cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stadi liber dal Congo
Transiziun al Congo beltg
La sfruttaziun brutala dal pajais e da la populaziun dal stadi liber dal Congo è vegnida enconuschenta sco «atrocitads dal Congo» ed ha manà vers il 1900 a sullevaziuns considerablas. Ils emprims onns dal 20avel tschientaner èn suandads protests internaziunals, per part sin fundament da rapports da missiunars ch’eran stads perditgas dals schabetgs. Sut squitsch da l’opiniun publica ha Leopold II stuì installar l’onn 1904 ina cumissiun d’inquisiziun. Suenter che questa cumissiun ha scuvert commerzi da sclavs, lavur sfurzada ed auters abus, è il retg stà necessità d’iniziar refurmas. Ma quellas n’èn betg stadas fitg efficazias. Il 1908 han rapports davart praticas d’explotaziun inumanas chaschunà in’unda d’indignaziun en tut il mund, alarmà las naziuns dal vest e sfurzà Leopold da vender definitivamain il Stadi liber dal Congo al stadi beltg. Quel ha pajà al retg 50 milliuns francs beltgs, garantì da terminar cun ulteriurs 45 milliuns francs ils projects da construcziun ch’il retg aveva inizià e surpiglià il debit statal dal stadi liber en l’autezza da 110 milliuns francs.
Ils 15 da november 1908 è il stadi vegnì transfurmà en la colonia Congo beltg. La constituziun da quella, la Charte Coloniale, ha scumandà mintga activitad politica en la colonia e decretà ch’ils commembers da la regenza na vegnian betg elegids, mabain nominads. Er la lavur sfurzada è vegnida scumandada uffizialmain cun data dals 22 da mars 1910. Ma facticamain è questa mesira stada senza effect e la suppressiun da la populaziun indigena ha cuntinuà. Tranter il 1880 ed il 1920 è la populaziun dal Congo sa smesada: Dals 20 milliuns abitants èn bundant 10 milliuns morts tras atrocitads colonialas, fomaz, spussada u malsognas.
Cun explotar en furma da plantaschas ils products agrars cautschuc, ieli da palmas e café sco er tras ils products d’industria da minieras arom, plum, zinc e diamants èsi la finala reussì a la Belgia d’avair success sco stadi colonial. Las societads concessiunarias pussantas, oravant tut la Société Générale ch’è vegnida fundada il 1928, han gì fin l’independenza statala dal Congo l’onn 1960 grond’influenza sin il svilup economic e politic dal pajais.
Pajais Bass
Ils Pajais Bass (neerlandais Nederland, frislandais Nederlân) furman ina monarchia parlamentara ed ina da las quatter parts autonomas dal Reginavel dals Pajais Bass. Il pajais ch’è situà en l’Europa dal Vest vegn cunfinà en il nord e vest tras la Mar dal Nord, en il sid tras il Reginavel da la Belgia ed en l’ost tras la Republica Federala Tudestga.
Ensemen cun la Belgia ed il Luxemburg furman ils Pajais Bass ils Stadis dal Benelux. La chapitala dals Pajais Bass è Amsterdam; la sedia da la regenza sa chatta a Den Haag. Ils Pajais Bass èn in stadi fundatur da l’Uniun europeica e da la Communitad economica europeica.
Tar il territori dals Pajais Bass tutgan sper las dudesch provinzas dal territori europeic er las inslas caribicas Bonaire, Sint Eustatius e Saba che vegnan numnadas ensemen ‹las vischnancas particularas›. Questa construcziun exista dapi la dissoluziun da l’uniun naziunala da las Antillas Ollandaisas l’onn 2010.
Ulteriurs territoris caribics che na furman betg ina part integrala dals Pajais Bass, mabain che fan part dal Reginavel dals Pajais Bass sco parts dal pajais autonomas èn Aruba, Curaçao e Sint Maarten.
Num dal pajais
Nederland (singular) è il num uffizial dal pajais ed er la furma derasada en la lingua da mintgadi. En autras linguas è però usità il plural (‹Pajais Bass›, ‹Niederlande› etc.) ed en la lingua da mintgadi vegn il stadi savens er numnà ‹Ollanda›, ‹Holland› etc. Il num ‹Ollanda› sa referescha atgnamain be a la part situada en il nordvest dal pajais, vul dir a l’anteriura provinza Ollanda che furmava la pli impurtanta provinza entaifer la Republica dals Pajais Bass reunids. Dapi la mesadad dal 19avel tschientaner è questa provinza sutdividida en las duas provinzas Ollanda dal Nord (cun la chapitala Haarlem) ed Ollanda dal Sid (chapitala Den Haag). En la lingua neerlandaisa vegn l’expressiun ‹Ollanda› surtut duvrada per designar questas duas provinzas. Uschiglio è ‹Ollanda› plitost in’autodeterminaziun ironica. Ma er en il ballape vegn duvrà il term ‹Ollanda›, per exempel en il sbratg da battaglia Hup Holland Hup.
Ordaifer ils Pajais Bass vegnan ils ‹Neerlandais› per ordinari numnads Ollandais ed er l’industria da turissem e l’ulteriura industria commerzialiseschan il pajais tras a tras sco ‹Ollanda› (quai vala per l’englais, il tudestg etc.). Abitants dals Pajais Bass che na derivan betg da la regiun Ollanda han per ordinari ina tscherta antipatia envers l’adiever dals terms ‹Ollanda› per ils Pajais Bass ed ‹Ollandais› per ils abitants dal pajais.
Il num ‹Pajais Bass› (en il plural) resulta da l’istorgia. La fin dal temp medieval furmavan ils Pajais Bass ina part dal domini da la chasa da Burgogna. En il 15avel tschientaner, sut Carl il Temerari, sa dividevan las terras en ina part superiura u auta (il ducadi sco er il franc contadi Burgogna ed ils pajais laterals) ed en ina part inferiura u bassa (Flandra, Artois cun ina part da la Picardie, Brabant, Ollanda, Luxemburg e.a.). Il 1482 è la ierta burgognaisa passada en possess da la chasa da Habsburg. Ils territoris habsburgais cumpigliavan da quel temp gia l’Austria Bassa, l’Austria Interna e l’Austria Superiura (situads enturn ils lieus principals da Vienna, Graz e Puntina), ils territoris situads a la costa da l’Adria (numnads ‹Küstenlande›) ed ils territoris al Rain Superiur (numnads ‹Vorlande›). Ins ha pia cuntinuà cun questa tradiziun da nominar ils territoris betg austriacs cun il term ‹-lande›, numnond ils Pajais Bass ‹Niederlande›, ‹Burgundische Niederlande› resp. ‹Habsburgische Niederlande› (l’emprim ‹Spanische Niederlande›, dapi il 1714 ‹Österreichische Niederlande›). (La part sura da la Burgogna – il ducadi da Dijon ch’era gia adina situà ordaifer ils cunfins da l’Sontg Imperi roman, pia la regiun odierna Bourgogne – è passada il 1493 a la Frantscha; medemamain il 1678 il franc contadi enturn Besançon, la Franche-Comté odierna.) En la lingua neerlandaisa numnan ins las regiuns istoricas er de Lage Landen, pia ils pajais situads a bass u profund, damai ch’i na dat en ils Pajais Bass naginas muntognas e be paucas elevaziuns.
Ils 26 da fanadur 1581 èn las provinzas da la part settentriunala dals Pajais Bass ch’appartegnevan a l’Uniun dad Utrecht (Ollanda, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen e Frislanda) sa decleradas independentas da lur signur territorial Felipe II da la Spagna. En ils contracts da la Pasch da Vestfalia dal 1648 è l’independenza vegnida proclamada tras il Sontg Imperi roman; il territori correspundeva pli u main als Pajais Bass da pli tard. La part meridiunala dal territori, inclusiv la Flandra, è percunter restada tar l’Imperi; pli tard è sa furmà da quest territori il stadi da la Belgia. Ins discurriva sinaquai dals Pajais Bass dal nord e dal sid.
Il Congress da Vienna ha anc unì ina giada per curt temp il nord ed il sid sco stadi independent (Koninkrijk der Nederlanden). Ma gia il 1830 è la part meridiunala sa declerada independenta sut il num Belgia. (Belgica è il num d’ina veglia provinza romana; dapi la renaschientscha vegniva l’expressiun er duvrada sco num latin per ils Pajais Bass incl. las provinzas settentriunalas).
En il neerlandais mesaun designavan ils adjectivs duutsc u dietsc (analog a l’expressiun tudestga deutsch) ils dialects da la Germania dal Vest che vegnivan discurrids dal pievel. Il term vegniva duvrà per cunfinar quels dal latin che furmava la lingua da l’administraziun, da la scienza e da la baselgia. Or da quest term è sa furmada la denominaziun englaisa Dutch.
‹Batavia› è in num latin tempriv per ils Pajais Bass odierns; quel sa referescha a la stirpa germana dals Batavs ch’aveva colonisà il delta dal Rain. Durant il temp colonial han ils Ollandais medemamain numnà Jakarta, la chapitala da l’Indonesia odierna, Batavia.
Geografia
thumb|220px|Ils mulins da Kinderdijk thumb|220px|Il rempar dad Oosterschelde Radund la mesadad dal pajais è situà main ch’in meter sur ed in quart dal pajais schizunt sut il spievel da la mar. Ils territoris planivs vegnan per ordinari protegids tras rempars cunter la mar burascusa; la lunghezza totala da quels munta a radund 3000 km. Il punct il pli aut dals Pajais Bass è cun 877 m il Mount Scenery sin l’insla caribica Saba. Il punct il pli aut da la terra franca, il Vaalserberg, mesira 322,5 meters; el è situà en il sidost en la provinza Limburg, al cunfin cun la Germania e la Belgia.
Parts dals Pajais Bass, sco per exempel quasi l’entira provinza Flevoland, èn vegnidas creadas cun gudagnar terren or da la mar. Radund in terz da la surfatscha dal pajais è cuverta cun aua; la gronda part da quella tutga tar l’IJsselmeer che furmava fin il 1932 in golf e ch’è alura vegnì enserrà tras in rempar.
Ils pli gronds flums dals Pajais Bass furman il Rain, la Maas e la Schelde. Quels dividan il pajais en ina part meridiunala ed en ina settentriunala e sa scuntran puspè en il delta da Rain e Maas che furma la cuntrada centrala e pli vasta dal pajais. Il Rain sa divida l’emprima giada en vischinanza dal cunfin vers la regiun tudestga Rain dal Nord-Vestfalia. En il delta vegn il num ‹Rain› attribuì surprendentamain a bratschs dal flum main impurtants. Il flum principal sa numna l’emprim Waal, pli tard Merwede, alura Noord e la finala Nieuwe Maas.
Il vent sufla surtut nà dal sidvest. Da quai resulta in clima maritim moderà cun stads frestgas ed envierns miaivels. Spezialmain en il vest dal pajais, a la costa da la Mar dal Nord, è il clima influenzà pli ferm da l’Atlantic. Vers ost sa sminuescha l’influenza dal clima atlantic, da quai resultan envierns pli fraids e stads levamain pli chaudas.
Attracziuns da la natira
Sper ils parcs naziunals Hoge Veluwe e Veluwezoom en la regiun Veluwe existan divers territoris da protecziun da la natira (p.ex. Oostvaardersplassen u l’insla Texel) sco er terrens da flums e da palids (Hollandse Biesbosch). Menziun speziala meritan er las Ovras dal Delta: Igl èn quai rempars cunter la mar burascusa ch’èn vegnids erigids suenter las inundaziuns dal 1953.
Populaziun
Cun radund 400 abitants per kilometer quadrat surfatscha da terren tutgan ils Pajais Bass tar ils stadis da surfatscha abitads il pli spess (per cumparegliar: la media en tut il mund è 48; en Svizra giascha il dumber tar 201 ed en Germania tar 231). Dals stgars 17 milliuns abitants viva radund la mesadad en la Randstad che furma la part occidentala dal pajais populada il pli spess.
En las parts dal Reginavel situadas en la Caribica è medemamain il neerlandais lingua uffiziala, sper il papiamento u l’englais. In rom dal neerlandais, ch’è sa sviluppà en il fratemp ad in’atgna lingua da standard, furma l’afrikaans en l’Africa dal Sid.
Statisticamain furman ils Ollandais il pievel cun ils pli gronds umans en tut il mund. En media cuntanschan ils umens ina grondezza corporala da 1,83 m e las dunnas da 1,72 m. L’aspectativa da vita munta en media a 77 onns tar ils umens resp. a 82 onns tar las dunnas (situaziun dal 2005).
En ils Pajais Bass èn immigrads umans da tut il mund. Sper blers immigrads dals pajais vischins (t.a. Germania, Belgia ed Engalterra) vivan oz qua blers umans d’auters continents, sco t.a. dal Maroc e da la Tirchia, da las anteriuras colonias Indonesia e Surinam sco er da la Caribica.
En ils Pajais Bass vivan er tranter 6000 e 10 000 Sinti u Roma e radund 30 000 woonwagenbewoners. Quels vegnan numnads a moda depreziativa kampers, entant ch’els sezs sa considereschan sco reizigers. Oz vivan els a moda stabla sin spezialas plazzas per rulottas. Blers dad els vivan da lavurs ambulantas. Per gronda part derivan ils woonwagenbewoners da purs ollandais depauperisads, da lavurers agriculs e chavaturba dal 18avel e 19avel tschientaner. Dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è lur dumber creschì considerablamain, e quai en connex cun la migraziun da lavur ed ils custs per abitar creschents. Tranter els fan els diever da la lingua bargeons che deriva dal neerlandais e che furma ina lingua speziala cumparegliabla en il tudestg cun il rotwelsch u jenic.
Religiun
thumb|220px|Baselgia refurmada da Dordrecht La populaziun dals Pajais Bass vala en il fratemp en l’Europa sco ina da las pli pauc religiusas resp. liadas a las baselgias. Bundant la mesadad n’appartegna a nagina cuminanza religiusa e be 18 % inditgeschan da crair en in Dieu. Radund 23,3 % èn catolics e 15 % protestants; ultra da quai datti en il pajais radund 5,7 % muslims, 1,3 % hindus ed 1 % budists (situaziun dal 2005).
Il nord ed il vest dal pajais eran tradiziunalmain regiuns protestantas, entant ch’ils catolics furmavan – e furman per part anc oz – la maioritad en il sid e l’ost (per exempel 68 % a Limburg).
Il retg sez è da confessiun refurmada. Pervi da l’organisaziun sinodala da las baselgias calvinisticas na cumpeta al monarc però nagina posiziun da manader religius.
Temp medieval e temp modern tempriv
Suenter ch’il Reginavel dals Francs è vegnì dividì l’onn 843, han ils «pajais bass» fatg part dal Reginavel ostrofrancon (Regnum Teutonicum) e silsuenter dal Sontg Imperi roman. Sut l’imperatur Karl V, ch’era a medem temp retg da la Spagna (sco Carlos I), era il territori dividì en deschset provinzas e cumpigliava er la Belgia odierna (cun excepziun dal prinzi-uvestgieu da Lüttich) sco er parts da la Frantscha dal Nord e da la Germania dal Vest.
Sut il successur da Carlos I, Felipe II, ha gì lieu a partir dal 1566 ina retscha da revoltas. Quellas avevan motivs religius, politics ed economics. Felipe II ha tramess il duca d’Alba en ils Pajais Bass cun l’intent da supprimer las sullevaziuns. Ma questa politica da violenza ha be effectuà il cuntrari: l’onn 1572 èn quasi tut las citads da la provinza Ollanda sa messas sin la vart da Guglielm d’Orange-Nassau (Willem van Oranje) che dirigiva la resistenza cunter Alba. En il decurs dals proxims onns èn er las ulteriuras provinzas dals Pajais Bass s’unidas cun ils sullevaturs.
thumb|180px|Willem van Oranje – il fundatur dals Pajais Bass L’ideal da Willem van Oranje areguard ina coexistenza paschaivla tranter las confessiuns è però ì svelt en stgaglias en vista a las realitads ordvart cumplexas. Il foss tranter ils catolics ch’eran fidaivels a la Spagna ed ils calvinists radicals era memia profund ed ha gì per consequenza che las provinzas calvinisticas Ollanda, Zeeland ed Utrecht èn s’unidas il 1579 ad in’allianza da defensiun, l’Uniun dad Utrecht. Quest contract dueva furmar il document da fundaziun d’in nov stadi, da la Republica dals Pajais Bass unids. L’onn 1581 han ils stadis generals – la radunanza dals stans generala – fatg l’ultim pass cun declerar l’independenza da la curuna spagnola. Quest’acta da renunzia furma l’emprima giada en l’istorgia ch’in retg ch’era vegnì ‹intronisà da Dieu› è vegnì declerà sco destituì. Pir suenter ina guerra dad otganta onns è l’independenza dals Pajais Bass vegnida renconuschida ils 15 da matg 1648 en rom da la Pasch da Vestfalia. Questa data vala sco di da naschientscha dals Pajais Bass odierns, ils quals èn extrads da l’Imperi ensemen cun la Confederaziun svizra. La part meridiunala dals Pajais Bass – la Belgia odierna – è percunter restada tar la Spagna, uschia ch’ils Pajais Bass èn stads dividids da qua davent.
Republica da las set provinzas unidas
Silsuenter èn ils Pajais Bass, sco Republica da las set provinzas unidas, sa sviluppads ad ina da las pli grondas pussanzas economicas e maritimas dal 17avel tschientaner. Da quel temp han ins installà en tut il mund posts da commerzi. Quai n’è però betg vegnì inizià dal stadi sez, mabain da las duas emprimas societads acziunaras da l’istorgia, la Cumpagnia ollandaisa da l’India da l’Ost e la Cumpagnia ollandaisa da l’India dal Vest.
Enconuschenta è er, en l’America dal Nord, la fundaziun da la citad Nieuw Amsterdam che dueva pli tard vegnir renumnada en New York. En l’Asia han ils Ollandais stgaffì lur imperi colonial da l’India Ollandaisa (Nederlands-Indië), l’Indonesia odierna ch’è daventada independenta il december 1949. Er en il nordost da l’America dal Sid han ils Pajais Bass gudagnà colonias. Surinam è daventà il 1975 in stadi independent. Tar il territori statal dals Pajais Bass èn silsuenter be anc restadas intginas inslas en la Caribica.
Temp napoleonic e 19avel tschientaner
L’onn 1795 han ins installà cun sustegn franzos la Republica batavica. Il 1806 ha l’imperatur franzos Napoleun I fatg londeror il Reginavel da l’Ollanda. Retg da quel è daventà Louis-Napoléon Bonaparte, in frar da l’imperatur.
L’imperatur Napoleun I n’era però betg cuntent co che ses frar dirigiva il nov reginavel. Il fanadur 1810 ha el perquai schlià il Reginavel da l’Ollanda, integrond ils Pajais Bass en la Frantscha napoleonica.
L’onn 1813, a la fin da l’èra napoloenica, han ils Pajais Bass reacquistà lur independenza. Willem I or da la chasa d’Oranje-Nassau è vegnì declerà prinzi suveran dals Pajais Bass; il 1815 è el daventà retg. Il Congress da Vienna dal 1815 ha agiuntà al Reginavel la part meridiunala dals Pajais Bass, la Belgia dad oz. La finamira era da cunfinar en avegnir la Frantscha en il nord cun in ferm stadi. La constituziun dals Pajais Bass ch’è vegnida relaschada da quel temp è restada en vigur fin oz, schebain cun numerusas midadas. La pli impurtanta da quellas, dal 1848, ha introducì la responsabladad dals ministers, quai ch’ha fullà via al sistem parlamentar.
Ultra da quai ha il Congress da Vienna transfurmà il ducadi da Luxemburg en in gronducadi ed ha attribuì quel a Willem I persunalmain, per cumpensar sias sperditas territorialas en Germania (Nassau-Dillenburg, Siegen, Hadamar e Diez). La part meridiunala dals Pajais Bass ha cuntanschì si’independenza suenter la revoluziun belgica; la renconuschientscha tras Willem I è però pir suandada il 1839.
20avel tschientaner
Durant l’Emprima Guerra mundiala èn ils Pajais Bass stads uffizialmain neutrals ed han pudì sa tegnair or da las acziuns da guerra. Il pajais ha però tegnì mobilisà las truppas fin la fin da la guerra ed è ultra da quai stà confruntà cun ina gronda unda da fugitivs nà da la Belgia ch’era vegnida occupada da la Germania. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala han ils Pajais Bass concedì exil a Wilhelm II, l’imperatur tudestg d’enfin qua.
thumb|220px|Rotterdam suenter l’attatga or da l’aria tudestga, matg 1940 Er cura che la Segunda Guerra mundiala è prorutta, ha la regenza dals Pajais Bass empruvà l’emprim da sa cumportar a moda neutrala. Hitler però ha cumandà a sias truppas d’invader ils Pajais Bass, la Belgia ed il Luxemburg per pudair occupar la Frantscha guntgind la Lingia da Maginot vers nord. Suenter in cumbat da tschintg dis han las truppas tudestgas sfurzà ils Pajais Bass la saira dals 15 da matg 1940 da sa surdar. Il motiv decisiv per far quest pass è stà il bumbardament da Rotterdam. La famiglia roiala era gia fugida pli baud en l’Engalterra. A partir da quel mument fin l’avrigl 1945 è il pajais stà sut occupaziun tudestga. La Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) sut Anton Adriaan Mussert ha collavurà cun las truppas d’occupaziun, senza però cuntanscher in’influenza pli gronda ni entaifer la populaziun ni entaifer l’apparat d’occupaziun. Percunter han ils Pajais Bass tschentà entaifer la Waffen-SS in impurtant contingent da voluntaris da l’exteriur (var 60 000 umens). Suenter l’invasiun han gì lieu las persecuziuns da Gidieus tras ils occupants tudestgs. La chauma dal favrer 1941 cunter las deportaziuns è vegnida rebattida sanguinusamain. Dals radund 160 000 Gidieus dals Pajais Bass a l’entschatta da la guerra e 20 000 fugitivs gidieus vivevan a la fin da la guerra be pli radund 30 000. In dals simbols da la persecuziun dals Gidieus insumma è daventà il cas dad Anne Frank. Er blers Roma e Sinti sesents en ils Pajais Bass èn daventads unfrendas da las deportaziuns en il champ da concentraziun dad Auschwitz-Birkenau.
Ils 11 da schaner 1942 ha cumenzà l’invasiun giapunaisa en l’India ollandaisa. Il prim da mars 1942 han ils Ollandais capitulà. La part meridiunala dals Pajais Bass sezs han las truppas dals Alliads ch’avanzavan vers la Germania liberà durant la segunda mesadad da l’onn 1944; il nord percunter è restà occupà fin la fin da la guerra. Immediat suenter la fin da la guerra han ils naziunalists indonais proclamà ils 17 d’avust 1945 l’independenza. Pir suenter intervenziuns militaras, numnadas «acziuns da polizia», è l’Indonesia vegnida relaschada ils 27 da december 1949 formalmain en l’independenza. Fin il 1954 è anc sa mantegnida in’uniun lucca tranter ils Pajais Bass e l’Indonesia. Als Pajais Bass ha appartegnì fin il 1962 la part occidentala da l’insla Nova Guinea.
Dal 1949 fin il 1963 èn vischnancas da cunfin da la Germania dal Vest (en la regiun da Geilenkirchen-Heinsberg ed Emmerich) stadas sut administraziun ollandaisa. Quai è succedì en rom dals plans d’annexiun ch’ils Pajais Bass han sviluppà suenter la Segunda Guerra mundiala cun l’intent d’incorporar parts da la Saxonia Inferiura e da la part occidentala da la Renania e dal Münsterland. Ma questa finamira, l’uschenumnà plan da Bakker-Schut, n’ha betg sa laschà realisar.
Las experientschas dal temp d’occupaziun han manà ad ina reorientaziun entaifer la politica da l’exteriur dals Pajais Bass. Damai che la politica da neutralitad aveva fatg naufragi, è il stadi s’associà a la NATO ed ha fundà il 1952 ensemen cun la Germania, la Frantscha, la Belgia, il Luxemburg e l’Italia la Communitad europeica da charvun e d’atschal che dueva daventar l’organisaziun precursura da l’Uniun europeica dad oz. L’emprim avevan ils Pajais Bass però prendì en mira exclusivamain finamiras economicas. Per l’ina avevan ins tema ch’in stadi plitost pitschen entaifer in’uniun talmain gronda na possia betg cundecider suffizientamain en dumondas politicas; per l’autra considerav’ins in’Uniun europeica dominada memia ferm da la Frantscha e da la Germania sco smanatscha potenziala per las stretgas relaziuns da l’agen pajais cun ils Stadis Unids. Tradiziunalmain èn ils Pajais Bass numnadamain orientads pli ferm vers l’Atlantic che vers il continent. Ils Pajais Bass èn er sa participads sco stadi fundatur a l’uniun economica dal Benelux. Quella è vegnida planisada gia il 1944, fixada il 1958 e messa en vigur il 1960.
Ils emprims decennis dal suenterguerra èn stads segnads – sco en blers auters pajais da l’Europa dal Vest era – dal miracul economic. Gia il 1950 giaschevan las entradas naziunalas sur il nivel dal temp avant la Segunda Guerra mundiala. Ils Pajais Bass tutgavan da quel temp tar las diesch pli grondas pussanzas economicas dal mund, quai tranter auter grazia a concerns internaziunals sco Royal Dutch Shell, Unilever e Philips. Uschia èsi stà pussaivel, sut l’egida dal primminister Willem Drees, da sviluppar in stadi social segnà da vastas purschidas d’assistenza.
220px|thumb|Il Palaz da la pasch a Den Haag, la sedia dal Tribunal internaziunal Areguard la situaziun sociopolitica han surtut ils onns 1960 muntà ina profunda cesura. Las differentas ‹pitgas›, vul dir la separaziun stricta dals milieus dals protestants, catolics, liberals e socialists, han cumenzà a sa schliar. Entant che questa vieuta è stada colliada en Frantscha ed en Germania cun confruntaziuns violentas, è ella sa splegada en ils Pajais Bass quasi a la mitta. Uschia n’hai per exempel dà naginas revoltas da students – gia il 1970 ha il parlament a Den Haag deliberà ina lescha davart las scolas autas che concediva als represchentants dals students dretgs da cundecisiun fitg vasts. Il cabinet dal primminister socialdemocratic ha elegì per la perioda d’uffizi dal 1973 fin il 1977 il motto «La fantasia a la pussanza». L’istoriograf James C. Kennedy vegn a la conclusiun: «Analisond la moda e maniera co ch’ils represchentants da las autoritads han tractà las midadas culturalas pon ins be dir: tut respect!» Il pajais ch’era avant segnà d’in calvinissem moralmain rigurus, è uss daventà in propugnatur d’ina societad liberala e pluralistica. Ils Pajais Bass èn per exempel stads in dals emprims stadis ch’han legalisà il consum da pitschnas quantitads da ‹drogas flaivlas› sco haschisch. La relaziun tranter la regenza e l’opposiziun, ma er tranter ils patruns ed ils lavurants era segnada d’ina cultura da consens ch’è daventada enconuschenta sut il term ‹model da Polder›. Quel è vegnì considerà la fin dals onns 1990 sco varianta ollandaisa da la terza via ch’è vegnida propagada dal chancelier tudestg Gerhard Schröder e dal primminister britannic Tony Blair.
21avel tschientaner
Dapi l’avrigl 2001 èn admessas en ils Pajais Bass lètgs da medema schlattaina. Cun quai èn ils Pajais Bass stads l’emprim stadi en tut il mund ch’ha surpassà il status dal partenadi registrà da pèrs omosexuals stgaffind in urden da dretg per relaziuns omosexualas.
Cun ina maioritad da 61,6 % han ils Ollandais refusà il 2005 il contract davart ina constituziun per l’Europa.
Constituziun e politica
thumb|220px|Chasa da la regenza a Den Haag Ils Pajais Bass furman ina monarchia parlamentara. Schef da stadi è tenor la constituziun il retg. El nominescha uffizialmain il primminister ed ils ministers che furman ensemen la regenza.
Il parlament, ils ‹stadis generals› (Staten-Generaal), consista da duas chombras. L’emprima sa cumpona dals deputads dals parlaments provinzials, la segunda elegian ils burgais ollandais tenor glistas. Tras quai è la segunda (Tweede Kamer) la chombra la pli impurtanta. Formalmain n’ha il parlament betg da decider davart la cumposiziun da la regenza; facticamain nominescha il retg però ils ministers suenter avair consultà las fracziuns.
Polizia
La polizia statala (Nationale Politie) è organisada a moda centrala ed occupa radund 63 000 emploiads. La schendarmaria (Koninklijke Marechaussee) dumbra radund 6800 collavuraturs. Organisatoricamain appartegna quest’ultima a las forzas armadas. Sias incumbensas cumpiglian tranter auter la protecziun dals cunfins e da las plazzas aviaticas sco er la protecziun persunala da la famiglia roiala.
Militar
Formalmain èn las forzas armadas dals Pajais Bass in’instituziun dal Reginavel dals Pajais Bass e betg be da la part dal pajais Pajais Bass. Damai che la constituziun attribuescha però a la regenza dals Pajais Bass il cumond suprem sur las forzas armadas, suttastattan quellas facticamain a questa part dal pajais. Il servetsch militar obligatoric han ins sistì ad interim il 1996. Tras quai possedan ils Pajais Bass in’armada professiunala. Las expensas per il militar muntan a radund 1,5 % dal PNB (per cumparegliar: Svizra 0,7 %, Germania 1,5 %, Stadis Unids bundant 4 %).
Relaziuns internaziunalas
Ils Pajais Bass èn stads in dals stadis ch’han stimulà l’onn 1999 l’introducziun da l’euro sco unitad monetara europeica (en rom dal Contract da Maastricht). Dapi il prim da schaner 2002 è l’euro la valuta uffiziala dal pajais.
En ils Pajais Bass han tranter auter las suandantas instituziuns lur sedia:
Provinzas e vischnancas
Ils Pajais Bass furman in stadi unitar decentralisà. Sutvart il nivel naziunal èn situadas las provinzas (neerlandais: provincies). Il 1579 hai dà l’emprim set provinzas. Pli tard èn vegnidas vitiers las provinzas Brabant dal Nord e Limburg. Drenthe è medemamain daventà in’atgna provinza e la provinza dominanta Ollanda è sa dividida il 1840 en Ollanda dal Nord ed Ollanda dal Sid. Il 1986 han ins furmà Flevoland sco la provinza la pli giuvna, uschia ch’igl èn actualmain dudesch provinzas.
Savens vegnan las provinzas unidas a quatter gruppas:
Las provinzas sa dividan en stgars 400 vischnancas (gemeenten). In nivel da districts u circuls tranter las provinzas e las vischnancas n’enconuschan ils Pajais Bass percunter betg.
Las provinzas disponan mintgamai d’in parlament (Provinciale Staten) e d’ina regenza (College van Gedeputeerde Staten). Il College sa cumpona dal cummissari dal retg e da represchentants dal parlament da la regenza. En medema moda datti en las vischnancas in cussegl da vischnanca ed ina suprastanza da vischnanca; quest’ultima sa cumpona dal burgamester e da represchentants dal cussegl da vischnanca.
Ils cumissaris dal retg ed ils burgamesters vegnan designads da la regenza ed elegids tras decret roial, e quai per ordinari a basa da propostas dals parlaments provinzials resp. communals. Blers burgamesters fan carriera en lur mastergn cun far servetsch en pliras vischnancas (mintgamai per ina perioda da sis onns che po vegnir renovada). Tar in burgamester na sa tracti pia betg d’in represchentant dal cussegl da vischnanca u da la populaziun locala. Gia dapi onns datti iniziativas da laschar participar ils abitants da la vischnanca a l’elecziun dal burgamester.
Territoris caribics
Dapi il 1986 consistiva il Reginavel dals Pajais Bass da trais pajais: dals Pajais Bass, da las Antillas Ollandaisas e d’Aruba. Aruba aveva survegnì quel onn il status d’in agen pajais. Ils 10 d’october 2010 èn las inslas danovamain vegnidas partidas en da nov:
En general
Entaifer l’industria domineschan la branscha da victualias (Unilever, Heineken), l’industria chemica (AkzoNobel, DSM), las raffinarias da petroli (Shell) sco er la producziun d’apparats electronics (Philips, TomTom, Océ) e da camiuns (DAF). In’impurtanza extraordinaria cumpeta als servetschs. Las grondas interpresas da servetschs da finanzas (ING, Fortis, AEGON), ils ports mundials Rotterdam ed Amsterdam sco er la plazza d’aviaziun Schiphol (Amsterdam Airport) tutgan tar las pli grondas interpresas da servetschs da l’Europa.
L’agricultura è autamain tecnisada ed ordvart productiva. Sper la cultivaziun da granezza, da legums, da fritgs e da flurs da tagl – la cultivaziun da tulipanas dueva schizunt influenzar l’istorgia dal pajais – vegn er tgirada l’economia da latgiras en gronda dimensiun. Quest’ultima furma la basa per la producziun da chaschiel sco impurtant product d’export. L’agricultura occupa be 2 % dals lavurants, ma presta ina gronda contribuziun a l’export. Suenter ils Stadis Unids e la Frantscha furman ils Pajais Bass il terz grond exportader da products agriculs en tut il mund.
Istorgia da l'Europa
En furma concisa
thumb|200px|Tizian: ‹Rapinament da l’Europa› (1559–1562) L’antica classica ha cumenzà en la Grezia antica che vegn en general considerada sco origin da la civilisaziun occidentala e che dueva avair in’immensa influenza sin la lingua, la politica, ils sistems da furmaziun, la filosofia, las scienzas natiralas ed ils arts. La cultura greca, ch’era sa derasada dal temp dal helenissem sur vastas parts da la regiun mediterrana orientala, ha alura surpiglià l’Imperi roman. Suenter la conquista da l’Italia è quel s’extendì a partir dal terz tschientaner a.C. sur l’entira regiun da la Mar Mediterrana ed ha cuntanschì a l’entschatta dal segund tschientaner s.C. sia pli grond’extensiun. L’imperatur roman Constantin il Grond ha promovì cun la vieuta constantinea l’avanzament dal cristianissem a la religiun mundiala da l’Imperi ed ha spustà sia residenza en l’ost da l’imperi a Constantinopel, l’Istanbul odiern.
Suenter il declin da l’Imperi roman occidental l’onn 476 èn grondas parts da l’Europa dal Sidost restadas en la sfera d’influenza da l’Imperi roman oriental (Bizanz), entant ch’il territori da l’anteriur Imperi roman occidental ha vivì durant la migraziun dals pievels in temp instabil e ch’èn sa furmads qua plirs reginavels german-romans. Carl il Grond, ch’è vegnì curunà l’onn 800 dal papa sco imperatur (dal vest), ha regì sur vastas parts da l’Europa dal Vest, avant che questa regiun vegnia attatgada da Vikings, muslims (expansiun islamica gia a partir dal 7avel tschientaner) e Magiars (invasiun dals Ungarais). L’Epos da Paderborn, in’ovra da la renaschientscha carolingica che dueva cumpigliar vastas parts da l’Occident, ha numnà Carl il Grond ‹bab da l’Europa› (‹pater Europæ›). En l’ulteriur decurs dal temp medieval tempriv è sa furmada ina retscha da novs imperis ed igl ha gì lieu ina transfurmaziun da l’ierta romana. Il temp medieval european è tranter auter stà segnà dal cumenzament dal feudalissem, d’ina furma da domini che sa basava sin ils stans e da la ferma rolla da la religiun e cultura cristiana en il mintgadi. L’avanzada dals Mongols vers la mesadad dal 13avel tschientaner e la pestilenza en la mesadad dal 14avel tschientaner han muntà grevas fridas per il sistem feudal europeic.
Pajais Bass
Resursas natiralas
Ils Pajais Bass disponan da giaschaments da gas natiral che vegnan explotads vastamain en vischinanza da Groningen sco er en la part meridiunala da la Mar dal Nord. Suenter la Russia, ils Stadis Unids, il Canada e la Gronda Britannia èn ils Pajais Bass stads il 1996 il pajais cun la tschintgavel auta explotaziun da gas natiral dal mund (75,8 mrd. m³). Ultra da quai dispona il stadi da reservas da petroli pli pitschnas e da gronds giaschaments da sal. Abstrahà da turba na datti en ils Pajais Bass praticamain naginas ulteriuras ritgezzas natiralas.
Istorgia da l'Europa
En furma concisa
La renaschientscha, ch’ha manà ad ina nova fluriziun culturala da l’antica grecoromana, ha cumenzà en il 14avel tschientaner a Firenza. La derasaziun da la stampa da cudeschs, ch’ha prendì si’entschatta cun l’invenziun da la stampa tras Johannes Gutenberg a Magonza, ha promovì ils moviments da l’umanissem e da la refurmaziun. L’èra da la refurmaziun e cuntrarefurmaziun è stada segnada da numerusas guerras da religiun, las qualas duevan culminar en la Guerra da trent’onns ed ir a fin cun la Pasch da Vestfalia l’onn 1648. Cun la reconquista cristiana da la Spagna e dal Portugal, ch’è stada terminada il 1492, ha inizià en quests dus pajais l’epoca da las scuvertas en l’America dal Nord e dal Sid, en l’Africa e l’Asia, la quala ha mess ad ir imperis colonials europeics sco er il stgomi da plantas ed animals tranter l’emisfera orientala ed occidentala.
L’emprima mesadad dal 19avel tschientaner è stada segnada d’ulteriuras revoluziuns, da las qualas èn resortidas en Frantscha ed en l’Engalterra la burgaisia e la classa da lavurants sco novas forzas politicas. Il 1861 è sa furmà il Reginavel d’Italia ed il 1871 l’Imperi tudestg sco stadis naziunals – sco la gronda part dals stadis europeics da quel temp en furma da monarchias constituziunalas. Vers la fin dal 19avel tschientaner è sa rinforzada en rom da l’imperialissem la concurrenza tranter las pussanzas europeicas, quai che dueva manar il 1914 a l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala. La Revoluziun d’october russa dal 1917 ha manà a la fundaziun da l’Uniun sovietica communistica. La malcuntentientscha cun las consequenzas da l’Emprima Guerra mundiala sco er la Crisa economica mundiala dal 1929 han favurisà l’avanzament dal naziunalsocialissem en Germania, dal faschissem en l’Italia e dal franquissem en Spagna. La finala dueva l’Europa er furmar il punct da partenza da la Segunda Guerra mundiala (a partir dal 1939).
Suenter la fin da la guerra l’onn 1945 è l’Europa stada spartida durant l’epoca da la Guerra fraida tras la ‹tenda da fier› en il vest dominà dals Stadis Unids ed il bloc da l’ost sut domini sovietic. Il 1989 è la tenda da fier crudada ed en tut ils stadis dal bloc da l’ost ha la pussanza dals communists cumenzà ad erodar. Quai ha manà en numerus pajais a midadas dal sistem da regenza e fin il 1991 è er l’Uniun sovietica sezza sa schliada. Il medem process ha gì lieu en la Jugoslavia, accumpagnà però da diversas guerras sanguinusas. Cun la fin da la Guerra fraida è la situaziun geopolitica en l’Europa sa midada da rudent; fin il 2007 dueva ina gronda part dals stadis da l’anteriur bloc da l’ost daventar commembers da l’Uniun europeica.
Num
En connex cun l’etimologia dal pled ‹Europa› datti trais tesas, da las qualas nagina na sa lascha verifitgar definitivamain. Ina da questas explicaziuns sa referescha al pled fenizian ‹ereb› per ‹stgir, saira, ir da rendì›. Ord vista dals Fenizians, ch’abitavan a la costa orientala da la Mar Mediterrana, muntass ‹Europa› pia ‹il pajais dal sulegl che va da rendì› ubain ‹occident›.
In’ulteriura tesa deriva da la lingua greca: Il term Εὐρώπη Eurṓpē vegn chapì sco pled cumponì dal grec vegl εὐρύς eurýs ‹vast› ed ὄψ óps ‹vista, fatscha› – da qua Eurṓpē ‹la [dunna] cun la vasta vesida›.
Ina terza explicaziun sa referescha a las differentas divinitads femininas che purtavan il num ‹Europa› sco surnum ed il qual duai esser vegnì transferì al continent.
Mitus
En la mitologia greca existan pliras ditgas che tractan il rapinament dad Europa. Ovid raquinta en las ‹Metamorfosas› che Europa, la figlia dal retg fenizian Agenor, gieva a spass cun sias cumpognas a la riva da la Mar Mediterrana. Zeus saja s’inamurà en la bella giuvna e saja sa decidì da la rapinar. El è sa midà en in taur alv ch’è vegnì or da la mar ed è s’avischinà ad Europa. La matta ha stritgà l’animal ordvart bel e domesti ed è la finala stada pronta da muntar a quel si dies. Sinaquai è il taur stà en pe ed è sa bittà en la mar, la quala el ha percurrì cun Europa si dies. Zeus l’ha manà a Creta, nua ch’el ha dà d’enconuscher sia statura divina. El ha schendrà cun ella trais figls: Minos, Rhadamanthys e Sarpedon. Pervi d’in’empermischun è il continent, tar il qual tutgava l’insla Creta, vegnì numnà suenter ella.
Preistorgia
thumb|220px|Reconstrucziun d’ina tenda paleolitica (Villeneuve-d’Ascq, Frantscha) Las pli veglias cumprovas da represchentants dal gener Homo derivan actualmain da la Sierra de Atapuerca en Spagna ed han ina vegliadetgna da fin a 1,2 milliuns onns. Chats anc pli vegls che derivan da la Georgia (ordaifer ils cunfins odierns da l’Europa) han ina vegliadetgna da 1,8 milliuns onns e vegnan designads sco Homo georgicus. Al nord da las Alps cumenza l’emprim orizont da colonisaziun cun il Homo heidelbergensis avant ca. 600 000 onns. L’attribuziun dals chats ad in’atgna spezia è però contestada; blers paleoantropologs designeschan ils members da l’emprima unda d’emigraziun or da l’Africa a moda unitara sco Homo erectus, il qual aveva gia colonisà avant ca. 1,8 milliuns onns Java.
En l’Europa dal Nord èn dapli temps da glatsch stads decisivs per l’ulteriur svilup, surtut er da las furmaziuns geologicas. Questas glazialisaziun han pertutgà la Scandinavia odierna, l’Islanda, l’Irlanda, la Germania dal Nord, la Pologna e la Russia. L’ultima glazialisaziun principala ha durà da ca. 23 000 fin 10 000 a.C.
Temp neolitic
En rom d’in lung svilup ch’ha cumenzà en il 10avel millenni a.C. è sa sviluppada en la mesaglina fritgaivla l’agricultura. Questa novaziun, che vegn er numnada ‹revoluziun neolitica›, è sa derasada en il 6avel millenni a.C. en l’Europa. Vers vest è quella avanzada per lung da las costas da la Mar Mediterrana, vers nordvest per lung dal Danubi en la part occidentala da l’Europa Centrala e vers nordost per lung da las costas da la Mar Naira.
Cumprovas per ina colonisaziun permanenta da l’uman (Homo sapiens) existan dapi ca. 5000 a.C. Da quel temp èn per exempel cumprovadas da la cultura da la Cheramica da cordas chasas en construcziun da travs d’ina lunghezza da 30 meters, munidas cun in foss e cun in rempar da protecziun.
Temp da bronz e temp da fier
L’emprima cultura auta en l’Europa è stada la minoica sin l’insla Creta, la quala ha cumenzà vers ca. 2000 a.C. Influenzada fitg ferm da quella è sa sviluppada sin la terra franca greca vischina a partir da ca. 1700 a.C. la cultura micenica.
In pau pli tard èn sa derasads ils Celts nà da l’Europa Centrala fin en Spagna ed en la Tirchia odierna. Damai che quest pievel n’ha laschà enavos naginas registraziuns en scrit, è lur cultura e moda da viver be enconuschenta a moda fragmentara (resp. per part a moda indirecta sur funtaunas romanas). Pli tard duevan ils Romans conquistar e colonisar vastas parts dal territori da derasaziun dals Celts.
Grecs
thumb|220px|Il Parthenon ad Athen A la fin dal temp da bronz èn ils dominis grecs pli vegls ids en muschna ed ina nova civilisaziun è sa derasada. Quella era segnada da citads-stadi (poleis), da las qualas Athen e Sparta eran las pli impurtantas (cun mintgamai differenta furma da regenza). Da la Grezia antica èn resortids impurtants impuls sin ils pli differents champs sco la politica (t.a. la democrazia), filosofia, matematica, fisica, sport, teater, litteratura, istoriografia e musica. Las citads-stadi han er fundà pliras colonias a la costa da la Mar Mediterrana, surtut en l’Asia Minura, en la Sicilia e l’Italia dal Sid.
Ils Grecs han furmà l’emprima cultura ch’ha sviluppà ina chapientscha dal continent ‹Europa› e ch’ha er dà il num a quel. Quai è bain succedì per sa cunfinar da la cultura dals Persians ‹asiatics› che vegnivan resentids tras lur regl d’expansiun sco smanatscha per l’atgna moda da viver. La noziun ‹Europa› manegiava da quel temp surtut il mund grec da la Mar Mediterrana che tanscheva da la Spagna fin la Mar Naira. Igl era però er gia avant maun ina schientscha che l’intschess geografic tanschia pli lunsch vers nord, per exempel tar Herodot.
A l’entschatta dal 5avel tschientaner s.C., en rom da las Guerras persianas, èsi reussì als Grecs da rebatter l’imperi dals Achemenids. Ma en la segunda mesadad dal 5avel tschientaner a.C. èn proruts en la Grezia sezza tranter Athen e Sparta cumbats per l’egemonia (Guerra dal Peloponnes) ed a l’entschatta dal quart tschientaner tranter Sparta d’ina vart e Teba e ses alliads da l’autra vart. Vers la mesadad dal quart tschientaner s.C. è la Grezia la finala vegnida sut la supremazia da retg Philipp II da la Macedonia, il qual ha battì l’onn 338 a.C. ils alliads Athen e Teba en la Battaglia da Chaironeia. En il decurs da las campagnas militaras dal figl da Philipp, Alexander il Grond, è la cultura greca sa derasada fin en l’India ed ha mess en contact ils Grecs cun auters circuls culturals, quai ch’ha instradà in nov svilup, il hellenissem. Da qua davent n’eran politicamain betg pli las citads-stadi ils acturs principals, mabain ils Reginavels dals diadocs, fin che quels han pers in suenter l’auter lur pussanza e ch’ils territoris restants èn vegnids conquistads dals Romans.
Romans
Suenter il temp dals retgs è Roma sa transfurmà vers l’entschatta dal 5avel tschientaner en ina republica, en la quala la politica vegniva dominada d’ina classa sociala relativamain pitschna e bainstanta. Roma ha surpiglià blera savida dals Grecs, surtut er cur che la nova pussanza è sa derasada sur ils cunfins da l’Italia ora. Ils Romans han profità dal fatg ch’ils adversaris n’eran betg abels da s’alliar cunter Roma e ch’ils Romans pudevan mobilisar pli gronds dumbers da truppas. Il sulet privel propi grond per l’avanzament da Roma ha furmà la colonia feniziana Carthago. Cun la sconfitta decisiva da Carthago a la fin dal terz tschientaner a.C. en rom da las Guerras punicas è Roma avanzà a la pussanza incontestada en la part occidentala da la regiun da la Mar Mediterrana. A partir dal segund tschientaner a.C. ha Roma extendì sia sfera d’influenza sin las pussanzas hellenisticas en l’ost, nua che l’Egipta è crudada l’onn 30 a.C. sco ultima a l’Imperi roman. Dapi la fin dal segund tschientaner a.C. è la republica vegnida turmentada da guerras burgaisas ch’han durà bunamain 100 onns. Cun sias victorias sur ses concurrents politics ha Gaius Iulius Caesar tschentà il fundament per abolir la republica ed a la fin dal prim tschientaner a.C. ha Augustus transfurmà quella en in imperi (principat).
L’Imperi roman n’ha mai vis sasez sco ‹imperi europeic›, mabain ha accentuà sco ses center geografic il ‹mare nostrum›, la Mar Mediterrana. L’idea europeica na giugava nagina rolla politica, las prestaziuns culturalas (lingua, dretg, architectura) han però influenzà pli tard a moda decisiva la chapientscha da l’Europa.
Vers l’onn 100 s.C. avevan l’Imperi roman extendì en il nord ses cunfins fin al Rain e Danubi ed er conquistà la Britannia; en l’ost tanscheva la sfera d’influenza dals Romans fin en la Mesopotamia. Sut l’imperatur Trajan ha l’Imperi roman cuntanschì en il segund tschientaner sia pli grond’extensiun. En l’ost è l’expansiun romana però vegnida impedida da l’Imperi dals Parts ed (a partir da l’entschatta dal terz tschientaner) da l’Imperi dals Sassanids. La pasch augustea, er numnada pax romana, è vegnida flaivlentada en la crisa da l’imperi dal terz tschientaner tras guerras burgaisas. Silsuenter èsi reussì a l’imperatur Diocletian da stabilisar l’Imperi tras refurmas da l’administraziun. Ses successur Constantin ha promovì il cristianissem (vieuta constantinea) che dueva la finala daventar sut Theodosius I a la fin dal quart tschientaner la religiun statala da l’Imperi. Igl ha pudì sa furmar ina baselgia imperiala, cumbain ch’èn adina puspè proruts conflicts teologics (arianissem, monofisitissem).
Tras la spartiziun da l’imperi l’onn 395 è sa furmà in Imperi roman occidental (ch’ha existì fin il 476) ed in Imperi roman oriental. Nà dal nord (ils Germans al Rain e Danubi) e da l’ost (Imperi dals Sassanids) èn ils Romans vegnids ferm sut squitsch. Ils imperaturs en il vest na disponivan la finala strusch pli da pussanza factica, mabain eran dependents dals schefs d’armada. L’ost percunter, ch’era economicamain pli ferm, ha surmuntà pli u main intact la crisa dal 5avel tschientaner, ma è sa chattà en il 6avel tschientaner en in stadi da guerra quasi permanent.
Migraziun dals pievels e fin da l’antica
A la fin dal quart tschientaner, cun l’avanzament dals Huns en l’Europa da l’Ost, ha cumenzà l’uschenumnada migraziun dals pievels. Quella ha manà en pliras undas, ad in moviment da fugia da pliras stirpas (surtut germanas) e dueva ir a fin cun l’invasiun dals Langobards en l’Italia l’onn 568. Blers aspects da la migraziun dals pievels vegnan considerads oz a moda pli differenziada. En quest connex vegn accentuà ch’ils invasurs germans eran main interessads a destruir, mabain a sa participar a la cultura antica, la quala han er anc tgirà ils stadis successurs german-romans dal 6avel tschientaner. L’onn 476 è l’Imperi roman occidental ì a fin, quai che n’è però strusch vegnì recepì dals contemporans en quest senn (a Constantinopel regiva anc adina in imperatur) e ch’ha pir survegnì pli tard ina muntada pli gronda.
Pajais Bass
Expensas publicas
Il 2009 ha il budget dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 410 milliardas dollars ed entradas da 368 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget en l’autezza da 5,3 % dal product naziunal brut.
Ils debits dal stadi muntavan il 2009 a 497 milliardas dollars u 62,2 % dal product naziunal brut.
Il 2006 èn vegnids impundids 9,4 % da las expensas statalas (en procent dal product naziunal brut) per il sectur da sanadad, 5,3 % per la furmaziun e 1,6 % per il militar.