cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Napoleun Bonaparte
Bonaparte che derivava oriundamain dad ina famiglia corsa è avanzà durant la Revoluziun franzosa en autas posiziuns entaifer il militar. La è el sa sviluppà ad in talent militar d'emprima rangaziun. Oravant tut ses campagnas militaras en l'Italia dal nord ed en l'Egipta l'han rendì fitg popular e chaschunà grondas speranzas tar ils Franzos. Quai ha pussibilità ad el da surpigliar la pussanza en Frantscha suenter ses culp da stadi ils 18 da Brumaire. Tranter il 1799 ed il 1804 sco emprim Consul da la Republica Franzosa ed en successiun fin il 1814 sco Imperatur dals Franzos ha el manà in reschim mez dictatoric cun elements plebiscitars.
Las midadas chaschunadas entras Napoleun han influenzà las structuras statalas da la Frantscha fin ozendi. Tranter quellas èn per exempel da numnar ils midaments en il sistem d'administraziun sco era quels en il sistem da giustia entras il Code Civil. Tge che concerna la politica exteriura ha el cuntanschì cun l'agid da l'armada temporarmain il domini sur grondas parts da l'Europa continentala. Durant quel temp è el era stà retg da l'Italia (dapi 1805) e protectur da la Confederaziun dal Rain (1806 enfin 1813). Entras la schliaziun dal Sontg Imperi roman, ch'è vegnida iniziada da Bonaparte, è l'urden statal da l'Europa centrala sa midada considerablamain. Quai ha manà tar in dals gronds problems dal 19avel tschientaner. Malgrà che Napoleun aveva purtà l'idea da stadi naziunal ord la Frantscha en auters pajais vischinants ha l'interpretaziun diversa da quest'idea, influenzada dad in spiert conservativ, engrevgià il mantegniment da l'urden napoleonic en ils pajais pertutgads, uschia en Spagna, ils pajais germans ed il davos era en Russia.
La finiziun catastrofala da la campagna militara encunter la Russia, la quala è vegnida titulada là sco Guerra per la patria, ha la finala manà a la crudada da Napoleun. Suenter ina curta fasa da bandischun sin l'insla Elba è il Cors returnà per tschient dis enavos a la pussanza. Tar la Battaglia da Waterloo è el alura vegnì superà definitivamain. Sin quai è el vegnì bandischà fin sia mort sin l'insla St. Helena en l'Atlantic.
Kulm (district)
Il District Kulm (tudestg: Bezirk Kulm) è in district dal chantun Argovia.
Kurówka
La Kurówka è in flum en il sidost da la Pologna ed in affluent da la Vistula (pol. Wisła, tud. Weichsel). Ella nascha sper il vitg Piotrowice Wielkie, ha ina lunghezza da var 50 kilometers e sbucca sper Puławy en la Vistula. Tranter ils lieus ils pli impurtants lung il flum èn Puławy, Kurów, Końskowola, Markuszów e Garbów.
Perquai ch'il flum è il pli impurtant furnitur d'aua per in'interpresa che producescha nitrogen, è el vegnì chanalisà e separà da la Vistula cun in sistem da mirs da serra e sclusas. Ultra dad intginas auas pli pitschnas ha il flum dus affluents impurtants, la Białka e la Garbówka.
Carabbia
Carabbia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano.
Ils 30 da settember 2007 han ils abitants da las vischnancas Barbengo, Carabbia e Villa Luganese approvà l'incorporaziun da lur vischnancas en la vischnanca da Lugano. Il termin da la fusiun n'è dentant anc betg fixà.
Carabietta
Carabietta è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano.
Breil
Breil (tudestg Brigels, num ufficial Breil/Brigels) ei ina vischnaunca politica svizra el cantun Grischun. Ella ei situada el circul Cadi dil district Surselva.
Geografia
Il vitg da Breil schai sin ina terrassa sulegliva sin 1'298 m s.m. Il vitg sesanfla amiez il territori romontsch dalla Surselva e s'auda tier il cumin dalla Cadi.
La vischnaunca politica consista dallas fracziuns Danis/Tavanasa, Dardin, Breil vitg ed ils dus uclauns Vali e Cathomen dalla vart dretga dalla val. Il toponim deriva dil celtic brigilo che significhescha «casti pign». Breil vegn menziunaus l'emprema gada a scret sco Bregelo el testament digl uestg Tello igl onn 765 alla claustra da Mustér. Restonzas da populaziuns ein d'anflar sil crest S. Sievi.
Departament federal d'affars exteriurs
270px|right|thumb|Il logo da la confederaziun svizra
Breil
Geografia
Breil cunfinescha encunter damaun cun Vuorz, encunter miezgi cun Sursaissa, encunter sera cun Trun e Schlans ed encunter mesanotg cun Linthal GL el cantun Glaruna.
Departament federal d'affars exteriurs
Il Departament federal d'affars exteriurs (DFAE; tudestg: Eidgenössisches Departement für auswärtige Angelegenheiten (EDA); franzos: Département fédéral de la Défense, de la protection de la population et des sports (DFAE); talian: Dipartimento federale della difesa, della protezione della popolazione e dello sport (DFAE)) è in dals set departaments dal Cussegl federal svizzer.
Breil
Activitads
La scola primara sa vegnir frequentada el vitg da Breil. Per il scalem superiur serendan ils affons da tuttas treis fracziuns a Danis. A Breil vegn era la cultura buc tralaschada. Seigi quei ils differents chors, uniuns da gimnastica e sport, da teater, samariters, ni l'uniun da giuventetgna.
Lavaux-Oron (district)
Il District de Lavaux-Oron è in district dal chantun Vad.
Bonvillars
Bonvillars è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad. Ella è situada en il district Jura-Nord vaudois.
Onnens
Onnens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Gajewniki-Kolonia
Gajewniki-Kolonia (pronunzia: [gajev'ɲikʲi kɔ'lɔɲʲa]) è in lieu da la Pologna centrala. El appartegna a la vischnanca da Zduńska Wola ch'è situada en il circul da Zduńska Wola dal voivodat da Łódź. Il vitg sa chatta var 4 kilometers al ost da la citad da Zduńska Wola e 38 kilometers al sid-ost da la chapitala dal voivodat, Łódź. Gajewniki-Kolonia sa chatta en la vischnanza dal vitg Gajewniki. Il vitg dumbra 160 habitants. Tranter il 1975 ed il 1998 appartegneva Gajewniki-Kolonia al voivodat da Sieradz.
Brugg
Geografia
En il marcau e situada dapi il temp medieval ina punt sin il flum Aara.
Il marcau da Brugg ha fusionau el 1. da schaner 2010 cun la anteriura vischnanca Umiken ed el 1. da schaner 2020 cun Schinznach-Bad.
Pany
Pany è in vitg en il Partenz mesaun en il chantun Grischun en Svizra
Istorgia
Il vitg vegn menziunà l'emprima giada en in document dal 1411 sco Pynnuew. Ils nums funsils èn per gronda part rumantschs ed han survivì la midada da la regiun al tudestg en il temp modern tempriv suenter l'immigraziun dals Gualsers.
Populaziun ed infrastructura
Tar l'infrastructura turistica tutga dapi il 1930 in bogn public alpin. Vers la fin dal 20avel tschientaner è vegnì bajegià en vitg da vacanzas da la Reka.
A Pany sa chatta la scola primara da la vischnanca da Luzein.
Carona
Carona è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano. La vischnanca sa chatta sin la spunda dal Monte San Salvatore a la riva dal Lai da Lugano. Las vischnancas cunfinantas èn Lugano, Carabbia, Grancia, Barbengo, Morcote, Vico Morcote e Melide.
Telpi
Il telpi europeic u per ordinari simplamain telpi (Mustela putorius) è ina spezia da carnivor or da la famiglia dals mustailids (Mustelidae).
Sistematica
Entaifer il gener Mustela, al qual appartegnan er las mustailas ed ils visuns, furman ils telpis il sutgener Putorius. Igl existan trais spezias da telpis: il telpi (europeic) (Mustela putorius), il telpi da la steppa (Mustela eversmannii) ed il telpi dal pe nair (Mustela nigripes).
Tut ils telpis èn segnads d’in corp lunghent e da chommas relativamain curtas. La coluraziun dal pail tanscha da brin mellen fin brin stgir. In tratg caracteristic dals telpis furma la coluraziun da la fatscha cun tratgs da mascra. Sco tut las spezias entaifer la famiglia da las fiergnas han er ils telpis glondas analas; il secret da quellas spizza fitg ferm e serva tant a marcar il revier sco er a sa defender cunter inimis.
Descripziun
thumb|200px|Chavazza d’in telpi europeic thumb|200px|Territori da derasaziun dal telpi europeic Il telpi europeic ha in corp satigl e lunghent e curta membra. Il pail è da colur brin stgira u naira. Tras il pail lung dat tras il pail sut ch’è da colur melnenta. Il gniv è da colur alventa, medemamain la part davos ils egls ed ils pizs da las ureglias. Flatgs nairs enturn e davant ils egls procuran per in dissegn da la fatscha che sumeglia ina mascra. Da stad e d’enviern è il pail colurà tuttina; il pail da stad è però cleramain main spess.
Areguard la grondezza ed il pais èn quests animals segnads d’in ferm dimorfissem da schlattaina. Ils mastgels cuntanschan ina lunghezza dal chau e dal bist da 30 fin 46 centimeters e paisan 0,4 fin 1,7 kilos. Las femellas han ina lunghezza da 20 fin 38 centimeters ed in pais da 0,2 fin 0,9 kilos, èn pia cleramain pli curtas e pli levas. La cua ha ina lunghezza tranter 7 e 19 centimeters.
Derasaziun e spazi da viver
Il telpi europeic è derasà en quasi tut l’Europa e tutga tar ils mustailids ils pli frequents. El manca sulettamain en l’Irlanda ed en la gronda part da la Scandinavia; en l’ost tanscha ses territori da derasaziun fin en l’Ural. La spezia è er vegnida colonisada da l’uman en la Nova Zelanda.
Il telpi viva surtut a l’ur da guauds, medemamain sin champs averts u pradas. Savens è el da chattar en vischinanza dad auas u palids. Magari sa chasa el fin en vischinanza da vitgs u bains purils; là tutgan er uigls e clavads tar ses revier da chatscha.
Moda da viver
thumb|200px|Pèrin da telpis thumb|200px|Animal giuven Telpis èn activs da notg e cumenzan a tschertgar vivonda tranter stgir e cler. Durant il di sa retiran els en taunas ch’els han sezs chavà, en sfessas, mutagls chavortgs, taunas bandunadas d’auters animals (p.ex. da cunigls), ma er en edifizis e nischas en mirs. Ordaifer il temp da paregliaziun vivan ils telpis a moda solitaria e marcheschan lur revier cun il secret da la glonda anala. Quest secret spizzant dovran els er per sa defender. Ils animals sa trategnan per gronda part sin terra. Els na raivan praticamain insumma betg, ma èn buns nudaders ed era abels da sfunsar e da tschertgar vivonda en las auas.
Nutriment
Pli darar consumeschan els nutriment vegetal en furma da fritgs e coclas. Mintgatant fan telpis er provisiuns en lur taunas.
Multiplicaziun
Il temp da paregliaziun è tranter il mars ed il zercladur. Da quel temp poi dar tranter mastgels cumbats per il privilegi da la paregliaziun. Durant la copulaziun sezza tegna il mastgel quieta la femella cun agid d’ina morsa en la tatona. Suenter in temp da purtanza da radund 42 dis parturescha la femella dus fin dudesch giuvens (en media trais fin set). Quels naschan tschorvs e relativamain pitschens e paisan radund 10 grams. Suenter in mais avran els lur egls; a medem temp vegnan els zavrads. En la vegliadetgna da radund trais mais èn els creschids e daventan independents. En libra natira pon ils animals cuntanscher ina vegliadetgna da radund sis onns; en fermanza fin a 14 onns.
Furet
thumb|250px|Chatscha da cunigls cun agid da furets (14avel tschientaner) thumb|160px|Mantella fatga or da pellitschas da telpi (16avel tschientaner) A partir da ca. l’emprim millenni a.C. ha l’uman cumenzà a trair a niz las qualitads da chatschader dals telpis per ses basegns. Ins ha domesticà animals e duvrà quels per far chatscha sin cunigls, ratuns e mieurs. Sur ils tschientaners è uschia sa sviluppada la furma domesticada dal telpi, il furet (Mustela putorius furo), cumbain ch’i n’è betg dal tut cler, schebain la furma originara dal furet è stà il telpi (europeic) ubain il telpi da la steppa.
La colur da basa dal furet è surtut in mellen alvent. Tar las ulteriuras coluraziuns sa tracti da furmas d’allevament, uschia er da quella che s’avischina a la furma selvadia dal telpi. Daspera exista er ina varianta d’albino.
Il furet era gia enconuschent dal temp dals Grecs. Medemamain al menziunescha pli tard Plinius il Vegl, faschond menziun ch’ils Romans sajan sa servids da quest animal per cumbatter in’invasiun da cunigls. Ulteriuras menziuns suondan en il temp medieval, per exempel è cuntegnida en il Psalteri da Queen Mary (entschatta dal 14avel tschientaner) ina miniatura che represchenta dunnas che fan chatscha cun agid da furets.
Tras contact intensiv cun l’uman pon quels daventar fitg dumestis. Oz vegnan furets surtut tegnids sco animal da cumpagnia. Quels basegnan bler spazi e temp ed in nutriment equilibrà. Ultra da quai dorman furets fitg bler (tranter 14 e 18 uras a di).
Furets sa nutreschan da charn ed èn segnads entaifer la famiglia dals carnivors d’ina atgnadad specifica areguard il tract digestiv: Als furets manca il begl tschorv, en il qual pudess vegnir digerida vivonda a basa da cellulosa, e lur begl gross è fitg curt. La lunghezza da quest ultim munta be a ca. 5 % da l’entir tract digestiv (tar chauns e giats p.ex. ca. 20 %). Tar il furet percurra la vivonda uschia entaifer trais fin quatter uras l’entir tract digestiv. En consequenza da quai basegnan furets in nutriment cun ina fitg auta cumpart da proteins animalics.
Armada svizra
L'Armada svizra u las Forzas armadas svizras (en tudestg: Schweizer Armee; en franzos: Armée suisse; en talian: Esercito svizzero) è ina armada da milissa enramescha per ins militars professiunals. Sia funcziun è da segirar la defensiun dal territori da la Confederaziun svizra. Ella dependa dal Departament federal da la Defensiun, da la protecziun da la populaziun e dal sport e ses minister è la cussegliera federala Viola Amherd e il cumandant da corp Thomas Süssli.
Telpi
Furet
En l’Europa Centrala han furets bandunads strusch ina schanza da surviver; els stuessan pudair tschiffar mintga duas fin trais uras ina mieur u in auter animal da preda da la medema grondezza. En autras regiuns dal mund percunter, nua ch’igl è avant maun in dumber suffizient d’animals da preda e nua che vivan nagins telpis selvadis, èn ils furets tuttavia puspè daventads animals selvadis, sco per exempel a Sardegna, Sicilia u er en la Nova Zelanda.
Armada svizra
Generals
Il general da l'armada svizra è numna per il cussegl federal en temp da guerra:
Telpi
Pellitschas
Pellitschas dal telpi europeic savuravan pli baud vaira ferm. En il decurs dal temp èsi reussì da meglierar la procedura da preparaziun, uschia ch’i reussescha da far svanir dal tuttafatg la savur.
Per il commerzi da pellitschas vegn surtut duvrà il pail dal telpi europeic e dal telpi da la steppa. Il furet percunter vegn be tratg a niz en la Nova Zelanda en sia furma daventada selvadia (che sumeglia il telpi europeic).
Per gudagnar pellitschas vegn il telpi per part er tegnì en farmas. Questa pratitga è gia cumprovada en il 18avel tschientaner ed ha enconuschì sia conjunctura auta en ils onns 1920 e 1930. L’allevament d’animals odiern – en dimensiun pli pitschna – sa basa surtut sin il telpi da la steppa.
Periclitaziun e protecziun
Il telpi vegn periclità tras la sperdita dal territori da viver (activitad da construcziun, agricultura intensiva), en pli tras il traffic sin via e la chatscha. Tuttina è il telpi derasà vastamain e na vala betg sco spezia periclitada. Tut tenor regiun pon però esser inditgadas mesiras da protecziun specificas. Il 1978 ha per exempel la Svizra mess il telpi sut protecziun, uschia ch’i na dastga betg vegnir fatg chatscha sin quel.
Büren an der Aare
Büren an der Aare è ina citad ed ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Büren.
Concise
Concise è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Mutrux
Mutrux è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Ideologia politica
Las pli impurtantas ideologias politicas dal temp modern èn il liberalissem (ch’accentuescha la libertad), il socialissem (ch’accentuescha l’egualitad) ed il conservatissem (ch’accentuescha las tradiziuns).
Dal puntg da vista ideologic a las direcziuns politicas centralas
Pli gronda che l’influenza d’ina direcziun politica è e pli fitg che quella sa differenziescha d’autras direcziuns e pli tgunsch ch’il term ‹ideologia› vegn duvrà en il discurs politic en in senn pegiurativ, quasi sco reproscha, cun l’intent da disfamar la posiziun da l’adversari sco antiquada, insuffizienta, corrupta, socialmain incumpatibla etc. Ins fa valair ch’in puntg da vista na saja betg plausibel, perquai ch’el sa basia sin in’ideologia politica. L’agen puntg da vista vegn percunter preschentà – explicitamain u implicitamain – uschia sco sche quel sa basass sin in’analisa objectiva da la vardad, sin la sauna raschun u sin in’etica che na po betg vegnir messa en dumonda. En blers cas pudess però er l’adversari politic far valair precis il medem. Savens domineschan ideologems (singuls elements d’ina ideologia) la debatta politica senza che quai è adina conscient en la discussiun.
Sch’ils regents en in stadi transfurman in sistem d’ideas e da parairis en in maletg directiv politic – che duai per ordinari avair valaivladad generala – discurr’ins d’ina doctrina. Talas mainan betg darar a relaziuns asocialas (rassissem, faschissem, islamissem) u schizunt ad in agir destructiv (inquisiziun, holocaust).
Da differenziar è l’ideologia politica dals teoretichers (eterogens) sin ils quals ella sa referescha. Per ordinari surpiglian ils portavusch politics be elements centrals da las teorias politicas respectivas; a basa da quellas emprovan els d’unir la gruppa da la populaziun ch’els represchentan ad in moviment social ch’è abel da sa far valair. Las dimensiuns dal construct teoretic pon esser fitg differentas d’ina ideologia a l’autra. Entant ch’il naziunalsocialissem n’ha strusch fatg diever da vastas teorias, sa basan il liberalissem ed il socialissem sin in vast canon teoretic ch’è sa sviluppà sur generaziuns.
Impurtantas ideologias politicas ch’èn sa furmadas en l’Europa gia en il 19avel tschientaner en consequenza da la Revoluziun franzosa e da la dumonda sociala e ch’èn sa mantegnidas fin oz sco las direcziun principalas centralas èn il liberalissem, il conservatissem ed il socialissem/communissem. Ulteriuras impurtantas ideologias politicas furman in naziunalissem, il faschissem ed il naziunalsocialissem. Sco moviment anc fitg giuven è ultra da quai da menziunar l’ecologissem.
Origin
Dapi il 17avel tschientaner han circuls d’intellectuals discutà ideas liberalas e democraticas; a medem temp ha quai manà ad ina cuntraposiziun conservativa. Entras e suenter la Revoluziun franzosa è la debatta politica alura sa midada a moda fundamentala. L’entira populaziun è uss vegnida politisada, betg il davos er grazia al grad d’alfabetisaziun creschent. Vitiers è vegnida la dumonda sociala ch’era sa furmada en consequenza da la Revoluziun industriala. Quella ha schlià las structuras socialas a basa dals stans ed ha manà a furmas da lavur industrialas, in nov etos da lavur, ad ina ferma creschientscha da la populaziun ed a la depauperisaziun da las massas. Il fatg che las ideas politicas èn vegnidas enconuschentas lunsch enturn sco er la voluntad dals novs moviments politics e socials da far valair lur interess ha manà a la furmaziun d’emprimas ideologias politicas.
Liberalissem
thumb|160px|Frontispizi da l’ovra ‹Defence of usury› da Jeremy Bentham (1788) Impurtants teoretichers, a basa dals concepts dals quals il liberalissem ha deducì a partir da la fin dal 18avel tschientaner sias pretensiuns politicas, èn Thomas Hobbes, John Locke, Charles de Montesquieu, Adam Smith, Immanuel Kant, Jeremy Bentham, John Stuart Mill, Alexis de Tocqueville ed en il 20avel tschientaner Friedrich August von Hayek, John Rawls, James Buchanan e Robert Nozick.
Ils pli impurtants princips dal liberalissem furman il dretg sin autodeterminaziun, la libertad envers il stadi, la restricziun da la pussanza politica sco er l’autoregulaziun da l’economia a basa dal chapitalissem.
Partind dal concept da l’individualissem ch’è daventà impurtant entaifer l’illuminissem han ils teoretichers liberals sviluppà las ideas d’in urden fundamental da la democrazia liberala moderna: suveranitad dal pievel, separaziun da las pussanzas, elecziuns, il princip da la represchentaziun, libertad da religiun, toleranza ed il princip dal stadi da dretg. Sco princips economics centrals è sa furmada l’idea da la libertad da contract, dal martgà liber, dal commerzi liber e da la concurrenza libra.
La classa sociala ch’era interessada a manar natiers ina vieuta politica en il senn descrit e da dissolver las limitaziuns feudalas anc existentas è stada la burgaisia. Quella è l’emprim sa sviluppada en l’Engalterra. Là èn las ideas liberalas vegnidas liberadas en rom da la Glorious Revolution, pli tard en ils Stadis Unids en rom da la Bill of Rights e da la Decleraziun d’independenza americana.
En il 19avel tschientaner ha la pauperisaziun da grondas parts da la populaziun en rom da la Revoluziun industriala tschentà il liberalissem avant gronds problems. Uschia è sa furmà il moviment da liberalissem social (John Stuart Mill, en Germania Friedrich Naumann, actualmain John Rawls). Vers la mesadad dal 20avel tschientaner è sa sviluppà il neoliberalissem resp. ordoliberalissem (Walter Eucken, Ludwig Erhard) ch’ha pretendì ina tscherta reglamentaziun da l’economia ed intervenziuns en il senn dal stadi social. Da qua è sa sviluppà il concept da l’economia da martgà sociala. Pli tard – oravant tut en connex cun la politica economica da Ronald Reagan e Margaret Thatcher – dueva il term dal neoliberalissem vegnir reprendì per posiziuns ch’accentueschan surtut il potenzial dals mecanissems da martgà da schliar ils problems economics.
Conservatissem
Impurtants teoretichers dal conservatissem èn stads Edmund Burke, Juan Donoso Cortés, Joseph de Maistre, Adam Heinrich Müller e Carl Schmitt. Sco ideologia, en il senn d’in cuntrapol, è il conservatissem sa sviluppà dal temp da la Revoluziun franzosa. Purtaders da quest moviment èn surtut stadas las veglias elitas sco l’aristocrazia ed il clerus.
Socialissem
thumb|160px|Statua a Manchester che regorda a Robert Owen Sper il marxissem cun ses fundaturs Karl Marx e Friedrich Engels e l’ulteriur svilup teoretic sut Wladimir Lenin, Leo Trotzki u Mao Zedong existan er autras tendenzas socialisticas. Da numnar èn qua surtut ils teoretichers Robert Owen, Henri de Saint-Simon, Charles Fourier, Pierre-Joseph Proudhon u Ferdinand Lassalle.
En il socialissem tempriv (da la fin dal 18avel tschientaner fin ca. 1848) ha la dumonda sociala manà a l’utopia d’ina societad a basa da novas furmas economicas. Lur maximas centralas èn stadas il princip d’egualitad, libertad e solidaritad sco er la cretta en il bun en tut ils umans sut cundiziuns socialas correspundentas.
Pli tard han Wladimir Lenin, Stalin e Mao Zedong accentuà fermamain la rolla da la partida communistica e formulà teorias areguard la concepziun dal socialissem.
Purtaders da las ideas socialisticas èn surtut stads ils lavurants. En l’Europa èn quels s’organisads a partir da la mesadad dal 19avel tschientaner en furma d’uniuns e da partidas da lavurants. A l’entschatta dal 20avel tschientaner è il moviment da lavurants, ch’era s’orientà fin qua fermamain al marxissem, sa dividì en duas direcziuns: Il communissem è restà revoluziunar, quai ch’è per exempel sa manifestà l’onn 1917 en rom da la Revoluziun d’october en Russia. En l’Europa dal Vest èn parts dals socialists percunter s’orientads da nov vers in socialissem democratic, orientà a refurmas (democrazia sociala).
Provence
Provence è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Laufenburg (district)
Il District Laufenburg (tudestg: Bezirk Laufenburg) è in district dal chantun Argovia.
Neue Zürcher Zeitung
Neue Zürcher Zeitung (rumantsch: "nova gasetta da turitg") è il num d'ina gasetta da la Svizra tudestga che cumpara mintga di. L'editur è Ringier da Turitg. Neue Zürcher Zeitung ha ina ediziun da 147'000 exemplars.
Mauro Lustrinelli
Mauro Lustrinelli, è in giugader svizzer da ballape, naschì ils 26 da favrer 1976 en la citad da Bellinzona. Actualmain gioga el tar el AC Bellinzona en Svizra.
Grancia
Grancia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano.
Collina d'Oro
Collina d'Oro è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul da Carona dal district da Lugano. La vischnanca è sa furmada l'onn 2004 cun la fusiun da las vischnancas Agra, Gentilino e Montagnola.
Vicosoprano
Vicosoprano (bregagliot Visavran ; istoric: rumantsch Visavraun, Savraun e tudestg Vespran) è in'anteriura vischnanca politica svizra cun 450 abitants en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Bregaglia che appartegna al district Malögia.
Il 1. da schaner 2010 ha Vicosoprano a fusiunà cun Bondo, Castasegna, Soglio e Stampa che furman ussa la nova vischnanca da Bregaglia.
Geografia
Vicosoprano è situà en la Bregaglia a la riva sanestra da la Maira, sper il cunfin cun l'Italia. Il vitg sa chatta 19 km davent da Chiavenna (Clavenna), 30 km da San Murezzan e 96 km da Cuira. Las proximas staziuns da viafier èn a Chiavenna per destinaziuns en l'Italia ed a San Murezzan per destinaziuns svizras.
La vischnanca da Vicosoprano aveva trais fracziuns: Casaccia, Löbbia e Roticcio (per bregagliot Ruticc, encunoschent da la chanzun tradiziunala locala La canzun da Ruticc).
Istorgia
Vicosoprano era gia colonisà en il temp medieval. Il toponim cumpara per l'emprima giada l'onn 1096 en la furma latina vicus supranus. La vischnanca è il lieu principal da la Bregaglia ed era perquai la residenza d'in chastellan. L'onn 1971 ha Vicosoprano fusiunà cun la vischnanca da Casaccia (Casacca per bregagliot ) che sa chatta var 6 km pli al nord.
Al cunfin occidental dal vitg sa chatta la tur da Salis (Salisturm), ina tur d'abitar cun sis plauns. Ella deriva dal 13avel u dal 14avel tschientaner ed è vegnida reconstruida l'onn 1580 da Rudolf von Salis. Las fanestras èn vegnidas installadas en il 16avel ed ils 18avel tschientaner, ulteriuras renovaziuns èn vegnidas realisadas l'onn 1821. En il center sa chatta la tur da Senwelen ord il 13avel tschientaner ch'è integrà en la chasa communala.
L'onn 1994 è vegnì empruvà l'emprima giada da fusiunar las tschintg vischnancas da la Bregaglia, Bondo (Buond), Castasegna, Soglio (Suogl), Stampa e Vicosoprano (Visavraun) ad ina suletta vischnanca politica cun il num Bregaglia. Questa emprova n'è dentant betg gartegiada perquai che tut las vischnancas han vuschà encunter. Cun la segunda emprova da l'onn 2008 han las radunanzas communalas da las tschintg vischnancas approvà la fusiun che vegn subvenziunada dal Chantun cun 5,5 milliuns francs. La fusiun è ida en vigur il 1. da schaner 2010. Il center administrativ da la nova vischnanca sa chatta a Bondo.
Etimologia dal toponim
Il toponim deriva da la denominaziun latina vicus supranus e signifitga «vitg superiur».
Vopna
Descripziun (translatada): La vopna actuala preschenta ina versiun simplifitgada d'ina vopna pli veglia.
Linguas
A Vicosoprano discurran ins bregagliot (bargaiot), in idiom da la lingua lumbarda occidentala. Dapi decennis abita a Vicosoprano ina considerabla minoritad da lingua tudestga. Il svilup dals ultims decennis sa mussa en suandanta tabella.
Religiun e confessiun
En las trais fracziuns da Vicosoprano è la refurmaziun vegnida introducida tranter ils onns 1529 e 1553, en la vischnanca anteriura da Casaccia l'onn 1551.
Naziunalitad
Tar la dumbraziun dal pievel da l'onn 2005 eran 420 da 453 abitants da naziunalitad svizra.
Economia
Las pli bleras plazzas da lavur datti en l'agricultura ed en la selvicultura, en l'industria ed il mastergn sco era en il sectur da servetschs ed en la hotellaria. En il vitg datti dus hotels. Sur il vitg, a la riva dretga da la Maira sa chatta il campadi «Mulina».
A Löbbia, ina fracziun da la vischnanca, datti in'ovra electrica ed ina sutstaziun da l'Ovra electrica da la citad da Turitg (EWZ). L'EWZ proveda ultra da Turitg era las valladas grischunas, nua ch'ins generescha ina considerabla part da la forza electrica.
Transport
Vicosoprano sa chatta sin la lingia 4 dals autobus da l'Engiadina. Il concessiunari è il servetsch d'autos da posta.
Vugelles-La Mothe
Vugelles-La Mothe è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Dongo
Dongo (Dùnch en dialect comasc)  è ina vischnanca taliana cun 3.380 abitants. Ella giascha en la provinza da Com (Como) che fa part da la Lumbardia.
Geografia
Dongo cunfina cun las vischnancas da Colico (LC), Consiglio di Rumo, Garzeno, Germasino, Musso, Pianello del Lario e Stazzona.
Istorgia
En l'april 1945 (vers la fin da la Segunda Guerra mundiala) han partisans a Dongo renconuschì ed arrestà Benito Mussolini che vuleva sfugir en la Vuclina cun in transport da truppas tudestgas.
Atletica leva
thumb|260px|Siglir cun saivs L’atletica leva cumpiglia las disciplinas che sa basan sin ils moviments natirals e fundamentals da l’uman, numnadamain currer, siglir e bittar. Da quellas deriva er il motto ‹Pli spert, pli aut, pli lunsch› dals gieus olimpics.
Il num atletica vegn dal grec vegl αθλητής athlētēs, quai che munta ‹concurrent›. Per far la differenza tar il sport da forza, en il qual vegn per part er discurrì d’atletica, discurr’ins dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner en connex cun las disciplinas da currer, siglir e bittar d’atletica leva.
Caracteristicas
thumb|140px|Il tiradiscs (copia romana tenor original grec) Tar l’atletica leva sa tracti en emprima lingia d’in sport individual. Sco sport da squadra sa preschenta quella sulettamain en furma da la cursa da staffetta. Ultra da quai datti tar tschertas occurrenzas valitaziuns da squadras, ma facticamain sa tracti tar quellas per ordinari da la summa da las prestaziuns individualas.
Sco blers auters sports suonda er l’atletica leva in ciclus annual. In decurs tipic cumenza cun in lung temp da preparaziun durant l’enviern cun occurrenzas sporadicas en hallas; la stagiun da concurrenza per propi furma alura il mez onn da stad che cumpiglia er il punct culminant da la stagiun (p.ex. campiunadi mundial u gieus olimpics). L’onn va a fin cun ina pausa d’in mais enturn l’october.
Muntada ordaifer il sport da prestaziun ha surtut cuntanschì il currer da perseveranza. Cun las ulteriuras disciplinas d’atletica leva vegnan ins surtut en contact en rom dal sport da scola.
Disciplinas
Las disciplinas d’atletica leva vegnan sutdivididas en las gruppas currer, sigl e bittar. Las concurrenzas multidisciplinaras ni polisportivas consistan da pliras disciplinas e cumpiglian tuttas trais gruppas.
Concurrenzas polisportivas
Tar las disciplinas da currer vegnan las distanzas inditgadas en meters (en il stadion) ubain en kilometers (sin via). En las cursas sin via variescha la lunghezza da la cursa tranter ca. 3 e 12 kilometers. Cursas da cross han lunghezzas cumparegliablas, ma vegnan realisadas davent da las vias e tipicamain be durant il mez onn d’enviern.
Disciplinas da scolars, giuvenils e seniors
Las singulas disciplinas vegnan mintgamai adattadas a la capacitad da prestaziun creschenta dals scolars e giuvenils, respectiv a la capacitad da prestaziun sminuinta dals seniors. Uschia pon las distanzas da sprint cumpigliar be 50 u 75 meters enstagl da 100 resp. 300 enstagl da 400 meters. Tar la cursa d’obstachels reducesch’ins l’autezza dals obstachels ed en tut las disciplinas da bittar vegn adattà il pais dals objects da bittar. Bittar la balla furma in’atgna disciplina ch’exista be per scolars. Disciplinas spezialmain pretensiusas sco cursa d’obstachels, sigl tripel, sigl cun l’asta u trair il martè vegnan pir purschids a partir d’ina vegliadetgna minimala da 12 u 16 onns. Sper las categorias d’uffants e giuvenils existan talas per seniors che cumenzan cun ina vegliadetgna da 35 onns.
Differenzas tranter las prestaziuns dals umens e quellas da las dunnas
15 da las 24 disciplinas olimpicas lubeschan ina cumparegliaziun directa tranter umens e dunnas. (En las ulteriuras datti differenzas areguard il pais dals objects che vegnan bittads resp. n’han ils obstachels betg la medema autezza). Sch’ins cumpareglia ils records mundials constatesch’ins che las dunnas cuntanschan en las disciplinas da currer radund 90 % da la prestaziun dals umens ed en las disciplinas da siglir ca. 82 fin 85 %.
Trenament
thumb|220px|Ir sur 10 km als gieus olimpics dal 1912 a Stockholm Forza, cundiziun, spertadad, coordinaziun e tecnica èn impurtants per tut las disciplinas d’atletica leva; ma la cumpart da quests elements variescha da disciplina tar disciplina. Tar il trenament tutgan er exercizis da coordinaziun e l’acquist da la tecnica specifica. Per uffants e giuvenils èsi impurtant da dosar commensuradamain il grad da difficultad dals exercizis e la durada da las unitads da trenament.
Doping
Doping è in tema surtut en las disciplinas da forza e da cundiziuns. Dapli tecnica e concentraziun che fa part dal success, e pli pauc che quel po vegnir influenzà cun meds ch’augmentan la prestaziun. En l’atletica leva è doping perquai surtut in tema tar il stuschar la culla ed en las disciplinas da currer.
En il sport d’elita hai adina puspè er da cas da doping tar campiuns mundials u victurs da medaglias olimpicas sco per exempel en ils cas da Ben Johnson e Torri Edwards. Dal temp da la Guerra fraida vegniva dopà a moda sistematica en l’ost ed en il vest. En l’anteriura Republica federala tudestga existivan programs da doping statals e las atletas ed ils atlets survegnivan magari doping senza vegnir a savair quai. Ma er en il vest ha existì ina pratica da doping per part excessiva sco che mussa per exempel en la Republica Federala Tudestga la mort da Birgit Dressel (heptatlon) il 1987.
Decurs
En las disciplinas da currer a curta distanza (100 fin 800 m) datti, tut tenor il dumber da participants, ina u pliras cursas d’eliminaziun avant ch’i vegn cumbattì en il final per ils plazs da podest. Tar ils gieus olimpics applitgesch’ins questa procedura er tar las distanzas lungas da 5000 e 10 000 m. Per ch’ils megliers atlets na fruntian betg gia en las cursas d’eliminaziun in sin l’auter, vegnan ils curriders repartids sin quellas tenor las prestaziuns ch’els han cuntanschì fin qua en questa stagiun.
Stadion
Las disciplinas da siglir e da bittar han per ordinari lieu en ils segments che vegnan cunfinads da la pista circumdanta. Bler spazi basegnan qua surtut disciplinas da bittar lunsch sco trair la lantscha u trair il martè. Ma er tar disciplinas sco sigl tripel u sigl cun l’asta sto vegnir calculà bler spazi per la pista da schlantsch. Quai sa lascha schliar cun ina buna organisaziun e successiun da las singulas concurrenzas, uschia ch’ina disciplina po far diever da spazi da la disciplina vischinanta che paussa gist.
Gieus olimpics
Intginas disciplinas d’atletica leva faschevan gia part dals gieus olimpics da l’antica. Dapi il cumenzament dals gieus olimpics dal temp modern l’onn 1896 ad Athen furma l’atletica leva sper il nudar ina da las parts centralas dal program da concurrenzas olimpic. Fin il 1983 purschevan ils gieus olimpics schizunt la suletta chaschun per atlets dals differents continents da cumbatter en las disciplinas olimpicas per il titel.
A chaschun dals gieus olimpics crodan en 24 disciplinas d’atletica leva en tut 47 decisiun – 24 dad umens e 23 da dunnas. L’emprima giada han las dunnas pudì sa participar a chaschun dals gieus olimpics dal 1928 a tschintg disciplinas d’atletica leva.
Campiunadis mundials
Dapi il 1983 han lieu mintga quatter e dapi il 1991 mintga dus onns campiunadis mundials d’atletica leva che cumpiglian l’entir program da concurrenza olimpic. Avant avevan gia gì lieu il 1976 a Malmö ed il 1980 a Sittard/NL campiunadis mundials, ma be cun concurrenzas en las disciplinas che na faschevan da quel temp betg part dal program olimpic.
Campiunadis europeics
Campiunadis europeics d’atletica leva datti gia bler pli ditg ch’ils campiunadis mundials. Tranter il 1934 ed il 1966 han ins mintgamai – cun in’interrupziun durant la Segunda Guerra mundiala – realisà quels suenter il mez temp d’in olimpiada. Suenter intginas divergenzas (1969, 1971) è puspè sa mess tras dal 1974 fin il 2010 il ritmus da quatter onns. Dapi il 2012 han ils campiunadis europeics er lieu l’onn olimpic, vegnan pia manads tras mintga dus onns.
Meetings d’atletica leva
En il decurs dal mez onn da stad han mintgamai lieu en stadions da diversas metropolas concurrenzas d’atletica leva prestigiusas (che vegnan per ordinari numnadas Meetings).
Dal 1998 fin il 2009 han sis dals pli impurtants meetings furmà l’IAAF Golden League. In atlet al qual i reussiva da gudagnar en sia disciplina la concurrenza en tut ils sis meetings pudeva sa participar al jackpot d’in milliun dollars.
Dapi il 2010 è la Golden League vegnida remplazzada tras l’IAAF Diamond League, ina seria da 14 meetings. En mintgina da las 32 disciplinas pon ins gudagnar in diamant da quatter carats en la valur da ca. 80 000 dollars.
Records mundials
thumb|180px|Usain Bolt L’Associaziun internaziunala d’atletica leva IAAF maina 186 records mundials (disciplinas olimpicas, disciplinas betg olimpicas, juniors, records mundials en hallas).
Tradiziunalmain domineschan en las distanzas da sprint ils sportists dals Stadis Unids e da la Giamaica. Las cursas a mesa distanza ed a lunga distanza domineschan ils curriders africans. En las disciplinas da bittar e da siglir èn las glistas da victurs main omogenas. Las naziuns ch’han tut en tut gì ils pli blers success en l’atletica leva èn ils Stadis Unids, la Russia (resp. Uniun sovietica) e la Germania (resp. Republica democratica tudestga).
Ils atlets ch’han gì ils pli gronds success a chaschun da gieus olimpics èn stads: Ray Ewry, sigl lung e sigl aut (diesch giadas aur, 1900 fin 1908); Paavo Nurmi, cursa a mesa ed a lunga distanza (nov giadas aur e trais giadas argient, 1920 fin 1928); Carl Lewis, sprint e sigl lung (nov giadas aur ed ina giada argient, 1984 fin 1996) ed Usain Bolt, sprint (nov giadas aur, 2008 fin 2016).
Organisaziun
L’organisaziun tetgala furma l’Associaziun internaziunala d’atletica leva (International Association of Athletics Federations, IAAF) ch’è vegnida fundada il 1912 e che cumpiglia radund 210 associaziuns naziunalas. A nivel europeic exista l’Associaziun europeica d’atletica leva (European Athletic Association, EAA) ed en Svizra l’Associaziun svizra d’atletica leva (ASAL).
Orges
Orges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Paradiso
Paradiso è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano.
Champvent
Champvent è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Mathod
Mathod è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Valeyres-sous-Montagny
Valeyres-sous-Montagny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Vico Morcote
Vico Morcote è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Carona dal district Lugano.
Melano
Melano è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ceresio dal district Lugano.
Maroggia
Maroggia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ceresio dal district Lugano.
Alexander Frei
Alexander Frei era in giugader svizzer da ballape. El è naschì ils 15 da fanadur 1979 en la citad da Basilea. Actualmain eis el trenader dal FC Wil.
Squadra naziunala da ballape da la Svizra
Selecziun per l'Africa dal Sid 2010
Ils suandantas giugaders fan part da la selecziun per il Campiunadi mundial 2010 en l'Africa dal Sid.
Turniers
Campiunadi mundial Campiunadi europeic
Kleinbösingen
Kleinbösingen è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Associaziun svizra da ballape
L'Associaziun svizra da ballape (ASB; tudestg: Schweizerischer Fussballverband (SFV); franzos: Association Suisse de Football (ASF); talian: Associazione Svizzera di Football (ASF) è l'organisaziun che coordinescha il ballape en Svizra. Il president è Peter Gilliéron.
Villars-sous-Champvent
Villars-sous-Champvent è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Lenzburg (district)
Il District Lenzburg (tudestg: Bezirk Lenzburg) è in district dal chantun Argovia.
Suchy
Suchy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Chamblon
Chamblon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Partida populara Svizra Grischun
Colliaziuns
Partida populara Svizra Grischun
Colico
thumb|300px|Colico ed il Lai da Com
Colico (lumbard Colegh) è ina vischnanca taliana cun 6.260 abitants da la Lumbardia. Ella appartagna a la provinza da Lecco ed è situada a la riva dal Lai da Com.
Treycovagnes
Treycovagnes è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Bissone
Bissone è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ceresio dal district Lugano.
Arogno
Geografia
Las vischnancas cunfinantas èn Bissone, Campione d'Italia (IT-CO), Lanzo d'Intelvi (IT-CO), Lugano, Maroggia, Pellio Intelvi (IT-CO) e Rovio.
Sorengo
Sorengo è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Vezia dal district Lugano.
Montagny-près-Yverdon
Montagny-près-Yverdon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Essert-Pittet
Essert-Pittet è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Belmont-sur-Yverdon
Belmont-sur-Yverdon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Lai da Thun
Il lai da Thun (tudestg: Thunersee) è in lai da la Svizra (chantun Berna).
La surfatscha dal lai è 48,3 km² gronda.
Il flum principal è l'Ara.
Squadra naziunala svizra da ballape da las dunnas
thumb|L'unifurma da la svizra La Squadra naziunala feminina svizra da Ballape (u Nati) è la squadra naziunala da dunnas da Ballape da la Svizra ed e timunada per l'Associaziun Svizra da Ballape. La trener è Beatrice von Siebenthal.
Giguadras en 2007
Guardianas Defensuras Giugadras centralas Attatgaderas
Ependes (VD)
Ependes è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Rovio
Rovio è ina vischnanca politica en il chantun Tessin (Svizra). Ella sa chatta en il circul Ceresio dal district Lugano e cunfinescha cun l'Italia.
Num
Il num deriva dal pled talian Roveto, q. v. d. spinatsch, acazia.
Gressy
Gressy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Associaziun europeica da commerzi liber
L'Associaziun europeica da commerzi liber (AECL; tudestg: Europäische Freihandelsassoziation, (EFTA); franzos: Association européenne de libre-échange, (AELE); norvegiais: Europeiske Frihandelsforbundet, (EFTA); islandais: Fríverslunarsamtök Evrópu, (EFTA); talian: Associazione europea di libero scambio, AELS) è ina organisaziun economica da l'Europa da 4 stadis e sco organisaziun internaziunala in subject da dretg internaziunal renconuschì illimitadamain.
Gersau
Gersau è ina vischnanca politica svizra e la citad chapitala dal disctrict da Gersau. Gersau sa chatta sin 435 m.s.m. sin la riva dal Lai dals Quatter Chantuns.
Tujetsch
thumb|300px|Sedrun vitg thumb|300px|Rueras thumb|300px|Tschamut
Tujetsch (tudestg Tavetsch) ei ina vischnaunca politica svizra el cantun Grischun. Ella schai el circul dalla Cadi el district Surselva.
Historia
Tujetsch consista d'uclauns che sederesan naven dil Pass Alpsu fin Bugnei. In vitg Tujetsch ha ei mai dau. La colonisaziun ha giu liug suenter la fundaziun dalla claustra da Mustér egl 8. tschentaner. El 12. tschentaner ein ils Gualsers migrai sur il Pass Alpsu ed ein secasai el Tujetsch. Pér naven d'il 18. tschentaner ein ils purs da muntogna secasai els vitgs dalla val. Sedrun ei daventau capitala dalla vischnaunca e dalla pleiv. La baselgia parochiala da Sedrun, dalla quala il clutger ei vegnius mantegnius, ei vegnida consecrada igl onn 1205. La baselgia da s. Vigeli dad oz deriva dils onns 1691-95.
Porta Alpina
Impuls per in ulteriur svilup dalla regiun dueva dar la Porta Alpina, ina staziun da viafier sutterrana en vischinonza da Sedrun, colligiada cun la reit da viafier europeica da gronda prestaziun.
Geografia
Tujetsch ei la davosa vischnaunca dalla Surselva el cantun Grischun. Tujetsch cunfinescha cul cantun Uri e cul Tessin. Las vischnauncas cunfinontas ein Airolo (TI), Ursera (UR), Mustér, Gurtnellen (UR), Medel (Lucmagn), Quinto (TI) ed Silenen (UR).
Tujetsch consista da 19 fracziuns: Tschamut, Selva, Dieni, Rueras, Zarcuns, Camischolas, Gionda, Sedrun, Bugnei, Surrein, Cavorgia, Guiv, Milez, Mulinatsch, Nacla, Prau, Múlins, Sum ed Sut Crestas. Sedrun ei il liug principal ed il center administrativ dalla val.
Selva
Selva ei in vitg en la val Tujetsch. Il vitg ha, sco era Sedrun, ragischs gualsras. Selva ha giu da sbatter grevs cumbats, cun lavinas e fiug. Igl onn 1949 ha in fetg grond incendi midau cumpleinamein il maletg dil vitg. Cun agid dalla populaziun svizra han ins puspei saviu reconstruir Selva. Il vitg sesanfla en in liug expost a lavinas. El sesanfla el funs dalla val, dad omisduas varts dat ei plauncas teissas, d'ina vart ha ei uaul e l’autra ei niua. La vart niua ei quella che fa sterment igl unviern, da quella vart vegnan biaras lavinas a val.
Populaziun
Il diember da habitonts digl onn 2005 dumbra rodund 2'005 persunas. Da quellas persunas tschontschan 87% romontsch e 13% tudestg ni auter.
Massagno
Massagno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Vezia dal district Lugano.
Tujetsch
Lungatg
En la Val Tujetsch vegn tschintschau in romontsch sursilvan tut special, il dialect tuatschin. Sco lungatg da scartira han ils Tuatschins il romontsch sursilvan. Quei dialect ed il qual dils Medelins ei la fuorma dil romontsch sursilvan vegl. Entuorn igl onn 1400 ei vegniu da Cuera in niev trend da lungatg. Sederasaus ei quel denton mo entochen Mustér. La val Tujetsch e la Val Medelina ein buca vegnidas tschaffadas dil niev romontsch. Il dialect Tuatschin vegn aunc oz discurrius en la val.
Il lungatg ufficial da scartira dalla vischnaunca ei il romontsch sursilvan ed il lungatg ufficial a bucca ei igl idiom da Tujetsch.
Muri (district)
Il District Muri (tudestg: Bezirk Muri) è in district dal chantun Argovia.
Valeyres-sous-Ursins
Valeyres-sous-Ursins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Questione Ladina
thumb|250px|‹Questione ladina›: Furman il rumantsch, il ladin ed il furlan in’unitad? Questione Ladina numn’ins la dumonda, schebain il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan en il Friul sajan linguas parentas e sch’i saja giustifitgà da las unir sut l’expressiun linguas retoromanas (resp. ‹rumantsch da las Alps›).
Opiniun dals Ascolians
L’emprima gruppa sa basa sin ina lavur publitgada l’onn 1873 dal linguist Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907). La vista represchentada en questa publicaziun è vegnida cumplettada ils proxims onns intensivamain da Theodor Gartner (1843–1925).