cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albert Einstein
Viadis extendids e privaziun dal dretg da burgais
Sinaquai han ins stritgà la commembranza dad Einstein er en autras academias e gremis scientifics en Germania ed annullà sia naziunalitad tudestga. Ils 10 da matg 1933 ha il minister da propaganda Joseph Goebbels proclamà: «L’intellectualissem gidieu è mort» ed ha er laschà brischar scrittiras dad Einstein a chaschun da las brischadas da cudeschs simbolicas. En pli è Einstein vegnì a savair che ses num sa chattava sin ina glista d’attentat, cun ina premia da 5000 dollars.
Tschertga suenter ina teoria cumplessiva
Il 1933 è Einstein daventà commember da l’Institute for Advanced Study, in institut da perscrutaziun privat ch’era vegnì fundà avant curt temp en vischinanza da la Princeton University. Da l’avust 1935 fin sia mort ha Einstein vivì a la Mercer Street 112 a Princeton. La citad furmava da quel temp in microcosmos da la perscrutaziun moderna. Einstein ha bainspert cumenzà a s’occupar d’ina teoria dal champ unifitgà. Quella dueva unir sia teoria da champ da la gravitaziun (la teoria da la relativitad generala) cun quella da l’electromagnetissem. Fin sia mort ha el empruvà adumbatten da chattar ina teoria cumplessiva (‹teoria da tut› u ‹furmla dal mund›) – quai che n’è fin oz er reussì a nagin auter.
Situaziun privata en l’exil
Ses ultim viadi a l’exteriur suenter esser sa domicilià en ils Stadis Unids ha Einstein fatg l’onn 1935 sin las Inslas da Bermuda ch’appartegnan a la Gronda Britannia. Igl è quai stà in segiurn sfurzà per motivs formals, damai ch’el n’era da quel temp anc betg burgais american.
L’onn 1936 è morta la dunna dad Einstein Elsa. Il 1939 è sia sora Maja vegnida a Princeton – però senza ses um Paul, il qual n’aveva retschet nagin’autorisaziun d’entrada en il pajais. Ella ha abità fin sia mort il 1951 tar ses frar.
L’onn 1938 ha Einstein gidà ensemen cun Thomas Mann a procurar ch’il scriptur Hermann Broch possia medemamain emigrar en ils Stadis Unids. Suenter l’annexiun da l’Austria era quel vegnì mess en fermanza per curt temp. Daspera ha Einstein gidà tras brevs da recumandaziun ed expertisas l’architect Konrad Wachsmann e numerus auters artists e scienziads gidieus d’emigrar da la Germania e d’immigrar en ils Stadis Unids.
La suttascripziun dad Einstein en connex cun la bumba atomara
thumb|200px|Albert Einstein e Robert Oppenheimer (ca. 1950) Il december 1938 han Otto Hahn e Fritz Straßmann scuvert a Berlin la fissiun nucleara. Ils scienziads en tut il mund han immediat realisà che quai pudess manar ad ina smanatscha atomara. L’avust 1939, curt avant il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala, ha Einstein signà ina brev formulada da Leó Szilárd e drizzada al president american Franklin D. Roosevelt; en quella han ils scienziads avertì d’ina «bumba d’in nov tip», la quala la Germania sviluppia eventualmain e possia bainspert posseder. En vista a rapports correspundents dals servetschs secrets, han ins dà suatientscha a quest appel e mess a disposiziun ulteriurs daners da perscrutaziun cun la finamira da sviluppar ina bumba atomara (Project da Manhattan).
En sias regurdanzas scriva Einstein ch’el haja sa laschà persvader da levsenn da suttascriver questa brev. Il november 1954 ha el ditg a ses vegl ami Linus Pauling: «Jau hai fatg in grond sbagl en mia vita – cur che jau hai suttascrit la brev al president Roosevelt cun la recumandaziun da construir la bumba atomara; ma i deva ina tscherta giustificaziun per far quest pass – il privel ch’ils Tudestgs construeschian ina tala.»
Vi da las lavurs sco talas n’è Einstein però insumma betg stà participà. Il december 1941 al ha Vannevar Bush bain dumandà per cussegl en connex cun in problem che concerneva la separaziun d’isotops. Per il FBI e las instanzas uffizialas a Washington valeva el però sco risico da segirezza, tranter auter pervi da sias simpatias per il communissem ch’el n’ha mai zuppentà; perquai è el vegnì observà dals servetschs secrets americans e na dastgava betg vegnir mess al current areguard ils detagls tecnics dal project. Einstein è però stà interessà da collavurar cun il militar american ed ha cusseglià a partir dal matg 1943 l’US Navy en connex cun materials explosivs e torpedos. Sco contribuziun als sforzs da guerra ha Einstein mess a disposiziun ses manuscrit original davart la teoria da la relativitad speziala dal 1905; a chaschun d’in’aucziun a Kansas City il favrer 1944 è quel vegnì vendì per 6,5 milliuns dollars, ils quals èn vegnids investids en emprests da guerra dals Stadis Unids.
Tenuta envers la Germania
thumb|150px|Monument al lieu da la chasa natala dad Einstein ad Ulm Fin la fin da sia vita è la tenuta dad Einstein envers la Germania stada segnada d’ina refusaziun generala. En ina brev dal december 1945 drizzada ad Arnold Sommerfeld scriva el: «Suenter ch’ils Tudestgs han assassinà mes frars gidieus en l’Europa, na vi jau avair da far nagut pli cun Tudestgs (...).» Quai valia er per academias ed auters gremis scientifics, resalvond però singulas persunas «ch’èn stadas stataivlas en rom da las pussaivladads».
Er onns suenter la guerra n’è sa mussà per el en Germania nagin sentiment da ricla u da culpa exprimì, ed el ha evità il contact cun tut las instituziuns publicas tudestgas. La dumonda dad Otto Hahn da daventar commember da la Societad da Max Planck ha el renvià gist tuttina sco l’intenziun da Sommerfeld d’al recepir en l’Academia bavaraisa da las scienzas u il contact da Theodor Heuss en connex cun la medaglia Pour le Mérite. Einstein na vuleva er betg che ses cudeschs cumparian en Germania. E sin la novitad che ses ami Max Born veglia returnar en Germania ha el reagì cun nunchapientscha. Da si’aversiun generala cunter la Germania ha el però tuttavia desistì tar singulas persunas u collegas, surtut sche quels avevan, sco Sommerfeld, Max Planck e Max von Laue, tegnì ina tscherta distanza envers ils naziunalsocialists.
Quitads per la pasch
Malgrà ch’el era gia flaivlentà, è Einstein anc s’engaschà curt avant sia mort per sia visiun da la pasch mundiala. Ils 11 d’avrigl 1955 ha el segnà ensemen cun diesch ulteriurs scienziads da renum l’uschenumnà Manifest da Russell ed Einstein per sensibilisar ils umans per il discharmament. Las ultimas notizias dad Einstein pertutgan in pled ch’el vuleva tegnair ils 14 da matg per commemorar il di d’independenza da l’Israel. Vi da quest sboz ha el lavurà ils 13 d’avrigl ensemen cun il consul israelian. Il suentermezdi dal medem di è Einstein dà ensemen ed è vegnì manà dus dis pli tard al Princeton Hospital.
Flum
thumb|Flum
Ils pli lungs flums dal mund tenor kilometers
Albert Einstein
Premi Nobel
Dapi l’onn 1910 è Einstein vegnì proponì repetidamain per il Premi Nobel. Quai è surtut er stà il cas dapi il 1919, cur che sia predicziun correcta da la deviaziun da la glisch tras gravitaziun aveva fatg furora. Entaifer il comité dal Premi Nobel hai però adina puspè dà resistenza cunter sia nominaziun; perquai ha er il premi per l’onn 1921 betg pudì vegnir surdà a temp, mabain pir in onn pli tard ensemen cun il premi per il 1922. Blers commembers dal comité dal Premi Nobel tendevan plitost vers la fisica experimentala che vers la fisica teoretica e resguardavan ils svilups teoretics vers la natira da quants da la glisch e vers las duas teorias da la relativitad sco memia speculativs. Entant che la lescha dad Einstein da l’effect fotoelectric aveva pudì vegnir confermada en il fratemp tras mesiraziuns, è l’effect da la lenta gravitaziunala, cun il qual la teoria da la relativitad generala era vegnì confermà, vegnì mess en dumonda perquai che las mesiraziuns sajan vegnidas exequidas a moda memia nunexacta. Surtut Allvar Gullstrand, che crajeva er d’avair chattà divers sbagls en las teorias dad Einstein, è anc s’opponì il 1921, malgrà la grond’approvaziun internaziunala, a la nominaziun dad Einstein.
Flum
Mund: Nil 6.670 km
Africa: Nil 6.670 km
Albert Einstein
Premi Nobel
La finala ha Einstein bain retschet il Premi Nobel da fisica destinà per l’onn 1921, ma pir in onn pli tard, e quai betg per sias teorias da la relativitad ed er betg per si’ipotesa dals quants da glisch, cun agid da la quala el aveva chattà la lescha da l’effect fotoelectric, mabain sulettamain per la scuverta da questa lescha sezza. Per ses pled en rom da la surdada dal Premi Nobel è Einstein vegnì obligà da betg s’exprimer davart la teoria da la relativitad. Pervi d’in segiurn pli lung en il Giapun n’ha Einstein però betg pudì prender part da l’act statal uffizial il december 1922, mabain ha pir prendì encunter il premi ils 11 da fanadur 1923 a Göteborg en rom da la radunanza dals perscrutaders da la natira da l’Europa dal Nord. Per grond plaschair dal retg svedais e dals ulteriurs milli auditurs preschents ha el tegnì qua in pled entitulà ‹Ideas da basa e problems da la teoria da la relativitad›. Fisichers tudestgs da tenuta antisemitica, tranter quels il titular dal Premi Nobel dal 1905 Philipp Lenard, avevan avant anc protestà senza success.
Fisica da quants
Remartgabla è la relaziun dad Einstein tar in ulteriur champ central da la fisica moderna, numnadamain tar la fisica da quants: Per l’ina perquai ch’ina part da si’atgna ovra, sco l’explicaziun da l’effect fotoelectric, furma la basa da quella; per l’autra perquai che Einstein ha pli tard refusà bleras ideas e tesas da la mecanica da quants. thumb|160px|Albert Einstein e Niels Bohr il 1930 a Brüssel Ina discussiun ch’è daventada famusa collia Einstein cun il fisicher Niels Bohr. Il tema da quella ha furmà lur interpretaziuns divergentas da la nova teoria da quants, la quala Heisenberg, Schrödinger e Dirac han sviluppà dapi il 1925. Surtut envers la noziun da la cumplementaritad che Bohr duvrava aveva Einstein ina tenuta sceptica.
Flum
America dal Nord: Mississippi 6.051 km
Albert Einstein
Laser
Il 1916 ha Einstein postulà l’emissiun stimulada da glisch. Quest fenomen da la mecanica da quants furma la basa fisicala dal laser, il qual è pir vegnì inventà l’onn 1960, pia suenter sia mort. Sper il transistur furma il laser ina da las pli impurtantas invenziuns tecnicas dal 20avel tschientaner che derivan da la fisica da quants.
Condensaziun da Bose-Einstein
Il 1924 ha Einstein preditg ensemen cun Satyendranath Bose in stadi da materia da la mecanica da quants, ma tuttina macroscopic, il qual dueva sa mussar tar temperaturas extrem bassas. Questa transiziun da fasas ch’è pli tard vegnida numnada condensaziun da Bose-Einstein ha pudì vegnir observada l’emprima giada il 1995 en il labor. Il 2005 han ins scuvert a l’Universitad da Leiden in manuscrit dad Einstein da 16 paginas che tracta sia davosa gronda invenziun, la condensaziun da Bose-Einstein.
Flum
America dal Sid: Amazonas 6.387 km
Albert Einstein
Teoria dal champ unifitgà
Ils ultims onns ha Einstein empruvà da chattar ina teoria dal champ unifitgà da tut las forzas natiralas a basa da sia teoria da la relativitad generala. Quai n’al dueva betg reussir ed è restà fin oz in problem betg schlià. Savens vegn ditg en quest connex che Einstein refusava l’eter – ina substanza ipotetica ch’è vegnida postulada gia en il 17avel tschientaner sco medium per la derasaziun da la glisch – e vuleva abolir quel. Quai constat però be parzialmain, è el gea adina puspè – per exempel en ses pled tegnì ils 5 da matg 1920 a l’Universitad da Leiden – sa referì a l’existenza d’in tal eter.
Flum
Asia: Jangtse (Cháng Jiāng) 6.380 km
Albert Einstein
Tecnica
Sco fisicher teoretic è Einstein famus en tut il mund. Per sa far in maletg cumplessiv da sia persunalitad scientifica hai però er num d’undrar sias prestaziuns sco fisicher experimental ed inschigner.
Flum
Australia: Murray 3.370 km
Albert Einstein
Effect dad Einstein-de-Haas
Il 1915 ha Einstein manà tras ensemen cun Wander Johannes de Haas in experiment ordvart difficil. Tras l’effect ch’è oz enconuschent sco effect dad Einstein de-Haas ha el determinà indirectamain la relaziun giromagnetica da l’electron. Damai ch’il spin n’era anc betg enconuschent da quel temp, eran ins da l’avis ch’il ferromagnetissem sa basia sin la rotaziun da l’electron enturn il nuschegl atomic, quai ch’avess muntà in factur da Landé da 1. Pervi da las difficultads da manar tras l’experiment hai dà pli gronds sbagls statistics; ma igl è resultada ina seria da mesiraziuns che vegniva fitg datiers da la valur preditga. Quella han Einstein e de Haas considerà sco cumprova experimentala dal model e publitgà en quest senn. Pli tard han experiments pli precis però mussà ch’i resulta in factur da Landé da ca. 2, sco ch’el resulta per il spin da l’electron or da l’equaziun da Dirac. Questas ultimas scuvertas mussan ch’il ferromagnetissem na resulta betg da l’impuls da rotaziun dals electrons.
Flum
Europa: Volga 3.534 km
Albert Einstein
Cumpass giroscopic
A la tecnica dals cumpass giroscopics ha Einstein contribuì cun si’invenziun da la rullera electrodinamica e da la tracziun electrodinamica per las piruettas. Las enconuschientschas dal fatg necessarias era Einstein s’acquistà cur ch’el era vegnì dumandà per in’expertisa en la dispita tranter Hermann Anschütz-Kaempfe ed Elmer Ambrose Sperry per il dretg da patentas. Cumpass giroscopics mecanics vegnan construids fin oz tenor la tecnica che Einstein aveva laschà patentar.
Pumpa da sfradentar
thumb|160px|Pumpa da sfradentar tenor Einstein Sco ch’i vegn ditg, duai in accident tragic cun las substanzas da schelentar toxicas ch’eran usitadas da quel temp avair motivà Einstein e ses collega Leó Szilárd da perscrutar en vista ad ina frestgera segira. In dals patents inoltrads dad Einstein e Szilárd pertutgava ina pumpa electrodinamica per ina substanza da schelentar conductiva. En las frestgeras sezzas è sa mess tras il 1929 la substanza da schelentar Freon, uschia che las patentas dad Einstein e Szilárd èn daventadas obsoletas. En in lieu ha lur invenziun però survivì fin oz: Las pumpas per la substanza da schelentar en reacturs rapids, numnadamain per natrium liquid, vegnan anc adina construids tenor il princip dad Einstein.
Alas da goba da giat
Inspirà probabel da Ludwig Hopf ha Einstein cumenzà a s’occupar a l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala cun l’erodinamica d’alas d’aviuns. Il 1916 ha el sviluppà in profil, tar il qual el vuleva reducir la resistenza da l’aria cun desister da l’angul d’attatga. En quest connex ha el publitgà l’avust 1916 la lavur ‹Elementare Theorie der Wasserwellen und des Fluges›. La societad da traffic aviatic a Berlin-Johannisthal ha mess en la pratica las propostas da construcziun dad Einstein; pervi da lur furma pauc eleganta vegnivan las alas numnadas ‹alas da goba da giat›. In sgol da test ha alura però mussà che la construcziun era nunduvrabla pervi da sias nauschas qualitads da sgol. Il pilot da test Paul G. Ehrhardt aveva gì gronda bregia da puspè atterrar l’aviun ed ha numnà quel «in’anda en speranza». Einstein sez è pli tard, bain er en vista ad applicaziuns militaras pussaivlas, stà cuntent che sias propostas èn sa mussadas sco nunduvrablas.
Tenuta generala
Gia cun 19 onns, durant l’èra dal wilhelminissem a la fin dal 19avel tschientaner, ha Einstein resentì ina tala aversiun cunter il militarissem e la submissiun a las autoritads en la societad da l’Imperi tudestg, ch’el ha renunzià a sia naziunalitad tudestga.
L’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala ha manà ad in’intensiva occupaziun cun problems politics. Einstein è daventà commember dal Bund Neues Vaterland (che dueva sa numnar pli tard Deutsche Liga für Menschenrechte) ed ha sustegnì la pretensiun da quel da prender en mira ina pasch svelta e gista senza pretensiuns territorialas e da stgaffir in’organisaziun internaziunala che dueva gidar ad impedir guerras futuras. A ses collega Paul Ehrenfest ha el scrit il 1914: «A mai sco uman internaziunal fa la catastrofa internaziunala gronds quitads. Cun far tras quest ‹grond temp› han ins fadia da chapir ch’ins appartegna a questa spezia narra, degenerada che pretenda per sasez da disponer da l’autonomia da voluntad. Sch’i be dess insanua in’insla dals bainvulents e prudents! Là vuless er jau esser in fervent patriot.»
L’onn 1932 ha Einstein segnà ensemen cun Heinrich Mann, Ernst Toller, Käthe Kollwitz, Arnold Zweig ed auters l’Appel urgent ch’avisava ina coaliziun antifaschistica da la sanestra (SPD, KPD e sindicats) cun la finamira da prevegnir a la fin da la Republica da Weimar ed al domini smanatschond dal naziunalsocialissem.
Pacifissem
thumb|220px|Cumissiun per la collavuraziun spiertala tar la Societad da las naziuns Suenter che Einstein era gia dà en egl durant l’Emprima Guerra mundiala tras sia posiziun pacifistica, è el daventà il 1922 commember da la Cumissiun per la collavuraziun spiertala tar la Societad da las naziuns da quel temp. Sin proposta da quella ha el cumenzà il settember 1932 ina correspundenza cun Sigmund Freud davart la dumonda ‹Guerra – pertge?›, la quala è vegnida publitgada il 1933. Insumma è el adina puspè sa servì dal med dal scriver brevs per far effect:
L’entschatta da mars 1933, durant in segiurn en ils Stadis Unids, ha el surlaschà a la Lia per cumbatter l’antisemitissem ina decleraziun che n’era oriundamain betg destinada per la publicitad, ma che dueva manar ad in grond resun en la pressa internaziunala. En quella scriva el: «Uschè ditg che quai m’è pussaivel, vegn jau be a ma trategnair en in pajais, en il qual regia libertad politica, toleranza ed egualitad da tut ils burgais davant la lescha. Tar la libertad politica tutga la pussaivladad da pudair exprimer sia persvasiun politica a bucca ed en scrit, e tar la toleranza tutga il respect envers las persvasiuns da mintga individi. Questas premissas n’èn betg dadas actualmain en Germania (...). Jau sper ch’i regian en Germania bainbaud relaziuns saunas e ch’ils gronds umens sco Kant e Goethe na vegnian betg be celebrads là da temp en temp, mabain che las normas propagadas da quels possian er sa far valair en la vita publica ed en la schientscha generala.»
A medem temp ha el modifitgà sia tenuta pacifistica: «Fin il 1933 sun jau m’engaschà per refusar il servetsch militar. Arrivond però il faschissem a la pussanza, hai jau realisà che questa tenuta na sa lascha betg mantegnair, sch’ins vul evitar che la pussanza dal mund vegnia en ils mauns dals pli gronds inimis da l’umanitad. Cunter forza organisada datti be forza organisada; cumbain che jau deploresch quai, na ves jau nagin’autra pussaivladad.»
Er la brev drizzada al president Franklin D. Roosevelt – ch’è precedida al svilup da la bumba atomara – è naschida or da questa tenuta: «Jau crajeva che nus stoppian evitar la pussaivladad che la Germania sut Hitler saja sco suletta en possess da quest’arma. Quai era il privel per propi da lez temp.»
Einstein aveva er ina tenuta negativa envers violenza cunter animals e simpatisava cun l’idea dal vegetarissem. Probablamain ha el sez però pir cumenzà vers la fin da sia vita a sa nutrir a moda vegetaria.
Socialissem
Einstein ha scrit il 1949 in essai pauc enconuschent, ‹Why Socialism?›, en il qual el expona sia tenuta politica. Vi dal chapitalissem crititgescha el che quel na satisfetschia betg a las pretensiuns che la societad tschentia a l’economia. En il model chapitalistic saja «la producziun qua per il profit, betg per ils basegns». En quest senn pladescha el persuenter ch’ils «meds da lavur daventan possess da la societad e vegnan administrads da quella a moda planisada». En vista al svilup real en il bloc da l’ost (stalinissem) insista el però ch’il socialissem haja da respectar ils dretgs da l’individi.
Pervi da sia tenuta politica è Einstein vegnì surveglià en ils Stadis Unids dal FBI. Agents da quel n’han betg be spiunà ses telefon e legì sia posta, mabain schizunt sfuignà en ses rument. L’acta dal FBI cun uschenumnadas «infurmaziuns engrevgiantas» cunter Einstein cumpiglia en tut 1800 paginas.
Zionissem
thumb|220px|Einstein cun impurtants represchentants dal zionissem (segund da sanestra: Chaim Weizmann), 1921 Cur che Einstein è vegnì clamà a l’universitad a Prag (1911) ha el l’emprim declerà d’esser «senza confessiun». Pir suenter che l’administraziun austriac-ungaraisa ha insistì, ha el inditgà d’appartegnair al giudaissem. Pli tard però, sut l’impressiun da la situaziun da fugitivs gidieus da l’Europa da l’Ost suenter l’Emprima Guerra mundiala, è el s’engaschà pli ferm per il zionissem. Documentà è ch’el ha fatg part il 1918 d’in comité provisoric che dueva preparar in congress gidieu en Germania. Da quel temp era l’Imperi tudestg gia segnà d’in antisemitissem creschent.
Einstein ha per gronda part sustegnì ils ideals zionistics, senza però appartegnair sez ad in’organisaziun zionistica. Suenter ch’el era l’emprim sortì sco giuvenil da la cuminanza religiusa gidieua, è el daventà il 1924 commember da la cuminanza gidieua a Berlin; quest pass n’ha el però betg fatg per motivs religius, mabain per demonstrar sia solidaritad cun il giudaissem. Ses num è ultra da quai collià fermamain cun l’universitad ebraica a Jerusalem. L’emprim viadi en ils Stadis Unids ha tranter auter servì a rimnar daners per la fundaziun d’ina tala universitad. Il 1923 è el viagià a la tschentada dal crap da fundament (en la Palestina da quel temp). A chaschun da quest viadi al è er vegnì surdà l’emprim dretg da burgais d’onur da la citad da Tel Aviv. Il 1925 è el daventà commember dal cussegl d’administraziun da l’universitad. E la finala ha Einstein disponì tras testament che ses relasch en scrit duaja vegnir surdà a l’universitad ebraica. Quest archiv privat dad Einstein è arrivà il 1982 a Jerusalem. Il material deriva dals onns 1901 fin 1955 e cumpiglia radund 50 000 paginas – tranter quellas sa chattavan 33 manuscrits ch’eran anc nunpublitgads l’onn da la surdada.
La relaziun dad Einstein tar il giudaissem n’era apparentamain betg da natira religiusa. Uschia scriva el l’onn 1946: «Cumbain che jau sun insatge sco in sontg gidieu, n’hai jau gia dapi uschè daditg betg pli visità ina sinagoga che jau stoss temair che Dieu na m’enconuschess betg pli. Enconuschess el però tuttina mai, fissi bain anc mender.»
Religiun
Fin en il 21avel tschientaner è adina puspè vegnì speculà davart la tenuta religiusa dad Einstein, damai ch’el è per part s’exprimì a moda cuntradictorica areguard questa dumonda. En il fratemp, surtut ils onns 2008 e 2015, èn però vegnidas publitgads diversas brevs dad Einstein che mussan cleramain ch’el era da tenuta betg religiusa. En ina brev dal 1954 s’exprima el per exempel sco suonda: «Jau na crai betg en in Dieu persunal ed jau n’hai mai snegà quai, mabain adina exprimì quai cun clers pleds. Sch’igl exista en mes intern insatge ch’ins pudess numnar religius, alura èsi l’admiraziun infinita da la structura dal mund, uschè lunsch sco la scienza è buna da la revelar.»
Ed en ina brev dal 1949 ch’è vegnida publitgada il 2015 hai num: «Jau hai ditg repetidamain che l’imaginaziun d’in Dieu persunal è tenor mes avis uffantila. (...) Vus ma pudais numnar in agnosticher, ma jau n’hai betg il spiert da cumbat d’in ateist incarnà. (...) Jau preferesch ina tenuta umilitaivla, la quala correspunda meglier a la flaivlezza da nossa chapientscha intellectuala da la natira e da noss esser.»
Amnesty International
thumb|250px|Manifestaziun dad Amnesty International a Mexico City (2009) Amnesty International (da l’englais amnesty‚ far grazia, dispensar dal chasti, conceder amnestia) è in’organisaziun nunstatala e da non-profit che s’engascha en tut il mund per ils dretgs umans. La lavur da l’organisaziun sa basa sin la Decleraziun universala dals dretgs umans e sin ulteriurs documents che tractan ils dretgs umans sco per exempel il Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics ed il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals. L’organisaziun retschertga violaziuns dals dretgs umans, fa lavur da publicitad e da lobi ed organisescha tranter auter acziuns da brevs e da suttascripziuns per tut ils champs da si’activitad.
Fundaziun da l’organisaziun internaziunala
thumb|180px|Lavur da publicitad e da lobi – ina da las bleras furmas d’acziun da l’organisaziun L’organisaziun Amnesty International ha l’advocat englais Peter Benenson fundà l’onn 1961 a Londra. Sin l’idea da far quai duai el esser vegnì suenter avair legì en la gasetta repetidamain da tortura e suppressiun violenta sco meds cun il quals regenzas procedian cunter persunas d’in’autra opiniun politica. En in’intervista dal 1983 è Benenson sa regurdà che l’artitgel rapportava da dus students portugais ch’avevan fatg viva en in restaurant a Lissabon sin la libertad e sajan sinaquai vegnids sentenziadas a chastis d’arrest. Retschertgas posteriuras han mussà ch’i sa tractava eventualmain da la notizia en ‹The Times› dals 19 da december 1960, la quala na cuntegneva però naginas indicaziuns areguard las «activitads subversivas» dals sentenziads. Ils 28 da matg 1961 ha Benenson publitgà en la gasetta britannica ‹The Observer› l’artitgel ‹The Forgotten Prisoners› (‹Ils praschuniers emblidads›), en il qual el menziunescha plirs cas, tranter auter Constantin Noica, Agostinho Neto e József Mindszenty, ed appellescha als lecturs da s’engaschar per lur liberaziun cun drizzar brevs a las regenzas respectivas. El scriva: «Vus pudais avrir la gasetta tge di da l’emna che Vus vulais e Vus vegnis a chattar lien in rapport davart insatgi che vegn mess a ferm insanua sin il mund, torturà ed executà be perquai che sias ideas u sia religiun na plaschan betg a sia regenza.» L’acziun Appeal for Amnesty ch’è sa sviluppada or da quest artitgel vala sco cumenzament dad Amnesty International. Commembers fundaturs èn stads Eric Baker ed il politicher irlandais Seán MacBride, il qual è er stà president da l’organisaziun dal 1961 al 1974.
Cumbain che Amnesty International descriva sasez sco organisaziun ch’è averta per umans da tut las naziunalitads e religiuns, derivavan ils commembers a l’entschatta surtut dal territori anglosaxon e da l’Europa dal Vest. Questa limitaziun sa lascha explitgar cun la Guerra fraida. Emprovas da fundar gruppas dad Amnesty International en l’Europa da l’Ost èn fruntadas sin grondas difficultads. Quai n’è betg be stà d’attribuir a las repressiuns statalas, mabain er als differents interess ch’ils activists per ils dretgs umans persequitavan en il vest ed en l’ost.
L’onn 1977 è l’organisaziun vegnida distinguida per sia lavur cun il Premi Nobel da la pasch.
Il logo da l’organisaziun, tegnì en las colurs mellen e nair, consista d’ina chandaila circumdada da fildarom cun spinas. L’artista englaisa Diana Redhouse ch’al ha creà ha sa laschà inspirar dal proverbi ‹Igl è meglier d’envidar ina chandaila che da cumplanscher la stgirezza›.
Fundaziun da secziuns naziunalas
L’emprima secziun suenter la fundaziun da l’organisaziun internaziunala è sa furmada la fin zercladur 1961 en Germania.
Cifras e fatgs
thumb|280px|Secziuns naziunalas dad Amnesty International (2012) Tenor atgnas indicaziuns dumbra Amnesty International bundant set milliuns commembers e promoturs en radund 150 stadis. En radund 50 stadis existan secziuns che garanteschan ina lavur cuntinuanta a favur dals dretgs umans. Secziuns pli grondas trategnan per ordinari in secretariat cun collavuraturas e collavuraturs en uffizi cumplain. La secziun coordinescha la lavur dals commembers e furma il post da coordinaziun tranter las gruppas ed il secretariat internaziunal a Londra. Las secziuns tramettan delegads en il cussegl internaziunal (englais International Council Meeting, ICM); quel furma il gremi superiur dad Amnesty International e sa raduna mintga dus onns. Il cussegl definescha la strategia e la moda da lavurar da l’organisaziun ed elegia il comité executiv internaziunal che maina las fatschentas currentas a nivel internaziunal. Er il secretari internaziunal a Londra (che vegn manà dal secretari general internaziunal) stat sut la direcziun dal comité executiv. Actualmain sa stenta Amnesty International d’augmentar sia preschientscha en ils pajais dal sid.
Finamiras e moda da lavurar
L’organisaziun retschertga cuntinuadamain ed en tut il mund davart la situaziun dals dretgs umans e realisescha acziuns cunter violaziuns specificas dals dretgs umans. Il rapport da l’organisaziun (‹Amnesty International Report›) cuntegna ina survista da la situaziun dals dretgs umans en praticamain tut ils pajais dal mund.
La lavur actuala da l’organisaziun suonda set finamiras che stattan sut il motto ‹Globalisar la giustia!›:
thumb|240px|Protesta cunter las cundiziuns d’arrest a Guantánamo Dal 2005 fin il 2009 è vegnida realisada la campagna internaziunala ‹impedir violenza cunter dunnas›. Quella è sa drizzada cunter tuttas furmas da violenza tant da vart statala sco er en l’ambient chasan. Suenter ina discussiun interna ch’è vegnida manada a moda cuntraversa ha la dieta dal cussegl internaziunal da l’organisaziun decidì il 2007 a Morelos, Mexico, davart ina posiziun limitada areguard l’interrupziun da la gravidanza. Quella duaja vegnir decriminalisada dal tuttafatg e legalisada da vart dals stadis en cas da violaziun, sforz sexual, incest e tar grond privel per la vita da la dunna. L’organisaziun ha suttastritgà che blers differents facturs da la societad e sforzs contribueschian a gravidanzas nungiavischadas e tras quai a la decisiun da las dunnas da l’interrumper – in cas che succedia en tut il mund radund 26 milliuns giadas ad onn a moda illegala.
Il matg 2016 han l’organisaziun internaziunala e tut las secziuns naziunalas approvà la pretensiun da legalisar la prostituziun. Ins na fetschia quai betg a favur da la prostituziun sco tala, mabain per promover ils dretgs umans dals lavurants da sex. A questa decisiun era precedì in studi intensiv da trais onns da rapports da perscrutaziun da diversas instituziuns sco l’Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS), dad UNAIDS e dal correspundent spezial da l’UNO per il dretg sin sanadad fisica e mentala sco er ina decisiun da princip dal gremi da decisiun International Council Meeting.
Tar las tipicas furmas d’acziun da l’organisaziun tutgan:
Acziuns e campagnas
thumb|150px|Exempel per in dals divers projects da musica dad Amnesty International Amnesty International realisescha adina puspè campagnas tematicas pli pitschnas u pli grondas che pon per part durar plirs onns. Exempels da campagnas pli grondas il 2014/15 èn: ‹My Body, My Rights: Mes corp tutga a mai!› e ‹Stop a la tortura: per in mund liber da tortura›. Fin la conclusiun dal contract areguard il commerzi cun armas il 2013 è Amnesty International stada participada a questa discussiun cun la campagna ‹Control Arms›.
In ulteriur exempel per ina campagna pli gronda ha furmà il 1988 la turnea da concerts sut il titel ‹Human Rights NOW!› cun participaziun d’artistas e d’artists da rock e pop internaziunals. Ed ils 10 da december 2005 – il di internaziunal dals dretgs umans – è vegnì lantschà in nov project da musica sut il titel ‹Make Some Noise›. En rom dal quel han enconuschents artists publitgà exclusivamain sin la pagina-web dad Amnesty International versiuns da cover da chanzuns da John Lennon.
Critica
Sper la reproscha d’ina orientaziun unilaterala datti vuschs che fan valair che Amnesty International mettia in memia ferm accent sin las relaziuns publicas. L’onn 2002 ha il professer da dretg Francis Boyle (anteriur commember dal comité executiv dad Amnesty International en ils Stadis Unids) crititgà che l’organisaziun s’occupia en emprima lingia da sia preschientscha en la publicitad, alura da la recrutaziun da commembers e dal collectar daners, ch’i hajan lieu a l’intern cumbats da pussanza e ch’ils dretgs umans sco finamira centrala vegnian a la curta.
A chaschun da la dieta dal cussegl internaziunal l’avust 2001 a Dakar han ins decidì d’extender il mandat sin ils dretgs economics, socials e culturals. Sinaquai han intgins commembers crititgà che Amnesty International veglia s’engaschar sin memia blers champs e perdia tras quai profil. Questas reproschas ha ina contribuziun da BBC reprendì il 2010 a chaschun dal 50avel anniversari da l’organisaziun. En quella è vegnì pretendì ch’i na saja fin uss betg reussì ad Amnesty International da gudagnar in dumber signifitgant da commembers ordaifer l’Europa, l’America dal Nord e l’Australia/Nova Zelanda.
Daspera hai adina er dà critica envers singuls puncts da la strategia u da la lavur concreta dad Amnesty International. Il 2002 è per exempel vegnì reproschà che l’organisaziun n’haja mai sentenzià il sistem dad apartheid en l’Africa dal Sid en sia totalitad. Ed il 2007 resp. 2014 han las stentas dad Amnesty International da decriminalisar l’interrupziun da la gravidanza e la prostituziun manà per part a reacziuns vehementas.
Joseph Planta
Biografia
Joseph Planta è naschì a Castasegna en il chantun Grischun en Svizra sco figl dal reverenda Andreas von Planta (1717–1773). El ha studegià ad Utrecht en ils Pajais Bass ed a Göttingen en la Germania.
Planta ha viagià per in temp e l'onn 1752 ha el midà chasa en l'Engalterra, nua che ses bab lavurava sco plevon per la Baselgia refurmada tudestga e sco bibliotecari-assistent per il British Museum. El è daventà il 1773 successur da ses bab sco bibliotecari-assistent. Il 1776 è el vegnì promovì sco keeper of manuscripts e dal 1799 fin sia mort il 1827 era el bibliotecari principal dal museum.
Al British Museum ha Planta stgaffì in catalog dals manuscripts da la biblioteca da Cotton. Sco bibliotecari inferiur ha Planta organisà la dischlocaziun da la collecziun da munaidas dal museum. Ses temp sco bibliotecari principal era ina perioda impurtanta en l'istorgia dal British Museum. El ha er optimà ils indrizs ch'èn accessibels per il public.
Jospeh Planta è vegnì elegì sco Fellow of the Royal Society (commember da la societad roiala) l'onn 1774. Pauc suenter daventar assistent dal British Museum ha el publitgà la lavur Account of the Romansh Language davart ils origins dal rumantsch en las Philosophical Transactions of the Royal Society. Questa lavur è vegnida prelegida a la Royal Society ils 10 da november 1775. Il 1776 è el plinavant vegnì numnà sco secretari da la Royal Society.
Ses figl, Sir Joseph Planta (1787–1847), commember dal parlament per il circul electoral da Hastings, è naschì en il British Museum.
Eyjafjallajökull
thumb|180px|Eyjafjallajökull, vesì da las inslas Vestmannaeyjar thumb|180px|Eyjafjallajökull davosvart a dretga, cun il [[Mýrdalsjökull a sanestra ed il Tindfjallajökull sutvart a dretga. Vista dal nord. Il lieu da l'erupziun dal 2010 sa chatta tranter l'Eyjafjallajökull ed il Mýrdalsjökull.]] thumb|180px|Eyjafjallajökull, vesì dal flum Þórsmörk
L'Eyjafjallajökull [ˈɛɪjaˌfjatlaˌjœkʏtl̥] è, cun 1'666 m d'autezza, il sisavel grond glatscher da l'Islanda. El è situà a la costa meridiunala extrema, al vest dal Mýrdalsjökull en la vischnanca da Rangárþing eystra. Sut il glatscher sa chatta in vulcan cun in'atgna chombra da magma ch'è stà activ ils onns 1612, 1821 fin 1823 e l'ultima giada il 2010.
Num
Il num Eyjafjallajökull, per rumantsch glatscher da las muntognas da las inslas, deriva da si'approximitad tar las Vestmannaeyjar (tud. Westmännerinseln). Questas inslas sa chattan var 10 km al sidost dal massiv muntagnard en l'Atlantic. Las pli pitschnas muntognas als pes da l'Eyjafjallajökull han num Eyjafjöll, q.v.d. las muntognas da las inslas.
Il glatscher Eyjafjallajökull
Il chapitsch da glatsch ha ina surfatscha da var 78 km². Il pli aut dals pizs, che pizzan ora dal glatscher sco pitschens nunataks, è il Hámundur cun in'autezza da 1'666 m.
Dal chapitsch da glatsch da l'Eyjafjallajökull van intginas glatschers da val e lieungas da glatscher fin a 1'000 m giu en las valladas. Las pli impurtantas da quellas lieungas da glatscher èn il Steinholtsjökull ed il Gígjökull che s'extendan vers nord en direcziun dal current Markarfljót. Il num da la davosa lieunga da glatscher signifitga glatscher dal crater e deriva dal fatg che la lieunga da glatscher vegn dad ina sfessa en il crater dal piz. Gígur è il pled islandais per crater. La lieunga da glatscher stippa e sfendagliusa tanscha fin a 1'200 m giu en la val dal Markarfljót.
Als pes dal Gígjökull è sa furmà in lai glazial. Il lai glazial, numnà Lónið, è circumdà da morenas autas. Il pitschen flum Jökulsá curra or dal lai en il current Markarfljót damanaivel.
Classificaziun dal vulcan
Il vulcan è situà en l'uschenumnada "zona vulcanica meridiunala" da l'Islanda. Ils vulcanologs n'èn betg perina davart la classificaziun dal vulcan. Þorleifur Einarsson al classifitgescha sco stratovulcan. Thor Thordarson pleda dad in vulcan en furma d'in scut (Schildvulkan) entant che Ari Trausti Guðmundsson descriva el sco "edifizi vulcanic planiv e lunghent".
La chaldera dal vulcan ha in diameter dad enturn trais fin a quatter kilometers. La seria da sfessas ch'appartegna al vulcan s'extenda cun ses craters per var 30 km dal vest vers l'ost. Intgins craters novs èn sa furmads il mars 2010 durant l'erupziun la pli recenta.
Crappa, lava e tschendra
La crappa la pli veglia da l'Eyjafjallajökull ha ina vegliadetgna da dapli che 700'000 fin 800'000 onns. I sa tracta dad uschenumnads basalts transiziunals (tip da transaziun tranter Alkalibasalt e Tholeiitbasalt) ma era crappa differenziada ad in nivel pli aut, sco per exempel dacit. La tips da basalt da quest vulcan eran liquid sco lava chauda enturn 1'200 °C ed han in cuntegn aut da SiO2 da var 50 pertschient e parts dad Al2O3, MgO, FeO, Ka e Na2O. La lava liquida sfraida daventond basalt. Cumposiziuns chemicas sumegliantas sa chattan en la lava dals vulcans a Hawai ed en il parc naziunal vulcanic dad Undara.
Erupziuns preistoricas
Durant il temp da glatsch sa laschan constatar dudesch fasas eruptivas, da las qualas tutgan sis a periodas interglazialas ed ulteriuras sis a periodas glazialas.
Durant la davosa èn sa furmads per exempel Hyaloklastite e lavas da plimatsch (Kissenlava, Pillowlava) che fan era part da l'edifizi vulcanic.
Durant las periodas libras da glatsch èn s'accumuladas las stresas da lava. Ellas èn per exempel vesaivlas en ils anteriurs spelms dal mar sin la vart meridiunala dal massiv.
Suenter il temp da glatsch avant enturn 10'000 onns han gì lieu duas erupziuns effusivas durant las qualas ils currents da lava da Hamragarður e Kamragil èn vegnidas producidas.
Erupziuns istoricas
Be quatter erupziuns enconuschentas èn succedidas dapi la colonisaziun da l'Islanda. L'emprima ha gì lieu l'onn 920, la segunda il 1612/13. Da quest'erupziun è pauc enconuschent. En las Skarðsannalen vegn l'erupziun descrit uschia: „Da sprang plötzlich der Eyjafjallajökull an der Ostseite bis ins Meer vor, da kam Feuer hoch, das sah man fast überall nördlich von Land.“
L'erupziun dals onns 1821–23
La penultima erupziun ha gì lieu tranter il december 1821 ed il schaner 1823. Durant questa èn vegnidas producidas 4 milliuns meters cubics tschendra da colur grisch stgir, a grauns fins e daciticas ch'ins chattà oravant tut en il sid da l'Islanda. Quest'erupziun plitost pitschna ha tuttina chaschunà tscherts donns. La tschendra era surtut ritg da fluor che nuscheva la biestga. Plinavant ha l'erupziun provocà jökulhlaups e quai surtut en il Markarfljót ma era en il flum Holtsá.
L'erupziun è entschetta ils 19 e 20 da december cun ina fasa explosiva che durava intgins dis e che ha gì plievgias da tschendra sco consequenza, surtut en ils territoris populads al sid e vest dal vulcan.
L'erupziun ha perdurà fin il zercladur da l'onn suandant ma senza esser percipida particularmain en ils abitadis cun excepziun dal livel da l'aua augmentà per exempel en il Markarfljót.
A partir da la fin dal 1822 hai dà in'autra fasa explosiva durant la quala las erupziuns explosivas avevan lieu en seria. L'erupziun ha tranter auter manà in nivel en autezzas considerablas. I ha dà giu tschendra en l'Eyjafjörður ma era sur Seltjarnarnes, la peninsla sin la quala sa chatta Reykjavík.
I para che l'erupziun era pli debla en il temp tranter avust e december. Tuttina è morta biestga en l'Eyjafjörður causa tissientada da fluor ed en la Holtsá han ins observà jökulhlaups. Era en il Markarfljót han ins constatà in jökulhlaup considerabel. Las funtaunas existentas na permettan betg dad eruir la data exacta.
L'onn 1823 èn intgins umens raivids sin l'Eyjafjallajökull per examinar ils craters minuziusamain. Els han chattà ina sfessa eruptiva in zichel al nordvest dal piz Guðnasteinn. Ils umens han temì che la muntogna possia rumper dapart perquai che la sfessa sa chattava en approximitad tar l'ur dal piz e tranter ella ed il precipizi hai dà be ina paraid-crap satiglia.
Suenter las erupziuns han ins constatà che la muntogna è sa midada e ch'è sa furmada ina foppa enorma en la cuntrada sper il piz, nua ch'el pareva planiv ordavant.
La primavaira 1823 è il Katla en il Mýrdalsjökull rut ora ed a medem temp è puspè ascendì dapli vapur da l'Eyjafjallajökull, oravant tut ord la sfessa d'erupziun principala.
thumb|180px|Fimmvörðuháls, 2. sfessa, ils 2 d'avrigl 2010
Erupziuns dal 2010
→ Artitgel principal Erupziun da l'Eyjafjallajökull dal 2010
Cumenzond ils 20 da mars hai dà pliras erupziuns dal vulcan cun ina gronda emissiun da tschendra. Sco consequenza è il traffic aviatic sur l'Europa settentriunala e centrala en grondas parts stuì vegnir interrut per pliras dis.
Correlaziun dad Eyjafjallajökull e Mýrdalsjökull
Tar las davosas duas erupziuns da l'Eyjafjallajökull en il 17avel e 19avel tschientaner han ins constatà che a medem temp u pauc suenter è era rut ora il vulcan Katla sut il Mýrdalsjökull. Ins presuma perquai ina connexiun tranter ils dus vulcans. Sin il Fimmvörðuháls (rum. "dies da muntogna dals tschintg umens da crap"), il pass tranter l'Eyjafjallajökull ed il Mýrdalsjökull, è en ils onns passads savens vegnida mesirada ina tscherta activitad seismica.
Il geofisicher Páll Einarsson renviescha al basegn dad observar minuziusamain il Katla, il vulcan sut il glatscher Mýrdalsjökull perquai che erupziuns da l'Eyjafjallajökull dal mars 2010 possia provocar in'autra erupziun dal Katla.
Alpinissem sin l'Eyjafjallajökull
I dat diversas pussaivladads d'ascender. Ari Trausti Guðmundsson descriva ina tura d'ascender davent da la pista Þórsmörk ord il NNW sur il Grýtutindur. Plinavant maina ina senda dal pass Fimmvörðuháls sin il glatscher.
Eyjafjöll
thumb|180px|Curs dal flum Skógá furmond la cascada Skógafoss sper il vitg Skógar. Eyjafjöll (rum. muntognas da las inslas) ha num la totalitad dal flanc meridiunal dal massiv vulcanic Eyjafjallajökull che s'extenda da la cascada Seljalandsfoss en il vest fin il flum glazial Jökulsá á Sólheimasandi en l'ost. Las Eyjafjöll consistan da paraids-crap stips cun in'autezza fin plirs tschient meters sco era dad intgins premunts che furmavan suenter la fin da l'ultima epoca glaziala avant 10'000 onns l'emprim ina costa taissa e che oz mussan indumbrablas cascadas. Tras l'agiustament postglazial da var 60 meters è la lingia da la costa oz sa spustada per tschintg kilometers vers il sid ed igl è sa furmada ina planira da costa. Quai sa mussa particularmain en las cascadas Skógafoss e Seljalandsfoss. Il num Eyjafjöll deriva dal fatg che, vesì da las inslas Vestmannaeyjar, il massiv sa distatga cleramain da la siluetta da l'insla principala islandaisa. L'intschess als pes da las muntognas (undir Eyjafjöllum = rum. sut las muntognas da las inslas) vegn protegì cunter vents fraids tras las muntognas autas en il nord. Cunter il qual portan vents temprads ed umids ord il sid blera plievgia. Pervia da quai tutga la regiun tar las pli tempradas e fritgaivlas da tut l'Islanda e la primavaira vegn savens bleras emnas pli baud ch'en il conturn pli lontan. Causa lur passà sco costa taissa mussan las muntognas oravant tut en la part inferiura cuvels pitschens che l'undada da la mar ha rut en la crappa loma. Il pli enconuschent è il Paradísarhellir (rum. cuvel-paradis). En il 19avel tschientaner saja el stà la scena dad in'istorgia d'amur captivanta. Davart questa ha il scriptur islandais Jón Trausti scrit il roman Anna von Stóra-Borg.
Þórsmörk
Sin la vart settentriunala vegn l'Eyjafjallajökull limità da la val dals flums Markarfljót e Krossá sco era dal dies aut Þórsmörk ch'è cuvert da bler guaud.
Jangtse
Il Jangtse é il pli lung flum da l'Asia e trascuorra sin ses viadi da 6.300 km sulettamain la China. El é cunquai il pli lung flum che flessegia be tras in stadi.
thumb
Vulcan
thumb|240px|Erupziun dal vulcan Rinjani en l’Indonesia cun urizi d’erupziun (1994) thumb|240px|Cleveland Volcano en l’Alasca In vulcan è ina structura geologica che sa furma cura che magma (luentada da crappa) munta fin a la surfatscha d’in planet, per exempel da la Terra. Tut ils fenomens secundars ch’èn colliads cun l’ascensiun e la sortida da magma vegnan numnads vulcanissem. Tar l’erupziun d’in vulcan na sorta betg be il magma viscus, mabain er materia cumpacta e substanzas en furma da gas.
En il cas da la Terra lieuan en ina profunditad a partir da 100 km – nua che regian temperaturas tranter 1000 e 1300 °C – las stresas da crappa da la Terra ad in magma viscus che sa rimna en grondas chombras da magma situadas en ina profunditad da 2 fin 50 km. Daventa la pressiun memia gronda, munta il magma tras las sfessas da la litosfera. Magma che cumpara en questa moda a la surfatscha da la Terra vegn numnà lava.
La gronda part dals vulcans èn pli u main da furma conica; la pendenza da las costas dependa da la spessezza da la lava. Il vulcan po però er avair ina furma irregulara u far in arvieut.
Etimologia
Il term ‹vulcan› deriva da l’insla taliana Vulcano. Tar quella sa tracti d’ina da las Inslas Eolias en la Mar Tirrena. Entaifer la mitologia romana valeva questa insla sco fuschina da Vulcanus, il dieu roman dal fieu.
Tips da vulcans e denominaziuns
thumb|200px|Vulcan en furma da scut (Skjaldbreiður, Islanda) thumb|200px|Stratovulcan (Fujisan, Giapun) Ils vulcans sa laschan sutdivider tenor lur furma exteriura (p.ex. stratovulcan, chaldera u vulcan en furma da scut), la moda e maniera co ch’els vegnan alimentads cun magma (vulcan central u vulcan da sfessas), il lieu nua ch’els cumparan (sin terra, sur l’aua, sutmarin, subglazial u extraterrester), lur furma d’activitad (effusiv: il lava sorta a moda quieta u ejectiv: activitad ‹explosiva›) sco er lur stadi (activ, inactiv: il vulcan ‹dorma›, stiz: nagin apport da magma). Sco supervulcan vegn designà in vulcan cun in’activitad spezialmain ejectiva; ed il term paroxissem stat per ina sequenza d’erupziuns che daventan adina pli fermas.