cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samignun
Midada al tudestg
Fin enturn il 1820 discurrivan ins en la val bunamain exclusivamain rumantsch, ma tras l’immigraziun e nozzas cun glieud dal Tirol ha il dialect bavarais pudì fitgar pe pauc pli tard. Ina tschert’influenza ha segiramain er gì l’engaschament d’in scolast oriund da la Malserheide en il Tirol che ha spusà ina dunna da Samignun ed è daventà scolast dal vitg. Otto Gröger suppona plinavant che l’emigraziun respectivamain la spariziun da la minoranza refurmada (ch’aveva ina pli gronda attaschadadad cun l’Engiadina refurmada che cun il Tirol catolic) haja indeblì il rumantsch. Fin il 1810 vegniva la pregia catolica probablamain tegnida per rumantsch, suenter il 1810 per tudestg. La pregia refurmada han reverendas engiadinais probablamain fatg per rumantsch. La davosa pregia refurmada per rumantsch ha gì lieu il 1835, cura che la davosa abitanta refurmada da Samignun è morta ed il pled da bara è vegnì legì per rumantsch. Dapi circa l’onn 1820 duvravan ins a Samignun omaduas linguas, enfin ch’il tirolais è sa profilà pli e pli ed ha stgatschà il rumantsch. Probabel saveva la pli gronda part dal abitants gia discurrer avant tudestg. Ils onns 1920 relata Otto Gröger che nagin a Samignun possia sa reguardar dad insatgi che na discurriva betg tudestg.
Parc Naziunal Svizzer
thumb|Il logo dal parc Il Parc Naziunal Svizzer (tudestg: Schweizerischer Nationalpark, franzos: Parc National Suisse, talian: Parco Nazionale Svizzero, englais: Swiss National Park) è situà en il chantun Grischun en la Engiadina bassa. Las vischnancas cha fan part dal territori dal parc èn Zernez, S-chanf, Scuol ed Val Müstair. La surfatscha dal parc è da 172.4 km2.
Samignun
Midada al tudestg
Tar l’emprima dumbraziun dal pievel svizra (1860) eran anc 10 chasadas rumantschas, visavi 68 da lingua tudestga. Diesch onns pli tard (dumbraziun dal 1870) è registrada be anc ina chasada da lingua rumantscha. Per quest motiv na vegn Samignun er betg quintà tar l’intschess tradiziunalmain rumantsch. Chapì il rumantsch ha dentant probablamain anc la plipart dals abitants. Il pader benedictin Maurus Carnot ch’è naschì il 1865 a Samignun e creschì si là n’ha gia betg discurrì pli rumantsch da Samignun; el ha emprendì il rumantsch sco lingua estra a Mustér. Cura che Robert de Planta e Florian Melcher han documentà il rumantsch da Samignun tranter il 1899 ed il 1910, devi be anc singulas persunas da lingua rumantscha. Questa retschertga è bain il sulet fastiz dal dialect rumantsch da Samignun. Tranter ils davos pledaders eran Augustin Heiss, Casimir Platzer e Johanna Kleinstein. Cura che Augustin Heiss è mort l’onn 1935, è il rumantsch da Samignun sparì definitivamain.
Montignez
Montignez e ina fracziun da la vischnanca Basse-Allaine dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Samignun
Il dialect rumantsch da Samignun
Aifer il rumantsch tutgava il dialect da Samignun cleramain tar il vallader. Entras l’isolaziun da la Val Samignun aveva il dialect local dentant ina posiziun particulara che s’exprimiva d’ina vart tras arcaissems. (Uschia aveva il rumantsch da Samignun plirs tratgs cuminaivels cun il jauer da la Val Müstair, il qual sa mussa pli arcaic en cumparegliaziun cun il vallader.) Da l’autra vart èn sa fatgas valair novaziuns linguisticas che stattan en connex cun il contact cun il tirolais.
Parc Naziunal Svizzer
Istorgia
A la fin dal 19avel tschientaner creschiva l’industrialisaziun ad in crescher ed i deva er en Svizra adina dapli umans che sa faschevan quitads per la natira e per ses avegnir. Ils pioniers da la fundaziun dal Parc Naziunal eran perscrutaders da la natira da la Societad svizra per la perscrutaziun da la natira, la ASPN dad oz. Perscrutaders sco Fritz Sarasin, Carl Schröter, l’Engiadinais Steivan Brunies ed auters temevan ina destrucziun creschenta da la natira e vulevan dar cuntrapais cun fundar in parc naziunal. La fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer è stà in’etappa impurtanta en l’istorgia da la protecziun da la natira. Quest reservat è stà l’emprim parc naziunal da las Alps e da l’Europa centrala. La fundaziun dal Parc Naziunal Svizzer data dal 1 d'avust dal 1914.
Samignun
Il dialect rumantsch da Samignun
Bunamain tut quai ch’ins sa davart il rumantsch da Samignun deriva da las registraziuns da Florian Melcher e Robert de Planta. Lur notizias consistan da passa 12 000 pleds e proverbis. Fin il di dad oz è be ina part dal material davart il rumantsch da Samignun vegnida publitgada. Igl existan plinavant ina grammatica da Theodor Gartner dal 1879 ed in text da quatter paginas dal 1890. L’onn 1981 ha Ada Ritter preschentà en sia dissertaziun ina survista detagliada da l’inventari fonetic.
Ils suandantas tratgs attribuescha Ada Ritter a l’influenza dal bavarais:
Sco ils auters dialects ladins ha er il rumantsch da Samignun surpiglià directamain pleds dal tudestg. Tranter quels sa chattan sper paur e puop era pleds sco vat dal tirolais pald, vaunc dal tirolais Pank, vallas dal tirolais pall, vaffas da tirolais Waffe u vaunga dal tirolais Wange.
Il dialect tudestg da Samignun
Il dialect tudestg da Samignun è il sulet en Svizra che na fa betg part da l’aleman, mabain dal bavarais. Aifer il bavarais tutga Samignun tar il bavarais dal sid e mussa oravant tut tratgs dal dialect da la Val da l’En Superiura. Il vocabulari dal dialect da Samignun vegn registrà en il Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich.
Sco scha nüglia nu füss (sursilvan)
Sco scha nüglia nu füss ei in Roman da Rut Plouda.
Bougy-Villars
Bougy-Villars è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Sco scha nüglia nu füss (sursilvan)
Tgei?
Quei cudisch setracta d’in dialog intern d’ina mumma cun siu fegl ch’era impedius ed ei morts cun 19 onns.
Jeu sun en stalla e vesel co ti dattas en fein. Igl ei stregn, ti laias denton buc luc. Ti lavuras sco tiu bab. Vas cun la biestga ordadora e spetgas tochen ch’ei han buiu. Cu nus mavan cun tren havevas ti bugen ils tunnels. Ti sesevas sil baun, sesentevas ferms e curaschus e miravas cun legria co ils mirs vargavan giuado. Il pastur da nuorsas camina tras las streglias cun siu muvel. El ha buc tema dil stgir, el ha siu tgaun, siu fiug e siu sacados. Ti sesas entuorn ina meisa cun la giuventetgna il venderdis ni la sonda sera. Tuts discuoran, rian, beiban e maglian. Mintgaton stattas en pei per far in viva. La notg audel jeu co ti sortas d’in auto.
Jeu patratgel vid la mar, ti stattas en schanuglias e fas tuors da sablun cun tes cumpogns. Jeu patratgel spieghel, ti miras el spieghel e dias smaladiu mongoloïd.
Tiu bab ha mazzau ina biestga e priu ora il dadens e ti rasas ora tes emprems peschs sin meisa e rias tut dad ault. Jeu cavel truffels, ti rimnas els e mettas els ella sadiala. Tuttenina vegns staunchels e fas ina pausa, lu rasas ora la marenda silla cozza e spetgas.
Tgi?
L’autura ei igl Jeu che scriva da siu fegl impediu. Igl ei regurdientschas da lur fegl ch’ei morts cun 19 onns. Il Ti ha num Joannes ed representa il fegl da Rut Plouda.
Las persunas possedan negina descripziun precisa da lur apparientscha. Joannes era in giuven fetg curaschus, el selegrava da pauc e saveva sefatschentar en sia atgna moda, per exempel cun contemplar la glieud. El era adina cuntents, haveva gronds plans e leva aunc veser bia da quei mund. Savens leva el esser ina autra persuna, ina ch'el ha mai saviu esser (texts screts en la 3 persuna).
Dalla mumma da Joannas san ins buca aschi bia perquei ch’ella raquenta davart siu fegl. Ella ei fetg sociala, mira fetg bein da siu fegl e mira ch’ei mondi bein cun el.
Tgi cun tgi?
Il „jeu” raquenta sco ei era. El raquenta davart il „ti”, tgei che lez fageva bugen, da ses plans e sias finamiras. Il ti separticipescha mai al discuors. Lur relaziun era fetg buna, conflicts ein mai descrets. Joannes gidava savens sia mumma, per exempel a cavar truffels. La mumma da Joannes era loscha da siu fegl. Savens contemplava ella el.
Ei dat damondas che restan savens aviartas. Mintgin che legia quei cudisch sa sez far ponderaziuns davart las rispostas. A Rut Plouda eis ei fetg impurtont ch’ils lecturs ston aunc sezs far patratgs. Ella less buca che tut vegn surviu si ad els.
Citad da Clà Riatsch: „Scha’l lö da l’inscunter cun l’oter es ün text, discuorra ün „eu“ eir per ün „tü“. Lur dialog es üna finita, lur inscunter ün’illusiun; l’oter para pers sco ün mort chi nu respuonda. Co far per nun inscuntrar be üna figüra sblacha o be l’aigna sumbriva? Co far cha l’oter resista e respuonda: cun sia vusch, sia preschentscha, cun la forza e’l misteri da sia vita?
In „Sco scha nüglia nu füss“ da Rut Plouda dvaintan ün „eu“ ed ün „tü“ las vuschs da differents inscunters: vita e mort. Algord e sömi. Memoria e scrittüra. (Citad dil cudisch „sco scha nüglia nu füss“)
Nua?
Mintga pagina ha quasi in auter liug. Ils loghens d'acziun ein ell' Engiadina. Per exempel alla staziun, nua ch'ils trens vegnan e van. Els significheschan la colliaziun dall’Engiadina cun il mund ed ein era in simbol per viver e murir. Quei simbol da veta e mort ei in element fetg impurtont el cudisch. El vegn adina puspei menziunaus. Las undas, ils utschals, las neblas, las nuorsas piardan lur pigns e.a.v. tut ei in ir e vegnir, sco il carstgaun sil mund. Auters loghens ein per exempel a casa, si mises e tut ils loghens che regordan la mumma da siu fegl. Il bia eis ei loghens ordadora perquei che Joannes termagliava savens el liber.
L’atmosfera descriva Rut Plouda fetg precis. Per exempel sin pagina 37: „Aint il tren savura da malesser. I tira aint da fanestra. Il vagun es bod vöd. Davovart sfuschigna inchün aint in alch tas-cha o s-charnütsch da palperi. Üna giuvna taidla musica cun in walkman. […]“
Cura?
Il cudisch vegn publicaus igl onn 2000. L’ovra setracta da patratgs davart il fegl dall’autura che ha viviu naven da 1977 tochen 1996. Il cudisch ha 95 paginas, savens eis ei denton mo scret da vart dretga. Il temps da raquintaziun cumpeglia circa ina ura e miez. Il temps raquintau ei buc diltut clars. Las regurdientschas san esser d’ in meins ni da plirs onns. Il cudisch consista da singulas scenas, nua che Joannas e sia mumma ein participai. In’acziun ei pia adina avon maun. Las scenas ein claramein acronologicas. Las acziuns seglian dad in liug a l’auter e cunquei ch’ei setracta da regurdientschas ei ina raquintaziun cronologica buca pusseivla. Rut Plouda ha denton empruau da far in cert uorden cun las regurdientschas cun agid dallas quatter stagiuns.
Las acziuns han liug per gronda part duront il di perquei ch’ei schabegia dapli lu.
Co?
Simbols dat ei fetg biars, per exempel ils trens alla staziun, las neblas, la glisch, ils utschals, la catscha. Tuts han la medema muntada, numnadamein igl ir e vegnir, viver e murir. Era igl ascher cumpara fetg savens, el simbolisescha il ciclus dalla veta. El center stat adina Joannes ed il mund gira entuorn el. L’autura lai ina certa libertad al lectur. Aschia che lez sa fa ses agens patratgs.
Ina canzun che cumpara el text ei: „L’amour, ça fait pleurer”. Quella canzun ha denton negina simbolica speciala ed ei buc aschia impurtonta. La canzun cumpara cura che la mumma da Joannes seregorda ch’ella era per l’emprema ga tier il bab da Joannes. Els eran ventireivels, l’amur fageva ri mo la canzun scheva il cuntrari.
Lungatg?
Il jeu discuora buca en in discuors direct cul ti. El declara plitost il cumportament dil ti en las differentas scenas. Il cudisch ei screts en vallader. La schelta da plaids ei buca enorm gronda. L’autura scriva en in sempel lungatg da mintgadi ed a moda fetg emoziunala. Era ils texts ella tiarza persuna ein screts en in sempel lungatg. Per l’autura stat igl affon el center.
Las construcziuns ein fetg cuortas e concretas. Quei dat al cudisch ina structura speciala.
Dialogs dat ei negins. Igl ei plitost ina raquintaziun co la veta era cun quei affon e per quei affon. Tgei dat en egl?
Il cudisch ei screts a moda fetg speciala. Cura ch’ins entscheiva a leger el ha ei negin connex. Ils loghens midan traso ed ins sa buc vida tgei ch’ins ei. Tuttenina capeschan ins ch’ei setracta da singulas regurdientschas e che pér las singulas scenas ensemen dattan in senn a tut.
Igl ei buca clar sche Rut Plouda s’identifichescha culla mumma da Joannes e Joannes cun Andris (il fegl da Rut Plouda). Ins schess ch’ei stoppi bunamein esser il cas. Cunquei che Rut Plouda haveva in fegl impediu ch’ei morts ella vegliadetgna da 19 onns. Era il maletg silla cuviarta dil cudisch deriva da siu fegl e Plouda scriva da tematicas ch’occupeschan ed interesseschan ella. Cumparegliar la veta dallas persunas el cudisch cun quella dall’autura ed indentificar las persunas astgan ins denton mai. Il cudisch ei fetg interessants. Era sche las singulas scenas paran magari monotonas e nunimpurtontas. Ins sa s’imaginar fetg bein co quei era cura che Joannes viveva.
Per part descriva l’autura las scenas fetg detagliadamein. Per la mumma da Joannes ha tut quei che ha da far cun siu fegl ina impurtonza tut speciala. Ina giacca ei per ella buca semplamein ina giacca. Igl ei la giacca da Joannes, quella ch’el purtava. Quella moda da descriver dat al text ina vart fetg emoziunala. Ins sa s’imaginar che Joannes purtava adina quella giacca e che quella era per quei motiv zatgei special per sia mumma.
Il cudisch tracta oravontut ils suandonts temas:
Il punct che ha muentau mei il pli fetg ei cura che la mumma da Joannes seregorda ch’el mira el spieghel e di smalediu mongoloïd. El cumbatta per il mintgadi. Viva sia veta curaschus e cuntents e sia mumma admira el.
Mintga carstgaun ha ina enorma muntada sin quest mund. Cura che la veta va a fin per enzatgi, lai quella persuna anavos biara glieud en tristezia. Il sulet che resta ein las nundumbreivlas regurdientschas dil temps ch’ins ha astgau passentar cun quei carstgaun ed igl engraziament ch’ins ha astgau enconuscher el. Il „Sco scha nüglia nu füss“ muossa con impurtonts che Joannes era a sia mumma e co lezza emprova uss dad eluvrar la mort da siu fegl.
Saint-Livres
Saint-Livres è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
District da Conthey
Il district da Conthey è in district dal chantun Vallais.
Oensingen
Oensingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Bière
Bière è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Neuendorf
Neuendorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Berolle
Berolle è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Ocourt
Ocourt e ina fracziun da la vischnanca Clos du Doubs dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Montmelon
Montmelon e ina fracziun da la vischnanca Clos du Doubs dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Madulain
Madulain è ina vischnanca svizra en il en il district Malögia. L'onn 2015 dumbrava Mudulain 229 abitants.
Battistians
Battistians è la denominaziun d'ina orientaziun linguistica tenor il linguist talian Carlo Battisti. Sco Battisti snegan ils Battistians l'unitad linguistica tranter il rumantsch dal Grischun, dal ladin da las Dolomitas e dal furlan e decleran il rumantsch sco sutdialect lumbard ed il ladin dolomitan sco sutdialect venezian.
Madulain
Geografia
Madulain sa chatta tranter La Punt Chamues-ch e Zuoz. Sia autezza è da 1'697 m s.n.m. e la surfatscha è da 16.28 km².
Battistians
Ils Battistians s'opponan als Ascolians ch'èn da l'avis cuntrari.
Oberwald
Oberwald è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
In nibel per cumiau (sursilvan)
In nibel per cumiau ei in Roman da Katrien Seynaeve.
Duront sia sepultura, seregordan enconuschents da Fran, che ha giu concer dall’ossa ed ha stuiu murir gia cun 17 onns, vida moments bials ni meins bials en cumpignia cun ella. Igl ei fetg grev per la famiglia da setener ensemen e prender cumiau da lur feglia e sora. Era il frar giuven da 7 onns sto realisar che sia sora vegn mai pli a turnar.
Resumaziun
Fran, ina mattatscha da 16 onns, habitescha cun sia famiglia el marcau da Gent, en Belgia. Ella ei la veglia da treis affons. Sia sora pintga senumna Kim ha e siu frar pign Bram. El ei siat onns vegls. Fran ei ina persuna fetg viva e fetg musicala. Ella sunass il pli bugen mo gegia entstagl far aunc 'tups' pensums da matematica ni chemia. Tuttenina denton survegn ella adina pli fetg mal il schanugl. Damai che las dolurs calan mai, e Fran vegn vitier adina pli satella, decidan ils geniturs dad ir en spital cun ella per schar intercurir inagada endretg, tgei che va avon en quei schanugl. El spital empren Fran d'enconuscher il renomau e simpatic miedi Dr. Vanaalst. El sto denton gleiti purtar ad ella ina novitad che vegn a midar fatalmein sia veta. Ils tests muossan nuot auter che cancer dall'ossa, e vitier dat ei nuot auter che amputar la comba schi spert sco pusseivel. Per Fran dat in mund ensemen. Tgei far senza comba? Ella enquera confiert ella musica, ed anfla quel ella renomada canzun da John Lennon, Imagine. A casa aud’ins igl entir di, mo aunc quella canzun. Da quei temps vegn, schegie ch’ei dirsturba enqualin en casa, gia daditg buca pli dau camonds a Fran. Cunzun la sora Kim pitescha sutlunder. Ella sesenta adina pli fetg ignorada da sia famiglia. Era la mumma sa buca co ir entuorn cun ina tala situaziun. Ella s’allontanescha dalla famiglia, s’occupescha mo aunc cun Fran e cura ch’ella ei morta di ella buca plaid pli. Il bab ei surdumandaus e sesenta tut persuls. Per l’emprema gada dat ei conflicts ella lètg. Tuts emprovan d’untgir il tema. Ins emprova da far curascha schegie ch’ei ins sa ch’ei vegn buca pli a cuzar ditg. Bram, il frar pign ei aunc memia giuvens da realisar la situaziun. El anfla denton in amitg Thomas che ha medemamein cancer ed ei ella medema stanza sco sia sora el spital. E Fran vegn puspei sauna suenter entginas chemotherapias. En quei temps duront la malsogna empren Fran d’enconuscher in flot giuven, Gerd. El drova urgentamein ina persuna che suna bein gegia e fuss promta da sunar en siu quartet. Tier Fran ha el anflau tgei ch’el ha encuretg. Fran di gie ed els daventan buns amitgs, schegie ch’els ein caracteristicamein fetg differents. Suenter in onn survegn ella in telefon d’il miedi. La malsogna ei returnada. Fran vul buca aunc inagada far atras il medem. Ella po buc aunc inagada cumbatter. Denter casa e spital realisescha Fran ch’ella sto murir. Ei vegn adina mender. Ella vegn aschi fleivla ch’ella ei gnanc pli habla da tener sia gegia. Fran miera cun mo 17 onns. Duornt la sepultura sto era Bram, il frar pign realisar che sia sora gronda tuorna buca pli. El ei trests damai ch’el vesa mo il sulegl quei di e sia sora ha negliu in nibel per seser cumadeivel e merar giu sin els. El malegia a sia sora in davos maletg; in nibel per cumiau, e metta quel sil vischi.
Liug
La historia schabegia en in marcau a Belgia (il liug danunder che la scribenta ei). Il liug principal ella historia ei la baselgia. Quasi igl entir raquent ha liug duront la sepultura. Auters loghens ein la casa dalla famiglia Raman ni era il spital.
Temps
Il temps d’acziun ei duront sepultura che cuoza tenor cudisch circa entuorn duas uras. Ei setracta en tut da buca pli ditg che in miez di. Ils raquents dallas persunas (duront la sepultura) van maximal anavos tochen alla naschientscha da Fran avon 18 onns.
Lungatg
Il cudisch ei tenor ils plaids fetg sempels da capir, denton ei la successiun dils differents raquents per part aunc greva da coordinar cura ei tgei capitau. Ei dat negins capetels, denton suenter mintga raquent dat ina persuna davart Fran, eis ei scret in pèr plaids digl augsegner. Pia ins mida trasora naven dil temps vargau anavos ella realitad duront sepultura. Quei fa la historia bein empau cumplicada denton era fetg interessanta ed ei dat ina certa structura.Per part dat ei era discuors directs denter entginas persunas e Fran, duront la sepultura.
Ins sa propi s’imaginar la situaziun fetg reala. Las figuras e lur reacziuns ein fetg humanas e realisticas. Ins sesenta per part sco sch’ins prendess sez part alla sepultura.
Speciala ei la successiun dils raquents. Igl ei per part buca clar tgei ch’ei gia schabegiau e tgei buc. Quei fa la lavur dalla resumaziun fetg stentusa.
Fuorma
La historia vegn raquintada a moda tut speciala. L’entschatta dil text tracta en baselgia. La sepultura entscheiva ed il plevon di enqual construcziun. Duront la messa raquentan differentas persunas che han giu ferm contact cun Fran, cunzun ils davos dus onns (cura che Fran ei vegnida malsauna), ina pintga historia. Quellas historias ein fetg cuortas e setractan per gronda part dad in schabetg, ni muments specials da quella persuna en cuminonza cun Fran. Alla fin dil cudisch enconuscha il lectur la historia da Fran, denton baghegiada ensemen da differentas perspectivas e meinis. Ei dat buca grondas variaziuns dil text sez, (strusch fatg diever da mieds stilistics ni metafras e.a.v.) denton para il text era buca monoton, gest perquei ch’il raquintadar mida permanentamein ed ei vegn buca raquintau mo ord ina perspectiva mobein ord pliras. Il raquent ei buca structuraus en capetels mobein en differents ‘pigns’ raquents. Suenter mintgamai in raquent cuntinuescha ei cun plaids digl augsegner duront messa. Sinaquei vegn puspei ina historietta. Alla fin san ins pia buca mo la historia da Fran, mobein ins ha sco era aunc parallelmein priu part dalla sepultura. Quei che ei per mei zatgei fetg special ed interessant davart quei cudisch.
La «melodia» dil text ei fetg emoziunala. La historia vegn propi fetg datier al lectur. Ei dat fetg bia da patertgar, buca mo duront il leger. Ins vegn adina puspei pertgarts con leds ch’ins duei esser da buca esser malsauns ni haver in destin semegliont.
Apples
Apples è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Pleujouse
Pleujouse e ina fracziun da la vischnanca La Baroche dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Ballens
Ballens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Mollens (VS)
Mollens è ina vischnanca politica svizra en la part francofona dal chantun Vallais. Ella è situada en il district Sierre (tud. Siders).
Réclère
Réclère è ina fracziun da la vischnanca Haute-Ajoie dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Roche-d'Or
Roche-d'Or e ina fracziun da la vischnanca Haute-Ajoie dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Montricher
Montricher è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
L'Isle
L'Isle è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Autonomia communala
En il chantun Grischun giaudan las vischnancas (dumber: 208) grazia al svilup istoric ina autonomia communala sco en nagin auter chantun (vesair: Vischnancas dal chantun Grischun). Uschia decidan las vischnancas er davart la lingua uffiziala e la lingua da scola.
Rocourt
Rocourt e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Wyna
La Wyna è in flum da la Svizra cun 35 km lunghezza che cula tras il chantun Argovia.
Sper Suhr sbucca el en la Suhre.
Grancy
Grancy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Mauraz
Mont-la-Ville è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Egerkingen
Egerkingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Rumantsch da Vaz
<div id="Model_Repassada"> Il rumantsch da Vaz e in idiom tgi vign baterlo aint il cumoin da Vaz. Tenor la dombrazieun dil pievel digl onn 2000 batearlan 9.03 % u 243 parseunas domiciladas aint il cumoin da Vaz rumantsch da Vaz. Quella cefra risguarda dantant betg quels pledaders dil rumantsch da Vaz tgi voivan ainten otras vischnancas grischeunas u schu la Bassa.
Istoargia
Il rumantsch da Vaz e sa sviluppo dil latoin vulgar. Siua dalla conquista dalla Rezia durant il domini digls imperateurs romans Tiberius u Claudius e il latoin vulgar sa deraso plamet ainten las vals reticas abitadas da stirpas celticas a reticas. Angual pocs pleds retics a celtics en antros aint il latoin vulgar. I sa tracta par granda part da noms da lia, dalla flora a dalla fauna. I vign smino tg' ils noms da lia Lain, Zoarten, Muldain ad Il Men daroivan dil celtic u dil retic.
Igl pi vigl documaint scret an rumantsch da Vaz en las foarmas da saramentazieun dil mastral, dils darschieders a dil guebel dalla measa dartgira da Vaz. Pi tard suondan brevs martgo a testamaints screts da mercenaris a dad emigrants.
Seleute
Seleute e ina fracziun da la vischnanca Clos du Doubs dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Rumantsch da Vaz
Istoargia
Ils capputschins talians tgi an pastoro la plaiv da Vaz da 1663 antochen 1933 an er uschi ina granda influenza partutgand il rumantsch ainten baselgia ad ainten scola. Avant tg'els pudevan pastorar ina plaiv rumantscha, stuevan els amprender il lungatsch. Quigl faschevan els pil solit an Surselva, il center dil catolicissem grischeun da lez taimp. Ils capputschins talians tgi vagnevan aint il grischeun catolic passantavan pil solit in tscheart taimp an Surselva par amprender rumantsch. Per siua surpiglievan els ina plaiv rumantscha. Il priedis faschevan els an Sursilvan ad els scrivevan er tschearts documaints (p.ex. testamaints) pils parrochians an Sursilvan. Uschoa e il Sursilvan davanto a Vaz ma er ainten otras vischnacas dalla Val Alvra ad an Surses il lungatsch dalla baselgia. Scu tga la scola e vagnida declarada obligatorica il 1848 an ils cumoins catolics dil Grischeun Central surpiglio ils codeschs da scola dalla Surselva. Uschoa e il Sursilvan er davanto lungatsch da scola ad a mantigni quel status antochen igls onns 1970. Per alleura a Vaz mido til Surmiran.
1980 a il romanist Theodor Ebneter publitgo il Vocabulari dil Rumantsch da Vaz. Quella publicazieun davart in idiom baterlo d'ina cuminanza linguistica da pocas tschient parseunas a uschi in reseun ambivalent. Dantant tg'il pievel da Vaz a stimo zont fitsch la cumparoida da quell' ovra, an represchentants dad oters idioms sa dumando das-cheus scha quigl fetscha ansomma da basigns. Il Vocabulari dil Rumantsch da Vaz e immdiat davanto il punct da referimaint linguistic pils pledaders dils rumantsch da Vaz. La suletta resalva vears Theodor Ebneter e il fatsch tg'el a betg risgurdo neologissems. Uschoa en ils pledaders sfurzos da consultar er oters vocabularis rumantschs sch'els sartgan in neologissem.
Exaimpel
Lai
Amiez la val tgi lientsch sa stenda targlisch' il lai an calm profond. Il ses blo bufatsch resplenda ils siemis da quest mond.
Scu in tschupi, la palé ota ornesch'il lai cun si caleur. Geu contemplesch schu dalla motta la val an si splendeur.
Las aclas viglias ossas voidas ragoardan in taimp passo. Pils cualms antoarn eni starnoidas - il taimp e sa mido.
Sillas costas taissas crescha in got spess scu da valé. Pi ameunt igl îgl viandescha - el vot anc vair daple.
Ad il Foil Cotschen maiesteus rischa quel sche da stad. Geu sfons tot pieteus ainten la perpetnadad.
Vendlincourt
Vendlincourt e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Rumantsch da Vaz
Inscripzieuns
Las voas sil territori dil cumoin da Vaz poartan noms rumantschs. Er vi da bleras tgiesas po in vair inscripzieuns an rumantsch da Vaz.
Sévery
Sévery è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Oberbuchsiten
Oberbuchsiten è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Mont-la-Ville
Mont-la-Ville è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Bedretto
Bedretto è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Airolo dal district Leventina.
Pampigny
Pampigny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Härkingen
Härkingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Saint-Ursanne
Saint-Ursanne e ina fracziun da la vischnanca Clos du Doubs dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Medischina
La medischina es la scienza da la prevenziun, identificaziun e tractament da malsognas e blessuras pro l'uman ed animals.
Ella vain pratitga da persunas versadas en la guariziun medischinala cun la finamira da mantegnair o restituir la sandad. Dasper la medischina da l'uman tutgan era la medischina dentala, la medischina veterinaria e cun ina encletga schglargiada era la medischina fitoterapeutica.
L'istorgia culturala enconuscha ina gronda quantitad da differentas tesas medischinalas, iniziond cun las scolas medicalas antiquitadas europeanas ed asiatas, fin pro la varietad moderna dad scuvertas scientificas.
Cossonay
Cossonay è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Cottens (VD)
Cottens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Dalpe
Dalpe è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Quinto dal district Leventina.
Chavannes-le-Veyron
Chavannes-le-Veyron è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
La Chaux
La Chaux è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Osco
Osco è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Faido dal district Leventina.
La Punt Chamues-ch
La Punt Chamues-ch (talian e tudestg Ponte-Campovasto, uffizial fin il 1943) è ina vischnanca politica svizra en il circul Engiadin'Ota, district Malögia dal.
Vufflens-la-Ville
Vufflens-la-Ville è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Laupersdorf
Laupersdorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Quinto
Quinto (tudestg, istoric Quint im Livinental) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul Quinto dal district Leventina.
Calpiogna
Calpiogna è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Faido dal district Leventina.
Augustus
thumbnail|230px|Augustus Augustus (* 23-09-63 a. Cr. sco Gaius Octavius a Roma; † 19. avust - 14 s. Cr. a Nola sper Napoli) vala sco emprim imperatur roman. L'onn 15 a. Cr. lascha Augustus occupar ses dus figliasters Drusus e Tiberius las Alps reticas. La Rezia daventa uschia part da l'Imperi roman e vegn romanisada.
Veta
Augustus e la sia sora Octavia èn igls unfants da Gaius Octavius ed Atia. Atia è la neza da Julius Cesar. Igl bab totga tigls Equits. Chegl è la noblezza digls cavaliers romans. Chels on betg gronda influenza, els èn pero retgs. Siva dalla mort digl bab è Augustus carschia se tar sia tatta. Pi tard er tar sies padraster a Roma.
Siva dalla mort da Cesar ò Augustus santia tg'el seia nia adopto dad el. El è ossa imperatour roman. El veva pero betg dalunga influenza segl imperi roman. Sch'el fiss betg sto igl sotnev da Cesar, vess el mai survagnia tanta pussanza.
Airolo
Airolo (lumbard Airö, istoric: rumantsch, tudestg Eriels) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul cun il medem num en il district Leventina.
Uman
L'uman (Homo sapiens, latin per "uman raschunaivel, enclegend" o "uman sabi, intelligent, perdert") es ina spezia dal gener Homo da la superfamiglia dals ominids. Ella partegna al urden dals primats e cun quai als mammals auts. Caracteristicas generalas e furmas da vita cuminaivla da l'uman vegnan retschertga en l'antropologia, l'etnologia e sociologia.
Durant l'istorgia e l'evoluziun da l'uman sa han svilupats caracteristicas tgi han furma las cundiziuns, cha l'uman pudaiva gnir ina creatira cun autas dependenzas da sozialisaziun e cultura. Latiers tutgan ina ditga uffanza, la capacitad d'emprender linguas e da collavurar, co er dad entrar lioms sozials fich cumplexs.
Grazia a lur schientscha esi pussaivel per umans dad encleger l'existenza ed reflectar lur esser. Ordlonder resultan dumondas davart l'atgna existenza, co quella davart sias atgnas libertads, la posiziun da l'uman en la natira, davart princips da la morala ed il cunviver e'l senn da la vita.
Corp uman
L'anatomia, la biologia umana e la medischina s'occupan cul corp uman. In uman ha 206 fin 214 oss chi furman il skelet. Pro'ls pops sun quai dapli da 300 oss chi creschan ensembel cun il temp.
La grondezza da l'uman es per part ertà, ma dependa era da las circumstanzas da vita, co la nutriziun. Ums sun tendenzialmain pli gronds co dunnas. Dapli il 19avel tschientaner s'ha la grondezza media ill'Europa Centrala augmenta da 167,6 cm (ummens) / 155,7 cm (dunnas) sin 178 cm (ummens) / 165 cm (dunnas).
Per il pais nu daja in consens medicinal che chi'd es giavischaivel o natiral, surtut pervi cha'l pais es dependent da la grondezza. L'organisaziun da sanda globala (WHO) ha tuttina defini ina zona da norma cun l'agid dal Body-Mass-Index (BMI) da 18,5 fin 24,99. Il BMI sa eruischa dal pais in kils parti culla grondezza en meters en quadrat (Exempel: 70 kg / 1.70 cm2 = BMI 24.2)
Bassecourt
Bassecourt e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Campello
Campello è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Faido dal district Leventina.
Mairengo
Mairengo è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Faido dal district Leventina.
Faido
Faido è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Faido dal district Leventina.
Ave Maria
L'Ave Maria è in'antifona ed in'uraziun.
District d'Entremont
Il district d'Entremont è in district dal chantun Vallais.
La Sarraz
La Sarraz è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Senarclens
miniatura Senarclens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Eclépens
Eclépens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Gruyères
Gruyères è ina citad svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère cun 1867 abitants. Gruyères sa chatta al cunfin da la Sarina sin 810 m.s.m.
Grandvillard
Grandvillard è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Cavagnago
Cavagnago è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giornico dal district Leventina.
Bever
Bever es üna vschinauncha politica svizra i'l. Ella as chatta i'l circul d'Engiadin'Ota dal district Malögia.
Boécourt
Boécourt e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Anzonico
Anzonico è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giornico dal district Leventina.
Moiry
Moiry è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Balsthal
Balsthal è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Bourrignon
Bourrignon e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Gollion
Gollion è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
COVID-19
alt=Placat d'infurmaziun da l'uffizi federal da sandad davart la protecziun da scolars e scolaras encunter il coronavirus. Las mesiras descrittas sun purtar mascrinas a partir da 12 onns, avrir pliras giadas las fanestras, lavar bain ils mauns, evitar da dar il maun, tusser e starnidar en in fazielet u en la foppa dal cumbel, restar a chasa en cas da sintoms e betg parter il mangiar ed il baiver.|miniatura|Placat d'infurmaziun da l'uffizi federal da sandad davart la protecziun da scolars e scolaras encunter il coronavirus. COVID-19 (scursanida englaisa per coronavirus disease 2019, per Rumantsch malsogna da coronavirus 2019, colloquial corona o covid) es ina malsogna infectusa tge sa po sviluppar en consequenza dad ina infecziun cun il nov virus da corona SARS-CoV-2. La malsogna che attatga surtut la via respiratorica e vegnida descrita l'emprima giada a la fin dad 2019 a Wuhan en China. Durant il schaner 2020 s'ha la malsogna sviluppada en ina epidemia e s'ha rasa ora globalmain en ina pandemia.
La contagiun succeda per il solit tras ina transmissun da guttins. Spezialmain in spazis serrads e mal ventilads es era pussaivel ina transmissiun d'erosol ed il institut Robert-Koch n'excluda betg ina transmissiun via surfatschas contaminadas. Bler inditga ina derasaziun tras "Superspreading", quai vul dir eveniments da transmissiun explosivs, nua ina persuna contagia bleras persunas entant che bleras persunas na contagian nagin.
Il curs da la malsogna è betg specific e po variar ferm. Suenter ina infecziun daventan 55-85% perceptibelmain malsaun (index da manifestatiun).
Obergesteln
Obergesteln (tudestg vallesan Obergeschle) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica dal district da Goms en la part da lingua tudestga dal chantun Vallais en Svizra.
Il 25 da november 2007 han ins approvà en ina votaziun dal pievel la fusiun da las trais vischnancas dad Obergesteln, Oberwald ed Ulrichen. La nova vischnanca d'Obergoms exista dapi chalonda schaner 2009.
Istorgia
En cuntrast cun auters vischnancas dal Vallais è la pli gronda part da las chasas ad Obergesteln construida en crap. Quai sco consequenza l'incendi devastant dal vitg il settember 1868.
Il vitg era pliras giadas pertutgà dad eveniment da la natira ed incendis devastants. Sco las vischnancas limitrofas Oberwald ed Unterwasser è il vitg durant la Guerra da Rarn dal 1419 vegnì mess in fieu e flomma dals Bernais. Per quest vitg èn sa dentant mantegnids notizias pli veglias. Uschia hai dà il 1417 ina bova. La baselgia vegn schizunt menziunada l'emprima giada l'onn 1309 ed ins suppona perfin ch'i haja da in castel roman sin la collina da baselgia.
Ina lavina l'onn 1658 aveva sco consequenza ch'ins ha dischlocà il furn dal vitg. Ils 18 da favrer ha ina lavina da naiv pulvrusa pertutgà la part vers mesanotg dal vitg. Tenor ils rapports eran pertutgads 83 culmars da 35 chasas (u 56 edifizis e 27 chasas d'abitar cun 83 stanzas). Lezza lavina ha era bloccà il Rodan ed igl ha dà in incendi. Ina crusch commemorativa vi dal mir exteriur meridiunal da la baselgia fa endament a questa catastrofa. L'onn 1725 ha in lavina stgarpà davent las chasas gist bajegiadas, quai che ha manà a la decisiun da bajegiar mo pli tranter il Rodan e la collina da baselgia. In incendi grond ha l'onn 1806 destruì nov edifizis en la vischnanca. Quest fieu era dentant mo ina sagiada da qual ch'è rut or ils 2 da settember 1868. Restads èn be quatter edifizis d'utilisaziun ed il furn. Il Cussegl grond dal chantun Vallais ha incumbensà l'inschigner Ernest von Stockeralper (1838-1919) e l'architect Joseph de Kalbermatten (1840-1920) cun la reconstrucziun. L'architect de Kalbermatten, che ha studegià a la scola politecnica da Turitg tar Gottfried Semper, è sa laschà inspirà dals plans da reconstrucziun da la citad da Basilea ch'è vegnida destruida l'onn 1861 d'in incendi. Tipic per Obergesteln èn chasas da crap cun tetgs da plattas-crap ch'èn arranschadas en furma d'ina tavla da schah e giassas schlunganadas, quai per evitar ulteriurs incendis. La consequenza dal fieu era in'unda d'emigraziun vers l'America, oravant tut en la California, che ha pir terminà l'onn 1911.
Septuaginta
La Septuaginta (grec per „settaunta“) es la traducziun da la Bibgia ebraica illa lingua mundiela da l’antica, i’l grec. Oriundamaing significha la noziun «Septuaginta» be la Tora tradütta, però pü tard es manageda l’intera Bibgia güdeva.
Origen
La Septuaginta s'ho sviluppeda in ün process pü lönch traunter dal 250 aunz e dal 100 zieva la naschentscha da Gesu Crist.
Nom
Il nom Septuaginta deriva tenor la legenda dals settaunta traductuors e scienzios chi elavuraivan l’ouvra ad Alexandria in Egipta.
Giudaissem
Adonta cha la prüma traducziun s'ho collieda cun bgera spraunza aint il muond dals Güdevs, nun accepta il giudaissem la Septuaginta scu üna auctorited per interpreter la Sencha Scrittüra.
Cristianissem
I'l Nouv Testamaint sumaglian be l'evangeli seguond Lucas e'ls fats dals apostels al stil da la Septuagintga e pudessan dimena gnir influenzos dad ella.
Impustüt las baselgias ortodoxas in Europa da l'Ost drouvan la septuaginta scu la funtauna principela dal Vegl Testamaint eir auncha hozindi. Uschigliö as basan las traducziuns pel solit sülla Bibgia ebraica originela.
Perscrutaziun
La Scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel mantegna ün institut chi s'occupa da la perscrutaziun da la Septuaginta.
Trembel nair
Il trembel nair (Populus nigra) è ina spezia da plantas or dal gener da las paplas (Populus) entaifer la famiglia Salicaceae. El è derasà vastamain en l’Eurasia e l’Africa dal Nord.
Caracteristicas vegetativas
thumb|200px|left|Scorsa thumb|200px|left|Mina masculina thumb|200px|left|Mina feminina Il trembel nair crescha sco planta che perda la feglia d’atun e po, sut bunas cundiziuns dal lieu, cuntanscher autezzas da fin a 30 meters. Exemplars pli vegls èn da statura imposanta, romusa. Singuls exemplars cuntanschan in diameter dal bist da bundant 2 meters. Il bist è surtratg cun ina scorsa brin grischa cun ina structura groppa. Il bist e la curuna èn savens construids a moda irregulara, bizarra e fitg largia. Trembels nairs cuntanschan ina vegliadetgna da 100 fin 150 onns, en cas excepziunals da fin 300 onns. thumb|200px|La siluetta d’exemplars betg ibrids è pli irregulara e regorda a ruvers thumb|240px|Plantas ibridas cun bist e roma quasi guliva Dals brumbels sorta in’odur dultschina. I sa tracta d’ina rascha tatganta, la quala ils avieuls rimnan per far ordlonder propolis.
Sco tar tut las paplas sa differenzieschan ils fegls da chatschs lungs e da chatschs curts dal medem exemplar considerablamain in da l’auter. Vi da chatschs curts han quels ina furma rombica, vi da chatschs lungs èn els da furma rombic-ovala.
Caracteristicas generativas
Il trembel nair è bichasan cun spartiziun da las schlattas; igl existan pia plantas masculinas e plantas femininas. In grond dumber da flurs cumparan mintgamai ordinadas en minas che flureschan anc avant che la feglia cumenza a chatschar. Las minas masculinas han ina lunghezza da fin a 12 centimeters e pendan a moda lucca. Quellas han 12 fin 30 stamins, dals quals ils anters (satgets da pollen) èn l’emprim cotschen purpur. Las minas femininas madiras èn stendidas. Il nuf fructiv cun dus stigmas mellens è bain visibel.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 38.
Biocenosa
Sin il trembel nair sa sviluppan otg tgirallas da notg indigenas, tranter quellas la tgiralla da papla. Sin la planta vivan er divers insects che produceschan galas (p.ex. plugls).
Derasaziun
thumb|280px|Territori da derasaziun dal trembel nair (x: populaziuns isoladas, oransch: effectivs importads) Il trembel nair crescha en l’Europa a l’ur da flums en vastas parts da la zona temprada, cun excepziun da la Scandinavia, Scozia, Irlanda e Russia dal Nord. Effectivs pli vasts cumparan als gronds flums europeics Loire, Rodan, Po, Danubi, Elba, Rain e Weichsel. La spezia Populus nigra è en il fratemp daventada fitg rara. Per il pli la scumbiglian ins cun la furma ibrida Populus × canadensis (cf. sutvart).
Il trembel nair è ordvart pretensius areguard glisch e chalur. Ultra da quai ston ils lieus nua ch’ella crescha porscher in fitg bun provediment dad aua e substanzas nutritivas. Per il pli crescha la planta sin terrens da glera e sablun. Èn las relaziuns adattadas, po la planta crescher fin 1 meter ad onn. Inundaziuns periodicas n’èn nagin problem per il svilup da la planta, il cuntrari: quai favurisescha la forza da concurrer cun autras plantas, sco per exempel ruvers, ulms u il fraissen. En cas d’inundaziuns cuntinuantas ha il trembel nair però ina forza da crescher bundant main exprimida ch’ils saleschs. Lieus cun aua stagnada na vegnan betg populads, là sa chatta il spazi da viver tipic dals ogns. Sablun u glera ch’il flum maina cun sai e che auza en il decurs dal temp il nivel dal terren na furman medemamain nagin problem per il trembel nair: quel è numnadamain abel da furmar fin en l’auta vegliadetgna novas ragischs vi dal bist.
Sistematica exteriura
thumb|180px|Bist d’in trembel nair cun sia scorsa bizarra Entaifer il gener Populus vegn la planta attribuida a la secziun Aigeiros. Quai è cumprovà uschia tras caracteristicas morfologicas e tras analisas da l’ADN or dals nuschegls da las cellas. Tar l’analisa da l’ADN dals cloroplasts vegn la spezia però attribuida a la secziun Populus. In’explicaziun pussaivla e probabla è ch’il trembel nair è sa furmà tras ibridisaziun tranter ina spezia feminina or da la secziun Populus ed ina spezia masculina or da la secziun Aigeiros. Damai che las spezias da la secziun Aigeiros cumparan be en l’America dal Nord sto la planta esser sa furmada il pli tard en il miocen avant ch’ils dus continents èn ids dapart.
Sistematica interna
Entaifer la spezia Populus nigra vegnan differenziadas duas, magari er trais sutspezias:
Dapi il 17avel tschientaner vegnan er plantads en l’Europa trembels nairs canadais (Populus deltoides) e surtut furmas bastardas (Populus × canadensis) ch’èn resortidas da cruschadas tranter il trembel nair american e la furma indigena. Da questas furmas ibridas èn enconuschentas 14 sorts che vegnan surtut plantadas per motivs economics: La massa da laina che resulta è pli gronda e la qualitad dal lain dal bist è superiura pervi da la creschientscha guliva. Savens n’èsi però betg simpel da distinguer be ad egl las furmas autoctonas da las variantas ibridas. En fitg blers lieus han ils bastards stgatschà en il fratemp la furma nominala autoctona. Quest’ultima vala perquai en divers pajais sco ‹periclitada›.
Utilisaziun
Il lain glisch dal trembel nair vala sco il pli custaivel tranter las paplas indigenas ed è fitg popular tar entagliaders da sculpturas. Tuttina tutga il lain da papla actualmain tar ils lains ils plis favuraivels.
Autostrada 13 (Svizra)
La A13 (denominaziun anteriura N13) è ina via naziunala svizra a dus e per part quatter vials. Ella è davos l'A2 la segund impurtanta colliaziun nord-sid da la Svizra. Era sch'ella è situada entiramain sin territori svizzer da grond'impurtanza per la colliaziun al Principadi da Liechtenstein.
Trassé
L'A13 entschaiva a St. Margrethen en il chantun Son Gagl nua ch'ella cuntinuescha l'A1. Suenter maina ella tras l'entira Val dal Rain songagliaisa, lung il cunfin naziunal cun l'Austria ed il Liechtenstein a Sargans nua che l'A3 s'unescha cun l'A13.
L'autostrada maina suenter vinavant en la chapitala grischuna Cuera e via La Punt (Reichenau) (nua ch'ins po sortir per il stradun Mustér-Ursera/Andermatt-Brig) a Tusaun (var 660 m sur mar).
Davent da la sortida Reichenau va l'A13 sco autovia betg separada (toc separà curt en la Tumleastga) cun pendenzas pli grondas ensi tar il tunnel dal San Bernardin cun 6,6 km da lunghezza sur ca. 1'650 m d'autezza.
Suenter il tunnel va la via, marcada da bleras galarias paralavinas e stortas setgas, aval a Mesocco en la Val Mesauc sin 730 m s.m. Il toc via tranter Tusaun e Mesocco ha ina lunghezza da ca. 58 km e surmunta ina differenza d'autezza da pli che 1'000 m.
Curt suenter Mesocco daventa l'autovia danovamain in'autostrada. L'A13 maina vinavant aval e s'unescha curt davant la chapitala tessinaisa Bellinzona sin in'autezza da 240 m s.m. cun l'A2.