cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Restauraziun
Il term ‹restauraziun› sco designaziun d’epoca deriva da l’ovra principala dal scienzià dal dretg public svizzer Karl Ludwig von Haller, ‹Die Restauration der Staatswissenschaft oder Theorie des natürlich-geselligen Zustandes der Chimäre des künstlich-bürgerlichen entgegengesetzt› (1816–1834). Entant che Haller aveva duvrà il term a moda positiva, ha quel pers gia en il decurs dal 19avel tschientaner ses tun positiv ed è prest be pli vegnì mess a pèr a la reacziun.
Il Congress da Vienna
thumb|220px|Il ‹Congress che sauta e fa festa› Il Congress da Vienna ha gì lieu dals 18 da settember 1814 fin ils 9 da zercladur 1815. Suenter la sconfitta da Napoleun Bonaparte en rom da las Guerras da coaliziun hai gì num d’ordinar da nov l’Europa. Gia en consequenza da la Revoluziun franzosa era la charta politica da l’Europa vegnida midada fermamain; en rom dal Congress è ina part da questas midadas vegnida revocada, ma igl èn er vegnids stgaffids numerus novs cunfins e creads novs stadis.
Il Congress da Vienna è vegnì dirigì da Klemens Wenzel Lothar von Metternich, il minister da l’exteriur da l’Austria. Sut si’egida han negozià plenipotenziaris da betg main che 200 stadis, dominis, corporaziuns e citads; las impurtantas pussanzas europeicas eran represchentadas tuttas cun excepziun da l’Imperi osmanic. La rolla centrala han giugà ils quatter imperis resp. reginavels da la Russia, Engalterra, Austria e Prussia, en pli la monarchia franzosa restaurada ed il Vatican.
Preistorgia e cumenzament
Suenter la cupitga da Napoleun la primavaira 1814 ha l’Emprima Pasch da Paris terminà la guerra tranter las pussanzas da la Sisavla Coaliziun e la regenza franzosa da la monarchia dals Bourbons restaurada (sut Louis XVIII). Tenor l’artitgel 32 dal contract da pasch era previs ch’i sa radunia a Vienna in Congress cun la finamira da stabilir en l’Europa in urden da suenterguerra duraivel. Da quel duevan prender part tut ils stadis ch’eran stads involvids en la guerra.
Ils retgs victorius e lur ministers ils pli impurtants èn l’emprim s’inscuntrads a Londra. L’atun 1814 ha lura cumenzà a Vienna il congress, al qual èn cumparidas delegaziuns da quasi tut ils stadis e pussanzas da l’Europa. Da l’october 1814 fin il zercladur 1815 ha la citad da Vienna e surtut il ministeri da l’exteriur en il Palais am Ballhausplatz furmà il center politic dal continent.
Ils ospitants, l’imperatur Franz I da l’Austria e ses minister da l’exteriur Metternich, èn sa stentads da porscher a las persunalitads en auta posiziun in segiurn uschè empernaivel sco pussaivel. Pervi dals numerus divertiments socials, bals ed autras occurrenzas da festa ha Charles Joseph von Ligne creà il term dal ‹Congress che sauta›. D’ina vart han divers diplomats bain crititgà che las negoziaziuns n’avanzian betg propi, ma da l’autra vart èn tuts stads impressiunads dal rom festiv e da la pumpa da l’entira occurrenza. Il secretari general dal Congress, Friedrich von Gentz, ha scrit en ina brev dals 27 da settember 1814: «La citad da Vienna porscha da preschent in aspect surprendent; tut la prominenza da l’Europa è represchentada qua a moda extraordinaria.» El enumerescha tut ils imperaturs, retgs, prinzis, ducas ed ulteriurs mandataris e cuntinuescha: «Tut quai creescha in moviment ed ina varietad da maletgs ed interess che be l’epoca extraordinaria, en la quala nus vivain, po porscher insatge sumegliant.» Ma a medem temp constatescha el: «Las fatschentas politicas che furman la culissa da quest maletg n’èn percunter betg propi anc s’avanzadas.» Sch’ins po vairamain reproschar a las delegaziuns d’avair negligì lur incumbensa sco tala – numnadamain da stgaffir in rom per in urden da pasch europeic – è grev da dir. In dals participants, marschal Blücher, en mintga cas caracterisescha il tun da las tractativas sezzas sco suonda: «Il Congress sumeglia ina fiera en ina citadina, sin la quala mintgin chatscha ses muvel per al vender e barattar.»
Las negoziaziuns
Il Congress da Vienna ha elavurà ses resultats en cumissiuns, quai ch’ha furmà ina novaziun areguard la moda da contractar. Tranter auter hai dà ina giunta per ils Tudestgs, ina per dumondas europeicas, ina per dumondas da territori, ina per la navigaziun ed ina per il commerzi da sclavs. Ina radunanza plenara formala n’ha mai gì lieu. L’Acta dal Congress (Acte final) è be munida cun las suttascripziuns da las otg pussanzas principalas Austria, Spagna, Frantscha, Gronda Britannia, Portugal, Prussia, Russia e Svezia (en questa roda che correspunda a la successiun alfabetica franzosa). L’Acta federala tudestga, da la quala las determinaziuns generalas èn vegnidas integradas en l’Acta dal Congress, è vegnida suttascritta separadamain dals plenipotenziaris dals stadis tudestgs.
Il pli impurtant rival da Metternich era zar Alexander I. Daspera han giugà in’impurtanta rolla il mess britannic Castlereagh ed il represchentant da la Frantscha victorisada, Talleyrand, ch’ha gì grond’influenza tant sut il vegl reschim franzos sco sut il nov. Cun Karl August von Hardenberg e Wilhelm von Humboldt era er la delegaziun da la Prussia occupada a moda prominenta; tuttina n’ha quella betg giugà ina rolla fitg ferma, damai ch’il retg Friedrich Wilhelm III intervegniva per part persunalmain en l’andament da las tractativas.
Princips e conflicts d’interess
Il Congress ha lavurà tenor tschintg princips surordinads, tar ils quals i sa tracta però per part da construcziuns posteriuras da vart dals istoriografs. In term central furmava quel da la legitimitad; quel manegiava en quest connex la liquidaziun dal sistem da stadis napoleonic e la reinstallaziun da las veglias dinastias (Bourbons, Guelfs e.a.). Sch’igl era gist Talleyrand ch’accentuava il princip da la legitimitad, aveva quai la finamira da cuntanscher la renconuschientscha da la Frantscha sco partenari da tractativas cun ils medems dretgs, pia da surmuntar il status da la pussanza victorisada.
En la medema direcziun gieva er il princip da la restauraziun da las relaziuns politicas e socialas prerevoluziunaras. La restauraziun na dueva bain betg revocar tut ils midaments ch’avevan gì lieu dapi il 1789. Ma en tutta cas duevan vegnir impedidas tuttas aspiraziuns revoluziunaras futuras, pia tant cumbats per la libertad sco er moviments naziunals.
Per cuntanscher e segirar questas finamiras han las delegaziuns stabilì dus princips, quel da la ferma autoritad monarchica a l’intern dals pajais e quel da la solidaritad tranter ils singuls stadis. Perencletg eran la finala tut ils stadis cun l’idea da crear in sistem d’equiliber europeic per impedir guerras futuras.
La realisaziun pratica surtut da questa davosa finamira collidava però cun ils differents interess da politica da pussanza. Metternich aspirava in’Europa Centrala sut l’egida da l’Austria che dueva furmar in cuntrapais a las duas pussanzas d’ala Frantscha e Russia. L’intent da la Russia eri percunter da gudagnar la gronda part da la Pologna; per cuntanscher sia finamira giugava il zar cun il patratg da transfurmar la Pologna en in stadi constituziunal da model. Il delegà britannic sa chattava sin la lingia da Metternich d’ina Europa conservativa e vuleva a medem temp prevegnir ad in’ulteriura extensiun da pussanza da la Russia. La Frantscha da sia vart cumbatteva las tendenzas d’unificaziun en Germania per proteger uschia si’atgna posiziun da pussanza gronda. E la Prussia vuleva rinforzar si’atgna posiziun cun acquistar la Saxonia e cuntanscher in’egemonia prussian-austriaca entaifer la Germania. A questas tendenzas s’opponivan però ils stadis tudestgs pli pitschens ed er l’Austria.
Pologna, Saxonia e novas constellaziuns
In mument faschevi schizunt l’impressiun sco sch’i rumpess ora ina guerra tranter ils anteriurs alliads e la Prussia ha cumenzà cun preparativas militaras. Ils 3 da schaner 1815 avevan la Gronda Britannia, l’Austria e la Frantscha fatg ina cunvegna secreta cunter la Prussia e la Russia, a la quala èn er s’alliads ils Pajais Bass, la Baviera e Hannover. Tras quai èn idas en stgaglias las speranzas che la Prussia aveva tgirà dapi Friedrich II da pudair surpigliar dal tuttafatg il pajais vischin Saxonia. La crisa ha però pudì vegnir surmuntada spertamain, suenter che Alexander I ha proponì la divisiun da la Saxonia ed ha tegnì en frain sias ambiziuns politicas. Il conflict è vegnì schlià ils 7 da schaner 1815, cura ch’in cussegl dals ministers da las tschintg pussanzas grondas inclus la Frantscha è s’entupà per l’emprima giada. Metternich è sa mussà cuntent areguard la sconfitta diplomatica da la Prussia ed ha manegià che quella saja uss «cumpromessa per adina» envers la Frantscha. Hardenberg percunter ha empruvà da vender il spustament da la Prussia vers vest (enstagl da l’acquist da la Saxonia) cun patos naziunal: La Prussia vegnia uss a surprender «en l’interess general» e be «per motiv da la defensiun da la Germania» las possessiuns al Rain.
Mount Vinson
250px|thumb|Il Mount Vinson vis da l'univers Il Mount Vinson è cun ses 5'140 m.s.m (magari era 4'892) la pli auta muntogna da l'Antarctica. Ella è vegnida scuverta l'onn 1957 dals Americans.
Restauraziun
Pologna, Saxonia e novas constellaziuns
Las divergenzas restantas areguard dumondas territorialas han pudì vegnir eliminadas senza pli gronds problems en rom d’ulteriuras sesidas da cumissiuns. Las contractivas han er cuntinuà cura che Napoleun Bonaparte è returnà da l’exil ed ha restituì il mars 1815 sia pussanza en Frantscha. L’Acta finala dal Congress è vegnida suttascritta nov dis avant la terrada definitiva da Napoleun sper Waterloo.
Reorganisaziun territoriala
thumb|180px|Prinzi von Metternich Ina cumissiun statistica aveva preparà materialias che duevan servir a decider, tge stadi ch’haja da surdar resp. possia retschaiver tge territoris. En questa cumissiun avevan experts (t.a. geografs, economs, statistichers) taxà en lavur minuziusa la valita da mintga singul territori. Valurs relevantas eran surtut stadas la grondezza dal territori, il dumber d’abitants e la forza da producziun. Uschia han ins pudì cumparegliar e scuntrar territoris, pretensiuns e concessiuns.
Austria
L’Austria ha stuì desister da sias anteriuras possessiuns al Rain Superiur. En general è l’Austria plitost sa retratga dal vest dal territori tudestg. Persuenter l’è vegnida attribuida la Galizia (incl. la cuntrada da Tarnopol), entant che la regiun da Krakau è daventada in’atgna republica sut garanzia da las trais pussanzas da partiziun. Er l’Illiria è crudada enavos a l’Austria. En l’Italia dal Nord èn l’anteriura Republica da Vaniescha e la Lumbardia vegnidas colliadas al Reginavel lumbard-venezian. Sper quel è la Toscana vegnida attribuida a l’archiduca Ferdinand e la citad da Parma a Marie-Louise, la dunna austriaca da Napoleun, uschia ch’ils Habsburgais avevan en l’Italia dal Nord ina posiziun anc pli ferma che avant la Revoluziun. En il nord èn vegnids vitiers Salzburg e l’Innviertel. En cumparegliaziun cun ils gudogns territorials da la Prussia e da la Russia èn ils gudogns territorials da l’Austria però restads limitads. Surtut èn idas a perder las anteriuras possessiuns austriacas en ils Pajais Bass (da las qualas dueva sa sviluppar pli tard la Belgia). Quests territoris èn vegnids attribuids als Pajais Bass ch’èn sa furmads da nov sco Reginavel Unì dals Pajais Bass. La chasa d’Orange-Nassau ha collià en uniun persunala betg mo il retg dals Pajais Bass, mabain er il gronduca da Luxemburg. Tut en tut è l’Austria d’ina vart sa separada geograficamain da la Germania, entant ch’ella ha surpiglià da l’autra vart la direcziun entaifer la Confederaziun tudestga ch’è medemamain vegnida furmada tras il Congress da Vienna. La Prussia percunter è sa sviluppada per entant – geograficamain e politicamain – gist en l’autra direcziun.
Prussia
Cuntrari a las finamiras e spetgas oriundas n’ha la Prussia betg retschet l’entira Saxonia, mabain be la part settentriunala, la quala è per part vegnida incorporada en la nova provinza Saxonia. Persuenter ha la Prussia obtegnì vasts territoris supplementars situads en il vest, or dals quals ella ha furmà la provinza dal Rain e la provinza Westfalen. En l’ost èn vegnids vitiers la citad da Danzig; percunter èn ids a perder ils territoris da la terza spartiziun da la Pologna e per part er da la segunda. A la Baviera èn ids Ansbach e Bayreuth, al Reginavel da Hannover la Frisia da l’Ost, Hildesheim, Goslar e la gronda part superiura dad Eichsfeld; persuenter ha la Prussia prendì possess da la Pomerania svedaisa cun Rügen, dond per recumpensa al Danemarc il [Ducadi da Lauenburg]].
Cun acquistar ils territoris al Rain è la Prussia daventada il rempar cunter la Frantscha, la quala aspirava anc adina al Rain sco cunfin statal. Questa nova rolla da la Prussia è gist er stada da gronda muntada per il Palatinat e Rheinhessen, ils territoris situads da la vart sanestra dal Rain. Tras la spartiziun da ses territori statal è la Prussia stada sfurzada da s’occupar pli ferm dal svilup da la Germania en general; la finala dueva ella daventar il motor da l’unificaziun economica e politica dal pajais.
Ulteriurs stadis tudestgs
La Baviera ha bain survegnì en barat per il Tirol la gronda part da la Franconia e parts dal Palatinat, ma n’ha betg pudì realisar tut sias ambiziuns territorialas. Al Reginavel da Württemberg, als Gronducadis da Baden e da Hessen sco er al Ducadi da Nassau èsi reussì da mantegnair lur extensiun territoriala dal temp da la Confederaziun dal Rain; fin il 1825 han gì lieu qua be correcturas da cunfins minimalas.
Reeregids sco stadis suverans èn vegnids l’anteriur Electurat Braunschweig-Lüneburg (uss Reginavel da Hannover, en uniun persunala cun il Reginavel Unì), Oldenburg, Hessen-Kassel, Hessen-Homburg e las citads libras Lübeck, Francfurt, Bremen e Hamburg. Sin la vart dals sperdents dal Congress sa chattava il Reginavel da Saxonia. Quasi sco chastì per avair schlià pir tard la lia cun la Frantscha ha il Reginavel pers a la Prussia bunamain dus terzs da ses territori e 40 % da ses abitants en sias parts al nord ed a l’ost ed en la Turinga (ils territoris da la Turinga duevan alura vegnir transferids da la Prussia al Gronducadi Saxonia-Weimar-Eisenach).
Malgrà tut ils svilups da restauraziun menziunads è il dumber dals stadis tuttina restà suenter il Congress bundant pli pitschen che en il temp prerevoluziunar. Quai surtut per dus motivs: Per l’ina n’è la secularisaziun dals territoris ecclesiastics ch’aveva gì lieu ils ultims onns betg vegnida revocada, e quai malgrà ils protests dals prinzis pertutgads. Per l’autra aveva gì lieu durant ils onns da guerra in vast process da mediatisaziun; quai vul dir che territoris dal Sontg Imperi roman che suttastevan pli baud directamain a l’imperatur èn vegnids suttamess da nov a pussanzas situadas sin in plaun intermediar. Er quest process n’è betg pli vegnì revocà.
Svizra
thumb|220px|La Svizra suenter il 1815 La Svizra ha stuì sistir definitivamain tuttas pretensiuns areguard la Vuclina, Clavenna e Buorm (las anteriuras terras subditas da las Trais Lias) sco er areguard la citad da Mulhouse en l’Alsazia. Sco recumpensa èn però vegnids attribuids a la Svizra il prinzi-uvestgieu da Basilea, il Fricktal, ils signuradis da Razén e Tarasp sco er intginas vischnancas en il conturn da Genevra. Il Congress da Vienna ha renconuschì ils cunfins interns ed externs da la Svizra e da ses chantuns sco er l’appartegnientscha dal Vallais, dal Principadi da Neuchatel (en possess dals Hohenzollern) e da Genevra sco novs chantuns da la Confederaziun. La Savoia dal Nord è vegnida neutralisada e dueva vegnir occupada en cas da guerra da truppas svizras, è però restada tar il Reginavel da Sardegna. Il giavisch da tscherts politichers svizzers da pudair arrundar il cunfin svizzer vers il Gronducadi da Baden en il conturn da Schaffusa, da pudair acquistar la citad da Constanza e da puspè attribuir al Grischun las anteriuras terras subditas na dueva betg s’accumplir. Da muntada decisiva per l’ulteriur svilup istoric da la Svizra è stada la renconuschientscha da la neutralitad armada sempiterna sco er da l’independenza da tutta influenza da vart da las pussanzas grondas europeicas. Questa renconuschientscha resp. obligaziun da la Svizra a la neutralitad furma fin oz la basa essenziala per la politica da l’exteriur dal pajais.
Ulteriurs stadis europeics
Perquai ch’il Danemarc aveva sustegnì Napoleun, è il pajais vegnì obligà da surdar la Norvegia a la Svezia (en rom da la Pasch da Kiel). Percunter èn vegnids attribuids al Danemarc l’insla Rügen e la Pomerania svedaisa. Quests territoris èn vegnids surlaschads suenter curt temp a la Prussia; per recumpensa ha quella surdà al Danemarc il Ducadi da Lauenburg (che la Prussia aveva barattà avant cun Hannover cunter la Frisia da l’Ost) ed ina summa da daners.
En la Spagna, il Portugal ed a Napoli èn las veglias dinastias puspè vegnidas a la pussanza. Il medem vala per la Sardegna ch’ha survegnì enavos la Savoia, il Piemunt e Nizza e supplementarmain Genua. Er il stadi pontifical è vegnì restaurà ed ha survegnì enavos la gronda part da ses anteriur territori. Per ils stadis talians aveva Metternich en mira ina lia – cumparegliabla a la Confederaziun tudestga – sut la direcziun da l’Austria. Envers l’imperatur Franz I ed ils prinzis talians n’è el però betg reussì cun quest’idea. Tras quai e perquai che l’Austria aveva pudì extender marcantamain ses domini en l’Italia dal Nord, è l’Italia restada dividida e sia unificaziun ad in stadi naziunal è stada bloccada sur decennis.
Ils gudogns territorials da la Gronda Britannia en rom dal conflict colonial britannic-franzos èn medemamain vegnids confermads. Uschia èn Malta e Helgoland restads tar la Gronda Britannia. E las inslas ionicas en la Mar Mediterrana èn daventadas in protectorat britannic.
En l’ost è zar Alexander I sa cuntentà cun ina quarta divisiun da la Pologna; da quella è però vegnida attribuida la pli gronda part a la Russia. Medemamain èn vegnids confermads ils gudogns territorials en la Finlanda (1808/09) ed en la Bessarabia ch’han muntà in’ulteriura extensiun da la Russia vers vest.
La part settentriunala dals Pajais Bass (enfin il 1795 Republica da las set provinzas reunidas, pli tard Republica batava e Reginavel d’Ollanda) è vegnida reunida cun la part meridiunala (ils Pajais Bass ch’eran oriundamain en possess da l’Austria habsburgaisa sco er l’anteriur chapitel catedral da Lüttich) al Reginavel unì dals Pajais Bass.
La Confederaziun tudestga
miniatura|260px|Charta da l’Europa suenter il Congress da Vienna (cun il cunfin da la Confederaziun tudestga dal 1818): Russia (verd), Frantscha (pinc), Reginavel Unì (rosa), Prussia (blau), Austria e possess habsburgais (mellen) La basa per las tractativas areguard la reordinaziun statala dals pajais da l’anteriur Sontg Imperi roman (da naziun tudestga) a chaschun dal Congress da Vienna ha furmà l’artitgel VI da l’Emprima Pasch da Paris dals 30 da matg 1814. Tenor quella era vegnida renconuschida als stadis tudestgs lur independenza sco er lur uniun en furma d’ina lia federativa.
Ina reconstrucziun dal Sontg Imperi roman n’han ils participants dal Congress betg tratg en consideraziun seriusamain; quai vala schizunt per il barun vom Stein ch’ha prendì part dal Congress sco mess da la Russia e ch’era in propugnatur da la restauraziun da l’onur imperiala. Tuttina è la tschertga suenter in remplazzament funcziunal per ils 41 stadis e citads libras dal territori tudestg daventada ina da las dumondas centralas dal Congress.
A l’entschatta da las tractativas èn tant Metternich sco er ils delegads da la Prussia s’engaschads per ina schliaziun cun tratgs relativamain centralistics. Bain cursavan da tuttas sorts propostas, ma da grond’influenza duevan la finala be esser ils ‹41 artitgels› da Hardenberg ed il ‹plan da 12 puncts› ch’è resortì da quel en collavuraziun cun Metternich. Omadus palpiris partivan d’in urden federativ cun in organ central vaira ferm. Da quel fascheva part in’executiva collectiva che sa cumponiva da represchentants dals stadis pli gronds. Quest gremi dueva esser concepì uschia che la Prussia e l’Austria avevan la pussaivladad da maiorisar ils ulteriurs stadis. Il territori federativ dueva vegnir sutdividì en set circuls che duevan exequir las decisiun da la federaziun ed esser responsabels per las dumondas da guerra e da la dretgira suprema. De jure avessan ils territoris pli pitschens bain existì vinavant, ma de facto fissan els vegnids mediatisads. Ma la finala n’ha quest project betg fatg naufragi pervi da la vehementa resistenza dals stadis pli pitschens, mabain pervi dal conflict saxon-polac descrit survart. En quel è numnadamain sa manifestada cleramain la tentativa da la Prussia d’expander; perquai ha l’Austria sistì il plan da vulair realisar in’egemonia dubla dals dus stadis.
La varianta che dueva la finala vegnir realisada, ha furmà la Confederaziun tudestga da stadis suverans sut il presidi da l’Austria. Sco constituziun è vegnida relaschada l’Acta federala tudestga, e quai ils 8 da zercladur 1815, pia in di avant che l’Acta dal Congress da Vienna vegnia segnada. Ils emprims indesch artitgels da l’Acta federala èn er vegnids integrads en l’Acta da Congress per als suttametter apparentamain a la protecziun resp. a la garanzia da las pussanzas victuras. A l’idea d’ina ferma executiva han ins renunzià; medemamain a quella d’ina dretgira federala superiura. Da las ponderaziuns da partenza è però sa mantegnida la determinaziun ch’ils singuls commembers dal stadi federativ hajan da dar a sasez ina constituziun. In grond dumber da stadis ha realisà questa disposiziun entaifer curt temp. Ma precis las duas pussanzas grondas entaifer la Confederaziun tudestga, la Prussia e la Russia, n’han disponì fin il 1848 da nagina constituziun scritta.
En pli è vegnì declerà explicitamain che la Confederaziun tudestga na furmia betg il successur legal dal vegl Imperi tudestg. Il cuntrari duaja quel avair in caracter puramain defensiv e servir exclusivamain a la segirezza a l’intern dal territori tudestg e vers anora. Cumbain ch’ina politica da l’exteriur activa n’era betg pussaivla a questa basa, è la Confederaziun tudestga daventada in element impurtant e necessari entaifer il sistem d’equiliber europeic.
A la Confederaziun tudestga appartegnevan la Prussia e l’Austria be cun lur anteriurs territoris imperials; l’Austria pia senza ils territoris da la Pologna, Ungaria ed Italia e la Prussia senza la Prussia dal Vest e da l’Ost e Posen. Monarcs da l’exteriur che possedevan territori che fascheva part da la Confederaziun eran il retg da la Gronda Britannia (sco retg da Hannover), il retg dals Pajais Bass (sco gronduca da Luxemburg) ed il retg dal Danemarc (sco duca da Holstein e Lauenburg). Sco prinzis federals cumpeteva ad els sedia e vusch en l’assamblea federala.
Ulteriuras decisiuns
Il Congress da Vienna aveva tuttavia er prendì conclusiuns ch’eran progressivas per las relaziuns dal temp (almain a nivel internaziunal). Sut squitsch da la Gronda Britannia è per exempel vegnida bandegiada la sclavaria (artitgel 118 da las Actas dal Congress). Ultra da quai è vegnida fatga ina cunvegna concernent la libertad da la navigaziun fluviala internaziunala ed installà in comité central per la navigaziun sin il Rain. Ina reglamentaziun lianta areguard il dretg d’ambassada ha plinavant mess ina fin a las dispitas da rang ch’eran fin lura usitadas tranter ils diplomats. La precedenza n’aveva betg pli quel che represchentava apparentamain il stadi il pli bainvis ed impurtant (quai che deva adina puspè chaschun a divergenzas d’opiniuns). Enstagl ha il Congress da Vienna definì la successiun lianta ambassadur – delegà diplomatic – incaricà da fatschentas; entaifer questa successiun è vegnì statuì il princip da l’anzianitad locala che vala fin oz.
Suttascripziun e ratificaziun
thumb|200px|Acta finala exponida a Vienna en l’Archiv statal Las decisiuns dal Congress èn vegnidas fixadas en scrit en l’Acta finala. Quella cuntegna 121 artitgels e cumpiglia er tut ils contracts ch’èn vegnids fatgs a Vienna.
L’Acta finala dal Congress da Vienna è vegnida segnada ils 9 da zercladur 1815. Cun lur suttascripziun han las pussanzas signatarias Austria, Russia, Prussia, Gronda Britannia, Frantscha, Portugal, Spagna e Svezia garantì la ratificaziun da las decisiuns. Baden e Württemberg èn s’associads al contract pir il fanadur resp. settember 1815 ed er la Frantscha e la Spagna han confermà pir in pau pli tard a moda definitiva il cuntegn da quel (ils 7 da december 1815 resp. ils 7 da matg 1817). Il retardament da vart da la Spagna è d’attribuir al fatg ch’il figl da la regina n’aveva survegnì da l’Etruria nagin’indemnisaziun en l’Italia.
Politica da l’exteriur da las pussanzas restaurativas
Cun revocar las conquistas da la Frantscha revoluziunara e napoleonica aveva il Congress cuntanschì sia finamira principala. Sin donn e cust da la Frantscha e da la Pologna, ch’è vegnida sutdividida in’ulteriura giada, èn vegnidas rinforzadas las pussanzas grondas Prussia, Austria e Russia. Ensemen cun la Gronda Britannia e la Frantscha – ch’era bain vegnida victorisada, ma puspè recepida en il concert da las pussanzas grondas – è sa furmà uschia il sistem da la pentarchia ch’era orientà ad equilibrar la repartiziun da la pussanza.
Quest process restaurativ è be anc vegnì suttastritgà tras la fundaziun da l’Allianza sontga ils 26 da settember 1815. Quella n’ha bain betg fatg part dals resultats uffizials dal Congress; ma facticamain steva ella tuttina en in stretg connex cun quels e dueva furmar in impurtant element dal sistem da Metternich ch’ha segnà l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner.
L’Allianza sontga è sa furmada l’emprim tranter la Prussia, l’Austria e la Russia. Quest manifest dals trais monarcs sa chapiva sco appel a la fraternitad cristiana e s’opponiva directamain e sapientivamain a la fraternitad revoluziunara dals pievels. Metternich aveva ina tenuta fitg sceptica envers quest’allianza; l’emprim sboz che discurriva d’ina uniun dals ‹pievels e da las armadas› ha el transfurmà en in’‹uniun dals regents che stattan sur ils pievels e las armadas›. La finamira da la cunvegna era d’ina vart da mantegnair la ballantscha tranter ils prinzis e da l’autra vart d’intervegnir tar ils pievels en cas da moviments revoluziunars. A l’Allianza sontga duevan la finala s’associar quasi tut ils stadis europeics cun excepziun da la Gronda Britannia (nua ch’il parlament ha refusà in’adesiun) e dal stadi papal sut papa Pius VII, il qual na gieva betg d’accord cun il concept surconfessiunal da l’allianza.
Suenter il temp da las Guerras da coaliziun èsi stà ina da las finamiras centralas dal Congress da Vienna e da l’epoca da la restauraziun da dar al continent sgurdinà in nov urden che dueva gidar ad evitar violenza tranter ils stadis e schliar en avegnir conflicts a basa diplomatica. Quai ha furmà ina nova qualitad politica da muntada istorica. Fin la Guerra dal Crim a l’entschatta dals onns 1850 è l’Europa stada schanegiada da guerras tranter las pussanzas grondas. La Guerra da Sardegna, las guerras d’independenza talianas e la revolta a Schleswig-Holstein han furmà conflicts ch’èn da vesair en il context da las revoluziuns dal 1848/49. Da l’autra vart aveva la cuntraversa areguard la Pologna e la Saxonia mussà gia en il decurs dal Congress ch’era la politica d’equiliber aveva sias limitas.
Situaziun a l’intern da singuls stadis
Areguard la structuraziun da las relaziuns a l’intern dals singuls stadis è il Congress stà segnà da princips restaurativs e d’ina sceptica fundamentala envers tuttas tendenzas revoluziunaras, liberalas e naziunalas. Per ils stadis tudestgs ha la creaziun da la Confederaziun tudestga furmà in dals resultats centrals dal Congress. Per blers contemporans valeva la Confederaziun però primarmain sco in instrument per supprimer ils moviments naziunals e liberals. Malgrà quai n’èsi betg reussì d’eliminar las tendenzas liberalas e burgaisas che pretendevan in stadi naziunal al lieu da singuls stadis monarchics.
Il ruaus ch’è quasi vegnì prescrit a l’Europa tras il Congress da Vienna e che muntava facticamain in return a las relaziuns dal temp avant Napoleun e la Revoluziun franzosa dal 1789 n’ha betg pudì sa mantegnair a lunga vista senza ch’ins prendia en mira midaments. La restauraziun ch’è suandada al Congress e ch’è stada colliada cun la suppressiun da tendenzas naziunalas, liberalas e democraticas n’è betg stada buna d’impedir che las ideas dals dretgs dals burgais e da l’independenza naziunala sa derasian vinavant entaifer la burgaisia. Ina censura impurtanta en quest reguard dueva surtut marcar l’onn 1830, durant il qual las tendenzas revoluziunaras èn proruttas in’emprima giada en divers stadis da l’Europa.
Grezia e Belgia
L’onn 1830 è la Revoluziun greca ida a fin cun l’independenza dal pajais e cun la fundaziun d’in stadi naziunal che sa basava sin la constituziun dal 1824. Ultra da quai ha la Revoluziun beltga manà a l’independenza da la Belgia dals Pajais Bass. La constituziun beltga dueva daventar l’ideal dals liberals en Germania.
Pologna
La Pologna n’ha mai acceptà la partiziun dal pajais tranter la Russia, l’Austria e la Prussia. En las provinzas polaccas da quests trais stadis hai adina puspè dà revoltas da tempra naziunala drizzadas cunter il domini ester. D’impurtanza speziala è stada la revolta da november 1830 che dueva er influenzar ils moviments liberals e naziunals a l’exteriur.
Frantscha
thumb|200px|Revoluziun da fanadur 1830 En Frantscha ha la Revoluziun da fanadur manà il 1830 a la cupitga da Charles X, il retg bourbon ch’era vegnì installà l’onn 1824. A ses lieu ha il ‹retg burgais› Louis Philippe occupà il tron franzos. La revoluziun en Frantscha dueva er s’effectuar sin stadis vischins: revoltas regiunalas en Germania ed en l’Italia han manà en singuls principadis a l’introducziun da constituziuns; ed en Svizra è sa furmà il bloc dals chantuns liberals. En Frantscha è Louis Philippe vegnì derschì a chaschun da la revoluziun da favrer 1848, suenter ch’el era s’avischinà adina pli fitg a la politica da l’Allianza sontga. Igl è suandada la proclamaziun da la Segunda Republica (resp. dal Segund Imperi sut Napoleun III a partir dal 1852). Quest’epoca è ida a fin il 1870 cun la sconfitta en la Guerra tudestg-franzosa; cunter la Terza Republica favuraivla a la Prussia è sa rebellada il 1871 la Communa da Paris che vala sco emprima emprova revoluziunara en il senn socialistic-communistic.
Confederaziun tudestga
Malgrà las repressiuns massivas (Decrets da Karlsbad dal 1819) e mesiras da censura ha il moviment liberal e naziunal er cuntinuà a crescher en ils stadis da la Confederaziun tudestga. Quest’epoca ch’è vegnida numnada posteriuramain – en vista a la revoluziun dal 1848 – ‹Vormärz› (en cuntrast cun il ‹Biedermeier› che designescha la tendenza cuntraria dal medem temp) è vegnida influenzada fermamain da las uniuns da students ch’èn sa furmadas a partir dal 1815.
La finala dueva la Revoluziun da mars 1848 gidar a superar il sistem da Metternich; malgrà ch’ils revoltants èn vegnids battids l’onn 1849, ha l’idea d’in stadi tudestg cumplessiv er cumenzà a s’etablir entaifer ils tschertgels conservativs. Suenter la Guerra tudestg-danaisa dal 1864 e la Guerra tudestga dal 1866 è sa constituida il 1867 la Confederaziun da la Germania dal Nord che dueva furmar l’emprim stadi federal sin territori tudestg. E suenter la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71 è vegnì proclamà il 1871 l’Imperi tudestg sut Wilhelm I; fin ils onns 1890 dueva sia politica vegnir influenzada fermamain dal chancelier da l’Imperi Otto von Bismarck.
Italia
Er en ils stadis e las provinzas talianas hai adina puspè dà tranter il 1815 ed il 1870 revoltas en il senn dal risorgimento cun la finamira d’unir l’Italia. Ils naziunalists talians sa drizzavan cunter la predominanza dals Habsburgais austriacs en l’Italia dal Nord e dals Bourbons spagnols en l’Italia dal Sid.
Svizra
L’onn 1830 hai dà en divers chantuns moviments ch’han manà a constitiziuns revedidas tenor ils princips dal liberalissem. Ils dus decennis che suondan vegnan numnads en l’istorgia da la Svizra ‹regeneraziun› e duevan manar – suenter la Guerra da la Lia separatista dal 1847 – a la fundaziun dal stadi federal dal 1848.
Resumaziun e facit
L’emprima fasa da l’epoca da la restauraziun (1815–1830) stat cumplainamain sut l’ensaina dal Congress da Vienna (1814/15). En rom da quel han ils monarcs europeics ch’avevan victorisà sur Napoleun dissegnà da nov la charta politica da l’Europa.
In’emprima cesura han alura furmà las revoluziuns dal 1830 ch’han dà nov schlantsch als moviments liberals en praticamain tut ils stadis da l’Europa. Quels duevan chattar in’ulteriura culminaziun en ils onns da revoluziun 1848/49.
Tant en Germania sco er en blers auters pajais da l’Europa n’èn quests onns revoluziunars bain betg stads segnads d’in success direct e restant; ma a mesa vista han las monarchias tuttina stuì far concessiuns al moviment liberal cun introducir constituziuns e far il pass dal stadi absolutistic a l’installaziun da gremis da cundecisiun.
Sper il moviment liberal che steva sut l’ensaina dals princips politics da la Revoluziun franzosa, èn er sa fatgas valair pli e pli fitg tendenzas socialisticas, communisticas ed anarchisticas che sa chapivan sco respostas a la dumonda sociala ch’era naschida or da la revoluziun industriala.
Fin il pli tard l’onn 1871 aveva la gronda part dals stadis survegnì ina constituziun, uschia ch’els na vegnivan betg pli regids a moda absolutistica. En quest senn marchescha l’onn 1848 la fin da l’epoca da la restauraziun (tenor la definiziun dal term pli vasta).
Ils davos decennis dal 19avel tschientaner stattan lura sut l’ensaina d’ina concurrenza politica ed economica tranter las pussanzas grondas da l’Europa Centrala (surtut Germania, Frantscha e Gronda Britannia). Quella ha manà a la culminaziun dal naziunalissem ed imperialissem ed è stada colliada cun in militarissem creschent che dueva sa stgargiar en l’Emprima Guerra mundiala.
Pir suenter la ‹Guerra gronda›, ils onns 1918/19, èn alura vegnids introducids en quasi tut ils pajais parlaments ed il dretg da votar general. Cun quests instruments da participaziun politica è ida a fin l’era monarchica en l’Europa ch’aveva chattà in davos temp da prosperitad en furma da l’epoca da la restauraziun.
Tenzing Norgay
Sardar Tenzing Norgay (* 29. matg 1914 a Tshechu, Tibet; † 9. matg 1986 in Darjiling) era in alpinist, purtader e guid da muntogna. El appartegnaiva al pievel dals Sherpa. L'onn 1953 è el sta ensemen cun Sir Edmund Hillary ils emprims umans sin il pli aut punct dal mund, sin il Mount Everest.
Tenzing Norgay è emigrà sco uffant dal Tibet en il Nepal en la vischinanza da Darjiling, danunder che bleras expediziuns partivan per ils culms dal Himalaya. 1935 ha el pri part a sia emprima expediziun vers il Mount Everest sut Eric Shipton. 1952 ha el empruà cun in'expediziun svizra cun il menader Raymond Lambert. Ils 29 da matg 1953 arriva el cun Edmund Hillary dalla Nova Zealanda sin il tetg dal mund.
Mount Everest
250px|right 250px|right Il Mount Everest è ina muntogna en il Himalaya ed è cun ses 8'844 m.s.m. il pli aut punct dal mund. Ils emprims umans ch'èn rivads si eran Edmund Hillary (NZL) ed il Sherpa Tenzing Norgay als 29. da matg 1953.
Jonathan Swift
thumb|220px|Jonathan Swift. Purtret da Charles Jervas (ca. 1710)[[Datoteca:Jonathan_Swift_signature.svg|frameless|right|200px|Signatura da Jonathan Swift]]
Jonathan Swift (* ils 30 da november 1667 a Dublin, Reginavel da l’Irlanda; † ils 19 d’october 1745 a Dublin) è stà in scriptur e satiricher anglo-irlandais da l’illuminissem tempriv. Restà enconuschent enfin oz è Swift surtut per si’ovra ‹Ils viadis da Gulliver› dal 1726 (er cumparida en versiun rumantscha). Daspera ha el crititgà en numerusas autras scrittiras las relaziuns dal temp (en in senn illuministic-caritativ). El ha er publitgà sut ils suandants pseudonims: Isaac Bickerstaff, A Dissenter, A Person of Quality, A Person of Honour, M.B. Drapier, T.R.D.J.S.D.O.P.I.I. (The Reverend Doctor Jonathan Swift, Dean of Patrick’s in Ireland).
Vita
thumb|160px|Lieu da naschientscha (illustraziun dal 19avel tschientaner) Jonathan Swift è naschì a Hoey’s Court, Dublin, set mais suenter la mort da ses bab da medem num. Ses emprims tschintg onns da vita ha el passentà cun ina tgiradra d’uffants en l’Engalterra; sia mamma è l’emprim restada en l’Irlanda ed è silsuenter ida a star a Leicester (Engalterra). Suenter ses return a Dublin è Jonathan vegnì tratg si da parents. Sin giavisch da ses aug è el s’inscrit l’onn 1682 a l’Universitad da Dublin sco student da teologia. Là duai el esser dà en egl sco giuvenil da tenuta rebella; ses diplom ha el be survegnì ‹per grazia› (by special favour). Suenter sia furmaziun a Dublin è el ì en l’Engalterra ed ha surpiglià ina plazza sco secretari tar Sir William Temple, in diplomat pensiunà e parent lontan da sia mamma. Quel al ha pussibilità in’ulteriura furmaziun universitara, la quala el ha terminà a Hart Hall (Oxford) cun il Master of Arts. Sia relaziun tar Sir William, il qual veseva en Swift in arrivist, è silsuenter pegiurada. Swift è returnà en l’Irlanda ed ha laschà s’ordinar sco preditgant da la Church of Ireland anglicana. Il 1694 ha el chattà ina plazza a Kilroot; quella ha el però bainbaud puspè bandunà, per l’ina pervi da las nauschas cundiziuns da lavur, per l’autra perquai che Sir William al ha fatg ina nova offerta.
Il segund engaschament tar Sir William (a partir dal 1695) è sa mussà sco pli fritgaivel. Swift ha terminà qua si’emprima gronda ovra ‹A Tale of a Tub› (‹Paraula d’in butschin›), ed ha scrit ‹The Battle of the Books› (‹La battaglia dals cudeschs›), dus cudeschs che duevan cumparair pir il 1704 en stampa.
Qua ha el er scuntrà Esther Johnson, la figlia illegitima da Sir Williams, la quala el numna en ses diaris Stella. Cun la mort da ses fautur l’onn 1698 è la posiziun privilegiada da Swift ida a fin; el na pudeva betg pli far quint da cuntanscher in’auta posiziun en la Church of England ed è returnà en l’Irlanda. Là ha el chattà ina nova plazza entaifer la baselgia. Esther Johnson al è suandada ed è ida a star a Trim en la vischinanza. La carriera litterara da Swift ha cumenzà l’onn 1701 cun la publicaziun anonima da ‹Dissensions in Athens and Rome›. Cun las duas satiras ‹A Tale of a Tub› e ‹The Battle of the Books› ha el pudì consolidar ses renum sco scriptur.
Da quel temp è Swift s’engaschà politicamain, l’emprim per ils Whigs, silsuenter – perquai ch’el era trumpà da lur politica – a partir dal 1710 per ils Tories. Ma cun la mort da la regina Anne è l’influenza dals Tories ida a fin e tras quai er la carriera politica da Swift. Ils onns 1710/11 è el stà editur da la gasettas emnila dals Tories ‹Examiner›. L’engaschament politic da Swift, che valeva sco ambizius, aveva procurà ad el il post dal decanat da St. Patrick a Dublin. Suenter ses return en l’Irlanda ha Swift er cumenzà a scriver nauschas satiras politicas, en las qualas el tematisescha l’explotaziun dals Irlandais basegnus tras ils proprietaris da bains englais. Intginas satiras han fatg tal stgandel che la regenza englaisa ha mess en vista 300 glivras per scuvrir l’autur anonim. Famusas èn daventadas las brevs dal commerziant da ponn M.B. a Dublin (1723), en las qualas vegnan ingiuriads ils novs daners d’arom englais en l’Irlanda. La reproscha da l’archuvestg Boulter ch’el instigheschia il pievel ha Swift parà cun la remartga: «Jau duvrass be auzar mes det e Vus vegnissas stgarpads en tocca.» thumb|160px|Busta commemorativa en la St Patrick’s Cathedral a Dublin Sper sia relaziun cun Esther Johnson ha Swift gì in’affera zuppada cun Esther Vanhomrigh, numnada dad el Vanessa, la quala na saveva nagut da Stella. Ella è morta il 1723, curt suenter che Swift l’aveva confessà la situaziun. Stella è morta il 1728. L’onn 1729 è Swift vegnì numnà burgais d’onur da Dublin.
Swift ha patì sur lung temp d’ina malsogna da l’ureglia interna; quella chaschunava sturnizi ed è anc pegiurada en la vegliadetgna. En pli pativa el dal mal dal crap (med. concrement da las vias urinaras). Swift s’irritava tgunsch e valeva sco nuncurtaschaivel ed excentric. L’onn 1733 è cumparì in tractat grotesc davart fecalias: ‹Human ordure botanically considered› (‹Passacorp uman ord vista botanica›), tenor la cuverta da Dr. S-t. Quel è vegnì attribuì repetidamain a Swift, dentant n’existan naginas infurmaziuns precisas areguard l’autur. En pli vegn speculà ch’el haja gì a partir dal 1740 in stgirament dal spiert, avant ch’el ha gì il 1742 in culp ed è daventà invalid. Swift è mort l’onn 1745. Sia fossa sa chatta sper quella dad Esther Johnson en la St. Patrick’s Cathedral a Dublin.
Ovra litterara
Swift è sa drizzà repetidamain en ses texts cunter las relaziuns en la part da l’Irlanda che steva sut domini englais. En sia pli enconuschenta satira ‹A Modest Proposal› propona el sco med cunter la surpopulaziun, povradad e criminalitad da trair a niz pops irlandais sco vivonda e da trair profit da quai tras export. En sias expectoraziuns areguard la taglia (1728) sviluppa Swift il fundament da quai ch’è pli tard vegnì enconuschent en l’economia sco curva da Laffer.
Ovras
thumb|140px|Frontispizi dals dus texts publitgads il 1704 thumb|200px|Gulliver a Brobdingnag. Illustraziun da Richard Redgrave, 19avel tschientaner
Resposta a la dumonda: Tge è l'illuminissem?
thumb|180px|Immanuel Kant – gravura dal 1791 Resposta a la dumonda: Tge è l’illuminissem? (‹Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?›) è in essai dal filosof Immanuel Kant da l’onn 1784. Il tractat filosofic-politic è cumparì en il numer da december da la ‹Berlinische Monatsschrift› e furma la resposta da Kant sin la dumonda dal preditgant Johann Friedrich Zöllner ‹Was ist Aufklärung?› che quel aveva formulà in onn avant en la medema revista. En ses tractat furnescha Kant la definiziun classica da l’illuminissem che vegn adina puspè citada fin il di dad oz (cf. la versiun rumantscha).
Introducziun
La dumonda dal preditgant protestant da Berlin, zuppada en ina nota-pe, era da sia vart da chapir sco replica sin in’autra contribuziun ch’era cumparida il settember 1783 en la ‹Berlinische Monatsschrift›. A moda anonima – segnà cun «E. v. K.» – aveva il coeditur da la revista Johann Erich Biester publitgà là sut il titel ‹Vorschlag, die Geistlichen nicht mehr bei Vollziehung der Ehen zu bemühen› ponderaziuns che vegnivan resentidas sco ereticas.
Cun il text da Biester, la replica da Zöllner e la dumonda «Tge è l’illuminissem?» che quel ha plazzà en las annotaziuns da ses text, è vegnida lantschada l’uschenumnada debatta da l’illuminissem che dueva avair grondas consequenzas ed esser fitg fritgaivla per l’istorgia da la filosofia (surtut en la Prussia). Il settember 1784 ha il filosof Moses Mendelssohn publitgà sco resposta sin la dumonda da Zöllner ina replica sut il titel ‹Ueber die Frage: was heißt aufklären?› E dus mais pli tard èn lura cumparidas las ponderaziuns da Kant sut il titel ‹Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?› En in’annotaziun che Kant ha agiuntà pli tard a la fin da ses text renda el attent ch’el n’haja betg gì enconuschientscha da l’artitgel da Moses Mendelssohn en quel mument ch’el haja scrit il ses.
Ils motivs per la minorennitad dal singul uman
En il proxim alinea declera Kant, pertge ch’ina gronda part dals umans resta l’entira vita minorenna, cumbain ch’els èn daditg creschids e fissan abels da pensar sezs. Il motiv ch’el inditgescha è «marschadetgna e mancanza da curaschi». I saja cumadaivel d’esser minoren – la «lavur stentusa» da pensar sa laschia numnadamain tgunschamain adossar ad auters: tgi ch’haja in medi na dovria betg s’acquistar la savida necessaria per far sez ina diagnosa e tgi ch’haja in spiritual na dovria betg sez s’occupar da sia conscienza.
Perquai che la gronda part dals umans fetschia diever da questa pussaivladad – e tranter els «l’entira bella schlattaina» – possian auters s’imponer tgunschamain sco «avugads» da quests umans. E quests avugads procurian ch’il pass en la maiorennitad na saja per quests umans «minorens» betg mo stentus, mabain vegnia er resentì sco privlus. Kant cumpareglia qua ils umans «minorens» a moda drastica «cun animals da chasa» ch’ins haja «fatg vegnir tgutgs». Ins als tegnia – sco ils pops – en charrets da chaminar ed als rendia trasor attents als privels ch’als smanatschassan, sch’els empruvassan d’agir autonomamain. En consequenza saja il pass or da la minorennitad difficil per mintga singul uman – per l’ina perquai che quella è «quasi daventada disa», per l’autra perquai ch’ils umans èn en il fratemp per gronda part propi inabels da far diever da l’agen intelletg, damai ch’ins n’als ha mai laschà far l’emprova ed als ha intimidà da far quai.
Il dretg da far diever publicamain da sia raschun
Sinaquai tracta Kant l’illuminissem dal singul en cumparaziun cun la publicitad en general. Pervi da las relaziuns descrittas survart haja il singul uman be pussaivladads restrenschidas d’illuminar sasez. Pli tgunsch pussaivel saja ch’in entir «public» s’illumineschia, pia cuntrari al singul individi l’entira societad d’in stadi u grondas parts da quella. Pertge che tranter il grond dumber dals burgais minorens vegnian adina a sa chattar «intgins che pensan sezs». Sco cundiziun preliminara pretenda Kant libertad. Sut questa premissa al para l’illuminissem da la publicitad «bunamain inevitabel». Da vulair chatschar tras quel tras ina revoluziun refusa Kant però. Ina revoluziun na vegnia mai a pussibilitar «ina vaira refurma dal pensar». El pledescha pia per refurma enstagl da revoluziun.
La libertad che Kant pretenda sco premissa necessaria per tut illuminissem definescha el sco dretg «da far tras a tras diever a moda publica da sia raschun». Il diever public da la raschun saja per exempel quel ch’insatgi fetschia sco scienzià avant la publicitad da ses lecturs. En confrunt cun quel saja da considerar il «diever privat» da la raschun. Quai saja quel ch’insatgi fetschia sco titular d’in uffizi public, per exempel in spiritual, in uffizier u in funcziunari. Il diever public da la raschun cumpiglia pia la libertad da s’exprimer libramain a bucca ed en scrit e quel – uschia Kant – «sto esser permess da tut temp». Il diever privat percunter possia (e stoppia per part) «esser limità fitg ferm». Ma quai n’impedeschia insumma betg l’illuminissem. Per explitgar quai alleghescha Kant il suandant exempel: Sch’in uffizier retschaivia da ses superiurs en servetsch da guerra in cumond, na possia el betg raschunar en servetsch davart l’opportunitad e la nizzaivladad da quest cumond, mabain stoppia obedir. Percunter n’al possian ins betg scumandar, da scriver pli tard davart ils sbagls che sajan succedids durant il servetsch da guerra e da suttametter quels al giudicament da ses public – vul dir als lecturs.