cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
19avel tschientaner
Istorgia sco spazi da svilup
thumb|320px|Paul Gaugin (1897) A partir da la segunda mesadad dal 18avel tschientaner ha l’istorgia dal mund e da l’umanitad cumenzà a vegnir pli e pli lunga. Petrificaziuns e fossils – ch’ins aveva considerà fin qua sco cumprova dal diluvi – han sveglià dumondas e manà a teorias cumplettamain novas. La Bibla è en in’emprima fasa vegnida defendida sco descripziun simbolica dal mitus da creaziun: or dals singuls dis – ch’ins aveva prendì fin qua pled per pled – èn daventads svilups ch’han durà millennis.
Il contact creschent cun culturas ordaifer l’Europa ha rendì adina pli evident che svilups culturals sa basian entaifer l’istorgia da l’umanitad sin process da fitg lunga durada. A medem temp è naschida a l’entschatta dal 19avel tschientaner en rom da la romantica ina gronda fascinaziun per ils ‹pievels natirals›, dals quals la cultura pareva tuttenina sut tscherts aspects superiura a la civilisaziun occidentala autsviluppada.
Il 19avel tschientaner ha cumenzà ad esser fascinà da las differenzas tranter las singulas culturas e da l’opziun che precis svilups fitg lungs hajan manà al stadi da civilisaziun europeic dal temp preschent. L’antica ed il temp medieval èn uss daventads objects da retschertga ed èn vegnids celebrads en l’istorissem precis sut l’aspect da lur differenza envers il temp preschent.
Ils picturs dal 17avel e 18avel tschientaner avevan per ordinari munì scenas istoricas be cun in colorit dal temp levamain ester, s’orientond per il pli a l’Orient contemporan. Ils picturs dal 19avel tschientaner percunter han scuvert esteticas estras en l’agen passà. Uschia è per exempel la gotica vegnida celebrada ed inscenada dals romantichers en gronds maletgs. Da l’antica ha cumenzà a s’occupar ina nova perscrutaziun archeologica, la quala è sa stentada da reconstruir isanzas estras e furmas da convivenza passadas.
Ina cesura decisiva ha marcà en la segunda mesadad il svilup da la teoria da l’evoluziun e dal darwinissem. Che l’uman derivia da la schimgia era da quel temp main in problem sco ruptura cun la tradiziun biblica – da quella avevan ils circuls decisivs gia prendì cumià – mabain sco tesa culturala provocanta. Quella ha l’emprim furmà in affrunt envers il maletg da sasez, a basa dal qual las naziuns europeicas celebravan sasezzas sco purtaders da cultura; alura è però sa sviluppà da la medema tesa in rassissem d’atgna tempra, numnadamain l’idea che la razza alva haja cuntanschì en il decurs da l’evoluziun in stgalim da svilup pli aut che las autras razzas dal mund.
L’avegnir sco nov tema
Igl è caracteristic per las descripziuns utopicas dal 16avel e 17avel tschientaner che quellas na sa servivan mai da l’avegnir sco surfatscha da projecziun. ‹Utopia› tenor il model da Thomas Morus era in’insla fictiva. Cun prender ina decisiun correspundenta – uschia l’idea – avess per exempel la Gronda Britannia pudì endrizzar immediat in stadi cumparegliabel.
Sguards en il futur devi en il 17avel e 18avel tschientaner be darar. Las ‹Memoirs of the Twentieth Century› (1731), cun las qualas Samuel Madden è sa rendì en la fantasia dal mund d’in roman fin en l’onn 1999, dissegnan in mund da l’entschatta dal 18avel tschientaner che n’è strusch sa midà. Tge invenziuns duevan er pir avair lieu en l’avegnir – uschia stueva l’autur sa dumandar da quel temp – sch’ins s’imaginava in mund ch’era vegnì creà bel e finì, en il qual tuttas invenziuns pudevan pia avair lieu da tut temp.
Cun l’extensiun dal temp passà è l’avegnir daventà en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner in spazi, en il qual pudess viver ina nova umanitad. Louis-Sébastien Mercier è sa rendì l’onn 1770 cun ses roman ‹L’An 2440› en in avegnir illuminà che sa differenziava marcantamain dal temp preschent.
En il 19avel tschientaner èn alura sa furmadas fantasias tecnologicas; science fiction è naschì cun munds, en ils quals las scienzas e la tecnica procuran per furmas da convivenza cumplettamain novas.
Er direcziuns politicas e scolas filosoficas han sviluppà in interess analog a l’avegnir sco spazi en il qual sa laschan realisar finamiras politicas.
Il positivissem è sa furmà a l’entschatta dal 19avel tschientaner or da las experientschas da la Revoluziun franzosa e las discussiuns davart las novas scienzas natiralas. Ses fundatur Auguste Comte ha concepì in triumf da las scienzas, il qual ha transfurmà successivamain la convivenza umana. La sociologia è s’etablida sco scienza che dueva perscrutar la convivenza e sviluppar models da la meglra furma da convivenza pussaivla. Il positivissem sez è daventà il remplazzament scientific per las religiuns: Quel è vegnì purtà da la tesa da cultura pli gronda, tenor la quala l’umanitad stoppia sa sviluppar sur las religiuns or a las scienzas, las qualas vegnian la finala, sco producentas dal progress, a generar e pussibilitar la meglra societad pussaivla.
En opposiziun cun il positivissem è sa posiziunà vers la mesadad dal 19avel tschientaner Karl Marx cun il communissem. Al lieu d’in svilup cultural cuntinuant ha el clamà suenter la ruptura, suenter la revoluziun mundiala da la classa dischavantagiada, a donn e cust da la quala haja pir pudì s’etablir il nov standard da viver dal 19avel tschientaner.
Precis il tschientaner ch’è partì da la nova enconuschientscha che tut ils svilups sa spleghian be plaunsieu, sur epocas da l’istorgia da la terra e da l’umanitad fitg lungas, ha da l’autra vart producì svilups accelerads a moda extrema: Il mund sco ch’el sa preschentava a l’entschatta dal 19avel tschientaner na sa differenziava en blers reguards betg dal mund dal temp medieval – infurmaziuns duvravan sin lur viadi tras l’Europa tuttina ditg sco avant tschientaners, en ils vitgs e las citads vivevan ins a moda sumeglianta sco pli baud. A la fin dal 19avel tschientaner èn las metropolas europeicas per gronda part stadas electrifitgadas, raits da viafier las colliavan ina cun l’autra, infurmaziuns cuntanschevan il destinatur a moda electronica, quasi senza retardament. Il temp da viadi è sa reducì grazia al traffic da trens e la navigaziun a vapur ha collià ils continents in cun l’auter. L’economia da tut las parts dal mund era entretschada stretgamain a la fin dal tschientaner – a l’entschatta dal 20avel tschientaner dueva ella er esser pertutgada da crisas da dimensiun mundiala.
L’individi sco spazi da svilup
thumb|200px|Friedrich Nietzsche Fin la fin dal 18avel tschientaner era surtut la religiun responsabla per l’individi e sia vita interna. La medischina aveva sviluppà teorias areguard stadis d’anim specifics, ils quals vegnivan attribuids ad in dischequiliber tranter ils singuls sucs dals corp. Ina psicologia en il senn scientific n’aveva betg pudì sa furmar; quella è naschida en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner tras la concepziun d’in nov individi che sa definescha tras flaivlezzas persunalas e sa fa uschia ‹simpatic› (verbalmain: ‹attractiv per cumpassiun›). A l’entschatta dal 18avel tschientaner era attractivitad stada colliada cun la prontezza da defender l’atgna reputaziun; vers la fin dal 18avel tschientaner èn daventads attractivs eroxs sensibels che dumondan suenter la chapientscha da lur ambient e cloman suenter la protecziun da quel.
Per problems da la persunalitad han ins en consequenza sviluppà en il decurs dal 19avel tschientaner atgnas scienzas umanas. La medischina ha cumenzà a perscrutar disposiziuns persunalas. In cumportament asocial è tut tenor vegnì interpretà sco ina degeneraziun per la quala l’individi u la societad portian la responsabladad. L’execuziun da chastis è perquai s’orientada da nov a la correcziun. Ed instituts d’educaziun duain furmar l’uman, tant en furma da trenament spiertal sco er corporal.
La fin dal 19avel tschientaner e l’entschatta dal 20avel tschientaner èn la finala daventads l’epoca da la psicologia moderna – da la scienza che va suenter ils fastizs da svilups sbagliads en las disposiziuns ed en experientschas elavuradas mal. Cun ella è cuntanschì il stadi, al qual l’individi sa tenor la teoria pli pauc da sasez che las scienzas umanas che releveschan e classifitgeschan datas, mesiran chavazzas, rimnan rapports medicals – ch’han endrizzà in inventari cumplex d’interacziuns, cun las qualas las scienzas scuntran l’individi. Atgnas fantasias aveva quai gia producì en il 18avel tschientaner – da Frankenstein fin al maletg dal mund positivistic, bain ordinà. E novas fantasias dueva quai, sur la litteratura e l’art da la fin dal 19avel tschientaner ora, er producir fin en il 20avel tschientaner – quella da stadis che na vegnan a laschar a l’individi nagin spazi per sviluppar sasez.
Svilup da la monarchia
A lunga vista ha la Revoluziun franzosa manà entaifer las monarchias europeicas dal 19avel tschientaner ad ina vieuta fundamentala. Ils eveniments revoluziunars avevan mussà ch’i na saja betg be pussaivel da limitar la pussanza d’in monarc «per grazia da Dieu», mabain schizunt d’al privar da la pussanza ed executar. Las circumstanzas politicas en midament han pretendì dals regents monarchics dal 19avel tschientaner adattaziuns, las qualas sa laschan, tenor l’istoriografa Katharina Weigand, resumar sut trais puncts: Per l’ina saja l’aspect da la «grazia da Dieu» vegnì mess en dumonda talmain tras la publicitad illuminada ch’il regent è be pli vegnì recepì sco part u sco instituziun dal stadi. Sco segund punct hajan ins perquai spetgà dal monarc ch’el tschentia interess dinastics e persunals davos il bainstar dal stadi. El stueva s’inscenar envers la publicitad sco «bab dal pajais» premurà e cun ina vita da famiglia intacta. E la finala è sa messa tras en parts da l’Europa l’uschenumnada monarchia constituziunala, vul dir ina monarchia ch’era liada a reglas dal dretg constituziunal. En quest sistem lavuravan ensemen ina represchentanza elegida dal pievel, il monarc e la regenza nominada tras quel.
Survista
Il pli grond stausch da modernisaziun organisatoric ha effectuà en Frantscha la Revoluziun franzosa. Cun las Guerras napoleonicas èn las naziuns europeicas stadas sfurzadas dus mais pli tard da sviluppar structuras d’organisaziun adequatas. Napoleun Bonaparte ha derasà a l’entschatta dal 19avel tschientaner sin sias campagnas da conquista l’idea da la Revoluziun franzosa en tut l’Europa. Il Code civil, la basa legislativa burgaisa, è vegnì applitgà per in tschert temp en il vast territori che steva sut ses domini. Suenter sia sconfitta, en rom da la politica da restauraziun suenter il Congress da Vienna dal 1815, han ils prinzis europeics bain empruvà da revocar ils progress burgais; ma las novas ideas d’unitad naziunala e da dretgs liberals èn sa mantegnidas en las societads europeicas, surtut entaifer las elitas intellectualas.
Il territori da lingua tudestga sa preschentava a l’entschatta dal 19avel tschientaner politicamain a moda ordvart sparpagliada. Intellectuals tudestgs han vis en il stadi naziunal tudestg la suletta opziun da cuntanscher libertads burgaisas e da concepir structuras d’organisaziun che sa laschavan defender cunter la Frantscha e la Gronda Britannia. Il stadi naziunal sut l’egida dals intellectuals ha fatg naufragi il 1849. Il svilup economic en la gronda part dals territoris è restà sut las aspectativas. La Prussia ha profità en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner da la predominanza militara per decretar l’uniun politica da surengiu. Er atgnas structuras da stadi social èn vegnidas introducidas sut Otto von Bismarck da surengiu.
La Gronda Britannia è stada unida dapi il 1707 e disponiva dapi la Glorious Revolution d’ina separaziun da las pussanzas funcziunala tranter il retg, il parlament ed il sistem da partidas. Stauschs da modernisaziun, sco ch’els èn sa fatgs valair en Frantscha repetidamain a moda revoluziunara, èn suandads en la Gronda Britannia a moda paschaivla, surtut damai che la prosperitad creschenta ha gidà a mitigiar conflicts entaifer la societad da classas. A la Gronda Britannia èsi reussì da defender sia rolla sco pussanza economica fin la fin dal tschientaner (temp victorian). thumb|220px|Battaglia da Solferino (1859) La regiun da la Mar Mediterrana catolica aveva, almain tecnologicamain, pers en il decurs dal temp modern terren envers las naziuns situadas pli en il nord dal continent. Il 19avel tschientaner ha alura manà en la Grezia ed en l’Italia a moviments naziunals ed a l’installaziun da structuras statalas modernas.
Ils Stadis Unids han cuntanschì il 1776 l’independenza naziunala, èn però restads fin la mesadad dal 19avel tschientaner tecnologicamain plitost sutsviluppads. Quai sa lascha attribuir per ina buna part a la sclavaria, la quala ha laschà parair sur lung temp sco nunnecessari da stgaffir ina societad industrialisada. Ultra da qua era il sid orientà fitg ferm a la producziun agrara, quai ch’ha medemamain retegnì l’industrialisaziun. Per in stausch tecnologic ha alura procurà la guerra civila dals onns 1860. La segunda mesadad dal tschientaner è surtut stada en ils stadis dal nord sut l’ensaina d’in basegn da recuperaziun economic. Il chapitalissem ha sviluppà da quel temp en ils Stadis Unids ina tut atgna tempra, e quai pervi da l’immensa grondezza dal spazi economic, la creschientscha demografica (surtut tras immigraziun) e las pussaivladads da svilup bler pli libras (damai ch’il spazi cultural era bloccà qua bler main tras tradiziuns). Tranter auter pervi da quai duevi reussir als Stadis Unids en il 20avel tschientaner da surpigliar la rolla sco pussanza mundiala. Atgnas colonias n’han ils Stadis Unids betg fundà, percunter è la politica dals Stadis Unids d’‹urbarisar› ina segunda giada l’America dal Sid tras concerns americans sa mussada sco ordvart lucrativa.
L’America dal Sid è prosperada en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner adina dapli tras emigrants europeics ch’han accelerà l’avertura economica. En il svilup è questa regiun però restada davos l’America dal Nord.
Ils continents Africa ed Asia èn vegnids stuschads en il 19avel tschientaner a l’ur a moda epocala. Be al Giapun duevi reussir vers la fin dal 19avel tschientaner da sortir da quest’isolaziun sco pussanza economica e militara futura.
Clima
L’onn 1816 è vegnì enconuschent sco onn senza stad: l’erupziun dal vulcan Tambora en l’Indonesia l’avrigl 1815 ha gì per consequenza ch’ins ha mesirà en l’America dal Nord e l’Europa il fanadur ed avust temperaturas sut nulla.
Vers la mesadad dal 19avel tschientaner è ì a fin il temp da glatsch pitschen ch’aveva manà dapi il 14avel/15avel tschientaner a las temperaturas las pli fraidas dals ultims 8000 onns.
Europa
L’imperatur Napoleun Bonaparte da la Frantscha ha conquista a l’entschatta dal 19avel tschientaner vastas parts da l’Europa. El ha modernisà blers principadis cun il Code civil ed exportà uschia intginas novaziuns da la Revoluziun franzosa. Suenter che la campagna militara en Russia (1812/13) ha fatg naufragi, ha cumenzà ses declin.
Il 1806 è ì a fin il Sontg Imperi roman. Sut l’egida da Napoleun èn ils stadis tudestgs situads en il nordvest s’unids a la Confederaziun dal Rain.
En rom da las guerras da liberaziun èn las truppas napoleonicas vegnidas victorisadas (Battaglia da Lipsia). Napoleun han ins bandischà sin l’insla mediterrana Elba, danunder ch’el è returnà il 1815 en Frantscha ed ha reconquistà per curt temp la pussanza.
Il 1815 è Napoleun vegnì battì definitivamain en la Battaglia da Waterloo. Sco praschunier da la Gronda Britannia al han ins bandischà sin l’insla Sontg’Elena en l’Atlantic dal Sid. Il Congress da Vienna ha furmà il punct da partenza per la restauraziun.
Las monarchias han ordinà da quel temp da nov l’Europa politica. Ils stadis da l’anteriur Sontg Imperi roman en ils cunfins dal 1783, senza la Belgia, han furmà la Confederaziun tudestga sco federaziun lucca da principadis tudestgs independents, inclusiv las monarchias pussantas Prussia ed Austria.
Sin iniziativa da la Russia è sa furmada il settember 1815 ensemen cun l’Austria e la Prussia la Sontga Allianza, a la quala èn s’unids suenter curt temp bunamain tut ils stadis europeics. Questa lia ha gì la finamira d’etablir in urden da pasch europeic e da far valair la restauraziun en ils principadis europeics. Ella è pir dada dapart en consequenza da la Pasch da Paris dal 1856, cur ch’ins ha ordinà suenter la Guerra da Crimea da nov la constellaziun da pussanza en l’Europa.
En il decurs dal tschientaner han ils Europeans conquistà e colonisà vastas parts da l’Africa e da l’Asia. Surtut a partir dals onns 1870 duevan las tendenzas d’expansiuns sfranadas dar num ad in’entira epoca, numnadamain a quella da l’imperialissem.
Medemamain ina culminaziun han chattà en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner las grondas undas d’emigraziun en massa da l’Europa en ils Stadis Unids. Quellas èn savens stadas la consequenza da fominas (surtut en l’Irlanda), ubain da suppressiun e persecuziun politica.
Revoluziuns politicas (1830, 1848/49) e refurmas constituziunalas en l’Europa han limità ils monarcs adina dapli a favur da refurmas democraticas resp. liberalas.
En la Guerra da Crimea (1853–1856) ha la Russia empruvà d’extender cunter l’Imperi osmanic sia sfera d’influenza en direcziun da la Mar Mediterrana e dal Balcan. La finala ha la Russia stuì succumber cunter las armadas alliadas dals Osmans, Gronda Britannia, Frantscha e Sardegna-Piemunt en il cumbat per Sewastopol. Tras la Pasch da Paris dal 1856 è la Sontga Allianza tranter la Prussia, Austria e Russia dada dapart. La constellaziun da las pussanzas en l’Europa è vegnida structurada da nov. La Prussia ha cuntanschì la dominanza entaifer la Confederaziun tudestga. L’influenza politica da l’Austria en l’Europa è percunter sa flaivlentada marcantamain, quai ch’ha tranter auter dà schlantsch al risorgimento talian sut dominanza da la Sardegna. thumb|210px|Communa da Paris (1871) Suenter la sconfitta da la Frantscha en la guerra cunter la Germania (1870/71) e la cupitga da l’imperatur Napoleun III è prorutta a Paris l’emprima revoluziun da tempra socialistic-proletaria, la Communa da Paris, la quella è vegnida abattida suenter curt temp.
Il 1871 èn ils stadis da la Germania dal Sid s’associads a la Lia da la Germania dal Nord, la quala è uschia sa transfurmada en l’Imperi tudestg.
L’onn 1861 èn ils principadis talians s’unids al Reginavel talian sut l’egida da la Sardegna. Vittorio Emanuele II è vegnì proclamà sco retg talian. Il 1870, suenter in’epoca da sullevaziuns, revoluziuns e guerras ch’ha durà in mez tschientaner, è l’unificaziun taliana ida a fin cun la conquista da Roma e la victoria sur il stadi pontifical.
Karl Marx ha scrit il 1848 ensemen cun Friedrich Engels il ‹Manifest communistic› che dueva mobilisar ils lavurants a surmuntar il chapitalissem a moda revoluziunara. Il moviment da lavurants ha cumenzà a s’organisar en furma d’uniuns da lavurants e sindicats. A partir da la mesadad dal tschientaner han ins fundà partidas socialisticas e socialdemocraticas che s’orientavan al marxissem.
Il 1869/1870 ha gì lieu l’Emprim Concil vatican. A chaschun da quel han ins definì l’infallibladad dal papa e sia pussanza giudiziala suprema entaifer la baselgia catolica. Da la resistenza cunter quests novs dogmas è resultada la baselgia vegl catolica.
America
En la Guerra tranter il Mexico ed ils Stadis Unids han quests ultims conquistà en il sidvest vastas parts dal territori dal stadi odiern. Gia avant aveva Napoleun vendì la colonia Louisiana als Stadis Unids. Durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner han ils Stadis Unids en pli acquistà da la Russia l’Alasca.
En las colonias britannicas ed en ils Stadis Unids (Guerra da secessiun) è ida a fin la sclavaria e tras quai er il commerzi da sclavs.
Moviments da liberaziun han manà en blers stadis da l’America Centrala e dal Sid a l’independenza dal domini spagnol e portugais.
En ils Stadis Unids è il cunfin da colonisaziun s’extendì pli e pli vers vest, fin ch’il pajais è stà colonisà da la costa da l’ost fin la costa dal vest. Ils Indians da l’America dal Nord han ins chatschà enavos en reservats adina pli pitschens. Ina da las impurtantas basas da viver dals Indians da la preria, il bison, han ils Angloamericans bunamain extirpà. Las guerras dals Indians han culminà ed èn idas a fin ils onns 1890. La colonisaziun dal vest dals Stadis Unids è ultra da quai stada segnada d’aventuriers sco er da l’extensiun da l’allevament da muvel e da la culminaziun da la professiun da cowboy. Pli tard è il temp da pionier vegnì stilisà e romantisà sco wildwest.
Ils chats d’aur en l’Australia ed en il vest dals Stadis Unids han manà ad ina migraziun en massa e colonisaziun dals territoris respectivs.
En la Guerra tranter la Spagna e l’America ha la Spagna pers il 1898 sias ultimas colonias. Ils Stadis Unids han occupà Cuba, Puerto Rico e las Filippinas. En la guerra d’independenza ch’è suandada han las Filippinas pers cunter la nova pussanza coloniala.
Asia
En l’Asia è sa furmada en il 19avel tschientaner il bahaissem (Bahai) sco pli giuvna religiun da palentada.
Scienza e cultura
La cultura (musica, litteratura, art) ha enconuschì – resumà a moda simplifitgada – en il decurs dal 19avel tschientaner in svilup nà da la classica sur la romantica fin ad ina fasa pli experimentala, psicologica a la fin dal tschientaner (che vegn savens considerada sco ‹moderna› per propi). Dals ideals illuministic-revoluziunars a l’entschatta dal tschientaner tanscha il svilup sur ina fasa plitost naziunala-sentimentala en la mesadad dal tschientaner fin a las tecnicas multifaras da demascrar la societad e l’individi, sco ch’ellas duevan sa manifestar a la vieuta vers il 20avel tschientaner.
Chantun Turitg
Il Chantun Turitg è in chantun da la Svizra.
Regiun Plaun
La regiun Plaun è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2016.
Logo
Il logo da la regiun simbolisescha il Rain sco element che colliescha las set vischnancas che fan part da la regiun. Las set stailas stattan per vischnancas fermas ch'èn orientadas vers l'avegnir.
Glatscher dal Vorab
Il Vorab è in glatscher sin il cunfin dal Grischun cun il chantun Glaruna. Dals Glarunais ha el evidentamain survegnì ses num (vore abe; davant giu).
Il glatscher sa chatta exactamain sin il cunfin dals dus chantuns. Dapi ils onns settanta vegn el duvrà turisticamain entras in runal dubel ed antruras anc dad ina sutgera sin la flanca da la muntogna Vorab pign. Las taglias da las pendicularas ha onns ed onns incassà la vischnanca da Sagogn cun pretender ch'il glatscher, cleramain en il territori da Laax, tutga tar in'alp regalada a Sagogn dal avat da Mustér a l'entschatta dal 15avel tschientaner. Tge animals che ils purs da Sagogn vulevan laschar pascular sin il glatscher dal Vorab n'è betg enconuschent. A la fin è la dispita vegnida schliada da la dretgira federala a Losanna en favur da Laax. Igl è stat nairas uras da decider questa dumonda, perquai che en entgins onns pudess il glatscher esser trasfurmà en aua e currì en direcziun da la Mar dal Nord. La digren dal glatscher plitost pitschen è talmain evident e spert, ch'ins ha l'onn 2006 per l'emprima giada vulì fermar quel svilup cun cumbatter sintoms, las pendicularas han numnadamain rasà or ina taila alva che duess salvar il glatscher dal Vorab u silmain prolungar sia vita per intgins onns. L'avertura da stad tradiziunala en ils onns 70 ed 80 ha pia stuì far plaz ad ina cuverta.
Lingua catalana
La lingua catalana (català) è ina lingua romana. thumb
Schember
Il schember (Pinus cembra) è ina spezia da planta or da la famiglia Pinaceae. La planta è da chasa en las Alps ed en las Carpatas e po cuntanscher in’autezza da fin 25 meters. Ses chatschs smuttads portan blers puschels cun mintgamai tschintg guglias. Ils sems vegnan numnads cocs-schember u nuschegls-schember. Las plantas pon cuntanscher ina vegliadetgna da fin 1000 onns. Il lain che savura fitg aromatic vegn duvrà per far mobiglias e per entagliar. Las puschas – che vegnan numnadas betschlas u nuschpignas – ed ils sems (nuschegls-schember u cocs-schember) servan a producir aliments e spirituosas.
Num
La denominaziun da la spezia ‹cembra› en il num scientific ha Carl von Linné surpiglià dals nums dal linguatg dal mintgadi ch’èn enconuschents en ils territoris da derasaziun (betg germans) da la planta e ch’èn probablamain da provegnientscha preromana: ‹pin cembro› (franzos), ‹cembro›, ‹cirmolo› (talian), ‹dschember›, ‹schiember› (rumantsch), ‹cier›, ‹cirum›, ‹zirm› (ladin dolomitan), ‹cirmul› (furlan), ‹zâmbru› (rumen).
Per tudestg sa numna la planta ‹Zirbelkiefer›, ‹Arbe›, ‹Arve›, ‹Zirbe› u ‹Zirbel›. En Svizra tudestga è surtut derasà il num ‹Arve›, per part er ‹Arbe›; las denominaziuns ‹Zirbe› u ‹Zirm› èn usitadas en l’Austria e Baviera.
Habitus
thumb|170px|Schember che crescha sin in grip (Riederalp, VS) thumb|230px|Guaud da schembers e lareschs (Hochrindl, Carinzia) Tar il schember sa tracti d’ina planta semperverda che cuntanscha autezzas da fin a 25 meters ed in diameter a l’autezza dal pèz da fin a 1,7 meters. Plantas giuvnas possedan in bist guliv che finescha en ina curuna graschla. La roma tanscha bunamain fin giun plaun. Chatschs giuvens portan in pail sco fieuter, da colur mellen cotschna, il qual sa colurescha suenter l’emprim enviern grisch nair. Surtut plantas che creschan sulettas sviluppan cun ils onns furmas bizarras e disponan fin giudim da roma bratga e ferma. Talas plantas creschan per ordinari a moda torta u disponan da plirs bists, quai ch’è be darar il cas en effectivs serrads.
Ragischs
Sin ils terrens da muntogna ch’èn savens pauc profunds e plain glera, è il schember be darar abel da sviluppar ses sistem da ragischs a moda nundisturbada e cumplessiva. Plantas giuvnas furman ina ragisch a pal (ragisch verticala) che sa mantegna be sur curt temp e che vegn bainbaud remplazzada tras ragischs lateralas fitg extendidas. Quellas penetreschan en sfessas e francheschan uschia la planta.
Scorsa
La scorsa da plantas veglias è da colur brin grischa e dispona da las sfessas orizontalas ch’èn tipicas per ils tieus. La scorsa interna è colurada brin cotschen. La scorsa glischa da las plantas giuvnas è da colur grischa fin brin grischa. La scorsa da la roma è da colur verd grischa fin grisch clera.
Guglias
Las guglias dal schember èn elasticas, cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 11 centimeters ed ina grossezza da radund 1 millimeter. Mintga chatsch smuttà dispona da plirs puschels cun mintgamai tschintg guglias, ils quals èn surtut ordinads al piz da la roma. L’ur da la guglia è resgià fin. En il tagl traversal èn las guglias triangularas, cun duas varts orientadas engiu. Questas duas varts disponan da pliras sfessas da colur alv blauenta. La vart superiura, combla è verd stgira e n’ha naginas sfessas. Las singulas guglias pon restar fin dudesch onns vi da la planta.
Flurs, puschas e sems
thumb|200px|Betschla e rom thumb|160px|Nuschpignas Tar il schember sa tracti d’ina planta monochasana cun flurs masculinas e femininas separadas; in’autoimpollinaziun è pussaivla. Plantas che creschan persulas pon sa multiplitgar suenter var 40 onns, tar plantas che creschan spess è quai il cas in pau pli tard. Il temp da fluriziun s’extenda dal matg fin il fanadur.
Chantun Genevra
La republica ed il chantun Genevra è in chantun da la Svizra. Sco Giura, Neuchâtel, e Tessin, quest chantun dir republica a ella sezza, ina part da la Confederaziun Svizra.
Schember
Flurs, puschas e sems
Las puschas – che vegnan numnadas tar il schember betschlas u nuschpignas – cuntanschan ina lunghezza da 3,5 centimeters ed ina ladezza da 3,5 fin 6 centimeters. L’emprim stattan las puschas a dretg si ed èn da colur verd blauenta fin violetta; dal temp da madiraziun suenter radund in onn daventan ellas brin cleras. La primavaira dal terz onn crodan ellas entiras e scrodan pir lura en singuls tocs.
Chantun Genevra
thumb|left thumb|left|250px|La Citad Veglia da Genevra en enviern.
Schember
Flurs, puschas e sems
Las squamas dals sems èn relativamain grossas, radundetas e cuntanschan ina lunghezza da ca. 2 centimeters. Ils sems (pop. nuschpignas) d’ina lunghezza da 9 fin 14 millimeters e d’in pais da 0,2 fin 0,25 grams disponan d’ina restanza d’ala senza funcziun. Ellas restan en la betschla e vegnan statgadas ed elavuradas d’animals. Ina betschla cuntegna en media 93 sems.
Derasaziun
Il territori da derasaziun dal schember sa cumpona da duas parts:
Il pli grond areal è situà en las Alps. L’accent giascha qua surtut en las Alps Centralas; il cunfin occidental furman las Alps Maritimas e la Dauphiné en Frantscha, il cunfin oriental sa chatta al Gamsstein en las Alps da l’Ybbstal (tranter l’Austria Auta e l’Austria Bassa). Vers sid cumpara la planta fin al Monte Baldo (Lai da Garda) e Monte Viso (situà tranter l’Italia e la Frantscha), vers nord fin en il Salzkammergut e las Alps da Berchtesgaden. Sco guaud da schembers serrà situà il pli ad aut en tut l’Europa vala il guaud da Tamangur en l’Engiadina Bassa.
Il segund areal, pli pitschen, sa chatta en l’Auta Tatra en las Carpatas dal Sid e Carpatas da l’Ost.
Ordaifer il territori da derasaziun natiral cumpara la spezia surtut en parcs e curtins.
Abitadis
thumb|220px|Territori da derasaziun Il schember furma monoculturas ubain guauds maschadads cun lareschs dal stgalim subalpin superiur. Surtut en posiziuns superiuras èn quels per l’uman savens da gronda muntada sco guauds da protecziun cunter lavinas.
Temperatura e precipitaziuns
La planta crescha en autezzas tranter 1300 e 2850 meters sur mar, da preferenza tranter 1500 e 2000 meters. Ella furma ina spezia da planta dal clima continental criv e vala sco la spezia da planta da las Alps che resista il meglier a la schelira. Ella supporta senza donns scheliras da fin −43 °C ed è er vaira resistenta cunter schelira tardiva.
En la regiun interalpina, nua che las precipitaziuns annualas muntan a 700 fin 1000 mm, crescha il schember surtut sin spundas nord e spundas vest umidas. En il nord da las Alps crescha el surtut sin las spundas exponidas vers sid e sidost pli chaudas.
Terren
La spezia preferescha terrens frestgs, profunds sco er terrens da humus aschentads. Per il pli crescha la planta sin granit, gnais, plattamorta, crap da sablun u crap da chaltschina. Ella na fa betg grondas pretensiuns areguard il cuntegn da substanzas nutritivas e la valur da ph dal terren. Per chatschs è però impurtant in bun provediment da calium.
Malsognas e parasits
Envers periclitaziuns abioticas sco lavinas, erosiun u naiv bletscha è il schember ordvart resistent. Sco planta giuvna na supporta ella però betg d’esser cuverta memia ditg sut la naiv; cas cuntrari vegnan las guglias infestadas dal bulieu Phacidium infestans. Ultra da quai vegnan ils effectivs da plantas giuvnas decimads fermamain tras ruissas da chamutschs, chavriels e tschiervs.
En guauds maschadads da lareschs e schembers datti en intervals da plirs onns multiplicaziuns en massa da splerins da lareschs. Ils lareschs che vegnan infestads en emprima lingia vegnan bain sbluttads dal tuttafatg, ma supportan quai per ordinari senza donn. Èn percunter avant maun memia paucs lareschs, cumenzan las rasulaunas er a sa nutrir da las guglias dals schembers; quels pateschan bler pli ferm ch’ils lareschs ed èn silsuenter suttaposts ad autras malsognas.
Schember e cratschla
thumb|200px|Betschla elavurada d’ina cratschla Il schember furma ina stretga biocenosa cun la cratschla (Nucifraga caryocatactes), la quala sa nutrescha en emprima lingia da nuschegls-schember. La cratschla gioga in’impurtanta rolla en connex cun la regiuvinaziun dals effectivs e derasa ils sems – cuntrari a stgilat, mieur-sfuigna e pitgalain – er sur il cunfin dal guaud or.
A partir da l’avust fa la cratschla reservas da nuschegls-schember per l’enviern cun zuppar quels en plirs lieus. L’utschè preferescha in fund lom u luc e fa en tals lieus er pli gronds deposits che uschiglio. Igl èn quai precis las cundiziuns ch’èn favuraivlas per la schermigliaziun e la creschientscha da las plantas giuvnas. Radund 20 % dals sems zuppads na chatta la cratschla betg pli e na vegnan er betg consumads dad auters magliasems, uschia che pon sa sviluppar da quels plantinas.
Micoriza
Il schember furma simbiosas da micoriza cun divers bulieus; surtut en autezzas superiuras na fiss la planta strusch abla da surviver senza quels. Tar ils pli impurtants partenaris da micoriza tutgan l’amanita mustgera (bulieu-diavel), il latger ardent (surtut tar plantas pli veglias), il tgirun schember ed il tgirun alv melnent.
Lain da schember
thumb|140px|Lain da schember Il lain da schember vegn stimà en la construcziun d’interiurs pervi da ses dissegn viv e varià e serva surtut a tavlegiar stivas e chombras da durmir e per la construcziun da mobiglias. Pervi da las substanzas olfactoricas che sortan dal lain – e che derivan d’in ieli eteric natiral cun num pinosilvin – na fa quel betg be bella parita, mabain savura er bain. Dal lain sa lascha er gudagnar ieli da schember che vegn duvrà per dar a stanzas ina buna odur.
Nuschegls-schember
Ils nuschegls-schember u cocs-schember cuntegnan 70 % grass e 20 % proteins. Quels gustan bain ed èn nutritivs; els vegnan duvrads sco delicatessa u per cuschinar, pli baud vegnivan els per part schizunt exportads. Cuntrari als nuschegls da pinias ch’han ina cumparsa sumeglianta èn ils nuschegls-schember per ordinari main lunghents ed in pau pli umids; els na gustan betg uschè ferm da rascha e regordan pli ferm al gust da nuschs.
Ina spezialitad furma il vinars da schember (‹Zirbeler›): Per liter vinars vegnan mess en trais fin quatter nuschegls-schember, e quai fin che l’extract ha cuntanschì ina colur brin stgira fin cotschnenta. Quel serva sco medischina e product da giudiment.
Sistematica
thumb|210px|God Tamangur Entaifer il gener dals pins (Pinus) vegn il schember classifitgà sco suonda: Sutgener Strobus, secziun Quinquefoliae, sutsecziun Strobus.
Pli baud han ins savens er attribuì il schember sibiric a la spezia Pinus cembra (sco sutspezia ubain sco varietad). Ozendi vegn quel però considerà sco atgna spezia (Pinus sibirica).
Il dumber da cromosoms dal schember munta a 2n = 24.
David Last
David Last (* 25 d'avuost 1969 a Cologna in Germania dal vest) es ün ravarenda refurmo a Sagogn, Laax e Falera. El gniva cuntschaint dal 2009 causa ch'el elavuraiva artichels da Vichipedia davart tuots edifizis sacrels da la Baselgia evangelica refurmeda dal Grischun. Quistas activiteds chaschunaivan ün grand rebomb illas medias da la Svizra.
Vita
David Last creschaiva sü a Bergisch Gladbach, üna cited dastrusch sper la metropola Cologna. Sieus stüdis da teologia ho'l absolt a Münster in Vestfalia, a Tübingen ed a Turich.
Sia prüma plaiv d'eira Ramosch in l'Engiadina Bassa. In seguit lavuraiva'l i'l chantun Vallais a Brig-Glis e zieva sieu retuorn al Grischun a Tschiertschen, aunz ch'el surpigliaiva il pöst dal ravarenda a Puntraschigna vi da la baselgia San Niculò. Daspö 2014 es el ravarenda in la Foppa e sto a Sagogn, respunsabel eir per la diaspora a Laax e Falera.
In la sted dal 2011 ho'l cumanzo a doctorer tar Johannes von Lüpke, professur per teologia sistematica a la Scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel, cun üna perscrutaziun chi tratta da dumandas linguisticas da l'ouvra da Siegbert Stehmann.
David Last es marido ed ho quatter iffaunts.
Siegbert Stehmann
Siegbert Stehmann (*9 d‘avrigl 1912 a Berlin; † 18. Januar 1945 sper Nida in Lituania) d’eira ün ravarenda e poet tudas-ch evangelic.
Vita
Siegbert Stehmann creschaiva sü a Berlin ed absolvaiva la matura al gimnasi a la clostra grischa. El faiva sieus stüdis teologics a las universiteds da Berlin ed a Tübingen. Zieva cha'ls naziunelsocialists vaivan surtut la pussaunza in Germania dal 1933 e pruvaivan d'influenzar eir la baselgia evangelica, s'ho'l scrit aint scu commember da la Baselgia confessaunta. Illa seguonda guerra mundiela cumbattaiva'l scu sudo da l'armeda tudes-cha, l’uscheditta Wehrmacht, in Finlanda, in Bessarabia e finelmaing in Lituania innua ch'el moura düraunt ün'offensiva da l'armeda cotschna in schner dal 1945.
Perscrutaziun
A maunchan davart Stehmann fin hozindi retscherchas scientificas. Marion Heide-Münnich publichaiva dal 2003 üna lavur chi's mouva sül cunfin da teologia e scienza da litteratura.
Daspö l'an 2011 doctorescha il ravarenda da Puntraschigna, David Last, tar Johannes von Lüpke, professur per teologia sistematica a la Scoula ota ecclesiastica da Wuppertal e Bethel, cun üna perscrutaziun chi tratta da dumandas linguisticas da l'ouvra da Stehmann.
Augusta Raurica
thumb|300px|Il teater roman dad Augusta Raurica Augusta Raurica, er enconuschent sco Colonia Augusta Rauricorum, è ina colonia dal temp roman situada a la riva sid dal Rain intgins kilometers en l’ost da Basilea. L’emprim ha quella appartegnì a la provinza Germania Superior ed a partir da l’onn 297 a la provinza Maxima Sequanorum (en la prefectura Gallia entaifer la diocesa Dioecesis Galliarum) cun sedia da l’administraziun civila a Besançon. Las restanzas da la colonia sa chattan oz surtut en la vischnanca dad Augst (BL), per part er en la vischnanca da Kaiseraugst (AG). Las lavurs d’exchavaziun e da restauraziun cuntinueschan anc adina.
Il num da la colonia
L’inscripziun da fossa da Munatius Plancus inditgescha sco num da la colonia be a moda generala ‹Colonia Raurica›. In’inscripziun fragmentara dal temp dad Augustus menziunesch ina Colonia P[aterna](?) M[unatia](?) [Felix](?) [Apolli]naris [Augusta E]merita [Raur]ica. Sco ch’il term ‹Emerita› mussa – premess che la reconstrucziun da l’inscripziun è correcta – sa tractavi d’ina colonia da veterans.
Abstrahà da questa perditga rudimentara chatt’ins emprimas cumprovas segiras dal num Augusta pir tar il geograf Ptolemaeus vers 150 s.C. (en furma greca sco Augústa Rauríkon, quai che correspunda al num latin Augusta Rauricorum).
Cun quai sa metta Augusta Raurica en retscha cun pliras autras colonias ch’èn vegnidas fundadas dal temp dad Augustus. Igl existan numnadamain anc duas ulteriuras impurtantas basas dal plan da conquistas dad Augustus che portan il surnum da l’imperatur: Augusta Praetoria al pe sid dal Grond Son Bernard, oz Aosta, ed Augusta Vindelicum, oz Augsburg, sco avantposta vers il Danubi. Questas trais Augustae enserran las Alps occupadas dad Augustus en furma d’in triangul, il qual drizza sia vasta basa dal Cumbel dal Rain fin al Danubi vers la Germania betg occupada.
Posiziun geografica
thumb|200px|Tipic furnel dal temp roman En il decurs da las exchavaziuns èsi sa mussà che la citad giascha sin ina planira auta, betg lunsch davent dal Rain. Il flum Ergolz ed il Violenbach han maglià or da la terrassa in triangul, dal qual la basa sa chatta a l’ur nord dal Giura ed ha ina ladezza da ca. 1 km. Il ‹piz› dal triangul guarda vers il Rain situà en il nord e furma in chau che sa numna Kastelen e che regorda pia ad in chastè (castellum). La distanza da la basa fin al punct da culminaziun dal triangul mesira medemamain radund 1 km. Sin questa surfatscha auta ch’è circumdada en il vest, en il nord ed en l’ost da rievens spundivs han ins erigì la citad. Las indicaziuns da l’architect dal plan da la citad, il qual aveva concepì il plan orizontal e l’extensiun da la citad, han ils geometers transponì sin la cuntrada. A mintga edifizi public impurtant han ins attribuì sia plazza. En emprima lingia vala quai per il tempel dal dieu principal Jupiter cun l’altar grond davant il punct central sontg, a partir dal qual è vegnida concepida la rait da vias. Per quest intent han ins l’emprim tratg tras il triangul ina lingia longitudinala che deviescha da la direcziun nord per 36° vers vest; per lung da quella è vegnida construida la via principala da la citad. Parallel tar questa lingia longitudinala han ins concepì ulteriuras vias en ina distanza da mintgamai 55 meters. Alura è l’axa longitudinala vegnida sutdividida en 16 parts tuttina grondas che mesiran mintgamai 66 m (225 pes romans). Ils puncts da tagl han ins collià a 10 vias traversalas. Uschia è resultada ina rait da vias rectangulara e quartiers da citad da ca. 50 sin 60 meters. La via è vegnida munida cun in fundament solid da glera e da mintga vart supplementarmain cun foss d’aua. Las vias principalas disponivan en pli da vias da peduns cuvertas ch’eran spartidas dal traffic tras retschas da colonnas.
Ils cunfins da la colonia
thumb|160px|Bist da Minerva Ils cunfins da la Colonia Raurica na sa laschan betg pli fixar cun tutta segirezza. Ins emprova da deducir quels or da la retrospectiva cun prender en mira l’extensiun da l’Augstgau dal temp medieval tempriv. Tenor quai avess la colonia tanschì davent da Basilea dal Rain si fin a la sbuccada da l’Aara, alura da l’Aara si fin a la sbuccada da la Sigger sutvart Soloturn, da qua fin a la Lüssel e silsuenter per lung da la Birs puspè fin a Basilea. Questa supposiziun para però da correspunder be parzialmain a la realitad. Tenor perscrutaziuns pli novas dependevan numnadamain bains purils cun buls da quadrels da las legiuns da Vindonissa er administrativamain dal champ da legiunars da Vindonissa, oz Vindisch (AG). Tals bains tanschan però sur il Bözberg fin a Frick ed en la val vischina dal flum Sisseln, la quala vegn cunfinada en il vest tras la Mumpferfluh che croda andetgamain vers il Rain. Or da las relaziuns geograficas po perquai vegnir concludì che la Colonia Raurica tanscheva en l’ost fin al Mumpf dad oz (mons firmans = muntogna da finiziun, da cunfin). Interessantamain sa chattava en quest lieu medemamain in’insla dal Rain cun in’autra colonia romana che correspunda a la citad odierna da Bad Säckingen (l’etimologia da quest num stat en connex cun la provinza Maxima Sequanorum dal temp da Diocletian; il bratsch dal Rain situà en il nord, il qual sparteva l’insla da la terra franca tudestga, è vegnì emplenì l’onn 1830). En il vest vegn, sco gia menziunà, ad esser stà staziunà in post da duana en vischinanza da la sbuccada da la Birs sper Basilea. Fossas a cremaziun dal temp preroman ch’èn vegnidas chattadas il 1937 sper la baselgia da Neuallschwil laschan supponer ch’in tal post sa chattava er sper il stradun al nord che maina en direcziun da l’Alsazia (vers Blotzheim).
Tut en tut cumpigliava la Colonia Raurica uschia il chantun Basilea, la part inferiura dal Fricktal (AG) e la part orientala dal Giura situà en il chantun Soloturn. Quai dat in territori da radund 700 km².
Ulteriur svilup
thumb|220px|Visualisaziun da l’amfiteater thumb|140px|Mosaic Suenter sia fundaziun è il lieu sa sviluppà ad ina citad romana cun radund 10 000 fin 15 000 abitants, pia da dimensiun considerabla per las relaziuns al nord da las Alps. Dal temp da la pli gronda fluriziun – durant il lung temp da pasch dal prim al terz tschientaner – disponiva Augusta Raurica da tut quai che tutgava tar la vita romana. Igl aveva in teater, in amfiteater, in forum principal, divers forums pli pitschens, in aquaduct, divers tempels e plirs bogns publics. Ed er il mastergn fluriva: uschia fimentav’ins per exempel schambun e charnpiertg per l’export en autras parts da l’Imperi roman.
Vers l’onn 250 ha in grond terratrembel destruì considerablas parts da la citad. Vitiers èn vegnidas pli tard ulteriuras destrucziuns tras invasiuns dals Alemans e/u da truppas romanas sblundregiantas dal temp da la crudada dal Limes. En consequenza da quai èn sa furmads dus novs abitadis, ils dus Augst: d’ina vart la colonia marcantamain pli pitschna situada sin la collina dal castel dad Augst, da l’autra vart l’impurtanta basa Castrum Rauracense situada al Rain e munida cun in mir da citad. Quests dus novs abitadis furman quasi l’origin dals dus vitgs dad oz, Augst e Kaiseraugst.
A l’entschatta han omadus vitgs però furmà in’unitad sut il num Augst e sa chattavan en l’Augstgau. L’onn 1442 èn ils dus lieus alura vegnids spartids per lung dals flums Ergolz e Violenbach. Il territori situà al vest dal cunfin ha vinavant fatg part dal domini da Basilea ch’è s’allià il 1501 a la Veglia Confederaziun. L’onn 1833 è Augst daventà ina part dal chantun Basilea-Champagna.
La part dal Frickgau situada en l’ost dal cunfin Ergolz e Violenbach – il territori da Laufenburg – è vegnì sut domini habsburgais. Per pudair differenziar meglier ils dus lieus, è quest ultim vegnì numnà uss – pervi da l’appartegnientscha al Sontg Imperi roman – Kaiseraugst. Quest lieu è pir vegnì il 1803 tar la Svizra, suenter ch’ils territoris habsburgais en la regiun eran ids a perder en rom da las Guerras da coaliziun.
L’amfiteater dad Augusta Raurica è vegnì erigì l’onn 200 s.C. e purscheva plazza a 6000 aspectaturs. Ma gia suenter 70 onns è l’amfiteater ì en decadenza. Ozendi serva l’amfiteater restant (ch’è vegnì reconstruì al lieu original) sco tribuna al liber per concerts e festas popularas. En pli han ins installà ina preschentaziun multimediala.
Situaziun odierna da las exchavaziuns
thumb|220px|Il museum furma la reconstrucziun d’ina chasa romana thumb|220px|Stgazi d’argient da Kaiseraugst Ina gronda part dals edifizis romans è vegnida perscrutada e conservada tras exchavaziuns. Igl èn quai en emprima lingia edifizis publics:
Vitiers vegnan divers edifizis privats (ina taverna, ina pasternaria, ina vaschlaria e furns da brischar quadrels) sco er in tschancun dals chanals d’aua persa. Radund 80 % dal territori ch’era surbajegià dal temp dals Romans n’han ins percunter betg anc perscrutà. Augusta Raurica vala sco citad romana il pli bain mantegnida al nord da las Alps, damai ch’i n’è sa sviluppada sin ses territori nagina citad medievala u moderna. En vastas parts da la vischnanca dad Augst regia in scumond da bajegiar ordvart rigid. Lubientschas da bajegiar vegnan be concedidas a moda restrictiva e suenter vastas examinaziuns archeologicas. Tenor la politica d’exchavaziun vertenta duain parts dad Augusta Raurica vegnir conservadas sapientivamain en la terra per generaziuns futuras.
Sestri Levante
Sestri Levante (Sèstri in l'idiom da la Liguria) es üna vschinauncha taliauna da 18.725 abitants illa Region Liguria, Provinza da Genova. Per sia pusiziun geografica vegna'la eir clameda "la cited dals duos mers". thumb|300px|right|Panorama
Geografia
Sestri as chatta illa "Riviera di Levante" da la Liguria ed es üna da las pü orientelas citeds dal Golf dal Tigullio. Ella es sülla planüra furmeda da l'ovel Gromolo cul ir dal temp, dasper il cap clamo "Isla", chi es unieu a la terra ferma vi da üna strivla da terra, chi parta la "Baja da las Parevlas" (uschè clameda perque cha dal 1825 lo vivit il scriptur danais Hans Christian Andersen) da la "Baja dal Silenzi".