cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Germania
Republica da Weimar (1919–1933)
Cun la proclamaziun da la Republica ils 9 da november 1918 ha l’Imperi chalà d’exister. Ils 30 da november 1918 han ins concedì l’emprima giada a las dunnas il dretg da votar activ e passiv (a chaschun da l’elecziun da l’assamblea constituenta). La regenza revoluziunara che sa cumponiva da democrats socials da dretga e da sanestra è sa numnà Cussegl dals deputads dal pievel. Suenter l’elecziun da l’assamblea naziunala constituenta è entrada en vigur ils 14 d’avust 1919 la Constituziun da Weimar.
Guerra dal Vietnam
Istoriografia
En vista a tals rapports da guerra critics ha la gronda part dals istoriografs fatg valair a partir dal 1965 ina vista ch’è pli tard vegnida designada sco ‹ortodoxa›: Las regenzas americanas hajan chaschunà decisivamain la guerra tras lur engaschament militar, e malgrà lur clera superiuritad n’hajan els betg pudì gudagnar quella per mancanza d’in Vietnam dal Sid funcziunant. Ils Americans hajan fatg in’interpretaziun fallada da la situaziun da partenza cun valitar il cumbat per autodeterminaziun dal Vietnam – ch’aveva surtut tratgs naziunalistics – sco conflict entaifer la Guerra fraida; en quest senn n’hajan els ni chapì ils Vietnamais alliads ni ils adversaris.
Guerra d’Indochina
Durant la Guerra d’Indochina ha la partida communistica dal Vietnam realisà ina refurma agrara tenor l’exempel da la China. En rom da quella èn vegnids assassinads fin a 50 000 purs e Viet Minh da la generaziun pli veglia, ils quals ins resguardava sco corruts tras ils signurs colonials franzos.
Litteratura
Recepziun artistica
Germania
Architectura
Vers ca. 1520 è la renaschientscha arrivada da l’Italia vers la Germania. Exempels extraordinaris da quest’epoca furman las chasas-cumin dad Augsburg e Bremen.
Dal Reginavel ostrofrancon al Sontg Imperi roman (962–1806)
Questa situaziun ha perdurà fin il 1806, cur che Napoleun I ha conquistà l’Europa Centrala ed ha fatg ir en muschna las restanzas da l’Imperi flaivlentà. Il davos imperatur dal Sontg Imperi roman, il qual existiva be pli formalmain, Franz II – ch’era er daventà il 1804 imperatur dal stadi multinaziunal austriac fundà dad el sez –, ha demissiunà ils 6 d’avust 1806. Tras quai ha l’Imperi chalà d’exister.
Guerra dal Vietnam
Politica da suenterguerra dals Stadis Unids
La Guerra dal Vietnam ha effectuà in’aversiun durabla da la gronda part dals burgais americans cunter ulteriuras intervenziuns militaras da vart dals Stadis Unids. Gia il 1966 ha la regenza americana evità da laschar vegnir tiers sustegns pli gronds a la Tailanda, per evitar da vegnir tratga en ils conflicts interns dal pajais. Per il medem motiv ha il Congress american terminà il december 1975 in’operaziun secreta da la CIA en la guerra civila ad Angola. Adversaris da talas acziuns han duvrà la parola «Nagins ulteriurs Vietnams!» Aderents han percunter numnà quest cumportament a partir dal 1978 «Sindrom da Vietnam» ed al han taxà sco stadi anormal, malsaun, il qual stoppia vegnir surmuntà per pudair «gudagnar» la Guerra fraida.
Germania
Auas
La Oder e ses affluent principal, la Neisse, furman en tut sur ina lunghezza da 179 kilometers il flum da cunfin vers la Pologna.
Guerra dal Vietnam
Escalaziun
thumb|210px|Kennedy e McNamara (1962) Diem e ses frar Ngo Dinh Nhu, il schef da segirezza, han però surtut duvrà la strategia d’abatter la gueriglia per supprimer adina dapli ils purs. Ultra da quai preveseva il Plan da Taylor Staley da concentrar a partir dal mars 1962 la populaziun rurala en ‹vitgs-fortezza›. Cunter quai è s’opponida la gronda part dals abitants dals vitgs, perquai che quai offendeva lur usits religius e pegiurava anc lur situaziun sociala ch’era gia greva avunda. Cun excepziun d’intginas regiuns muntagnardas, en las qualas la CIA ha realisà il plan, ha il program dals vitgs-fortezza muntà ina sconfitta fatala per il reschim da Diem. L’entschatta 1963, en la Battaglia dad Ap Bac, ha in sulet battagliun da la NLF – ch’era armà be malamain, ma ch’ha battì a moda decidida – rebattì truppas da l’ARVN ch’eran numericamain cleramain superiuras. Surtut ils uffiziers sidvietnamais èn sa mussads adina dapli surdumandads.
Germania
Art figurativ
Impurtants artists tudestgs da l’epoca da la renaschientscha èn tranter auter Albrecht Altdorfer, Lucas Cranach il Vegl, Matthias Grünewald, Hans Holbein il Giuven ed Albrecht Dürer.
Guerra dal Vietnam
Istoriografia
Dapi il 1975 han surtut auturs americans scrit ovras davart la Guerra dal Vietnam, ed els han per ordinari fatg quai cun sa restrenscher en lur descripziun a l’agir dals Stadis Unids, cun tschentar dumondas che concernan ils Stadis Unids e cun tschertgar respostas en funtaunas americanas. George C. Herring ha crititgà che quests auturs fetschian il medem sbagl sco ils Americans da ses temp sco partida involvida en la guerra. I saja necessari da surmuntar il foss da l’ignoranza envers la cultura, l’istorgia e la dinamica locala da las regiuns en las qualas ins veglia intervegnir. Quest princip na saja fin qua strusch vegnì chapì en ils Stadis Unids.
Escalaziun
Tranter il 1959 ed il 1961 han ils cussegliaders militars scolà a Laos en l’operaziun clandestina White Star la Royal Laotian Army ed ha gudagnà recruts da la stirpa dals Meos. Surtut pervi da las enormas furniziuns d’armas da vart dals Americans – tranter auter helicopters, vehichels armads per truppas ed artigliaria moderna – ha l’ARVN cuntanschì success militars cunter ils cumbattants da la resistenza ed ha surpiglià l’iniziativa strategica e tactica en la guerra civila.
Politica da suenterguerra dals Stadis Unids
Il 1985 ha Nixon scrit: Dapi la crudada da Saigon, ina da las battaglias-clav en la ‹Terza Guerra mundiala› (manegiadas eran guerras da partidas substituintas da las superpussanzas en il Terz Mund dapi il 1945) haja il nov isolaziunissem en ils Stadis Unids effectuà che ulteriurs «craps da domino» (Laos, Cambodscha, Mosambic, Angola, Etiopia, Jemen dal Sid, Nicaragua) sajan crudads al communissem sovietic. Pir Reagen saja stà bun da franar questa seria da sconfittas dals Stadis Unids. Ma las debattas en il Congress areguard in’intervenziun ad El Salvador ed il sustegn per ils Contras a Nicaragua stettian anc adina sut l’ensaina dal «spiert da Vietnam». «Nus ans stuain purifitgar da la malsogna paralisanta dal Sindrom da Vietnam per pudair impedir ulteriuras sconfittas en la Terza Guerra mundiala.»
Germania
Confederaziun dal Rain e Confederaziun tudestga (1806–1866)
La revolta dal matg 1849 è vegnida abattida ed è ida a fin ils 23 da fanadur dal medem onn cun l’occupaziun da Rastatt tras truppas prussianas.
Republica da Berlin (dapi il 1990)
L’emprim engaschament da schuldads tudestgs en acziuns da cumbat dapi la Segunda Guerra mundiala – il 1999 en la Guerra dal Cosovo – ha marcà ina vieuta en la politica da l’exteriur da la Germania. Suenter las attatgas da terror dals 11 da settember 2001 ha Schröder empermess als Stadis Unids la ‹solidaritad senza restricziuns›. La Germania ha sinaquai sustegnì l’‹Operation Enduring Freedom› e la Guerra en l’Afganistan, n’è però betg sa participada a la Guerra da l’Irac il 2003. Quai ha chaschunà conflicts, surtut cun ils Stadis Unids, ma ha da l’autra vart manà a manifestaziuns da simpatia da vart da la populaziun tudestga (Schröder sco «chancelier da la pasch»).
Confederaziun dal Rain e Confederaziun tudestga (1806–1866)
Curt suenter èn la Prussia e la pussanza gronda Austria vegnidas en dispita areguard la supremazia entaifer la Confederaziun tudestga. Quest conflict ha manà il 1866 a la Guerra austriac-prussiana (ch’è per part er vegnida numnada pli tard ‹Guerra tudestga›). Suenter ch’igl era reussì a la Prussia da decider questa guerra a sia favur, è la Confederaziun tudestga vegnida schliada. La Prussia ha annectà divers territoris d’adversaris da guerra en la Germania Centrala e dal Nord, uschia ch’il dumber dals stadis tudestgs è sa sminuì supplementarmain.
Confederaziun da la Germania dal Nord (1866–1871)
Il 1866 è sa furmada la Confederaziun da la Germania dal Nord ch’aveva a l’entschatta il caracter d’ina allianza militara. Quella han ins munì il 1867 cun ina constituziun che l’ha transfurmà en in stadi federativ. Cur che questa confederaziun è sa constituida il prim da fanadur 1867 sco stadi cumplessiv suveran sut direcziun da la Prussia, è sa cristallisada la Kleindeutsche Lösung. Tenor l’intenziun dal bab fundatur da la Germania da pli tard, Otto von Bismarck, dueva quella unir ils stadis singuls tudestgs sut la supremazia prussiana, ma senza integrar la pussanza gronda Austria.
Guerra dal Vietnam
Opposiziun cunter la guerra en ils Stadis Unids
La stad 1971 ha Daniel Ellsberg, in anteriur cussegliader da McNamara, surdà a la pressa ils uschenumnads Pentagon Papers. Tenor quest rapport secret davart la politica da l’Indochina dals Stadis Unids dapi il 1945 avevan experts militars dals Stadis Unids gia crititgà dal temp dad Eisenhower da vulair sustegnair il reschim dal Vietnam dal Sid, avevan dubità che la NLF vegnia ad avair success a lunga vista ed admonì ch’ina guerra en il Vietnam na sa laschia strusch gudagnar militarmain. Nagin president american aveva ristgà da tematisar, nunditg da defender en la publicitad quests dubis ed ils plans da retratga correspundents. Ils documents han er cumprovà ch’il Pentagon aveva sapientivamain fatg diever da l’Incident da Tonkin sco motiv per entrar en la guerra. Cura ch’intgins infracturs en il quartier general da la partida democratica han pudì vegnir mess a ferm, ha ultra da quai inizià il Scandal da Watergate. En il decurs da quel èsi sa mussà che Nixon sez aveva dà l’incumbensa da survegliar politichers da l’opposiziun ed adversaris da guerra sco Daniel Ellsberg. Sinaquai ha il Congress decidì da metter ad ir la relaschada d’uffizi. A quella è Nixon prevegnì il 1974 cun sia demissiun.
Istoriografia
A partir dal 1980 han auters istoriografs americans sviluppà ina nova vista che metta en fatscha a l’interpretaziun ‹ortodoxa› in maletg revisiunistic. Tenor quel sa tracti da l’engaschament en il Vietnam d’ina guerra gista ch’haja fatg naufragi betg per motivs militars, mabain pervi da facturs da la politica interna (tradiment). L’istoriograf da militar Harry G. Summers fa valair en si’analisa ‹On Strategy› dal 1982 – che dueva avair grond’influenza – ils suandants motivs principals per il naufragi dals Stadis Unids: Ils organs directivs hajan manchentà d’integrar da l’entschatta ennà la populaziun americana sco factur strategic e fatg diever da la guerra sco med da far pressiun en vista a tractativas e betg cun l’intent da manar natiers ina victoria militara. Tat tut quai hajan ins negligì la strategia da guerra convenziunala. Quai haja procurà al Vietnam dal Nord avantatgs decisivs. Betg la tactica da guerrila da la NLF, la quala saja atgnamain gia stada battida il 1968, mabain la NVA sco armada d’invasiun convenziunala haja victorisà il 1975 il Vietnam dal Sid. L’armada americana stoppia puspè emprender da manar a moda victoriusa guerras convenziunalas limitadas che vegnian sustegnidas da la populaziun americana. L’ovra è daventada in manual da strategia per la furmaziun dals schuldads americans e la vista da l’autur furma en il fratemp la posiziun da standard dal militar american. Ella correspunda a la tenuta da las forzas neoconservativas en ils Stadis Unids ch’èn, or da la retrospectiva, da l’avis ch’i fiss stà la dretga strategia da bumbardar baud e consequentamain il Vietnam dal Nord e d’invader il pajais; tenor quest pensar èn er s’orientadas las guerras d’intervenziun dals Stadis Unids dapi ils onns 1990 (surtut durant il temp da regenza dals presidents republicans).
Invasiuns a Cambodscha e Laos
Il settember 1969 ha il Congress american decidì per decret in scumond da trametter truppas terrestras en la Tailanda ed a Laos. Ils 10 d’october ha Nixon empruvà adumbatten d’intimidar l’Uniun sovietica cun smanatschar d’utilisar en rom da l’operaziun ‹Giant Lance› bumbardaders munids cun armas nuclearas e da provocar uschia ina Terza Guerra mundiala. Il december 1970 ha il Congress scumandà a Nixon engaschaments sin terra a Laos. Dals 8 da favrer fin ils 24 da mars 1971 ha l’ARVN empruvà persula d’interrumper las lingias da refurniment da la NLF a Laos (Operaziun Lam Son 719), per gudagnar temp en vista a la vietnamisaziun e las contractivas cun il Vietnam dal Nord. Ma la NLF ha intervegnì ils plans d’acziun ed ha persequità las truppas da l’ARVN. Be massivas attatgas or da l’aria da vart dals Americans han pudì impedir che quellas vegnian eliminadas dal tuttafatg.
Germania
Sistem politic
thumb|300px|La structura federala da la Germania en survista La Lescha fundamentala (Grundgesetz, abreviaziun ‹GG›) furma la constituziun da la Republica Federala Tudestga. Chau dal stadi è il president da la Republica Federala Tudestga (Bundespräsident) ch’ha surtut incumbensas represchentativas. Tenor il protocol al suonda il president dal parlament (Präsident des Deutschen Bundestages), il chancelier federal (Bundeskanzler) ed il president da la chombra federala (Präsident des Bundesrates). Berlin furma la chapitala da la regenza e la sedia da la regenza (art. 1 alin. 22 GG).
Dal Reginavel ostrofrancon al Sontg Imperi roman (962–1806)
En il decurs dal 18avel tschientaner è la Prussia avanzada politicamain, quai ch’ha manà al conflict cun la chasa da Habsburg. En il 17avel/18avel tschientaner è sa sviluppà l’absolutissem tenor il model franzos. Cuntrari a la pussanza centrala roiala en Frantscha dueva quel però transfurmar qua singuls principadis en stadis premoderns organisads tenor princips birocratics. Intgins regents, surtut retg Friedrich II da la Prussia, ma per part er ses rivals imperials Maria Theresia, Franz I ed Joseph II èn s’averts al spiert dal temp filosofic (absolutissem illuminà).
Bilantscha dal stadi
Il budget statal ha cumpiglià il 2013 expensas en l’autezza da 1,223 milliardas euros ed entradas da 1,223 milliardas euros. Da quai è resultà in pitschen surpli en l’autezza da 0,3 milliardas (resp. da 0,01 % dal PNB). Il 2014 ha il surpli cuntanschì l’autezza da 18 milliardas euros (resp. 0,6 % dal PNB). Igl è quai stà il pli aut avanzament dal preventiv dapi 14 onns.
Guerra dal Vietnam
Politica d’Indochina da las pussanzas grondas
A partir dal 1960 ha la Republica populara da la China sustegnì il Vietnam dal Nord e la NLF, ch’era sa furmada da quel temp, cun armas, cussegliaziun militara e lavurers da construcziun. A partir dal 1965 ha er l’Uniun sovietica fatg quai cun las medemas mesiras.
Istoriografia
thumb|150px|David Halberstam (1934–2007) La vista da las regenzas americanas ch’èn stadas involvidas en la guerra ha adina tunà sco suonda: In communissem agressiv ch’intendeva da conquistar l’entir mund haja sfurzà ils Stadis Unids, ch’avevan a l’entschatta ina tenuta targlinanta, da s’engaschar adina pli ferm cun forzas militaras per defender ils pievels da l’Asia dal Sidost e la finala ad in engaschament da guerra direct per proteger la suveranitad e libertad dal Vietnam dal Sid. La guerra che saja atgnamain gia stada gudagnada dal punct da vista militar n’haja betg pudì vegnir terminada a moda victoriusa pervi da facturs da la politica da l’intern.
Germania
Art figurativ
Durant ils onns 1960 èn sa sviluppadas en la Renania tranter auter cun Nam June Paik, Wolf Vostell e HA Schult novas furmas d’art sco il happening, l’art da video ed il moviment da fluxus. Enconuschents artists da fotografia dal 20avel tschientaner èn stads Helmut Newton, Sigmar Polke e Gunter Sachs.
Guerra dal Vietnam
Romans e films
A partir dal 1984 èn cumparids films sco ‹Rambo: First Blood Part II› (‹Rambo II – Der Auftrag›) u ‹Missing in Action›, en ils quals eroxs insuperabels returnan en il Vietnam per prender suenter la victoria dals Stadis Unids ch’ha mancà en realitad. Quests films vegnan crititgads per esser «obligads a la retorica neoimperiala da l’èra da Reagen» e sco «terapia bunmartgada» per il trauma da Vietnam naziunal. ‹We Were Soldiers› (‹Wir waren Helden›, 2002) mussa in erox patriotic e religius ch’è l’emprim cunter l’engaschament da guerra, che surpiglia alura però ina posiziun da cader, salva camarats e returna fortunà enavos en la patria tar la famiglia. Strusch in da quests films approfundescha aspects tematics da la Guerra dal Vietnam. La gronda part dad els èn segnads d’ina dichotomia simpla e pauschala da bun e nausch e dal fatg che la rolla tranter delinquents ed unfrendas vegn stgamiada. Intgins sco ‹Hamburger Hill› han accusà las regenzas e las medias liberalas dals Stadis Unids d’avair tradì ils agens schuldads. ‹Full Metal Jacket› percunter mussa ina guerra dals maletgs en ina culissa alienada (in desert industrial enstagl da la tschungla) per crititgar l’incapacitad da las medias americanas da mussar la guerra a moda realistica sco cruschada senza senn.
Opposiziun cunter la guerra en auters stadis
La Frantscha è sa posiziunada da l’entschatta ennà cunter l’engaschament da guerra american. Il 1965 avevan 70 % dals Franzos ina tenuta negativa. Fin che la Frantscha è sortida da la NATO è de Gaulle s’engaschà publicamain per neutralisar il Vietnam – il 1966 a Phnom Penh – ed ha tgirà cun Ho contact per brevs. A chaschun da la visita da Hubert Humphrey a Paris il 1967 hai dà grevs protests ch’èn per part ids a finir a moda violenta. La moda e maniera co che la polizia da Paris è procedida cunter students che demonstravan cunter la Guerra dal Vietnam ha la finala mess ad ir a Paris las revoltas dal matg 1968, las qualas duevan bunamain manar a la cupitga da de Gaulle.
Entrada en la guerra dals Stadis Unids
Ils 7 d’avust ha il Congress american approvà suenter ina curta debatta e cun be duas cuntravuschs (Ernest Gruening, Wayne Morse) la Resoluziun da Tonkin. Quella ha surdà a la regenza americana la cumpetenza «da prender tut las mesiras necessarias per sa defender cunter in’attatga armada sin forzas militaras americanas e per evitar ulteriura agressiun». Questa resoluziun dueva remplazzar ina decleraziun da guerra formala ed ha servì als Stadis Unids fin la retratga l’onn 1970 sco legitimaziun per tut las operaziuns da cumbat en l’Indochina. Johnson ha gudagnà la maioritad en il Congress cun agid dal senatur William Fulbright e cun empermetter ch’el na planiseschia betg da trametter truppas terrestras avant l’elecziun. Uschia èsi reussì a Johnson da far frunt a la critica da Goldwater ch’el saja memia «miaivel envers il communissem»; ils 3 da november 1964 è el vegnì reelegì a moda suverana sco president.
Dictatura da Diem en il Vietnam dal Sid
thumb|210px|Eisenhower e Diem a Washington, matg 1957 Ils 7 da fanadur 1954 ha il schef da stadi Bao Dai nominà il catolic Ngô Đình Diệm sco primminister dal Vietnam dal Sid. Radund in milliun Vietnamais dal Nord, per gronda part da confessiun catolic-romana, èn ids a star l’onn proxim en il Vietnam dal Sid, e quai cun sustegn da bastiments da la marina americana. La CIA ha promovì questa fugia en massa cun propaganda anticommunistica per dar uschia sustegn a Diem. Tar 90 % dals Vietnamais dal Sid sa tractavi da budists ch’avevan tradiziunalmain ina tenuta toleranta envers autras religiuns. Tar la surdada da posts d’uffizis publics ha Diem però preferì catolics dal nord; il budissem na tractava el betg sco religiun, mabain sco uniun. Entaifer la populaziun èn sa sviluppadas tras quai antipatias cunter ses aderents.
Colliaziuns
Perscrutaziun istorica
Germania
Republica da Berlin (dapi il 1990)
Il 2021 ha la SPD gudagnà las elecziuns ed Olaf Scholz è daventà successur dad Angela Merkel sco chancelier federal.
Art figurativ
Impurtants romantichers èn stads Caspar David Friedrich, Philipp Otto Runge, Carl Spitzweg ed il nazaren Philipp Veit. Artists prussians sco Anton von Werner ed Emil Hünten stattan per la pictura istorica, da muntada internaziunala èn er stadas da quel temp las scolas d’art da Minca e Düsseldorf. Da muntada internaziunala èn alura tranter auter l’impressiunist Max Liebermann, ils surrealists Max Ernst, Hans Richter e Hans Arp, sco er ils expressiunists Max Beckmann, Paul Klee, Gabriele Münter ed Otto Dix. Da grond’influenza èn stadas las duas cuminanzas d’artists expressiunisticas ‹Brücke› e ‹Der Blaue Reiter›.
Guerra dal Vietnam
Opposiziun cunter la guerra en auters stadis
Il matg e november 1967 han Bertrand Russell e Jean-Paul Sartre manà tras a Stockholm e Kopenhagen l’emprim Tribunal da Russel. En rom da quel è il dretg vertent internaziunal vegnì applitgà – senza incumbensa instituziunala – sin la Guerra dal Vietnam ed èn vegnidas interrogadas unfrendas vietnamaisas d’attatgas da bumbas. Il minister da l’exteriur american Dean Rusk ha refusà pliras dumondas dal tribunal da cumparair sco perditga. La finala ha il tribunal sentenzià la guerra da vart dals Stadis Unids sco genocid.
Germania
Geologia e geomorfologia
La Zugspitze ch’è situada al cunfin vers l’Austria furma la pli auta muntogna da la Germania (2962 m s.m.). Il punct il pli aut da las Muntognas Mesaunas è il Feldberg en il Guaud Nair (1493 m s.m.). Il punct il pli bass da la Germania sa chatta en ina foppa sper Neuendorf-Sachsenbande en la Wilstermarsch (Schleswig-Holstein) e giascha 3,54 meters sut il livel da la mar.
Clima
L’entir territori da la Germania appartegna a la zona temprada da l’Europa Centrala; l’aura stat sut l’influenza dal vent dal vest ed è marcada da la transiziun tranter il clima maritim da l’Europa dal Vest ed il clima continental da l’Europa da l’Ost. Tras l’influenza dal Current dal Golf è il nivel da temperatura surprendentamain aut per quests grads da latituda.
Dictatura naziunalsocialistica (1933–1945)
Pli evidenta che la sconfitta militara daventava e pli stinada che la politica è vegnida manada a l’intern dal pajais: sut givels frenetics dal public ha Goebbels proclamà il 1943 en il Palaz da sport a Berlin la «guerra totala»; quest exempel vegn savens allegà per illustrar la propaganda naziunalsocialistica da quel temp. L’entira producziun han ins uss drizzà ora sin la guerra; a medem temp stuevan las armadas tudestgas sa retrair da quasi tut las fronts e numerusas citads tudestgas èn idas en muschna tras la guerra da bumbas. Pir cur che las armadas sovieticas avevan gia occupà Berlin, ha Hitler prendì ils 30 d’avrigl 1945 a sasez la vita en ses refugi. La capitulaziun senza resalvas da l’armada tudestga è suandada ils 8 da matg. L’arrestaziun da la davosa regenza dal Reich sut Karl Dönitz a Flensburg-Mürwik ha pir gì lieu ils 23 da matg 1945. Ils responsabels principals politics e militars ch’avevan survivì èn vegnids sentenziads pli tard en ils Process da Nürnberg. Il 1988 ha la Germania pajà la davosa rata da debits per la Segunda Guerra mundiala.
L’entschatta da mars 1939 è la Germania marschada en la part restanta da la Tschechia ed ha attribuì quest territori al Reich sco Protectorat Boemia e Moravia. Ultra da quai è la Lituania vegnida necessitada da dar enavos il Memelland. Pir uss han ils auters stadis realisà il sbagl ch’els avevan fatg cun lur politica da pacificaziun (appeasement).
La concepziun dal mund dals naziunalsocialists sa basava sin in punct da vista rassistic ed intendeva da stgaffir ina cuminanza (Volksgemeinschaft) «sauna» e libra da crims. Da questas intenziuns èn er stadas pertutgadas duas ulteriuras gruppas da la populaziun che vegnivan resguardadas «da razza estra»: ils Roma sco er commembers da las etnias slavas sco Polonais, Russ u Ucranais. Bain betg «da razza estra», ma tuttina sco in privel entaifer la gruppa da la populaziun tudestga èn vegnids resguardads ils omosexuals, ils impedids e las numerusas gruppas dals «asocials»; er els èn stads exposts a repressiuns, violenza ed omicidis.
Guerra dal Vietnam
Litteratura
Recepziun istoriografica
Germania
Architectura
La Germania è segnada d’ina istorgia da l’architectura ritga e variada ch’è colliada stretgamain cun ils svilups e las epocas generalas en l’Europa. Ses fundament ha surtut furmà l’architectura da l’antica romana, da la quala èn er sa mantegnids intgins edifizis sco la Porta Nigra a Trier u il teater roman a Magonza ch’è vegnì exchavà a partir dal 1999. Intgins monuments (p.ex. la halla a porta a Lorsch) mussan alura il svilup vers la romanica che cumenza ca. il 1030. La gotica ha inizià en Frantscha e daventa perceptibla en l’intschess dal Sontg Imperi roman a partir da ca. 1230 (per exempel en furma da la Liebfrauenkirche a Trier).
Religiuns
L’instrucziun da religiun è tenor la constituziun in rom d’instrucziun facultativ, ma tuttina ordinari a las scolas publicas (cun excepziun da singuls pajais sco Bremen, Berlin e Brandenburg).
Republica da Berlin (dapi il 1990)
Il 1998 ha gì lieu per l’emprima giada en il suenterguerra ina midada cumpletta entaifer la regenza: suenter avair pers lur maioritads en il parlament han las partidas da regenza CDU/CSU e FDP fatg plazza a la coaliziun verd-cotschna sut chancelier federal Gerhard Schröder. La nova regenza ha instradà midadas entaifer la politica sociala, da rentas e da sanadad ed ha er pudì metter accents areguard la protecziun da l’ambient (reducziun da gas cun effect da serra, cumenzament da l’abandun da l’energia nucleara).
Guerra dal Vietnam
Colliaziuns
Crims da guerra
Escalaziun
Il minister da l’exteriur american Dean Rusk ed il minister da defensiun american Robert McNamara han giustifitgà il november 1961 l’engaschament augmentà dals Stadis Unids cun il Contract da SEATO. Ina politica d’appeasement (‹pacifitgar›) mainia a la victoria dals communists en l’entira Indochina, a la perdita da la credibilitad dals Stadis Unids tar ils alliads asiatics sco er a la destrucziun da la SEATO. Da trametter truppas regularas ed attatgar Hanoi cun bumbas – sco che quai vegniva pretendì dals schefs dal stab, dal ministeri da defensiun e da Diem – ha Kennedy però refusà. Persuenter ha el laschà augmentar massivamain ils meds finanzials da l’ARVN, ha tramess en la regiun da conflict l’unitad d’elita Green Berets ed ha fatg endrizzar en vischinanza da Saigon il Military Assistance Command Vietnam (MACV) sco commando superiur. El ha autorisà la CIA da commetter en il nord acts da sabotascha. A basa da questa decisiun da princip han ins mess ad ir l’Operaziun 34A (‹OPLAN34›). Il biro da la CIA a Saigon ha uschia sviluppà in’activitad, la quala na vegniva betg survegliada suffizientamain dal Congress american.
Germania
Architectura
Il stil dal baroc iniziescha vers il 1650. Ovras prominentas èn quellas da Balthasar Neumann, per exempel la baselgia da Wies u il chastè residenzial Ludwigsburg. Cun il 1770 cumenza il classicissem; exempels furman il Brandenburger Tor da Carl Gotthard Langhans sco er il Vegl museum ed il chastè Charlottenhof a Berlin da Karl Friedrich Schinkel – in architect prussian ch’ha influenzà numerusas generaziuns grazia a ses operar a l’Academia da construcziun a Berlin.
Guerra dal Vietnam
Opposiziun cunter la guerra en auters stadis
thumb|220px|Demonstraziun cunter la guerra a Vienna (1968) La stad 1965 ha l’associaziun da students da la Freie Universität Berlin pretendì «pasch per il Vietnam» ed è sinaquai vegnida dispensada per esser s’exponida politicamain. En consequenza da quai han 70 scripturs e 130 professurs relaschà il prim da december 1965 la ‹Decleraziun davart la Guerra dal Vietnam›, en la quala els han pretendì ina debatta publica davart quella. A chaschun d’ina visita en ils Stadis Unids ha il chancelier federal Ludwig Erhard suttastritgà da vulair sustegnair l’engaschament da guerra dals Stadis Unids senza resalvas. Sinaquai ha ina gruppa enturn Rudi Dutschke avertì ils 4 da favrer 1966 a Berlin dal Vest cun placats da protesta d’in’escalaziun a la guerra atomara ed ha pretendì da s’engaschar encunter quest svilup cun acts da malobedientscha civila. L’auter di han demonstrants bittà ovs cunter la Chasa americana a Berlin dal Vest ed han prendì giu la bandiera americana. Quest’acziun studentica cunter la guerra ha per l’emprima giada chattà in eco en las medias naziunalas. Ella è stada accumpagnada d’ina mobilisaziun senza exempel da bunamain 20 000 policists. A chaschun da cuntraprotestas d’aderents da la CDU ils 8 da favrer èn students vegnids chatschads en la viafier urbana vers Berlin da l’Ost, e quai senza ch’ils policists ch’eran preschents avessan intervegnì. Als marschs da Pasca paschaivels l’avrigl è suandà ils 22 da matg a Francfurt a.M. il Congress organisà dals Students for a Democratic Society (SDS) ‹Vietnam – Analyse eines Exempels› cun radund 2000 participants. Avant eri contestà schebain ins duaja pretender in armistizi immediat ubain sustegnair ina «victoria dal Vietcong». Il filosof Herbert Marcuse ha explitgà en ses pled – ch’ha chattà gronda resonanza – ch’i resultia or dal temp dal naziunalsocialissem l’obligaziun morala da s’engaschar cunter la Guerra dal Vietnam. Cun quai ha il SDS surpiglià l’iniziativa per las campagnas cunter la guerra a las scolas autas. El veseva la Guerra dal Vietnam sco guerra da liberaziun dals Vietnamais cunter in imperialissem agressiv da vart dals Stadis Unids e cunter la derasaziun dal chapitalissem en tut il mund. Ils protests studentics duevan gidar la NLF a victorisar. En quest connex è surtut vegnì fatg diever da metodas da protest antiautoritaras.
Germania
Film
Impurtants studios da film tudestgs èn actualmain Bavaria Film, Constantin Film, MMC e l’UFA. Tar ils pli impurtants reschissurs e producents da film actuals tutgan tranter auter Roland Emmerich, Wolfgang Petersen, Florian Henckel von Donnersmarck, Caroline Link, Wolfgang Becker e Fatih Akın. In’impurtant eveniment en il mund da film furma la Berlinale, il festival da film da Berlin, ch’ha mintgamai lieu il favrer.
Dal Reginavel ostrofrancon al Sontg Imperi roman (962–1806)
thumb|200px|Il dom dad Aachen ha servì fin il 1531 a 31 regents tudestgs sco lieu da curunaziun En la perscrutaziun istorica pli nova vegn bain punctuada la muntada dal temp dals Ottons per il svilup dal Reginavel ostrofrancon; ma quest temp na vala betg pli exnum sco cumenzament da l’istorgia imperiala ‹tudestga› sco tala. Anzi ha il process cumplex che dueva manar a quella perdurà almain fin en il 11avel tschientaner. Il term regnum Teutonicum (‹reginavel tudestg›) resp. regnum Teutonicorum (‹reginavel dals Tudestgs›) è er pir sa mess tras plaunsieu dapi l’entschatta dal 11avel tschientaner.
Guerra dal Vietnam
Colliaziuns
Vista dal militar american
Litteratura
Crims da guerra – consequenzas da la guerra
Germania
Confederaziun dal Rain e Confederaziun tudestga (1806–1866)
Sut il squitsch dals eveniments revoluziunars a Berlin dapi ils 6 da mars 1848 ha il retg prussian Friedrich Wilhelm IV l’emprim fatg concessiuns ed acceptà l’installaziun da l’assamblea naziunala a Francfurt. Quella ha elavurà la constituziun da la Baselgia da Paulus ch’avess transfurmà la Germania en ina monarchia constituziunala unida. Il retg l’ha però refusà. Medemamain n’ha el betg vulì acceptar la curuna imperiala ch’al è vegnida proponida da questas varts; per il retg aveva quella il tif d’ina ‹curuna da lumpas› burgaisa.
Traffic
Ils ultims decennis è il traffic da martganzia sa spustà cuntinuadamain da la viafier sin la via. Sco cuntrapaisa han ins introducì il 2005 ina taxa d’autostrada (Maut) per camiuns.
Auas
Il Rain nascha en Svizra e dominescha il sidvest ed il vest da la Germania. Sur 865 km curra el tras la Germania resp. per lung dal cunfin statal per sbuccar silsuenter en ils Pajais Bass en la Mar dal Nord. Ses pli impurtants affluents sin territori tudestg èn Neckar, Main, Mosel e Ruhr. Il Rain è da gronda muntada economica e furma la via d’aua la pli frequentada da l’Europa.
Republica da Berlin (dapi il 1990)
Suenter las elecziuns dal 2009 è suandada ina coaliziun da CDU/CSU e FPD ed il 2013 ina coaliziun tranter CDU e SPD, omaduas sut Angela Merkel. En la politica d’energia aveva la regenza burgaisa oriundamain bandunà l’intenziun da sortir da l’energia nucleara; suenter la Catastrofa nucleara da Fukushima (2011) ha la regenza però decidì da sortir definitivamain da l’energia atomara e d’accelerar la midada sin il sectur da l’energia. Daspera èn ils ultims onns stads segnads da la crisa da finanzas, en rom da la quala la Germania è s’obligada da purtar ina gronda part da las mesiras da stabilisaziun entaifer la zona da l’euro. Sco nova tematica è da menziunar l’unda da fugitivs nà da l’Africa, ma er nà da las zonas da crisa en il Proxim Orient (Guerra en la Siria e.a.) ch’han cuntanschì dimensiuns ch’occupan la politica tudestga ed europeica.
Emprima Guerra mundiala
L’onn da guerra 1917
Suenter ils cumbats da primavaira cun bleras sperditas han ils Alliads cumenzà il zercladur 1917 en Flandra ina grond’offensiva sut direcziun britannica. Sco gia pliras giadas avant, han ins gì confidenza en il diever massiv da material da guerra ed artigliaria sin in tschancun fitg lartg. La Battaglia da la Flandra ch’è stada marcada d’in terren aparti difficultus ha durà plirs mais e purtà als Alliads mo pauc gudogn da territori e grondas sperditas. Ins ha stuì rumper giu ella l’atun 1917.
La fin d’october 1917 èsi reussì a truppas austriac-ungaraisas – cun grond sustegn da la 14avla armada tudestga – da rumper tras sper Flitsch e Tolmein (oz Slovenia). Ils Talians han pers passa 200 000 umens sco praschuniers da guerra ed èn vegnids bittads enavos fin al Piave. La front han ins pudì stabilisar be cun fadia. Ins ha tramess divisiuns britannicas e franzosas per sustegnair l’Italia.
Cuntramesiras, fosgen ed iperit
thumb|220px|Attatga franzosa cun gas toxic e bittaflommas encunter posiziuns da foss tudestgas en Flandra il 1916 Il proxim pass en la guerra da gas han fatg ils Franzos. La fin favrer 1916 han els sajettà sco emprims granatas cun fosgen. L’effect (e surtut las consequenzas tardivas) da questa materia da cumbat ha chaschunà ils pli blers morts da gas da l’Emprima Guerra mundiala. Da quel temp han ins er inventà las emprimas mascras da gas.
Suenter intgins mais avevan omaduas varts equipà lur schuldads cun mascras da gas. Ils chemichers han reagì sin quai cun ina nov’invenziun: iperit era in tissi da contact e chaschunava l’emprim grevas corrosiuns da la pel e la finala la mort. Sco territori da test han ils Tudestgs puspè duvrà il champ da battaglia sper Ypern. Il mender effect ha iperit en ils egls ed en ils organs da respiraziun, entant ch’ils pertutgads survivan savens las corrosiuns da la pel. Pervi da las marcaziuns sin las granatas era iperit enconuschent da vart tudestga sco ‹crusch melna›.
L’onn da guerra 1917
Il prim d’avust 1917, trais onns suenter il cumenzament da la guerra, ha papa Benedetg XV derasà in scriver apostolic cun il titel ‹Dès le début›, en il qual el è sa mess a disposiziun sco intermediatur da contractivas da pasch cumplessivas. L’appel da pasch è dentant stà senza success.
La front ‹emblidada› – areguard l’istoriografia da la front da l’ost
Examinaziuns pli veglias davart Ober Ost furman las ovras da l’istoriograf lituan Abba Strazhas. En sia monografia ‹Deutsche Ostpolitik im Ersten Weltkrieg. Der Fall Ober Ost 1915–1917› ha Strazhas resguardà spezialmain la vart lituana da l’occupaziun. In ulteriur artitgel che vala la paina da vegnir menziunà è ‹The Land Oberost and Its Place in Germany’s Ostpolitik 1915–1918›. Las explicaziuns da Strazhas èn savens vegnidas surpigliadas en ovras scrittas pli tard davart l’istorgia da la Lituania. Sias opiniuns pon ins considerar sco cuntinuaziun da quai che Fritz Fischer di davart la politica da l’ost tudestga en si’ovra cuntraversa ‹Griff nach der Weltmacht›. Fischer descriva las ideas d’annexiun da la Germania en il Balticum. Plinavant etablescha el schizunt ina tscherta cuntinuitad tranter las finamiras da l’Imperi imperial e quellas dal reschim naziunalsocialistic. Talas lingias n’èn betg nundispitadas en l’istoriografia ed han chaschunà ina discussiun davart la cuntinuitad en l’istorgia.
Gas da suflar
thumb|220px|Bittaders da gas tudestgs, 1915 Cunquai ch’ins aveva evidentamain problems cun gas ch’ins sajettava cun l’artigliaria, han ins inventà insatge nov: ins ha prendì gas da clor ch’era fitg bunmartgà, perquai ch’el era in product secundar da l’industria chemica. Per purtar il gas fin tar l’inimi ha Fritz Haber inventà l’uschenumnà Habersches Blasverfahren. Cun quel na sajettav’ins betg il gas da clor (ch’era pli grev che l’aria e sa concentrava perquai datiers dal terren), mabain suflava el – sche la direcziun dal vent consteva – or da recipients en ils foss da protecziun franzos. L’emprima giada ha il diever da gas gì ‹success› persvadent ils 22 d’avrigl 1915 cur che 5000 persunas èn mortas tar in’attatga cun gas da clor sper Ypern (Belgia) e 15 000 ulteriuras èn vegnids tissientadas. Quella data vegn considerada oz sco l’entschatta da la guerra chemica.
L’economia da guerra il 1916 ed il 1917
La discussiun davart in sforz da lavur ha puspè survegnì dapli schlantsch cun la nova generalitad tudestga. Il december 1916 han ins approvà la lescha per il servetsch d’agid. Quella dueva obligar l’entira populaziun masculina al servetsch e preveseva la pussaivladad da serrar u metter ensemen manaschis per cuntanscher ina producziun pli effizienta. L’effect da questa lescha è però restà pitschen; l’industria refusava d’engaschar forzas senza emprendissadi. Percunter ha l’Uffizi da guerra cumenzà a sa sfadiar per forzas da lavur femininas. Era las fusiuns da manaschis n’han betg cuntanschì il respargn giavischà da forzas da lavur e capacitads da transport. Il problem principal da la lescha furmava dentant il paragraf 9. El dueva reglamentar la midada da la plazza da lavur e lubiva da midar quella per ‹meglierar adequatamain› la paja e las cundiziuns da lavur. La primavaira 1917 hai dà tras quai in caos total sin il martgà da lavur. Ils lavurants nizzegiavan la lescha per obtegnair plazzas pajadas meglier; ed ils patruns carmalavan dapli lavurants ch’avant cun pajas pli autas. Quai ha chaschunà tranter auter in augment general da las pajas, ina gronda differenza tranter lavurants da l’industria da guerra ed ils ulteriurs lavurants sco er in’inflaziun. thumb|220px|Colonna che spetga davant ina distribuziun da paun, lieu e data nunenconuschents L’atun 1916 ha cumenzà la crisa da cotgla e transport ch’ha cuzzà fin la primavaira 1917. Fin là n’avevan ins strusch fatg stim da l’infrastructura da viafier. Las pretensiuns areguard il transport da truppas, armas e muniziun èn percunter creschidas, oravant tut suenter che la Rumenia è entrada en guerra l’avust 1916. Er il Program da Hindenburg ha accelerà la crisa. Il settember 1916 èsi vegnì tar emprims disturbis dal transport da cotgla en il territori da la Ruhr. En consequenza hai dà in mais pli tard perditas da producziun en manaschis d’armament ch’èn bainspert sa derasadas sin l’entir Imperi. Il transport da cotgla è prest dà ensemen. Trens chargiads eran bloccads u na pudevan betg vegnir stgargiads. Il schaner e favrer 1917 han ins scumandà durant plirs dis il transport per schliar il caos. Quai ha bain fatg donn a la producziun, ma distgargià la viafier. A la fin da la crisa da transport èn era sa mussads ils gronds problems en la producziun da cotgla. Quella na vegniva betg suenter cun la furniziun, perquai che blers lavurers da minieras eran a la front. Er il cumissari da cotgla ch’era en uffizi dapi il favrer 1917 n’ha betg pudì meglierar il provediment. La finala ha la crisa da la viafier e da cotgla fatg dar en l’aua il Program da Hindenburg. La producziun d’armas e muniziun è dada ensemen il schaner e favrer 1917, quai ch’è stà in dals motivs per sa retrair a la front dal vest sin la Siegfriedlinie. Medemamain hai dà l’enviern 1916/17 ina crisa dal provediment da mangiativas. En vista a la situaziun catastrofala han ins anc scursanì ina giada las raziuns.
Guerra da muntogna
Essend il territori gia la stad pauc agreabel, n’eran l’enviern betg las truppas ostilas, mabain il fraid e la naiv ils pli gronds inimis. Ins stueva liberar las posiziuns da fin dudesch meters naiv; savens eran las posiziuns isoladas dal mund exteriur. Dieschmillis schuldads èn morts be entras lavinas che vegnivan per part messas en moviment da l’inimi aposta cun sajettar sin las spundas situadas survart las posiziuns. Cumbats intensivs hai dà en il territori da las Drei Zinnen ed enturn il Paternkofel. En quels è er mort l’enconuschent alpinist dal Tirol dal Sid Sepp Innerkofler. La posiziun la pli auta era quella da la tschima da l’Ortler sin pressapauc 3900 meters sur mar.
L’economia da guerra dal 1914 fin il 1916
Era da la politica sociala vegniva pretendì ch’ella mantegnia la producziun economica. Il stadi ha empruvà da mitigiar il privel da chaumas u schizunt d’ina revoluziun. A partir da l’onn 1915 ha il Ministeri da guerra fatg ina politica sociala resoluta. La partiziun correspundenta è spert daventada purtadra d’ina politica sociala progressiva ed amicabla als sindicats. A l’intern discutav’ins dentant era l’aspect repressiv d’in sforz da lavur.
En l’Emprima Guerra mundiala, che vegniva e vegn surtut numnada en Gronda Britannia ed en Frantscha la ‹Guerra gronda›, èn las rivalitads politicas da las pussanzas grondas europeicas escaladas. Durant onns avevan quests conflicts manà ad in rearmament enorm. A la fin da la guerra sa chattavan 25 stadis e lur colonias cun ina populaziun da totalmain 1,35 milliardas umans en guerra – quai correspunda a circa trais quarts da la populaziun da l’entir mund da lez temp. Sin fundament da las consequenzas che l’Emprima Guerra mundiala ha chaschunà e ch’èn per part anc oz evidentas, vala ella tar blers istoriografs sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›.
Situaziun da partenza militara
Al cumenzament da la guerra sa chattava l’Entente en ina situaziun da partenza pli favuraivla che las Pussanzas centralas. Ella disponiva da dapli schuldads (era da sias colonias), da pli grondas reservas da materias primas e da dapli reservas da material da guerra. Ils Alliads dal vest n’avevan era betg mancanza da tips d’armas, en spezial d’artigliaria greva. Pervi da l’organisaziun manglusa n’ha l’Entente però betg pudì trair a niz da l’entschatta davent sia superiuradad da persunal e da material. <br style="clear:both;" clear="all" />
Guerra da muntogna
L’Emprima Guerra mundiala è stada l’emprima guerra ch’ins ha cuntinuà en l’auta muntogna era durant l’enviern. A la front dal sid hai dà ina guerra da posiziun en l’auta muntogna tranter l’Austria-Ungaria e l’Italia. Dal Pass dal Stelvio sper il cunfin svizzer tanscheva la front sur ina lunghezza da 600 kilometers fin a las Alps Giulianas. Las Battaglias da l’Isonzo eran cumparegliablas cun las battaglias da material da la front dal vest. En las Dolomitas avevi percunter dà ina sort da guerra da posiziun ch’era fin là nunenconuschenta, damai che talas cundiziuns topograficas eran in novum.
La front ‹emblidada› – areguard l’istoriografia da la front da l’ost
Anc adina furman ‹Verdun›, ‹Somme›, ‹guerra da foss›, ‹guerra da posiziun e da gas› ils chavazzins caracteristics e las emprimas associaziuns che sa dattan en connex cun l’Emprima Guerra mundiala. Quests terms descrivan però be il vest. Er romans da guerra sco ‹Im Westen nicht Neues› dad Erich Maria Remarque han marcà vinavant quest maletg. En consequenza n’è la front da l’ost betg stada en il focus dals perscrutaders dal vest. Il schurnalist Sven Felix Kellerhoff tutga magari bain il coc dal problem schend: «A strusch insatgi èsi enconuschent che betg las guerras da foss en Belgia u en la Frantscha da l’Ost, mabain la guerra en las Carpatas ha chaschunà la pli auta rata da morts relativa.»
Cuntramesiras, fosgen ed iperit
En pli duvravan ils Tudestgs substanzas da cumbat da ‹crusch blaua›, uschenumnads ‹sfratgamascras›. Ellas gievan tras ils filters da las mascras da gas. Substanzas irritantas sfurzavan ils attatgads da prender giu la mascra. Savens duvrav’ins a medem temp respectivamain curt suenter la substanza da cumbat ‹crusch verda› che fascheva donn al lom ed era savens mortala. Las difficultads da trair il flad e las irritaziuns da tuss finivan en in’attatga da stenscher. Ils schuldads murivan essend dal tuttafatg tar sasezs. Quella metoda da cumbinar ils dus gas vegniva numnada bagatellisond Buntschiessen.
Intgins istoriografs considereschan l’entusiassem per la guerra ch’ils intellectuals da blers pajais avevan al cumenzament dal conflict sco resultat da l’opiniun generala en l’Europa a l’entschatta dal 20avel tschientaner, numnadamain che la guerra possia schliar ils conflicts naziunals e socials sco era ils interess opposts da las differentas dinastias e lur reginavels. L’andament da l’Emprima Guerra mundiala documentescha ultra da quai che la classa dominanta europeica n’è ni stada capabla d’identifitgar novaziuns militaras e tensiuns socialas ni d’acceptar quellas.
Cuntramesiras, fosgen ed iperit
Era la 12avla Battaglia a l’Isonzo è vegnida influenzada decisivamain tras gas toxic. Sper Karfreit ha quella manà a l’avanzament da las truppas austriacas ch’eran vegnidas rinforzadas d’unitads tudestgas. Il dumber exact dals tissientads e morts tras gas toxic en l’Emprima Guerra mundiala è grev d’eruir, tant pli ch’ina gronda part dals schuldads è pir morta suenter la guerra pervi da las consequenzas tardivas. Ins stimà circa 496 000 tissientads e 17 000 morts, ma il dumber dals morts stuess probablamain vegnir fixà pli aut.
Custs da guerra
Ils custs totals da la guerra da 1914 fin 1918 han muntà a 956 milliardas Goldmark. Quels sa repartan suandantamain: 208 milliardas ha l’Empire britannic sbursà per la guerra, 194 la Germania, 134 la Frantscha, 129 l’America, 106 la Russia, 99 l’Austria-Ungaria e 63 l’Italia. Quests custs gigantics han surpassà lunschor la forza economica dals pajais europeics. En general han ins finanzià la guerra cun emprests da guerra e cun prender en cumpra l’inflaziun – cun excepziun da la Gronda Britannia.
Guerra da muntogna
Suenter la decleraziun da guerra da l’Italia il 1915 han ins mobilisà en il Tirol la milissa e transferì quella al cunfin dal sid; las truppas alpinas da l’emprima lingia (tiradurs imperials) eran en Galizia ed avevan gia gì là grondas sperditas. Ils tiradurs tirolais han ins engaschà tant en las Alps Carnicas sco era en las Dolomitas, enturn il Lai da Garda ed a l’Ortler. Els han retegnì ils Alpini talians enfin ch’ils rinforzaments cun ils tiradurs imperials ed ils chatschaders imperials èn stads sin la plazza. Era la partiziun da sguladers bavaraisa 9b ed il corp alpin tudestg èn vegnids transferids en il Tirol per sustegnair l’Austria. Gia l’avust èn els dentant puspè vegnids transportads enavos a la front dal vest.
L’economia da guerra il 1916 ed il 1917
L’onn 1917 èn vegnidas vitiers difficultads da finanziar la guerra. Da pajar custs da guerra cun novas taglias han ins pir empruvà a partir da l’onn 1916, ma senza grond success. Uschia ha il stadi fatg debits tras emprests da guerra a l’intern dal pajais. La banca imperiala ha cumenzà a squitschar daners ed effectuà cun quai in’inflaziun ch’è vegnida anc mendra tras las autas pajas da l’industria da guerra.