cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Culan da Crestaulta (sursilvan)
Liug
Il roman da Toni Halter gioga ellas muntognas sursilvanas duront il temps prehistoric. Il liug d’acziun principal ei Crestaulta. Crestaulta era el temps prehistoric ina culegna ch’era populada duront biabein 500 onns. La culegna da Crestaulta ei ina dallas pli veglias dallas alps. Crestaulta schai ozildi el sid-vest dil vitg da Lumbrein sin in crest sper Surin. Il pli ault punct dil crest schai sin 1280 meters sur mar e la fuorma dil crest ei restada entochen oz. In ulteriur liug impurtont ei il contuorn da Latsa. Oz sesanfla Latsa el contuorn da Turitg. La culegna da Pilac sesanfla sin territori da Luven e Crapfess schai ella vischinonza da Luven. Toni Halter descriva en il roman la natira e la cuntrada prehistorica a moda fetg detagliada.
Igl entir roman gioga duront il temps da bronz, quei vul dir avon biabein 3000 onns. Toni Halter descriva fetg bein la veta el temps prehistoric. El roman ei il temps da raquintaziun ed il temps raquintau buca eguals, cunquei che Toni Halter fa in segl dil temps da siat onns cura che Culan vegn vendius a marcadonts orientals. Suenter quels siat onns tuorna Culan puspei a Crestaulta. Igl entir raquent cuoza ver siat onns. La raquintaziun ei denton cronologica, mo mintgaton, cura che las persunas raquentan dil vargau, sco per exempel digl accident da Hardin, va igl autur anavos a temps vargai, quei ch'ei gie acronologic. Toni Halter descriva plinavon a moda exacta co la stagiun actuala sepresenta e co la cuntrada vesa ora.
Structuraziun
Culan da Crestaulta ei structuraus en dudisch capetels cun mintgamai in auter tetel. En quei roman setracta ei d'in raquintader auctorial. Quei vul gir ch'igl ei buca ina figura che agescha, mobein stat ordeifer igl eveniment. El enconuscha il vargau ed il futur, mo gi mo fetg pauc da sia sevida al lectur. Ins vesa fetg bein ch'ei setracta din raquintader auctorial, perquei ch'el fa diever da commentaris. Toni Halter ha scret “Culan da Crestaulta” cun enorma tensiun ed ha duvrau entgins mieds stilistics che dattan alla raquintaziun in’apparientscha zun eleganta.
Lungatg
Igl autur drova dialogs e monologs el decuors dalla raquintaziun. Plinavon ein ils dialogs adina en fuorma da discuors direct. Il vocabulari da Toni Halter ei fetg vasts e denteren dat ei in ni l’auter plaid, che vegn ozildi buca pli duvraus savens. Ei cumparan dialogs mobein era monologs, ils monologs cumparan denton mo fetg darar. Toni Halter fa buca diever dil discuors indirect. Ils dialogs ein aschia adina en fuorma da discuors direct.
Glion (Montreux)
Glion è ina vitg che tutga tar la vischnanca politica da Montreux en il chantun Vad en Svizra. Il vitg sa chatta tranter Territet e Caux en la muntogna sin il Lai da Genevra e la Riviera vaudoise.
Dirinella
Dirinella è ina vitg che tutga tar la vischnanca politica da Caviano en il circul Gambarogno dal district da Locarno en il chantun Tessin en Svizra. Il vitg sa chatta tranter Caviano ed il cunfin talian a la riva sid dal Lago Maggiore.
Glion (Montreux)
thumb|left|right|250px|Il tunnel da Glion
Reverolle
Reverolle è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Guglielm Tell
thumb|250px|right|Monumaint da Guglielm Tell ad Altdorf
Guglielm Tell füt ün eroe legendari svizzer, vivieu traunter la fin dal 13. e'l 14. tschientiner. Eir scha nu so que, sch'el es vivieu realmaing, è'l considero scu l'eroe naziunel svizzer da nom e da pom.
La legenda
Naschieu tenor tradiziun a Bürglen, i'l Chantun Uri, inua ch'el eir abitaiva, eira Guglielm Tell ün chatscheder abel ad utiliser il balaister. Als 18 november 1307 get el ad Altdorf, chapitela dal Chantun. In passand tres la plazza da la vschinauncha, nu saludet el il chapè imperiel, cha'l chastlaun Gessler (funcziunari dals Habsburgs) vaiva fat plazzer süsom ün pêl in mez a la plazza svessa. Chi chi nu'l saludaiva, ris-chaiva la confiscaziun da faculted u eir la mort. Siand cha Guglielmo Tell l'ignoret, gnit el arresto.
Il di zieva gnit el purto in plazza per güstificher sieu cumportamaint; Gessler el propuonet cha, sch'el nu vuless murir, stuvess culpir ün pom sül cho da sieu figl cun üna frizza. Tell reuschit in que, ma ün scuvrit, ch'el vaiva ün'otra frizza aint sieu vstieu: cur cha Gessler dumandet, perche cha vess quella frizza, respondet el, ch'eira per Gessler svess, scha la prouva nu füss reuschida. Alura fut el darchö arresto e purto sün üna barca, per esser transpurto a la praschun da Küssnacht.
Düraunt la navigaziun sül Lej dals Quatter Chantuns füt que ün grand orizi: Tell, eir bun timunier, gnit libero per salver tuots; ma, rivo a la riva dal lej traunter Altdorf e Brunnen, el saglit our da la barca e l'alluntanet cunt un grand cuolp da pè.
Zieva trais dis rivet Tell a Küssnacht per attender Gessler ed as met davous ün bös-ch; apaina gnit el our da la barca, sajettet Tell üna frizza cun sieu balester e mordaget il chastlaun.
Tenor tradiziun als 1. schner 1308 cumanzet la liberaziun dals prüms Chantuns svizzer confederos. Pelvaira gnit il pievel a cugnuschentscha da las acziuns da Guglielm Tell e cumanzet ad assedier ils chastels ed a spedir davent ils chastlauns da lur territori.
Tell vess piglio part eir a la battaglia da Morgarten, düraunt la quêla ils Confederos (Uri, Sviz e Silvania) guadagnent cunter ils Habsburgs dal 1315.
Guglielm Tell murit dal 1357 in salvand ün iffaunt, chi eira crudo aint l'ovel Schächen düraunt ün orizi.
Litteratura e teater
Il scriptur e poeta tudas-ch Friedrich Schiller füt il prüm a fer dvanter famusa in tuot il muond la legenda da Guglielm Tell, in scrivand ün drama dal 1804.
Da que scrit il cumponist taliaun Gioachino Rossini sia opera Guglielm Tell dal 1829.
Instrument a cordas
thumb|240px|Las cordas d’in clavazin In instrument a cordas, er cordofon, è in instrument da musica che producescha ils tuns cun agid d’ina u pliras cordas ch’èn stendidas tranter dus puncts. Tar la gronda part dals instruments vegn l’energia da vibraziun transmessa ad in corp da resonanza e transfurmada là en energia da sun. Differentas autezzas dal tun sa laschan cuntanscher ubain cun divider la corda ubain cun avair a disposiziun per mintga tun (almain) in’atgna corda. En tut quests cas vala: Pli curta, pli tendida e pli satiglia ch’ina corda è, e pli aut ch’il tun daventa. Ils instruments a cordas sa laschan sutdivider en lautas, citras ed arpas.
Arpas
Il pli vegl instrument a pliras cordas ch’è sa mantegnì furma l’arpa dal retg Puabi dad Ur d’ina vegliadetgna da 4500 onns. Ils Sumers ed Egipzians sunavan sin arpas, ils Grecs antics percunter enconuschevan pliras liras, da las qualas la kithara e la lyra eran las pli enconuschentas. Arpas ad artg èn represchentadas sin maletgs murals en l’Imperi vegl egipzian a partir da ca. 2500 a.C. En furmas adattadas vegnan questas anc sunadas en l’Africa, surtut en l’Africa Centrala (kundi) ed ad Uganda (ennanga). En l’Asia èn las arpas ad artg percunter quasi svanidas, cun excepziun da Burma (saung gauk), l’Afghanistan da l’Ost (waji) e l’India Centrala (bin-baja). En l’India èn sa sviluppadas da las arpas ad artg citras a fist e lautas. L’arpa ad angul ch’è vegnida vitiers en l’Imperi mesaun egipzian a partir dal 16avel tschientaner a.C. è svanida en l’Africa cun excepziun da la Mauretania (ardin). En il Proxim Orient èn sa furmadas da las arpas da la Mesopotamia las arpas ad angul verticalas (tschang) ch’èn stadas derasadas fin en il 17avel tschientaner s.C. ed en l’Asia Centrala las arpas pli pitschnas cun corp da resonanza orizontal (‹arpas da la steppa›).
Liras
thumb|200px|Lira da la Grezia antica L’ulteriur svilup dal simpel artg als instruments cumplexs dal temp modern ha manà als pli differents tips d’instruments a cordas. Blers da quels èn però stads en diever be durant in temp limità, sco per exempel las liras ch’eran ordvart popularas durant l’antica. Gia Homer descriva la lira a quatter cordas phorminx. Quest instrument a cordas consistiva d’in corp da resonanza da lain u d’in cuirass da tartaruga, pli tard er da metal, sur il qual eran stendidas pliras cordas. Las cordas vegnivan manadas sur giufs, dals quals il giuf traversal situà il pli sisum tegneva e tendeva las cordas. Las cordas passavan parallelamain tar la cuverta dal corp da resonanza. Sunà vegniva l’instrument cun la detta u cun in plectrum. Cun metter la detta dal segund maun sin las cordas vegnivan quellas scursanidas e midada uschia l’autezza dal tun.
Las liras istoricas, er numnadas liras a giuf, tutgan cun blers chats archeologics tar ils instruments antics ch’èn documentads il meglier. Ils pli vegls chats laschan supponer che l’origin da l’instrument saja da chattar en la Mesopotamia en il terz millenni a.C. En il decurs da l’istorgia han ins mintgamai adattà la lira als basegns actuals, uschia che quella è sa sviluppada en differentas direcziuns. Quai ha manà a furmas che disponivan da fin a 15 cordas. Ca. dapi il 8avel tschientaner a.C. è la lira er derasada sin la Peninsla Iberica, pli tard sa lascha cumprovar tar ils Celts ina lira a set cordas. Liras odiernas en il territori arab existan en l’Egipta (tanbura), en la Nubia (kisir), a la Mar Cotschna (simsimiyya) ed en l’Etiopia (t.a. krar e beganna).
Classificaziun
Instruments a cordas sa laschan ordinar tenor differentas sistematicas. Per il pli vegn applitgada la sistematica d’instruments da musica da Hornbostel-Sachs. Quella differenziescha tranter cordofons simpels u citras d’ina vart e cordofons cumponids (lautas, arpas) da l’autra vart.
Producziun da la vibraziun
thumb|200px|Citra (Baviera, 1965) In’ulteriura pussaivladad da classifitgar ils instruments è la metoda co che las cordas vegnan messas en vibraziun. Ins fa qua la differenza tranter instruments da trair, instruments ad artg, instruments che vegnan battids cun fis u martelets ed instruments cun cordas che vegnan messas en vibraziun tras il vent resp. cun suflar.
Tar instruments da trair vegnan las cordas tratgas cun ils dets, cun in plectrum u cun indrizs mecanics. Senza aissa da tuc è quai il cas tar l’arpa, la kithara, la lira e la citra dal tip third-bridge. Cun aissa da tuc è quai il cas tar: ghitarra, bass, lauta, mandolina, banjo, balalaica, citra, ukulela, saz, oud, bouzouki e sitar. Tenor quest princip funcziunescha en pli, sco sulet instrument cun claviatura, il cembalo.
Tar ils instruments ad artg vegnan las cordas stritgadas. Quai po succeder cun in fistet sco tar l’artg da bucca (umrhubhe), cun ina roda sco tar la lira a roda u, sco varianta la pli frequenta, cun in artg: violina, viola, violoncello, gìun, gamba, psalteri, erhu, nyckelharpa.
E tar intgins instruments vegnan las cordas messas en vibraziun tras il vent (arpa eolica) u cun suflar cun la bucca (gora).
Transmissiun da las vibraziuns
thumb|180px|Arpa Independentamain da la moda da giugar fa il constructur d’instruments la differenza tranter trais furmas da basa d’instruments a cordas. El parta da la moda e maniera co che las vibraziuns vegnan transmessas da las cordas sin il corp da resonanza, quai ch’ha in effect direct sin la furmaziun e la colur dal tun. Ins fa en quest connex la differenza tranter arpas, citras e lautas.
Sco arpas vegnan designads ils instruments tar ils quals las cordas èn colliadas d’ina vart directamain cun la cuverta da resonanza dal corpus. Cun sunar pliras cordas vegnan uschia, entras sturschidas minimalas, influenzadas directamain las atgnadads fisicalas da quellas, quai che maina al tipic tun ‹ballantschant› da las arpas. Da l’autra vart èn las cordas fixadas vi d’in culiez massiv, quai che fa da l’arpa ensemen cun la part davant in instrument fitg voluminus, dal qual il tun emplenescha, en contact direct cun il palantschieu sco amplificatur natiral, l’entir spazi.
Lautas èn instruments cun in culiez, tar ils quals la vibraziun da la corda vegn transmessa sur la punt sin la cuverta dal corp da resonanza. La furmaziun dal tun resulta tras la cuverta da resonanza e las particlas d’aria che vegnan messas en vibraziun tras quella.
Tenor questa sistematica vegn l’arpret attribuì a las citras e la violina è in instrument or da la gruppa da las lautas. Questa classificaziun che sa referescha a la tecnica da construcziun è però be pauc adattada per descriver singuls instruments, perquai ch’ella para per part da star en cuntradicziun cun la chapientscha normala dals instruments a cordas. Ultra da quai exista in grond dumber da furmas maschadadas, sco per exempel il clavazin ch’è ina citra senza cuverta da resonanza.
Amplificaziun dal tun
thumb|200px|Punt e recepturs dal tun d’ina ghitarra electrica (Gibson Les Paul) Sco tar tut ils instruments acustics giogan er tar ils instruments a cordas quasi tut las parts da l’instrument e las materialias ch’èn vegnidas elavuradas ina rolla decisiva areguard la tempra dal tun (mascheraziun e spessezza dal lain, liament da las parts metallicas, grossezza e material da las cordas e.a.). Tar instruments che na disponan da nagin corp da resonanza, sco ghitarras electricas senza corp da resonanza (engl.: solidbody guitars), vegn be ina pitschna part da l’energia da vibraziun transfurmada en tun. Per pudair udir en tals cas pli dad aut las vibraziuns da las cordas vegnan quellas per ordinari recepidas sur in receptur dal tun ed amplifitgadas a moda electrica.
Vulp
La vulp cotschna (Vulpes vulpes) è il sulet represchentant da las vulps ch’è derasà en l’Europa Centrala; perquai vegn ella er numnada ‹vulp cumina› u – per ordinari – simplamain ‹vulp›. I sa tracta dal represchentant da la famiglia dals ‹chauns selvadis› (Canidae) il pli frequent en l’Europa.
Caracteristicas generalas
Las mesiras dal corp da la vulp varieschan fermamain tenor stagiun e derasaziun geografica. Il pais dal corp dal mastgel munta en media tranter 5,5 e 7,5 kg, quel da la femella tranter 5 e 6,5 kg. Animals pli grevs (fin a 14,5 kg) sa laschan cumprovar be darar. La lunghezza dal corp (senza la cua) munta tar ils mastgels a 65 fin 75 cm, tar las femellas tranter 62 e 68 cm; la lunghezza da la cua correspundenta è 35 fin 45 cm resp. 30 fin 42 cm.
miniatura|190px|Chavazza d’ina vulp Il pail è da la vart sura da colur cotschnenta, da la vart sut da colur alva. Il tun da la colur variescha tut tenor il territori da derasaziun e tanscha survart da mellen cotschnent fin ad in ferm cotschen brin e sutvart dad alv net fin grisch da plattamorta. Las parts sut da las chommas e las varts davos da las ureglias èn da colur naira. Tut en tut variescha la coluraziun dal pail vaira ferm. La cumbinaziun da colur la pli frequenta è la vart sura mellen cotschna, la gula alva ed il piz da la cua da colur naira. Ina varianta pli rara è tut en tut pli stgira, surtut da colur brin stgira cotschna, il venter e la gula alv grisch, entant ch’il piz da la cua alv manca. In’ulteriura varianta porta ina sdrima stgira che tanscha a moda traversala sur las spatlas e per lung dal dies. E la vulp argientada è da colur grisch stgira fin naira. Mintg’onn mida la vulp duas giadas il pail. La primavaira a partir da l’entschatta avrigl perda ella il spess pail d’enviern; a medem temp sa sviluppa il pail da stad pli cler. Quel daventa visibel a partir da la fin d’avrigl vi dals ventrigls ed ha cuntanschì fin la fin zercladur las chommas, il venter e las varts. La midada dal pail cuntinuescha sur la fatscha ed il dies fin al piz da la cua, la quala vegn cuntanschida la fin avust. Pir il settember è il pail da stad cumplet. Gia l’october sa sviluppa alura puspè davent da las chommas sur la cua, il dies e la fatscha il pail d’enviern.
Passidas
La vulp enconuscha ils suandants pass:
miniatura|190px|Passidas en la naiv Las singulas improntas cun la balla principala, quatter ballas dals dets-pe e las griflas sumeglian quellas d’in pitschen chaun, ma sa differenzieschan da quellas tras la suandanta cumbinaziun da segns caracteristics:
Taunas da vulps abitadas enconusch’ins per il pli vi da restanzas da la preda che giaschan enturn, vi dal terren sablunus sco er vi da las passidas. La tipica odur da la vulp vegn savens descritta en la litteratura sco «odur da carnivor penetranta» ; l’impressiun dependa però vaira ferm dal singul observatur. L’odur en vischinanza da la tauna po derivar da marcaziuns d’urin a l’entrada e na munta betg automaticamain ch’i sa chattia ina vulp en la tauna.
Vusch
Vulps disponan d’ina entira retscha d’expressiuns foneticas:
Territori da derasaziun
miniatura|250px|Derasaziun da la vulp cotschna: zonas d’origin (verd), preschientscha intscherta (oransch), zonas d’introducziun (blau), nagina preschientscha (grisch) Da tut ils carnivors che vivan en la natira ha la vulp il pli grond territori da derasaziun geografic. Las vulps pon viver tant en il nord dal circul polar sco er en regiuns bunamain tropicas. En l’America dal Nord cumparan ellas da las inslas Aleutinas fin en Terranova – cun excepziun da l’Arizona, da la Florida dal Sid e d’ina strivla che tanscha dad Alberta fin a Mexico. En l’Eurasia èn ellas da chasa da l’Irlanda fin a la Mar da Bering. En la mesadad dal 19avel tschientaner èn vulps cuminas vegnidas importadas nà da l’Engalterra en l’Australia per pudair pratitgar la chatscha da vulps tradiziunala. Ils bursalins indigens plitost plauns èn daventads ina leva preda. Oz è la vulp derasada en tut l’Australia cun excepziun dal Northern Territory e da las parts settentriunalas da Queensland. Gia il 1893 han ins pajà las emprimas premias per sajettar vulps. La Nova Zelanda è restada fin oz libra da vulps. En la Tasmania, ch’è en il fratemp medemamain vegnida colonisada, datti programs d’extirpar la vulp per motivs da protecziun da las spezias.
Spazi da viver, grondezza dal territori da revier
Areguard il nutriment è la vulp in’opportunista e na tschenta betg grondas pretensiuns. Guauds, prads, ers ed ultimamain er territoris abitads èn spazis da viver vaira differents ch’èn tuttina mintgin adattà en sia moda per la vulp.
Las emprimas vulps en citads èn vegnidas enconuschentas ils onns 1930 en l’aglomeraziun da Londra. Sco motiv vegn supponì il nov stil da bajegiar da quel temp ch’ha transfurmà territoris rurals en quartiers d’abitar cun autas cumparts da zonas verdas. En bleras citads englaisas situadas pli en il nord èn vulps da citad pir vegnidas observadas a partir dals onns 1980. A medem temp han ins er pudì observar vulps en citads grondas en l’Europa Continentala (p.ex. a Berlin, Oslo, Paris e Turitg). Questas observaziuns han ins l’emprim considerà sco cas singuls. Dapi ils onns 1990 èn talas populaziuns però er enconuschentas or da l’Australia, il Giapun e l’America dal Nord.
miniatura|170px|Vulp cotschna amez la citad da Londra La citad è attractiva per la vulp pervi da las suandantas purschidas:
Tut tenor las resursas ch’èn avant maun en ils singuls spazis da viver sa differenziescha l’utilisaziun dal spazi tras la vulp ed er la grondezza dal revier. En territoris da la Scandinavia cun pauca vivonda èn enconuschents reviers da fin a 3000 ha; en cuntradas avertas da l’Europa èn ils reviers bundant pli pitschens (200 fin 700 ha). En habitats da tempra urbana constatesch’ins ils pli pitschens reviers insumma (tranter 50 e be paucas ha). La tipica spessezza per vulps da citad munta a 2 fin 12 animals creschids per 100 hectaras.
Reproducziun e svilup
La vulp cuntanscha cun ca. 10 mais la madirezza sexuala. Las vulps sa pareglian ina giada l’onn. Il mastgel è abel da fructifitgar tranter il december ed il mars, la femella be dus fin trais dis durant il schaner u favrer. Da quel temp suonda il mastgel dominant d’ina gruppa sur pli lung temp ina femella per pudair surventscher precis en il dretg mument il cumportament da defensiun da quella; a medem temp sa rendan mastgels magari er en territoris vischins per sa paregliar là cun femellas (cf. il chapitel davart il cumportament social).
Sco tar bleras spezias entaifer la famiglia dals Canidae (p.ex. er il luf) resta il mastgel magari suenter l’ejaculaziun sco tala anc fin in’ura cun il penis en la vagina da la femella. Durant tut quest temp resta il pèr unì stretgamain. Ins suppona che quai servia a segirar la paternitad.
Tar relaziuns exteriuras stabilas ed en cas d’in’auta spessezza dals abitadis è la rata da reproducziun relativamain bassa. In’auta mortalitad (p.ex. en cas da chatscha) augmenta il dumber da mastgels che sa participeschan a la reproducziun; medemamain s’augmenta en quest cas il dumber d’animals pitschens tar mintga tratga.
Vulps e chauns na sa laschan betg cruschar pervi da lur different dumber da cromosoms (vulp 34 fin 38; chaun domestic 78), e quai cumbain che omadus appartegnan a la famiglia dals Canidae.
Construcziun da las taunas
miniatura|180px|Entrada d’ina tauna Las taunas da las vulps, construidas en la terra, disponan sper il vau principal ed il gnieu er anc da tunnels da fugia. La terra che sa rimna cun chavar vegn transportada or en il liber tranter las chommas, uschia ch’i sa furma davant l’entrada in mantun da terra. I vegn er avant che vulps surpiglian taunas da tais. E sche l’entira construcziun è gronda avunda, poi esser ch’era autras spezias d’animal sa trategnan a medem temp en quella (cf. il chapitel davart las relaziuns da la vulp tar autras spezias).
Vulps pon però er s’ignivar sut cuschs, en sfessas u sut pavigliuns. Tenor retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en la part da la citad Neukölln a Berlin vivevan radund 32 % da las vulps en taunas per propi; la gronda part cun 34 % furmavan edifizis, remisas e garaschas; ulteriurs abitadis èn stads mantuns da sablun, cumposts u mantuns da laina.
Tgira dals pitschens
miniatura|200px|Vulps giuvnas approfundadas en il gieu Suenter in temp da purtanza da radund 50 dis parturescha la femella en media quatter fin sis pitschens. Quests chagniels paisan 80 fin 100 grams, vegnan sin il mund cun egls serrads e portan in pail spess da colur brin grischa. Suenter 12 fin 14 dis avran ils chagniels ils egls. Els vegnan tezzads quatter fin sis emnas e bandunan suenter ca. in mais l’emprima giada il zup. Da quel temp han els gia midà l’emprima giada il pail; els portan uss la tipica colur cotschnenta da vulp. Apaina ch’ils dents da latg cumparan, han las giuvnas vulps in grond desideri da morder vi da chaussas adattadas (p.ex. fists; en citads savens chalzers).
Durant las emprimas emnas suenter la naschientscha banduna la femella be darar il zup. Surtut durant quel temp èsi il mastgel che proveda la femella cun nutriment. Igl è bain er pussaivel che la femella tira si persula ils chagniels; sche omadus geniturs (u auters commembers da la gruppa) han quità da la figlialanza, augmenta quai però las schanzas da surviver dals chagniels.
Aspectativa da vita
En fermanza pon vulps cuntanscher ina vegliadetgna da fin a 14 onns. La gronda part da las vulps moran però avant che avair cuntanschì in onn; savens èn 95 % dals animals d’ina populaziun betg pli vegls che quatter onns. Surtut l’atun e l’enviern è la mortalitad da vulps giuvnas auta (pervi da la chatscha e tras unfrendas da traffic durant la migraziun).
Sco che retschertgas a Bristol han mussà, è la posiziun sociala colliada cun la vegliadetgna. Vulps da citad dominantas eran en media 4,5 onns pli veglias che animals sutordinads (vegliadetgna media 2,1 onn).
Structura sociala
Fin en ils onns 1970 eran ins da l’avis che las vulps mainian ina vita solitaria en territoris ch’ellas defendian cunter auters members da la medema spezia. La fin dals onns 1970 han studis ch’èn vegnidas fatgs ad Oxford però mussà che las vulps vivevan là en famiglias ed avevan sviluppà in vast cumportament social. Il medem è en il fratemp er enconuschent or dad auters territoris.
Vulps vivan en gruppas da famiglia ed han ina vita sociala cumplitgada, da la quala ils detagls n’èn anc betg sclerids dal tuttafatg. Il fundament da mintga gruppa furman in mastgel ed ina femella. Là nua che la mortalitad è bassa, po il pèr viver l’entira vita ensemen; nua che quella è auta, datti pli savens midadas. Sper il pèr reproducent pon appartegnair a la gruppa in u plirs individis da rang pli bass. Onns cun ina buna purschida da nutriment pon er femellas en posiziun subordinada survegnir pitschens. Tar ils individis en posiziun pli bassa sa tracti savens da descendents dal pèr da l’onn avant che n’èn betg ids davent ubain d’anteriurs individis en posiziun auta. Quels gidan la femella tar la tgira dals pitschens.
Retschertgas geneticas tar vulps da citad a Bristol han mussà en media ina fin trais tratgas per gruppa. Tant mastgels sco femellas sa paregliavan entaifer la gruppa cun dapli ch’in partenari; la consequenza da quai è ch’ina tratga pudeva avair plirs babs. Entaifer ina gruppa na sa paregliavan femellas dominantas betg cun mastgels en posiziun subordinada; mastgels dominants èn però sa paregliads cun femellas betg dominantas. Femellas dominantas e betg dominantas han er parturì chagniels da mastgels dominants e betg dominants d’autras gruppas. En cas d’ina bassa spessezza dals abitadis n’han betg pudì vegnir cumprovadas tratgas cun plirs babs ed er il dumber da tratgas, da las qualas il bab derivava d’ina autra gruppa è daventà pli pitschen.
Il dumber da commembers da la gruppa en posiziun subordinada è variabel (fin 10 individis tar vulps da citad a Bristol); intginas gruppas consistan er be dal pèr reproducent. Gruppas che cumpiglian sper il pèr er auters commembers sa furman en cas da cundiziuns da l’ambient stabilas (p.ex. en cas d’ina bassa mortalitad) e d’ina vasta purschida da nutriment. Questas premissas èn savens ademplidas tar vulps che vivan en citads. La relaziun tranter las duas schlattainas era equilibrada en cas d’ina auta spessezza dals abitadis; en cas d’ina bassa spessezza era la cumpart da femellas pli auta.
Sper gruppas da famiglia datti er singuls mastgels che mainan ina vita nomada solitaria. Quels n’han nagin spazi d’acziun fix e pon surventscher lungas distanzas u er parter parts dal spazi d’acziun d’ina gruppa da famiglia, ma evitond tut contact cun commembers da quella.
Sper studis ch’èn vegnids fatgs en citads englaisas han ins er pudì cumprovar gruppas da famiglias en territoris rurals, per exempel en il Giura. Da l’autra vart ha in studi ch’è vegnì fatg en la regiun dal Feldberg (Baden-Württemberg) mussà – malgrà relaziuns externas stabilas – nagins indizis da la preschientscha da gruppas socialas, d’in cumportament d’evitar in l’auter u insumma da territorialitad. Las set vulps creschidas ch’èn vegnidas telemetradas a medem temp èn stadas fidaivlas al lieu. Ils reviers sa cuvrivan, e quai per part be pauc e per part quasi dal tuttafatg. En cas che las vulps s’entupavan pli savens, sa laschava quai explitgar cun il diever communabel da singuls secturs dal territori. Autras retschertgas – uschia supponan ils responsabels da quest studi – hajan discurrì d’in cumportament territorial en il cas ch’ils reviers sa cruschavan be pauc. Da resguardar saja però che vulps elegian lur abitadis er tenor auters criteris, sco per exempel la repartiziun da mangiativas. Partind da quest puntg da vista sa tracti en reviers che sa cruschan be apparentamain da la defensiun communabla d’in territori; medemamain na sa lascha il cumportament da las vulps en tals secturs er betg interpretar automaticamain sco indizis per la furmaziun da gruppas socialas.
En tschertga da vivonda sa movan las vulps per ordinari a moda solitaria. Las retschertgas tar vulps da citad a Bristol han mussà entaifer gruppas da famiglias contacts relativamain curts. Pli lungs contacts hai dà per giugar u per tgirar in a l’auter il pail. En media è ina vulp sentupada cun mintga auter commember da la famiglia ina fin duas giadas entaifer 24 uras; l’enviern è questa quota s’augmentada sin fin a trais giadas per notg. La gronda part da quests inscunters èn sa splegads a moda amiaivla. Ina retschertga ch’è vegnida fatga en il Parc naziunal Bayerischer Wald ha percunter mussà be paucs contacts. Las vulps ch’èn vegnidas observadas han er evità en ils lieus cun la meglra purschida da vivonda il contact in cun l’auter. In’utilisaziun cuminaivla han ins observà be darar, e quai mo l’atun dal temp che la purschida da nutriment s’augmenta andetgamain tras puma crudada.
Tenor las retschertgas da Bristol bandunan dapli mastgels che femellas il territori dals geniturs. Quest pass fan per part er individis creschids. Schebain in individi migrescha u betg, dependa da plirs facturs. Sche la gruppa e la tratga da la quala l’individi derivan èn grondas, crescha la probabilitad che l’individi bandunia il territori. Anc pli tgunsch è quai il cas sche l’animal ha plitost in bass status social (il qual s’exprima per exempel en il dumber da contacts socials positivs sco la tgira dal pail vicendaivla). Il grad da relaziun tar il mastgel dominant na giugava nagina rolla, bain però la relaziun tar la femella dominanta: mastgels cun mammas dominantas gievan pli savens davent che mastgels cun mammas betg dominantas; femellas migrantas derivavan percunter pli savens da mammas betg dominantas.
Nutriment
La stad giogan era fritgs in’impurtanta rolla; preferidas vegnan surtut sorts dultschas sco tschareschas, primblas e mirabellas. A la costa occidentala da l’Italia Centrala han ins constatà che las vulps sa nutreschan durant l’entir onn surtut da puma da ginaiver. Sper auters mammals contribueschan uschia er las vulps a la derasaziun da fritgs da plantas.
Er capiergnas pon giugar in’impurtanta rolla entaifer il nutriment da las vulps.
Tar vulps che vivan en citads furman funtaunas natiralas sco ruiders be ina pitschna cumpart dal pavel; enstagl domineschan fritgs cultivads, vanzadiras da cuschina sco er pavel da giats e d’utschels.
Vulps pon er zuppar pavel. Per quest intent vegn chavà en terren luc ina fora d’ina profunditad da 10 cm, mess lien il butin e cuvert quel cun terra e feglia. Pli tard vegn il zup puspè chattà cun agid da l’odurat.
Relaziuns tar autras spezias
Cumbain che lufs mangian be darar vulps e na fan per ordinari er betg chatscha sin ellas, mazzan els quellas tar mintga chaschun che sa porscha. En l’Italia han ins pudì mussar che vulps eviteschan zonas che vegnan frequentadas da lufs. En l’Alasca èn però er vegnidas enconuschentas relaziuns amiaivlas tranter vulp e luf: Là n’hai dà nagins indizis che lufs attatgian vulps. Il cuntrari: las vulps tiravan a niz las restanzas da preda ch’ils lufs laschavan enavos, entant che lufs engrondivan taunas da vulps per trair si lur agens pitschens. Percunter averteschan vulps adina en quel mument che lufs sa mussan en vischinanza da taunas cun chagniels.
Lufs-tscherver èn abels da tschiffar vulps. Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en Svezia ed en Spagna mussan che auts effectivs da lufs-tscherver pon tut tenor limitar l’effectiv da vulps.
Chavriels creschids pon vulps tiers l’enviern sche grondas navaglias impedeschan quels da mitschar. Per ordinari fan els però be chatscha sin animals giuvens che n’han anc betg cuntanschì ina vegliadetgna da dus mais. Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en differents pajais e da different temp han cumprovà l’influenza da la vulp sin la populaziun da chavriels. Per la Planira Bernaisa vegn stimà ch’ina vulp mazzia ils mais matg fin fanadur en media 11 ansiels. En la Scandinavia è la populaziun da vulps sa decimada a moda drastica ils onns 1970 e 1980 pervi da rugna; en consequenza da quai è il dumber d’ansiels ch’accumpagnavan l’atun la mamma creschì per 30 procent. Tut en tut è l’effectiv da chavriels creschì per 64 procent. Sin l’insla norvegiaisa Jöa han vulps mazzà prest la mesadad dals ansiels durant lur emprims mais. Sin l’insla Storfosna, situada en vischinanza, na vivan naginas vulps; là moran en media 18 procent dals ansiels novnaschids. Sin l’insla Jöa è ultra da quai dà en egl che la vulp ha tschiffà bundant dapli ansiels che tschertgavan refugi sin pradas. Ins suppona che las vulps pudevan concluder dal cumportament da las chauras-chavriel nua ch’ils ansiels eran sa zuppads.
miniatura|220px|Inscunter nocturn tranter ina vulp e dus tais Tais e vulp pon trair si cun success lur pitschens en la medema tauna. Per part poi però er esser ch’ils animals giuvens da l’autra spezia vegnan mintgamai mazzads. Daventan las vulps giuvnas pli grondas e pli vivas, sa sentan ils tais savens disturbads e bandunan la tauna. Quai n’è però betg d’attribuir a l’atgna savur da las vulps. Retschertgas tar ina plazza da pavel e tar ina tauna abitada da tais (ma betg a medem temp da vulps) han mussà che la gronda part da las scuntradas tranter tais e vulps n’èn betg stadas agressivas. Tar scuntradas agressivas dominava il tais cun curtas attatgas sin la vulp senza contact corporal. Tar las plazzas da pavel han ils tais stgatschà pli savens las vulps che en vischinanza da las taunas. Uschiglio han las duas spezias ignorà ina l’autra. I dat er indizis che vulps tschertgian magari la vischinanza da tais; quai po esser collià cun la speranza che quels als mainan tar pavel.
Er cun autras spezias sco il telpi, il cunigl selvadi u l’auca faschada èsi pussaivel che la vulp parta la tauna. En quest cas tegna la vulp en la proxima vischinanza da la tauna ina sort ‹pasch da chastè›, vul dir ch’ella lascha en paus animals da preda potenzials.
Fiergnas melnas ed alvas emprovan d’evitar il contact cun vulps. Las vulps èn numnadamain ablas da tschiffar omaduas spezias. Da l’autra vart pon fiergnas melnas er tschiffar vulps giuvnas. Suenter ch’è prorutta durant ils onns 1980 la rugna en Svezia, è l’effectiv da vulps crudà, entant che l’effectiv da fiergnas melnas è creschì. Da quai suppon’ins che la vulp saja abla d’influenzar l’effectiv da fiergnas melnas tras predaziun. In’influenza negativa sin fiergnas melnas tras predaziun vegn er supponida per la Norvegia; percunter han retschertgas en Finlanda mussà nagina correlaziun correspundenta.
En citads s’entaupan vulps e giats dumestis savens. Normalmain na fan quels betg cas in da l’auter. En cas da conflicts prenda per ordinari la vulp la fugia. Be darar datti cumbats e mo en situaziuns extraordinarias emprovan vulps da tschiffar giattels fitg giuvens u giats malsauns u fitg vegls. Ins ha er gia observà che vulps e giats giogan ensemen u stattan ensemen, ma er ch’els stgatschan in l’auter. – Il cumportament da chatscha da la vulp è sumegliant a quel dal giat, quai che sa mussa en la moda da s’avischinar a la preda tut a la mita e da sa bittar andetgamain sin quella. Ultra da quai raivan vulps meglier che autras spezias entaifer la famiglia dals Canidae. Zoologicamain tutgan vulps e giats bain tar differentas famiglias; ma pervi da lur spezialisaziun communabla sin pitschens ruiders sco animals da preda han els fatg tras en il decurs da l’evoluziun in svilup convergent.
Tant per l’evla da la pizza sco er per l’evla da mar na tutgan las vulps betg tar ils animals da preda principals; ma omaduas spezias èn ablas da tschiffar vulps creschidas. Pivs tschiffan vulps giuvnas, entant che vulps creschidas n’appartegnan betg pli a lur spectrum da vivonda.
Parasits e malsognas
En vulps europeicas èn vegnidas cumprovadas 55 differentas spezias da verms, mintgamai cun differents accents regiunals. Derasada vastamain è l’infestiun cun verms solitaris, surtut cun il verm plat da vulp. Daspera cumparan fils-serp e sco ectoparasits pileschs, raischens e chariels. Quests ultims pon chaschunar la rugna. Tar las infecziuns viralas tutgan tranter auter morva (popular: pesta da chauns) e frenesia (popular: ravgia da chauns).
Sistematica
L’emprima descripziun scientifica da la vulp cotschna è cuntegnida en la dieschavla ediziun da la ‹Systema Naturae› da Carl von Linné da l’onn 1758.
La vulp cotschna u cumina tutga tar il gener Vulpes. Quella sa divida en bleras spezias che tanschan da la vulp polara sur la vulp nanina en il vest da l’America dal Nord fin al fennec, la vulp dal desert. Ed er la vulp cotschna sezza enconuscha, sper il taxon nominotipic Vulpes vulpes vulpes in’entir dumber da sutspezias: Vulpes vulpes alascensis, Vulpes vulpes anatolica, Vulpes vulpes arabica, Vulpes vulpes atlantica, Vulpes vulpes caucasica, Vulpes vulpes dorsalis, Vulpes vulpes montana, Vulpes vulpes rubricosa etc. (en tut radund 45).
Utilisaziun da la vulp
miniatura|140px|Pail d’ina vulp cotschna europeica Il pail da la vulp cotschna vegn utilisà en l’industria da vestgadira. La dumonda dependa mintgamai da la moda actuala e da l’acceptanza da pails en general. En farmas d’animals da pail vegnan surtut allevadas cumbinaziuns da colurs raras sco vulps argientadas u vulps tacladas.
En la medischina populara vegniva dir da vulp duvrà sco vomitiv. Fin en il temp medieval han ins er duvrà quel sco med cunter la tuberculosa.
Chatscha
En Germania han ins pratitgà la fin dals onns 1960 e fin viaden en ils onns 1970 ina gasatura da tut las taunas da vulps ch’èn stadas cuntanschiblas. Ensemen cun la derasaziun en massa d’estga da vaccinaziun vulev’ins uschia metter frain a la derasaziun da la frenesia. Unfrendas da la gasatura èn però surtut daventads tais. Cun il temp èsi reussì da far tschessar marcantamain ils cas da frenesia. Oz è la gasatura scumandada; grazia a l’ulteriura derasaziun d’estga da vaccinaziun ha la frenesia pudì vegnir extirpada en il fratemp.
Contestada è la chatscha da vulps en Gronda Britannia, nua che surtut la moda e maniera co che quella vegn pratitgada maina adina puspè a cuntraversas tranter protecturs d’animals e chatschaders. Dapi il 2005 è la chatscha a chaval cun rotschas da chauns scumandada.
Protecziun da las spezias
Per prevegnir a collisiuns tranter utschels ed aviuns vegn ponderà da proteger u schizunt da promover intenziunadamain la preschientscha da vulps en il conturn da plazzas aviaticas.
Da l’autra vart vala la vulp per part sco in dals motivs principals per la diminuziun da l’effectiv d’utschels sco il vanel, la becassina da riva u la giaglina da taus. Perquai vegn promovì e realisà in management da predaturs sco strategia da protecziun da las spezias; en cas d’ina chatscha intensiva durant l’entir onn mussan quels tuttavia il success giavischà. Che la vulp fa da temp en temp intensivamain chatscha sin utschels para tut tenor d’esser collià cun ils ciclus dals effectivs da las mieurs-sfuigna.
Per part n’è però er cumprovada nagina gronda influenza da la vulp sin utschels che cuan per terra. E betg adina augmenta in management da predaturs la rata da survivenza da las spezias periclitadas. En cas che la spessezza da vulps sa diminuescha pon er mustailids remplazzar la cumpart da predaziun da la vulp. L’efficacitad d’in management da predaturs activ (cun mazzar ils predaturs) u passiv (cun midar las structuras dal habitat) sco mesira da protecziun da la natira è perquai contestada e sto vegnir giuditgada da cas en cas.
Religiun
En la Bibla cumpara la vulp sco simbol per la cuntrada selvadia u er devastada che vegn perquai abitada dad ella, en pli sco animal nuschaivel u sco simbol per malizia e nauschadad (p.ex. Lucas 13,32). Jesus dovra la vulp – la quala ha almain ina tauna – sco cuntramaletg per si’atgna situaziun senza patria. Ina posiziun speziala ha la vulp en il Cudesch dals derschaders, nua ch’i vegn raquintà co che Simson dovra vulps per destruir funs dals adversaris.
En l’iconografia serva la vulp a persunifitgar il putgà.
Litteratura
miniatura|180px|‹Reynard the fox›, illustraziun en in cudesch d’uffants dal 1869 Per tudestg è la vulp er enconuschenta sut la denominaziun ‹Reineke›. Quella deriva d’ina poesia latina da l’onn 1150 cun il titel ‹Ysegrimus›, en la quala la vulp cumpara sco ‹Reinardus›. L’onn 1175 ha Pierre Saint scrit il ‹Roman de Renard›. Quest’istorgia, pensada sco parodia sin il stil da viver curtais, attribuescha a la vulp ina rolla dubla sco canagl ed erox. En l’ulteriur decurs dal temp medieval èn istorgias cun ‹Reineke› sa derasadas vastamain. La vulp vegn represchentada sco faussa, vindicativa, stinada, maliziusa ed individualista. Enconuschenta è surtut daventada la versiun da Goethe da ‹Reineke Fuchs› da l’onn 1793.
Fin en il 20avel tschientaner ha dominà ina represchentaziun negativa da vulps en paraulas e cudeschs d’uffants. Exempels èn da chattar en las paraulas da Grimm, en l’istorgia da Nils Holgersson u en la chanzun d’uffants ‹Fuchs, du hast die Gans gestohlen›.
Istorgia culturala
En lieus da chat preistorics en la Jordania ed en l’Israel han ins chattà ossa da vulps sco objects da fossa (per part en fossas d’uffants). Sco che chats or da las taunas dal Carmel (Israel) cumprovan, vegnivan er mangiadas da quel temp vulps. En l’Anatolia (Tirchia) han ins chattà l’illustraziun d’ina vulp en in lieu da chat archeologic che datescha da ca. 10 000 a.C.
Litteratura
Zoologia
La vulp en la cultura narrativa
Funiculera Com-Brunate
La Funiculera Com-Brunate gnit inaugureda als 1894 e lia la vschinauncha da Brunate a la cited da Com, in Lombardia.
Istorgia
thumb|250px|right|Charrozza da la funiculera clameda BRUco n. 12 thumb|250px|right|Charrozza da la funiculera clameda bruCO n. 13 Fin al cumanzamaint dal 19. tschientiner eira Brunate un lö isolo; als 1817 gnit construida üna senda, chi lia Com a Brunate e zieva la mited dal tschientiner svess gnint contruidas aunchas las duos vias, chi lian tuottadi Brunate a Com e Tavernerio. Ma que nun eira sufficiaint.
La famiglia Bonacossa, chi ho auncha hoz üna villa a Brunate, det l'attacha per fer sü üna funiculera, chi liass Com a Brunate e per fer ir a fin cumplettamaing il stedi d'isolamaint da la vschinauncha.
Zieva main d'ün an da construcziun, als 11 nuvember 1894 gnit inaugureda la Funiculera Com-Brunate, chi gnit beneditta da l'uvas-ch da Milan Andrea Carlo Ferrari.
Zieva quel mumaint cumanzet il turissem a Brunate, eir favuriso dal panorama bellezzas, ch'ün po vzair vi per il viedi culla Funiculera.
Caracteristicas
thumb|250px|left|Las maschinas da Brunate chi faun funcziuner la funiculera Las staziuns da la funiculera sun in piazza A. De Gasperi a Com ed in piazza A. Bonacossa a Brunate; que sun eir otras duos staziuns: a Com Ota ed a Carescione (fracziun da Brunate). Traunter la staziun da partenza e quella d'arriv sun que var 500 meters, cun üna penta dal 55% in tscherts puncts.
La Funiculera ho be ün binari, cun ün s-chambi a la mited, inua ch'as inscuntran la funiculera chi vo giò cun quella chi vo susöm.
Ils viedis, chi düran 7 minuts, cumanzan a las 6 e vaun a fin a las 22,30 (a las 24 vi pella sted) mincha mezz'ura u mincha quart d'ura, cur ch'ad es bgera glieud.
A mited dal viedi do que l'uschè dit cannone di mezzogiorno ("chanun da mezdi"), chi tuot las mezdis fo fö.
Romanel-sur-Morges
Romanel-sur-Morges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Kurów
Kurów (pronunzià []) è in vitg en il sid-ost da la Pologna tranter Puławy e Lublin, a las rivas dal flum Kurówka. El è la chapitala d'ina vischnaca (gmina) separada da medem num, ina regiun entaifer il voivodat da Lublin ed ha 2'782 abitants (en il 2006).
Istorgia
Suenter 1660 parta la citad sia istorgia cun il rest da la regiun. L'onn 1795, suenter la terza spartiziun da la Pologna, è Kurow vegni annectà da l'Austria. L'onn 1809 è la citad daventada part dal ducadi da Warschau. L'onn 1815 è Kurow daventa ina part dal reginavel da la Pologna. Durant la revolta dal november en il favrer 1831 ha gì lieu la battaglia da Kurow, nua che las forzas da la Pologna sut General Jozef Dwernicki han battì in'armada russa. Durant la revolta dal schaner l'onn 1870 ha la citad pers ses dretg da citad che n'è betg pli vegnì stabilì enfin oz. Dapi l'onn 1918 è Kurow puspè part da la Pologna.
Ils 9 da settember 1939, durant l'invasiun da la Pologna ubain la guerra defensiva da la Pologna, ils nums polacs per l'entschatta da la Segunda guerra mundiala, è Kurow vegnì bumbardà grevamain da las forzas aviaticas tudestgas. Tranter ils lieus tutgads era in ospital civil (marcà cun cruschs cotschnas), nua che bleras unfrendas eran en tgira. Durant la secunda guerra mundiala han ils nazis tudestgs stabilì a Kurow dus champs da concentraziun. L'onn 1942 è vegnì erigì in "ghetto". Tuttina èn il blers dals praschuniers polacs da Kurow scappai ed en s'attatgads a l'armada polaca che operava dals guauds vischinants.
Attracziuns
Attracziuns turisticas remartgablas vegnan surpassadas da la baselgia en stil da Renaissance, stabilida l'onn 1692 cun la fossa da la famiglia Zbąski e sculpturas da Santi Gucci (1587).
Erschwil
Erschwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Blenio
Blenio è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Olivone dal district Blenio.
Jeuss
Jeuss è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Lonay
Lonay è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Grône
Grône (en tudestg ina giada Grün) è ina vischnanca politica svizra en la part francofona dal chantun Vallais. Ella è situada en il district Sierre (tud. Siders).
Colombier (VD)
Colombier è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Fehren
Fehren è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Vullierens
Vullierens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Semione
Semione è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Malvaglia dal district Blenio.
Grindel
Grindel è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Ludiano
Ludiano è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Malvaglia dal district Blenio.
Sierre
Sierre (tudestg Siders, francoprovenzal Siérro) è ina vischnanca politica svizra e la chapitala dal district omonim en il chantun Vallais.
Aclens
Aclens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Himmelried
Himmelried è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Kerzers
Kerzers è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac. thumb|left|La staziun da Kerzers
Echichens
miniatura Echichens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Malvaglia
Malvaglia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Malvaglia dal district Blenio.
Flurin Spescha
Flurin Spescha (* 24 d'avust 1958 a Domat; † 18 d'october 2000 a Turitg) è stà in autur, publicist e translatur svizzer.
Biografia
Flurin Spescha è creschì si biling rumantsch e tudestg. Suenter la scola chantunala a Cuira ha Spescha studegià romanistica e critica litterara a l'Universitad da Turitg. L'onn 1991 vegn Spescha president da l'uniun da scripturAs rumantschAs ed entschaiva da quest temp a lavurar sco traductur tar la revista Litteratura. Spescha organisescha per l'emprima giada ils dis da litteratura a Domat e s'engascha fitg per il Rumantsch Grischun. Uschia scriva el era Fieu e Flomma, l'emprim roman en Rumantsch Grischun. L'onn 2000 mora Spescha nunspetgadamain en la vegliadetgna da 42 onns a Turitg.
Foura Chagnoula
La Foura Chagnoula es ün cuvel sper Ardez in Engiadina bassa (Svizra).