cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reginavel Unì
Architectura
thumb|220px|Broadway Tower, Worcestershire (construì il 1798/99) Las emprimas perditgas d’architectura en il Reginavel Unì furman ils monuments da megalits sco Stonehenge, Avebury e West Kennet Long Barrow. Skara Brae sin las Inslas Orkney è in dals abitadis dal temp neolitic ch’è sa mantegnì il meglier en tut il mund. Ils Celts han bajegià exclusivamain edifizis en lain, dals quals praticamain nagut n’è sa conservà. Ils Romans han erigì las emprimas citads; las pli impurtantas eran Aquae Sulis (Bath), Camulodunum (Colchester), Deva (Chester), Eboracum (York), Londinium (Londra) e Verulamium (St Albans). Blers edifizis romans èn sa mantegnids fin oz; menziun speziala meritan las termas a Bath.
Als Romans èn suandads ils Anglosaxons ed auters pievels germans. Lur chasas consistivan per ordinari da paraids da pertgas ed arschiglia. Pli ditg èn sa mantegnidas las baselgias erigidas da crap; da quellas sa lascha savens deducir da tge epoca che deriva l’abitadi. In exempel tipic per l’architectura anglosaxona furma la baselgia parochiala da Wing a Buckinghamshire.
Durant ils dus tschientaners suenter la conquista normana l’onn 1066 han ins erigì numerusas impurtantas turs e chastels sco il Tower of London, il Caernarfon Castle en Valisa u il Carrickfergus Castle en l’Irlanda dal Nord; questas fortezzas servivan a tegnair a mastrin la populaziun. Da la medema epoca derivan diversas catedralas ch’èn vegnidas erigidas l’emprim en il stil norman e silsuenter en il stil gotic. La pratica da rinforzar bunamain tut ils edifizis pli gronds cun fortificaziuns ha manà al stil da Tudor ed a residenzas represchentativas sin la champagna sco Montacute House e Hatfield House resp. a chastels sco il Hampton Court Palace.
Durant la Guerra civila englaisa (1642–1649) han edifizis stuì supportar la davosa giada assedis pli gronds. Numerus chastels èn vegnids destruids tar las attatgas da l’armada dad Oliver Cromwell (p.ex. Corfe Castle). Suenter la fin da questa guerra èn pli u main be pli vegnids erigids edifizis d’abitar e da fatschenta; l’aspect da la defensiun è quasi svanì dal tuttafatg. Gia dal temp avant la guerra aveva Inigo Jones sa fatg in num sco impurtant architect britannic e confundatur dal palladianissem. Sias ovras las pli impurtantas èn il Queen’s House ed il Banqueting House.
A l’entschatta dal 18avel tschientaner è il baroc ch’era fitg popular en l’Europa continentala er arrivà sin las Inslas Britannicas. Da quel temp deriva per exempel il Blenheim Palace (architects: John Vanbrugh e Nicholas Hawksmoor). Il baroc è però bainprest vegnì stgatschà dal palladianissem che dueva la finala manar a l’architectura gregoriana. Quella vegn represchentada da residenzas champestras sco Woburn Abbey u Kedleston Hall; impurtants architects da quest stil da bajegiar resp. da las epocas successuras neoclassicissem e romantica èn stads Robert Adam, William Chambers e James Wyatt.
Quasi sco in pass enavos en congual cun la simmetria dal palladianissem para la neogotica cun sias allusiuns al stil da bajegiar dal temp medieval. L’exempel il pli enconuschent da questa fasa furma il Palace of Westminster ch’è vegnì concepì da Charles Barry. Vers la mesadad dal 19avel tschientaner è la tecnologia stada avanzada avunda per pudair far diever da l’atschal sco material da construcziun. En questa moda ha Joseph Paxton construì il Crystal Palace che furma bain il pli enconuschent edifizi dal temp victorian. En il decurs da quest’èra dal progress han ins introducì bleras novas metodas da construcziun, ma ils architects dominants sco Augustus Pugin insistivan plitost sin in stil orientà vers il passà.
A l’entschatta dal 20avel tschientaner è daventà popular il design da l’Arts and Crafts Movement. Quest stil era sa sviluppà or da las ovras d’architects dal 19avel tschientaner sco George Devey; sia curunaziun han las furmas architectonicas da quel temp chattà en ils edifizis dad Edwin Lutyens. Arts and Crafts vegn simbolisà en l’architectura tras la furma informala, betg simmetrica; savens èn ils edifizis ornads cun fanestras a pilasters u giatters, cun culmainas multiplas e chamins auts. Quest stil è sa mantegnì fin la Segunda Guerra mundiala. Suenter la guerra è la reconstrucziun stada segnada dal modernissem resp. brutalissem, surtut da la fin dals onns 1950 fin l’entschatta dals onns 1970.
Il construir modern è restà fin oz la forza motorica da l’architectura britannica, cumbain che si’influenza sa manifestescha bundant pli ferm tar chasas da fatschenta che tar edifizis d’abitar. Ils dus architects contemporans ils pli enconuschents èn Richard Rogers e Norman Foster. Ils pli famus edifizis da Rogers èn l’Edifizi da Lloyd’s ed il Millennium Dome. Foster ha tranter auter construì il sgrattaschiel 30 St Mary Axe (er enconuschent sco ‹cucumera›) e la City Hall da Londra.
Film
L’istorgia dal film da la Gronda Britannia furma ina part impurtanta e variada da la cultura da film internaziunala. A l’influenza decisiva dals cineasts britannics al cumenzament da l’istorgia dal film – e quai tant areguard il svilup tecnic sco er artistic – èn suandads decennis ch’han adina puspè manà a crisas; motivs centrals han furmà las difficultads economicas e la dependenza creschenta dal martgà da film american. Grond success han surtut marcà las producziuns dals reschissurs britannics Alfred Hitchcock, Michael Powell, Laurence Olivier, David Lean, John Grierson e Peter Greenaway. E betg d’emblidar ils films da James Bond che tutgan tar ils pli enconuschents en tut il mund. Ils pli impurtants lieus da producziun furman ils Shepperton Studios ed ils Pinewood Studios. La pli impurtanta distincziun è il British Academy Film Award.
Scienza e tecnologia
thumb|180px|Isaac Newton (1642-1727) Dapi la ‹Revoluziun scientifica› ch’ha cumenzà vers la mesadad dal 16avel tschientaner, ha il Reginavel Unì fatg part dals pajais ch’han influenzà il pli ferm il svilup entaifer la scienza e la tecnologia. Il fundament ha furmà William Caxton ch’ha manà la stampa da cudeschs en l’Engalterra. Il filosof Francis Bacon ha preschentà il 1620 en ses cudesch ‹Novum Organum› l’uschenumnada ‹metoda da Bacon› ch’ha francà en la perscrutaziun scientifica l’empirissem e la metoda inductiva.
Il pli enconuschent e probablamain il pli impurtant da tut ils scienziads da la Gronda Britannia è Isaac Newton. Cun si’ovra ‹Principia Mathematica› (1687) ha el curunà tenor l’opiniun da blers istoriografs la Revoluziun scientifica. Cun ses axioms ha Newton descrit la gravitaziun universala e las leschas dal moviment; quai dueva furmar il fundament per la mecanica classica e la fisica moderna. Ultra da quai è Newton stà (ensemen cun Gottfried Leibniz) in dals fundaturs da la calculaziun infinitesimala, ha perscrutà sin il champ da l’optica ed ha elavurà leschas davart il conduir chalur.
Dapi il temp da Newton han divers Brits contribuì a moda essenziala al svilup da quasi tut las spartas da la scienza. A quels appartegnan tranter auter Michael Faraday, ch’ha cumbinà ensemen cun James Clerk Maxwell las forzas electricas e magneticas a las equaziuns da Maxwell, Robert Hooke, il scuvrider da las cellas da las plantas, James Prescott Joule ch’ha perscrutà sin il sectur da la termodinamica e che vala sco scuvrider dal princip dal mantegniment da l’energia, Paul Dirac, in dals piuniers da la fisica dals quantums, Humphry Davy ch’ha scuvert divers elements, Charles Darwin ch’ha descrit il princip da l’evoluziun tras selecziun natirala e Harold Kroto ch’ha scuvert ils fullerens.
Tradiziunalmain ha la gronda part dals perscrutaders britannics perscrutà e docì a l’Universitad dad Oxford ed a l’Universitad da Cambridge. En il decurs dals davos decennis han però las uschenumnadas ‹universitads da Red Brick› e las New Universities gudagnà terren sin divers secturs. La tgira da la scienza cumpeta a la Royal Society; ella è vegnida fundada il 1660 e furma la pli veglia societad da scienziads ch’è anc existenta.
Er areguard il svilup tecnologic è il Reginavel Unì savens stà a la testa. Qua ha cumenzà la Revoluziun industriala ch’è vegnida iniziada tras innovaziuns en l’elavuraziun da textilias, l’inschigneria da construcziun, la maschina da vapur, la producziun en massa d’atschal e la viafier. Enconuschents inschigners ed inventaders da quel temp furman James Watt, Robert Stephenson, Richard Trevithick, Isambard Kingdom Brunel, Henry Bessemer e Richard Arkwright. Dapi lura han blers Brits cuntanschì renum mundial: Charles Babbage (ses calculaturs valan sco antecessurs dal computer), Alan Turing (ha contribuì a moda essenziala al svilup da l’informatica), Alexander Fleming (ha scuvert il penicillin), Robert Watson-Watt (vala sco inventader dal radar), John Logie Baird (piunier da la televisiun) e Tim Berners-Lee (inventader dal world wide web).
Medias
En il Reginavel Unì datti ina vasta purschida da medias; pervi da la derasaziun mundiala da l’englais han quellas er gronda influenza a nivel internaziunal.
La BBC furma l’emettur da televisiun da dretg public ed è a medem temp il pli vegl ed il pli grond emettur da televisiun en tut il mund. La BBC vegn finanziada tras taxas d’abunaments e per part tras reclama e maina pliras staziuns tant a l’intern dal pajais sco er a l’exteriur. BBC World, il chanal da novitads internaziunal, vegn emess en tut il mund.
Er tar ils emetturs da radio dominescha la BBC cun diesch staziuns naziunalas e 40 localas. Ultra da quai datti radund 200 emetturs da radio commerzials; per lunsch or il pli impurtant da quels è Capital Radio a Londra.
Tar las gasettas britannicas faschev’ins fin avant paucs onns la differenza stricta tranter gasettas ‹seriusas› en format grond (broadsheet) e las gasettas da boulevard en format da tabloid. En il fratemp han però er divers quality newspapers midà il format, damai che quel vegn apprezià dals lecturs. La gasetta dal di cun la pli gronda ediziun furma ‹The Sun›; la pli auta ediziun tar las uschenumnadas gasettas da qualitad han ‹The Daily Telegraph› e ‹The Times› ch’èn situadas en il spectrum politic dretg da la mesadad, sco er ‹The Guardian› e ‹The Daily Mirror› che stattan sanester da la mesadad. La ‹Financial Times› è la gasetta che dominescha sin il champ da l’economia.
Sco en auters pajais è er la muntada da l’internet ed il diever dals social media creschì fermamain ils ultims onns. Il 2011 cuntanschevan ils social networks 27,2 milliuns persunas en il Reginavel Unì.
Sport
thumb|220px|Gieu da la squadra naziunala englaisa en il Stadion da Wembley Il sport gioga in’impurtanta rolla en tut il pajais. Areguard ils singuls geners da sport datti però per part vaira grondas differenzas regiunalas e socialas. En vastas parts da las classas socialas plitost bassas (working class) da la Scozia e l’Engalterra è ballape per lunschor il sport da squadra il pli popular. En la Valisa ed en las classas mesaunas e superiuras da l’Engalterra (upper class) è percunter rugby union per ordinari il sport da squadra numer in. Cricket è tradiziunalmain medemamain in sport plitost elitar. Quai ha per gronda part motivs istorics: en ils quartiers da lavurants da las citads grondas n’eri strusch pussaivel da giugar rugby, damai ch’i mancavan ils pastgets necessaris; per giugar balla bastava percunter ina curt interna. Las scolas superiuras da l’upper class da lur vart disponivan tuttas da plazzas da pastget, sin las qualas ins pudeva giugar rugby e cricket. En il decurs dal temp è il sport correspundent daventà ina pussaivladad d’identificaziun cun l’atgna classa.
Ulteriurs sports fitg populars èn rugby league, atletica leva, dar spada, dart, golf, sport motorisà e cursas da chavals. Ils sports d’enviern èn pauc derasads, damai ch’i croda – malgrà ils grads da latituda vaira nordics – per ordinari memia pauca naiv. Las reglas da blers impurtants sports èn sa sviluppadas en il Reginavel Unì. Quai vala tranter auter per ballape, tennis, squash, golf, boxar, rugby, cricket, snooker, bigliard, badminton e curling.
En la gronda part dals sports da squadra possedan las quatter parts dal pajais squadras naziunalas separadas. Als gieus olimpics vegnan però tramessas squadras communablas da tut las quatter home nations.
Sper enconuschents turniers da sport sco la Wimbledon Championship (tennis), il Maraton da Londra, l’Open Championship (golf) u il Grond Premi da la Gronda Britannia (furmla 1) han er gì lieu trais giadas ils gieus olimpics a Londra (il 1908, 1948 e 2012).
Cuschina
La cuschina britannica (e surtut l’englaisa) ha gì ditg il num d’esser monotona, greva da digerir e cundida be pauc. Ina cumbinaziun tradiziunala ch’è sa mantegnida fin oz en numerusas furmas è tartuffels cun charn e verduras. Fitg derasadas èn er pastetas cun emplenida da charn. L’ensolver britannic è ina spaisa fitg pulpida ch’è enconuschenta en tut il mund. Tar las spaisas fraidas èn famus ils sandwiches ed il pli enconuschent fast-food englais furma fish and chips. Sco dessert vegn surtut mangià pettas e tranter las diversas sorts da chaschiel è surtut enconuschent il Cheddar.
Tranter auter han immigrants da l’Asia e da l’Africa attribuì ad avrir ils davos decennis la cuschina englaisa che valeva tradiziunalmain sco conservativa. Enconuschents cuschiniers sco Jamie Oliver han ultra da quai integrà pli ferm la cuschina mediterrana e spezarias.
La cuschina da la Scozia è influenzada – surtut en las classas socialas superiuras – pli ferm da la cuschina franzosa. Quai deriva da l’Auld Alliance, l’allianza politica ch’ha existì tranter la Scozia e la Frantscha dal 1295 fin il 1560. Cumbain che er la cuschina scota è vegnida influenzada ils ultims decennis da tendenzas internaziunalas, ha ella mantegnì pli fitg ses caracter autocton.
La bavronda betg alcoholica la pli stimada dals Brits furma il té; la cultura da té è enconuschenta en tut il mund e tutga tar la moda da viver britannica. Il café gioga percunter ina rolla main impurtanta. Tar las bavrondas alcoholicas dominescha la biera, surtut Ale e Stout sco er il cider. Las pli impurtantas spirituosas furman il gin ed il whisky. Dapi tschientaners è la Gronda Britannia in dals impurtants cumpraders da vins dultschs sco sherry, porto u madeira.
Sabrina Mockenhaupt
Sabrina Mockenhaupt (naschida ils 6 da december dal 1980 en Siegen, Rain dal Nord-Vestfalia, Germania) è ina atleta professiunala da la Germania specializada en la cursa da 3000 m, en la cursa da 5000 m, en la cursa da 10,000 m ed en il Maraton.
Medaglias
Campiunadi European en sala
Maratons
Donald Trump
miniatura|Donald Trump (2017) Donald John Trump (*ils 14 da zercladur 1946 a Queens, New York City, New York) ei in anteriur interprendider ed era il 45avel president dils Stadis Uni tranter 2017 e 2021.
El ei il possessur dil conglomerat Trump Organization ch'el ha menau denter 1971 e 2017 sco CEO.
Tenor il schurnal d'economia Forbes ha el accumulau cun sias activitads en las branschas dad immobilias e dil divertiment ina facultad da rodund 3 milliardas dollars americans
Cun sa presentar en emissiuns da televisiun sco The Apprentice ni WWE eis el s'etablius sco ina dallas pli renomadas persunas dils Stadis Uni.
Trump ha gudignau il cumbat electoral per igl uffeci dil President dils Stadis uni igl onn 2016 cun 304 encunter 227 umens electorals. Malgrad che Hillary Clinton haveva 2'868'691 vuschs dapli che Trump ha el gudignau pervia dil sistem electoral dils Stadis Uni.
Región de Valparaíso
200px|right|thumb|Charta dal regiun da Valparaíso
La Región de Valparaíso è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Coquimbo, al sidost cun la Región Metropolitana de Santiago, al sid cun la Región del Libertador General Bernardo O'Higgins, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific.
La regiun ha ina surfatscha da 16'396,1 km² ed ina populaziun stimada da 1'869'327 (l'onn 2010). Ella è cun quai la regiun cun la terz gronda populaziun dal pajais. La regiun consista da las provinzas da Isla de Pascua, Los Andes, Petorca, Quillota, San Antonio, San Felipe de Aconcagua, Marga Marga e Valparaíso. La chapitala da la regiun, Valparaíso, è la sedia dal Congress Naziunal dal Chile.
La regiun cumprenda ultra da quai ils territoris da l'uschenumnà Chile insular en il qual sa chattan l'Archipel Juan Fernández, las Inslas Desventuradas e las inslas polinesicas Insla da Pasca (u Rapa Nui) ed Insla Sala e Gomez.
Melanie Kraus
Melanie Kraus (naschida ils 24 da october dal 1974 en Mönchengladbach, Rain dal Nord-Vestfalia, Germania) è ina atleta professiunala da la Germania specializada en la cursa da 3000 m, en la cursa da 5000 m, en la cursa da 10,000 m ed en il Maraton.
Giuvens Socialists
La partida da la Giuventetgna Socialista Svizra (GSS) è la partida giuvna da la Partida Socialdemocrata da la Svizra (PSS). Malgrà sia colliaziun cun la PS è la GSS autonoma e decida sezza, co ella s'engascha politicamain. Medemamain prova ella adina puspè da influenzar la direcziun politica da la PS. Sia posiziun politica è circa quella da la part sanestra da la PS che stat datiers als sindicats.
Organisaziun
La Giuventetgna socialista Svizra ha oz ca. 4'500 commembras e commembers en passa trenta secziuns en l'entira Svizra ; il dumber da secziuns è s'augmentà considerablamain ils davos onns. En tscherts chantuns (pli gronds) datti pliras secziuns dals GS, en auters chantuns pli pitschens (per il solit plitost conservativs) èn las secziuns pir en construcziun.
Las secziuns da la partida da la GS han da bler autonomia. Quai è per part era motivà entras la structura federalistica da la Svizra. Entras la radunanza annuala e las radunanzas da delegads che han lieu nov giadas ad onn han ellas era bler pais (secziuns pitschnas han proporziunalmain blera pussanza en questas radunanzas).
La direcziun generala è l'organ che maina la GSS. Ella vegn elegida durant la radunanza annuala. La GSS ha in president en plazza parziala da 40 pertschient. Mumentan è Ronja Jansen il presidente da la GSS. El è vegnì elegì sco prim president insumma l'onn 2008. La plazza dal secretari central è la segunda plazza da lavur dals GSS, dotada cun 80 pertschient. Actualmain è Rosalina Müller la secretaria centrala da la GSS (dapi 2009).
La partida da la GSS edescha ina atgna pitschna gasetta che cumpara 10 giadas ad onn, l'infrarot.
La partida da la GSS fa part dal moviment internaziunal dals lavurers e dal moviment mundial socialist da la giuventetgna ed è per quai era uniun affiliada da la "International Union of Socialist Youth". Cun quai che la Svizra n'è betg commembra da la Uniun Europeica, èn ils GS svizzers mo in commember assozià da la "ECOSY – Jóvenes Socialistas de Europa"
Tuatschin
Il tuatschin è in dialect rumantsch che vegn discurrì en la part superiura da la Surselva, numnadamain en las vischnancas da Tujetsch e Val Medel (medelin).
Tratgs caracteristics
Il dialect tuatschin furma – ensemen cun il dialect da la Val Medel, il medelin – ina varianta dal sursilvan vegl. El mussa caracteristicas dals dialects dal Grischun Central e da l’Engiadina ch’èn idas a perder en il sursilvan nov che vegn discurrì en il rest da la Surselva. Il tuatschin para d’esser stà immun envers midadas linguisticas dal 15avel e dal 18avel tschientaner ch’han allontanà il sursilvan dals auters dialects grischuns. Malgrà la distanza geografica furman il tuatschin ed il medelin la colliaziun linguistica tranter il sursilvan ed il Grischun Central.
L’accentuaziun spezialmain marcanta dals diftongs collia il tuatschin schizunt cun l’idiom ladin vallader e cun il jauer, il dialect da la Val Müstair (entant ch’il puter enconuscha ina endirida dals diftongs resp. monoftongaziun sumeglianta al sursilvan).
In’ulteriura cunfinaziun vers il sursilvan furma la ferma tendenza da palatalisaziun dal tuatschin (p.ex. casa > tgasa/tgesa).
Utilisaziun
Tar il tuatschin sa tracti d’in dialect che vegn discurrì en il mintgadi. Lingua scritta e da scola en ses territori da derasaziun furma percunter il sursilvan standardisà.
Societad Svizra da Radio e Televisiun
Num
thumb|250px|Logo dal 1999 fin il 2010 A partir dal 1999 è la Societad Svizra da Radio e Televisiun sa preschentada cun il num da fatschenta SRG SSR idée suisse, nua che SRG ed SSR stattan per ils nums uffizials da l'uniun en ils quatter linguas naziunalas ed idée suisse per il concept svizzer dal service public. Cun la davosa restructuraziun ch'è vegnida effectiva il 1. da schaner 2011 han ins allontanà l'agiunta idée suisse dal num da fatschenta e sa preschentà sin plaun surregiunal mo sco SRG SSR. Sin plaun regiunal han ins «reactivà» ils nums tradiziunals en las linguas da las quatter regiuns linguisticas svizras.
SRG SSR sco associaziun dad uniuns
La Societad svizra da radio e televisiun è in'associaziun dad uniuns da la quala mintgin po daventar commember. Quest'associaziun dad uniuns furma l'uniun purtadra da la SRG SSR. Ella funcziuna sco punt tranter il public e l'interpresa. Ils commembers prendan influenza sin la SRG SSR sco ils acziunaris dad ina societad d'aczias.
L'uniun purtadra da la SRG SSR sa cumpona da quatter societads regiunalas ch'en la Svizra tudestga e franzosa èn puspè divididas en singulas cuminanzas da commembers. Questas cuminanzas da commembers pon esser sutdivididas plinavant en secziuns. Las societads regiunalas da la SRG SSR èn las suandantas:
Ils organs da l'associaziun sin plaun naziunal èn:
A la radunanza da delegads ed al cussegl d'administraziun sin plaun naziunal correspundan en las societads regiunalas ils cussegls regiunals e lur cussegls d'administraziun. Ulteriurs organs èn ils cussegls dal public ed ils servetschs da mediaziun elegids dad els.
L'interpresa
Las duas unitads d'organisaziun naziunalas «Media Services» (MSC) e «Business Unit Sport» (BUS) èn organisaziuns autonomas ch'executeschan prestaziuns da servetsch per la SRG SSR.
Ultra da quai appartegnan a l'interpresa SRG SSR las suandantas societads affiliadas (stan 2011):
La societad
Schebain che la SRG SSR è in'uniun da dretg privat ed in'interpresa independenta retschaiva ella sper la concessiun da la Confederaziun (necessari per tut ils meds da massa electronics) er in'incumbensa legala clera per l'uschenumnà «service public». Quai vul dir che la SRG SSR è responsabla per proveder tut las regiuns linguisticas cun in provediment d'infurmaziuns garantì ed in program da divertiment, educaziun e cultura. Per garantir quai retschaiva ella ina gronda part da las entradas da las taxas da recepziun (70 %) che vegn pretaisas da la Billag.
Ils emetturs da la SSR
La SRG SSR e sias unitads d'interpresa produceschan 17 emetturs da radio e set emetturs da televisiun.
Radio
Ils 17 da favrer 1999 ha il Cussegl federal dà a la SRG SSR idée suisse la concessiun da crear ina rait da DAB en Svizra. Il medem onn han ils emprims emetturs en la regiun gronda da Berna-Soloturn cumenzà dad emetter programs. Ils onns 1999 e 2000 suondan las regiuns Interlaken-Berna-Bienna e Baden-Turitg-Winterthur sco era la regiun dal Lai da Genevra e l'aglomeraziun da Basilea. Dapi l'onn 2001 vegnan era las pli impurtantas axas da traffic ost-vest (incl. ils tunnels gronds) e parts da l'axa nord-sid provedì cun DAB. Actualmain (stan 2007) pon 80 % da la populaziun svizra retschaiver il radio digital DAB. Per il 2009 è prevedì la cuverta da la Svizra entira cun emissiuns en DAB.
La SRG SSR emetta en ils trais regiuns linguistics mintgamai in agen ensemble da 9 fin 11 emetturs.
Indrizs da transmissiun
Ils indrizs da transmissiun tras ils quals las chanals da la SSR vegnan emessas appartegnan dapi l'entschatta 2002 a la Swisscom Broadcasting (l'anteriura PTT), ch'è era responsabla per il funcziunament dals implants. Ils indrizs da transmissiun ils pli enconuschents èn:
Ötzi
230px|thumb|Lieu da chat da la mumia 230px|thumb|Museum d’archeologia a Bulsaun Ötzi (er: l’um dal Hauslabjoch, l’um or dal glatsch, la mumia da Similaun e.a. ) è ina mumia da glatscher dal neoliticum tardiv resp. dal temp d’arom ch’è vegnida chattada il 1991 en las Alps da l’Ötztal (Tirol dal Sid). Tenor la dataziun cun radiocarbon è l’um vegnì per la vita tranter il 3359 ed il 3105 a.C. La mumia ha pia ina vegliadetgna da radund 5250 onns. Ultra da la bara èn sa mantegnidas en il glatsch restanzas da la vestgadira sco er divers utensils da diever che dattan invista en la vita da mintgadi da l’epoca.
Scuverta
170px|thumb|Sut il Tisenjoch regorda in monument al lieu da chat La mumia è vegnida chattada ils 19 da settember 1991 al Tisenjoch en vischinanza dal Hauslabjoch (♁46° 47′ N, 10° 50′ O) en in’autezza da radund 3210 m. Il chat casual tras ils dus viandants da muntogna Erika e Helmut Simon da Nürnberg (Germania) ha fatg sensaziun, damai ch’i sa tracta da la suletta mumia dal temp d’arom conservada tras schelentada natirala en l’Europa Centrala.
Il lieu da chat è situà pauc sut il piz dal Tisenjoch en ina foppa grippusa cuverta cun glatsch. La plazza n’è strusch inclinada e situada quasi al fil da la muntogna, uschia ch’ella na vegniva strusch provedida cun nov glatsch. Tras quai n’è la mumia betg stada exposta a forzas da stuschada, mabain è vegnida conservada perfetgamain. Pir tras las luadas da la stad 1991, ch’è stada extraordinariamain chauda, èn ils objects da chat cumparids a la surfatscha dal glatsch.
Lieu da chat e lingia da cunfin
Il 2006 han l’Italia e l’Austria adattà la regulaziun areguard ils cunfins statals. Da nov vegn il sparta-auas fixà tenor il stan actual da la glazialisaziun; tant il sparta-auas sco er ils cunfins statals èn pia daventads variabels. E quai ha er consequenzas per il lieu da chat da la mumia: Tut tenor situaziun dal glatscher è il lieu situà en l’Italia u – en cas ch’il glatsch avess da luar dal tuttafatg – en l’Austria.
Circumstanzas dal chat
Ils 23 da settember 1991 è la bara vegnida chavada or dal glatsch tras l’Institut per medischina forensica da l’Universitad dad Innsbruck. Da quel temp n’avev’ins anc betg realisà la muntada dal chat, uschia ch’igl è succedida inqual panna:
Anatomia e patologia
160px|thumb|Model stereolitografic da la chavazza dad Ötzi La bara schelentada d’ina grondezza da ca. 1,54 m e d’in pais da 13 kg è quasi sa mantegnida cumplettamain. Ins ha calculà che Ötzi saja mort en la vegliadetgna da 45–46 onns (cun ina divergenza pussaivla da ±5 onns). Damai ch’il corp va en cun schelentar, sto el esser stà in pau pli grond.
Vi dal corp han ins chattà in prolaps dal disc intervertebral en l’autezza dals spinals da las ancas. La spatla sanestra era blessada tras il piz d’ina frizza. Sper l’egl dretg è sa mussada ina fractura da la cusadira da la chavazza. Plinavant han ins pudì cumprovar in trauma da la chavazza e dal tscharvè.
Las giugadiras eran isadas relativamain pauc per questa vegliadetgna, uschia ch’ins suppona che Ötzi sa chattava en ina posiziun sociala elevada. En ils chavels han ins chattà autas concentraziuns da metals, quai che lascha supponer ch’el saja stà activ in temp en l’elavuraziun d’arom.
Ils dents èn isads fitg; sco tar blers auters chats neolitics deriva quai probablamain da particlas da craps da moler cuntegnids en la granezza. Sco la mineralisaziun dals dents lascha supponer, derivava Ötzi da la Val d’Isarc (Eisacktal) situada en il Tirol dal Sid tranter il Pass dal Brenner e Bulsaun.
Analisa dal genom
Geneticamain appartegneva Ötzi ad ina sutgruppa da la haplogruppa K1 da l’ADN mitochondrial. Da questa sutgruppa n’èn enconuschents nagins survivents. Ins ha percunter pudì cumparegliar il genom cun autras mumias dal neoliticum tardiv (derivantas da la Spagna, dal Danemarc e da la Bulgaria). Uschia han ins pudì mussar che Ötzi è en emprima lingia parentà cun las populaziuns purilas da quel temp. Ins suppona che quellas èn emigradas nà dal Proxim Orient e l’Europa dal Sid e ch’ellas n’èn er suenter strusch sa maschadadas cun ils pievels da chatschaders e rimnaders sesents.
Il genom da l’um or dal glatsch (gudagnà or da l’ADN dal nuschegl da la cella) è vegnì sequenzà e publitgà il 2012. Ins ha per exempel identifitgà il gen per egls brins. Ses cromosom Y appartegna a la haplogruppa G2a4. Quella è oz il pli derasada entaifer la populaziun da la Sardegna. Quai na vul betg dir che Ötzi derivia da la Sardegna, mabain che lezza populaziun – ch’ha vivì sur lung temp en moda relativamain isolada – ha conservà il pli ferm ils gens dals antenats dal temp neolitic.
Davos dis da vita e circumstanzas da la mort
230px|thumb|Ötzi – l’um or dal glatsch (reconstrucziun) Ils davos dis da vita han pudì vegnir sclerids per part tras botanichers da l’Universitad dad Innsbruck ch’han intercurì il cuntegn dal magun e da la beglia da l’um or dal glatsch. A basa da pollen che Ötzi ha traguttì cun la vivonda, sa lascha mussar ch’el è marschà ils davos dis avant sia mort sur lungas distanzas e tras differentas zonas da vegetaziun. L’emprim è el sa trategnì al cunfin dal guaud (situà da quel temp en in’autezza da radund 2400 meters, oz da radund 1800–2100). Suenter è el descendì en il Schnals- u Etschtal e radund sis uras avant sia mort è el muntà en direcziun dal Tisenjoch.
Almain 24 uras avant l’attatga cun la frizza, che vala sco raschun da la mort, è Ötzi stà involva en in cumbat d’um ad um. Quai mussan tagls vi dal bratsch sanester e vi dals mauns e sgrifladas vi da l’entir corp, en spezial vi dal dies. Percunter n’han ins chattà nagins fastizs da sang ni vi da las frizzas dad Ötzi ni vi da la manera ni vi da la nizza dal stilet.
Cun intercurir il cuntegn dal magun han ins pudì mussar che Ötzi ha fatg in paus radund in’ura avant sia mort e ch’el ha mangià abundantamain. Tranter auter ha er fatg part charn-capricorn da questa tschavera. Il pollen dal vertinet (Ostrya carpinifolia) chattà en il magun lascha supponer che Ötzi saja mort la primavaira.
Areguard las circumstanzas da la mort dad Ötzi datti differents scenaris. Ils scienziads èn perina ch’il piz da la frizza ch’è vegnì chattà en sia spatla gioga ina rolla centrala. Quel sa differenziescha da las frizzas dad Ötzi tant areguard il material sco er areguard l’elavuraziun, uschia ch’el deriva probablamain da l’attatgader.
Sco ulteriura scuverta che pudess esser relevanta en connex cun la mort dad Ötzi vala il trauma dal tscharvè. Quel po derivar ubain da la cupitga suenter esser vegnì blessà cun la frizza ubain d’ina frida directa sin il chau.
Tut tenor l’interpretaziun da las circumstanzas da sia mort, èsi pussaivel che Ötzi è vegnì chattà il 1991 al lieu nua ch’el ha fatg ses davos paus e nua ch’el è vegnì assassinà. Sch’el ha anc survivì in temp sias blessuras, èsi dentant er pussaivel che Ötzi sez è sa spustà en il lieu da chat. E tenor in ulteriur scenari avess l’assassin (u ils assassins) pudì runar il mort en quest lieu. Pauc probabel para en mintga cas in murdraretsch cun intent da rapina, damai che la manera custaivla n’è betg vegnida allontanada.
Teoria alternativa
La finala datti anc ina teoria alternativa davart la mort ed il lieu da chat dad Ötzi. Tenor quella è Ötzi mort a bassa autezza sur mar ed è vegnì transportà pir suenter mais en l’autezza. La bara è vegnida sepulida intenziunadamain ed a moda rituala al lieu nua ch’ins l’ha chattà pli tard. Tar ils objects da chat enturn la bara sa tracti tenor questa teoria d’objects da fossa.
Questa tesa contestada è vegnida publitgada il 2010 d’ina gruppa da lavur da l’Universitad da Roma. Sco arguments vegn fatg valair ch’il pollen cuntegnì en il magun dad Ötzi derivia da la primavaira, entant ch’il pollen al lieu da chat saja tipic per l’avust u settember. In’analisa da la situaziun da chat laschia supponer che Ötzi saja oriundamain vegnì sepulì sin ina plattafurma furmada da crappa; il current dal glatscher haja pli tard destruì questa structura e transporta la bara radund 5 m vers nordost.
Ils scienziads dal Museum d’archeologia dal Tirol dal Sid, da l’Universitad dad Innsbruck e da l’Institut per mumias a l’Academia Europeica da Bulsaun han renvià questa teoria. Tranter auter fan els valair ch’ins na chattia vi da la mumia nagins process da decumposiziun e che la posiziun da la bara laschia supponer che quella na saja betg vegnida midada tranter il mument da la mort ed il process da schelar. Il pollen da la fin da stad derivia dal glatsch cunfinant e na saja nagin indicatur relevant areguard las circumstanzas da la mort dad Ötzi.
Vestgadira
180px|thumb|Emprova da reconstruir la vestgadira Ötzi purtava vestgadira fatga probablamain da pel-nursa (evtl. pel-chaura). Il pail sa chatta da la vart dadora e sa cumpona da sdrimas brinas ed alvas ordinadas per lung.
Las chautschas sumeglian ils leggings dals Indians nordamericans. Ellas èn cusidas ensemen or da bleras pitschnas scrottas da pail e cuvran be las coissas e las chommas sut. Cun agid da sdrimas da tgirom eran quests chommariels fixads vi d’ina tschinta da tgirom (vatgetta).
Vi da la tschinta era plinavant fermà il cuvracoissas ch’è medemamain vegnì cuntschà or da plirs tocs da tgirom (format ca. 30 cm lad ed 1 m lung). Quel vegniva tratg tranter las chommas e fixà davant e davos vi da la tschinta. El cuvriva pia la surfatscha che correspunda a la part sura da las chautschas odiernas.
Chalzers
180px|thumb|Reconstrucziun d’in chalzer dad Ötzi Ils chalzers dad Ötzi èn fatgs da differentas materialias. La part sura, il nutigl, sa cumpona da vatgetta. Il pail sa chatta da la vart dadora per tegnair davent l’umiditad. La sola sa cumpona da pail d’urs ch’isolescha meglier e ch’è vieut cun il pail vers anen. La vart sut da la sola mussa in veritabel profil en furma da sdrimas da tgirom orizontalas e diagonalas.
Chapè e restanza da taila nunidentifitgada
Sin il chau purtava Ötzi in chapè da pel-luf ni da pel-chaun (resp. tenor l’interpretaziun oriunda: da pel-urs). Davart la muntada d’ina ulteriura restanza da taila, entretschada or da fains, èn las opiniuns divididas (interpretaziuns pussaivlas: part d’ina pelerina, matta da giaschair, restanza d’in recipient e.a.).
Manera d’arom
180px|thumb|Reconstrucziun da la manera La manera d’arom che Ötzi purtava cun sai è sa mantegnida dal tuttafatg. La nizza consista per 99 % d’arom. Tenor analisas fatgas deriva quel da la regiun da Salzburg. Entant ch’ins aveva gia chattà diversas nizzas da maneras dal quart millenni a.C., sa tracti qua da la suletta manera ch’è sa mantegnida cun il moni. Cun agid da questa sigir eri pussaivel da derscher plantas. La manera po esser in ulteriur indizi per ina derivanza bainstanta dad Ötzi, damai che l’arom era da quel temp in material ordvart custaivel.
Artg e frizzas
L’artg ha ina lunghezza da 1,80 m ed è vegnì fabritgà or da lain da taisch. Probablamain era el anc en elavuraziun, damai che sia surfatscha n’è betg glischa. Sco experiments han mussà, eri pussaivel cun il tal artg da tutgar mortalmain selvaschina d’ungla sin ina distanza da 30–50 meters.
Las 14 frizzas èn fatgas or dal lain dal lantern pailus. Be vi da dus monis èn sa mantegnids ils pizs da silex ch’eran vegnids fermads cun fibras da plantas e tatgads cun rascha da badugn. Las plimas a la fin dal moni èn medemamain vegnidas culadas cun rascha badugn e fixadas supplementarmain cun agid d’ina corda.
Stilet da silex
Sco ulteriura arma è avant maun in stilet da silex (crap da fieu). Il moni da quel è vegnì fabritgà da lain da fraissen. En il crap da fieu dal stilet èn enserradas pitschnas fossilas che cumparan en questa furma be en in lieu, numnadamain en ina chava en ils Monti Lessini al Lai da Garda. Per elavurar gizzas da silex vegniva fatg diever dal retuschader, in moni da lain da tigl cun ina stalizza da cornas-tschierv endirida.
Purtantina e recipients
150px|thumb|Reconstrucziun d’in recipient En ina distanza d’intgins meters davent da la mumia han ins chattà ina sort catla u purtantina. I sa tracta d’ina construcziun en lain (nitscholer) che serviva a purtar si dies il proviant ed ils utensils da diever che Ötzi manava cun sai. Damai ch’èn sa mantegnidas be las singulas lattas, pon ins be specular davart la construcziun da quest utensil. Medemamain n’èsi betg cler, schebain la catla era eventualmain munida cun in satg (da fibras da fain) ch’avess lura furmà ina sort satgados.
Plinavant èn sa mantegnids dus recipients fatgs da scorsa da badugn. Els èn da furma cilindrica, han in diameter da 15–18 cm ed in’autezza da ca. 20 cm. En in dals recipients han ins chattà restanzas da cotgla, uschia ch’el serviva forsa a transportar brastgida.
Tastgetta da tschinta e cuntegn
Ina tastgetta da tschinta cuntegneva in furader, ina sibla, in utensil per elavurar nizzas ed in toc d’ina nizza. L’estga ed il pirit ch’èn medemamain vegnids a la glisch vegnivan duvrads da quel temp per far fieu. Er ils dus porlauns vegnivan duvrads per far fieu u avevan forsa in effect curativ. Igl è enconuschent che quest bulieu ha in effect dischinfectant; en furma d’infusiun al dovran ils Sams fin oz cunter verms u mal il magun.
Betg dal tut clera è percunter la funcziun d’in ulteriur object cuntegnì en la tastgetta: sdrimas da pel stortigliadas en las qualas è enfilada ina rudella da marmel perfurada. Ins suppona ch’ellas servivan a fixar vi da la tschinta utschels sajettads. En la medema direcziun mussa ina pitschna rait che serviva probablamain a la chatscha d’utschels u da lieurs.
Exposiziun
Dapi il mars 1998 vegn Ötzi mussà en il Museum d’archeologia dal Tirol dal Sid a Bulsaun. La mumia vegn conservada en ina cella da schelentar ch’imitescha las relaziuns a l’intern dal glatscher (temperatura: -6,5 °C; umiditad da l’aria: 97–99 %).
Museums al liber ch’emprovan da reconstruir la moda da viver dal temp dad Ötzi datti a Schnals (Schnalstal, Tirol dal Sid) ed ad Umhausen (Ötztal, Tirol). En pli existan numerus films e cudeschs davart la vita dad Ötzi.
Renzo Blumenthal
Renzo Blumenthal (* 26 da december 1976 a Vella ella Val Lumnezia) era il Mister Svizra digl onn 2005.
Renzo ei el secund digls quater fegls dad Ursin e Carmen Blumenthal e stat aunc oz en siu vitg da naschientscha. Il lungatg principal dad el ei il romontsch sursilvan che dominescha er fermamein la vallada.
Giugadur da ballapei
Oriundamein vuleva Renzo daventar profi da ballapei. 1996 giugava Blumenthal ella selecziun da juniors digls Grasshoppers da Turitg e veva persuenter in contract sco profi tier igl FC Sogn Gagl duront in miez onn tocha ch'ina blessura ha empediu el da far vinavont cun sia carriera da profi. El giugava denton aunc adina ballapei - tocha la stad 2005 pigl FC Cuera e dapi lu tier igl CB Lumnezia Degen, il club da sia regiun.
Mister Svizra
Er sco Mister Svizra stava el bugen a disposiziun per ils intents dall'agricultura. El moderescha alternativamein cun l'anteriura Miss Svizra Tanja Gutman l'emissiun Wunschkonzert tier il Buureradio. El ei in digls Misters Svizra cun il pli grond success: Duront siu onn d'uffeci ha el gudignau rodund 420'000 francs.
Diglossia
Tar la diglossia (grec διγλωσσία, diglossía, ‹bilinguitad›) sa tracti d’ina furma speziala da la bilinguitad.
Noziun
thumb|280px|En Svizra tudestga è derasà sco lingua discurrida l’aut aleman e l’autischem aleman La diglossia descriva la bilinguitad d’in’entira societad, tar la quala i dat ina clera differenziaziun funcziunala tranter duas varietads linguisticas da differenta muntada sociala. Savens sa tracti da varietads da la medema lingua. Per ordinari vegn designada en questa moda la coexistenza tranter dialect e lingua da standard ubain tranter lingua dal pievel e lingua da standard scritta.
Mintga pledader d’ina tala societad dispona da las medemas duas (en singuls cas er dapli) varietads (resp. linguas); el utilisescha l’ina u l’autra però be en situaziuns concretas, per exempel la varietad L (da l’englais low, bass) per discurs da mintgadi en famiglia u per talkshows, la varietad H (da l’englais high, aut) en la furmaziun e professiun, envers uffizis ed en gasettas. Da quai resulta ina spezialisaziun funcziunala da la cumpetenza linguistica.
En Svizra tudestga per exempel na vegnan il dialect local respectiv e la lingua da standard tudestga betg duvrads en furma d’in continuum da dialect e standard. Il cuntrari vegnan las duas varietads linguisticas spartidas ina da l’autra e vegn midà tut tenor situaziun d’ina varianta en l’autra. Uschia dovran ils emetturs da radio e televisiun locals per il program accumpagnant e da divertiment quasi be il dialect, entant che las emissiuns da novitads (sco er l’emettur da cultura SRF2), las medias stampadas ed ils cudeschs (da scola) dovran la lingua da standard. Lingua d’instrucziun (stgalim mesaun e scolas cuntinuantas) è la lingua da standard, entant che dumondas administrativas vegnan savens discutadas en stanza da scola en tudestg svizzer. En las scolinas vegn per ordinari discurrì tudestg svizzer; en intgins chantuns è quai schizunt prescrit tras la lescha.
Da dediglossisaziun discurr’ins sche la diglossia sa perda pli e pli. Quai è per exempel il cas en la Germania dal Nord: Dal 16avel fin il 20avel tschientaner ha existì en quest territori ina diglossia cun il tudestg da standard sco lingua scritta e lingua uffiziala ed il tudestg bass sco lingua da mintgadi generala. Dapi il 20avel tschientaner ha il tudestg da standard però cumenzà a sa metter tras sin tut ils champs. Per la generaziun pli giuvna è quest process pli u main terminà; entaifer la generaziun pli veglia prevalan per part anc relaziuns da diglossia.
Istorgia da la noziun
thumb|160px|Il filolog e scriptur grec Ioannis Psycharis (purtret dal 1888) Il term ‹diglossia› ha Ioannis Psycharis (franzosisà Jean Psichari) creà il 1885 per descriver la situaziun linguistica da quel temp en Grezia. Fin en ils onns 1970 han existì là ina sper l’autra duas varietads da la lingua greca, la katharevousa sco varianta docta e scritta, e la dimotiki sco varianta discurrida sco lingua materna.
William Marçais ha applitgà il term sin ils pajais arabs, nua che las varietads naziunals da l’arab existan sper l’arab da standard.
Ed il 1959, en ses famus tractat ‹Diglossia›, ha Charles A. Ferguson er applitgà il term – sper il territori linguistic grec ed arab – sin la Svizra tudestga e sin Haiti (franzos da standard e creol).
Joshua Fishman ha extendì il concept il 1967 (extended diglossia): Tenor ses giuditgar duain er valair sco diglossia per propi situaziuns, en las qualas las linguas n’èn betg parentadas ina cun l’autra (p.ex. hindi e tamil a Tamil Nadu, India). En questa dumonda èn las opiniuns tranter ils sociolinguists divididas.
Il 1981 ha Gottfried Kolde proponì da duvrar per la Svizra tudestga il term da la diglossia mediala. Tenor el hajan il dialect e la lingua da standard midà en il decurs dal temp lur funcziun; uss saja surtut il medium decisiv per eleger tranter las duas varietads.
Tenor ina definiziun fitg vasta dal term vegnan magari schizunt subsummadas sut il term da la diglossia tut las situaziuns, en las qualas vegnan duvradas, tut tenor il context funcziunal, duas u dapli varietads linguisticas. En quest senn cumpiglia diglossia er il diever da divers registers linguistics u sociolects entaifer ina cuminanza linguistica.
Diglossia versus continuum da dialect e standard
A l’emprima egliada sumeglia la diglossia la situaziun che sa tschenta a pledaders da dialect: Il dialect vegn savens duvrà be a bucca, e quai en in spazi limità tant localmain sco er areguard la funcziun (surtut en context informals). Per situaziuns da communicaziun formalas ordaifer la famiglia ed il circul d’enconuschents (local) vegn duvrada ina lingua da standard ubain ina varietad da la lingua da standard che vegn datiers da quella, ma ch’ha in colorit regiunal (lingua regiunala u regiolect). Damai che adina pli paucas persunas discurran dialect, po però vegnir fatg diever en talas regiuns da la lingua da standard en tut las situaziuns, nua che prevaleva uschiglio il dialect (p.ex. dialect tessinais e lingua da standard taliana; tudestg da standard enstagl da dialect en vastas parts da la Germania). En lieus cun ina diglossia per propi discurran percunter en situaziuns da mintgadi (quasi) tut ils indigens dialect, entant ch’il diever da la lingua da standard sco lingua discurrida è nunusità.
Ultra da quai hai dà en blers lieus maschaidas tranter dialect local (= L), regiolect e lingua da standard (= H). En ina situaziun da diglossia per propi n’èn ils cunfins mai fluctuants; nua ch’exista in continuum da dialect e standard datti percunter situaziuns, en las qualas tant il diever dal dialect sco er dal standard vegnan resentids dals pledaders sco adequats.
La situaziun en ils stadis arabs sco exempel
thumb|200px|Derasaziun da la lingua araba: lingua uffiziala (verd), lingua maioritara (blau stgir) e minoritara (blau cler) L’arab enconuscha ina clera spartiziun tranter lingua da standard e lingua da mintgadi. Texts, tant da cuntegn religius sco er profan, èn per il solit scrits en arab da standard. A bucca vegn però per gronda part fatg diever dal dialect; er chanzuns e films èn per ordinari en la lingua da mintgadi. Questa pratica (arab da standard sco lingua scritta, dialect sco lingua discurrida) vegn be midada en tschertas situaziuns, per exempel sch’in text scrit vegn recità u sch’i duai vegnir tegnì in pled ch’è linguisticamain pretensius. Il dialect da sia vart vegn duvrà en furma scritta en la poesia populara u per crear en romans dialogs da tempra populara resp. per stgaffir autenticitad. Malgrà las ragischs communablas sa differenzieschan la lingua da standard ed il dialect local tant areguard la grammatica sco er en dumondas lexicalas. Er tranter ils singuls dialects arabs datti differenzas, uschia che l’arab figurescha sco lingua dal Coran e sco lingua communabla da tut ils Arabs.
Ulteriuras situaziuns da diglossia en survista
Ultra dals quatter cas da diglossia numnads da Ferguson (la Grezia da quel temp, la Svizra tudestga, ils pajais arabs, Haiti) è vegnida postulada per in’entira retscha d’ulteriuras cuminanzas linguisticas ch’i prevalia tar ellas ina situaziun da diglossia.
Ina situaziun cumparegliabla a quella en Svizra tudestga datti er en il Tirol dal Sid. Il dialect vegn duvrà en contact cun tut ils pledaders da dialect en il Tirol dal Sid, saja quai en situaziuns privatas u da professiun. Sulettamain en scola ed a la televisiun vegn discurrì tudestg da scrittira. Sidtirolais fan per ordinari diever dal tudestg da scrittira sch’els discurran cun ina persuna per la quala il dialect dal Tirol dal Sid è grev da chapir.