cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brasilia
Religiuns
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2010 han 64,6 % inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana. Questa cumpart sa reducescha adina dapli: Il 1960 eran quai anc 91 %, il 1985 83 % ed il 2000 73,6 %. Parts dal catolicissem brasilian èn influenzads fermamain da tradiziuns afrobrasilianas.
22,2 % da la populaziun èn protestants. Questa confessiun è arrivada dapi il 19avel tschientaner cun emigrants tudestgs en il pajais. En il 20avel tschientaner, surtut a partir dals onns 1960, han però surtut baselgias missiunaras da l’America dal Nord gì success: oz datti en l’entir pajais betg main che 35 000 baselgias evangelic-independentas. Daspera èn 2,0 % aderents dal spiritissem e 0,3 % da religiuns afro-brasilianas sco candomblé u umbanda. thumb|240px|Statua da Cristo Redentor a Rio de Janeiro Plinavant vivan en il pajais stgars 1,4 milliuns Testimonis da Jehova, radund 225 000 Mormons, 245 000 budists (per il pli descendents d’immigrants giapunais), 107 000 gidieus, bundant 35 000 muslims (per il pli descendents d’immigrants da la Siria e dal Libanon) e dapli che 5500 hindus. 8,0 % han inditgà da n’appartegnair a nagina religiun.
Rets
Indizis sparpagliads temprivs
thumb|160px|Manuscrit medieval da la Geografia da Strabon Las pli veglias indicaziuns davart ils ‹Rets› èn las suandantas :
Brasilia
Religiuns
L’onn 2000 han ins dumbrà radund 17 100 aderents da religiuns indigenas sidamericanas; igl èn quai 0,01 % dals Brasilians e radund 4,1 % da la populaziun autoctona. Malgrà tschertas restricziuns da vart dal stadi vegn anc adina missiunà a moda agressiva. La midada a la religiun cristiana maina però er ad ina vieuta culturala, colliada cun la destrucziun dal maletg dal mund tradiziunal (ideas moralas, relaziun tar la natira, savida tradiziunala, structuras socialas). Savens èn però er resultadas maschaidas sincretisticas tranter religiuns etnicas e ductrinas cristianas.
Repartiziun dal terren e da la facultad
La Brasilia è segnada da grondas inegualitads areguard la repartiziuns da la facultad. Il coeffizient da Gini ha muntà l’onn 2000 0,78 (0 munta repartiziun eguala cumpletta, 1 munta che tut la facultad tutga ad in singul tegnairchasa). Quai è da vesair en connex cun la repartiziun ineguala dal terren. Uschia eran fin il 1998 2,8 % dals purs gronds proprietaris da terren che possedevan ensemen 57 % da la surfatscha agricula, entant che 90 % dals purs avevan be a disposiziun 22 % da la surfatscha. Radund tschintg milliuns famiglias na disponan da nagin terren.
Dapli che 70 % da la populaziun brasiliana possedan ina facultad en la valur da main che 10 000 dollars. Ils Afrobrasilians, che furman set procent da la populaziun, èn represchentads surproporziunalmain en la classa sociala povra. Betg meglier vai cun ils Indios. In program d’egualitad e cunter la povradad exista dapi il 2003.
Furmaziun e scienza
La rata d’alfabetisaziun dal pajais ha muntà il 2015 92,2 %. Tranter il 1990 ed il 2015 è la durada da la frequentaziun da la scola da tut las persunas sur 25 onns creschida da 3,8 onns sin 7,8 onns. Da frequentar la scola è obligatoric fin la vegliadetgna da 16 onns. Il pajais investescha en la furmaziun cumparts dal product naziunal brut tuttina autas sco en l’Europa; questa summa sa reparta però sin ina populaziun ch’è en media bundant pli giuvna. Las scolas statalas han in nausch num. Perquai tramettan geniturs che disponan dals meds necessaris lur uffants sin scolas privatas. En la studia da PISA dal 2015 han scolars brasilians cuntanschì il plaz 66 da 72 stadis participants.
En 150 universitads vegnan instruids bunamain 2,8 milliuns students. Bundant la mesadad da las scolas autas èn instituziuns statalas; suenter avair dumagnà l’examen d’admissiun respectiv (vestibular) èn quellas accessiblas a mintgin e libras da taxas. Il dumber d’interessents surpassa però per lunschor las plazzas da studi avant maun. Perquai sa preparan aspirants suenter la fin da la scola obligatorica savens cun uschenumnads cursinhos sin il vestibular; quests curs vegnan purschids d’instituziuns da furmaziun privatas e betg tuts ch’als pon sa prestar.
La perscrutaziun metta impurtants accents en l’utilisaziun d’energias regenerativs (t.a. ovras idraulicas). Alberto Santos Dumont è stà enturn il 1900 in impurtant piunier da l’aviatica ed er en la construcziun da motors ha la Brasilia cuntanschì success respectabels, t.a. il motor cun alcohol resp. methanol per autos (1979) ed aviuns (2005).
Sanadad
Cumbain che be 15 % da las expensas da sanadad vegnan impundidas en la prevenziun da malsognas, ha la mortalitad d’uffants pitschens pudì vegnir reducida dapi l’onn 1970 per dus terzs. Er l’aspectativa da vita è creschida en media da 50,8 onns en l’interval 1950–1955 sin 74,7 onns en l’interval 2010–2015. En la Brasilia vegn mintga persuna tgirada dal medi u en l’ospital er senza in’assicuranza da malsauns.
Ma al sectur da la sanadad statal stattan en general a disposiziun be paucs daners, uschia che blers ospitals avessan basegn d’ina sanaziun. Blers disponan d’in’assicuranza da malsauns privata che pussibilitescha in tractament en chasas privatas.
Rets
Indizis sparpagliads temprivs
Auters auturs èn perina ch’il vin retic delizius creschiva en la regiun da Verona (Valpolicella). Strabon inditgescha ch’ils Rets vivian daspera er en la regiun da Como. L’oppidum celtic Como han ils Romans conquistà l’onn 196 a.C. (renovaziun dal domini en la Planira dal Po); l’onn 89 a.C. duain ils Rets avair destruì la colonia, la quala ils Romans han sinaquai reconstruì e colonisà da fund ensi (sut Gnaeus Pompeius Strabo). Da quel temp han ils Romans pia gì emprims contacts cun ils Rets – per lung da la lingia Como-Verona.
Gian Singer
Gian Singer (* 1829 a Zuoz; † 1903 a Roma; burgais da Schlarigna) è stà in poet rumantsch.
Brasilia
Criminalitad
thumb|Favela a São Paulo La rata da criminalitad sa chatta lunsch sur la media mundiala e la quota da mazzaments tutga tar las pli autas en tut il mund. Tenor ina statistica dal 2012 èn morts almain 56 337 umans tras murdraretsch; quai correspunda a 154 delicts da mazzament per di. La polizia ha surtut da sbatter en las citads cun mazzaments, rapinaments, assagls e cun sindicats da criminals e da drogas organisads (p.ex. il Comando Vermelho a Rio de Janeiro ed il Primeiro Comando da Capital a São Paulo). La paja dals policists è modesta, perquai vala la polizia sco spezialmain predisposta per corrupziun; er entaifer la giustia è la corrupziun derasada vastamain. Sin l’Index da la percepziun da corrupziun sa chattava la Brasilia il 2016 da 176 pajais sin plaz 79, ensemen cun l’India, la Republica Populara da la China e la Bielorussia. Sin la champagna è la vita dals purs pitschens ed Indios savens segnada da conflicts cun ils gronds proprietaris da terren e cun interpresas ch’èn en tschertga da materias primas.
Polizia
Tut ils stadis federativs disponan mintgamai da duas autoritads incumbensadas cun lavurs da polizia: la polizia militara e la polizia civila. Entant che l’emprima procura per l’urden public, vegn la segunda activa en connex cun proceduras penalas. Ultra da quai disponan intginas citads grondas d’ina polizia municipala (guarda municipal). La Força Nacional de Segurança sa cumpona da commembers da las polizias dals differents stadis federativs e po vegnir clamada en agid dals guvernaturs dals stadis en cas da crisa.
A nivel federal è la Polícia Federal incumbensada cun la persecuziun penala e sco guardia da cunfin. Ultra da quai dispona la federaziun d’atgnas polizias per las vias e viafiers federalas.
Rets
Indizis sparpagliads temprivs
Sut Caesar han ins extendì l’Imperi roman en il nordvest da las Alps, l’administratur L. Munatius Plancus ha victorisà l’onn 44 a.C. Rets en la regiun dal Lai da Constanza. Da Rets en il territori dal Lai da Constanza, surtut en la Val dal Rain Alpin, forsa er en il nord dal Lai da Constanza, fan er menziun istoriografs e geografs da pli tard.
Gian Singer
Vita
Gian Singer è naschì l'onn 1829 a Zuoz. El ha smess la scola ed è emigrà a l'ester nua ch'el ha lavurà sco pastizier, cafetier ed um d'affars a Lecco, a Lyon, a Marsiglia ed a Firenza. Pli tard è el sa stabilì sco pastizier e cafetier, l'emprim a Livorno e lura a Roma, nua ch'el manava la pastizaria Ronzi e Singer en Piazza Colonna. Gian Singer è mort il 1903 a Roma.
Brasilia
Polizia
Per part vegn attestada a las autoritads buna lavur areguard la prevenziun ed il cumbat cunter la violenza; per part existan però situaziuns desolatas, sco per exempel en bleras praschuns che vegnan controlladas da bandas criminalas.
Num
Il num ‹Brasilia› deriva dal num portugais pau-brasil per la planta dal lain pernambucan (Caesalpinia echinata) che furmava in impurtant product d’export dal temp dals emprims colonisaturs (or dals guauds da la costa da l’Atlantic). ‹Brasa› munta en portugais ‹brastgida/burnida›; l’adjectiv ‹brasil› sa referescha a la colur dal lain, il qual glischa cotschen suenter esser vegnì taglià e vegniva duvrà en l’Europa per colurar taila.
Menziun a l’ur merita en pli la suandanta remartgabladad: Dapi il 1325 è da chattar sin chartas geograficas en il vest da l’Irlanda in’insla da fantom cun num Brasil. Tenor la brev d’in agent englais a Cristof Columbus da l’onn 1498 duai quella esser vegnida scuverta vers l’onn 1480 da navigaturs da Bristol. L’autur da la brev identifitgescha quella cun il pajais ch’il navigatur venezian Giovanni Caboto ha scuvert l’onn 1497, numnadamain cun la Terranova.
Gian Singer
Ovra
Gian Singer ha publitgà poesias «melodiusas e plain nostalgia» en il Fögl d'Engiadina. Reto R. Bezzola cumpareglia Singer cun Gian Fadri Caderas, «ma el es main melanconic e's lascha niner dals suns da sa lingua materna, scu ün pitschen Verlaine». Il 1876 ha el reunì sias poesias en il tom Poesias I. In segund volum n'è dentant mai cumparì. Il motiv per quai ans dat Gabriel Mützenberg:
Che Gian Singer è bain vegnì legì cumprova dentant il fatg ch'el figurescha en antologias e publicaziuns davart la litteratura e poesia rumantscha.
Brasilia
Culturas indianas
Ils emprims fastizs da vita umana han ins scuvert en la Caverna da Pedra Pintada en il stadi federativ Piauí. Ils pli vegls chats derivan dal temp enturn 9700 a.C. Vers 5560 a.C. è vegnì duvrà là cheramica (fasa da Paituna). Medemamain tar las pli veglias culturas tutga la fasa d’Itaparica; a l’Abrigo do Sol a Mato Grosso do Sul han ins chattà fastizs quasi tuttina vegls dal temp tranter 9500 e 4000 a.C. (tradiziun da Dourado). Chats da skelets cumprovan che las regiuns da costa da la Brasilia odierna eran abitadas enturn 8000 a.C. L’utilisaziun da nuschers sa lascha persequitar enavos en l’Amazonia fin 8500 a.C., in’agricultura per propi ha inizià tranter 6000 e 2700 a.C. – qua è anc bler intschert. En blers lieus han ins promovì tras runcada cun agid dal fieu la creschientscha da plantas specificas che furnivan nutriment, sco per exempel palmas; quest process sa lascha cumprovar il pli tard en il quart u terz millenni a.C. Vitiers è vegnida la cultivaziun dad ierts ed ina moda da viver adina pli sedentara. Il segund tschientaner s.C. sto l’utilisaziun dal terren esser stada spezialmain intensiva, sco che mussa l’uschenumnada Amazonian Dark Earth.
Tras cultivaziun da tschertas spezias da plantas e cun meglierar il terren han ils abitants temprivs midà dal tuttafatg l’ecosistem dal Batschigl da l’Amazonas. Er lur colonias – per exempel sin l’immensa insla da flum Marajó – èn stadas bler pli grondas che quai ch’ins ha pensà ditg. Ultra da quai han bleras gruppas erigì uschenumnads mounds, per il pli crests-fossa, ils quals vegnan designads a la costa, sch’els consistan da conchiglias, sco sambaquis. Auters furmavan centers ceremonials u residenzas. Il cumplex da mounds dad Ibibate en l’Amazonia boliviana cumpiglia 11 ha, sulettamain sin l’insla Marajo han ins gia chattà 40 mounds.
En la provinza Mato Grosso han ins scuvert divers abitadis planisads, en ils quals vegniva pratitgà pestga ed agricultura fin en il temp enturn il 1500. Las citads d’ina grondezza da fin a 60 ha eran colliadas ina cun l’autra tras ina rait da vias – cumbain ch’in canu furmava en la gronda part dals territoris la moda da sa mover principala –, en pli èn vegnids a la glisch rempars e puzs artifizials. Sco en blers auters lieus en l’America vegnan ils umans al Xingu ad esser daventads l’unfrenda d’epidemias importadas nà da l’Europa, surtut da la virola.
Temp colonial portugais
thumb|Architectura dal temp colonial a Salvador da Bahia Gia il 1494 han il Portugal e la Spagna decidì da divider l’America dal Sid en il Contract da Tordesillas. En quel han ins, sut intermediaziun da papa Alexander VI, partì tranter las duas pussanzas maritimas il mund per lung d’ina lingia imaginara d’orientaziun nord-sid che tanscheva ca. 480 km en il vest da las Inslas dal Cap Verd. A la Spagna èn vegnids attribuids tut ils pajais che duevan anc vegnir scuverts en l’America, al Portugal percunter l’Africa e l’Asia. Damai ch’ins aveva definì questa lingia senza enconuscher il decurs precis da la costa dal Nov Mund, tutgava er il piz oriental da l’America dal Sid (ch’era da quel temp anc pli u main nunenconuschent) tar il domini portugais. Premissa per pudair sa patrunar a moda legitima da quests territoris, ha furmà la catolisaziun consequenta da la populaziun indigena. Ils 22 d’avrigl 1500 è il navigatur portugais Pedro Álvares Cabral ì a riva tar il Porto Seguro odiern (en il sid dal stadi federativ Bahia) ed ha prendì en possess il pajais per la curuna portugaisa. Il temp da 1500 fin 1530 è stà segnà dal commerzi da barat cun la curuna portugaisa. Ma per pudair tegnair a mastrin ils Franzos che consideravan il Contract da Tordesillas sco betg liant e che faschevan cun ils Tupinambá fatschentas da barat per lain cotschen, ha la curuna portugaisa decidì da trametter colonisaturs europeans en la Brasilia.
L’onn 1549 è la citad Salvador da Bahia odierna (São Salvador da Bahía de Todos os Santos) vegnida proclamada sco chapitala. A partir dal 1530 han ins manà Indios da l’intern dal pajais a la costa, nua che quels han stuì lavurar en il nordost dal pajais sin plantaschas da channa da zutger. Pervi da las persecuziuns, la lavur dira e la predisposiziun dals Indios per malsognas europeicas, èn blers dad els morts. Ils signurs colonials han empruvà sinaquai da remplazzar las forzas da lavur ch’eran idas a perder tras sclavs africans. Suenter lur rapinament èn quels per ordinari vegnids suttamess ad ina conversaziun sfurzada; facticamain han els però mantegnì lur religiuns tradiziunalas. Quai ha furmà il motiv per il svilup dals cults sincretistics tipicamain brasilians candomblé ed umbanda. Fin il 1580 han ils Portugais gì facticamain l’entir pajais sut lur controlla.
Reginavel ed imperi Brasilia
L’onn 1807 èn truppas franzosas sut Napoleun Bonaparte penetradas en il Portugal; sinaquai è il retg portugais João VI fugì sut protecziun britannica en la Brasilia (l’emprima a Bahia, pli tard a Rio de Janeiro). Là ha el lubì per l’emprima giada il commerzi cun l’exteriur ch’era fin qua scumandà strictamain. Cun la translocaziun dal retg e da l’entira curt roiala ha la Brasilia survegnì il status d’in commember cun ils medems dretgs dal pajais d’origin, e la chapitala Rio de Janeiro era facticamain daventada il center da l’imperi portugais da lezza giada, cun excepziun dal Portugal che steva sut occupaziun franzosa. A chaschun dal Congress da Vienna l’onn 1815 han ins mess a pèr la Brasilia al Portugal. thumb|170px|Pedro I da la Brasilia Suenter la retratga da las truppas franzosas or dal Portugal ha il retg João VI stuì returnar il 1821 cunter sia veglia en il Portugal per segirar sia pretensiun al tron. La regenza sur la Brasilia ha el surlaschà a ses figl Pedro. Pedro I ha declerà ils 7 da settember 1822 a São Paulo l’independenza da la Brasilia dal Portugal ed è sa proclamà ils 22 da settember sco emprim imperatur brasilian. Dus onns pli tard ha cumenzà l’immigraziun intenziunada da Tudestgs cun la fundaziun da l’emprima colonia São Leopoldo a Rio Grande do Sul. L’onn 1828 è la provinza Uruguay, la quala ins aveva annectà l’onn 1821 da l’Argentinia sco provinza cisplatinica, sa declerada independenta suenter trais onns guerra tranter la Brasilia e l’Argentinia. Trais onns pli tard è prorutta ina sullevaziun dal militar, uschia che l’imperatur Pedro I ha abditgà e surdà la regenza a ses figl da tschintg onns Pedro II. L’anteriur imperatur Pedro I è returnà en il Portugal, nua ch’el ha surpiglià l’ierta da ses bab sco retg portugais Pedro IV.
In punct supplementar da la constituziun ch’è vegnida deliberada il 1822 ha pussibilità anc il di da la demissiun da Pedro I intginas refurmas. Uschia han ins decidì d’instituir in sulet regent. En la Revoluziun dals farrapos dal 1835 è cun Rio Grande do Sul danovamain sa spartida ina provinza, la quala furmava da qua davent la republica Piratini, fin che quella è, suenter ina guerra da 10 onns cunter las truppas da la regenza, puspè vegnida incorporada en l’imperi. Dal temp dals regents hai dà ina retscha d’ulteriuras sullevaziuns en il nord e nordost dal pajais, las qualas èn vegnidas abattidas relativamain svelt ed han surtut custà la vita a blers povers.
Segund imperi da la Brasilia
L’onn 1840, pia anc avant ch’avair cuntanschì la maiorennitad, è Pedro II vegnì curunà sco imperatur. L’onn 1864 ha il Paraguay declerà a la Brasilia la guerra. Suenter tschintg onns han la Brasilia, l’Uruguay e l’Argentinia victorisà las truppas dal Paraguay en la guerra la pli sanguinusa da l’istorgia da l’America latina. Cumbain ch’il pajais ha patì pervi dals onns da guerra, ha il boom da cautschuc procurà al pajais in bun svilup economic. La Brasilia disponiva da quel temp dal monopol sin cautschuc e pudeva perquai generar tras l’export grondas entradas.
L’onn 1888 ha la princessa ereditara Isabella, ina figlia da Pedro II, abolì uffizialmain la sclavaria cun la ‹lescha dad aur› (Lei Áurea). Cumbain che la sclavaria era gia vegnida bandegiada il 1853, ha il scumond manà a sullevaziuns dals gronds proprietaris da terren e da l’armada; la finala è il militar vegnì tras in putsch a la pussanza. Sinaquai è l’imperatur ì ils 15 da november 1889 a Paris en l’exil ed ha fatg libra la via a l’emprima republica.
Republica ed oligarchia
L’emprima republica brasiliana cun constituziun federativa è vegnida proclamada ils 24 da favrer 1891 dal marschal Manuel Deodoro da Fonseca sco Stadis unids da la Brasilia (República dos Estados Unidos do Brasil). Il proxim temp è s’etablì in sistem oligarchic. La bainstanza era segirada tras la gronda dumonda suenter café, e l’economia sa concentrava sin quest rom. En l’Emprima Guerra mundiala è la Brasilia entrada uffizialmain da la vart dals Alliads cunter la Germania, però senza sa participar activamain a las acziuns da guerra. Durant ils onns da guerra è la dumonda suenter café sa reducida fermamain. Ils onns 1920 ha ina gronda part da la populaziun pretendì ina fin da l’oligarchia.
L’èra da Getúlio Vargas ed ils onns suenter
thumb|Vargas a chaschun d’ina parada l’onn 1939 Cur ch’ils pretschs da café èn danovamain sa reducids massivamain ils onns 1930, ha Getúlio Vargas, il ‹bab dals povers›, manà ina sullevaziun ed è schizunt daventà president. Ils emprims mais da ses temp da regenza è l’economia da la Brasilia creschida marcantamain. Il dretg da votar da las dunnas, il secret d’elecziun e l’elecziun da proporz èn vegnids introducids l’emprima giada en la Brasilia cun il dretg d’eleger dal 1932, puspè revocads il 1937 tar la proclamaziun da l’Estado Novo e reintroducids il 1945. L’onn 1937 è vegnì fixà il domini da Vargas sco «dictatur bainvulent». L’onn 1942, sut pressiun dals Stadis Unids, ha la Brasilia declerà la guerra cunter las Pussanzas da l’axa. Vargas ha tramess en l’Italia in contingent da 25 000 umens (Força Expedicionária Brasileira), ils quals èn tranter auter sa participads a la Battaglia al Monte Cassino. Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala ha l’armada destituì Vargas.
Gia tschintg onns pli tard al ha il pievel danovamain elegì sco president. Perquai ch’ils Stadis Unids sa mettevan cunter la politica socialistica da la Brasilia, e la dretga e l’armada han sinaquai pretendì che Vargas demissiuneschia, ha quel commess l’onn 1954 suicidi. Ses successur Juscelino Kubitschek ha procurà cun agid dal Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) per novs investiturs da l’exteriur, ils quals han dà la fin dals onns 1950 novs impuls a l’economia brasiliana. L’onn 1960 è alura Jânio da Silva Quadros daventà president. Suenter esser entrà en uffizi l’onn 1961 ha el empruvà da schliar la dependenza dals Stadis Unids e da consolidar il budget statal deficitar. Gia suenter paucs mais en uffizi è el puspè sa retratg; ses successur, il vicepresident da fin qua João Goulart, è entrà en uffizi curt temp suenter che la nova chapitala Brasília era vegnida inaugurada suenter in temp da construcziun da trais onns. Er Goulart n’era betg incontestà en la populaziun, uschia che sias cumpetenzas èn stadas limitadas durant las emprimas trais elecziuns presidialas.
Temp da la dictatura militara
Tranter il 1964 ed il 1985 è la Brasilia vegnida regida dal militar. Durant quel temp han surtut ils Indios patì da violaziuns dals dretgs umans; l’economia è bain vegnida sustegnida, ma a medem temp ha il stadi mess ad ir gronds projects da prestige (Transamazônica, l’ovra idraulica Itaipú, l’ovra atomara Angra dos Reis, autostradas). La consequenza da questa politica èn stads auts debits dal stadi e manaschis statals nunrentabels.
L’onn 1964 ha il militar fatg in putsch e destituì João Goulart. Il nov reschim sut marschal Humberto Castelo Branco ha supprimì l’opposiziun sanestra e retratg a radund 300 persunas ils dretgs politics. Ina lescha ch’è vegnida relaschada il 1965 ha restrenschì las libertads burgaisas, ha attribuì a la regenza naziunala dapli pudair e statuì ch’il president ed il vicepresident duain vegnir elegids tras il Congress.
L’anteriur minister da guerra marschal Artur da Costa e Silva è vegnì elegì il 1966 sco president. Sin chaumas e protestas da students e dal clerus catolic ha il reschim militar reagì cun censura ed acziuns da purificaziun politica. Quai ha er cuntinuà sut ils dus presidents successurs (ed anteriurs generals) Emílio Garrastazu Médici (a partir dal 1969) ed Ernesto Geisel (a partir dal 1974). Da l’autra vart ha il reschim militar però er procurà per ina tscherta stabilitad politica e promovì intenziunadamain l’industria, quai ch’ha fatg flurir l’economia e manà en il decurs dals onns 1970 a vastas investiziuns nà da l’exteriur.
L’entschatta dals onns 1980 ha la regenza militara mitigià decididamain la repressiun. Ed il 1985, per mancanza d’opziuns entaifer il cader militar e gia entamez ina crisa economica cun inflaziun galoppanta, han ins la finala admess elecziuns libras.
Democrazia dapi il 1985
thumb|150px|Protests a Recife l’onn 2013 L’onn 1985 è suandada la Nova República (u sisavla republica). La regenza ha gì da batter cunter enorms debits envers l’ester, iperinflaziun e corrupziun ed è ultra da quai stada davant la sfida da stabilisar la nova democrazia.
Ils 26 d’avrigl 1991 ha gì lieu la fundaziun da Mercosur (portugais Mercosul). Quest martgà communabel da la Brasilia cun ils stadis vischins Argentinia, Paraguay ed Uruguay enserra radund 230 milliuns abitants ed ha l’intent da rinforzar l’economia dals stadis commembers e tras quai la posiziun da l’America latina en il mund.
L’onn 1993 ha la populaziun da la Brasilia pudì s’exprimer en in referendum tant davart la furma da stadi sco er la furma da regenza. Las votantas ed ils votants han dà cleramain la preferenza a la republica (envers la monarchia) ed al sistem da regenza presidial (enstagl parlamentar). Il 1994 è vegnida decidida ina refurma cumplessiva da la valuta, quai ch’ha pussibilità da terminar l’iperinflaziun.
Ils ultims decennis è la politica da la Brasilia stada segnada differentas giadas da rinfatschas da corrupziun envers il president, quai ch’ha adina puspè sveglià la malaveglia en la populaziun (en furma da demonstraziuns, chaumas) e per part er manà a demissiuns resp. relaschadas.
Politica
La Brasilia furma ina republica federala presidiala. Ella sa cumpona da la confederaziun, dals stadis federativs e da las communas. La pussanza legislativa a nivel da la confederaziun vegn exequida tras il Congress naziunal che sa cumpona da la Chombra da deputads e dal Senat. Ils 513 deputads vegnan elegids per 4 onns, ils 81 senaturs per 8 onns. La constituziun datescha dal 1988 ed è vegnida amplifitgada pliras giadas.
La regenza dal stadi consista dal president sco schef da stadi (ed a medem temp schef da la regenza), dal vicepresident sco er da radund 25 ministers. Il president vegn elegì cun ina maioritad absoluta da las vuschs per ina perioda d’uffizi da quatter onns directamain dal pievel. Il president po vegnir reelegì ina giada per in’ulteriura perioda d’uffizi. El dispona da vastas cumpetenzas executivas sco schef da stadi e schef da la regenza e metta sez ensemen il cabinet.
La Brasilia sa divida en 26 stadis federativs ed en il district federal cun la chapitala Brasília. Ils stadis federativs disponan d’atgnas constituziuns e leschas, las qualas ston correspunder a las normas statuidas en la constituziun federala. Ils schefs da regenza dals stadis federativs, ils guvernaturs, vegnan elegids per quatter onns en elecziun directa.
En l’Index da democrazia dal magazin britannic ‹The Economist› ha la Brasilia figurà il 2019 sin plaz 52 da 167 stadis e vala uschia sco «democrazia incumpletta». En il rapport ‹Freedom in the World 2017› da l’organisaziun nunguvernamentala Freedom House vegn il sistem politic dal pajais giuditgà sco «liber».
Partidas
In problem politic da la Brasilia èn partidas relativamain flaivlas senza programs ideologics. Quellas furman coaliziuns ch’èn savens be da curta durada. Uschia ston las leschas per il pli vegnir deliberadas tras cunvegnientscha. Las bleras partidas pitschnas e la corrupziun mainan ad ina situaziun politica instabila ed ad in’administraziun publica ch’è savens sfurzada ad inactivitad.
Politica exteriura
A la Brasilia sco pli grond pajais da l’America latina (surfatscha, populaziun, economia) cumpeta ina rolla directiva regiunala e globala. Tar ils pli impurtants accents da la politica exteriura brasiliana tutgan la tgira da las relaziuns tar ils stadis da la regiun (t.a. en rom da las organisaziuns regiunalas UNASUR e MERCOSUL), e tar partenaris tradiziunals en l’America dal Nord ed en l’Europa. Ultra da quai persequitescha la Brasilia finamiras da la collavuraziun economica tranter ils uschenumnads stadis BRICS (Brasilia, Russia, India, China ed Africa dal Sid). Plinavant sa stenta la Brasilia da rinforzar la vusch dal sid entaifer il process da globalisaziun, tranter auter cun refurmar las Naziuns unidas (sedia permanenta per la Brasilia en in Cussegl da segirezza da l’UNO extendì) e cun occupar posiziuns da cader en organisaziuns internaziunalas. Er areguard cuntegns centrals da la politica da globalisaziun (sper la politica da finanzas ed economica t.a. la politica da l’ambient, dal clima e dal svilup) sa stenta la Brasilia da gudagnar influenza.
Militar
Suenter decennis da dictatura militara regia entaifer la politica ed en la populaziun ina tscherta sceptica envers las forzas armadas. Ultra da quai n’exista nagina smanatscha d’ordaifer per propi: Ils stadis da l’America latina èn s’alliads betg be economicamain, mabain er militarmain, quai che rinforza la segirezza e stabilitad en la regiun.
Rets
Derivanza etrusca apparenta
Livius pretenda uschia medemamain ch’ils Rets derivian dals Etruscs, senza però entrar en ils detagls. Persuenter s’exprima el sco sulet davart la lingua dals Rets. Livius è probablamain naschì e mort a Padua, nua ch’èn vegnidas a la glisch inscripziuns reticas. Tut tenor ha el anc sez pudì cumparegliar il tun dal retic e da l’etrusc, ubain che quai vegniva raquintà da generaziuns pli veglias en sia patria.
Ils Romans conquistan la part centrala da las Alps
thumb|220px|La provinza romana Raetia (mellen) sin ina charta istorica En connex cun las conquistas da las Alps dal temp dad Augustus (regent sulet en l’Imperi roman da 27 a.C. fin sia mort 14 s.C.) vegnan recepidas en las funtaunas singulas stirpas che vivevan en las Alps a la fin da l’emprim tschientaner a.C. Areguard ils Rets èn las indicaziuns respectivas però diffusas e cuntradictoricas.
Sco ch’i para han ins l’emprim conquistà ina part da la Val da l’Adisch, inclus Trent. 16 a.C. abatta Publius Silius Nerva Camuns (Valcamonica) e Vennioi, ils quals tscherts auturs considereschan sco Rets (cf. sutvart). 15 a.C. avanza Drusus, il figliaster dad Augustus, en la Val da l’Adisch. Pervi d’ulteriurs assagls dals Rets en territoris vischins fa el il medem onn ensemen cun ses frar Tiberius ina campagna militara, en rom da la quala vegnan conquistads l’ulteriura part da la Val da l’Adisch, la Val d’Isarco, la Val da l’En (alpin), la Val dal Rain Alpin, intgins territoris en la regiun dal Lai da Constanza e probablamain er divers territoris en la regiun prealpina settentriunala. Sco ch’i para han ins fundà il medem onn ils puncts da sustegn Cambodunum (Kempten) ed Augusta Vindelicorum (Augsburg).
Ils pievels alpins ch’ils Romans han suttamess ils onns 16/15 a.C. èn enumerads vi dal monument Tropaeum Alpium en vischinanza da Nizza ed – a moda pli cumpletta – en furma da la copia correspundenta che Plinius ha agiuntà a sia descripziun da singuls pievels e lieus. La campagna militara en las Alps da l’onn 15 a.C. vegn descritta tar Cassius Dio ed en furma lirica en ils chants 4 e 14 dal quart cudeschs da las Carmina da Horaz. Las emprovas da localisar ils singuls pievels che vivevan da quel temp en l’artg alpin sa basan per gronda part sin questas infurmaziuns, en pli sin las ovras geograficas da Strabon e da Claudius Ptolomeus e sin singulas inscripziuns latinas localas sco la Tabula Clesiana en la Val da Non.
Pievels vischins
Pervi da la cunfinaziun numnada vers sid (Como e Verona) èn sulettamain da trair en consideraziun ils vischins en il vest, ost e nord. Vers vest vegnan numnads sco vischins ils Helvets che vivevan en la planira. Vers ost existiva en l’emprim tschientaner a.C. il reginavel celtic Noricum, cun il qual l’Imperi roman era collià a moda contractuala ed amicabla. Sco vischins en las regiuns prealpinas settentriunalas vegnan anc menziunads ils Boiens.
En connex cun la campagna militara da 15 a.C. vegn surtut fatg menziunà la gruppa da pievels dals Vindelichers ch’era fin qua apparentamain nunenconuschenta. Er els duain esser stads Celts. Tuttina sco ils Rets hajan els fatg expediziuns da sblundregiada e vivì en las Alps en vischinanza dal reginavel Noricum ed al Lai da Constanza. Strabon fa menziun da stirpas vindelicas che vivevan en la regiun da Bregenz (Brigants) ed en l’Allgäu; ulteriurs numna (forsa) il Tropaeum Alpium (Plinius).
La finala fan ils chants da battaglia da Horaz e la geografia da Claudius Ptolomeus allusiun a Rets ch’han forsa vivì en il nord da las Alps e dal Lai da Constanza (en vischinanza dals Vindelichers) fin al Danubi. Tenor Ptolomeus haja il flum Iller separà là in da l’auter ils Rets (vest) e Vindelichers.
Il ‹territori dals Rets›
La tabella che suonda resumescha illustraziuns or da Gleirscher (1991) resp. Metzger/Gleirscher 1992. Las retschas da las tabellas stattan per sis regiuns da las Alps Centralas (numnadas mintgamai en la colonna sanestra) che vegnan differenziadas archeologicamain-culturalmain ils ultims 13 tschientaners a.C. A dretga èn enumeradas intginas stirpas che cumparan dapi la campagna militara en las Alps en las funtaunas e che vegnan almain attribuidas savens a las regiuns respectivas. Per part enumereschan cellas da la colonna a sanestra singulas vals, a las qualas ins po attribuir tenor lur successiun singulas stirpas da la colonna a dretga (intgins nums da valladas alpinas derivan da la denominaziun dals abitants da lez temp, la sumeglientscha dals nums è vaira evidenta).
Uschè lunsch ch’i sa tracta da stirpas che vegnan numnadas dals Romans u Grecs Rets, èn relevantas las gruppas da culturas enumeradas en la colonna amez («a partir da 400 a.C.»).
La segunda colonna (da sanestra) enumerescha culturas archeologicas che sa laschan distinguer en las Alps Centralas en il temp da bronz tardiv e temp da fier tempriv (temp da Hallstatt). Ins pudess sa dumandar sch’i saja bain immigrà vers 1300 a.C. in pievel retic. Pelvaira èn las regiuns dal vest e dal nord stadas pertutgadas a partir da ca. 1300 a.C. d’immigraziuns nà dal vest e dal nord, las qualas han manà a sumeglientschas cun la cultura (celtica) (cultura da santeris cun urnas) da las regiuns prealpinas respectivas. La ‹cultura da Golasecca alpina› en il sidvest stat en connex cun la cultura da Golasecca da la regiun prealpina meridiunala. A moda sumeglianta èn las culturas en il sidost influenzadas da la cultura dad Este veneta.
Ulteriuras immigraziuns na sa laschan strusch pertschaiver. La proxima midada archeologica che dat en egl en las Alps Centralas è il fatg che la fluriziun economica ch’era colliada cun las minieras d’arom va a fin a partir da 1000 a.C., cur ch’il diever dal fier daventa pli e pli frequent en las regiuns cunfinantas. Il fatg ch’il fier è er vegnì en il territori retic adina pli frequent a partir dal 8avel tschientaner n’ha betg manà ad ina ruptura culturala; menziun merita forsa la midada (per motivs betg sclerids) ad abitadis sin culegnas, quai che dat er en egl en autras regiuns alpinas.
A partir dal 6avel tschientaner è la regiun alpina che stat qua en discussiun en tutta cas vegnida influenzada da la fluriziun da la cultura etrusca en la Planira dal Po; medemamain han gì in effect las colonias grecas pervi da lur commerzi transalpin cun l’Europa Centrala. Ad in’ulteriura vieuta ha manà il fatg ch’ils Celts èn penetrads vers 400 a.C. en la Planira dal Po, nua ch’els han destruì las citads etruscas e la Cultura da Golasecca dal sidvest; l’onn 387 a.C. conquistan Gals (Senons sut Brennus?) quasi l’entira Roma. Questas duas vieutas han manà a la cultura sin la quala ils Romans èn fruntads en il nord da Como e Verona.
Nua vivevan tenor funtaunas anticas Rets?
thumb|350px|Valpolicella Il ‹territori dals Rets› en la tabella è vegnì elegì uschia che quais tut ils pievels e stirpas numnads (u parts da quels) cumparan en tut las parts dal territori enumeradas en ina u l’autra funtauna antica sco Rets. Da l’autra vart datti savens er funtaunas che cuntradin, ubain ch’ellas cuntradin schizunt a sasezzas. Uschia inditgescha Strabon en Geografia IV, 6, 6 apparentamain che Rets vivian be en la vart settentriunala da las Alps. En IV, 6, 8 è el però da tut autra opiniun.
Rets en il Tirol ed en il Grischun? La tradiziun
Areguard las indicaziuns fatgas qua survart en connex cun ils Rets en il Tirol dal Nord, dal Sid e da l’Ost dat en egl che Richard Heuberger snega categoricamain che Rets hajan vivì tenor las funtaunas anticas en il Tirol. Quai stat er en connex cun l’idea (che na vegn betg be fatga valair dad el) che la sutdivisiun da la provinza Raetia en l’antica tardiva en Raetia prima e Raetia secunda haja surtut resguardà, en tge part che vivevan oriundamain Rets e nua oriundamain Vindelichers – e che quest cunfin correspundia pli u main al cunfin odiern tranter la Svizra (Grischun) ed il Tirol. Las funtaunas sezzas cuntegnan però be fitg paucas infurmaziuns che gidassan a respunder las dumondas che sa dattan en quest connex, p.ex. er davart il decurs precis dal cunfin tranter la Raetia prima e la Raetia secunda.
A l’idea da Heuberger correspunda en in tschert senn il fatg ch’igl exista oz be pli en il Grischun ina tradiziun areguard l’atgna derivanza dals Rets. Questa tradiziun na sa basa però betg necessariamain sin funtaunas anticas u fatgs istorics. En tutta cas è ina tala tradiziun vegnida tgirada en spezial en il conturn da la Raetia prima e silsuenter da la Currezia. En il temp medieval tempriv vegniva l’expressiun Raeti duvrada per abitants da questa regiun – independentamain d’ina eventuala etnia dals Rets en l’emprim tschientaner a.C.
Brasilia
Militar
Umens a partir da 18 onns èn obligads al servetsch militar. Las forzas terrestras dumbran radund 190 000 schuldads, l’aviatica militara 73 500 persunas ed er la marina è – sco las ulteriuras part da l’armada – bain dotada ed equipada cun material modern. La Brasilia furma il tschintgavel grond exportader d’armas en tut il mund. Durant la dictatura militara ha existì sur blers onns in project secret d’armas atomaras.
Il ministeri da defensiun ha disponì il 2016 d’in budget da radund 23 milliardas dollars; dapi il 2006 muntan las expensas per il militar a radund 1,3 fin 1,5 procent dal product naziunal brut.
Sutdivisiun administrativa
thumb|220px|Las tschintg regiuns La Brasilia sa divida en 26 stadis federativs ed in district federal (Distrito Federal). Quels èn partids en tschintg regiuns:
Acre, Amapá, Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima, Tocantins
Rets
Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets›
thumb|180px|Scrittira venetica, retica orientala e retica occidentala En il ‹territori dals Rets› (ed er en ils territoris planivs vischinants) han ins chattà pliras tschient inscripziuns en l’uschenumnà «alfabet nordetrusc» (Theodor Mommsen). Questa denominaziun stat probablamain en connex cun l’idea da Mommsen (che vala oz sco antiquada) che la lingua dals Rets – ch’el localisescha en il Grischun ed en il Tirol – saja stada etrusca (u in «dialect etrusc»). Ils bustabs sumeglian quels dals alfabets dals Etruscs e dals Venets, ils quals derivan da lur vart da la scrittira greca occidentala. Las inscripziuns sa chattan surtut vi da grips u duns votivs sper sanctuaris e lieus d’unfrendas sin il fieu, en pli sin stelas da fossa. Correspundentamain èn quellas fitg curtas – quai che vala dal reminent er per las inscripziuns etruscas –, uschia ch’ellas relatan be fitg pauc davart la lingua. Il pli savens sa lascha enconuscher la furmaziun da nums da persunas (patronims). En quest reguard han tut las inscripziun sumeglientschas cun l’etrusc; il linguist Ernst Risch renda però attent che talas caracteristicas pon vegnir, en cas da proxima vischinanza geografica, sur ils cunfins da linguas da famiglia or.
Brasilia
Sutdivisiun administrativa
Alagoas, Bahia, Ceará, Maranhão, Paraíba, Pernambuco, Piauí, Rio Grande do Norte, Sergipe
Rets
Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets›
Ins differenziescha entaifer il ‹territori dals Rets› quatter tips d’‹alfabets nordetruscs›:
Brasilia
Sutdivisiun administrativa
Stgars in terz dals Brasilians vivan en il nordost. La regiun è culturalmain fitg variada. Ella è segnada dal domini colonial portugais, da la cultura africana dals anteriurs sclavs e betg il davos d’influenzas indianas.
Goiás, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Distrito Federal do Brasil
L’impurtanza economica da questa regiun deriva surtut da ses ritgs giaschaments da materias primas. Tuttina n’è il center occidental betg fitg urbarisà; ina mesira da rinforzar la regiun ha t.a. furmà la dischlocaziun da la chapitala a Brasília.
Rets
Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets›
Inscripziuns en l’alfabet da Magrè èn er vegnidas chattadas en la part occidentala da la planira veneta, per exempel sper Padua. Quai correspunda a l’indicaziun da Plinius, tenor la quala er Verona e forsa ina citad Berua/Beria sper Vicenza sajan reticas. Per cumparegliar las linguas sin las qualas las inscripziuns sa basan cun l’etrusc è gia d’interess che quest’ultima lingua na dispona da nagins occlusivs sonors b, d, g e da nagin o (pia mo quatter vocals, cf. la cumparegliaziun da l’etrusc cun la lingua lemnica). Bustabs per b, d, g mancan er en ils alfabets dal ‹territori dals Rets› (ma er en la lingua veneta). En quel senn pon tut las linguas da las part centrala dal territori alpin avair tunà per Romans sco Livius «dir», «mit», «criv» sco l’etrusc (Mommsen). La mancanza da l’o cumpara sper l’etrusc però be en ils alfabets da Bozen-Sanzeno e da Magrè. Quests ultims dus cuntegnan da l’autra vart anc mintgamai in segn senza model etrusc u venetic per suns che n’eran apparentamain betg en diever tar ils vischins en il sid.
Brasilia
Sutdivisiun administrativa
Espírito Santo, Minas Gerais, Rio de Janeiro, São Paulo
En il sidost vivan dapli umans che en mintg’auter pajais da l’America dal Sid. Cun las aglomeraziuns da São Paulo e Rio de Janeiro furma questa regiun il motor economic dal pajais.
Rets
Inscripziuns en il ‹territori dals Rets› ed la(s) lingua(s) dals ‹Rets›
Da l’analisa da las inscripziuns è pia resultà in puntg da vista dals ‹Rets› che sa differenziescha da las indicaziuns anticas. Questas ultimas valan oz sco memia ‹superfizialas›. Ellas exagereschan per uschè dir las sumeglientschas da la lingua cun l’etrusc. En il cas da la lingua lepontica han ins survesì la stretga relaziun cun il celtic.
Brasilia
Sutdivisiun administrativa
Paraná, Santa Catarina, Rio Grande do Sul
Il sid furma la pli pitschna regiun da la Brasilia. Las relaziuns climaticas correspundan pli u main a quellas da l’Europa dal Sid. La regiun mussa cleras influenzas dals immigrants tudestgs e talians ch’èn surtut ids a star en quest territori. Radund 85 % dals abitants èn alvs.
Rets
Facit, ulteriura parentella linguistica
La parentella tranter la lingua retica e la lingua etrusca ha manà al postulat d’ina famiglia betg indoeuropeica da «linguas tirsenicas», a la quala duai avair appartegnì sper las duas linguas numnadas er la lingua lemnica. La lingua da partenza tirsenica, da la quala paran d’esser sa sviluppadas las trais linguas numnadas, cumprovadas en inscripziuns, pudess avair existì vers 1000 a.C.
Brasilia
District federal
Dal temp da l’imperi brasilian furmava Rio de Janeiro la chapitala da la Brasilia ed aveva il status d’ina citad neutrala (Município Neutro), quai che correspunda pli u main ad in district da chapitala. Cun transfurmar il 1889 las provinzas en stadis federativs, è daventà dal Município Neutro in Distrito Federal. L’onn 1960 è la chapitala vegnida translocada a Brasília, medemamain il Distrito Federal. Il district spezial enturn Rio de Janeiro è stà transfurmà per in temp en il stadi federativ Guanabara, fin che Guanabara è vegnì integrà il 1975 en il stadi federativ Rio de Janeiro.
Il Distrito Federal ha ina muntada speziala. El è fixà en la constituziun ed è suttamess directamain a la regenza brasiliana.
Impurtantas citads ed aglomeraziuns
75 % da la populaziun da la Brasilia viva en citads (situaziun dal 2017). Las pli grondas aglomeraziuns (mintgamai cun lur citad principala) èn São Paulo cun ca. 21,4 milliuns abitants, Rio de Janeiro cun ca. 12,2 milliuns, Belo Horizonte cun ca. 5,9 milliuns, il district da la chapitala Brasília cun ca. 4,4 milliuns, Porto Alegre cun ca. 4,2 milliuns, Salvador da Bahia cun ca. 4,0 milliuns, Fortaleza e Recife cun mintgamai ca. 3,9 milliuns e Curitiba cun ca. 3,5 milliuns abitants. thumb|right|220px|São Paulo São Paulo furma la pli gronda chapitala da la Brasilia, da l’America dal Sid ed a medem temp da l’entira emisfera meridiunala ed il motor economic da la Brasilia. Sco center industrial dal pajais attira la citad cuntinuadamain immigrants, uschia ch’il dumber d’abitants è sa dublegià entaifer 40 onns. Questa creschientscha rapida ha fatg da la citad in center da finanzas, da cultura e da scienza, ma er manà a problems da traffic, a polluziun da l’ambient ed a criminalitad.
Rets
Origin dals Rets e da lur num
Ch’ils Raeti derivian sut in manader Raetus dals Etruscs (cf. survart: Plinius, Trogus), n’explitgescha sco ditga etiologica betg a moda seriusa lur num e sco ditga d’origin strusch lur origin.
Brasilia
Impurtantas citads ed aglomeraziuns
Rio de Janeiro ha furmà bunamain 200 onns la chapitala da la Brasilia, fin che Brasília è vegnì proclamà il 1960 sco chapitala. Tuttina è Rio de Janeiro restà la pli enconuschenta citad dal pajais. Turists l’apprezieschan pervi dal carnaval e las splagias che tutgan tar las pli bellas en tut il mund. Sper la muntada economica dal turissem è qua er da chasa industria producenta. Davent dals centers turistics ha Rio de Janeiro da cumbatter ils problems tipics d’ina citad gronda, surtut la criminalitad e la povradad da grondas parts da la populaziun.
La chapitala Brasília è vegnida erigida ils onns 1960 entaifer trais onns. I sa tracta d’ina chapitala planisada classica, la quala Lúcio Costa ha concepì per incumbensa dal president da lezza giada Kubitschek; Oscar Niemeyer ha projectà l’edifizi da la regenza. Brasília dueva oriundamain figurar sco exempel per ina planisaziun urbanistica excellenta. En impurtants puncts n’è il svilup però betg progredì sco quai ch’igl era planisà, ed uschia è la chapitala en il fratemp medemamain segnada en ses districts exteriurs da favellas. Oz vivan en la citad stgars 200 000 abitants, la regiun metropola dumbra ca. 4,4 milliuns.
Dretg
Sisum il sistem da giurisdicziun brasilian sa chatta il Supremo Tribunal Federal cun sedia en la chapitala Brasília.
Rets
Origin dals Rets e da lur num
Areguard l’origin dals Etruscs ha la vischinanza linguistica (che vegniva pli baud be supponida) nutrì la speculaziun cuntraria, numnadamain che quels sajan sa derasads oriundamain davent da la Planira dal Po vers sid e ch’ils Etruscs sajan forsa plitost da considerar sco ‹Rets civilisads› ch’ils ultims sco ‹Etruscs daventads selvadis›.
Brasilia
Svilup istoric e situaziun actuala
Fin la fin dal 19avel tschientaner viveva la populaziun surtut da l’export da products agrars. Alura ha l’industrialisaziun progredinta dal pajais manà ad ina mancanza da forzas da lavur, la quala è anc pegiurada cun la fin da la sclavaria l’onn 1888. Quai ha carmalà en il pajais in grond dumber d’immigrants, sper Portugais e Spagnols sutut Tudestgs, Talians, Polonais e Giapunais.
Durant l’Emprima Guerra mundiala è il pajais vegnì en ina crisa economica, perquai ch’ils pli impurtants artitgels d’export (café, zutger etc.) èn stads pertutgads d’in’immensa crudada dals pretschs. Agid è arrivà en furma da chapital e d’immigrants or da la Gronda Britannia.
Il 1917 hai dà a São Paulo e Rio de Janeiro emprimas grondas undas da chaumas, sin las qualas la regenza ha reagì cun suppressiun. Ils onns 1920 èn sa furmadas partidas da lavurants e sindicats, ma quai n’ha betg gidà a rinforzar lur posiziun en il stadi, damai ch’ils lavurants n’avevan nagins represchentants en las classas superiuras.
Rets
Origin dals Rets e da lur num
Medemamain en connex cun ils Etruscs datti tschertas sumeglientschas tranter ‹Raeti› e l’autodenominaziun (endonim) ‹Rasenna› dals Etruscs. Da resguardar è però che ‹Rhaitoí/Raeti› vegn considerà sco exonim. Meglra parita fa il patratg dad Oswald Menghin ch’ils Rets hajan furmà ina cuminanza da cult che venerava la dieua da la fritgaivladad Reitia, atgnamain venetica (cumprovada ad Este).
Brasilia
Svilup istoric e situaziun actuala
En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner dueva la Brasilia alura sa sviluppar a la pli ferma economia en l’America dal Sid ed er cuntanscher ina muntada respectabla en il martgà mundial. Quai surtut grazia als secturs gronds e bain sviluppads da l’agricultura, industria da minieras, producziun e servetschs sco er pervi da las grondas reservas da forzas da lavur.