cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Adam Smith
Teoria dal stadi
Tant per motivs morals sco er per motivs da l’effizienza economica pledescha Smith er per abolir la sclavaria: «L’experientscha da tut ils temps e da tut ils pievels cumprova, sco che jau crai, che la lavur d’in sclav è la finala la pli chara.» Be plantaziuns fitg profitaivlas sco tubac u zutger, uschia Smith, vegnian (anc) da purtar ils auts custs da tegnair sclavs. Per mussar che la sclavaria saja incumpatibla cun ils princips liberals ch’el propaghescha, fa Smith er valair ch’in sclav saja protegì meglier en in stadi cun ina regenza arbitraria – la quala intervegn en dumondas privatas – ch’èn in stadi libertin che protegia il possess privat e sa tegna davent da quel.
Las scrittiras da Smith furman, sper autras, il fundament teoretic dal liberalissem da Manchester da pli tard.
Recepziun
Joseph Schumpeter scriva en sia ‹History of Economics› davart l’ovra da Smith che quella na cuntegnia «gnanc ina idea u metoda analitica e nagin princip analitic che fiss stà il 1776 dal tuttafatg nov». En in’autra ovra caracterisescha Schumpeter la contribuziun da Smith sco sociologia istorica senza relevanza economica.
La pli gronda critica envers Smith e la perscrutaziun da Smith sur radund 170 onns ha probablamain formulà Murray Rothbard il 1995. Tenor Rothbard n’èsi insumma betg giustifitgà da numnar Smith in exponent da l’economia da martgà libra. Sia critica centrala sa drizza cunter la conclusiun da Smith che la valur vegnia stabilida tras ils custs da producziun objectivs e betg tras il giudicament subjectiv dals consuments. Cun quest sbagl fundamental haja Smith tschentà il fundament teoretic per il marxissem ed ultra da quai negà ils progress da ses antecessurs talentads e manà uschia las scienzas economicas sin la faussa via.
Envers societads cun responsabladad limitada, surtut societads d’aczias, aveva Adam Smith ina tenuta fitg critica. P.J. O’Rourke ha perquai fatg la remartga che Smith n’haja betg previs la gronda muntada che las societads d’aczias duevan avair pli tard ed haja perquai valita faussamain quest’instituziun. Medemamain haja Smith betg previs la dimensiun che la Revoluziun industriala dueva cuntanscher (la quala ha da princip cumenzà pir suenter sia mort). E quai cumbain che Smith enconuscheva James Watt ed admirava si’invenziun. Tenor O’Rourke n’haja Smith betg previs la Revoluziun industriala perquai che Smith saja stà da l’avis che quella haja gia gì lieu durant ses agen temp da vita.
Quechua
Ils pronoms
Ils pronoms demonstrativs dal quechua ils pli impurtants èn kay (quest), chay (quai) e wak (quel). Quels pon era vegnir duvrads en funcziun d’adjectiv.
Adam Smith
Recepziun
Tant James Buchan sco er Helen Winter & Thomas Rommel crititgeschan plinavant che Smith laschia quasi da la vart dal tuttafatg la muntada da las dunnas sco participantas a la vita economica. Questa constataziun sto però vegnir relativada en quel senn che Smith suonda en questa dumonda la chapientscha generala dal temp.
Cun tutta acribia ha Adam Smith attatgà las restricziuns, cun las qualas stadis mercantilistics impedeschian il traffic transcunfinal da raubas e chapital. Alan Wolfe ha remartgà che Smith n’haja percunter strusch appellà d’allontanar ils impediments areguard l’immigraziun e l’emigraziun da persunas.
Quechua
Ils adjectivs
Ils adjectivs stattan en il quechua davant ils substantivs. I na dat betg in gener grammatical ed els na vegnan betg declinads ensemen cun ils substantivs.
Ils adverbs
Ils adverbs vegnan furmads per l’ina cun agiuntar il suffix -ta, ad in adjectiv, mintgatant er il suffix -lla: allin - allinta (‹bun›), utqay - utqaylla (‹svelt, dabot›). Per l’autra vegnan els furmads cun agid da suffixs che vegnan agiuntads als pronoms demonstrativs: chay (‹quai›) - chaypi (‹là›), kay (‹quest›) - kayman (‹nà qua›). Plinavant datti numerus adverbs independents. En quel connex dat en egl che l’adverb qhipa signifitga tant ‹davostiers› sco er ‹en l’avegnir›, ñawpa percunter ‹davanttiers› sco era ‹passà›. Concepts spazials e temporals dals adverbs en quechua èn damai colliads – sumegliantamain sco en l’aimara – precis a moda cuntraria da quai ch’igl è il cas en las linguas europeicas.
Adam Smith
Recepziun
En ‹Wealth of Nations› argumentescha Smith extendidamain cun exempels istorics; tenor R.H. Campbell ed A.S. Skinner na correspunda ses proceder però betg a las reglas da la scienza da l’istorgia. Il materia istoric che Smith dovria, saja be relevant per render chapiblas sias analisas. Problematic daventia quest proceder en cas, nua ch’il material istoric daventia central per l’argumentaziun da Smith.
Alan Greenspan percunter è surstà co che nossa chapientscha odierna da l’effect dal martgà e da la concurrenza libra saja per gronda part gia cuntegnida en las ponderaziuns dad Adam Smith. Per Greenspan furma ‹Wealth of Nations› ina da las pli grondas prestaziuns da l’istorgia spiertala.
Quechua
Ils numerals
Dumbers cardinals: ch'usaq (0), huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10), chunka hukniyuq (11), chunka iskayniyuq (12), iskay chunka (20), pachak (100), waranqa (1000), hunu (1 000 000), lluna (1 000 000 000 000). Ils dumbers ordinals vegnan furmads cun agiuntar il pled ñiqin al dumber cardinal correspundent (p.ex. iskay ñiqin = ‹segunda›). Empè da huk ñiqin (‹emprima›) pon ins però era dir ñawpaq che signifitga era ‹la pli veglia›.
Woodstock
Dumengia
Alura è suandada la Butterfield Blues Band. Suenter ina pausa da studio era quella sa furmada da curt da nov. En la band da Paul Butterfield ha er sunà Buzzy Feiten, per il qual il concert da Woodstock è stà l’emprima preschentaziun professiunala insumma. Ina band ch’è pir vegnida enconuschenta ad ina vasta publicitad cun lur concert è stà Sha Na Na. Quella cumenzava gist a s’etablir en la scena da rock’n’roll americana ed è stada la suletta da tut ils interprets ch’han sunà al festival che n’aveva anc nagina contract da platta.
Adam Smith
Recepziun
Amartya Sen è da l’avis che ‹Wealth of Nations› da Smith haja influenzà a moda monumentala nossa chapientscha da quai che dueva vegnir numnà pli tard ‹chapitalissem›. Sias enconuschientschas hajan mantegnì lur muntada fin il di dad oz. Tenor Sen è Smith stà da l’avis ch’il mecanissem dal martgà be per sai na bastia tuttavia betg. Per che l’economia da martgà funcziunia saja ultra da quai indispensabla la fidanza tranter ils acturs inclusiv las bancas. Smith explitgescha en si’ovra ils mecanissems ch’han per consequenza che questa confidenza vegn magari disturbada. Ils problems actuals da firmas e bancas, uschia Sen, na fissan tuttavia betg misterius per Smith.
Commemoraziun
Il purtret da Smith cumpara sin ina bancnota da 50 glivras pli veglia d’ina banca da la Scozia e sin la bancnota da 20 glivras sterlinas da la Bank of England ch’è vegnida preschentada il 2006. Ad Edinburgh sa chatta dapi il 2008 en vischinanza da la catedrala da St. Giles in monument che regorda ad Adam Smith.
Woodstock
Dumengia
A las 09:00 uras – bain chapì glindesdi en damaun, cura ch’il festival dueva gia daditg esser a fin – è la finala sa preschentà Jimi Hendrix ch’era vegnì engaschà sco punct culminant da l’entir festival. Per il festival aveva Hendrix furmà ina nova band: Gypsy Sun & Rainbows cun Mitch Mitchell (battaria), ses vegl ami or da l’armada Billy Cox (bass), Larry Lee (ghitarra ritmica) e dus percussionists. Hendrix ha tranter auter sunà il titel ‹The Star-Spangled Banner›, si’interpretaziun da l’imni naziunal dals Stadis Unids sco appel a la pasch en vista a la Guerra dal Vietnam, en la quala el ha imità cun la ghitarra la ramur da rachetas e la mort dals schuldads e civilists. Cun ils tocs da Hendrix ‹Purple Haze›, ‹Villanova Junction› e ‹Hey Joe› è il festival ì a fin glindesdi a las 11:10 uras avant in dumber restant da radund 35 000 visitaders.
Elecziun da las bands
Responsabel per l’elecziun da las bands (line-up) è stà Michael Lang, e ses collavuratur ch’ha engaschà las bands (booker) è stà John Morris. Sco collavuratur da Bill Graham, ch’era da quel temp in dals pli impurtants managers da musica, era Morris sez avanzà ad in’impurtanta persuna en la scena da musica. John Morris ha attribuì a moda essenziala a la concepziun e realisaziun dal festival da Woodstock. Gia baud ha el fatg part dal comité d’organisaziun ed ha engaschà ils artists, ils quals el enconuscheva quasi tuts persunalmain, per lur concerts.
Perquai ch’i mancava als organisaturs reputaziun ed experientscha èsi schizunt stà grev per Morris da pudair engaschar las bands. Las agenturas dals artists ed ils managers da las bands na vulevan betg sa laschar en sin il risico da collavurar cun organisaturs talmain nunenconuschents. Quai ha segiramain furmà il motiv principal, daco che blers dals gronds stars da la cultura da rock e pop da quel temp – The Beatles, Bob Dylan, The Rolling Stones, Blind Faith, The Doors, sco er artists nairs sco James Brown u Aretha Franklin – n’èn betg stads preschents. Sper The Who, Janis Joplin e Jimi Hendrix n’èsi strusch reussì d’engaschar top acts. Per egualisar la sceptica dals managers ed agents ha Woodstock Ventures en la persuna da Michael Lang per part dublegià las gaschas.
A la fin dals quints han pudì vegnir engaschadas per il festival 38 bands. Avant il festival hai dà intginas disditgas, per exempel da la Jeff Beck Group ch’era sa schliada curt avant. Ad intginas bands n’èsi betg reussì d’arrivar tras il chaos da traffic fin a Bethel. Ed Iron Butterfly sesevan en in hotel a New York e spetgavan ch’in helicopter als vegnia a prender, ma quel n’è mai arrivà. Sco che mussan ils emprims placats dal festival, duevan er sunar The Moody Blues; ma quels èn vegnids engaschads per l’occurrenza politica Socialist Rally a Paris ch’ha gì lieu a medem temp. Els han laschà decider ina munaida ed èn viagiads a Paris, quai ch’els han deplorà pli tard. Er a Joni Mitchell n’èsi betg reussì da sa participar sco planisà al festival. Sinaquai ha ella scrit a chasa davant la televisiun l’imni ‹Woodstock› che dueva vegnir in hit mundial, betg il davos er en las versiuns da Crosby, Stills, Nash & Young e da Matthews Southern Comfort, la band da Ian Matthews.
Quechua
Ils verbs
L’infinitiv vegn furmà cun il suffix -y (much'a= ‹bitsch›; much'a-y = ‹bitschar›). L’imperativ singular ha la medema furma; per furmar il plural vegn agiuntà -ychik. L’infix -wa- exprima ‹a mai/mai/ma› (much'ay! = ‹bitscha!›, much'away! = ‹bitscha mai!/ma bitscha!›).
Las terminaziuns dals verbs en l’indicativ èn las suandantas: Sch’il subject stat en il plural, po il verb star en il singular: Runakunaqa llaqtakunapim kawsan. = Ils umans vivan en vitgs/citads.
Woodstock
Tecnica da tun e da glisch
Da vart dretga e da vart sanestra da la tribuna principala sa chattavan mintgamai ina puntanada da metal d’in’autezza da 21 meters. Sin quella eran plazzads ils autpledaders principals sco er gronds reflecturs. Sur l’entir terren e fin sin las collinas avev’ins repartì en tut 16 zonas d’amplificaturs per pudair proveder er las parts allontanadas cun musica.
Quechua
Ils verbs
Differents infixs e suffixs servan a midar la significaziun, uschia per exempel il -chi- causativ (exempel: wañuy = ‹murir›; wañuchiy = ‹mazzar›); il -ku- reflexiv (exempel: sipiy = ‹mazzar›; sipikuy = ‹sa mazzar›); il -naku- reciproc (exempel: marq'ay= ‹embratschar›; marq'anakuy= ‹embratschar in l’auter›), il -chka- durativ (exempel; mikhuy = ‹mangiar›; mikhuchkay = ‹esser vid mangiar›).
Woodstock
Tecnica da tun e da glisch
Il sistem da tun, ch’era vegnì concepì per 200 000 aspectaturs, han sviluppà, construì e manischà Bill Hanley e sia firma Hanley Sound. Hanley vala sco pionier e ‹bab› dal sound da festivals. Per Woodstock ha Hanley sviluppà e construì or da lain cruschà che vegniva duvrà per la construcziun da bastiment boxas d’autpledaders ch’eran 180 cm autas, 90 cm ladas e 100 cm profundas e che pasavan mintgina 500 kg. In autpledader consistiva mintgamai da duas boxas da bass ch’eran plazzadas sut in pèr corns ad auta frequenza d’atgna construcziun. En ina distanza da ca. 20 meters da la tribuna principala sa chattava amez ils aspectaturs ina plattafurma cun tecnica da tun e pult da maschadar.
Quechua
Ils verbs
Il quechua enconuscha la conjugaziun objectiva. Quai munta ch’i na dat betg mo differentas terminaziuns verbalas per differents subjects, mabain era per differents objects (transiziun). Exempel:
Woodstock
Tecnica da tun e da glisch
Davos la tribuna, sin in camiun, sa chattavan ils apparats da registraziun. A disposiziun stevan dus magnetofons ad otg vials che cumplettavan in l’auter e che garantivan uschia ina registraziun da tun nuninterrutta er cura ch’i vegniva midà en in lieu il spol dal bindel magnetic. Da midar il spol era necessari mintga 20 fin 25 minutas, damai ch’in bindel pudeva registrar maximalmain 30 minutas da musica. In vial serviva a sincronisar il tun da las cameras per il film, in segund a registrar l’applaus dal public; uschia èn restads al tecnicist dal tun Eddie Kramer ed a ses assistents sulettamain sis vials da tun per registrar la musica. Tar artists che sa preschentavan persuls cun ghitarra acustica stevan pia a disposiziun vials separats per registrar la vusch e l’instrument. Er tar Jimi Hendrix èsi per exempel stà pussaivel da duvrar in vial per la battaria, in per la percussiun, in per la vusch, in per la ghitarra ed in per il bass. Ma tar bands cun dapli che sis funtaunas da tun eri necessari d’unir plirs instruments sin in vial.
Quechua
Ils verbs
Per il futur datti atgnas terminaziuns verbalas da transiziun.
Woodstock
Tecnica da tun e da glisch
Durant ils concerts han ins per part fatg diever d’in nov sistem da microfons ch’era vegnì sviluppà dals tecnicists da la band Grateful Dead per lur wall of sound: in chantadur survegniva montà sin in pe dus microfons ch’eran colliads in cun l’auter e che servivan a supprimer l’accuplament reactiv en cas d’ina gronda intensitad dal tun. Ma quest proceder reduciva er in pau la qualitad dal tun, uschia ch’ins n’al ha betg applitgà tar tut ils artists. Pli tard han ins insumma desistì da questa tecnica.
Quechua
Las particlas
Particlas – pia pleds, als quals na vegnan mai agiuntads suffixs – datti mo paucas. Particlas èn per exempel ils pleds arí (‹gea›), yaw (‹hallo!›, ‹he!›) e tscherts emprests lexicals dal spagnol sco piru (da spagnol pero ‹ma›) e sinuqa (da sino ‹mabain›). Il pled da negaziun mana (‹na›) n’è betg ina particla, perquai ch’i pon vegnir agiuntads suffixs (manam, ‹na, betg›; manas, ‹na, di la glieud›, manapunim, tuttavia betg; manaraq, ‹anc betg›; manaña, ‹betg pli›).
L’evidenzialitad
La gronda part da las frasas en quechua èn marcadas d’in suffix d’evidenzialitad. Quel inditga quant segir ch’il pledader è da quai ch’el di respectivamain danunder ch’el ha l’infurmaziun. -mi exprima ch’il pledader sa quai ord atgna experientscha (Tayta Wayllaqawaqa chufirmi, ‹signur Huayllacahua è chauffeur, jau sai quai, jau hai vis quai›); -si exprima ch’il pledader sa quai da l’udir (Tayta Wayllaqawaqa chufirsi, ‹signur Huayllacahua è chauffeur, m’han ins raquintà›); -cha exprima ch’il pledader n’è betg dal tut segir (Tayta Wayllaqawaqa chufircha, ‹signur Huayllacahua è probablamain – ubain: forsa – chauffeur›). Suenter in vocal vegn agiuntà -m, -s, -ch.
Woodstock
Electricitad
Per l’entir provediment d’electricitad è stà responsabel la Pantel Electric Company da South Fallsburg ch’aveva pudì sa segirar quest’incumbensa duas emnas avant il festival. Tar las lavurs ch’ins era anc londervi da terminar cun tutta forza cura ch’il festival ha cumenzà han tutgà la colliaziun dals 40 stans d’alimentaziun, ina sort kino al liber, bischlas exteriuras per il sectur da camping sco er l’illuminaziun da las vias sin l’entir terren. Il schef da la firma era s’installà cun sia rulotta directamain sper la tribuna, per endrizzar là sia centrala da commando. Ins ha lavurà en dus servetschs da mintgamai 25 umens. Adina puspè hai dà stretgas tar il provediment da material, il qual stueva savens vegnir manà natiers directamain da New York City.
Quechua
Ils pronoms interrogativs
En quechua datti fitg blers pronoms interrogativs che vegnan furmads cun agiuntar suffixs nominals a las ragischs ima (tge), pi (tgi) e may (nua). Per il pli vegn anc agiuntà in suffix evidenzial u -taq:
Woodstock
Provediment
thumb|220px|Via d’access bloccada Sin tut ils secturs dal provediment han ils organisaturs gì da batter cun difficultads. Suenter ils uradis era la situaziun al lieu per part catastrofala, uschia ch’il guvernatur dal stadi da New York, Nelson Rockefeller, ha tschertgà la dumengia en damaun il contact cun l’organisatur Michael Lang. Rockefeller planisava da trametter al festival ina divisiun militara da 10 000 umens. Lang è bain vegnì da prender or dal chau quai al politicher, ma n’ha betg pudì evitar ch’il circul Sullivan County proclameschia il stadi d’urgenza. A la fin ha l’US Army stuì vegnir nà da la Stewart Air Force Base vischinanta cun provediment e medis d’urgenza e sgular cun pazients en ils ospitals vischinants.
Quechua
Ils pronoms interrogativs
Dumondas che pon vegnir respundidas cun gea u na vegnan adina furmadas cun -chu.
La negaziun
Il suffix -chu serva era per dir da na (mana per expressiuns ed ama per cumonds):
Woodstock
Provediment medicinal
Ils abitants da la Hog Farm han er provedì il grond dumber d’unfrendas da drogas e sustegnì en lur ulteriura lavur ils radund 50 medis ch’èn vegnids transportads natiers posteriuramain cun helicopters. Tut en tut èn stadas necessarias 5162 mesiras medicinalas, da quai 797 en connex cun il consum da drogas; durant l’entir festival è vegnì vendì e consumà avertamain mescalin e LSD. Daspera han ils medis stuì s’occupar da tagls pervi da las bleras buttiglias da vaider che giaschevan enturn e s’occupar d’arsentadas dal sulegl e da culps da chalur. In giuven um che giascheva en ses satg da durmir è mort perquai ch’el è vegnì survesì d’in tractor.
Quechua
Las proposiziuns subordinadas
Sco lingua agglutinanta na dovra il quechua betg proposiziuns subordinadas cun agid da conjuncziuns, mabain expressiuns verbalas, a las qualas ils suffixs correspundents vegnan agiuntads:
Woodstock
Indrizs sanitars
Las 600 cabinas da tualetta ch’ins aveva endrizzà èn bainspert stadas fullanadas e derasavan in tuffien murdent. Per las pudair duvrar stuevan ils visitaders savens star en colonna pliras uras, uschia che blers han cumenzà a far lur basegns en las chaglias u simplamain sin las pradas. Bainbaud ha la glieud cumenzà a montar sezs tavlas che mussavan nua ch’igl era scumandà d’urinar per betg tschufragnar l’aua da baiver.
Quechua
Las proposiziuns subordinadas
Empè da las conjuncziuns rumantschas ‹sche›, ‹cura›, ‹durant›, ‹perquai› e ‹malgrà› vegnan duvrads ils infixs / suffixs -pti- (per differents subjects) e -spa- u -stin (per il medem subject). Per nianzas da significaziun pon plinavant vegnir agiuntads ulteriurs suffixs (p.ex. -qa, -m(i), -s(i) e -(pas):
Woodstock
Recepziun
Las reportaschas globalas davart Woodstock e surtut il film documentar ch’è vegnì mussà en tut il mund han midà andetgamain l’image e la recepziun da la musica da rock e da ses protagonists e catapultà quels da la subcultura en la cultura da pop.
Quechua
Las proposiziuns subordinadas
In cas spezial areguard las proposiziuns subordinadas è il quechua en la Bolivia, perquai ch’el enconuscha era conjuncziuns (furmadas da pronoms interrogativs e -chus). A maun da quellas po el furmar ultra da las pussaivladads da s’exprimer surmenziunadas era proposiziuns subordinadas per propi.
Woodstock
Recepziun
En la retrospectiva vegn il festival – sper sia valur artistica e muntada per l’istorgia sociala ch’è incontestada – però savens er recepì a moda critica areguard la furmaziun da mitus e legendas. Er en quest connex vegn attribuida ina muntada tut speziala al film documentar ch’è vegnì premià il 1971 cun in Oscar. Il criticher da film Roger Ebert scriva: «Igl è stà l’emprim film ch’ha dà ad in’entira generaziun ina vusch – e ch’ha fatg daventar Woodstock ina part dal mitus american.»
Quechua
Emprests lexicals en las linguas europeicas
Las linguas europeicas (ed autras) han surpiglià intgins emprests lexicals dal quechua. Per regla èn quests pleds arrivads en Europa sur il spagnol. Intgins exempels:
Woodstock
Recepziun
En il medem tun critic remartga il renumà schurnalist Alan Posener areguard Woodstock ch’il festival haja manifestà la cuntradicziuns da l’ideologia da hippi. Cun John Roberts e Joel Rosenman haja Lang chattà dus giuvens investiders ch’eran ids en il Wall Street Journal, «questa bastiun dal chapitalissem e dal conservatissem», a la tschertga d’ina pussaivladad d’investir. Ed el concluda perquai che la muntada legendara che Woodstock haja cuntanschì entaifer il moviment dals hippis saja la finala naschida «or dal spiert dal profit». En il medem senn manegia l’autur Frank Schäfer che Woodstock saja stà il punct culminant ed a medem temp la finiziun dal moviment da hippie; dal temp da Woodstock haja l’engaschament politic da quel cumenzà a sa perder pli e pli en l’escapissem ed il consum da drogas.
Commemoraziuns
thumb|220px|Monument commemorativ Il 1979, a chaschun dal 10avel anniversari, ha gì lieu en il Madison Square Garden a New York City in concert al qual èn tranter auter sa participads Richie Havens, Taj Mahal, Country Joe and the Fish, Canned Heat, Jeff ‹Skunk› Baxter ed Elliott Randall (omadus anteriurs commembers da la band Steely Dan). Quest concert è er cumparì sin video sut il titel ‹The Celebration Continues – Woodstock ’79›.
Il 1994, per il 25avel giubileum, ha gì lieu a Saugerties, New York, il concert Woodstock II davant radund 350 000 aspectaturs. Sper bands pli novas sco Red Hot Chili Peppers, Green Day u Nine Inch Nails èn er stads da la partida Peter Gabriel e Bob Dylan e divers interprets ch’han gia sunà il 1969, sco Joe Cocker, The Band e Santana. Il 1999 è suandà il festival Woodstock III, durant il qual igl ha però er dà confruntaziuns violentas.
A Bethel sez regorda dapi il 1984 in monument al festival e ses participants. Il 2008 han ins installà al lieu il Bethel Woods Center for the Arts che porscha vastas exposiziuns en connex cun il festival. Ed il 2017 è il terren da 15 hectaras vegnì declerà sco monument cultural.
Andreas von Planta
Andreas Joseph von Planta (a Castasegna Andrea G[iuseppe] Planta, a Londra Andrew Planta; * ils 4 d'avust 1717 a Susch; † ils 25 da favrer 1773 a Londra) è stà in plevon refurmà e bibliotecari svizzer.
Vita
Andreas von Planta deriva da la lingia da Susch dals Planta. Ses bab era Joseph Planta, mastral da la dretgira auta sout punt auta (Engiadina Bassa); sia mamma Elisabeth era ina Conrad da Fadrein. Cumpareglià cun auters roms da la famiglia patriziala valava quel da Susch a quel temp sco appartegnent a la clausa mesauna damai ch'el lavurava sez ses bains. Ses frar Martin era medemamain plevon e pedagog e vala sco precursur da pedagogs sco Pestalozzi e Fellenberg.
Grischun
Suenter il studi da la teologia a Turitg l'onn 1734 è el vegnì ordinà l'onn suenter en il Grischun. El ha gudagnà ses salari sco scolast privat ed è stà plevon militar en il Grischun. Dal 1736 fin il 1745 è el stà plevon a Castasegna.
Translaziun dals psalms
L'emprim da quels translaturs era Andreas von Planta che ha publitgà il 1740 Li CL. sacri Salmi di Davide ed alcuni cantici ecclesiastici piu necessari e comuni da chantar tenor las melodias da Ambrosius Lobwasser (che sa basan puspè sin il Psalter da Genvera). Quest cudeschet da xxx paginas en octav è vegnì stampà da Giovanni Jannetto a Stampa. El cuntegna ils 150 psalms da David e 18 chorals, tuts munids cun notas. Anc il medem onn ha el fatg stampar, medemamain tar Janett a Stampa, Preghiere sacre e divote, piu necessarie ed espedienti, per un cristiano fedale, in particolare.
Baviera
Anc il 1745 è el ì en Baviera, nua ch'el ha fatg l'emprim da maiordom tar il marches Friedrich III da Brandenburg-Bayreuth a Bayreuth. En il fratemp è el vegnì promovì (dr. fil.) ed ha instruì sco professer extraordinari per matematica a l'Universitad d'Erlangen ed al Gymnasium Carolinum ad Ansbach.
Emigraziun a Londra
L'onn 1752 è la famiglia emigrada a Londra, nua che Andreas von Planta ha servì sco preditgant a la pravenda tudestga refurmada da la citad. Andreas von Planta è daventà bibliotecari privat dal retg George III ed il 1758 bibliotecari assistent (Assistan Librarian) al British Museum. En sia funcziun sco ‹prelectur›, ina sorta docent privat, ha el instruì la regina Charlotte en la lingua taliana. Ina das las incumbensas dals collovaraturs dal British Museum era da mussar als visitaders las collecziun ed il 1765 ha Planta mussa il museum a la famiglia Mozart. Sco resultat da questa visita ha il museum retschet sco donaziun plirs manuscript da las ovras dal giuven Wolfgang Amadeus Mozart.
Andrew Joseph Planta dal British Museum MA, & Raverenda da la Baselgia refurmada tudestga en il Savoy Palace, in um bain furmà, e fitg versà en il savair natiral, vuless daventar commember da la Royal Society; nus al recumandain, dad enconuschientscha persunala, sco commember che pudess esser da valur e niz [per la Societd].
Ses proponents, dals quals plirs avevan ina tscherta relaziun cun il British Museum, eran:
Famiglia
Andreas von Planta era maridà cun Margarete, naschida Scartazzini de Bolgiani, da Bondo. Il pèr aveva almain trais figls. Joseph Planta (1744–1827) ha surpiglià las plazzas da ses bab en la Royal Society ed al British Museum ed ha refurmà quest ultim e l'avert al public general. Frederica († 1778) e Margaret († 1816), numnada “Peggy”, han instruì las figlias dal pèr roial en la lingua englaisa.
Publicaziuns
Enconuschent èn las suandantas publicaziuns, creadas durant ses temp a Castasegna
Martir
Suot ün martir s'inclegia üna persuna chi'd es pronta da der sü sia vita in amur d'idealas pü otas e chi moura tres ün act da violenza pervi da sia cretta e sia persvasiun.
Derivanza
Il pled deriva dal grec martys, que voul dir perdütta respectivmaing quel chi do perdütta.
Religiuns
La noziun es deraseda impustüt infra il cristianissem, ultra da que eir i'l giudaissem. L'islam cugnuoscha il martiri dal crettaivel, ma eir da quel chi cumbatta armedamaing pella chosa dal islam. La religiun cristiauna as disferenzescha d'üna tela incletta causa ch'ella acceptescha be la mort sainza adöver da violenza.
Persunas
Il prüm martir cristiaun d'eira il sench Steivan. Sieu di festel e da memoria es tradiziunelmaing il Firo da Nadel als 26 da december.
Paraula
thumb|200px|Las stailas-marenghin (illustraziun dal 1882) Paraulas èn texts da prosa che raquintan d’eveniments miraculus. Las paraulas èn in impurtant e fitg vegl gener da texts entaifer la tradiziun orala, il qual cumpara en tut ils tschertgels culturals. Il pendant tar las paraulas popularas, ch’èn vegnidas tradidas a bucca ed a moda anonima, furman las paraulas d’art; quellas èn in product dal temp modern (surtut a partir dal 19avel tschientaner) e sa laschan mintgamai attribuir ad in autur ch’è enconuschent. En l’Europa Centrala (ed en l’entir mund occidental) è il gener da las paraulas collià surtut cun la collecziun da paraulas tudestgas dals frars Grimm (ch’existan per part er en versiun rumantscha).
Cuntrari a la ditga ed a la legenda sa tracti tar las paraulas da raquints inventads libramain; lur acziun na sa lascha fixar ni localmain ni temporalmain. I dat però ina midada fluctuanta tranter la paraula e la ditga mitologica, dus geners ch’èn parentads stretgamain in cun l’auter.
Ina da las caracteristicas da las paraulas è la preschientscha d’elements fantastics en furma d’animals che discurran ed ageschan sco umans, da striegn cun agid da strias e striuns, da gigants e nanins, spierts ed animals fabulus (unicorns, drags e.a.). Suenter che las paraulas popularas èn vegnidas fixadas en scrit, ha inizià ina diversificaziun mediala (maletgs, illustraziuns, translaziuns, repetiziuns, parodias, dramatisaziuns, films, gieus auditivs e.a.) ch’ha remplazzà successivamain la tradiziun orala. Il ‹salvament› da las paraulas tras collecziuns sco quella dals frars Grimm è d’ina vart da beneventar; da l’autra vart han quellas mess ina fin andetga a la monomedialitad orala che furmava oriundamain in segn caracteristic da quest gener.
Perscrutaziun da paraulas
thumb|160px|Il perscrutader da paraulas finlandais Antti A. Aarne (1867–1925) La perscrutaziun da paraulas cumparatistica è vegnida iniziada dals frars Grimm e cuntinuada pli tard da Theodor Benfey. L’onn 1910 ha Antti Aarne categorisà las paraulas a basa da lur cuntegns narrativs; da quai è resultà l’index dad Aarne-Thompson (scursanì: AaTh) che vegn duvrà fin oz en la perscrutaziun da la prosa populara internaziunala. Il filolog russ Wladimir Jakowlewitsch Propp ha contribuì essenzialmain a la perscrutaziun da las paraulas ord vista da la scienza litterara (cun sias retschertgas structuralisticas davart la morfologia da las paraulas). A quai ha agiuntà Eleasar Meletinsky impurtantas enconuschientschas che servan a cunfinar la paraula dal mitus.
Independentamain da lur cuntegn, sa basan tut las paraulas sin ina structura d’acziun fixa. Questa structura ademplescha tschertas funcziuns ch’èn colliadas cun acturs ‹archetipics› (erox, adversari, gidanter e.a.) e ch’èn gia da chattar en l’antica.
En las paraulas vegn separà cleramain il bun dal mal, per ordinari en furma da bunas u nauschas figuras. En il center stat in erox ch’ha da dumagnar confruntaziuns cun forzas bunas e nauschas, natiralas e surnatiralas. Savens è l’erox ina figura apparentamain flaivla sco in uffant u il figl il pli giuven. Ed a la fin da la paraula vegn il bun recumpensà extremamain ed il nausch punì tuttina ferm. Quai illustreschan ils dus suandants exempels da duas enconuschentas paraulas dals frars Grimm:
Origin ed emprima textificaziun da las paraulas
Il gener da las paraulas è fitg vegl e tanscha enavos pli lunsch en l’istorgia da l’umanitad che tut las autras furmas litteraras. Ins po classifitgar las paraulas tenor divers tips u empruvar da las attribuir a divers temps. A las pli veglias paraulas appartegnan las paraulas da striegn. Quellas èn caracterisadas d’ina structura narrativa ch’è parentada cun quella dals raquints mitologics da l’antica greca e latina (ditgas da dieus e d’eroxs). Il material da questas paraulas e ditgas originaras tanscha enavos lunsch en il temp avant che la scrittira è vegnida en diever.
thumb|160px|Siegfried sveglia Brünnhilde (maletg dal 1911) Per part sa laschan er mussar colliaziuns concretas tranter la ditga mitologica e la paraula. In enconuschent exempel è la paraula Rosaspina, la quala po vegnir legida sco versiun da la ditga da Brünnhilde (or dal conturn da la ditga dals Nibelungs), ma neutralisada in pau cun agid da l’instrumentari da la paraula. Suandond quest’interpretaziun vegn la waberlohe mitigiada en furma da la saiv da rosas e las nornas vegnan minimisadas a dialas.
Tesas memia simplifitgantas, sco quella da Benfey che las paraulas europeicas sajan d’origin indic, valan oz sco antiquadas. Il cuntrari vegni renconuschì che motivs da paraulas identics èn sa sviluppads en culturas ch’èn situadas lunsch ina ord l’autra e ch’èn dal tuttafatg estras ina a l’autra. Quest fatg furma gist ina da las observaziuns las pli fascinantas entaifer la perscrutaziun da las paraulas. Carl Gustav Jung ha empruvà d’explitgar quest fenomen cun presumar ina ‹subschientscha collectiva› da l’umanitad.
Sco emprim grond collecziunader e raquintader da paraulas popularas europeicas vala il Talian Giambattista Basile; sia collecziun ‹Il Pentamerone› è cumparida en l’emprima mesadad dal 17avel tschientaner. Numerus motivs da sias paraulas cumparan er en las paraulas da Grimm. Il medem vala per l’emprima pli gronda collecziun da paraulas en lingua franzosa che Charles Perrault ha edì l’onn 1697 sut il titel ‹Histoires ou contes du temps passé, avec des moralités: contes de ma Mère l’Oye›. Las paraulas en omaduas collecziuns (e surtut en quella da Perrault) èn però vegnidas surlavuradas fermamain tras lur editurs. Ma er las paraulas popularas dals frars Grimm e tut las ulteriuras ediziuns da paraulas ch’èn vegnidas instradadas en lur successiun èn vegnidas adattadas linguisticamain.
Versiuns da paraulas che sa basan exclusivamain sin la tradiziun orala, senza adattar l’oralitad a la lingua scritta, existan pir dapi il 20avel tschientaner. Ma tut la lavur da collecziunar paraulas apparentamain ‹originaras› sto resguardar il fatg che quellas pon esser vegnidas influenzadas indirectamain tras ediziuns pli veglias cumparidas en linguas u regiuns lontanas (cf. las expectoraziuns correspundentas qua sutvart). Quai vala dal reminent er per la paraula rumantscha ch’è influenzada fermamain d’emigrants e randulins ch’han purtà en il territori alpin influenzas tudestgas, franzosas, talianas e d’autras regiuns e tradiziuns.
Introducziun
Tar paraulas popularas na sa lascha inditgar nagin origin u autur definì. L’oralitad è stada sur lung temp la furma exclusiva e vala fin oz sco la furma ‹natirala› per tradir paraulas. Malgrà quai ha la tradiziun scritta influenzà da vegl ennà la moda da raquintar a bucca, pertge che gia dapi il temp medieval èn paraulas vegnidas integradas en litteratura scritta. Quai vala tant pli per il temp a partir dal 15avel tschientaner, cur che la stampa da cudeschs ha pussibilità ina vasta derasaziun da texts scrits. Pervi da la tradiziun da raquintar orala cumparan las paraulas popularas en bleras variantas che divergeschan per part considerablamain ina da l’autra. En general pon ins constatar che las paraulas cun las pli bleras variantas furman las pli veglias e las pli derasadas. Da l’autra vart mussan però er paraulas fitg differentas ch’èn sa sviluppadas independentamain ina da l’autra en fitg differentas culturas e linguas savens sumeglientschas frappantas areguard ils singuls motivs d’acziun. Questas duas constataziuns han manà a l’index dad Aarne-Thompson che sa cumpona d’ina vart d’ina glista cumplessiva da tips da paraulas e da l’autra vart d’ina cataloghisaziun sistematica da las unitads d’acziun.
Tar la paraula sa tracti pia (sco quai è per exempel er il cas tar la chanzun populara) d’ina furma litterara entaifer la quala ins na po betg differenziar tranter originals ed imitaziuns. Schizunt il term ‹midament› na sa lascha betg applitgar a moda adequata a las paraulas: il gener litterar da las paraulas popularas vegn guidà en sia totalitad da la permutaziun d’unitads d’acziun; nagina paraula x è ‹dependenta› d’ina concreta paraula y, sco che quai è savens il cas en la litteratura tradida en furma scritta. In exempel: En si’ovra poetica ‹Faust› sa referescha Goethe evidentamain al gieu da poppas dal ‹Doktor Faust›. Ma la paraula araba ‹Il pestgader ed il spiert› na furma betg la basa per la paraula populara tudestga ‹Il spiert en la buttiglia›; omaduas paraulas sa basan be sin in’unitad d’acziun centrala ch’è identica.
Cuntegn
thumb|160px|Illustraziun englaisa dal 1865 Cuntrari a la ditga u la legenda è la paraula be localisada a moda fitg generala (in guaud, in chastè...). Er l’indicaziun dal temp («igl era ina giada…») na lubescha betg d’attribuir la paraula ad in’epoca istorica concreta.
En paraulas san animals e plantas savens discurrer e sa mettan en contact cun l’erox. Plinavant cumparan creatiras mirvegliusas sco gigants u nanins, dialas, nixas, cobolds, strias e striuns u er animals da fantasia sco drags u unicorns.
In’ulteriura caracteristica furman eveniments e chaussas fantasticas ch’entran en il mintgadi: in crap che sa transfurma en aur, ina muntogna che s’avra e dat liber in stgazi, ina chasa da pizieuta che stat nunspetgadamain en in enclar.
Tipic per paraulas è er la structura repetitiva: l’erox sto per exempel schliar trais pensums u che trais frars emprovan in suenter l’auter da scuvrir in misteri.
L’erox che stat en il center da las paraulas sa chatta a l’entschatta savens en ina situaziun dischavantagiusa (el è in figliaster, il pli giuven dals fragliuns, il pli tup etc.). En il decurs dal raquint sa liberescha el (u vegn liberà) da ses handicap e cuntanscha fortuna e bainstanza. Il punct da partenza furma per ordinari ina miseria, in’incumbensa u in desideri. In pensum po consister en quai da chattar in object custaivel, da schliar in engiavin u da spendrar ina persuna striunada; per pudair reussir sto l’erox savens metter en privel sia vita. Sper l’erox datti er autras figuras tipicas che cumparan en fitg bleras paraulas: l’adversari, il gidanter, il malscuidus, il cussegliader, la persuna ch’è da spendrar e.a. En il decurs dal raquint pon adina puspè cumparair elements magics u surnatirals.
Paraulas èn er caracterisadas fermamain dal cuntrasts tranter bun e nausch; per ordinari vegn il bun remunerà ed il nausch chastia. Savens cuntegnan las paraulas elements fitg crudaivels e violents, surtut cur ch’i sa tracta da punir ils malfatschents. L’effect da las paraulas sin uffants è perquai contestà.
Stil
Paraulas popularas èn simplas da chapir, han ina structura clera ed in stil plastic. Perquai èn ellas er accessiblas a l’imaginaziun dals uffants, cumbain ch’ellas n’eran oriundamain tuttavia betg mo pensadas per uffants.
Tar las caracteristicas stilisticas da las paraulas tutgan cumenzaments e finiziuns en furma stereotipa («Igl era ina giada...» «...e sch’els n’èn betg morts, vivan els anc adina.»). Quests elements repetitivs marcheschan il gener e gidan l’auditur u il lectur a distinguer la paraula sco tala.
Ils eveniments che vegnan descrits han lieu en in mund che sa chatta lunsch davent da la realitad. Ils motivs che cumparan en las paraulas derivan bain dal mund real; tras elements magics e mitics vegn il lieu d’acziun però localisà ordaifer il mund real. Tras il fatg che quest ambient fictiv sa chatta ordaifer pajais e culturas concretas, pledenta e cumpiglia la paraula però a medem temp l’entir mund.
Quest mund e l’auter mund èn colliads in cun l’auter a moda unidimensiunala: la persuna che deriva da quest mund na s’imaginescha betg da sa chattar en l’auter mund en ina dimensiun dal tuttafatg differenta; ils dus munds fan anzi part da la medema chapientscha da la realitad.
Paraulas popularas èn cumponidas en in stil abstract: ellas consistan da singuls elements che vegnan agiuntads in suenter l’auter. Il punct da vista narrativ è adina quel da l’erox; i vegnan preschentadas be las persunas las pli impurtantas.
In’autra caracteristica da las paraulas popularas è il fatg che l’erox è en viadi sulet. Quest’isolaziun al lubescha però a medem temp d’esser collià cun tut e tuts.
Savens cumpara en paraulas er ina simbolica da cifras. La pli impurtanta cifra en quest connex è il da trais. Quel correspunda al ritmus da la vita e dal discurs e gida a memorisar singulas passaschas dal text en furma da rimas, ma er sco element repetitiv: savens sto l’erox far trais giadas in’acziun per arrivar a la finamira. Ulteriuras cifras ch’èn normalmain colliadas en las paraulas cun ina muntada simbolica èn il da set ed il da tredesch.
La simpatia da vart da l’auditur u lectur vegn per ordinari dirigida vers ils povers, tups, fomentads, flaivels, pli giuvens. Els cumparan a la fin da la paraula savens sco ils victurs ch’han superà tut ils privels e cuntanschì lur fortuna.
Tipologia da la paraula populara
thumb|160px|Illustraziun russa dal 1932 Sco noziun generica è il term ‹paraula populara› daventà enconuschent tras ils frars Jacob e Wilhelm Grimm. Tenor els datti trais tips da paraulas popularas. L’emprim furma la paraula d’animals, en la quala cumparan animals engraziaivels e servetschaivels. (Cuntrari a la fabla n’è quest gener betg necessariamain da caracter instructiv e moralisant). In segund tip furman paraulas burlescas, en las qualas ils elements comics e leghers stattan en il center. Il terz tip da paraulas popularas èn las ‹paraulas per propi›. Quellas sa differenzieschan dals emprims dus tips tras lur structuraziun en pliras parts e sa laschan medemamain sutdivider en trais furmas:
In tip spezial furma la paraula da dialas. Dialas èn dunnas bainvulentas u nauschas che derivan d’in reginavel surnatiral e ch’entran en contact cun ils umans. Per ordinari sa tracti tar questas dunnas da striunas u ch’ellas èn concepidas tenor spierts da la natira ni dieuas dal destin. Savens ha la diala er la funcziun d’ina ‹madritscha›. Paraulas da dialas derivan da la tradiziun dals raquints da magia da l’Egipta e da l’India sco er da paraulas da spierts (Persia) resp. da demunis (Arabia/Orient). Dapi il temp da las cruschadas (12avel tschientaner) èn quests raquints s’unids cun ideas e tradiziuns europeicas, surtut er celticas e da la mitologia nordica (Elfen, Alben, Elben).
Motivs
Ils motivs da las paraulas popularas (che duevan er influenzar fermamain las paraulas d’autur) derivan da fitg differentas tradiziuns. Bleras dad ellas èn d’origin oriental ed èn arrivadas en l’Europa cun ils cruschaders. Daspera èn er vegnids elavurads surtut mitus celtics e germans. La paraula germana ‹Dunna Holla› sa lascha probablamain deducir d’ina divinitad precristiana. Sumeglientschas da motivs existan er cun l’epos eroic e la fabla d’animals.
La cumparatistica internaziunala mussa ch’il medem motiv cumpara en pajais e culturas fitg differents. Per part sa lascha quai explitgar cun l’influenza vicendaivla usitada. Ma i dat blers cas en ils quals in tal contact na para pauc probabel (p.ex. sch’igl èn cumprovadas naginas relaziuns tranter dus pievels dal temp d’origin da las paraulas). En quests cas vegn savens recurrì als archetips tenor Carl Gustav Jung. Tenor questa teoria dispona l’umanitad d’in subconscient collectiv che cuntegna in fundus d’ideas e maletgs communabel. In’autra explicaziun è quella che tschertas paraulas descrivan en furma alienada il ritus d’iniziaziun ch’è medemamain derasà en tut il mund.
Enconuschents motivs da paraulas èn:
Istorgia da la publicaziun
thumb|220px|Manuscrit arab da ‹Las milli ed ina notgs› (14avel tschientaner) Fin l’invenziun da la stampa da cudeschs sa tractavi tar paraulas popularas per ordinari da raquints en prosa tradids a bucca. Oriundamain vegnivan las paraulas (e vegnan per part anc adina, surtut en l’Orient) raquintadas d’in narratur davant in auditori; quai succediva per il pli a moda professiunala, vul dir en in linguatg e cun ina gestica e mimica scolada. Savens devi er en famiglia raquintaders da paraulas che devan vinavant quest bain cultural a las proximas generaziuns. Il public en mira n’eran (e n’èn) però tuttavia betg mo uffants.
Las pli veglias collecziuns da paraulas popularas europeicas derivan da Giovanni Francesco Straparola (‹Le piacevoli notti›, 1550), Giovanni Battista Basile (‹Pentameron›, 1634) e Charles Perrault (1696/97). La publicaziun da paraulas en lingua tudestga cumenza en il 17avel tschientaner cun Johannes Praetorius.
Paraulas tudestgas
En Germania (ed en il territori da lingua tudestga en general) vegn il term ‹paraulas› surtut associà cun la collecziun da paraulas popularas ‹Kinder- und Hausmärchen› dals frars Grimm dal 1812. I dat però numerusas ulteriuras collecziuns da paraulas popularas en lingua tudestga (p.ex. er svizras).
Paraulas franzosas
En Frantscha è l’emprima collecziun da paraulas vegnida cumpigliada il 1697 da Charles Perrault: ‹Histoires ou Contes du temps passé avec des moralités›. En quest connex è er vegnì creà il term contes de fée (istorgias da dialas), dal qual deriva la denominaziun englaisa fairy tales ch’è sa mantegnida fin oz per ‹paraulas›. L’element dal magic e fabulus cumpara qua gia en il num; ma i n’èn betg be creatiras miraculusas (d’origin divin u diabolic) che fan cumparair il mund da paraulas uschè fantastic, mabain er objects cun effect magic ch’èn da grond niz per ils eroxs da las paraulas u la transfurmaziun en animals u plantas che porscha bler spazi a l’interpretaziun simbolica. Auters elements sco la petrificaziun d’ina vart u la liberaziun tras las larmas d’in uman empatic da l’autra vart sa laschan analisar cun agid da l’instrumentari da la psicologia dal subconscient.
‹Las milli ed ina notgs›
Vers l’onn 500, uschia suppon’ins, è il coc indic da questa collecziun da paraulas vegnì transponì en il persian e cumplettà tras paraulas da la cultura da la Persia (l’Iran odiern). En il decurs da l’otgavel tschientaner han ils Arabs conquistà la Persia; sinaquai è la collecziun vegnida transponida en l’arab ed enritgida cun elements da l’islam. La versiun scritta la pli veglia ch’è sa mantegnida fin oz deriva dal 15avel tschientaner.
Raquintaders da paraulas
Als raquintaders da paraulas pon tranter auter vegnir attribuids ils bards ch’han da lur vart cuntinuà cun ina cultura da raquintar ch’era gia avant maun en il territori linguistic e cultural indogerman.
Ina furma speziala dal raquintader da paraulas represchenta il raquintader viagiant resp. il chantadur ambulant. Quels han fatg part dal pievel viagiant enfin vers ils onns 1930. E tar tscherts pievels, sco tranter auter tar ils Berbs en l’Africa dal Nord, è la tradiziun da raquintar sa mantegnida fin oz sco part impurtanta dal patrimoni cultural immaterial.
Ma er en ils pajais industrialisads è naschì ils davos decennis in nov moviment che s’engascha per il mantegniment e la tradiziun dal raquintar (cf. p.ex. la Societad europeica da paraulas u er la Societad svizra da paraulas).
Collecziunaders da paraulas
Tar ils pli enconuschents rimnaders da paraulas – ch’èn per part gia vegnids menziunads survart – tutgan il Talian Giambattista Basile (1575–1632), il Franzos Charles Perrault (1628–1703), ils Tudestgs Johann Karl August Musäus (1735–1787), Benedikte Naubert (1756–1819), ils frars Grimm (1785–1863)/(1786–1859), Ernst Moritz Arndt (1769–1860), Ludwig Bechstein (1801–1860), il Norvegiais Peter Christen Asbjørnsen (1812–1871), il Russ Aleksandr Nikolajewitsch Afanassjew (1826–1871) sco er il pedagog svizzer Otto Sutermeister (1832–1901). Las paraulas da ‹Las milli ed ina notgs› furman in’impurtanta collecziun da paraulas orientalas. Ed ina survista da paraulas da tut il mund porscha la retscha ‹Die Märchen der Weltliteratur› ch’è vegnida fundada da Friedrich von der Leyen (1873–1966).
Collecziuns da paraulas rumantschas
Il temp da raquintar paraulas en la cuminanza dal vitg eran las lungas sairas d’atun e d’enviern. La rimnada da paraulas en il territori alpin ha cumenzà pir avant ca. 100 onns. Dapi lura han ins però rimnà e documentà passa 500 paraulas rumantschas e passa 1000 ditgas or da la Rumantschia (cf. ils suandants exempels da paraulas e da ditgas). En il territori rumantsch han raquintadras e raquintaders profilads pudì vegnir registrads anc en il 20avel tschientaner.
Parodias da paraulas
Tar parodias da paraulas sa tracti d’adattaziuns parodisticas da las paraulas las pli enconuschentas (resp. d’elements stilistics da paraulas). Il cuntegn po sa tegnair ferm a l’original u er variar fitg. Medemamain po ina parodia sa referir ad ina singula paraula u a pliras a medem temp. Talas parodias èn er daventadas popularas en furma da film.