cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Svizra
Sutdivisiun en spazis natirals
La Svizra sa lascha divider en trais cuntradas grondas che sa distinguan fermamain ina da l’autra: il Giura, la Svizra Bassa e las Alps cun las Prealps. Radund 48 % da la surfatscha dal pajais tutgan tar las Alps, 12 % tar las Prealps, 30 % tar la Bassa e 10 % tar il Giura.
Uniun sovietica
Imni naziunal
Il 1977, en rom da la destalinisaziun, è il num da Stalin vegnì eliminà or dal text. Dapi il 1955 (dus onns suenter la mort da Stalin) era l’imni adina vegnì interpretà senza text.
Svizra
Mandats da protecziun
thumb|210px|Palais des Nations a Genevra Da tgirar interess esters sco pussanza protectura furma in element classic dals buns servetschs, il qual è stà en il decurs da l’istorgia da gronda muntada per la Svizra. Ils origins da questa tradiziun sco pussanza protectura tanschan enavos fin en il 19avel tschientaner. En la Guerra tranter la Germania e la Frantscha ils onns 1870/71 ha la Confederaziun represchentà ils interess dal Reginavel da la Baviera e dal Gronducadi Baden en Frantscha. Il fundament per sia reputaziun sco pli impurtanta pussanza da protecziun dal mund ha la Svizra alura tschentà en l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner. Gia durant l’Emprima Guerra mundiala ha la Svizra surpiglià 36 mandats da represchentanza dals interess; questa tradiziun dueva culminar durant la Segunda Guerra mundiala ils onns 1943/44 cun 219 mandats per 35 stadis. Suenter la fin da las acziuns da guerra è il dumber dals mandats sa diminuì rapidamain. Durant la Guerra fraida han puspè divers pajais laschà represchentar lur interess tras la Svizra. Avant la Svezia e l’Austria è la Svizra il pli impurtant pajais per mandats da protecziun; tranter il 1966 ed il 1974 eran quai per ordinari dapli che 20 mandats. Ils motivs principals persuenter èn la gronda experientscha, la posiziun neutrala sco er ina vasta rait da represchentanzas diplomaticas. Actualmain (situaziun dal 2016) represchenta la Svizra ils interess dals Stadis Unids en l’Iran ed ha ultra da quai divers mandats da caracter plitost formal (tranter l’Egipta, l’Iran e la Saudi-Arabia resp. tranter la Russia e la Georgia). Il mandat dals Stadis Unids en l’Iran è percunter in mandat cumplessiv ch’exista dapi il 1980. Quel va enavos sin il rapiment d’ostagis a Teheran ils onns 1979 fin 1981, il qual aveva manà a l’interrupziun da las relaziuns diplomaticas.
Muntognas
thumb|210px|Monte Rosa cun il Piz da Dufour En Svizra datti bundant 3350 pizs ch’èn situads sur 2000 m s.m. Ils sedesch pizs ils pli auts da la Svizra sa chattan tuts en las Alps Vallesanas. Il pli aut furma il Piz da Dufour (4634 m) ch’è situà en il Massiv dal Monte Rosa. Il pli aut piz che sa chatta dal tuttafatg sin territori svizzer è il Dom (4545 m).
Imperialissem
Imperi osmanic
Dal temp da sia pli grond’extensiun en il 17avel tschientaner tanscheva quel vers nord fin en la regiun da la Mar Naira e Mar d’Asow e vers vest fin sin il Balcan. Sur plirs tschientaners ha l’Imperi osmanic fatg valair en l’Europa sia posiziun sco pussanza gronda sper il Sontg Imperi roman, la Frantscha e l’Engalterra. En la zona mediterrana ha l’Imperi cumbattì cun las republicas talianas Venezia e Genua, cun il Stadi papal e cun l’Urden maltais per la predominanza economica e politica. A partir dal 18avel e fin viaden en il 19avel tschientaner tardiv ha l’Imperi osmanic battì cunter la Russia zaristica per la predominanza en la regiun da la Mar Naira. Ed en l’Ocean Indic ha l’Imperi empruvà da tegnair pitg cun il Portugal en il commerzi a distanza en direcziun da l’India e da l’Indonesia. Tras questas relaziuns intensivas e nuninterruttas, tant sin il champ politic, economic sco er cultural, è l’istorgia da l’Imperi osmanic colliada stretgamain cun quella da l’Europa dal Vest.
Svizra
Segirezza
Tenor il Global Peace Index è la Svizra stada il 2017 sin il 9avel plaz dals pajais dal mund ils pli segirs (da 163 naziuns).
Sistem da scola
La durada da la scola primara e dal stgalim secundar I cumpiglia per ordinari 9 onns. Suenter la scola obligatorica fa la gronda part dals giuvenils in emprendissadi (per part cun maturitad professiunala); radund 20 % frequentan in gimnasi che maina a la matura.
Uniun sovietica
Partidas
thumb|240px|Il Kremlin cun il Mausoleum da Lenin Sco suletta partida furmava la Partida communistica da l’Uniun sovietica (PCUS) la direcziun politica dal pajais.
Dal 1939 al 1945: Segunda Guerra mundiala
thumb|180px|Zweiter Weltkrieg – der Deutsch-Sowjetischer Krieg|Guerra tudestg-sovietica dal 1941/42 Il prim da settember 1939 ha cumenzà la Segunda Guerra mundiala cun l’attatga dal Terz Reich sin la Pologna. Ils 17 da settember 1939 è l’armada cotschna irrutta en la Pologna. La basa per quest pass ha furmà il protocol supplementar secret al patg da nunagressiun tranter la Germania e l’Uniun sovietica (l’uschenumnà Patg da Hitler-Stalin). Tenor quel ha l’Uniun sovietica occupà suenter la sconfitta da la Pologna la part orientala dal vischin al vest cun l’argument da vulair proteger ils pievels da la Bielorussia e da l’Ucraina cunter in’invasiun tudestga. Gia ils 28 da settember 1939 ha l’Uniun sovietica però serrà cun la Germania in contract da cunfin e da pasch ed ils 10 da favrer 1930 ina cunvegna economica. Entaifer l’istoriografia vegn debattà a moda cuntraversa davart ils motivs ch’han manà al Patg da Hitler-Stalin (gudagnar influenza en l’Europa da l’Ost, sa segirar cunter in’eventuala attatga da vart da la Germania).
Geografia
Ils spazis natirals da l’Uniun sovietica tanschevan da las regiuns da glatsch perpeten en il nord fin als territoris deserts en l’Asia Centrala. La cumpart da desert da glatsch e tundra muntava a 8 % da l’entira surfatscha, quella da deserts e semideserts 10 % ed ils territoris da guaud a 30 %.
Svizra
Sutdivisiun en spazis natirals
Las Alps, situadas «en il cor da l’Europa», furman in impurtant sparta-auas e cunfin climatic e stattan da lur vart sut l’influenza d’ulteriurs effects da l’aura alpins ed interalpins. Uschia è la Svizra, malgrà sia pitschnezza, per ordinari segnada da cundiziuns meteorologicas divergentas. Entaifer l’artg alpin svizzer èn situadas enconuschentas destinaziuns da turissem da stad e d’enviern sco er il sulet parc naziunal da la Svizra.
Uniun sovietica
Scienza
Suenter la mort da Stalin il 1953 han scienziads sovietics er pudì sa deditgar pli avertamain a champs da perscrutaziun ch’eran fin lura tabuisads (p.ex. las leschas d’ereditad tenor Mendel, las teorias sociologicas da M. N. Petrowskij u il structuralissem entaifer la linguistica). Igl è però er restà vinavant privlus per ils scienziads da l’Uniun sovietica da citar collegas dal vest. Medemamain è l’istoriografia stada suttaposta a tabus e restricziuns tant areguard l’istorgia da la Russia sco er ad eveniments da l’istorgia pli nova.
Economia
Cundiziuns politicas ed economicas ordvart difficilas e la mancanza d’ina teoria da la planisaziun centrala han però sfurzà la direcziun da midar pliras giadas il curs, e quai gia durant ils emprims onns d’existenza da l’Uniun sovietica: Suenter la Revoluziun d’october dal 1917 è vegnì endrizzà l’uschenumnà ‹Communissem da guerra› e durant ils onns 1920 è suandada l’uschenumnada ‹Nova politica economica›. A partir dal 1928 èn vegnids formulads sut Stalin ils tratgs fundamentals dal sistem economic sovietic. La prioritad absoluta è vegnida dada a l’industria; in’ulteriura caracteristica ha furmà la centralisaziun da l’administraziun ch’aveva da survegliar la producziun da bains tenor in plan rigurus. Ils meds da producziun e las firmas èn vegnids transfurmads en proprietad statala. A moda centralistica na vegnivan betg mo dirigids tut ils process economics, mabain er ils pretschs e las pajas. En pli possedeva il stadi il monopol areguard il commerzi cun l’exteriur. La gronda part da la surfatscha utilisada tras l’agricultura sa chattava en ils mauns da societads cooperativas; las decisiuns strategicas areguard l’agricultura eran però medemamain suttamessas a la planisaziun statala.
Svizra
Veglia Confederaziun
L’expansiun dals Confederads en direcziun da l’Italia dal Nord ha gì lieu cun l’intent da segirar ils pass alpins. Tras quai è la Confederaziun però vegnida involvida en las guerras talianas tranter Habsburg, la Frantscha, Venezia, il papa, la Spagna e differents potentats talians. Da quel temp deriva er la guardia papala che papa Julius II ha fundà il 1506. Fin il 1513 èsi reussì als Confederads da conquistar il Tessin dad oz e la finala schizunt da suttametter Milaun a lur protecturat. Suenter la sconfitta cunter la Frantscha en la Battaglia da Marignano il 1515 è la dominanza dals Confederads sur l’Italia dal Nord però ida a fin. Il mitus politic dals Svizzers nunsurventschaivels era vegnì refutà ed a l’intern èn sa mussads adina dapli conflicts politics tranter ils singuls chantuns. Quai ha impedì suenter il 1515 ina politica exteriura efficazia ed igl ha cumenzà la fasa che dueva la finala manar a la politica da neutralitad odierna. Il 1516 han ils Tredesch Vegls Lieus confederals fatg in contract da mercenadi cun la Frantscha ed èn vegnids remunerads persuenter cun pensiuns, privilegis da duana e da commerzi e cun sustegn politic en cas da conflicts interns ed externs. Ultra da quai èn ina gronda part dals territoris situads al sid da las Alps vegnids attribuids definitivamain a la Confederaziun.
Asil
Persunas che vivan en Svizra senza permissiun da dimora vegnan numnadas sans-papiers. Tenor in studi da l’Uffizi federal da statistica vegn lur dumber stimà sin ca. 76 000 (situaziun dal 2015).
Imperialissem
Imperi osmanic
Cun la conquista da Constantinopel (1453) è l’Imperi osmanic avanzà ad ina da las pussanzas grondas dominantas en l’Asia Anteriura ed en la regiun da la Mar Mediterrana.
Svizra
Sutdivisiun en spazis natirals
Cun la noziun Prealps vegnan designadas en Svizra las regiuns che marcheschan la transiziun da la Bassa levamain collinusa al territori muntagnard da las Alps. Ensemen cun las Alps furman quellas in artg che s’extenda tranter il sidvest ed il nordost da la Svizra.
En il nordvest e nord vegn la Svizra Bassa cunfinada geograficamain sco er geologicamain da las lungas chadainas da collinas dal Giura. En il sid vers las Alps vegn il cunfin per ordinari fixà là nua che las autezzas surpassan l’emprima giada 1500 m s.m. En il sidvest furma il Lai da Genevra il cunfin da la Svizra Bassa, en il nordost il Lai da Constanza ensemen cun il Rain. La spessezza da la populaziun relativamain auta dal pajais deriva da las aglomeraziuns ch’èn tuttas situadas en la Svizra Bassa, cun las duas metropolas relativamain pitschnas, ma tuttina impurtantas Turitg e Genevra. En ils chantuns Turitg ed Argovia, dus tipics chantuns da la Bassa, cuntanscha la spessezza da la populaziun valurs da 600 fin bunamain 800 persunas per kilometer quadrat.
Uniun sovietica
Agricultura
Ils manaschis agriculs vegnivan t.a. manads sco
Svizra
Relaziuns tranter la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein
Suenter che l’Austria aveva pers l’Emprima Guerra mundiala e la monarchia austriaca era dada dapart, ha prinzi Johann II schlià il 1919 il contract da duana dal 1852 cun l’Austria ed è sa stentà da s’avischinar a la Svizra. Dapi ch’ils dus stadis han segnà il contract da duana dal 1923 tutga il Principadi tar il territori da duana da la Svizra e la valuta dal pajais è il franc svizzer. In contract monetar uffizial cun la Svizra ha il Liechtenstein però pir fatg il 1980. Il contract da duana garantescha vinavant la cumplaina suveranitad dal prinzi da Liechtenstein. Tras il contract regia fin oz in stretg partenadi tranter ils dus pajais.
Uniun sovietica
Imni naziunal
Suenter la fin da l’Uniun sovietica ha la Russia survegnì in imni dal tuttafatg nov. Quel è però betg daventà popular ed è puspè vegnì remplazzà il 2000 tras l’imni sovietic cun nov text.
Constituziun
Vers la fin dals onns 1980 era l’Uniun organisada formalmain sumegliant als sistems politics dal vest. Ina constituziun instituiva tut ils organs statals e garantiva als burgais ina retscha da dretgs politics e burgais. Ina pussanza legislativa, il Congress dals deputads dal pievel, ed in cussegl legislativ permanent, il Soviet superiur, represchentavan la suveranitad dal pievel. Il Soviet superiur elegeva il presidi, dal qual il parsura era a medem temp en funcziun sco schef dal stadi; ultra da quai survegliava el il Cussegl dals cummissaris dal pievel (pli tard Cussegl dals ministers) ch’era en uffizi sco pussanza executiva. Il parsura dal Cussegl dals cummissaris dal pievel, che stueva er vegnir confermà da la legislativa, era il schef da la regenza. Ina giudicativa a basa da la constituziun vegniva represchentada tras in sistem da tribunals sut l’egida dal Tribunal suprem. Il Tribunal suprem aveva da survegliar che las instituziuns da la regenza exequeschian lur lavur confurm a las leschas. Tenor la constituziun dal 1977 aveva il pajais ultra da quai ina structura federala che preveseva per las singulas republicas tscherts dretgs suverans (p.ex. la decisiun davart la politica da minoritads).
Svizra
Geografia
Il cunfin dal pajais mesira en tut 1935 kilometers (Italia 782 km, Frantscha 585 km, Germania 347 km, Austria 180 km, Liechtenstein 41 km).
Uniun sovietica
Scienza
Entaifer la tecnica astronautica è l’Uniun sovietica stada tranter il 1957 ed il 1968 la naziun dominanta en tut il mund. Tranter las numerusas prestaziuns da piunier sin quest champ tutgan l’emprim satellit (Sputnik 1, ils 4 d’october 1957) ch’ha manà en il vest ad in veritabel schoc. Alura l’emprim uman en l’univers (il cosmonaut Juri Gagarin ils 12 d’avrigl 1961) e diversas expediziuns nunequipadas sin glina, sin la venus e sin il mars (surtut tranter ils onns 1966 e 1971). Ed enfin oz en funcziun è l’emprima staziun spaziala permanenta Mir ch’è vegnida installada il 1986.
Svizra
Politica exteriura
La Svizra è commembra da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco in dals ultims pajais è la Svizra daventada il 2002 commembra da las Naziuns unidas; a medem temp ha ella però er furmà l’emprim pajais, en il qual il pievel ha dastgà votar davart l’adesiun. Daspera s’engascha la Svizra en l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, en il Cussegl da l’Europa ed en l’Associaziun europeica da commerzi liber. La Svizra sa participescha al Partenadi per la pasch da la NATO ed ha er ratifitgà il Protocol da Kyoto. En pli è la Svizra commembra en il Cussegl dals dretgs umans da las Naziuns unidas. La Svizra è in commember fundatur tant da l’Agenzia spaziala europeica (ASE/ESA) sco er da l’Organisaziun europeica per la perscrutaziun nucleara (CERN); a Genevra sa chatta er l’implant da perscrutaziun dal CERN. Medemamain è la Svizra commembra da la Cunvegna da Schengen.
Narcissa alva
La narcissa alva (Narcissus poeticus) è ina spezia da plantas or dal gener da las narcissas (Narcissus) entaifer la famiglia da las Amaryllidaceae.
Fritgs e sems
I sa tracta da capslas cun sfessa che s’avran, cura ch’ellas èn madiras, vi da la cusadira dal dies da mintga carpel. In suffel u il moviment d’in animal che passa sperasvi basta per far crudar il sem or da la capsla.
Caracteristicas
thumb|200px|Illustraziun da las singulas parts da la planta La narcissa alva crescha sco planta ervusa perenna che cuntanscha per ordinari in’autezza da 40 fin 50 cm. Sco tar tut las narcissas serva la tschagula a la planta sco organ da perdurada; a la fin da l’enviern proveda ella quella cun l’energia necessaria per pudair chatschar sco ina da las emprimas plantas insumma. Ils fegls verds vegnan be 5 fin 8 millimeters lads.
Antica
Tar l’emprima da questas duas ditgas sa tracti dal rapinament da Persefone, la giuvna figlia da Demeter, tras Hades. En la versiun da Homer tuna quella uschia: Entant che Demeter, la signura da la racolta, lavurava cun la farcla dad aur, giugava Persefone ensemen cun las figlia dad Okeanos e clegeva flurs: rosas, minicolas, violas, iris, giacintas e narcissas. Tenor il plan da Zeus aveva la terra fatg nascher la narcissa sco trapla miraculusa per la bella mattatscha, e quai per plaschair a Hades che retschaiva baud ni tard tuts. La planta era per mintgin, dieus immortals ed umans mortals, in aspect magnific. Or da sia ragisch creschivan tschient chauets che derasavan ina dultscha savur; quella fascheva rir il vast tschiel e l’entira terra e las undas da la mar. La mattatscha è stada intgantada ed ha stendì or omadus mauns per tschiffar questa bellezza. Ma faschond quai, è s’averta la terra e Hades, il regent il qual nus tuts vegnin ad inscuntrar in di, è vegnì or da quella cun ses chavals. Supplitgond adumbatten d’avair cumpassiun cun ella, è Persefone vegnida tratga en ses char dad aur. (Homer, Imnis 5,21)
Narcissas en la cultura islamica
En la cultura islamica tutgavan e tutgan las narcissas tar las flurs d’iert preferidas. Dal regent persian Chusrau Anuschirwan ch’ha regì ils onns 537 fin 579 vegn ditg ch’el venerava talmain las narcissas ch’el na pudeva betg prender part a festinas, damai che lur flurs al regurdavan ad egls. En la poesia araba èsi documentà a partir da la fin dal 8avel tschientaner che la narcissa vegn messa a pèr cun l’egl; quest maletg è sa mantegnì fin oz. L’auta stima che las narcissas giaudan en il Proxim Orient resorta er d’ina sentenzia che vegn attribuida a Mohammed: «Tgi ch’ha dus pauns duai vender in e cumprar persuenter narcissas; pertge ch’il paun nutrescha be il corp, la narcissa però er l’olma.»
Antica
Tar la segunda sa tracti da l’enconuschenta ditga da Narcis (la quala dueva er dar num en la psicologia al fenomen dal narcissem). Narcis era in giuven d’ina bellezza extraordinaria. En quel è s’inamurada la nimfa da funtauna Eco. Il destin dad Eco eri però ch’il giuven na pudeva betg udir co ch’ella tschertgava sia favur: ella pudeva numnadamain be dar enavos ils pleds che vegnivan drizzads ad ella. Narcis percunter fascheva beffas dad ella, entant ch’ella al bramava uschè fitg ch’ella è sparida e ch’igl è be pli dad udir ses eco. Per avair fatg quai è Narcis vegnì punì cun s’inamurar mortalmain en ses agen maletg che sa reflectava sin l’aua. Uschia è s’accumplì quai ch’aveva preditg il profet Teiresias, numnadamain ch’el vegnia be ad avair ina lunga vita sch’el n’emprendia betg a conuscher sasez. In di è Narcis stà giu sper in lai per sa delectar da ses maletg. Tras sort divina è in figl crudà sin l’aua; las undas han turblà il maletg e crajend Narcis ch’el saja trid è el mort. Suenter sia mort è el vegnì transfurmà en ina narcissa. (Pausanias 9.31,7)
Grezia antica
Migraziun dorica e colonisaziun ionica
A la colonisaziun da la costa occidentala da l’Asia Minura èn sa participads commembers da tut las stirpas grecas. Apparentamain senza fruntar sin pli gronda resistenza da vart dals indigens, han els fundà impurtantas citads grecas sco Milet, Efesus, Smyrna, per part sin il terren da colonias anatolicas pli veglias, per part er micenicas (Milet, probablamain er Iasos), las qualas eran vegnidas vers la fin dal 13avel tschientaner sut domini dals Hetits. Tras l’ulteriura immigraziun or da la patria han ils Ionians augmentà lur cumpart, uschia ch’els han cuntanschì la predominanza en il vest da l’Asia Minura.
Narcissa alva
Las narcissas – plantas toxicas
Il suc da la planta po manar localmain ad irritaziuns da la pel. Questa dermatitis da contact, che vegn er numnada malsogna da narcissas, cumpara surtut tar ortulans. I sa tracta d’ina reacziun toxica sin cumponentas da las narcissas sco acids oxalics, acid chelidonic e licorin. Suenter la fin da la racolta svaneschan ils sintoms da sez.
Grezia antica
La perioda classica che suonda (ca. 500–336 a.C.), ha furmà in temp da gronda fluriziun culturala, il qual è daventà in dals fundaments da l’Occident. Da quel temp èn er sa sviluppads terms politics centrals, per exempel en connex cun il svilup da la democrazia attica. Tar las prestaziuns da la cultura greca antica tutgan, per enumerar be intgins exempels:
Argos e Sparta
Sin la terra franca greca sa rivalisavan entant diversas poleis per la posiziun predominanta e faschevan savens guerra ina cunter l’autra. Sin la Peloponnes ha l’emprim Argos dominà sur lung temp; la finala èsi però reussì a Sparta d’avanzar a la pli ferma pussanza militara da la Grezia – suenter avair conquistà la Messenia en pliras guerras manadas cun tutta vehemenza (fin 640 a.C.) sco er sin fundament da refurmas a l’intern. Dapi daditg era sa fatg valair sco model militar la tactica da hoplits. Vers 550 a.C. ha Sparta la finala fundà la Lia peloponnaisa, cementond uschia sia predominanza.
Aspects culturals
L’emprima mesadad dal temp arcaic vegn er designada sco fasa orientalisanta, pertge che en il 7avel tschientaner – e per part er gia pli baud – vegnan surpigliads pli e pli elements dal Proxim Orient. Quai pertutga tant l’art sco er ils usits e probablamain schizunt aspects socials.
La Guerra peloponnaisa
La nova flotta da Sparta sut Lysander smanatschava però vinavant il gnerv vital d’Athen. L’onn 406 a.C. ha Athen bain anc victorisà sper las Arginusas, ma gia l’onn proxim ha la flotta subì ina sconfitta en la Battaglia sper Aigospotamoi. L’onn 404 a.C. ha Athen capitulà davant Sparta, n’è però betg vegnì destruì, damai che Sparta vuleva tegnair en equiliber las forzas. Corint e Teba èn sa sentids engianads tras quai; els han cumenzà a persequitar atgnas finamiras, las qualas sa drizzavan uss surtut er cunter Sparta, lur allià da fin qua.
Narcissa alva
Cultura d’iert en l’Europa Occidentala
In catalog d’in’orticultura ollandaisa da l’onn 1739 enumerescha gia 50 sorts, tranter quellas cun Soleil d’Or schizunt ina ch’ins po cumprar fin oz. Cun premura tut speziala vegnivan cultivadas tazettas da pliras flurs. A l’entschatta dal 20avel tschientaner èn vegnidas exportadas 50 milliuns tschagulas da narcissas da l’Ollanda en ils Stadis Unids, e quai be d’ina suletta sort, numnadamain da la tazetta ‹Paper White›.
Grezia antica
Cultura minoica
Ins stima che Knossos cumpigliava ina populaziun d’almain 50 000 abitants. La posiziun nunprotegida dals palazs lascha concluder ina regenza nunpericlitada sur l’entira Creta. Ina flotta considerabla dominava la mar e segirava l’insla cunter attatgas d’ordaifer. La represchentaziun da festas popularas sin ils frescos vi da las paraids dal palaz e la proxima vischinanza da la citad laschan supponer ina participaziun politica da la societad curtaisa e da la populaziun libra. La rolla extraordinaria da dunnas sin las picturas en colliaziun cun la muntada da divinitads femininas documenteschan ina posiziun privilegiada da la dunna. Ins ha schizunt tratg la conclusiun ch’i sa tractava d’in urden matriarcal.
Svilups istorics
La cuminanza greca era segnada da dus problems fundamentals. Quels cumparan – a moda pli u main exprimida – en tut ils stadis grecs: Per l’ina era quai la mentalitad concurrenta da las chasas aristocraticas, per l’autra la miseria dals purs pitschens. La necessitad da schliar quests problems è anc s’intensivada en rom da l’uschenumnà panhellenissem, vul dir d’in spiert da cuminanza da tut ils Grecs ch’ha cumenzà a sa furmar.
La gronda colonisaziun
Motivs han furmà la surpopulaziun, il vulair segirar las vias dal commerzi, ma er cuntrasts politics e disturbis a l’intern da singulas poleis. Las novas citads eran però independentas e la colonisaziun aveva per ordinari lieu en regiuns, nua ch’i n’era betg da far quint cun gronda resistenza da vart dals indigens.
Narcissa alva
Caracteristicas
Sco la narcissa melna è er la narcissa alva fitg toxica. Surtut la tschagula cuntegna ils alcaloids toxics narcissin e narcipoetin.
Derasaziun
Las narcissas (Narcissus) furman in gener da plantas en la sutfamiglia da las Amaryllidoideae ch’appartegnan a la famiglia da las Amaryllidaceae. Il territori da derasaziun natiral furma surtut l’Europa dal Sidvest e l’Africa dal Nordvest. (Oriundamain eran las narcissas surtut da chasa sin la Peninsla Iberica; da là han intginas spezias fatg il sigl sur la stretga da mar da Gibraltar ed han colonisà successivamain la costa africana.) Be intginas spezias cumparan er en il territori da costa da la part orientala da la Mar Mediterrana. Entaifer il gener da las narcissas vegnan, tut tenor autur, differenziadas tranter 52 e 85 spezias u ibrids.
Grezia antica
Aspects culturals
Dal temp arcaic èn er sa mantegnidas bleras leschas. Per exempel crodan er las refurmas da Solon en quest temp.
La polis
Da quel temp è sa furmà en Grezia in nov urden statal, ils origins dal qual èn da chattar eventualmain gia en il 12avel tschientaner (u schizunt en il temp micenic tempriv) e che cumenza il pli tard en il temp geometric (ca. 900–700 a.C.): La polis (citad-stadi) è daventada la furma statala dominanta (danor en parts da la Grezia dal Nord e da la Peloponnes). La noblezza, tar la quala i na sa tractava a l’entschatta anc da nagina noblezza da sang, è daventada adina pli dominanta; a medem temp è la monarchia vegnida chatschada enavos tras quai pli e pli fitg ed è svanida per gronda part. Uschia cumparan da quel temp adina dapli oligarchias, entant che la populaziun era participada en autras citads-stadi pli ferm a la regenza. Ina furma democratica pli avanzada, sco en il cas d’Athen, è però pir sa furmada durant il temp classic. Burgais cumplains pudevan sa participar en la polis a la vita politica. Il grad da cundecisiun sa differenziava però da citad tar citad. Savens avevan las poleis be in conturn fitg limità; grondas poleis cun vastas regiuns circumdantas, sco Athen u Sparta, furmavan l’excepziun. Per regla disponiva mintga polis d’ina acropolis e d’ina agora, la plazza da martgà che serviva sco center economic e politic.
Narcissa alva
Antica
Muntada tut speziala ha la narcissa cuntanschì en l’antica en la mitologia greca. La narcissa gioga ina rolla centrala en duas ditgas ch’èn vegnidas dadas vinavant da Homer resp. da Pausanias e las qualas er poets romans sco Ovid han pli tard elavurà en lur poesias.
Derasaziun
Sco planta selvadia en il territori da derasaziun oriund è la narcissa alva periclitada fitg ferm ed è perquai protegida severamain.
Territoris da derasaziun spezialmain vasts enconuschan la narcissa alva e la narcissa melna (Narcissus pseudonarcissus). La narcissa alva è derasada da las Pireneas fin en il territori da las Carpatas rumenas e da la Mar Naira e per lung da la costa dinarica fin en Grezia. La narcissa melna cumpara da la Peninsla Iberica sur las Vogesas fin en la Frantscha dal Nord e la Belgia ed ha er fatg il sigl en la Gronda Britannia, nua ch’igl existan populaziuns selvadias fin en la Scozia dal Sid.
Grezia antica
thumb|250px|La Grezia antica en il 5avel tschientaner a.C. La Grezia antica ha influenzà a moda decisiva il svilup da la civilisaziun europeica. Si’istorgia cumpiglia (senza la cultura minoica sin l’insla Creta) ca. il temp da 1600 a.C. fin 27 a.C., cur che la Grezia è vegnida integrada en l’Imperi roman. Ord vista culturala ha l’istorgia da la Grezia antica cuntinuà fin en l’antica tardiva.
Narcissa alva
Cultura d’iert en l’Europa Occidentala
En il decurs da la renaschientscha èsi vegnì en moda en l’Europa Centrala da munir ierts e parcs cun plantas decorativas uschè exoticas sco pussaivel. En la perioda tranter il 1560 ed il 1620 (che vegn numnada la perioda orientala) han ins importà da l’Europa dal Sid e dal Sidost tulipanas, giacintas e narcissas. Joachim Camerarius tgirava il 1588 a Nürnberg gia nov differentas sorts da narcissas. Ed en il Hortus Eystettensis da l’onn 1613 èn enumeradas betg main che 43. Bain n’ha la narcissa betg cuntanschì da quel temp la popularitad da la tulipana (la quala è surtut daventada durant l’uschenumnada Mania da tulipanas in veritabel object da speculaziun). Ma tuttina cultivav’ins gia narcissas alvas, melnas ed autras, e quai en grond dumber. En l’iert dal temp baroc tempriv tutgava la narcissa ensemen cun la tulipana tar las pli impurtantas flurs da la primavaira.
Las narcissas – plantas toxicas
Tissientadas datti magari perquai che las tschagulas sumeglian en il stadi da paus fitg ferm quellas da la tschagula da cuschina. Ils sintoms suenter avair consumà talas tschagulas èn vomitar, diarrea, segns da paralisa e collaps; dosas fitg autas pon er chaschunar la mort.
Grezia antica
Facturs ch’han creà cuminanza
In tschert spiert da cuminanza che dueva er chattar si’expressiun politica, è pir sa furmà en vista a las Guerras persianas. L’onn 510 a.C. è la tirannia ad Athen vegnida dismessa definitivamain. Gia avant era Athen avanzà a la pussanza predominanta en l’Attica, Teba è pli tard sa stentà da cuntanscher la predominanza en la Beozia e la terza pussanza pli gronda en Grezia furmava Sparta. En l’Asia Minura è la finala prorutta la Sullevaziun ionica (500–494 a.C.), in eveniment che dueva scriver istorgia mundiala (cf. sutvart).
‹Tschientaners stgirs›
thumb|180px|Vasa dal 12avel tschientaner Per mancanza da funtaunas scrittas u da chats archeologics, era il temp tranter 1200 e ca. 759 a.C. pli baud strusch perscrutà. Perquai discurran ins tradiziunalmain en quest connex dals ‹Tschientaners stgirs› da l’istorgia greca. Igl è quai il temp tranter la fin dal temp da palazs micenic e la nova prosperitad ch’iniziescha a l’entschatta dal temp arcaic vers 750 a.C. En il fratemp vegnan ils tschientaners stgirs savens reducids ad in spazi da temp pli curt. Tras numerus chats a partir da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner cumpara surtut la fasa finala da la cultura micenica (helladic tardiv, III C) en ina glisch bundant pli clera: Ad ina fasa da destrucziun e transfurmaziun, segnada surtut en regiuns cun gronds centers da palazs da grondas fluctuaziuns demograficas, è suandada a partir da ca. 1150 a.C. (cumenzament da SH III C mesaun) ina tscherta consolidaziun, en bleras regiuns schizunt ina fluriziun tardiva da la cultura micenica. Caracteristic per questa fasa èn tranter auter gronds vaschs da terracotga che mussan guerriers, navs e battaglias navalas. Surtut las regiuns, en las qualas n’avevan existì en il 14avel/13avel tschientaner a.C. nagins centers da palazs (p.ex. il nordvest da la Peloponnes, las Cicladas, Rhodos) n’èn apparentamain betg stadas pertutgadas dals embrugls enturn il 1200 a.C. ubain ch’ellas èn sa revegnidas svelt da las destrucziuns. Er il commerzi a lunga distanza ha cuntinuà, sco che cumprovan chats d’objects da la Levanta e da l’Egipta en la necropola da Perati, ma er cheramica en stil micenic da l’Italia Bassa dal 12avel tschientaner a.C. A medem temp era questa fasa segnada da malsegirezzas e da destrucziuns localas. Ils abitadis han ins savens spustà en lieus bain protegids e fundà là da nov (p.ex. Aigeira).
Societad
Ins stima che var 2–3 % da l’entira populaziun tutgavan tar la classa possedenta. Quella sa cumponiva surtut da gronds proprietaris da terren, da fittadins da minieras, da possessurs da gronds lavuratoris (cun 20–50 sclavs), d’emprestaders da daners sco er da possessurs da navs, da locaturs da chasas u abitaziuns e da commerziants pli gronds. Per lunschor la gronda part da la populaziun furmava però ina classa mesauna plitost povra che consistiva da sia vart surtut da purs, e qua oravant tut da purs pitschens. Ultra da quai appartegnevan a quella mastergnants, commerziants pitschens ed uschenumnads metoikos, vul dir burgais senza dretg da domicil. Tar la classa sociala bassa tutgavan ils lavurers cunter paja (sin plazzals, en manaschis etc.; mercenaris; pitschens possessurs d’in asen, char, bov, mil, bartga etc.) e tut tgi che stueva prestar lavur sfurzada (sclavs; servs sco ils helots a Sparta; famegls per debits irrecurabels).
Facturs ch’han creà cuminanza
thumb|180px|Ina part da las ruinas dal sanctuari da Delfi L’antica greca n’enconuscheva nagin ‹sentiment naziunal›, schebain ch’ins era pli u main perina, tgi che saja in Grec e tgi betg. Mintga polis, quant pitschna ch’ella saja, vegliava severamain davart si’autonomia e n’era betg pronta da renunziar voluntarmain a quella. Uschia furmava il stadi da guerra en la veglia Grezia plitost la regla che l’excepziun (cf. per exempel ils cumbats tranter Sparta ed Argos ubain tranter Athen ed Egina).
Art figurativ ed architectura
La sculptura è segnada en il 5avel tschientaner da la stenta d’intermediar tranter ruaus e moviment, tranter la singula part e l’ovra cumplessiva. La colliaziun armonica tranter quests cuntrasts s’exprima per exempel tar statuas d’umans en la cumbinaziun da chomma stabla e chomma libra. Mess ad ir quest svilup aveva l’uschenumnà stil sever (ca. 500 fin 460 a.C.) ch’era sa distanzià da la ritgezza da furmas da l’arcaica tardiva. Impurtants sculpturs da l’epoca classica èn Myron, Polyklet e Phidias. En il quart tschientaner han ins cumplettà la plastica classica tras elements d’expressiun passiunada ed ina tscherta cumplaschientscha (Skopas, Praxiteles e.a.); ovras realisticas stattan uss sper abstracziuns idealas (Lysippos), purtrets tenor la natira sper allegorias.
La tirannia
En il 7avel e 6avel tschientaner è sa derasada la furma da regenza da la tirannia. L’emprim è quai stà il cas a Corint, nua che Kypselos è vegnì enturn 660 a.C. a la pussanza, furmond uschia la pli veglia tirannia en Grezia; pli tard èn suandads Sikyon e Samos, alura er Athen. La noziun tirannia deriva da l’Asia Minura e designava oriundamain senza valitaziun in regent singul. Per ordinari surpigliava in aristocrat pussant il domini entaifer ina polis, segirava militarmain sia pussanza e tschertgava ultra da quai sustegn tar auters tirans. I n’existiva pia nagina basa legala, mabain sa tractava da pura politica da pussanza. Er en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana èn pli tard vegnids a la pussanza tirans, a Sicilia a moda vaira spectaculara (Gelon, Agathokles). En la part centrala da la Grezia èsi surtut stà Sparta a far opposiziun a questa furma da regenza e la cumbattend cun tutta forza, betg però senza l’intenziun zuppada da vulair augmentar en questa moda l’atgna influenza.
Cun Alexander il Grond ha cumenzà l’ultima epoca da l’istorgia greca independenta, il hellenissem (ca. 336–27 a.C.). Quest temp è stà segnà da la fundaziun da numerusas poleis e da la derasaziun da la lingua e cultura greca fin en l’India dal Vest; la civilisaziun e religiun orientala ed occidentala èn sa maschadadas fermamain ed igl èn s’etablids reginavels sut domini da retgs macedons. Dapi 200 a.C. è alura, en in process ch’ha durà bundant 150 onns, la part orientala da la regiun da la Mar Mediterrana vegnida sut domini roman ed è la finala daventada ina part da l’Imperi roman.
Cultura minoica
thumb|220px|Reconstrucziun d’in fresco minoic en il palaz da Knossos (1600–1450 a.C.) Emprims fastizs da colonisaziun minoica dal temp da bronz a Creta tanschan enavos fin 3600 a.C. Creta sa chattava a la cruschada da la navigaziun maritima tranter l’Egipta, l’Asia Minura e la Grezia odierna. A quai sa lascha eventualmain attribuir il fatg che surtut la part orientala e centrala da l’insla èn vegnidas colonisadas. Sut influenza orientala è sa sviluppada qua a l’entschatta dal segund millenni a.C. in’atgna cultura auta pregreca. Ils centers da quella furmavan ils palazs da Knossos, Phaistos e Malia.
Narcissa alva
Cultura d’iert en l’Europa Occidentala
In’impurtanta rolla en la cultura da narcissas ha giugà la Gronda Britannia. Gia il 1804 ha William Wordsworth, in dals impurtants poets da la romantica, dechantà en sia poesia ‹I wandered lonely as a cloud› la bellezza dals golden daffodils. L’emprima conferenza da narcissas è vegnida manada tras il 1884 da la Royal Horticultural Society ed il 1898 han ins fundà a Birmingham l’organisaziun da la quala dueva sa sviluppar la Daffodil Society odierna. La pli enconuschenta revista spezialisada davart la cultura da las narcissas vegn edida oz da la American Daffodil Society.
Grezia antica
L’avanzament da Teba ed il cumbat cun Sparta per l’egemonia
Malgrà tut sa sfadiar, n’èsi betg reussì a Sparta suenter la victoria dal 404 a.C. da surpigliar d’Athen la rolla egemoniala; per pudair far quai mancavan tant las resursas sco er il rom instituziunal. Ultra da quai èn proruts tranter Sparta e la Persia cumbats areguard il domini en l’Asia Minura (400–394 a.C.), essend che Sparta ha refusà d’extrader lezzas citads als Persians, sco ch’igl era stà previs en il contract da 412 a.C. Ma er en Grezia n’èn las acziuns militaras betg tschessadas. En la Guerra da Corint (395–387 a.C.) han Argos, Athen, Corint e Teba cumbattì ils Spartans. Il 387/386 a.C. è vegnì fatg in contract da pasch; tar quel sa tractavi en vardad d’in dictat da vart dals Persians, ma almain ha quel terminà per entant ils cumbat sin la terra franca greca. A la Persia èn vegnidas attribuidas l’Asia Minura e la Cipra, entant che Athen ha be dastgà salvar intginas da sias veglias cleruchias. Tut las autras poleis duevan esser autonomas.
Cultura minoica
La cultura minoica ha gì grond’influenza sin la regiun da la Mar Egeica ed il sidvest da l’Asia Minura, fin ch’ella è vegnida substituida tras la cultura micenica. Per la fin da la cultura minoica ha l’istoriografia savens fatg cunresponsabla l’erupziun dal vulcan da Santorin. La dataziun da quella tranter 1628 e 1520 a.C. resta però dispitaivla. Suenter la destrucziun dals palazs vers 1450 a.C. han dominà er a Creta la cultura e lingua micenica.
L’avanzament da Teba ed il cumbat cun Sparta per l’egemonia
Sin il princip da l’autonomia ed egualitad sa basava l’idea da la Koine Eirene, da la pasch generala, la quala ha gì ils proxims onns gronda vigur politica e dueva daventar sper il panhellenissem il patratg politic determinant da quel temp. A la fin ha però er quest’idea da la pasch adina puspè fatg naufragi, perquai ch’igl era nunpussaivel da la far valair senza la garanzia d’ina ferma pussanza egemoniala. A survegliar la pasch è l’emprim, per pudair defender l’atgna posiziun, s’imponì Sparta, però cun adina damain success. Athen, ch’era plaunsieu sa revegnì da la sconfitta en la Guerra peloponnaisa, ha fundà il 378/377 da nov la Lia attica, però en furma empitschnida e segnà main ferm da la predominanza d’Athen. En vardad eran però tant Sparta sco er Athen preoccupads da vesair co che Teba daventava adina pli pussant; uschia han ils anteriurs inimis mortals cumenzà a s’avischinar in a l’auter per pudair metter frain a quest svilup. Ma l’onn 371 a.C. han ils Tebans victorisà l’armada spartana en la Battaglia da Leuktra, quai ch’ha muntà la fin da l’egemonia da Sparta. Bain è er l’avanzament da Teba vegnì franà andetgamain, cur ch’è mort il 362 a.C. il pli impurtant strateg Epameinondas. Sparta ha però pers la Messenia ed è uschia vegnì degradà ad ina pussanza d’impurtanza mediocra.
La democrazia ad Athen
thumb|220px|Sguard da la Pnyx, il lieu da radunanza dal temp da la democrazia attica, vers l'Acropolis Athen n’era betg la suletta polis democratica. Ella duai be vegnir preschentada qua sco exempel, essend avant maun davart quella in bun tant dapli funtaunas istoricas che davart autras poleis, quai che lubescha in maletg pli cumplessiv. Las pli impurtantas instituziuns da la poleis democratica eran primo las radunanzas popularas regularas dals burgais masculins creschids, las qualas prendevan decisiuns ch’eran liantas er per ils funcziunaris ed ils organs dal cussegl; secundo in u plirs cussegls cun funcziuns predeliberantas, da gestiun e da controlla; e terzio ils uffizis permanents, mintgin cumpetent per in agen sectur e cun uffiziants che vegnivan elegids periodicamain. Vitiers vegn sco instituziun giuridica la dretgira dal pievel cumpetenta per la giurisdicziun. Questas instituziuns giuridicas han ins meglierà cuntinuadamain en l’interval da ca. 150 onns; lur furma finala han ellas cuntanschì vers la mesadad dal 5avel tschientaner a.C.
L’istoriografia greca
Il temp vers 500 a.C. è sa sviluppada l’istoriografia greca. Impuls latiers han dà l’orizont geografic extendì sco er la filosofia ionica. Hekataios da Milet, ils uschenumnads logografs e las ‹Historiai› da Herodot marcheschan il cumenzament da l’istoriografia greca ordvart ritga, da la quala èn naschidas impurtantas ovras segnadas d’ina gronda varietad tematica. Herodot e Thukydides han furmà la mesira, vi da la quala èn sa mesirads ils ulteriurs istoriografs grecs fin l’antica tardiva. Ils temas tractads da quests auturs han tanschì da l’istorgia universala e contemporana fin a scrittiras spezialisadas, d’ovras istoric-geograficas fin ad istorgias localas. Ina gronda part da la litteratura antica, ed uschia er da l’istoriografia greca, è però ida a perder ed è savens be pli sa mantegnida en furma da fragments u citats.
L’avanzament da Teba ed il cumbat cun Sparta per l’egemonia
A Sicilia ha entant flurì la ritga polis Syrakus e cuntanschì sut Dionysios I ina posiziun quasi egemoniala. Ma en il decurs dal quart tschientaner a.C. han furià a Syrakus grevas guerras civilas. Gia a partir da l’entschatta dal 5avel tschientaner hai ultra da quai dà grevs cumbats tranter Cartago ed ils Grecs sicilians (cf. survart); las forzas han per il pli tegnì l’equiliber. Pelvaira han surtut las regiuns periferas – l’uschenumnada terza Grezia sper Athen e Sparta – enconuschì suenter la Guerra peloponnaisa in temp da fluriziun. Quai vala per la Beozia cun Teba, ma er per las regiuns Tessalia, Corint e Megara ch’èn sa revegnids da la guerra ed han profità dal commerzi.
Art figurativ ed architectura
La pictura classica (Polygnot, Zeuxis, Nikias) n’è betg sa mantegnida; da las funtaunas scrittas resorta che quella tanscheva da represchentaziuns figurativas fin cumplexas e tematisava la relaziun tranter uman e natira. En la pictura sin vasas ha culminà da quel temp il stil attic cun sias figuras cotschnas, stgaffind ina gronda ritgezza da motivs mitologics e da gener.
Cumbats da pussanza tranter las Guerras persianas e la Guerra peloponnaisa
Ils onns 460–446 a.C. ha gì lieu tranter Athen e Sparta l’Emprima Guerra peloponnaisa. Il motiv aveva furmà il fatg che la citad Megara era sortida temporarmain or da l’allianza spartana ed aveva midà en il champ adversari. Durant l’expediziun da la flotta d’Athen en l’Egipta (460–454 a.C.) ha gì lieu l’onn 457 a.C. la Battaglia da Tangara en la quala Athen ha stuì succumber a Sparta; da l’autra vart èsi reussì ad Athen da conquistar la citad Aiginas ch’aveva, cumbain situada en vischinanza da Pireus, fatg part da la Lia peloponnaisa ed ha uss stuì s’associar a la Lia attica. Senza che la guerra fiss vegnida decidida a favur d’ina u l’autra partida, han ins la finala fatg l’onn 446 a.C. in contract da pasch da trais onns; ma las tensiuns latentas han cuntinuà.
Hellas sco part da l’Imperi roman fin la fin da l’antica
L’istorgia politica da la Grezia independenta è stada terminada l’onn 146 a.C. per almain dus millennis; pir en il 19avel tschientaner dueva il pajais puspè daventar in agen stadi. Ma la cultura greca ha vivì vinavant en rom da l’Imperi roman ed ha, a partir dal segund tschientaner precristian, segnà adina dapli er la civilisaziun romana. Economicamain ha il pajais prosperà durant il lung temp da pasch dals dus tschientaners suenter Cristus (Pax Romana). L’imperatur Nero (54–68 s.C.) è ultra da quai stà in grond filhellen ed ha concedì a la Grezia numerus privilegis, ils quals ses successurs han però puspè revocà. Er l’imperatur Hadrian ha promovì Hellas e surtut Athen. Il grec è entant restà la lingua franca en l’entira part orientala da la Mar Mediterrana, e fin en l’antica tardiva sa chapivi quasi da sasez er per las elitas da Roma en il vest d’avair, sper il latin, enconuschientschas profundas dal grec. La furmaziun greca classica (paideia) è, almain en la part orientala da l’imperi, er restada suenter la victoria dal cristianissem anc ditg viventa.
‹Tschientaners stgirs›
Damai ch’è en il fratemp enconuschent dapli da l’entschatta dal 8avel tschientaner, sa reduceschan ils ‹tschientaners stgirs› sin la perioda tranter la fin dal 11avel tschientaner e l’entschatta dal 8avel tschientaner.
Narcissa alva
Antica
thumb|160px|Narcis (maletg da Caravaggio, ca. 1595) La pli veglia cumprova che narcissas vegnivan duvradas sco decoraziun da flurs furma in tschupè da tazettas (dal talian ‹cuppins›, ina spezia che vegn numnada uschia pervi da la furma caracteristica da la curuna secundara) cun lur flurs alvas ch’è vegnì chattà en ina fossa da la Veglia Egipta. Il poet grec Strasinos ch’ha vivì en il 8avel u 7avel tschientaner a.C. menziunescha medemamain las narcissas, e quai en in chant en il qual el descriva la bellezza e ritgezza da las flurs che creschan sin l’insla Cipra. Er tar Theoprast cumpara ina flur ch’el numna narkissos; i sa tracta probablamain da la spezia Narcissus serotinus che cumpara en las regiuns da costa da la Grezia ed en la part meridiunala da l’Asia Minura. Ed ils maletgs da paraid ch’èn vegnids a la glisch a Pompei mussan ch’ils Romans enconuschevan sper la narcissa alva er gia la narcissa melna.
Grezia antica
La Grezia en il temp arcaic (ca. 800–500 a.C.)
L’arcaicum cumenza vers 800 a.C. (en l’istorgia d’art enturn 700 a.C.) e va a fin vers 500 a.C. En l’istorgia greca generala suonda quel pia als tschientaners stgirs resp. en l’istorgia d’art al temp geometric (ca. 900–700 a.C.) e preceda la classica (ca. 500/480–336 a.C.)
Cumbats da pussanza tranter las Guerras persianas e la Guerra peloponnaisa
En l’Italia dal Sid e sin Sicilia èn ils colonisaturs grecs sa defendids da lur vart cunter las smanatschas da vart dals Etruscs e da Cartago. En la Battaglia da Kyme l’onn 474 a.C. han ils Etruscs subì ina terrada sanguinusa. Sin Sicilia ha il conflict cun Cartago cuntinuà, cumbain che la pussanza da l’Africa dal Nord era vegnida battida l’onn 480 a.C. Sin lezz’insla han er vinavant pudì sa mantegnair en numerusas poleis divers tirans a la pussanza, sco per exempel Gelon che valeva per in tschert temp sco il pli pussant um da l’entir mund grec. En general èn staseis, conflicts cun caracter da guerra civila entaifer ils burgais dal lieu, restads en bleras poleis tschientaners a la lunga in grond problem; betg darar èn quels ids a finir en la tirannia da la partida victoriusa.
Narcissa alva
Narcissas en la cultura chinaisa
Narcissas che tutgan en la gruppas da las tazettas èn probablamain arrivadas tras commerziants arabs sur la Via da Saida fin en China. Sco planta d’iert n’ha ella betg cuntanschì là ina muntada speziala; percunter vala ella sco simbol da fortuna. Per la festa da primavaira (la festa da Bumaun chinaisa) vegnan tratgas uschenumnadas nimfas da tschient chaus: Las tschagulas da narcissas vegnan tagliadas en pliras giadas, uschia ch’i creschan or d’ina tschagula fin a diesch monis da flurs. Damai ch’i sa tracta da narcissas da pliras flurs e che bleras tschagulas vegnan plantadas stretgamain ina sper l’autra, pon sa sviluppar uschia en in pitschen vasch fin a 100 flurs.