerra. Uschia han ils cumandants sovietics pudì surdar numerusas posiziuns-clav entaifer las administraziuns communalas a communists tudestgs. La devisa dad Ulbricht era: «I sto parair democratic, ma nus stuain tegnair en maun tut.»
Per ils Alliads dal vest e per ils politichers tudestgs èsi stà ina surpraisa che l’Administraziun militara sovietica en Germania ha pussibilità il zercladur 1945 almain formalmain in sistem pluralistic da partidas tudestgas. Ella ha lubì a la KPD ed a la SPD da puspè daventar activas ed ha pussibilità la fundaziun da la CDU e da la LPD. Questas partidas han fundà in bloc antifaschistic, dal qual la Front naziunala è sa sviluppada pli tard. Entaifer quest gremi vulevan ellas organisar la denazificaziun e la reconstrucziun dal pajais a moda communabla.
Malgrà che l’Administraziun militara sovietica en Germania favurisava massivamain la KPD, n’ha quella betg pudì cuntanscher sia finamira da daventar la partida la pli gronda en la zona d’occupaziun sovietica. Il cuntrari, en il decurs da l’onn 1945 è ella s’isolada pli e pli da la populaziun e da las autras partidas. Suenter las experientschas dal temp dal naziunalsocialissem devi en la KPD ed en la SPD da la zona d’occupaziun sovietica stentas da stgaffir ina partida da lavurers communabla. Il zercladur 1945 ha la KPD dentant refusà ina pretaisa correspundenta da la SPD. Cunquai che la popularitad da la KPD sa diminuiva, han ins sfurzà l’onn 1946 la SPD sco concurrenta principala da sa colliar cun la KPD a la Partida unitara socialistica da la Germania (SED). Quai avev’ins cuntanschì cun squitsch massiv, corrupziun dals manaders ed engianadas davart las vairas finamiras da la KPD. Cun 47,5 % da las vuschs tar las elecziuns dals parlaments dals territoris l’october 1946 n’ha la SED tuttina betg cuntanschì la maioritad absoluta giavischada.
Plinavant ha il segund Congress dal pievel decidì d’installar in Cussegl tudestg dal pievel ch’ha survegnì l’incumbensa d’elavurar ina constituziun per l’entira Germania. Quest cussegl ha cumenzà sia lavur ils 19 da mars 1948 sut il presidi da Wilhelm Pieck (SED), Wilhelm Külz (LDP) ed Otto Nuschke (CDU). Otto Grotewohl ha manà la cumissiun ch’ha preschentà ses resultats ils 22 d’october. La constituziun sa basava sin in sboz correspundent da la SED dal 1946. Ils 19 da mars 1949 ha l’emprim Cussegl tudestg dal pievel approvà ella.
Cun agid da glistas unitaras han ins elegì il matg 1949 il terz Congress dal pievel. Vesend la saira dals 15 da matg 1949 ch’i na dettia betg ina maioritad, han ins fatg curtas e dumbrà ils cedels vits e stritgads atras sco vuschs affirmativas. L’Administraziun tudestga da l’intern aveva instruì da proceder uschia. La saira dals 16 da matg 1949 han ins communitgà uffizialmain che 66,1 % dals electurs hajan vuschà «gea». Quest terz Congress dal pievel ha confirmà ils 30 da matg la constituziun e nominà il segund Cussegl tudestg sco organ permanent. Lez ha declerà sasez sco chombra dal pievel provisorica e mess en vigur la constituziun, uschia che la RDT è stada fundada (7 d’october 1949).
Il svilup economic
Las demontaschas sovieticas han l’emprim restrenschì massivamain l’economia en la zona d’occupaziun sovietica. En il rom da la demontascha principala ha Stalin serrà fin la fin da l’onn 1946 dapli che 1000 manaschis, oravant tut da l’industria chemica ed optica, e fatg allontanar il segund binari e l’electrificaziun da bunamain tut las lingias da viafier. Cunter il contract da Potsdam han ins era retratg reparaziuns da la producziun currenta e transferì en possess da l’Uniun sovietica circa 200 fatschentas impurtantas ch’existivan gia ni che vegnivan gist fundadas. Circa 460 manaschis da Berlin èn daventads victimas da l’emprima unda da demontascha ch’ha gì lieu tranter il matg ed il fanadur da l’onn 1945. Quai correspunda a var 75 % da las capacitads da quel temp. En cumparegliaziun cun l’onn 1936 duai la Germania da l’Ost avair pers tras demontaschas il suandant:
Ensemen cun ils donns da guerra èn circa 50 % da las capacitads industrialas idas a perder. Uffizialmain stim’ins ch’igl è vegnì pajà a l’Uniun sovietica var 4,3 milliardas dollars reparaziuns. Autras stimaziuns quintan cun 15 fin 18 milliardas dollars. Per l’onn 1949 hai per exempel era dà custs d’occupaziun d’uffizialmain 2,2 milliardas marcs tudestgs.
Linguas retoromanas
Las linguas retoromanas (en in senn vast; er numnadas ‹rumantsch da las Alps›) furman – tenor tscherts scienziads, dentant insumma betg a moda unanima – ina gruppa da linguas e dialects retoromans che vegnan anc discurrids en las vals da las Alps en Svizra (enconuschent sco rumantsch) ed en l’Italia (ladin, furlan). Ellas èn sa sviluppadas or dal latin vulgar da l’anteriura provinza romana Raetia ed han salvà causa las circumstanzas geograficas ina massa tratgs caracteristics.
Istorgia da la Republica democratica tudestga
Il svilup economic
Cun la parola Junkerland in Bauernhand han l’Administraziun militara sovietica en Germania e la KPD manà tras il settember 1945 ina refurma dal terren. In terz da tut las surfatschas agriculas (circa 3,2 milliuns hectaras) èn vegnidas repartidas da nov, tranter quellas circa 2,5 milliuns hectaras d’anteriurs gronds proprietaris da terren. In milliun hectaras han ins transferì en 532 bains dal stadi. Il dumber da manaschis agriculs privats è creschì fin ad 855 600 (1950) ed era uschia pli aut che l’onn 1939. Plinavant han ins exproprià senza indemnisaziun delinquents da guerra, funcziunaris e represchentants da la NSDAP sco era tut ils proprietaris da terren che possedevan bains cun passa 100 hectaras. L’Administraziun militara sovietica en Germania ha repartì quest terren ad uschenumnads purs novs, per il pli purs senza terra, lavurers agriculs e fugitivs. Quels duevan cultivar sezs lur funs da tschintg fin diesch hectaras grondezza. Damai ch’els na possedevan savens naginas maschinas agriculas, eran els dependents da las staziuns d’emprestar maschinas stgaffidas l’onn 1949. Cunquai che Stalin na vuleva betg dar si l’idea d’ina Germania unida, ha la midada socialistica da l’economia da la Germania da l’Ost pir cumenzà per propi l’onn 1952.
Linguas retoromanas
Trais gruppas linguisticas
La noziun ‹retorumantsch› deriva da la linguistica dal 19avel tschientaner e descriva tant il rumantsch discurrì en il Grischun, sco er in ensemble da trais linguas pitschnas discurridas en la regiun alpina. La dumonda co ch’igl è da classifitgar questas linguas è enconuschenta dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner sut il num Questione ladina.
Istorgia da la Republica democratica tudestga
La direcziun politica
Wilhelm Pieck è stà il 1949 l’emprim president da la RDT, Otto Grotewohl l’emprim primminister. Omadus eran dapi il 1946 parsuras da la SED. L’onn 1950 han ins confermà els en lur uffizis da partida; il vair suveran Ulbricht è daventà secretari general dal nov Comité central da la SED. Suenter la mort da Wilhelm Pieck han ins furmà il Cussegl dal stadi da la RDT ch’ha remplazzà l’uffizi dal president. Ulbricht han ins numnà parsura dal nov cussegl.
Linguas retoromanas
Trais gruppas linguisticas
Tenor ils scienziads Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907) e Theodor Gartner (1843–1925) vala suandanta classificaziun:
Istorgia da la Republica democratica tudestga
La direcziun politica
Malgrà che blers commembers ed intginas lias han protestà, han ins unì l’onn 1950 tut las partidas a la Glista unitara da la front naziunala. Tar las emprimas elecziuns per la chombra dal pievel ha quella glista che vegniva dominada da la SED retschet tenor indicaziuns uffizialas 99,3 % da las vuschs, l’onn 1954 99,46 % e l’onn 1958 99,7 %.
Linguas retoromanas
Svilup istoric
Las linguas retorumantschas èn sa sviluppadas en emprima lingia a basa dal latin vulgar. Quant sperta che la romanisaziun da la populaziun regiunala è succedida suenter l’integraziun en l’Imperi roman n’è betg enconuschent. Las linguas daventan ‹palpablas› a l’entschatta dal temp modern, cura ch’il rumantsch ed il furlan sviluppan ina lingua da scrittira cun ovras per part stampadas e fan uschia part da las radund tschuncanta linguas cun ina sumeglianta profilaziun en l’Europa. La litteratura retorumantscha per propi è naschida a partir dal 19avel tschientaner durant il temp da la romantica e dal naziunalissem.
En il decurs dal 19avel tschientaner han linguas grondas, codadas sin plaun naziunal, cumenzà a stgatschar pli fermamain che avant las linguas minoritaras retorumantschas. Da l’autra vart èn sa furmads en ils trais territoris cuntramoviments regiunals en uniuns linguisticas e culturalas, en il Grischun per exempel la Societad Retorumantscha (1885) e la Lia Rumantscha (1919).
Cun l’internaziunalisaziun e regiunalisaziun dal 20avel tschientaner tardiv ha quest moviment linguistic survegnì ina nova dimensiun. La Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras, approvada dal Cussegl da l’Europa il 1992, sa referescha er al rumantsch, al ladin ed al furlan. Dapi intgin temp vegnan las trais linguas minoritaras retorumantschas mintgatant er numnadas ‹rumantsch da las Alps›. Lur svilup politic e cultural è marcà particularmain dal fatg che la regiun alpina è daventada in lieu da cunfin e spazi simbolic. Perquai han ellas in’impurtanza speziala per l’istorgia da las Alps.
Questione ladina
La dumonda, schebain ins pudess reunir las gruppas betg colliadas territorialmain sut in num collectiv, vegn discutada a moda cuntraversa dapi il 19avel tschientaner (‹Questione ladina›). Per la classificaziun da las linguas e dals dialects giogan ultra dals fatgs linguistics interns er motivs politics in’impurtanta rolla. Il cumbat per la valur da linguas da differenta grondezza è, surtut en il 20avel tschientaner, stà marcà savens d’arguments istorics. En il cas da las trais gruppas retorumantschas na part’ins linguisticamain betg senz’auter d’in origin communabel.
Problematic ord vista da l’istorgia da la lingua è surtut il referiment ad in substrat retic, il qual n’è betg dà senz’auter per il furlan. Da l’autra vart mussan il rumantsch dal Grischun, il ladin ed il furlan tuttavia intgins tratgs cuminaivels che differenzieschan questas trais linguas dal talian e da ses dialects. Il tratg il pli caracteristic è probabel la palatalisaziun dal sun inizial latin ca-, sco per exempel latin casa > Val Badia ćiasa ([ˈʨaza]), Val Gherdeïna cësa ([ˈʧəza]). Da menziunar è en quest connex er la realisaziun fonetica [⁠ʨ⁠] che cumpara sper singuls dialects ladins er en diversas varietads dal rumantsch (p.ex. chasa) ed en il furlan (cjase).
Il 1998 èn vegnids publitgads ils resultats d’ina classificaziun filogenetica provisorica che sa basa sin in’analisa dal stgazi da pleds fundamental. Quest studi ha identifitgà ina spartiziun primara tranter il rumantsch dal Grischun en Svizra ed il ladin en l’Italia. En pli mussa l’analisa ina spartiziun secundara entaifer la Svizra tranter il ladin da l’Engiadina e las ulteriuras varietads dal rumantsch dal Grischun. En l’Italia sa manifestescha medemamain ina spartiziun secundara – colliada evidentamain cun la chadaina da muntognas da las Dolomitas – che sparta il ladin da l’Italia en in rom settentriunal ed en in meridiunal; il furlan vegn attribuì al rom meridiunal.
En quest studi munta la divergenza da las linguas retoromanas da lur perdavant lexical reconstruì en media ca. 7 %. Quai correspundess ad in spazi da temp da radund 500 onns, sch’ins applitgescha la rata da decumposiziun glottocronologica da 14 % per millenni (la quala è però contestada). Ils pli vegls texts en las linguas retoromanas èn però in pau pli vegls e vegnan datads sin ca. 1200.
Situaziun actuala
La situaziun actuala da las trais linguas retorumantschas è la suandanta:
Istorgia da la Republica democratica tudestga
La politica exteriura
Curt suenter ch’ella è stada fundada, ha la RDT fatg contracts cun auters stadis dal bloc da l’ost. Il fanadur 1950 ha ella fixà cun la Pologna la lingia Oder-Neisse sco cunfin dals stadis. Il settember dal medem onn è la RDT daventada commembra en il Cussegl per agid economic vicendaivel che furmava l’equivalent da la Communitad europeica.
La direcziun politica da la RDT è sa stentada da l’entschatta ennà da vegnir renconuschida diplomaticamain d’auters stadis. Ella ha era empruvà da trair a niz schabetgs sco l’atterrament d’urgenza d’in helicopter d’armada american il zercladur 1958 per intimar stadis dal vest da renconuscher la RDT tras contacts uffizials. La Republica Federala Tudestga percunter ha empruvà d’impedir quai. Tras la Doctrina da Hallstein ha ella smanatschà ad auters stadis d’interrumper las relaziuns diplomaticas per cas che quels avessan renconuschì la RDT.
L’onn 1952 ha Stalin fatg amogna contractivas per ina reuniun e per la neutralitad da la Germania (Notas da Stalin). Las autoritads dal vest han chapì quai sco manevra da diversiun che dueva impedir l’integraziun da la Germania dal Vest en il mund dal vest. La correspundenza è la finala ida a fin senza resultats. Sin quai ha la RDT promovì sia ‹integraziun en l’ost› e la midada socialistica da l’economia tudestga da l’ost. Suenter che la Republica Federala Tudestga era daventada l’onn 1954 commembra da l’Uniun da l’Europa occidentala, è la RDT entrada l’onn 1955 en il Patg da Warschau.
L’Administraziun militara sovietica en Germania è vegnida remplazzada tras la Cumissiun da controlla sovietica; a quella è succedida l’onn 1953 il Cummissari aut sovietic. Ils 25 da mars 1954 ha l’Uniun sovietica empruvà d’auzar la valur da la RDT sin plaun internaziunal cun declerar suveran il pajais. Suenter che l’Uniun sovietica ha confermà l’onn 1955 la suveranitad cumplaina da la RDT, han ins era abolì l’uffizi dal Cumissari aut sovietic.
L’onn 1958 ha Nikita Chruschtschow pretendì ch’ins revedia la Cunvegna da Potsdam e ch’ils Alliads dal vest termineschian lur politica d’occupaziun en la citad da Berlin. A medem temp ha el annunzià che l’Uniun sovietica surdettia ses dretgs da controlla da Berlin a la RDT. Evidentamain vuleva Chruschtschow unir las singulas parts da Berlin e furmar uschia ina ferma chapitala da la RDT. Cun quai ha cumenzà l’uschenumnada ‹Crisa da Berlin›. L’enviern 1958/1959 ha l’Uniun sovietica plinavant laschà staziunar l’emprima giada rachetas atomaras da gronda distanza ordaifer ses territori. Il stab general sovietic ha mintgamai staziunà sis rachetas dal tip SS-3 Shyster a Fürstenberg/Havel ed a Vogelsang. La SS-3 era fatga per transportar detunaturs da 300 kilotonnas TNT sur ina distanza da 1200 kilometers fin a Bonn, Brüssel, Paris u Londra.
La politica sociala
Era areguard la politica sociala hai dà profundas midadas en la RDT. Uschia èn las dunnas vegnidas integradas sistematicamain en il ‹svilup dal socialissem›. E per tgirar ils uffants han ins stgaffì canortas, scolettas e structuras dal di per uffants da scola. Il sistem da scola han ins refurmà cun endrizzar la scola superiura politecnica. Ins vuleva educar ils uffants uschè baud sco pussaivel en il senn dal socialissem.
La politica economica
Suenter ch’igl aveva gia dà in plan da dus onns, è l’economia da la RDT suandada a partir da l’onn 1951 l’emprim plan da tschintg onns. Cun quai è ella entrada en l’economia planifitgada. Dapi il 1950 era la Cumissiun da planisaziun statala responsabla per fixar e controllar ils plans a lunga vista e manar l’economia a moda centrala. L’onn 1958 han ins abolì definitivamain las cartas da victualias. L’onn 1959 è sa mussà ch’il segund plan da tschintg onns na progrediva betg sco giavischà; ins ha perquai fatg in plan da set onns. Numerusas Societads anonimas sovieticas ha la RDT cumprà enavos e midà ellas en manaschis naziunalisads.
Per l’agricultura ha la SED relaschà la devisa ‹dal jau al nus›. Sut quest motto dueva la populaziun rurala vegnir persvadida dals avantatgs supponids d’ina agricultura collectiva, e quai «a basa facultativa». La finamira era da fundar Cooperativas da producziun agriculas. Quellas duevan esser «turs da signal sin la champagna» e purtar l’idea da la sovietisaziun en tut ils vitgs. Perquai ch’ils blers purs mussavan pauc interess da lavurar a moda cooperativa, han ins unì a Cooperativas da producziun agriculas oravant tut bains purils bandunads e manaschis pitschens ch’eran strusch abels da surviver economicamain. L’onn 1952 devi strusch 2000 cooperativas en la RDT; las bleras dad ellas eran economicamain plitost flaivlas.
Purs pitschens e mesauns han ins mess sut squitsch cun repressiuns ed autas taxas obligatoricas. Plinavant han ins disfavurisà els tar la repartiziun da maschinas agriculas tras las staziuns d’emprest. Plirs dieschmilli purs èn sinaquai sa redomiciliads en il vest. Suenter las protestas dals 17 da zercladur 1953 – ch’avevan er tschiffà la champagna – han ins l’emprim franà il process da collectivar. L’Uniun sovietica ha dentant fatg squitsch, uschia che la direcziun da la RDT ha puspè accelerà la collectivaziun a partir dal 1958. Truppas d’agitaziun da la SED duevan muventar ils purs cun sfurzar els ni tras smanatschas da sa participar «facultativamain» a las Cooperativas da producziun agriculas. Purs renitents vegnivan arrestads dal Ministeri per la segirtad dal stadi.
Parallel al svilup en la Germania dal Vest ha la televisiun statala da la RDT cumenzà la fin da l’onn 1952 cun emissiuns d’emprova ed ha emess in program regular a partir dal 1956. En ils onns 1960 furmava l’emissiun da propaganda Der schwarze Kanal da Karl-Eduard von Schnitzler ina part impurtanta dal program.
Dal 1952 fin als 17 da zercladur 1953
L’onn 1952 ha la direcziun da la RDT declerà il «svilup dal socialissem tenor plan» sco pensum fundamental, ha accelerà il process da la ‹sovietisaziun› da la societad e rinforzà la pussanza dal stadi. Tar la refurma da l’administraziun dal 1952 èn ils tschintg pajais vegnids partids en 15 districts e 217 circuls. Ultra da quai ha la regenza mess en dumonda la classa sociala mesauna ch’era restada. En spezial purs e manaschis pitschens vulev’ins privar da lur independenza cun auzar las taxas. Era la tenuta vers la baselgia è daventada pli critica.
Ils 28 da matg 1953 ha il Comité central da la SED decidì d’auzar las normas da lavur per 10,3 %. Sinaquai ha il Biro politic da la Partida communistica da l’Uniun sovietica admonì la SED da betg suandar ina lingia memia immobila e dira per sviluppar il socialissem. La RDT ha perquai decidì e proclamà ils 11 da zercladur il ‹Nov curs› che cuntegneva numerus levgiaments, oravant tut per la classa sociala mesauna e per ils purs. Uschia ha ella retratg differentas mesiras ch’eran vegnidas proclamadas ils davos mais; l’auzament da las normas è dentant restà. Ils 16 da zercladur hai perquai dà chaumas sin dus gronds plazzals a Berlin, il bloc 40 en la Stalinallee ed il nov ospital a Berlin-Friedrichshain. Latiers hai dà in til da protesta en direcziun da la sedia da la regenza da la RDT. Ils 17 da zercladur 1953 èn las protestas sa derasadas sur l’entir pajais. Truppas sovieticas han abattì quellas sanguinusamain. La direcziun da la RDT ha numnà la revolta in’ovra d’«agents faschists da pussanzas estras».
La segirtad dal stadi
L’onn 1950 han ins fundà il Ministeri per la segirtad dal stadi. Sco «scut e spada da la partida» dueva quel segirar la pussanza da la SED a lunga vista. Wilhelm Zaisser è daventà l’emprim minister per la segirtad dal stadi, Erich Mielke secretari dal stadi.
Suenter las revoltas dals 17 da zercladur han ins oravant tut rinfatschà al Ministeri per la segirtad dal stadi d’avair disditg. Wilhelm Zaisser è pervia da quai vegnì exclus dal Comité central da la SED ed in onn pli tard era da la SED. Il Ministeri per la segirtad dal stadi è vegnì refurmà ad in Secretariat per la segirtad dal stadi e suttamess al Ministeri da l’intern. Pir l’onn 1955 ha il Ministeri per la segirtad dal stadi puspè retschavì il rang d’in ministeri autonom ed ha pudì surpigliar il servetsch da novitads da l’ester.
Da sia vart dal cunfin tudestg ha la RDT endrizzà ina ‹zona serrada› da tschintg kilometers largezza, ina ‹sdrima da segirtad› da 500 meters largezza – ch’era segirada cun fildarom cun spinas – ed ina ‹sdrima da controlla› da diesch meters ladezza. Burgais ‹dubius› ch’eran da chasa en la zona serrada èn vegnids dischlocads l’onn 1952 per forza en la retroterra (uschenumnada ‹acziun parasits›).
L’emigraziun
Suenter che circa 1,72 milliuns umans avevan bandunà la RDT fin l’onn 1956 han ins relaschà ina nova lescha da pass per reducir il dumber dals viadis en il vest. La fugia da la republica è uschia vegnida criminalisada uffizialmain.
Fin e cun l’onn 1960 è il dumber dals emigrants creschì vinavant – era perquai che blers purs na vulevan betg sa colliar cun ina Cooperativa da producziun agricula. Be per il mais da settember da l’onn 1960 han las autoritads dal vest da Berlin registrà 20 968 fugitivs da la zona d’occupaziun sovietica. Fin l’onn 1961 avevan la finala bunamain trais milliuns umans bandunà la RDT dapi sia fundaziun. Damai ch’i sa tractava savens da glieud bain scolada, periclitava quella emigraziun la forza economica da la RDT ed a la fin dals quints l’entir stadi. A partir da l’onn 1961 han ins perquai erigì il Mir da Berlin per franar in’ulteriura emigraziun.
Il cumbat da la baselgia
L’Administraziun militara sovietica en Germania aveva oriundamain anc fatg concessiuns envers las baselgias. La direcziun da la RDT percunter ha demussà la primavaira 1953 ina tenuta pli dira, perquai che las baselgias na vulevan betg sa laschar instrumentalisar. Ins ha agì oravant tut cunter la Plaiv giuvna e cunter plaivs da students. La tactica era quella da bandischar ils commembers da las scolas e d’arrestar singuls. Cun il ‹Nov curs› han ins l’emprim interrut il cumbat encunter las baselgias. L’onn 1955 han ins alura stgaffì in pendant tar la confirmaziun ecclesiastica cun reanimar la consecraziun da giuvenils tradiziunala dal temp dal moviment dals lavurers.
Direcziun politica
Ils 21 da settember 1964 è Otto Grotewohl mort. Successur sco parsura dal Cussegl dals ministers è daventà Willi Stoph. Ils 20 da favrer 1967 ha la Chombra dal pievel approvà ina lescha davart la naziunalitad da la RDT ch’ha remplazzà la naziunalitad tudestga che valeva fin là. L’avrigl 1968 han 94,5 % da la populaziun cun dretg da vuschar votà per ina nova constituziun. Quella ha definì la RDT sco «stadi socialistic da naziun tudestga» ed ha fixà en la constituziun la rolla predominanta da la SED.
La politica tudestga
Il Comité central da la SED aveva scrit repetidamain brevs avertas a la SPD ed als sindicats en la Republica Federala Tudestga per schliar la dumonda da la Germania. L’onn 1966 ha la SPD (dal vest) respundì per l’emprima giada ad in tal scriver. La SED è stada talmain surpraisa da questa reacziun e da las discussiuns che quai ha provocà en la RDT ch’ella ha la finala renunzià als discurs ch’ella sezza aveva proponì oriundamain.
Suenter ch’ins ha furmà la Coaliziun gronda en la Republica Federala Tudestga hai dà ina politica da l’ost pli movibla sut la direcziun da Willy Brandt. La direcziun da la SED ha sinaquai midà sia concepziun areguard la dumonda da la Germania ed è ida en la defensiva. Ella temeva ch’in dialog avert cun la Germania dal Vest pudess incitar la populaziun da la RDT. Indizis per quai avev’ins gia vis a l’ur da l’inscunter dals schefs da stadi ad Erfurt il 1970. Suenter la fin da la Doctrina da Hallstein eri uss la direcziun da la RDT ch’empruvava d’evitar ch’auters stadis (socialists) renconuschian la Republica Federala Tudestga.
La protecziun dals cunfins
Suenter avair construì il Mir è vegnì cumandà als policists da guardia da duvrar l’arma vers fugitivs. Ils emprims morts han provocà pitschnas sajettadas tranter la polizia da cunfin dal vest e da l’ost. A partir da l’onn 1961 ha la RDT schizunt minà sia vart dal cunfin tudestg.
La politica da defensiun
Ils 24 da schaner 1962 ha la RDT introducì l’obligaziun al servetsch militar per pudair garantir il basegn da persunal da l’Armada naziunala dal pievel che dumbrava 85 000 umens e ch’era vegnida fundada il 1956. Sut squitsch da las baselgias ha la RDT purschì a partir da l’onn 1964 il servetsch militar senz’arma (sco schuldà da construcziun).
Sur il territori da la RDT ed oravant tut sur ils corridors d’aria vers Berlin dal vest hai dà pliras giadas pitschens conflicts tranter aviuns da cumbat dal vest ed aviuns da cumbat sovietics. L’onn 1962 han aviuns da chatscha sovietics chatschà en las stretgas transportaders da militar dals Alliads dal vest. En in da quels seseva l’ambassadur englais. L’onn 1964 è in aviun american vegnì sajettà giu sur Thüringen. Ils 20 e 21 d’avust 1968 han truppas da l’Armada naziunala dal pievel plinavant sustegnì logisticamain las truppas da l’Uniun sovietica ch’han abattì la Primavaira da Prag. Truppas da la RDT n’èn dentant betg marschadas en la Tschecoslovachia.
La politica d’economia
Ils onns 1960 han ina crisa economica e discussiuns en l’Uniun sovietica sfurzà la SED da midar sia politica d’economia. Il ‹Nov sistem economic per planisar e manar l’economia› è vegnì introducì. Per augmentar tut las reservas da prestaziun e svegliar iniziativas ha quel dà a las ‹Uniuns dals manaschis naziunalisads› dapli autonomia ed als lavurers ina ‹cunresponsabladad da lavur›. La finamira da tut quai era da render il sistem pli flexibel. Il standard da viver è sinaquai s’augmentà in pau, la distanza tar la Republica Federala Tudestga è dentant restada.
Cura ch’ina emprima mancanza da devisas nà dal «territori d’economia nunsocialistic» (NSW) è sa mussada, han ins fundà il 1962 l’organisaziun da commerzi Intershop. En quests negozis pudev’ins sulettamain pajar cun devisas estras, persuenter purschevan els products ch’i na deva betg per la munaida uffiziala marc da la RDT ni mo en qualitad pli bassa. Tut en tut eran ils artitgels cleramain pli bunmartgads che products correspundents en il vest da la Germania.
Perquai che la stgarsezza da devisas è creschida vinavant, ha Alexander Schalck-Golodkowski endrizzà a partir dal 1964 la partiziun Coordinaziun commerziala entaifer il Ministeri per il commerzi cun l’exteriur. Quella dueva procurar cun tut ils meds legals e savens era illegals per ulteriuras devisas e guntgir embargos existents cunter la RDT.
La fin da l’era Ulbricht
Suenter dispitas cun manaders da la partida pervia da la politica d’economia e la politica exteriura è Ulbricht vegnì sfurzà l’onn 1970 da demissiunar da bunamain tut ses uffizis «per motivs da sanadad». Ils 3 da matg 1971 è l’era Ulbricht ida a fin; sco successur è vegnì elegì Erich Honecker. La midada a la testa ha muntà ina cesura profunda per il svilup da la RDT. Suenter che Ulbricht aveva demissiunà han ins stgatschà sistematicamain ses temp d’uffizi da l’istoriografia e punctuà tut las midadas ch’han gì lieu sut il nov reschim. Il num dad Ulbricht n’è strusch pli vegnì menziunà en la publicitad.
A la finamira politica da reunir la Germania ad in pajais socialistic han ins renunzià definitivamain. Per quai han ins stritgà tut ils indizis correspundents da la constituziun e substituì tar bleras organisaziuns ed instituziuns la denominaziun ‹Germania› tras ‹RDT›. Uschia han ins per exempel renumnà la ‹Televisiun tudestga› en ‹Televisiun da la RDT› e substituì tar il numer da l’auto il ‹D› cun ‹DDR›. Per resguardar il liom psicologic ed emoziunal tar la cultura tudestga ha Honecker duvrà la furmla: «stadi: RDT, naziunalitad: tudestga».
L’unitad da la politica economica e da la politica sociala
In auter element central da la politica economica da Honecker è stà da procurar per stabiliments da producziun per bains d’export e da consum. Questas investiziuns han ins finanzià tras credits emprestads tar bancas dal vest. Tenor plan duevan ellas sa pajar a partir da la fin dals onns 1970. Quella midada da la politica economica ha chaschunà l’emprima giada auts debits da la RDT tar pajais nunsocialistics. Tenor l’avis d’intgins auturs è quai stà «l’entschatta da la fin» da la RDT.
La funtauna d’energia principala da la RDT furmava il charvun da terra indigen ch’ins duvrava per stgaudar las abitaziuns e per producir electricitad. L’ieli sovietic fiss stà memia prezius per quai; per l’ina custava el bler, per l’autra furmava el – sco product final raffinà – la funtauna da devisas la pli impurtanta da la RDT. Cura che la temperatura è crudada l’enviern 1978/1979 da Son Silvester per 25 grads, è il dischavantatg da questa dependenza sa mussà a moda eclatanta: la fradaglia ha franà l’explotaziun dal charvun da terra. Perquai ch’i na deva strusch reservas, è ina gronda part da l’economia stada eri durant 15 dis.
La politica culturala
Cun ina tenuta pli liberala vers artists ed intellectuals vuleva la direcziun da la SED surmuntar il foss tranter la populaziun e la direcziun. Quai è sa midà a moda andetga l’onn 1976 cun annullar il dretg da burgais da Wolf Biermann. Quest’acziun ha mess en moviment protestas energicas ed ha manà ad ina rimnada da suttascripziuns tar artists da num ed auturs. Numerus signataris prominents èn sinaquai vegnids mess sut squitsch e sfurzads da partir en il vest da la Germania; intgins han ins era prendì en fermanza. L’onn 1979 è la dispita escalada, plirs commembers prominents èn vegnids sclaus da la lia d’auturs.
La politica exteriura
Sut Erich Honecker ha la SED puspè resguardà dapli tant la rolla da manadra da l’Uniun sovietica sco era il model sovietic. Las relaziuns tranter la RDT e l’Uniun sovietica èn sinaquai sa megliuradas. Omadus pajais han fatg l’onn 1975 in contract d’amicizia ed assistenza ch’ha manà la RDT giuridicamain anc pli ferm en la dependenza da l’Uniun sovietica.
Il settember 1973 è la RDT entrada il medem mument sco la Republica Federala Tudestga en l’ONU ed ha prendì part a la Conferenza per la segirtad e collavuraziun en l’Europa (KSZE). Tras quai ha ella era stuì resguardar ils dretgs umans. Adina dapli burgais han sinaquai pretendì che quellas empermischuns vegnian tegnidas ed han fatg dumondas per pudair viagiar en la Republica Federala.
La segirtad dal stadi
En consequenza dal meglierament da las relaziuns han ins era reglà la liberaziun da praschuniers a moda pli organisada. La Republica Federala Tudestga pajava a la RDT ina tscherta summa devisas u rauba per pudair cumprar liber praschuniers politics; quels vegnivan silsuenter tramess en il vest. L’onn 1971 ha la RDT plinavant laschà schliar u reducir las zonas serradas situadas al cunfin tudestg. A medem temp ha il stadi dentant installà indrizs che sajettavan automaticamain e drizzà quels sin la strivla da terren lung il cunfin.
La crisa da finanzas
Vers la fin dals onns 1980 è la decadenza economica da la RDT daventada pli e pli evidenta. Gia dapi in temp viveva ella mo pli da sia substanza, damai ch’ella na pudeva betg pli finanziar novas investiziuns ni reparaturas. Oravant tut la microelectronica chaschunava custs fitg auts, perquai ch’i deva qua anc adina restricziuns commerzialas da vart dals stadis dal vest. Ma era il program da construir abitaziuns ed ils ulteriurs custs socials han la finala manà l’onn 1989 ad ina situaziun economica ordvart critica. Las propostas da refurma da Gerhard Schürer, il schef da la cumissiun da planisaziun, han Erich Honecker e Günter Mittag refusà. La fin finala n’han ins betg pli pudì evitar ch’il reschim è sa destabilisà, e quai oravant tut pervia da la crisa economica. Uschia è la direcziun da la RDT stada sfurzada da contractar pli e pli cun la Republica Federala Tudestga.
Glasnost e Perestroika en l’Uniun sovietica
En l’Uniun sovietica è Michail Gorbatschow vegnì elegì secretari general da la partida communistica l’onn 1985. De facto era el regent en l’Uniun sovietica. El ha empruvà da retegnair la decadenza dal communissem cun introducir glasnost (avertadad) e perestroika (restructuraziun). L’onn 1988 ha el proclamà che la Doctrina da Breschnew saja abolida. Cun quai ha el lubì als pajais da l’Europa da l’Ost in svilup democratic independent da l’Uniun sovietica.