cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nax
Nax è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Begnins
thumb|Chasa communala. Begnins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Ayent
Ayent è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Hérens.
Bursinel
Bursinel è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Dully
miniatura Dully è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Bursins
Bursins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Arzier-Le Muids
thumb|Chasa communala. Arzier-Le Muids (avant il 1. da matg 2014 be Arzier) è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il  district Nyon.
Burtigny
Burtigny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Mont-sur-Rolle
Mont-sur-Rolle è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Scozia
thumb|right|300px|La vopna da la Scozia La Scozia è un stadi parzial d'il Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord, gist sco l'Engalterra, la Valisa e l'Irlanda dal Nord. Sia chapitala è Edinburgh. La Scozia sa chatta al vest da l'Europa.
Las linguas uffizialas èn il englais ed il scotta. 290px
Perroy
Perroy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Buchillon
Buchillon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Pianezzo
Pianezzo è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Tartegnin
Tartegnin è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Breitenbach
Breitenbach è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Rolle
thumb|left Rolle è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Allaman
Allaman è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Camorino
Camorino è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Giubiasco
Giubiasco (rumantsch Gubiastg ; oriundamain sursilvan Sabiastg u Sebiastg, surpiglià en il ladin sco Sabias-ch) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Sion
Sion (tudestg: Sitten) è ina vischnanca politica en il district Sion dal chantun Vallais en Svizra. Sion è la chapitala dal chantun Vallais.
Juf
Juf è ina vitg en la vischnanca da Avras en il, Svizra. Cun in'autezza da 2126 meters sin il nivel dal mar, è il vitg cun ina populaziun permanenta il pli aut da la Svizra e da l'Europa (vesair era Trepalle). El ha ina populaziun da 24 habitants partè en 6 famiglias.
Valisa
thumb|right|300px|La bandiera da la Valisa La Valisa (gist sco il Wales) è in stadi parzial dal Reginavel Unì, gist sco l'Engalterra, la Scozia e l'Irlanda dal Nord. Sia chapitala è Cardiff. Valisa sa chatta al vest da l'Europa.
Las linguas uffizialas èn l'englais e la lingua valisica, ina lingua celtica.
Ketuvim
Suot ils ketuvim (minchataunt eir scrit: ketubim, ketuwim, ebraic: כְּתוּבִים per las scrittüras) vain incletta la terza part da la Bibgia ebraica dals Güdevs sper la Tora (tschegn) e'ls Nevi'im (profets).
Origen
Il process da la canonisaziun ho glivro arduond dal 100 zieva Cristus. La granda part dals ketuvims gniva considereda però già intuorn 190 aunz Cristus scu integreda aint illas scrittüras senchas.
Giudaissem
In reguard a lur valur e lur adöver i'ls cults divins illas sinagogas sun ils ketubim suottamiss a las duos otras parts dal Tenach.
Cristianissem
La tradiziun cristiauna quinta Giob, ils psalms, ils proverbis, a l'ecclesiast e la chanzun da las chanzuns als cudeschs poetics dal Vegl Testamaint, düraunt Esra, Nehemia e'ls duos cudeschs da cronica serran giò la part dals cudeschs istorics.
Irlanda dal Nord
L'Irlanda dal Nord è in stadi parzial dal Reginavel Unì, gist sco l'Engalterra, la Valisa e la Scozia. Sia chapitala è Belfast. Essa è la part settentriunala da l'insla Irlanda. La part meridiunala è la Republica da l'Irlanda. L'insla sa chatta al vest da l'Europa.
Las linguas uffizialas èn l'englais e l'irlandais.
Etoy
Etoy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Islam
thumb|250px|Stadis cun ina quota da populaziun islamica da passa 10 %: regiuns sunnitas (verd), regiuns schiitas (cotschen), ibadits en l’Oman (blau) thumb|250px|Pelegrins a [[Mecca, davant la Kaaba]]
L’islam (lingua araba إسلام‎ / islām, ‹sutmissiun cun sa sacrifitgar a Dieu›) è cun ca. 1,3 milliardas crettaivels la segund gronda religiun dal mund (suenter il cristianissem cun ca. 2,1 milliardas crettaivels). Ils aderents da l’islam sa numnan muslims.
L’islam è ina religiun monoteistica, abrahamistica che sa distanziescha fermamain dal politeissem ed er da l’idea cristiana da l’incarnaziun e da la trinitad. L’element da cardientscha decisiv è la ductrina da tauhid, da l’unitad divina.
L’islam n’è betg sulettamain ina religiun, mabain a medem temp in sistem da valurs giuridic-politic. Perquai n’è ina separaziun tranter religiun e stadi betg previsa en il pensar islamic. L’islam sa basa sin il Coran ch’è per ils crettaivels il pled da Dieu vardaivel. El è «impussibel d’esser imità» e «d’ina bellezza surumana» e vala sco funtauna primara da la religiun islamica. Sco segunda funtauna da cardientscha valan ils pleds, las acziuns e las sancziuns (sunna) dal profet Mohammed, il «mess da Dieu e sigil dals profets».
Origin ed istorgia da l’islam
Mohammed (محمد‎ / ‹quel che vegn ludà savens›) è naschì enturn l’onn 571 sco figl d’in commerziant da la schlatta Quraisch a Mecca en l’Arabia Saudita d’ozendi. Cun 40 onns – uschia vegn raquintà – al è apparì per l’emprima giada l’archanghel Gabriel. Quel al ha dictà sur onns e durant tut sia vita vers da la palentada divina, dal Coran. La palentada da Mohammed è vegnida collecziunada e controllada gia durant ch’il profet viveva e cumplettada e canonisada pli tard sut la regenza dad Uthman ibn Affan. La nova d’in monoteissem senza cumpromiss che Mohammed proclamava n’ha betg persvadì da quel temp bleras persunas a Mecca ch’era ina citad politeistica. Sut squitsch dals adversaris è la pitschna raspada muslima vegnida sfurzada da bandunar Mecca e d’emigrar en la cuntrada settentriunala Yathrib. Quest eveniment è entrà en l’istorgia sco hidschra ed il calif Umar ibn al-Chattab ha decidì da laschar cumenzar cun quel onn la cronologia da l’islam.
Entant hai er dà dispitas cun ils trais pievels giudaics ils pli impurtants da Yathrib. Ils Banu Qainuqa ed ils Banu Nadir èn vegnids stgatschads da l’oasa, ils umens dal Banu Quraiza schizunt executads. Lur possess è vegnì distribuì tranter ils muslims e lur dunnas ed uffants èn vegnids vendids sco sclavs.
La guerra da Mohammed e ses aderents cunter ils Quraisch e lur simpatisants è ida a fin l’onn 628 s.C. cun in contract da pasch. Dus onns suenter è vegnida conquistada la citad da Mecca. L’onn 632 s.C., cura ch’il profet è mort, cumpigliava la sfera da pussanza islamica l’entira Peninsla Araba.
En rom da l’expansiun islamica ch’è suandada, è tranter auter vegnida conquistada l’Africa dal Nord. L’onn 711 èn las truppas islamicas sa vieutas vers l’Europa cristiana cun sbartgar en Spagna. Ils Visigots èn vegnids battids anc il medem onn en la Battaglia dal Rio Guadalete. Enfin l’onn 719 era quasi l’entira Peninsla Iberica en possess islamic e l’onn 725 èn ils muslims penetrads sur las Pireneas ora en la Frantscha dal Sid. Il retg francon Karl Martell ha fatg ina fin a quest’offensiva en la Guerra da Tours e Poitiers. En Spagna è dentant s’etablì l’emirat (pli tard califat) da Cordoba. Enfin en il 9avel tschientaner avevan ils muslims er conquistà las Balearas e la Sicilia. L’offensiva en l’ulteriura Italia n’ha dentant betg gì grond success. Sur la Frantscha dal Sid èn ils Arabs tuttina avanzads temporarmain enfin en Svizra (Saracens).
L’auta cultura dal temp dals Abbasids (749–1258) vala sco temp da fluriziun da l’islam insumma. Da quel temp furmava Bagdad in dals centers d’art, cultura, scienza e perscrutaziun. Ma er la Spagna maurica – Cordoba e pli tard l’emirat da Granada en il sid da la Peninsla Iberica – ha enconuschì in temp ordvart ritg.
A partir dal 12avel tschientaner han las cruschadas plaunsieu spussà la forza expansiva da l’islam. La ‹reconquista› da la Peninsla Iberica tras retgs cristians è stada terminada l’onn 1492; la Sicilia era gia vegnida conquistada en il 11avel tschientaner dals Normans.
A partir dal 15avel tschientaner ha il sidost da l’Europa subì l’expansiun da l’Imperi osmanic. Quest’offensiva ha culminà l’onn 1451 en la conquista da Bizanz – ch’ha muntà la fin da l’Imperi bizantinic – ed en l’emprima bloccada da Vienna l’onn 1529.
Basa da l’islam
thumb|180px|right|Calligrafia artistica da la šahāda en la moschea Wasir-Khan a [[Lahore]] thumb|right|180px|La šahāda en scrittira calligrafica thumb|right|180px|In ulteriur document calligrafic da la šahāda
Las tschintg pitgas
Ils suandants princips, las tschintg ‹pitgas› (اركان‎ / arkān) da l’islam, valan sco duairs fundamentals che mintga muslim ha d’accumplir:
Confessiun da cardientscha
L’emprim dals duairs è la confessiun da cardientscha muslima (الشهادة) che tuna sequentamain:
Cun questa furmla che cumpiglia duas parts renconuscha il muslim in monoteissem strict, la predicziun da Mohammed e sia palentada, il Coran. Qua tras reconuscha il muslim l’islam sez. Tschintg giadas al di vegn la furmla er clamada dal muezin (مؤذّن / mu’adhdhin) giu dal minaret (مناره / manara). Tras l’adhan (أذان / adhān) – clom tar l’uraziun – vegnan ils muslims envidads al ritual d’uraziun quotidian (صلاة / ṣalāt).
Ils schiits agiunschan per regla anc la sequenta frasa:
En il sufissem vegn interpretada l’emprima part da la Schahada cun: «Jau conferm ch’i na dat nagut danor Dieu» respectivamain cun: «I na dat nagut. I dat be in unic Dieu (l’unitad, tauhid).»
Uraziun
thumb|right|220px|Muslims tar il ṣalāt thumb|220px|right|Muslimas tar il ṣalāt thumb|right|‹Uraziun a Cairo› da [[Jean-Léon Gérôme, 1865]] L’uraziun (صلاة / salāt) è in duair religius. Ella vegn fatga ad uras fixas suenter il clom dal muezin: durant l’alva, da mezdi, il suentermezdi, durant la brina e suenter ch’igl è vegnì stgir.
Ordavant ha lieu il ritual da nettegiament (arab: wudu ' ; persian: âbdast) cun aua pura. Sche l’aua è stgarsa e serva perquai sco aua da baiver dovr’ins simbolicamain sablun u pulvra (tayammum). Sut tschertas cundiziuns, sco per exempel sin viadis u tar ina malsogna, èsi permess da scursanir, metter ensemen, anticipar ubain da prender suenter l’uraziun. Mintga venderdi vegn fatg l’uraziun da mezdi (l’uraziun dal venderdi) en cuminanza, il pli savens en la moschea principala da la citad u dal quartier. Accumpagnada vegn l’uraziun da la pregia (chutba) che sa basa sin il Coran e sin las sentenzas dal profet. La pregia tematisescha er actualitads dal di.
Taglia d’almosna
La taglia d’almosna (زكاة / zakāt) vegn duvrada per persunas basegnusas e blessadas, per arrestads, per il dschihad u per furmar novas scolas religiusas. Ella variescha tenor moda d’entradas (commerzi, allevament da muvel, cultivaziun) e basa d’imposiziun (paja u facultad totala) e munta tranter 2,5 e 10 %. La zakat è ina da las trais furmas da taglia tenor il sistem islamic. Las ulteriuras èn la taglia da basa (charadsch) e la taglia persunala (dschizya). Quellas vegnan er pretendidas da persunas betg muslimas che vivan en societads islamicas sco recumpensa ch’ellas vegnan acceptadas en la cuminanza muslima (vesair: dhimmi) e ch’ellas na ston betg defender la societad. La zakat è percunter in act pietus ed in duair religius dals muslims e va perquai be a favur da muslims.
Giginar
La gigina (صوم / saum) ha lieu mintgamai il mais da ramadan. Il mais sa sposta mintg’onn per 11 dis en congual cun il chalender gregorian. La gigina dura dal cumenzament da l’alva – «cur ch’ins è bun da differenziar in fil alv d’in nair» (sura 2, vers 187) – fin suenter il tramunt dal sulegl. Ins na dastga ni mangiar ni baiver (gnanc aua betg), ni fimar, ni avair contact sexual ed ins sto esser abstinent en tut l’agen cumportament.
Savens terminesch’ins la gigina cun ina datla ed in magiel da latg, suenter l’exempel dal profet. Il mais da la gigina vegn terminà cun la festa ’Īd al-fitr.
Princips da cardientscha
En l’islam datti sis artitgels da cardientscha, numnadamain la cardientscha en:
Quests artitgels da cardientscha vegnan menziunads tranter auter en il Coran (p.ex. sura 4, vers 136):
Er en hadithas sco en la sequenta sentenza dal profet stat scrit:
L’islam è ina religiun decididamain monoteistica. L’idea cristiana da la trinitad vegn refusada en medema maniera sco mintga persunificaziun u maletg figurativ da Dieu. Dieu vegn descrit tras ses «99 pli bels nums» (al-asmā’u ’l-ḥusnā) che tutgan be ad el. Ils umans dastgan savair da Dieu be quai ch’el sez als ha palesà tras sia grazia. La definiziun dals attributs da Dieu succeda tras interpretar il Coran. Durant il temp dals Abbasids ha quest’exegesa manà a grondas dispitas tranter ils adherents da la ductrina da la Mu’tazila e ses inimis.
Sper la responsabladad per sasez è er la responsabladad per il proxim centrala. Mintga muslim è obligà da «cumandar quai ch’è dretg» e da «scumandar quai ch’è condemnabel»: الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر / Al-amr bi’l ma’ruf wa n-nahy ’an al-munkar. Quest cumond cumpara en plirs lieus en il Coran, p.ex. en sura 7, vers 157.
Cavardiras
thumb|Cavardiras thumb||Cavardiras im Winter
Islam
La scharia
La scharia (الشريعة / šarī’a) è il dretg da l’islam. El regla tut las spartas da la vita ed ordinescha quellas tenor reglas divinas e nunmidablas. Questas reglas èn vegnidas fixadas surtut en il temp dals Abbasids (suenter l’onn 750) e furman anc oz la basa dal dretg islamic. L’applicaziun concreta da las reglas fa il mufti, il derschader religius, cun agid dal fatwa, da l’expertisa religiusa ch’è l’interpretaziun dal Coran e da la Sunna tenor reglas tradiziunalas (usul al-fiqh). I dat fatwas per mintga sparta da la vita. Reglads èn il dretg matrimonial, da cumpra, da contract, il dretg penal e las relaziuns cun il mund betg muslimic. La scharia na dastga dentant betg vegnir chapida sco dretg codà (schebain ch’i dat emprovas da la codar). Cur ch’i sa tracta damai da «l’introducziun da la scharia» sco sistem giuridic, discurr’ins be da parts da la scharia.
Cavardiras
Cavardiras ei in vitget, che schai el Grischun, Svizra. El schai sin ina platta da crap visavi Mustér. Contonschibels ei quei vitget sur duas vias, ina meina da Mustér sur Brulf a Cavardiras, e l'autra meina naven dalla "Punt Gronda" giu Pardomat si a Cavardiras. Mintga via cuoza ca. 7 minutas.
Politica
Politicamein s'auda Cavardiras tier la vischnaunca da Mustér.
Turissem
La stad fan biars velocipedists turas sur Cavardiras, e biars viandeschan atras Cavardiras. Igl unviern vegnan il turists a habitar a Cavardiras per ir a Mustér cun Skis. Ei exista mo ina pintga ustria a Cavardiras, il Pign Padua.
Baselgia
Gia da lunsch ei la baselgia da Cavardiras vesibla, cunquei ch'ella ei vegnida eregida agl ur dil vitg odem il crest. Ella ei dedicada a s. Antoni da Padua.
Habitonts
Cavardiras ha ina populaziun da pressapauc 40 habitonts.
Caracteristica, Specialitads
Il vitg ei tipics per in vitg muntagnard cun sias biaras casas purilas e ses clavaus.
Islam
La scharia
Tenor encletga islamica è la scharia valabla universalmain ed ha da vegnir applitgada sin tut il mund. Tschertas reglas da cardientscha, sco l’uraziun ed il pelegrinadi, valan dentant be per muslims. Excepziuns datti sulettamain tar il dretg matrimonial e privat. Per la paja enconuscha la giurisdicziun da l’islam in dretg particular per ils esters, plinavant ha ella elavurà in dretg per minoritads. Il sistem il pli differenzià vegn ad esser stà il ‹sistem da millet› osmanic che lubiva autonomia per tschertas cuminanzas religiusas sin tscherts champs.
Tenor il princip al-amr bi’l ma’ruf wa n-nahy ’an al-munkar sto ina gronda part da la scharia vegnir fatga valair da tut ils muslims, er cun violenza. La scharia classica è sutdividida en ina scola da dretg schiita ed en quatter scolas da dretg sunnitas. Il tratg communabel è ch’ellas èn vegnidas stgaffidas da societads en in ambient per gronda part islamic.
En il sufissem (mistica islamica) furma la scharia la valur da basa per quel ch’è en tschertga da Dieu. Ulteriuras staziuns èn en roda: la tariqa (‹la via mistica›), la haqiqa (‹vardad›) e la ma’rifa (‹enconuschientscha›).
Escatologia
En l’islam datti fermas speranzas escatologicas. Spezialmain resortan las aspectativas escatologicas gia annunziadas da Mohammed sco l’arriv da ‹l’ura› (sā’ah), dal ‹di da la resurrecziun› (yaumu’l-qiyā-mah) e dal ‹di dal rendaquint› (yaumu’l-faṣl). Questas ideas ch’ins enconuscha er or da l’escatologia giudaica e cristiana eran per Mohammed da grond’impurtanza. Oravant tut en l’islam schiitic, dentant er en quel sunnitic, èn las speranzas colliadas cun la cumparsa da la figura messiana dal Mahdi (al-Mahdī), en l’islam schiitic er numnà il Qaim (al-Qā’im). El derivia da la schlatta da Mohammed e saja qua tras in Sayyid. Questa figura duess reconstituir l’islam, al derasar en tut il mund ed al emplenir cun giustia. En il 19avel tschientaner èn sa furmads a l’intern da l’islam plirs moviments escatologics.
Ils sunnits
L’islam è dividì en pliras direcziuns. Ils sunnits furman cun var 90 % la pli gronda gruppa. Quella è sutdividida en scolas da dretg sunniticas dals hanafits, malachits, hanbalits e schafiits. L’uschenumnada direcziun dals wahhabits en l’islam sunnitic n’è betg ina scola da dretg, s’orientescha però fermamain als hanbalits. Las scolas da dretg èn savens distribuidas geograficamain; uschia vivan per exempel hanafits en Tirchia e malichits en l’Africa dal Nord.
Ils schiits
Ils schiits furman la segund gronda direcziun religiusa. Lur direcziun principala èn ils imanits ubain la ‹Schia da Dudesch›, ch’ins chatta surtut en l’Iran, Irac, Aserbaidschan, Bahrain ed en il Libanon. Plinavant datti la ‹Schia da Set› (ismailits) che vivan surtut sin il subcontinent indic (Mumbai, Karatschi e Pakistan dal Nord) sco er en Afganistan e Tadschikistan. Ils zaidits u er ‹la Schia da Tschintg› vivan oz be anc a Jemen.
Ils charischits
Ils charischits, ils uscheditgs ‹fugitivs› ch’han bandunà la partida dal quart calif Ali ibn Abi Talib (7avel tschientaner), furman la pli veglia secta religiusa da l’islam. Els han refusà la legitimaziun dad Ali sco er quella dad Uthman ibn Affan sco calif. Lur moviment è stiz per gronda part sut l’emprim calif dals Abbasids. Be lur direcziun la pli moderada, ils ibadits, ha survivì enfin oz. Els vivan oravant tut en l’Algeria dal Sid (Mzab), sin l’insla Djerba ed en l’Oman.
Il sufissem
Sco bunamain tut las religiuns u direcziuns religiusas ha er l’islam in aspect intern (esoteric) ed in aspect extern (exoteric). La dimensiun mistica interna da l’islam è il sufissem (تصوف / tasawwuf). L’aspect intern vegn er numnà tariqa, quel extern schari’a. Tenor la concepziun dal sufissem tutgan quellas duas parts nunseparablamain ensemen. Simbol per quai è ina glisch dad ieli: Las flommas da la glisch stattan per la tariqa, pia per l’essenza da la religiun. Quellas stizzassan tar l’emprim suffel senza il vaider che las protegia. Il vaider che cuvra las flommas simbolisescha la schari’a. Quella n’avess nagin senn senz’ina flomma a l’intern.
Per gruppas puritanas sco ils wahhabits èn ils sufis mintgatant er eretics e perquai vegnan els refusads e perfin persequitads. Crititgadas vegnan lur praticas religiusas sco il dhikr (che vegn savens cumbinà cun musica e moviment dal corp), il giavisch dal sufis d’entrar en in’uniun cun Dieu gia en quest mund ed il fatg che la via d’in sufi sto vegnir accumpagnada d’in maister spiritual vivent (sheikh). Quai vegn refusà da la vart ortodoxa, perquai ch’en l’islam na dastga star nagin mediatur tranter l’uman e Dieu. Ils sufis na vesan il sheikh dentant betg sco mediatur, mabain sco insatgi ch’enconuscha gia las difficultads sin la via tar Dieu e che po dar vinavant ses savair ad auters.
Ulteriuras gruppas
Or da l’islam sunnitic èn sa furmads: Or da l’islam schiitic èn sa furmads:
Mund actual
thumb|180px|Duas dunnas en la moschea da [[Selangor a Shah Alam, Malaisia]] Ozendi è l’islam derasà en numerus pajais dal Proxim Orient, da l’Africa dal Nord, da l’Asia Centrala e da l’Asia dal Sidost. Il territori da derasaziun principal furma la zona sitga che sa stenda da la Sahara en l’Occident sur il Proxim Orient ed il Caucasus fin en l’Asia Centrala. Il pajais cun la pli gronda cifra da populaziun muslima è l’Indonesia. En l’Europa è l’islam derasà en la Bosnia-Erzegovina, en la Tirchia ed en l’Albania. En blers ulteriurs pajais datti minoritads muslimas. Il dumber da muslims en tut il mund vegn stimà a 1,3 milliardas.
Conferenza islamica
Ils pajais islamics èn organisads en l’Organisaziun da la conferenza islamica (OIC), a la quala fan er part intgins stadis cun minoritads muslimas pli grondas.
‹St. Petersburg Declaration›
Sco cumenzament d’ina «nova èra da scleriment per l’islam» vala la conferenza dals 4 e 5 da mars 2007 a St. Petersburg (Florida), a la quala muslims seculars da differents pajais islamics ed occidentals han prendì part. Els èn sa deditgads a dumondas sco l’interpretaziun seculara da l’islam, la necessitad d’ina critica a l’intern da l’islam, la situaziun da la libertad d’opiniun en societads muslimas e dumondas davart la refurma d’educaziun. Ils iniziants èn stads tranter auter muslims dissidents sco Ayaan Hirsi Ali, Irshad Manji ed Ibn Warraq. Sco conclusiun da la conferenza è vegnida approvada l’uscheditga ‹St. Petersburg Declaration›. Quella pretenda tranter auter la separaziun da stadi e religiun, il respect dals dretgs umans universals, l’aboliziun da la scharia e da tut las puniziuns da mazzament islamicas e praticas da mutilaziun corporala sco er l’egualitad dals dretgs da la dunna en l’islam ed en tut ils pajais islamics.
Lieus sontgs da l’islam
En la religiun islamica èn pliras citads sontgas. Trais da quellas èn particularmain impurtantas: Mecca, Medina e Jerusalem. La citad da Mecca è la pli sontga insumma. Ella è il lieu da naschientscha dal profet Mohammed. En ella sa chatta la Kaaba, il sanctuari central da l’islam che determinescha la direcziun d’urar, la qibla. Lura suonda la citad da Medina, situada al nord da Mecca, nua che l’islam ha sviluppà l’emprima efficacitad politica. Jerusalem è la terza citad sontga. Tenor la tradiziun muslima è l’emprima qibla vegnida fixada qua. En pli è Jerusalem il lieu ch’ils muslims han definì sco posiziun geografica da la moschea al-Aqsa, menziunada en il Coran (sura 17, ‹Il viadi da notg›). Per schiits ed alevits furman ultra da quai las citads da Kerbela e Kufa lieus sontgs, nua ch’els fan mintg’onn pelegrinadis.
Daspera datti in grond dumber da lieus da pelegrinadi da different’impurtanza. Per il solit sa tracti da fossas da cumpogns da Mohammed, dad imams da la schia, ubain da schaics dals sufis. Ils pli blers lieus sontgs ha l’islam popular en l’Africa dal Nord cun numerusas fossas a Marabut. Cun excepziun dals emprims trais lieus sontgs vegn la dumonda, schebain ina citad saja sontga discutada a moda cuntraversa en l’islam.
Critica cunter l’islam
Critica cunter l’islam a basa politica, etica, filosofica, scientifica e teologica hai dà dapi il temp da sia fundaziun. Crititgadas èn vegnidas tant las basas da l’islam sco er sias tradiziuns culturalas e normas socialas.
L’islam ed autras religiuns
Sut il domini islamic èn ils ahl al-kitab – sch’els n’eran betg anc convertids a l’islam – vegnids sut il cumond e la protecziun islamica, dhimma, che pretendeva ch’els pajan ina taglia speziala, la dschizya. Per la paja è vegnida protegida lur vita e possess ed els han survegnì il permiss da pratitgar libramain lur religiun. Quest’allianza speziala valeva oriundamain be per gidieus e cristians. Ella è dentant vegnida schlargiada sin persunas betg cristianas cur ch’ils conquistadurs muslims han inscuntrà etnias d’ina differenta religiun sco p.ex. ils hindis.
En rom da l’expensiun islamica pudevan persunas d’autras religiuns en territoris betg arabs restar temporarmain sin territori islamic sco musta’min. Sch’els refusavan silsuenter d’acceptar il status da dhimmi – da protecziun islamica –, valevan els sco inimis e vegnivan cumbattids.
Gion Peder Thöni
Gion Peder Thöni (era scrit Thöny; * 5 da matg 1921 a Stierva, burgais da Stierva e Riehen BS; † 1. da november 2014 a Riehen) è stà in scrivent da lirica, prosa e dramatica svizzer da lingua rumantscha.
Vita
Gion Peder Thöni è naschì l'onn 1921 a Stierva, nua ch'el è era creschì si ed ì a scola. Suenter ha el absolvì il seminari da scolasts a Cuira. Lura ha el dà trais onns scola primara ad Alvaschagn ed a Vaz. Suenter frequentar studis a Friburg sco era en l'ester, tranter auter era a Paris, ha el pudì dar scola sco scolast secundar. Quai ha el fatg a Vaz, Casti ed Alvagni. L'onn 1954 mida el il domicil a Riehen en il Chantun Basilea-Citad, nua ch'el ha instruì en ina scola secundara. Il 1986 è el ì en pensiun. Da Numnasontga, il prim da november 2014 è Gion Peder Thöni mort a Riehen en la vegliadetgna da 93 onns.
Ovra
Durant sia vita era el scrivent, publicist, cumponist e dirigent da divers chors. El è era stà confundatur da l'URS, l'Uniun Rumantscha Surmeir. Durant ils onns 1952-1971 redigiva el era il Noss Sulom. Plinavant ha el era scrit ina grammatica dal rumantsch surmiran. L'onn 1984 ha el retschavì il premi da la fundaziun Schiller.
Gion Peder Thöni n'ha betg be scrit istorgias, mabain era ina pluna poesias. Quellas ovras poeticas tractan il pli la natira, las stagiuns, la patria u era tematicas religiusas. El sa tegn cun las tematicas e cun il stil vid las tradiziuns, è pia betg in poet revoluziunari. Questa furma tradiziunala n'è dentant betg in impediment per integrar ses sentiments e sias impressiuns en las poesias.
Lavigny
Lavigny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Angiolina Vonmoos
Angiolina Vonmoos-Valentin (* 2 d'october 1862 a Sur En, vischn. da Sent; † 1955 a Ramosch) è stada ina scriptura rumantscha.
Vita ed ovra
Angiolina Valentin è naschida l'onn 1862 a Sur En, ina fracziun da la vischnaca da Sent. Ella era la figlia da Jon Valentin (numnà Jon da Töna) ed Annatina, naschida Ans. Ils geniturs gestiunavan l'ustaria ‹Uors›. Il bab era muliner, chaltger e chanastrer; el ha era fatg part da la schluppettada da l'urs legendar en Val d'Uina.
Suenter aver frequentà las scolas dal vitg, lavurava ella en ina plazza sco tgirunza tar ina famiglia nobla en Engalterra. Lura è ella stada per dus onns en Frantscha. En sias plazzas e l'ester ha ella emprendì englais e franzos. Il 1908 ha ella maridà en segunda letg Schimun Vonmoos, da plirs onns reverenda a Ramosch e scriptur.
Schimun Vonmoos vegn ad esser quel che l'ha animà da scriver. Angiolina Vonmoos era cun quai la «prüma vusch feminina aint illa prosa narrativa rumantscha originala».
Angiolina Vonmoos ha scrit e publitgà insaquants raquints, tranter quels «Meis prüm anè» e «La muoja alba» (en Chasa Paterna 31) u «L'amur da Nina » (sco Chasa Paterna 44)
Istorgia dal Grischun
L’istorgia dal Grischun tracta ils eveniments istorics ch’han gì lieu entaifer l’intschess dal chantun Grischun dad oz ed en ils territoris d’influenza da las furmas d’organisaziun statala precedentas. En successiun cronologica èn quai: la Raetia Curiensis, la Currezia medievala, la Republica da las Trais Lias, il chantun Rezia ed il chantun Grischun (a partir dal 1803).
Temp dals Romans e temp medieval tempriv
Il territori dal Grischun dad oz è vegnì populà en il temp da crap tardiv da pievels celtics, retics e lepontics (designads pli tard, tranter auter dals Romans, cun il term nunexact ‹Rets›) ed è vegnì suttamess 15 a.C. da l’armada romana sut Drusus e Tiberius. Il Pass dal Set che collia il Surses e la Bregaglia furmava da quel temp ina da las colliaziuns las pli impurtantas tranter nord e sid. Fin en il temp medieval tempriv vegniva la part meridiunala da la provinza Raetia numnada Raetia Curiensis (Currezia) tenor sia chapitala Cuira.
En il decurs da la cristianisaziun è vegnì installà a Cuira il pli vegl uvestgieu situà en il nord da las Alps. Suenter l’onn 536 fascheva ina gronda part dal territori dal Grischun odiern part dal reginavel dals Francs, pli tard dal Sontg Imperi roman (fin il 1648; Razén e Tarasp fin il 1803).
Germanisaziun
En il 13avel tschientaner èn Vallesans (Gualsers) immigrads nà dal vest en il chantun Grischun ed èn sa stabilids en las vals situadas il pli sisum. A medem temp ha cumenzà la germanisaziun da la regiun enturn Cuira ch’è dentant succedida nà dal nord. En consequenza da quai appartegnan ils dialects tudestgs dal Grischun fin oz a duas gruppas dialectalas dal tuttafatg differentas.
Las Trais Lias
En il decurs dal temp medieval tardiv èn sa furmadas pliras lias cun la finamira da sa dustar cunter influenzas externas: l’onn 1367 è vegnida fundada la Lia da la Chadé en il center e sidost, l’onn 1395 la Lia sura u Lia Grischa en il nordvest e l’onn 1436 la Lia da las Diesch dretgiras en il nordost dal Grischun odiern. Questas trais lias èn s’unidas l’onn 1524 a la Republica da las Trais Lias. Las Trais Lias furmavan in stadi federativ, en il qual la pussanza e suveranitad politica e giudiziala era situada tar ils cumins.
In’emprima lia cun set dals otg chantuns da la Confederaziun è reussida gia l’onn 1497/98. L’onn 1512 han las Trais Lias conquistà la Vuclina, Clavenna e Buorm ch’appartegnan ozendi a l’Italia. Lur relaziun cun ils Habsburgais han las Trais Lias reglà l’onn 1518 en in contract cun l’imperatur Maximilian I. Quest contract è restà valaivel fin l’onn 1798.
Refurmaziun e Guerra da trent’onns
Pervi da la suveranitad communala ha mintga cumin pudì decider sez davart l’introducziun da la refurmaziun. In zichel dapli che la mesadad da las vischnancas (tranter auter la citad da Cuira) èn sa convertidas a la nova cardientscha (a partir dal 1520). Cun la refurmaziun è per l’emprima giada vegnì predegià en la lingua dal pievel. Uschia han ins er cumenzà a scriver il rumantsch translatond texts biblics en ina lingua chapaivla per tuts.
Durant la Guerra da trent’onns (1618–1648) è er il Grischun stà involvì en ils scumbigls da la politica europeica; la posiziun pro-austriaca respectivamain pro-franzosa avess bunamain spartì il stadi. Sco ‹spendrader› dal Grischun en quest grev temp vala – almain tenor l’istoriografia naziunala – il reverenda e manader militar Gieri Genatsch.
Republica helvetica e mediaziun
Napoleun ha pretendì l’onn 1797 l’egualitad da la Vuclina cun il Grischun, quai ch’ils Grischuns han refusà. Uschia èn las terras subditas la finala idas a perder pervi da dischuniun interna. L’onn 1798 è il Grischun vegnì integrà sco chantun Rezia en la Republica helvetica ch’era in stadi satellit da la Frantscha. L’onn 1803 è il Grischun daventà in chantun da la Confederaziun svizra.
Las constituziuns dal 1854, 1892 e 2003
Cun la constituziun dal 1854 è il Grischun vegnì transfurmà en in chantun modern e la suveranitad dals cumins è vegnida surdada al pievel. L’autonomia communala è dentant restada ferma enfin oz. L’onn 1892 ha il chantun mess en vigur ina nova constituziun; quella è vegnida remplazzada danovamain l’onn 2003 tras la constituziun actuala.
Claustra
Il pled claustra ha differentas muntadas:
Yens
Yens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Villars-sous-Yens
Villars-sous-Yens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Sant'Antonio
Sant'Antonio è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Giubiasco dal district Bellinzona.
Bussy-Chardonney
Bussy-Chardonney è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Arbaz
Arbaz è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Sion.
Lurago d'Erba
Lurago d'Erba (lumbard Lüragh) es üna vschinauncha da 4.932 abitants, chi as chatta in Lombardia, Provinza da Com.
La vschinauncha
Il territori da Lurago d'Erba es furmo da bgeras crests, süllas quelas as chattans sieus fracziuns:
Las "cascine"
Scu cha bgeras vschinaunchas da la Brianza, ho eir Lurago d'Erba diversas "cascine", grossas chesas cun cuort üna vouta abitedas dals purs ed hoz messas in uorden ed abitedas darcho; las pü importantas dad ellas sun:
Lussy-sur-Morges
Lussy-sur-Morges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Denens
Denens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Lai da Constanza
thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px thumb|right|250px|Charta dal lai boden.
Il lai da Constanza (tudestg: Bodensee) è in lai da la Svizra (chantuns Schaffusa, Turgovia e Son Gagl), da la Germania (pajais federativs Baden-Württemberg e Baviera) e da l'Austria (pajais federativ Vorarlberg).
Geografia
La surfatscha dal lai mesira 571 km².
Il flum principal è il Rain
Auters flums èn l'Aach, la Rotach ed l'Argen
Il livel dal lai è a 396 m.s.m ed il punct il pli bass dal lai è a -253 m.
La lunghezza maxima dal lai è radund 80 km ed la largezza maxima circa 15 km.
Inslas
Il lai ha plirs inslas: Werd, Reichenau, Mainau, Lindau, Hoy.
Num
Ils emprims nums eran ils nums latins Venetus ed Lacus Acronius u Lacus Brigantinus'' dateschan dal temp roman. Il segund num latin era Lacus Bodanicus ch'è sa transfurmà enBodensee durant il temps medieval. Oz sa numna il lai u Bodensee u Schwäbische Meer.
Il num rumantsch è Lai da Constanza.
Pulp Fiction
Pulp Fiction è in film da Quentin Tarantino da l’onn 1994. Il film è vegnì nominà per set Oscars – tranter auter sco meglier film – ed ha gudagnà en la categoria meglier scenari original. En rom dal Festival da film a Cannes ha Pulp Fiction gudagnà la Palma d’aur. Plinavant è il film cuntegnì en la glista dals 100 megliers films ch’il Time magazine ha mess ensemen.
Lully (VD)
Lully è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Pulp Fiction
Il titel dal film deriva dal linguatg dal mintgadi e signifitgescha verbalmain «litteratura triviala u da pauca valur». ‹Pulp Fiction› numn’ins per englais ils romans da kiosc che cuntegnan per regla pliras istorgias curtas. Il film sa cumpona da trais episodas ch’èn entretschadas ina en l’autra e che vegnan raquintadas en successiun na cronologica.
Prolog ed emprima scena principala
En in curt prolog sesan ils dus bandits Pumpkin e Honey Bunny en in restaurant e decidan da spogliar quel. La sequenza finala dal film vegn a reprender quest’episoda.
Seguond cudesch da Moses
Il seguond cudesch da Moses (per rumauntsch grischun segund cudesch da Moses) es üna part dal uschedit Pentateuch u da la Tora infra il Vegl Testamaint da la Bibgia cristiauna respectivmaing dal Tenach dals Güdevs. Quist cudesch vain eir nomno Exodus (grec per sortida [da la sclavitüd in Egipta]).
Pulp Fiction
Prolog ed emprima scena principala
I suonda in sigl tar ina scena che tutga tar l’episoda The Bonnie Situation da pli tard: Jules Winnfield (Samuel L. Jackson) e Vincent Vega (John Travolta) èn dus assassins d’incumbensa. Per lur boss, il gangster Marsellus Wallace (Ving Rhames), van els tar anteriurs ‹partenaris da fatschenta› a prender vendetga. Els entran en in’abitaziun. Gia suenter in curt discurs sajetta Jules in dals umens. Suenter avair chattà la valisch da Marsellus sajettan els in ulteriur um.
Seguond cudesch da Moses
Cuntgnieu
Il seguond cudesch da Moses quinta l’istorgia da Moses scu dal mneder dals Israelits cur ch’els sun sortieus da l’Egipta e chaminos düraunt 40 ans tres il desert da la peninsla da Sinai per river finelmaing al pajais impromiss Israel. L'experienza da gnir delibero dvainta ün fundamaint essential per la cretta güdeva.
I'l decuors da la chamineda artschaivan ils Israelits ils desch cumandamaints sün duos tevlas da crap tres Moses chi ascenda il munt Sinai.
Pulp Fiction
Vincent Vega and Marsellus Wallace’s Wife
Returnads a chasa engira Vincent sin tualetta, da betg sa laschar surmanar da Mia. Durant si’absenza chatta Mia in satget en il mantè da Vincent, craja che quai saia cocain e collabescha suenter avair sgnuflà il heroin. Vincent porta ella tar il dealer da drogas Lance e sia dunna Jody. Cun agid d’ina injecziun d’adrenalin directamain en il cor vegnan els da spendrar Mia. Vincent e Mia sa cunvegnan, da betg raquintar a Marsellus davart il succedì.
Seguond cudesch da Moses
Cuntgnieu
Ils chapitels 35 fin 40 descrivan la fabrica e l'inauguraziun da la tenda dal tabernacul sench.
Il nom da Dieu
Da grand'importanza teologica es la palanteda dal nom da Dieu in 3,14: ‏יהוה‎ (ebraic, pronunzcho "Jahwe"), que voul dir "eau sun quel ch'eau sun", per gnir inclet i'l sen "eau rest il listess, rest fidel vers me e vers las creatüras".
Pulp Fiction
The Gold Watch
300px|thumb|Cronologia da las singulas scenas dal film Il boxist Butch sa regorda da quel di en si’uffanza, cur ch’in um al aveva purtà l’ura da ses bab ch’era crudà en la guerra. Ma ils patratgs da Butch returnan spert puspè tar ses preschent pauc glorius: El sa lascha pajar da Marsellus Wallace per perder lutgas da boxar. Oz vul Butch dentant far fin cun questa faussadad. El terrescha ses adversari, e quai da tala maniera che lez mora sin il plaz. Uss vul Butch fugir cun si’amia Fabienne e cun ils daners gudagnads da scumetter sin sasez. Ma Fabienne ha emblidà l’ura dal bab da Butch en l’abitaziun. Butch returna a chasa, trapla là Vincent e sajetta lez.
Sin viadi da return tar si’amia frunta el per casualitad sin Marsellus. Els battan in cun l’auter e sa tschentan la finala en in’agenzia da credits sin pegn. Maynard, il possessur da la stizun, als smanatscha cun la buis ed als serra en tschaler. Là ha el endrizzà ensemen cun ses ami Zed ina chombra da tortura. Zed violescha Marsellus. Ma Butch vegn da sa liberar, mazza Maynard e liberescha Marsellus. Lez di a Butch ch’els dus sajan quit sut la cundiziun che Butch svaneschia or da la citad. Entant che Butch va tar Fabienne per cumenzar ina nova vita, cloma Marsellus succurs per prender vendetga vi da Zed.
The Bonnie Situation
Jules e Vincent prendan Marvin, il sulet survivent, cun els en l’auto. Durant il viadi al sajetta Vincent senza vulair en il chau. Arrivads tar Jimmie, in ami da Jules, als trametta Marsellus Mr. Wolf (Harvey Keitel) che ‹gida a sclerir la situaziun›. La finala van els tar il garaschist Monster-Joe che dismetta l’auto e la bara sin ses deposit da fier veder.
Silsuenter van Jules e Vincent en in restaurant. Durant che Vincent è sin tualetta, provan ils dus bandits Pumpkin e Honey Bunny da spogliar il local – qua cuntinuescha il prolog dal film. Ma Jules als vegn da surventscher e da fugentar. Er Jules e Vincent sortan dal restaurant.
Cronologia
Singuls motivs sco la valisch da Marsellus u la vestgadira da Vincent e Jules mussan co che las singulas parts dal film tutgan ensemen: En l’emprima scena principala van Vincent e Jules en l’abitaziun dals bandits per la valisch; sin viadi da return fruntan els en la Bonnie Situation e ston midar lur vestgadira ch’è plaina da sang. Suenter la scena da restaurant (prolog e scena finala) en quest tenue provisoric portan els enavos a l’entschatta da l’episoda Vincent Vega and Marsellus Wallace’s Wife a Marsellus la valisch. Quai succeda gist suenter che lez è sa cunvegnì cun Butch davart la lutga da boxa – che furma la basa da l’episoda The Gold Watch. Sco Vincent menziunescha, ha l’episoda Vincent Vega and Marsellus Wallace’s Wife lieu il di suenter The Bonnie Situation. L’episoda situada a la fin da la cronologia è The Gold Watch, nua che Vincent vegn per la vita.
Saint-Prex
Saint-Prex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
VietJet Air
350px|right|thumb|In [[Airbus A320 da VietJet.]] VietJet Air (num uffizial VietJet Aviation Joint Stock Company (code IATA: VJ; code OACI: VJC) è ina cumpagnia d'aviaziun vietnam sortida ils 2007 ord la fusiun da las cumpagnias Sovico Holding. Ella è la cumpagnia principala e naziunala vietnam. Il sez administrativ sa chatta en Citad Ho Chi Minh però ses hub sa chatta en l'Eroport Internaziunal da Tan Son Nhat.
Grimisuat
Grimisuat è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Sion.
Salins
Salins è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Sion.
Giovanni Segantini
Giovanni Segantini (* ils 15 da schaner 1858 ad Arco, Trentino; † ils 28 da settember 1899 sin il Munt da la Bês-cha, Puntraschigna) è stà in pictur talian dal simbolissem romantic ed in maister da las cuntradas da muntogna. El ha cumenzà gia baud cun la pictura al liber. Segantini ha sviluppà in’atgna versiun da la tecnica da malegiar pointillistica. Cun questa tecnica al èsi reussì da reproducir la glisch viva dal mund alpin e d’augmentar l’effect natiralistic da ses maletgs.
Onns temprivs (1858–1875)
Segantini è naschì l’onn 1858 ad Arco al Lai da Garda ch’era da quel temp territori austriac. Ses vair num, Battista Emanuele Maria Segatini, ha el midà pli tard en Segantini. Sia mamma Margherita de Girardi (* ils 4 da settember 1828 a Castello; † ils 3 da matg 1865 a Trient) era la terza dunna da ses bab, Agostino Segantini (* 1802; † ils 20 da favrer 1866), ch’era scrinari. In frar ch’era sis onns pli vegl che Giovanni è vegnì per la vita l’onn 1858 tar in incendi.
Suenter la mort prematura da sia mamma (ella è morta cun 37 onns) ha ses bab dà en tgira Giovanni a sia figlia or da l’emprima lètg, Irene. Quella resentiva il pitschen sco ina chargia e Giovanni scappava perquai tar mintga chaschun. Il fanadur da l’onn 1865 è l’odi da sia mesa sora stà uschè grond ch’ella ha scrit en ina brev a l’autoritad da Puntina ch’ins duessi prender davent la naziunalitad austriaca a Segantini. Quai è capità. Tenor las leschas repressivas che valevan da quel temp en l’Imperi austriac per ils dominis talians pudeva vegnir prendì davent ad in uffant da set onns sia naziunalitad.
Milaun (1875–1880)
L’onn 1875 è Segantini s’inscrit a l’Academia d’art da Brera a Milaun ed ha frequentà curs dal di en la pictura e curs da la saira en l’ornamentica. Cun ses emprim maletg pli grond, Il coro di Sant’Antonio, è el sa participà l’onn 1879 ad in’exposiziun naziunala. Sia nova moda da tractar la glisch ha immediat sveglià l’attenziun da scolasts e scolars.
«Jau n’aveva segir betg l’intenziun da crear in capodovra, mabain simplamain da ma fatschentar cun la pictura. Tras ina fanestra averta entrava in radi da glisch che bagnava las sutgas da lain entagliadas dal chor. Jau hai malegià questa part ed hai dà oravant tut fadia da tschiffar la glisch. Immediat hai jau realisà ch’i n’è betg pussaivel da tschiffar la glisch be cun maschadar las colurs sin la paletta. Uschia hai jau scuvert la metoda d’ordinar las colurs stgettas e puras ina sper l’autra sin la taila da glin empè da las maschadar sin la paletta. Cun contemplar il maletg sin ina distanza natirala surpiglia la raitina la funcziun da maschadar las colurs.»
Malegiar las truclas da la catedrala da Sant’Antonio, illuminadas tras ina fanestra laterala, valeva enfin lura sco in problem nunschliabel. Ins vuleva perquai surdar a Segantini il premi Principe-Umberto ch’era dotà cun ina valur da 5000 liras. Persunas scuidusas èn dentant vegnidas d’impedir quai cun far attent la giuria che Segantini na saja betg in Talian, mabain in Austriac. Il maletg è vegnì cumprà da la Societad per il bel art da Milaun. Pli tard ha Segantini survegnì l’incumbensa da producir per ils students maletgs anatomics colurads. Tras quai ha er el s’approprià bunas enconuschientschas da l’anatomia. Perquai ch’el aveva differenzas d’opiniun cun ils professurs da l’academia d’art da Brera, ha Segantini bandunà quella suenter dus onns.
Il medem onn ha el emprendì d’enconuscher en la Galleria Vittore ed Alberto Grubicy a Milaun il criticher e martgadant d’art Vittore Grubicy. La galaria aveva arranschà in’exposiziun commemorativa a chaschun da la mort prematura da Tranquillo Cremona (1837–1878). Segantini è entrà en l’exposiziun cun vestgadira paupra e chalzers grops. El ha survegnì ina reprimanda da Grubicy. Ma Segantini è s’exculpà, ha contemplà vinavant ils maletgs cun attenziun e s’ha dà d’enconuscher sco pictur. Uschia ha cumenzà ina relaziun ed amicizia per vita duranta ed ils quitads finanzials da Segantini han gì ina fin. Grubicy procurava per incumbensas da maletgs da natira morta e preschentava ils maletgs da Segantini sin la fiera d’art. Tras Grubicy ch’era bler en viadi vegniva Segantini ultra da quai en contact cun reproducziuns d’artists da ses temp. Per Segantini era quai ina da las unicas pussaivladads per emprender d’enconuscher auters artists (sco per exempel Jean-François Millet) e lur ovras.
Brianza (1880–1886)
Ses emprim atelier ha Segantini avert l’onn 1880 en la Via San Marco al Naviglio a Milaun. Qua ha el emprendì d’enconuscher Luigia Bugatti ch’aveva 17 onns. Ella vegniva numnada Bice ed era la sora da ses conscolar ed ami Carlo Bugatti ch’è daventà pli tard a Milaun ed a Paris in scrinari da mobiglias renumà. Bice è stada model per il maletg La Falconiera l’onn 1880, in maletg romantic che mussa quant ferm che l’artist era inamurà. L’eroxa dal maletg ha num Bice del Balzo ed ha survegnì tras ils egls dal pictur inamurà «furmas terrestras en la figura feminina da la charezzada Luigia Bugatti ch’è daventada sia Bice.» Maridar n’han els betg pudì, perquai ch’el na possedeva betg ils palpiris necessaris.
1880 è Segantini ì a star cun Bice a Pusiano en la cuntrada rurala da la Brianza (tranter Milaun e Lecco) cun sias collinas e lais. Il pèr ha gì dus uffants: Gottardo, naschì l’onn 1882, pli tard sez pictur e biograf da ses bab, ed Alberto (1885–1904). Ses terz figl Mario (mars 1885–1916) e la figlia Bianca (matg 1886–1980) èn naschids pli tard a Milaun. Mario è medemamain vegnì pictur e Bianca ha edì l’onn 1909 a Lipsia las scrittiras e brevs da ses bab en lingua tudestga. L’onn 1882 è la famiglia Segantini ida a star en in domini a Carella, nua che Segantini ha emprendì d’enconuscher il pictur lombard Emilio Longoni (1859–1932).
Durant quel temp ha Segantini fatg studis extendids davart la natira morta e sviluppà en numerus maletgs ina pictura ch’era fitg datiers a la natira. Savens ha el malegià flurs, perquai ch’ellas represchentavan per el la bellezza da la natira. Qua, al Lai da Pusiano, è sa sviluppada l’onn 1882 l’emprima ediziun dal maletg Ave Maria a trasbordo ch’è vegnì undrà dus onns pli tard tar in’exposiziun ad Amsterdam. L’emprima ediziun n’è deplorablamain betg sa mantegnida.
Il 1885/1886 è Segantini ì a star per in mez onn a Caglio. Là ha el creà Alla stanga, ina da sias ovras las pli impurtantas. Questa cumposiziun plain glisch e da gronda surfatscha mussa la summa da tut il svilup che Segantini aveva fatg enfin qua. En in tschert senn anticipescha il maletg schizunt elements da ses Trittico della natura.