cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Slovachia
Religiuns
thumb|220px|Dom da Košice La Slovachia è in pajais cun ina lunga tradiziun cristiana. Enturn l’onn 828 ha il prinzi slav Pribina laschà consecrar en sia citad residenziala Nitra l’emprima baselgia cristiana sin territori da la Slovachia odierna. Il 880 è suandada la fundaziun da l’uvestgieu da Nitra. L’onn 863 eran arrivads ils scienziads e spirituals bizantins Kyrillos e Methodios en il Reginavel da la Moravia, nua ch’els avevan instituì in’atgna organisaziun ecclesiastica a basa da la liturgia vegl slava. Methodios è stà ils onns 870 fin 885 archuvestg da la Moravia e Pannonia.
Il president dal stadi da l’emprim stadi slovac (1939–1945), Jozef Tiso, era medemamain in plevon catolic. Durant la dictatura dals communists (1948–1989) è la baselgia catolica stada en la Slovachia la pli impurtanta forza d’opposiziun.
Il center dals cristians evangelics en la Slovachia furman ils territoris da cunfin occidentals vers la Tschechia e surtut la Slovachia Centrala. En il nordost dal pajais prevala la confessiun catolic-greca, surtut entaifer la minoritad rutena.
Daspera existan anc pliras cuminanzas religiusas protestantas pli pitschnas. L’onn 1938 devi radund 120 000 Gidieus en la Slovachia; en consequenza dal holocaust e da l’emigraziun dal temp dal communissem è lur dumber crudà sin radund 2000 persunas. La cumpart uffiziala dals muslims n’è betg enconuschenta, damai che l’islam n’ha betg furmà in’atgna categoria en rom da la dumbraziun dal pievel dal 2011. Da vart dals muslims da la Slovachia vegn lur dumber stimà sin 5000. La Slovachia furma il sulet stadi entaifer l’Uniun europeica, en il qual i na dat nagina moschea.
Tenor la dumbraziun dal pievel han 62 % da la populaziun inditgà d’appartegnair a la baselgia catolic-romana, 5,9 % a la baselgia evangelica, 3,8 % a la baselgia catolic-greca, 1,8 % a baselgias refurmadas e 0,9 % a la baselgia ortodoxa.
Migraziun
La Slovachia na tutga betg tar ils pajais da destinaziun tradiziunals per migrants. Perquai n’è il pajais strusch vegnì tutgà da l’augment dramatic da la migraziun en il 20avel tschientaner. Quai è bain sa midà in pau dapi che la Slovachia fa part da l’Uniun europeica e dal Spazi da Schengen, ma betg a moda marcanta. Il 2015 dumbrava la cumpart da persunas da l’exteriur be 1,56 % da la populaziun totala. Da quai derivan 42 % dals stadis vischins Tschechia, Ungaria, Pologna, Austria ed Ucraina.
Preistorgia
Il territori da la Slovachia odierna è gia vegnì populà d’umans avant l’ultim temp da glatsch. L’emprim pievel sin quest territori ch’è cumprovà en scrit han furmà ils Celts ch’èn immigrads a partir dal quart tschientaner a.C. Cun quels hai dà in ferm svilup en l’elavuraziun da fier, arschiglia, launa e glin. Tar ils chats celtics ils pli frequents tutgan surtut armas. En il decurs dal prim tschientaner s.C. han ils Quads germans substituì ils Celts. Sin il territori da la Slovachia odierna hai dà pliras guerras tranter Romans e Quads; da quellas dat tranter auter perditga l’inscripziun romana en la citad Trenčín dad oz (da quel temp Laugaricio). La preschientscha romana sa restrenscha uschiglio sin il limes dal Danubi cun champs a Gerulata (oz Rusovce) e Celemantia (oz Iža).
Da la fin dal quart tschientaner fin l’emprima mesadad dal 5avel tschientaner ha il territori da la Slovachia fatg part dal Reginavel dals Huns. Suenter la fin da lur domini èn arrivads l’onn 469 ils Ostrogots en il territori da la Slovachia; quels èn però ids vinavant vers vest. En il Batschigl da las Carpatas èn arrivads sco proxims ils Gepids (Germans da l’Ost). A la vieuta dal 5avel al 6avel tschientaner han ils Langobards cuntanschì il territori da la Slovachia odierna, ma han bandunà il pajais fin l’onn 568 en direcziun da l’Italia dal Nord.
5avel fin 10avel tschientaner
thumb|160px|Statua da prinzi Svatopluk I sin il chastè da Bratislava Ils antenats slavs da la Slovachia han cuntanschì il territori a la fin dal 5avel tschientaner ed èn daventads là en il decurs dal 6avel tschientaner l’etnia dominanta. Lur emprimas structuras statalas ha probablamain furmà il Reginavel da Samo. En il 8avel tschientaner stevan els sut il domini dals Avars. A l’entschatta dal 9avel tschientaner è sa furmà en la citad Nitra in dals centers dal Reginavel da la Moravia. Il prinzi Pribina che residiava a Nitra – ubain sco regent d’in agen principadi ubain sco regent local morav – ha laschà eriger là l’onn 828 l’emprima baselgia cristiana sin territori da la Slovachia dad oz. L’onn 833 al ha il prinzi morav Mojmir I (ca. 830–846) però bandischà en l’exil.
Il Reginavel da la Marovia, ch’ha furmà l’emprim urden statal slav da muntada, ha giugà e gioga vinavant ina rolla centrala areguard l’identitad naziunala slovaca. Sut il prinzi morav Rastislav (846–870) han ils Moravs rebellà repetidamain cun success cunter la predominanza ostrofrancona. Ultra da quai han ils spirituals bizantins Kyrillos e Methodios introducì en la Moravia sco linguatg liturgic la lingua da scrittira slava ch’els avevan sezs stgaffì. Il successur da Ratislav, Svatopluk I (871–894), ha cuntinuà cun la politica d’independenza e d’expansiun ed ha agiuntà al pajais la Vislania, la Boemia ed eventualmain er la Lausitz, la Schlesia e la Pannonia. Uschia ha el stgaffì in grond reginavel slav, il qual el ha defendì cun success cunter attatgas dals Ostrofrancons, Bulgars e Mayars. Suenter la mort da Svatopluk I l’onn 894 è il Reginavel da la Moravia però s’indeblì a l’intern – pervi d’ina guerra civila tranter ses figls – ed è la finala ì en ruina a l’entschatta dal 10avel tschientaner suenter pliras attatgas da vart dals Magyars. En il decurs dal 10avel tschientaner è il territori da la Slovachia odierna vegnì pass per pass sut il domini dal stadi ungarais ch’era londervi da sa furmar.
11avel fin 19avel tschientaner
L’onn 1000 ha il retg ungarais Steffan I fundà il Reginavel da l’Ungaria multietnic. Entaifer quel ha la Slovachia però furmà fin l’onn 1108 in’atgna unitad d’administraziun (sco ducadi feudal). Las attatgas dals Mongols ils onns 1241/42 han depopulà vastas parts dal territori statal; sinaquai han ins clamà colonists tudestgs en il pajais. Grazia a quels han flurì en il 13avel e 14avel tschientaner en l’Ungaria Superiura las minieras; quellas duevan schizunt cuntanscher muntada europeica e mundiala. In’ulteriura consequenza è stà l’erecziun da numerus chastels. L’onn 1465 han ins fundà per incumbensa dal retg ungarais Matthias Corvinus a Prešporok (oz Bratislava) l’emprima universitad sin territori slovac. Suenter la mort dal regent l’onn 1490 è quella però puspè vegnida serrada. Cun la sconfitta da las truppas ungaraisas cunter ils Tircs l’onn 1526 è l’Ungaria daventada ina part da la monarchia habsburgaisa. Suenter ch’igl è reussì als Tircs da conquistar la gronda part da l’Ungaria, cun excepziun da la Slovachia odierna, è la chapitala slovaca dad oz Bratislava daventada la chapitala da l’Ungaria ed il lieu da curunaziun dals retgs ungarais (fin il 1783 resp. 1830); ultra da quai è la citad Trnava daventada il center da la baselgia ungaraisa. Silsuenter ha il pajais stuì patir sur lung temp sut las guerras tircas quasi permanentas. En il 17avel tschientaner ha l’Ungaria Superiura (Slovachia) furmà il center da las sullevaziuns antihabsburgaisas dals Kurucs. A la refurmaziun en l’Ungaria ch’aveva cumenzà il 1521 ha la cuntrarefurmaziun mess frain a partir dal 17avel tschientaner.
A la fin dal 18avel tschientaner ha cumenzà la renaschientscha naziunala dals Slovacs. Il plevon catolic Anton Bernolák ha stgaffì l’onn 1787 l’emprima lingua da scrittira slovaca, la quala n’ha però betg pudì sa far valair. Dapi l’entschatta dal 19avel tschientaner ha il moviment naziunal slovac sut Ján Kollár e Pavel Jozef Šafárik persequità in’intensiva collavuraziun cun il moviment naziunal tschec ch’era activ en la part austriaca da la monarchia. L’onn 1846 ha Ľudovít Štúr publitgà la lingua da scrittira slovaca ch’è restada en vigur fin oz. Cun Štúr a la testa han corps da voluntaris slovacs battì durant la Revoluziun ungaraisa 1848/49 da la vart dals Croats, Serbs e Rumens per la dissoluziun da lur territoris dal Reginavel da l’Ungaria che vegniva dominada da vart magyara; quai na dueva però betg reussir. Suenter il Cumpromiss austriac-ungarais dal 1867 è sa fatga valair ina politica magyara repressiva ch’ha smanatschà l’existenza naziunala dals Slovacs.
Svilup dal 1918 fin il 1945
Il settember 1938 è la Tschecoslovachia vegnida en il visier dal Reich tudestg naziunalsocialistic. En consequenza da la Cunvegna da Minca e da l’Emprima Sentenzia da cumpromiss da Vienna èn grondas parts dal territori statal idas a perder. Il mars 1939 èn la finala er idas en tocca las parts restantas dal pajais: Suenter smanatschas tudestgas d’ina occupaziun ungaraisa da la Slovachia han politichers slovacs proclamà in stadi slovac independent. Tar quest emprim stadi naziunal slovac sa tractavi d’ina dictatura d’ina partida populara sut il president dal stadi Jozef Tiso ed il primminister Vojtech Tuka. Surtut Tuka è s’engaschà a favur d’ina collavuraziun senza resalvas cun il Reich tudestg. La Slovachia è sa participada a partir dal 1941 a la guerra cunter l’Uniun sovietica. L’avust 1944 è prorutta en parts da l’armada slovaca ina sullevaziun cunter l’invasiun da la Wehrmacht e la regenza da collavuraziun slovaca; ma quella è vegnida abattida suenter dus mais. L’avrigl 1945 ha l’Armada cotschna occupà la Slovachia; suenter la Segunda Guerra mundiala è quella daventada ina part da la Tschecoslovachia ch’ins ha fundà da nov.
Dal suenterguerra a la fin dal domini communistic
L’onn 1948 ha la Partida communistica da la Tschecoslovachia (KSČ) surpiglià la pussanza en il stadi. L’emprim è suandada ina dictatura stalinistica sut ils schefs da partida Klement Gottwald ed Antonín Novotný. En ils onns 1960, suenter che Alexander Dubček era daventà il 1963 emprim secretari dals communists slovacs, ha però gì lieu en la part slovaca dal pajais ina tscherta liberalisaziun. Avanzond Dubček l’entschatta da l’onn 1968 al schef da partida da l’entira KSČ, è prorutta l’uschenumnada Primavaira da Prag, ina sullevaziun ch’è però vegnida abattida cun l’invasiun da truppas dal Patg da Varsovia (cun excepziun da l’Albania, la Republica democratica tudestga e la Rumenia). Sut il successur da Dubček Gustáv Husák è suandada l’uschenumnada normalisaziun ch’ha manà ad ina reorientaziun prosovietica dal pajais. Sco sulet punct dal program da Dubček ha Husák realisà la federalisaziun dal pajais, uschia ch’ina Republica socialistica slovaca ed ina Republica socialistica tscheca furmavan uss la Tschecoslovachia.
Il november 1989 ha la Revoluziun da valì manà a la cupitga nunsanguinusa dal reschim communistic. Nov president dal stadi tschecoslovac è daventà il dissident Václav Havel; l’anteriur communist da refurma Alexander Dubček è vegnì elegì sco president dal parlament. Suenter la vieuta democratica hai bainbaud puspè dà tensiuns tranter la Slovachia e la Tschechia. L’emprim conflict ha furmà la dispita areguard il nov num dal stadi (che dueva vegnir enconuschenta sco ‹guerra dal stritgin›). Suenter las emprimas elecziuns libras l’onn 1990 èn er sa mussads interess divergents en dumondas economicas, naziunalas e da la politica da l’exteriur. A la ruptura definitiva èsi vegnì suenter las elecziuns dal 1992. Al primminister slovac Vladimír Mečiar ed al primminister tschec Václav Klaus n’èsi betg reussì da sa cunvegnir sin ina regenza federala communabla. Sinaquai han ins decidì en enclegientscha da schliar la Tschecoslovachia e da divider quella en dus pajais independents; quai è succedì a moda paschaivla sin il prim da schaner 1993.
Svilups actuals
thumb|230px|Palaz dal president a Bratislava Suenter l’independenza ha il primminister Vladimír Mečiar dominà la politica slovaca, e quai dapi sia victoria tar las elecziuns en il cussegl naziunal dal 1994 a moda adina pli autoritara. Areguard la politica economica ha Mečiar refusà l’avertura totala sco che quai vegniva pretendì da l’Occident; tar privatisaziuns n’ha el betg resguardà interpresas da l’exteriur, mabain surtut slovacas che stevan datiers da sia partida. En la politica da l’exteriur ha Mečiar bain empruvà da manar la Slovachia en l’Uniun europeica ed en la NATO; a medem temp è el sa stentà areguard l’orientaziun dal pajais da tegnair la ballantscha tranter l’Occident e la Russia. Perquai che la regenza ha però adina puspè cuntrafatg en la politica interna e da l’exteriur a las disposiziuns dal vest, è la Slovachia s’avischinada adina dapli a la Russia ed è s’isolada vers ils vischins dal vest.
La regenza sut Mikuláš Dzurinda ch’è vegnida a la pussanza il 1998 ha avert l’economia dal tuttafatg per investiders da l’exteriur e mess ad ir mesiras da spargn rigurusas en il sectur public. La politica da l’exteriur è uss s’orientada quasi exclusivamain vers ils Stadis Unids e l’Uniun europeica; l’adesiun a l’UE ed a la NATO ha gì lieu il 2004. La regenza Dzurinda è vegnida ludada dals pajais dal vest per ses curs da refurma; entaifer la populaziun slovaca han las reducziuns da las prestaziuns socialas però manà ad ina malcuntentientscha creschenta.
Dapi il 2007 fa la Slovachia part da la Cunvegna da Schengen ed il 2008 è vegnì introducì l’euro.
Sistem politic
Tenor la constituziun dal 1992 è la Slovachia ina republica en furma d’ina democrazia parlamentara. Schef da stadi è il president che vegn elegì per ina perioda d’uffizi da tschintg onns. El parta sia pussanza cun il parlament; quel sa cumpona d’ina chombra (Cussegl naziunal) cun 150 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns. La pussanza executiva en il pajais furma la regenza che vegn manada dal primminister.
Avant e durant la vieuta dal november 1989 èn vegnidas fundadas numerusas partidas e moviments politics. Fin oz n’èsi betg reussì da consolidar quellas ad in sistem da partidas stabil. Conflicts interns e separaziuns han manà a la fundaziun da novas partidas, uschia ch’i sa preschenta in maletg fitg sparpaglià. Ils puncts da discussiun dispitaivels èn per l’ina la dumonda schebain il pajais duaja s’orientar en la politica da l’exteriur vers il vest u vers l’ost, per l’autra la dumonda suenter l’intervenziunissem statal ubain suenter ina politica economica pli liberala.
Sutdivisiun administrativa
thumb|280px|Sutdivisiun administrativa da la Slovachia La Slovachia dad oz è dividida dapi il 1996 en otg regiuns (kraj, plural kraje) cun mintgamai in’atgna chapitala. Dapi il 2001 disponan questas regiuns da tscherts dretgs d’autonomia (p.ex. areguard las scolas medias, il sistem da sanadad e l’infrastructura). Sco sutunitads èn questas regiuns partidas en 79 districts u circuls (okres, plural okresy).
Tranter il 1960 ed il 1990 avevan existì en la Slovachia – sper la chapitala Bratislava – be trais corporaziuns regiunalas: la Slovachia dal Vest, la Slovachia Centrala e la Slovachia da l’Ost.
Politica da l’exteriur
Dapi il 2004 fa la Slovachia part da l’Uniun europeica e da la NATO. La dumonda da la relaziun politica envers la Russia resta però vinavant actuala (cf. survart).
Areguard ils stadis vischins trategna la Slovachia las meglras relaziuns cun l’anteriur ‹stadi-frar› Tschechia. Quai sa mussa per l’ina en las stretgas relaziuns economicas; per l’autra però er en la simpatia vicendaivla tranter las duas naziuns ch’è creschida cuntinuadamain suenter las dispitas a l’entschatta dals onns 1990. Uschia vegnan per exempel emessas shows da televisiun communablas ed er ina liga unitara da ballape e da hockey sin glatsch è en planisaziun. Independentamain da lur orientaziun politica sa rendan ils novs presidents e schefs da regenza dals dus pajais mintgamai sin lur emprim viadi a l’exteriur en la chapitala da l’auter pajais.
Sco relaziuns las pli difficilas sa mussan quellas cun il vischin meridiunal Ungaria. Quellas èn engrevgiadas istoricamain tras in millenni d’appartegnientscha da la Slovachia al Reginavel da l’Ungaria. Tras ina politica da mayarisaziun repressiva han las regenzas da quel empruvà, surtut en il 19avel tschientaner, d’assimilar cun forza ils pajais betg magyars da l’Ungaria. Vitiers vegn l’occupaziun da la Slovachia dal Sid e da l’Ost tras truppas ungaraisas durant la Segunda Guerra mundiala. En rom dal Patg da Varsovia è l’armada ungaraisa er stada cumpigliada en la suppressiun da la Primavaira da Prag l’onn 1968. Dapi l’independenza da la Slovachia l’onn 1993 è la relaziun tranter ils dus stadis segnada da dispitas cronicas pervi dal status da las minoritads e pervi da l’utilisaziun da la forza idraulica en la regiun da cunfin.
Las relaziuns bilateralas cun l’Austria n’èn percunter betg engrevgiadas istoricamain. Il sulet punct da discussiun entaifer las relaziuns ch’èn uschiglio bunas furma l’ovra atomara slovaca Bohunice. La Slovachia insista sin sia politica d’energia atomara, entant che l’Austria pretenda ch’i vegnian resguardads ils standards da segirezza.
Er la relaziun cun la Pologna e cun l’Ucraina po vegnir designada sco buna e libra da conflicts.
Polizia e militar
Per incumbensas sin il champ da l’urden public a l’intern sco er da la segirezza e dal cumbat cunter la criminalitad è responsabel il corp da polizia slovac ch’è organisà a moda centralistica.
Las forzas armadas slovacas èn suttamessas al ministeri da defensiun e sa cumponan da las forzas terrestras e da l’aviatica militara.
Budget statal
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en la valur da 37,0 milliardas dollars ed entradas da 34,8 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 2,2 % dal product naziunal brut.
Ils debits statals han muntà il 2016 52,2 % dal product naziunal brut.
La cumpart da las expensas statalas (en % dal product naziunal brut) ha muntà en la sanadad a 7,1 % (il 2006), en la furmaziun a 4,1 % ed en il militar a 1,16 % (mintgamai il 2016).
Economia
thumb|210px|Model da KIA che vegn producì en la Slovachia En il 14avel e 15avel tschientaner era il territori da la Slovachia odierna, ch’appartegneva da quel temp al Reginavel da l’Ungaria, renumà en tut il mund per si’explotaziun da minieras. Las pli impurtantas sa chattavan sper las citads Kremnica, Banská Štiavnica e Banská Bystrica. En il temp medieval era l’Ungaria il pli grond producent dad aur en tut l’Europa; da qua derivava radund in terz da la producziun dad aur mundiala ed in quart da la producziun d’argient europeica. Er ils minerals d’arom che derivavan da Banská Bystrica han cuntanschì, almain en l’Europa, ina posiziun dominanta sin il martgà.
En il 20avel tschientaner valeva la Slovachia entaifer la Tschecoslovachia democratica sco stadi agrar ch’era tecnologicamain sutsviluppà. En il decurs da l’èra communistica ha però gì lieu in’intensiva industrialisaziun (surtut sin ils secturs da l’industria greva e dad armas). En consequenza da quai è la Slovachia sa sviluppada ad in dals pli impurtants producents da chars armads en l’Europa ed en tut il mund.
Suenter la vieuta democratica è l’economica tschecoslovaca collabada ils onns 1989 fin 1993 ed ils gronds lieus da producziun dad armas en la Slovachia Centrala han stuì serrar las portas. Pervi dal collaps en la producziun industriala è il pajais vegnì deindustrialisà quasi cumplettamain. L’onn 1994 ha la producziun industriala puspè cumenzà a crescher ed a partir da la mesadad dals onns 1990 ha la Slovachia cuntanschì cun 6,5 % la creschientscha economica la pli gronda da tut ils stadis postcommunistics. Questa creschientscha è vegnida purtada surtut da las prestaziuns d’export ed a partir dal 1996 da grondas investiziuns publicas entras la regenza Mečiar, quai ch’ha manà ad in augment massiv dals debits envers l’ester e fatg pegiurar la bilantscha dals pajaments. Problematic è er stà il process da la privatisaziun, tar il qual la regenza Mečiar ha savens pratitgà in nepotissem nunrentabel.
Cun l’entschatta dal temp d’uffizi da la regenza Dzurinda l’onn 1998 han ins mess ad ir in curs orientà fermamain al liberalissem economic. Da muntada speziala èn stads ils programs da spargn dals onns 2002 e 2004. L’istoriograf d’economia Hannes Hofbauer è da l’avis ch’il program dal 2002 saja stà il pli dir program da spargn d’in candidat d’adesiun a l’Uniun europeica insumma.
Sut la regenza da Dzurinda (1998–2006) è la Slovachia sa sviluppada al pli impurtant lieu da producziun d’autos da persunas (dischlocaziun nà da l’Europa dal Vest, t.a. Volkswagen a Bratislava, PSA Peugeot Citroën a Trnava e Hyundai-Kia a Žilina). Quest rom d’industria correspunda a radund 26 % dals exports slovacs e contribuescha 12 % dal product naziunal brut.
Las fermezzas economicas da la Slovachia èn da vesair en la lunga tradiziun industriala, l’auta quota da creschientscha economica, forzas da lavur cun bunas qualificaziuns ed il fatg ch’i dat per l’industria d’autos da l’Europa dal Vest nagins custs da stgomi e da transacziun, damai che la Slovachia fa sezza part da la zona da l’euro. Sco flaivlezzas èn da numnar la gronda dependenza d’exports, il martgà naziunal ch’è pitschen e che dispona be d’ina pitschna capacitad da cumpra sco er l’infrastructura en l’ost dal pajais ch’è pauc sviluppada.
Insumma furma la divergenza tranter ost e vest ed il fatg che las singulas regiuns èn sviluppadas fitg different in dals gronds problems dal pajais. Uschia dominescha la chapitala Bratislava cun sia retroterra il rest dal pajais en tut ils secturs economics. En questa regiun cuntanscha la qualitad da viver in nivel cumparegliabel a quel dals pajais pli ritgs entaifer l’Uniun europeica; il product naziunal brut per persuna cuntanscha qua ina valur da radund 120 % da la media da l’entira UE. La regiun Prešov percunter, cun il medem dumber da la populaziun, contribuescha be 10 % da la prestaziun economica dal pajais. En la politica d’energia focusescha il pajais sin duas ovras atomaras dal temp sovietic. Da quellas è surtut l’ovra Mochovce fitg contestada pervi da critica da vart da l’Austria.
Il product naziunal brut da la Slovachia ha cumpiglià il 2016 78,85 milliardas euros. Cumpareglià cun l’entira Uniun europeica correspunda quai ad ina valur d’index da 77 (EU-28:100). La creschientscha economica ha muntà il medem onn a 3,3 % e la quota da dischoccupaziun a 9,5 % (cun tendenza regressiva).
En il Global Competitiveness Index che mesira la capacitad da concurrer dals singuls pajais, sa chattava la Slovachia il 2017–2018 sin plaz 59 da 137 pajais. En l’index da la libertad economica ha il pajais cuntanschì il 2017 il plaz 58 da 180 pajais.
Ils pli impurtants pajais d’export ed import (situaziun dal 2016, en %) èn: Germania (21,9/20,2), Tschechia (11,9/16,9), Pologna (7,7/6,4), Austria (5,7/9,8) ed Ungaria (5,6/6,1).
Infrastructura
La rait da vias maina a moda bicentrica vers las citads da Bratislava, situada en il vest, resp. Košice en l’ost. Ella s’orientescha tenor las valladas ed ils flums dal pajais fitg muntagnard.
Viafier
thumb|250px|Rait da viafier (situaziun dal 2010) La pli impurtanta colliaziun da viafier dal pajais maina da l’Ucraina sur Košice a Bratislava e cuntinuescha en la Tschechia, Austria resp. Ungaria. La pli impurtanta societad da viafier per il traffic da persunas è Železničná spoločnosť Slovensko a.s. (ŽSSK) e per il traffic da martganzia Železničná spoločnosť Cargo Slovakia a.s. (ŽSSK Cargo).
La rait da viafier ha ina lunghezza da 3658 km (situaziun dal 2005). Cun 73,16 km sin 1000 kilometers quadrat surfatscha dal pajais sa tracti d’ina da las diesch raits da viafier las pli spessas en tut il mund.
Vias
La rait da vias slovaca cumpiglia 419 km autostradas, 234 km vias directas, 3312 km vias d’emprim urden, 3637 km vias da segund urden e 18 044 km vias da terz urden (situaziun dal 2013). Las colliaziuns principalas mainan parallel sper la viafier. Cumpareglià cun auters stadis postcommunistics da l’Europa Centrala vegn la rait d’autostradas extendida be plaunsieu; tuttina exista ina buna rait da vias da transit. Per far diever da las autostradas e vias directas è da pajar dapi il 1995 in dazi.
Traffic aviatic
En la Slovachia existan tschintg plazzas aviaticas internaziunals. Las pli grondas sa chattan a Bratislava, al nordost dal center da la citad, sco er a Poprad, Sliač e Košice. Damai che la plazza aviatica sa chatta datiers da la chapitala slovaca vegn er quella duvrada fitg savens.
Navigaziun
In’impurtanta ruta da navigaziun interna furma il Danubi. Ils ports principals sa chattan a Bratislava e Komárno. Cun il Twin City Liner, ch’exista dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner, è er avant maun ina speziala colliaziun per pendularis.
Furmaziun e scienza
Da frequentar la scola elementara è obligatoric a partir dal sisavel onn da vegliadetgna. Quella dura nov onns ed è partida en dus stgalims (1–4 classa e 5–9 classa). A partir da la 5avla classa èsi pussaivel da frequentar in gimnasi che dura otg onns. Er suenter il temp da scola obligatoric pon ins midar en ina scola che finescha cun la matura e pussibilitescha uschia da cuntinuar ad ina scola auta u universitad, ubain frequentar ina scola professiunala. Las pli impurtantas scolas autas èn l’Universitad da Comenius sco er l’universitad tecnica e l’universitad economica a Bratislava.
Monuments architectonics
Tranter auter appartegnan ils suandants monuments istorics situads en la Slovachia al Patrimoni mundial da l’UNESCO: il vitg da purs a Vlkolínec, Levoča, il chastè da Spiš, la citad da minieras Banská Štiavnica sco er il center istoric da Bardejov.
Art figurativ
Ils geniturs dad Andy Warhol èn naschids en la Slovachia. Intgins artists ch’èn er enconuschents a l’exteriur èn: Martin Benka, Koloman Sokol, Albín Brunovský, Janko Alexy, Vincent Hložník e Ľudovít Fulla.
Musica populara
thumb|170px|Fujara – flauta a pichel tradiziunala La musica populara slovaca dad oz sa lascha persequitar enavos sur divers svilups (per part ipotetics) fin en il temp medieval. Sper questa structuraziun istorica vegn er fatg la differenza stilistica tranter quatter regiuns: En la Slovachia dal Vest e dal Sid domineschan chanzuns modalas e pli novas, entant che chanzuns da pasturs n’èn strusch avant maun. Questas ultimas tutgan, ensemen cun sequenzas da tuns lidicas e mixolidicas, surtut en las regiuns muntagnardas da la Slovachia Centrala. Caracteristicas per la Slovachia da l’Ost èn chanzuns da saut plain tempo e chants a pliras vuschs che derivan dal 18avel tschientaner. In’ulteriura regiun musicala furman las cuntradas Spiš en il nord e Gemer en la part meridiunala da la Slovachia Centrala. En questas regiuns han dominà dapi il temp medieval tardiv las minieras e l’elavuraziun da laina; en ils numerus vitgs da mastergnants han ins tgirà tenor veglia tradiziun chanzuns da rubadurs, balladas epicas e chanzuns da saut a pliras vuschs.
Il repertori da la musica instrumentala han ins surpiglià dal corpus da chanzuns. I domineschan surtut las flautas sco er, influenzà da la musica classica, violina, bratscha e bass.
Musica classica
En il 11avel tschientaner dominava il chant gregorian. En il 13avel e 14avel tschientaner han colonisaturs tudestgs alura manà cun sai in repertori da chanzuns spiritualas a pliras vuschs. En las citads da la Slovachia Centrala tgiravan ins en il 17avel tschientaner la musica barocca dals cumponists tudestgs. Influenzas osmanicas èn sa fatgas valair sper sauts da pasturs en la musica instrumentala dal 17avel e 18avel tschientaner. Da quel temp han las claustras furmà impurtants centers da la creaziun musicala; la posiziun centrala areguard la tgira da la musica spirituala ha però surpiglià en il 16avel tschientaner Bratislava. A partir dal 1760 è la musica da questa citad vegnida inspirada sur il Danubi da la classica viennaisa. L’epoca da la classica ha durà en la Slovachia fin il 1830. Suenter in tschert declin cultural en il decurs dal 19avel tschientaner ha la musica alura servì ad intents naziunalistics, quai ch’ha er gidà a revalitar las melodias popularas slovacas. L’emprim impurtant cumponist dal naziunalissem slovac è stà Ján Levoslav Bella (1843–1936), in da ses successurs Mikuláš Schneider-Trnavský (1881–1958). L’emprima opera naziunala slovaca ha cumponì Viliam Figuš-Bystrý (1875–1937).
La moderna musicala a l’entschatta dal 20avel tschientaner ha cuntinuà cun la musica naziunala. Fin ils onns 1960 è quella surtut vegnida dominada da Eugen Suchoň (1908–1993, opera ‹Svätopluk› l’onn 1960), Alexander Moyzes (1906–1984), Ján Cikker (1911–1989), Jozef Grešák (1907–1987), Andrej Očenáš (1911–1995) e Šimon Jurovský (1912–1963). En il decurs dals onns 1960 hai dà ina vieuta vers la nova musica, e quai sut l’influenza da la Segunda Scola da Vienna, dals Curs da vacanzas da Darmstadt e da l’avantgarda en Pologna. En rom da quest svilup èn ils cumponists er sa distanziads pli e pli da la doctrina dal realissem socialistic.
A las generaziuns da cumponists pli giuvnas appartegnan Ilja Zeljenka (1932–2007), Juraj Beneš (1940–2004), Vladimír Godár (* 1956) e Peter Machajdík (* 1961). Tar ils chantadurs d’operas èn da numnar dus gronds nums: Edita Gruberová (* 1946) e Peter Dvorský (* 1951).
Jazz e musica da pop
Ils onns 1970er èn stadas activas duas gruppas da fusion ad aut nivel Fermáta e Collegium Musicum. Ulteriuras bands da rock slovacas èn Elán, Horkýže Slíže, Vidiek e No Name. La gruppa Ghymes, ch’appartegna a la minoritad ungaraisa, suna jazz cun elements folcloristics. Marika Gombitová (* 1956) è in’enconuschenta chantadura da pop.
Medias
En la glista da la libertad da pressa che vegn edida dals Reporters senza cunfins sa chattava la Slovachia l’onn 2017 sin plaz 17 da 180 pajais. La Slovachia ha pia ina da las pressas las pli libras insumma.
Litteratura
L’emprima lingua da scrittira che sa differenziescha cleramain dal tschec ha sviluppà Anton Bernolák l’onn 1787; da quella han tranter auter fatg diever ils scripturs Juraj Fándly e Ján Hollý. Ján Kollár percunter è sa stentà da popularisar ina lingua da scrittira ‹tschecoslovaca› cuminaivla. Il slovac odiern sa lascha manar enavos sin Ľudovít Štúr ch’ha publitgà sia codificaziun il 1846. Auturs ch’èn l’emprim stads fascinads dal communissem, ma ch’èn alura daventads critichers da quel èn Ladislav Novomeský e Ladislav Mňačko.
Film
La producziun da film slovaca ha inizià suenter la fundaziun da la Tschecoslovachia, e quai cun agid da la diaspora slovaca en l’America. L’emprim film slovac è stà ‹Jánošík› l’onn 1921. Suenter la Segunda Guerra mundiala è Paľo Bielik stà la persuna principala entaifer il film slovac. El ha realisà il 1948 l’emprim film sincron da la Slovachia, ‹Vlčie diery›, davart la Sullevaziun naziunala slovaca. Il film ‹Obchod na korze› (tudestg: ‹Das Geschäft in der Hauptstrasse›), cun in dals pli famus acturs da la Slovachia, Jozef Kroner, ha retschet il 1966 in Oscar.
Il pli impurtant reschissur slovac contemporan è Juraj Jakubisk, cun success sco ‹Tisícročná včela› (1983), ‹Perinbaba› (1985) e ‹Báthory› (2008). Medemamain success internaziunal ha gì Martin Šulík cun ses film da kino ‹Cigán› (2011).
Sport
thumb|220px|La squadra naziunala da hockey sin glatsch a chaschun da l’olimpiada d’enviern dal 2010 Il sport il pli popular en la Slovachia è il hockey sin glatsch che vala a medem temp sco sport naziunal. Il team naziunal è in dals pli ferms dal mund. Gia il team da la Tschecoslovachia tutgava tar l’elita mundiala ed ha gudagnà sis giadas il titel da campiun mundial. Suenter l’independenza il 1993 hai medemamain dà a chaschun dals campiunadis mundials medaglias d’argient (2000 e 2012) e dad aur (2002). Il 2011 ha la Slovachia sezza manà tras il campiunadi mundial da hockey sin glatsch. Cun interess particular vegnan mintgamai persequitads ils ‹duels tranter frars› cunter la Tschechia.
Sper hockey sin glatsch è er il ballape in sport fitg popular. La squadra naziunala ha gia cuntanschì l’otgavelfinal a chaschun dal campiunadi mundial 2010 en l’Africa dal Sid e divers resultats respectabels a chaschun da campiunadis europeics.
Il canut slovac Peter Hochschorner è stà trais giadas campiun olimpic. En il schah tutgan diversas giugadras e giugaders tar l’elita mundiala. En il tennis è Miloslav Mečíř daventà il 1988 campiun mundial. Peter Sagan ha gudagnà repetidamain il campiunadi mundial en la cursa da velo sin via. L’emprima victura slovaca a chaschun da l’olimpiada d’enviern è stada la biatleta d’origin russ Anastasiya Kuzmina a Vancouver il 2010.
Dis da festa
Ils dis da festa naziunals furman il prim da schaner (di da fundaziun da la Republica slovaca l’onn 1993), ils 5 da fanadur (di da festa dals sontgs Kyrillos e Methodios), ils 29 d’avust (sullevaziun naziunala slovaca l’onn 1944), il prim da settember (di da la constituziun da la Republica slovaca il 1992) ed ils 17 da november (di dal cumbat per libertad e democrazia il 1989).
Litteratura
En general, economia e politica
Istorgia
Val Stussavgia (vischnanca)
Val Stussavgia (tud. Safiental) è ina vischnanca politica svizra dal chantun Grischun. Ella appartegna al district Surselva. La val da medem num s'extenda da la sbuccada da la Rabiusa en il Rain Anteriur en il nord fin al Piz Calandari (tud. Safierberg) al passadi per Spleia en il sid.
La vischnanca è naschida il prim da schaner 2013 tras la fusiun da las vischnancas anteriurmain autonomas da Stussavgia, Tenna, Valendau e Versomi. Ils vitgs Stussavgia e Tenna giaschan en la Val Stussavgia entant che Valendau e Versomi sa chattan en la Surselva.
1291
L'onn 1291 (MCCXCI) era in onn dal 13avel tschientaner.
Lingua irlandaisa
La lingua irlandaisa (per irlandais Gaeilge) è ina lingua gaelica (o goidelica) e tutga tar las linguas uffizialas da l'Irlanda.
Ruver cumin
Il ruver cumin (Quercus robur L., sin.: Quercus pedunculata Hoffm.), er numnà ruver tempriv, è ina spezia da planta or dal gener dals ruvers (Quercus) entaifer la famiglia Fagaceae.
Derasaziun
thumb|left|220px|Derasaziun dal ruver cumin thumb|left|200px|Planta d’in’autezza da bundant 35 meters thumb|200px|Cumparsa d’enviern Il ruver cumin è la spezia da ruver la pli derasada en l’Europa Centrala. La planta cumpara quasi en tut l’Europa; ella manca be en il sid da la Peninsla Iberica, sin Sicilia, en il sid da la Grezia, en la part settentriunala da la Scandinavia ed en la Russia dal Nord. Cumpareglià cun il ruver puschlà u ruver tardiv è ella derasada bler pli lunsch vers ost, damai ch’ella cumporta bundant meglier il clima continental.
Il meglier sa sviluppa il ruver cumin sin terrens arschiglius profunds e ritgs da substanzas nutritivas. Perquai che la planta po s’adattar bain, cumpara ella er sin terrens mez umids fin umids. Il ruver cumin basegna relativamain bler glisch e vegn perquai savens stgatschà en l’Europa Centrala dal fau verd ch’è in ferm concurrent e pli tolerant envers sumbriva.
Blers guauds da ruvers en l’Europa Centrala èn d’origin antropogen. Quels èn sa furmads da plantas che vegnivan pli baud tagliadas periodicamain, quai ch’il ruver cumin (ed er il ruver puschlà) supportan meglier ch’il fau verd. En pli èn ils ruvers vegnids promovids pli baud intenziunadamain pervi da lur lain custaivel e per trair a niz ils fritgs sco pavel d’animals.
Descripziun
Ils brumbels èn muts, da furma ovala e cumparan a la fin dals chatschs. Ils fegls ordinads a moda alternanta, d’ina consistenza sco tgirom, han be in curt moni e cuntanschan lunghezzas tranter 10 e 15 centimeters. Sin la vart sura èn els d’in verd ferm glischant, sin la vart sut in pau pli clers e sbuttellads.
Il ruver cumin è ina planta monochasana cun separaziun da las schlattas, vul dir: mintga planta porta a medem temp flurs masculinas e flurs femininas, ma las schlattas èn repartidas sin organs separats, pia sin la flur masculina cun pollen e sin la flur feminina che retschaiva quel. L’abilitad da furmar fritgs che pon schermigliar cuntanscha la planta en la vegliadetgna da ca. 60 onns. Ella flurescha da l’avrigl fin il matg, ils fritgs (numnads glogns u glondas) madiran dal settember fin l’october. Quels sa chattan en trais u tschintg vi da monis d’ina lunghezza tranter 1,5 e 4 centimeters. Ils glogns servan a divers animals sco nutriment e vegnan er derasads da quels. Surtut la sgragia (che sa numna perquai per latin Garrulus glandarius e per tudestg Eichelhäher) fa da las glondas deposits da nutriment e procura uschia per la derasaziun da la planta.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Differenzas tar il ruver puschlà u ruver tardiv
Il ruver cumin ed il ruver puschlà sumeglian fitg in l’auter. Blers sistematichers e genetichers vesan en il ruver puschlà be ina varianta dal ruver cumin segnada da tschertas adattaziuns al lieu. Areguard la derasaziun e la morfologia datti però diversas differenzas: Il ruver cumin cumpara surtut en la bassa ed en guauds da riva (ognas). Ils fritgs èn ordinads en gruppas fitg pitschnas vi da monis lungs. La feglia ha be in curt moni. Il fegl ha ina basa en furma da cor; en la part centrala dal fegl èn ils gnervs laterals ordinads en autra moda che tar il ruver puschlà. Ils brumbels da quest ultim èn in pau pli satigls che quels dal ruver cumin.
Sistematica
Ins differenziescha las suandantas quatter sutspezias:
Furmas cultivadas
thumb|200px|Feglia da la furma cultivada Quercus robur 'Filicifolia' I suonda ina selecziun da furmas cultivadas dal ruver cumin:
Utilisaziun
thumb|160px|Lain e scorsa thumb|220px|Butschins da vin fatgs da lain da ruver Il lain alv dal ruver cumin è relativamain satigl e da colur alv melnenta; il lain da cor è da colur brin clera fin brin stgira. Il lain è dir e zai, duraivel e sa lascha elavurar bain. El vegn duvrà per intents fitg differents: sco lain da construcziun, en l’aua, per traversas e per pals. En la construcziun d’interiurs serva el sco parchet, per stgalas e mobiglias. Lain da ruver d’auta qualitad vegn duvrà sco furnier u elavurà a butschins. Ultra da quai furnescha il ruver cumin fitg buna laina da brisch.
Pli baud vegnivan ils glogns (glondas) duvrads sco pavel per ils portgs. Per l’uman era quai da tuttina gronda impurtanza sco l’utilisaziun dal lain. Ils glogns cuntegnan fin a 38 % amets ed èn fitg nutritivs. Ils portgs vegnivan chatschads en ils guauds da ruvers ed engraschads cun ils fritgs. Da quel temp deriva la moda da dir ‹Sin ils ruvers crescha il meglier schambun›. Er la selvaschina sa serva gugent dals glogns. Per bovs e chavals èn els però nuschaivels pervi da lur auta cumpart da tannins. E per l’uman cuntegnan quels memia bleras substanzas amaras e sa laschan perquai be consumar suenter esser vegnids tractads.
Pli baud vegniva la scorsa duvrada en cuntscharias (sco cuntscha). Per quest intent vegniva il ruver cumin cultivà en guauds bass e taglià mintga 15 fin 20 onns; la scorsa setgentada cun sia cumpart da tannins da 8 fin 20 % era adattada sco cuntscha.
Diever medicinal
Sco droga serva la scorsa setgentada (num farmaceutic: Quercus Cortex) che cuntegna 10 fin 20 % tannins. Quella vegn gudagnada da la roma giuvna e da plantinas dal tschep. Sco applicaziun exteriura serva la droga a mitigiar malsognas da la pel, e quai en furma da bogns u cumpressas. Ultra da quai vegn ella er duvrada, sco té, en cas da malsognas diarreticas.
Reginavel Unì
Il Reginavel Unì (englais United Kingdom [juːˌnaɪ̯.tʰɪd ˈkʰɪŋ.dəm], curt UK), en furma lunga Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord (englais United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), è in stadi che sa chatta sin las Inslas Britannicas situadas davant la costa dal nordvest da l’Europa continentala.
Cun radund 64,1 milliuns abitants furma il Reginavel Unì in dals stadis europeics cun la pli gronda populaziun. Sper l’appartegnientscha temporara a l’Uniun europeica (1973–2020) fa il stadi part da la NATO e da las Naziuns unidas. El è ina pussanza atomara, in commember stabel dal Cussegl da segirezza da l’ONU ed in stadi commember da la Gruppa dals set.
Il Reginavel Unì posseda influenza internaziunala pervi da la vasta derasaziun da la lingua englaisa e pervi dal Commonwealth of Nations.
Num dal stadi
La Gronda Britannia furma però be la gronda da las Inslas Britannicas u l’anteriur Reginavel Gronda Britannia (enfin il 1801) che cumpigliava be l’Engalterra, la Valisa e la Scozia. Sin la segund gronda insla – l’Irlanda – sa chattan l’Irlanda dal Nord (che fa part dal Reginavel Unì) e la Republica da l’Irlanda (che furma in agen stadi independent).
Il num latin Britannia deriva dal term celtic brith che munta ‹da pliras colurs› u ‹taclà›.
Geografia
Il Reginavel Unì sa cumpona da l’insla principala Gronda Britannia e da ca. in sisavel da l’insla Irlanda. Enturn l’insla principala sa chattan pliras gruppas d’inslas cun bundant 1000 inslettas. Las gruppas d’inslas las pli impurtantas èn Shetland ed Orkney en la Mar dal Nord (en il nord da la Scozia), las Hebridas Exteriuras e las Hebridas Interiuras en l’Ocean Atlantic (en il vest da la Scozia), Anglesey en la Mar Irlandaisa (en il nordost da la Valisa), las Inslas da Scilly en la Mar Celtica (en il sidvest da l’Engalterra) sco er l’Isle of Wight en il Chanal da la Mongia (davant la costa meridiunala da l’Engalterra). Il sulet cunfin statal sa chatta sin l’insla Irlanda vers la Republica Irlanda; quel mesira ina lunghezza da 350 kilometers. Betg part dal Reginavel Unì fan – cumbain ch’ellas suttastattan a la curuna britannica – l’Isle of Man en la Mar Irlandaisa e las Inslas dal Chanal en il Chanal da la Mongia (davant la costa dal nord da la Frantscha).
Engalterra
Il nordvest ed il nord èn segnads da muntognas mesaunas che consistan da grip metamorf e magmatic. Latiers tutgan ils Cumbrian Mountains e las Pennines. Da crappa da sediment pli veglia consista en il sid da las Pennines il Peak District che giascha en l’Engalterra Centrala. Ulteriuras muntognas mesaunas furman Dartmoor ed Exmoor en il sidvest dal pajais.
En il sid e per lung da la costa da l’ost èn situadas chadainas da collinas ch’èn sa sviluppadas da crappa da sediment pli giuvna. Da quellas fan part d’ina vart las collinas da crap da chaltschina dals Yorkshire Wolds, dals Lincolnshire Wolds, dals Cotswolds e da l’Isle of Purbeck; da l’autra vart las furmaziuns da crida en l’Engalterra dal Sid che sa cumponan da Salisbury Plain, Chiltern Hills, North Downs e South Downs. La pli auta muntogna da l’Engalterra furma cun 978 meters il Scafell Pike che sa chatta en ils Cumbrian Mountains.
Ils pli impurtants flums èn Temsa, Severn, Trent, Great Ouse e Humber. Las pli grondas citads èn Londra, Birmingham, Manchester, Sheffield, Liverpool, Leeds, Bristol e Newcastle upon Tyne.
Valisa
En il vest da l’Engalterra sa chatta la Valisa (englais: Wales, valisic: Cymru). Cun 20 779 kilometers quadrat e radund 3 milliuns abitants è quai la segund pitschna part dal stadi. La Valisa sa cumpona quasi dal tuttafatg da muntognas mesaunas metamorfas; dal nord vers il sid vegnan las elevaziuns en general pli bassas. La pli auta muntogna è il Snowdon (Yr Wyddfa) cun 1085 meters. Tenor quella è vegnida numnada la muntogna da la Valisa che sa chatta il pli en il nord, la Snowdonia (Eryri); alura suondan en la part centrala dal pajais ils Cambrian Mountains (Elenydd) ed en il sid ils Brecon Beacons (Bannau Brycheiniog).
Il pli lung flum dal Reginavel Unì, il Severn (Hafren), nascha en la part centrala da la Valisa, en ils Cambrian Mountains. La gronda part da la populaziun sa concentrescha sin la graschla stresa da costa per lung dal Chanal da Bristol en il sid, cun las citads da Cardiff (Caerdydd), Newport (Casnewydd) e Swansea (Abertawe), sco er sin las valladas da la Valisa dal Sid che sa sroman da questa stresa da costa.
Scozia
La geologia da la Scozia è per gronda part metamorfa; sediments datti be darar. Grip magmatic è surtut da chattar en la part meridiunala dals Highlands sco er en numerusas parts da las Hebridas Interiuras. Medemamain il resultat d’activitad vulcanica dal temp terrian arcaic furma il Ben Nevis en ils Grampian Mountains, cun 1344 meters la pli auta muntogna da la Scozia ed a medem temp da tut las Inslas Britannicas. La part settentriunala dals Highlands, ch’è in pau pli planiva, è spartida dal rest dal pajais tras il Great Glen, ina ruttadira tectonica.
La gronda part da la populaziun sa concentrescha sin il Central Belt, nua che sa chattan las zonas d’aglomeraziun da las citads grondas da Glasgow, Edinburgh e Dundee. La suletta citad gronda ch’è situada ordaifer questa regiun è Aberdeen che giascha a la costa dal nordost. Ils Southern Uplands en la part meridiunala dal pajais èn percunter pauc populads; els s’extendan per lung dal cunfin englais da la Mar Irlandaisa fin a la Mar dal Nord. Il Central Belt e las Southern Uplands vegnan er numnads ensemen Lowlands.
La costa dal vest da la Scozia è fragmentada fermamain; davant la costa sa chattan bleras inslas e lunsch vers l’intern dal pajais tanschan ils numerus fiords che vegnan numnads qua firths. Ils pli enconuschents da quests bratschs da la mar èn il Firth of Clyde ed il Solway Firth. La costa da l’ost è percunter strusch sparpagliada, cun excepziun dals trais fiords Firth of Forth, Firth of Tay e Moray Firth ch’han però plitost il caracter da gronds estuars.
Irlanda dal Nord
La pli pitschna part dal pajais furma l’Irlanda dal Nord (englais: Northern Ireland, irlandais: Tuaisceart Éireann). Questa regiun è situada en il nordost da l’insla Irlanda, ha ina grondezza da 13 843 kilometers quadrat e dumbra radund 1,8 milliuns abitants. Il territori è per gronda part undegià. La suletta muntogna mesauna furman ils Mourne Mountains ch’èn situads en il sidost; la pli auta muntogna è il Slieve Donard cun 849 meters. Circa en il center da l’Irlanda dal Nord sa chatta il Lough Neagh che furma cun 388 kilometers quadrat il pli grond lai intern da tut las Inslas Britannicas. Las pli grondas citads èn Belfast e Derry (Londonderry).
Clima
thumb|220px|Finchingfield, in tipic vitg en la regiun dad Essex Il Reginavel Unì giascha cumplettamain en la zona climatica temprada. Il clima è umid e pervi da l’influenza dal Current dal Golf pli chaud ch’èn auters territoris che sa chattan sin quest grad da latituda. Pervi da la posiziun dal pajais en la zona da convergenza d’aria fraida polara e chauda tropica è l’aura fitg variabla. En general è il clima pli chaud e pli sitg en il sid ed en l’ost che en il nord ed en il vest. Las precipitaziuns muntan en il nord en media a 1000 mm per onn, en il sid a 700 mm. Il pli umid èsi en la part occidentala dals Highlands cun bundant 3000 mm ed il pli sitg ad Essex cun 600 mm.
Durant dus terzs da l’onn è il tschiel surtratg, uschia che la durada da la radiaziun dal sulegl è en media relativamain bassa. A la costa dal sid da l’Engalterra munta quella 1750 fin 2100, en la part occidentala da la Scozia savens sut 1000 uras. Il pajais è pertutgà relativamain darar da catastrofas da la natira; surtut d’enviern èsi però da quintar cun ferms vents u schizunt cun orcans e cun inundaziuns. La tschajera cumpara per il pli d’enviern en las regiuns muntagnusas e collinusas sco er a las costas.
Flora e fauna
Ils guauds da feglia e maschadads da pli baud èn vegnids stgatschads a chantun tras l’agricultura e cuvran oz anc 8 % dal territori. Per part vegn empruvà da replantar anteriurs guauds. Las surfatschas che giaschan tranter las muntognas èn cuvertas cun palids e pastgiras.