cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pajais Bass
Traffic
La rait da vias dals Pajais Bass mesira en tut 116 500 kilometers. Las viafiers han ina lunghezza da 2808 kilometers e furman la rait cun la pli auta frequenza en tut l’Europa. Radund 44 % da l’entir transport succeda sin via e 40,5 % sin la viafier.
Ils flums Rain, Maas e Schelde che curran nà da l’exteriur europeic tras ils Pajais Bass vers la Mar dal Nord fan dal pajais in punct central da la navigaziun interna europeica. Sur decennis ha il port da Rotterdam furmà il pli grond port dal mund; il 2004 ha el pers questa posiziun al port da Schanghai, è però restà il pli grond port da l’Europa. Ulteriuras impurtantas citads da port ollandaisas èn Amsterdam, Eemshaven e Vlissingen/Terneuzen.
En ils Pajais Bass sa chattan dus impurtants eroports: Schiphol e Rotterdam-Den Haag. Schiphol furma il pli grond eroport en ils Pajais Bass e gioga er in’impurtanta rolla a nivel internaziunal. El tutga tar ils gronds eroports europeics e sa chatta areguard il dumber da passagiers sin la tredeschavla plazza mundiala.
En l’entir pajais existan trais citads cun in sistem da metro, numnadamain Rotterdam, Den Haag ed Amsterdam.
Fitg derasà en tut il pajais è ultra da quai il velo. Als velocipedists stattan savens a disposiziun agens vials u in’atgna rait da vias. Cun en media 43 morts da traffic ad onn sin in milliun abitants è il traffic en ils Pajais Bass il pli segir da l’entir spazi da l’Uniun europeica.
Pictura ed art
thumb|180px|Las famusas flurs-sulegl da Van Gogh Dals Pajais Bass derivan numerus picturs da renum mundial. In dals pli enconuschents artists da la fasa tempriva furma Hieronymus Bosch. Cun il temp da fluriziun da la republica en il 17avel tschientaner, l’uschenumnà temp dad aur, è alura collià in grond dumber d’artists sco Rembrandt van Rijn, Jan Vermeer, Frans Hals, Carel Fabritius, Gerard Dou, Paulus Potter, Jacob Izaaksoon van Ruisdael u Jan Steen. Durant quest’epoca eran activs en ils Pajais Bass var 700 artists che producivan mintg’onn radund 70 000 maletgs. Ina tala producziun è singulara en tut l’istorgia d’art e n’è vegnida cuntanschida ni durant la renaschientscha en l’Italia ni durant il temp da l’impressiunissem en Frantscha. Enconuschents artists d’ulteriuras epocas furman Vincent van Gogh e Piet Mondrian. M.C. Escher ed Otto Heinrich Treumann èn stads enconuschents grafichers.
Architectura
Architects ollandais han surtut dà impurtants impuls a l’architectura dal 20avel tschientaner. Da menziunar èn Hendrik Petrus Berlage ed ils architects da la gruppa De-Stijl (Robert van ’t Hoff, Jacobus Johannes Pieter Oud, Gerrit Rietveld). Johannes Duiker è stà in represchentant dal moviment modern. Mart Stam è en emprima lingia stà activ en Germania e l’uschenumnada Scola dad Amsterdam (Michel de Klerk, Het Schip) ha contribuì decisivamain a l’architectura expressiunistica.
Er suenter la Segunda Guerra mundiala èn resortids architects innovativs. Aldo van Eyck e Herman Hertzberger han marcà il structuralissem. Piet Blom è enconuschent per sias ‹chasas sin plantas› singularas. Dals architects ch’appartegnan a las tendenzas architectonicas actualas èn da menziunar Rem Koolhaas ed ils biros MVRDV, Mecanoo, Erick van Egeraat e Neutelings-Riedijk.
Istorgia da l'Europa
Migraziun dals pievels e fin da l’antica
Suenter la fin da l’antica è l’Europa dal Vest stada segnada da differents reginavels ch’èn per part be stads da curta durada. L’Imperi roman occidental, da tempra hellenistica – er numnà pli tard tenor sia nova chapitala Imperi bizantin –, ha pudì sa mantegnair in ulteriur millenni fin la conquista da sia chapitala l’onn 1453.
L’expansiun dals Arabs ch’ha cumenzà en il 8avel tschientaner ha manà la cultura islamica a la costa da la Mar Mediterrana, da l’Asia Minura sur la Sicilia fin en Spagna. Las sveltas conquistas arabas èn er stadas ina consequenza dal fatg che l’Imperi roman oriental era flaivlentà, essend quel stà gia dapi l’onn 628 en stadi da guerra cun l’Imperi dals Sassanids. La Roma orientala ha pudì tegnair in territori imperial restant ed uschia franar l’avanzament arab en l’ost. L’invasiun dals Arabs en la regiun da la Mar Mediterrana ha mess fin definitivamain a l’antica; il cunfin tranter l’antica tardiva ed il temp medieval tempriv è però fluctuanta.
Temp medieval
thumb|250px|Unfrendas da la mort naira En l’epoca da transiziun da l’antica tardiva al temp medieval tempriv, il temp dals Merovings, è la cultura citadina degenerada, il commerzi ha laschà suenter fitg ferm ed ils umans èn returnads a las cuminanzas ruralas. Il feudalissem ha remplazzà l’administraziun centrala romana. La suletta instituziun ch’ha survivì il declin da l’Imperi roman occidental è stada la baselgia, la quala ha conservà ina part da l’ierta culturala romana e furmà fin en il 14avel tschientaner ordaifer Bizanz in dals centers da furmaziun e scienza. Bizanz ha enconuschì da quel temp ina fluriziun sut l’imperatur Basileios II, ha silsuenter però pers plirs territoris ed adina dapli pussanza.
L’onn 800 ha papa Leo III curunà Carl il Grond sco imperatur roman. En il pensar dals contemporans ha quai muntà la restauraziun da l’Imperi roman da l’antica. Aachen, la nova residenza principala da l’imperatur, è daventà in center d’art e scienzas ed ha mess ad ir la renaschientscha carolingica ch’ha fatg flurir la cultura e muntà ina reorientaziun a l’antica. Carl ha conquistà vastas parts da l’Italia e d’auters stadis cunfinants ed engrondì uschia ses imperi. El è vegnì sustegnì dal papa, il qual na pudeva betg pli sa fidar da la protecziun da l’Imperi bizantin. En questa moda è il papa daventà l’emprim in vasal da l’imperatur, il qual protegiva Roma dals privels dals Langobards e Saracens. Pli tard però èn ils bains dal papa vegnids transfurmads en il stadi papal ch’ha cumpiglià vastas parts da l’Italia Centrala.
Da la spartiziun da l’Imperi sin ses figls è sa furmà l’Imperi francon dal Vest, dal qual dueva sa sviluppar en il 9avel e 10avel tschientaner la Frantscha, ed en l’Imperi ostrofrancon, dal qual è sa furmà cun la curunaziun dad Otto I sco imperatur l’onn 962 il Sontg Imperi roman (il qual porta però pir dapi il 1254 quest num). Durant e suenter las guerras da successiun è il sistem feudal daventà adina pli impurtant. Il Sontg Imperi roman n’è mai sa sviluppà ad in stadi naziunal, mabain ha represchentà explicitamain in’idea universala. La posiziun da la curuna roiala envers ils signurs territorials pussants n’era però betg fitg ferma, uschia ch’è sa sviluppada ina furma da regenza consensuala.
Las conquistas dals Normans en l’Engalterra ed en l’Italia dal Sid han furmà ulteriurs impurtants terms en l’istorgia europeica da quel temp. En l’Engalterra è s’etablida en il 12avel tschientaner la chasa Plantagenet che disponiva er d’impurtantas possessiuns en Frantscha. Quai ha manà repetidamain a conflicts, er militars, cun la curuna franzosa, a la quala igl è reussì a partir da la fin dal 12avel tschientaner da consolidar pli ferm sia pussanza. La culminaziun da quest svilup marchescha la Guerra da tschient onns en il 14avel e 15avel tschientaner. En l’Italia dal Sid ed en la Sicilia è sa sviluppà in reginavel norman, il qual è vegnì a la fin dal 12avel tschientaner en ils mauns dals Staufer, per vegnir alura ils onns 1260 en possess da la famiglia Anjou.
En il 11avel tschientaner han las citads-stadi independentas da l’Italia sco Venezia e Firenza enconuschì in temp da fluriziun economic e cultural; a medem temp èn vegnidas fundadas en l’Italia las emprimas universitads da l’Europa. Sper il Sontg Imperi roman, la Frantscha ed il stadi papal èn sa furmads reginavels sco l’Engalterra, la Spagna, l’Ungaria, la Pologna u la Rus da Kiev. Ils territoris da la Germania e da l’Italia percunter èn restads sparpagliads en in grond dumber da stadis feudals pitschens e da citads independentas che suttastevan be formalmain a l’imperatur.
En rom dal Schisma oriental da l’onn 1054 è la baselgia sa spartida en l’occident catolic-roman e l’occident ortodox. Quai ha manà ad in’alienaziun durabla tranter quests dus territoris. Il punct il pli bass da quest svilup ha furmà la conquista e sblundregiada da Constantinopel en rom da la Quarta Cruschada l’onn 1204. A la fin dal 11avel tschientaner han cumenzà las cruschadas en il Proxim Orient, las qualas han cuntinuà cun differenta intensitad fin en il 13avel tschientaner.
En il temp medieval han er existì pussanzas d’ordaifer l’Europa ch’han exequì in domini sur parts dal continent. Vers la fin dal 6avel tschientaner han ils Avars controllà vastas parts dal Balcan, ma gia en il 7avel tschientaner ha lur domini cumenzà ad ir da rendì. Ils onns 790 han ils Francs sut Carl il Grond battì ils Avars, il reginavel restant da quels è sa dissolvì definitivamain fin en il 9avel tschientaner. L’avrigl 711 ha cumenzà l’invasiun dals Umaiads en la Spagna dal Sid, la quala ha mess il crap da fundament per il domini arab sin la Peninsla Araba ch’ha durà fin l’onn 1492. Dal temp da sia pli gronda extensiun ha lur domini cumpiglià sper la Spagna odierna er il Portugal e parts da la Frantscha dal Sid. Surtut tras la scola da translaziun da Toledo èn scrittiras arabas or dals secturs astronomia, fisica, alchemia e matematica vegnids translatadas en il latin resp. castilian. Las enconuschientschas ch’ins ha s’acquistà en questa moda èn tranter auter arrivadas en l’Italia ed han gì ina grond’influenza sin l’origin da la scolastica. A l’entschatta dals onns 1220 ha cumenzà sut ils generals da Dschingis Khan, Jebe e Subutai, l’invasiun dals Mongols en l’Europa. En l’Ucraina odierna han els l’emprim battì in’armada russa en la Battaglia a la Kalka. A partir dal 1237 han Dschötschi e Batu Khan conquistà la gronda part dals principadis russ. Els èn penetrads il 1241 en la Germania, Tschechia ed Austria odierna ed han victorisà en la Battaglia sper Liegnitz (Pologna) ed en la Battaglia sper Muhi (Ungaria). Questas conquistas èn daventadas la Horda dad aur, la quala ha furmà in impurtant factur da pussanza anc fin il 1502. Entras la pax mongolica ha gì lieu er qua ina pli gronda activitad da viagiar en omaduas direcziuns ed in transfer tecnologic vers l’Europa.
Ina da las pli grondas catastrofas ch’ha tutgà l’Europa ha furmà la pestilenza. Igl ha dà in’entira retscha d’epidemias, ma la pli greva da tuttas è stada la ‹mort naira› ch’ha furià ils onns 1346 fin 1352 e probablamain mazzà in terz da la populaziun da l’Europa. La pandemia è l’emprim cumparida en l’Asia ed è sinaquai avanzada sur las rutas da commerzi en l’Europa. En connex cun l’erupziun da la pesta han er gì lieu persecuziuns dals Gidieus.
Renaschientscha e refurmaziun
thumb|170px|Sandro Botticelli: Maletg d’in um giuven che tegna ina medaglia da Cosimo de’ Medici En il 15avel tschientaner, a la fin dal temp medieval, eran sa furmads stadis naziunals pussants sco la Frantscha, l’Engalterra u la Pologna-Lituania. La baselgia percunter aveva pers bler da sia pussanza tras corrupziun, differenzas d’opiniun a l’intern e la derasaziun da la cultura che dueva manar dal temp da la renaschientscha ad in ulteriur svilup en l’art, la filosofia, la scienza e la tecnica.
En connex cun la dumonda da la predominanza en l’Europa eran ils novs stadis naziunals cumpigliads permanentamain en midadas politicas e conflicts. Surtut cur ch’ha cumenzà la refurmaziun, la quala Martin Luther aveva mess ad ir cun derasar il 1517 sias tesas davart il commerzi cun perduns, han guerras politicas e da religiun devastà il continent. L’«epoca dal schisma» ha manà a la ruptura tranter il catolicissem ed il protestantissem. En l’Engalterra ha il retg Henry VIII rut cun Roma e declerà sasez sco chau da la baselgia. En Germania ha la refurmaziun unì ils differents prinzis protestants cunter l’imperatur catolic or da la chasa da Habsburg. En Frantscha han gì lieu otg guerras cunter ils ughenots, cun la mazzacra da la notg da Baltramieu il 1572 sco culminaziun; alura ha l’Edict da Nantes dal 1598 gidà a calmar per in tschert temp la situaziun.
Pajais Bass
Scienza e tecnologia
Scienziads da muntada internaziunala che derivan dals Pajais Bass èn tranter auter Erasmus von Rotterdam, Baruch Spinoza, Christiaan Huygens ed Antoni van Leeuwenhoek. Er René Descartes ha passentà la gronda part da sia perioda activa en ils Pajais Bass. Insumma han numerus scienziads persequitads chattà qua dapi il temp modern tempriv asil e pussaivladads d’activitad.
La sociologia moderna è vegnida fundada ed influenzada decididamain da S. Rudolf Steinmetz. Per la medischina dal temp modern tempriv ha la citad da Leiden furmà in impurtant center. Oz datti en ils Pajais Bass 14 universitads statalas e numerusas scolas autas. A Noordwijk è er staziunada l’Agenzia spaziala europeica (ASE/ESA).
Litteratura
Durant l’epoca d’aur (De Gouden Eeuw) dal 17avel tschientaner n’ha betg be flurì la pictura, mabain er la litteratura. Ils pli enconuschents represchentants da quella èn Joost van den Vondel e Pieter Corneliszoon Hooft.
Tranter il 1942 ed il 1944 ha Anne Frank scrit ses diari che dueva vegnir enconuschent en tut il mund. Durant l’occupaziun dal pajais tras la Germania naziunalsocialistica eran ella e sia famiglia sa zuppads per mitschar da la deportaziun en in champ da concentraziun – la finala adumbatten.
Musica
Entaifer l’epoca da la renaschientscha è er la Scola ollandaisa stada da grond’impurtanza. Quella è però surtut vegnida purtada da Flams, Franzos e d’abitants dal Contadi da Hainaut. La vita musicala ollandaisa sco tala n’ha ditg betg cuntanschì il nivel da l’ulteriura musica classica europeica. Pir vers la fin dal 19avel tschientaner ha gì lieu ina professiunalisaziun ed èn sa furmads orchesters e musicas da chombra. Il pli enconuschent violinist e directur d’orchester contemporan è André Rieu.
Impurtants cumponists ollandais dal temp enturn il 1800 èn per exempel stads Johann Wilhelm Wilms e Carol Anton Fodor ch’èn omadus s’orientads a la classica viennaisa. En il 19avel tschientaner ha surtut la romantica tudestga influenzà la vita musicala, sco che quai sa mussa per exempel tar Richard Hol. Bernard Zweers ha empruvà sco emprim da sviluppar ina musica naziunala specificamain ollandaisa. Ad el èn suandads Julius Röntgen ed Alphons Diepenbrock, cun agid dals quals la musica ollandaisa ha finalmain pudì tegnair pass cun ils svilups musicals internaziunals. Impurtants cumponists dal 20avel tschientaner èn Willem Pijper, Matthijs Vermeulen, Louis Andriessen, Otto Ketting, Ton de Leeuw, Theo Loevendie, Misha Mengelberg, Tristan Keuris e Klaas de Vries.
Golden Earring, bain la band da rock ollandaisa la pli enconuschenta, ha gì ils onns 1970 in grond success cun hits sco ‹Radar Love›. Enconuschentas internaziunalmain eran ils onns 1970 ultra da quai bands sco Ekseption (cun Rick van der Linden), Focus e Shocking Blue. Medemamain naschids en ils Pajais Bass èn Eddie ed Alex Van Halen da la band da hardrock americana Van Halen.
220px|thumb|North Sea Jazz Festival Musicists actuals ch’èn enconuschents a nivel internaziunal èn per exempel Herman van Veen, Robert Long, Nits, Candy Dulfer, Anouk Teeuwe, Ellen ten Damme e Tiësto. Il North Sea Jazz Festival ad Ahoy Rotterdam (pli baud a Den Haag) tutga tar ils pli impurtants festivals da ses gener.
Dapi intgins decennis è la musica en lingua ollandaisa (nederlandstalige muziek) fitg populara. Il nestor da quest gener è Peter Koelewijn ch’ha gia cumenzà avant 50 onns cun rock’n’roll en sia lingua materna. Pli tard è vegnì vitiers il chantautur Boudewijn de Groot. A l’entschatta dals onns 1980 hai dà in cult da la musica da pop ollandaisa cun Doe Maar, Het Goede Doel u Frank Boeijen. Suenter il 1984 è la popularitad da questa musica sa sminuida per radund diesch onns; alura è suandà in revival che perdura fin oz.
Istorgia da l'Europa
Expansiun coloniala
Las numerusas guerras n’han betg retegnì ils novs stadis da perscrutar e conquistar vastas parts dal mund, surtut l’America ch’era vegnida scuverta da nov. A l’entschatta dal 16avel tschientaner han la Spagna ed il Portugal, ch’èn stads a la testa da questas scuvertas, furmà ils emprims stadis ch’han fundà colonias en l’America dal Sid sco er posts da commerzi a la costa da l’Africa e da l’Asia; curt temp suenter han però er la Frantscha, l’Engalterra ed ils Pajais Bass cumenzà ad endrizzar colonias.
La Spagna controllava vastas parts da l’America dal Sid e las Filippinas. La Gronda Britannia possedeva l’entira Australia, la Nova Zelanda, l’India e vastas parts da l’Africa e da l’America dal Nord. La Frantscha aveva acquistà il Canada e parts da l’India (tuts dus ha ella pers il 1763 a la Gronda Britannia), parts da l’Asia dal Sidost (Indochina franzosa) e grondas parts da l’Africa. Ils Pajais Bass han obtegnì l’Indonesia ed intginas inslas en la Caribica. Al Portugal tutgavan la Brasilia e plirs territoris en l’Africa ed Asia. Pli tard han er autras pussanzas sco la Russia, la Germania, la Belgia e l’Italia acquistà colonias ed ordaifer l’Europa ils Stadis Unids ed il Giapun.
17avel e 18avel tschientaner
En quests dus tschientaners han las tensiuns religiusas e dinasticas cuntanschì lur culminaziun en la Guerra da trent’onns (1618–1648) ch’ha furmà la pli lunga perioda da guerra a la quala è stada participada quasi l’entir continent. Questa guerra ha cumenzà cun l’uschenumnada defanestraziun da Prag ed è ida a fin cun la Pasch vestfalica, la quala ha procurà als signurs territorials en il Sontg Imperi roman ina vasta suveranitad ed ha mess ad ir il svilup da stadis naziunals. Tras la Guerra da trent’onns èn entiras regiuns vegnidas devastadas e depopuladas ed igl ha duvrà dapli ch’ina generaziun fin che la populaziun è puspè sa revegnida. L’urden feudal dal temp medieval è sa schlià per gronda part en il 17avel tschientaner. Ils conts e prinzis han pers cun l’independenza creschenta da la populaziun bler facultad ed a l’imperatur è restà a la fin be la nunpussanza da l’Imperi, quai ch’ha mess ad ir en Germania la structura sparpagliada dals stadis pitschens, ha rinforzà resp. mess ad ir l’absolutissem, ma dueva la finala er dar nov schlantsch a l’idea dals stadis naziunals.
Las structuras da pussanza en midament cuntinuant han laschà enavos fastizs en la cultura ed en la schientscha collectiva dals umans. Plaunsieu ha cumenzà a sa furmar ina burgaisia conscienta da sasezza; e da la fluriziun dal commerzi è sa sviluppà il mercantilissem sco nova furma economica.
Suenter il 1529 han ils Tircs danovamain assedià il 1683 Vienna. Tras intervenziun dal papa è sa furmada ina vasta coaliziun per defender l’Europa cunter ils Tircs. La pli ferma pussanza militara da quel temp, la Frantscha sut Louis XIV, n’è però betg sa participada a la coaliziun, mabain ha profità dal fatg che l’imperatur tudestg era occupà cun la defensiun dals Tircs per cuntinuar sias guerras da reuniun.
Ord vista da l’istorgia spiertala ha la filosofia da l’illuminissem cuntinuà cun quai che la renaschientscha aveva cumenzà. Las novas ideas spiertalas han flaivlentà la posiziun da la religiun e mess il fundament per emprims moviments democratics. Las scienzas natiralas han cuntanschì gronds progress; cun invenziuns sco la maschina a vapur ha cumenzà a la fin dal 18avel tschientaner la Revoluziun industriala, l’economia è sa sviluppada al chapitalissem tempriv. A partir da l’onn 1756 ha gì lieu la Guerra da set onns cun la Prussia e la Gronda Britannia d’ina vart e l’Austria, Frantscha e Russia da l’autra. La midada principala sin champ politic è stà l’avanzament da la Prussia a la pussanza gronda; l’eveniment da dimensiun mundiala ha furmà il fatg che la Frantscha ha pers ina gronda part da sias colonias a la Gronda Britannia, la quala ha tschentà uschia il crap da fundament da ses imperi mundial. thumb|230px|Battaglia da Trafalgar (1805) Vers la fin dal 18avel tschientaner èn ils eveniments sa precipitads en Frantscha: Suenter ch’il retg Louis XVI, sustegnì da la noblezza e da la baselgia, ha refusà da surdar a l’uschenumnà terz stan dapli pussanza politica, è prorutta il 1789 la Revoluziun franzosa. Igl è quai stà ina da las emprovas decisivas da stgaffir in stadi tenor ils princips da libertad, egualitad e fraternitad. Il retg è vegnì executà, en Frantscha è vegnida proclamada la republica ed installada ina regenza tenor princips democratics. En ils scumbigls ch’èn suandads, ils quals han tranter auter manà a decleraziuns da guerra da la gronda part da las monarchias europeicas, è general Napoleun Bonaparte avanzà il 1799 suenter in culp da stadi a la pussanza. En Frantscha han ins mess en vigur da quel temp la separaziun da las pussanzas, quai ch’ha furmà l’entschatta da la fin dal feudalissem en tut l’Europa. Per evitar che las structuras da pussanza sa midian e che las ideas revoluziunaras sa derasian er en auters stadis, han las monarchias europeicas manà a la fin dal 18avel tschientaner las Guerras da coaliziun.
19avel tschientaner
En rom da las numerusas guerras da l’èra napoleonica ha Napoleun victorisà pliras giadas l’imperatur habsburgais dal Sontg Imperi roman. Il 1804 ha quest ultim surpiglià il titel d’in imperatur da l’Austria e suenter la furmaziun da l’uschenumnada Confederaziun dal Rain l’onn 1806 ha el renunzià a la curuna imperiala roman-tudestga, quai ch’ha muntà la fin dal Sontg Imperi roman. Er cunter la Prussia e la Russia ha Napoleun victorisà repetidamain. Per in tschert temp ha el puspè laschà reviver in stadi polonais en furma dal ducadi da Varsovia, suenter che quel era vegnì destruì a la fin dal 18avel tschientaner tras la Prussia, l’Austria e la Russia. Il 1804 ha Napoleun sa laschà proclamar sco imperatur franzos. Il 1815 è el vegnì battì definitivamain sper Waterloo.
Sumegliant a la situaziun en Germania han las revoluziuns democraticas e liberalas en l’Italia fatg naufragi ed è l’unificaziun taliana la finala vegnida messa tras en ils principadis talians. Suenter trais guerras d’independenza cunter l’Austria è sa furmà il stadi naziunal talian sco Reginavel d’Italia sut domini da la Sardegna. Il 1861 è il retg sard Vittorio Emanuele vegnì proclamà sco retg talian. Ses primminister Camillo Benso cont da Cavour ha giugà per Sardegna-Piemunt e per l’Italia ina rolla cumparegliabla a quella da Bismarck en la Prussia e l’Imperi tudestg. En Frantscha han ins, suenter la sconfitta en la guerra cunter la Germania, cupitgà l’imperatur Napoleun III e proclamà la Terza Republica franzosa. En il decurs dals scumbigls politics en Frantscha èn ils burgais da Paris e lavurants sa revoltads cunter la politica d’orientaziun prussiana da la giuvna republica ed han fundà la Communa da Paris. Quella vala sco emprima emprova da revoluziunar l’urden politic tenor princips socialistic-communistics, ma è gia vegnida abattida suenter paucas emnas a moda sanguinusa. L’ultim decenni dal 19avel tschientaner è stà segnà d’ina concurrenza economica e politica creschenta tranter las pussanzas grondas da l’Europa Centrala, surtut da l’Imperi tudestg, da la Frantscha e da la Gronda Britannia. Questa concurrenza ha tranter auter manà ad ina pli ferma militarisaziun da la societad, ad ina cursa d’armament, a la «cursa per l’Africa» ed Asia (Great Game) ed a la culminaziun da l’imperialissem e naziunalissem. A lunga vista – surtut suenter che l’imperatur Wilhelm I ha schlià il sistem d’allianzas da Bismarck ch’aveva procurà per ina tscherta stabilitad tranter ils stadis – dueva quest svilup escalar en l’Emprima Guerra mundiala.
Emprima mesadad dal 20avel tschientaner: guerras mundialas
thumb|190px|L’Europa avant l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala (1914) Il 20avel tschientaner ha manà entaifer l’Europa a midadas dramaticas da la structura da pussanza ed a la sperdita da sia dominanza culturala ed economica sur ils auters continents.
Gia durant la belle époque han las rivalitads tranter las pussanzas europeicas cuntanschì dimensiuns adina pli criticas, fin ch’è prorutta il 1914 l’Emprima Guerra mundiala. Las Pussanzas centralas Germania, Austria-Ungaria, Imperi osmanic e Bulgaria han battì cunter l’Entente che sa cumponiva da la Frantscha, Gronda Britannia e Russia e ch’è pli tard vegnida rinforzada tras l’Italia (1915), ils Stadis Unids (1917) ed ulteriurs stadis.
Pajais Bass
Musica
Las pli enconuschentas bands da rock e pop da l’èra pli nova èn Bløf ed il duo Acda en de Munnik ch’è sa fatg in num cun in program d’art pitschen. Anc pli autas cifras da vendita cuntanschan artists da schlagher sco Marco Borsato, Jan Smit e Frans Bauer. Impurtants rappers dals Pajais Bass èn Ali B e Lange Frans. Ultra da quai èn diversas furmas da metal fitg popularas. Enconuschentas bands da quest gener èn Heidevolk, Epica, Within Temptation, Delain, The Gathering u After Forever.
Dapi ils onns 1990 è sa sviluppà en ils Pajais Bass in nov stil da musica ch’è daventà adina pli popular en l’Europa ed en ils Stadis Unids: hardcore techno u gabber. Il trance è arrivà nà da la Germania en ils Pajais Bass ed ha cuntanschì là sia pli gronda popularitad en tut il mund. Dapi intgins onns èn er ils stils successurs jumpstyle, hardstyle e speedcore fitg populars.
Cabaret
Questa furma d’art è ordvart populara en ils Pajais Bass. Er en la conversaziun da mintgadi integrescha la populaziun gugent grapje (pitschnas sgnoccas u spass). Ils gronds maisters dal cabaret suenter la Segunda Guerra mundiala èn stads Wim Kan (cabaret politic), Wim Sonneveld e Toon Hermans sco er Rudi Carrell en Germania.
Gasettas e revistas
Las gasettas tradiziunalas las pli impurtantas dal pajais èn ‹De Telegraaf›, ‹AD›, ‹de Volkskrant›, ‹NRC Handelsblad› e ‹Trouw›. Dapi il 1999 vegnan quellas concurrenzadas da diversas gasettas gratuitas; quellas e l’internet han per part manà ad ina ferma diminuziun dals lecturs. Cun ‹De Groene Amsterdammer›, ‹Elsevier›, ‹HP/De Tijd›, ‹Vrij Nederland› cumparan quatter revistas emnilas da caracter politic.
Radio e televisiun
Producziuns americanas u englaisas na vegnan betg sincronisadas (cun excepziun d’emissiuns per uffants), mabain emessas directamain per englais.
Sport
Sco sport naziunal vala en ils Pajais Bass il ballape. L’organisaziun precursura da la federaziun da ballape naziunala è vegnida fundada gia l’onn 1889. La squadra da ballape naziunala, che vegn numnada Nederlands elftal u Oranje, tutga tar las pli fermas dal mund. Dapi il 1976 èn ils Ollandais sa participads nov giadas al campiunadi europeic ed han gudagnà l’onn 1988 il titel. Al campiunadi mundial èn els stads preschents dapi il 1934 diesch giadas. Il 1974, 1978 e 2010 èn els daventads segunds, il 2014 terzs.
En il sport motorisà èn surtut enconuschents ils trajects da campiunadi mundial da moto e da speedway sin glatsch ad Assen sco er l’anteriur cirquit da furmla1 a Zandvoort.
Cuschina
thumb|220px|Kaasmarkt a Gouda (2004) En la cuschina tradiziunala ollandaisa prevalan – sco en la cuschina tudestga – tartuffels, legums e liongias (per exempel en il stamppot). Il pli derasads èn frieten u patat, ollandais per pommes frites, cun diversas sosas. Ulteriuras spezialitads èn il gouda (chaschiel) e hollandse nieuwe, ina tratga da peschs.
Enconuschents sur ils cunfins èn er il vla (puding ollandais) e las frikandel (rollas da brassar), plinavant ils kibbeling (buccadinas da peschs che vegnan preparadas sco nuggets da pulaster).
Pervi da la tradiziun sco pussanza maritima èn er influenzas nà da surmar sa fatgas valair en la cuschina ollandaisa. Exempels èn nasibal u bamibal, variaziuns da nasi goreng resp. bami goreng.
Istorgia da l'Europa
Emprima mesadad dal 20avel tschientaner: guerras mundialas
Malgrà la sconfitta da la Russia l’onn 1917 ha victorisà il 1918 l’Entente. La guerra ha furmà ina da las raschuns principalas per la Revoluziun d’october ch’ha manà a la fundaziun da l’Uniun sovietica.
En il Contract da Pasch da Versailles han ils victurs adossà a la Germania custs da reparaziun ordvart severs. En rom dals ulteriurs Contracts da Paris han ins stgaffì sin il territori da l’anteriura Austria-Ungaria al lieu dal stadi multinaziunal ina retscha da novs stadis sco l’Austria, l’Ungaria, la Pologna, la Tschecoslovachia e la Jugoslavia, cun la finamira teoretica da promover l’autodeterminaziun dals pievels. En il decurs dals proxims decennis han la tema dal communissem e la crisa economica mundiala effectuà che regenzas autoritaras e totalitars èn vegnidas a la pussanza: Faschists en l’Italia (1922), naziunalsocialists en Germania (1933), franquists en Spagna (suenter la fin da la guerra civila il 1939) ed er en blers auters stadis sco per exempel en l’Ungaria.
Il 1937 han la Germania ed il Giapun fatg l’uschenumnà Patg anticomintern, al qual è s’associada il 1937 l’Italia ed il qual è vegnì cumplettà il 1940 en furma dal Patg da las trais pussanzas tras la cooperaziun militara. Encuraschà supplementarmain tras la Cunvegna da Minca dal 1938 e sa basond sin il Patg da nunagressiun cun l’Uniun sovietica, ha la Germania provocà il prim da settember 1939 cun l’attatga sin la Pologna la Segunda Guerra mundiala. Suenter emprims success, tranter auter l’occupaziun da la Pologna, da la Frantscha e dal Balcan fin l’onn 1940, èn suandadas la guerra cunter l’Uniun sovietica e la decleraziun da guerra cunter ils Stadis Unids per sustegnair il Giapun. Suenter emprimas victorias en Russia, è la Wehrmacht vegnida franada il december 1941 davant Moscau ed ha subi in onn pli tard ina sconfitta decisiva en la Battaglia da Stalingrad. Las forzas armadas alliadas han victorisà en l’Africa dal Nord en las duas battaglias dad El Alamein, han occupà a partir dal 1943 l’Italia ed han conquistà il 1944 cun l’operaziun Overlord la Frantscha. La primavaira 1945 è la Germania vegnida occupada nà da l’ost da truppas sovieticas e nà dal vest da truppas americanas e britannicas. Ils schuldads alliads ch’avanzavan èn fruntads en blers lieus sin maletgs orribels: En numerus champs da concentraziun e champs exteriurs entaifer la Germania ed ils territoris occupads eran milliuns da Gidieus, Sinti e Roma, socialdemocrats, communists, spirituals, persunas incapablas da lavurar, praschuniers da guerra sovietics e civilists polonais vegnids sajettada u gasifitgads, e blers èn morts da la fom u da malsognas. In’emna suenter il suicidi da Hitler ha la Wehrmacht capitulà senza resalvas ils 8 da matg 1945. Il Giapun ha capitulà l’avust 1945, suenter ch’ils Stadis Unids avevan destruì las citads Hiroshima e Nagasaki cun bumbas atomaras.
Dal suenterguerra fin la fin da la Guerra fraida
Las duas guerras mundialas, surtut la segunda, han mess fin a la posiziun dominanta da l’Europa en il mund. La charta geografica da l’Europa è vegnida dissegnada da nov cur ch’il continent è daventà en la Guerra fraida il champ da tensiun principal tranter las novas superpussanzas, ils Stadis Unids chapitalistics e l’Uniun sovietica communistica. La ‹tenda da fier› ha furmà la lingia da separaziun tranter il mund dal vest ed il bloc da l’ost sovietic cun la Pologna, la Tschecoslovachia, l’Ungaria, la Rumenia, la Bulgaria e la Republica democratica tudestga. Militarmain stevan in visavi l’auter la NATO manada dals Stadis Unids ed il Patg da Varsovia sut controlla sovietica.
Partind da l’Europa dal Vest ed Europa Centrala è sa sviluppà entaifer ils stadis d’orientaziun occidentala in process d’integraziun economica e politica: Partind da la Communitad europeica da charvun e d’atschal è sa furmada la Communitad economica europeica (1957), la quala è vegnida transfurmada cun il Contract da Maastricht en l’Uniun europeica.
En l’Europa da l’Ost hai dà en ils stadis communistics divers moviments che bramavan libertad politica ed ideologica. Malgrà divers cuntraculps (Ungaria 1956, Tschecoslovachia 1968) è il bloc da l’ost stà confruntà vinavant cun malcuntentientscha a l’intern, betg il davos er pervi da la situaziun economica ch’è sa pegiurada pervi da sbagls en la politica economica e la cursa d’armament sfranada. Suenter la crudada da la tenda da fier l’atun 1989 è il bloc da l’ost dà dapart, il 1991 è l’Uniun sovietica sa schliada e la Jugoslavia ha cumenzà a scrudar en guerras sanguinusas. En l’Europa da l’Ost èn sa furmads divers novs stadis, la Germania è puspè sa reunida e pass per pass è suandada ils proxims onns l’extensiun a l’ost da l’Uniun europeica.
Svilups actuals
thumb|160px|Eurotower a Francfurt Suenter la fin da la Guerra fraida e la dissoluziun dals blocs han ins inizià process multifars da democratisaziun, da discharmament e d’integraziun politica (extensiun da l’Uniun europeica vers ost). Da l’autra vart è per part sa fatga valair ina politica pli naziunalistica (p.ex. la Russia sut Putin), ina tendenza ch’è anc creschida sut l’impressiun da diversas attatgas terroristicas (p.ex. en ils Stadis Unids suenter las attatgas da terror dals 11 da settember 2001). Medemamain occupan diversas dumondas da secessiun resp. reorientaziun politica la communitad internaziunala (p.ex. la posiziun da la Catalugna envers la Spagna, da la Gronda Britannia envers l’Uniun europeica u dal Cosovo envers la Serbia).
Betg il davos sut l’impressiun che l’economia mundiala en sia furma actuala rinforzia la discrepanza tranter las classas cun entradas bassas e quellas cun entradas autas èn sa furmadas adina dapli gruppaziuns che cloman suenter ina reorientaziun en dumondas economicas e politicas. Numerus da quests uschenumnads novs moviments socials – ch’èn per part gia sa furmads a partir dals onns 1970/80, e quai savens ordaifer las structuras da participaziun politica etablidas – pretendan in resguard commensurà da dumondas che pertutgan la situaziun dal Terz Mund, la rolla da la dunna en la societad ed en il mund da lavur sco er ina politica da l’ambient che prenda serius il stgaudament global.
Istorgia da las Alps
La regiun alpina è vegnida colonisada gia en il temp paleolitic. Pervia da lur posiziun centrala èn las Alps adina stadas colliadas stretgamain cun l’istorgia europeica. Da questa zona alpina fan oz part ils suandants otg stadis: Frantscha, Monaco, Italia, Svizra, Liechtenstein, Austria, Germania e Slovenia. Dapi il 1991 exista la Convenziun da las Alps, ina cunvegna transcunfinala che cumpiglia in territori da 190 000 km².
Preistorgia e temp antic
La colonisaziun cuntinuanta da l’uman en la regiun alpina ha cumenzà vers la fin da la davosa epoca glaziala (ca. 13500 a.C.). En il temp da bronz (ca. 2200 a.C.) è ella s’augmentada marcantamain. La mumia chattada en las Alps da l’Ötztal, enconuschenta sco Ötzi, ha vivì enturn il 3200 a.C. Da quel temp era la gronda part da la populaziun gia passada da la chatscha e da l’economia da racolta a l’agricultura ed a l’allevament da muvel. Betg sclerida è la dumonda, sch’i deva en la preistorgia furmas mobilas da la pasculaziun (transhumanza, economia alpestra ). Ils onns tranter 35 e 6 a.C. è la regiun alpina vegnida integrada successivamain en l’Imperi roman. In monument da las campagnas tras las Alps, il Tropaeum Alpium a La Turbie (tranter Nizza e Monaco), regorda a la victoria dals Romans sur 46 pievels alpins. Per colliar las culegnas romanas al sid ed al nord da las Alps han ils Romans construì vias sur plirs pass, integrond uschia era la populaziun muntagnarda en la cultura da l’Imperi.
Temp medieval
Suenter la divisiun da l’Imperi roman ed il declin da la part occidentala (en il quart e tschintgavel tschientaner) èn las relaziuns da pussanza en la regiun alpina puspè stadas marcadas d’in caracter regiunal. En questa fasa èn en spezial las sedias da las diocesas sa sviluppadas a centers d’impurtanza. En las Alps Occidentalas (p.ex. en il sid da la Frantscha e da l’Italia) èn emprimas diocesas gia vegnidas creadas a partir dal quart tschientaner. En las Alps Orientalas percunter èn quellas vegnidas fundadas pli tard (enfin il 13avel tschientaner) e cumpigliavan territoris pli gronds. Era las novas claustras construidas en las vals muntagnardas han contribuì a la cristianisaziun. La pussanza politica surregiunala era ussa concentrada en il nord: l’emprim en l’Imperi francon, suenter sia divisiun en il Sontg Imperi roman ed en l’Imperi franzos. Ils retgs tudestgs ch’èn sa laschads encurunar a Roma sco imperaturs (9–15avel tschientaner) han stuì traversar per quest intent las Alps.
Populaziun ed economia
Dapi l’entschatta dal temp modern èsi pussaivel da stimar il dumber dals abitants en la regiun alpina. Sch’ins prenda sco basa il territori da la Convenziun da las Alps, cumpigliava la populaziun enturn il 1500 circa 3,1 milliuns umans ed è creschida fin il 1800 sin 5,8 milliuns. Enturn l’onn 1900 abitavan gia 8,5 milliuns persunas en il territori alpin e l’onn 2000 13,9 milliuns. Fin tard en il 19avel tschientaner èn bleras vals alpinas restadas marcadas da l’agricultura. Cun la creschientscha da la populaziun è era s’intensivada l’utilisaziun dal terren, per exempel cun introducir tirc, tartuffels e chaschiel dir. Il temp da vegetaziun pli curt en ils auts na para betg d’avair gì ina gronda influenza fin en il 18avel tschientaner. Suenter è quel dentant daventà in impediment per in’ulteriura intensivaziun, surtut cumpareglià cun las cuntradas da la planira, nua che la productivitad dal terren è creschida fitg spert. Entaifer il territori alpin devi ina differenza marcanta tranter las regiuns cun bains purils pitschens en las Alps Occidentalas e Centralas e las regiuns cun bains gronds en las Alps Orientalas. Gia avant il 16avel tschientaner ha cumenzà la migraziun commerziala, savens stagiunala, en ils territoris urbans da la planira. En las Alps sezzas è l’urbanisaziun percunter progredida mo plaunsieu.
Politica e cultura
Schebain il mund alpin ha gì in temp da fluriziun en il temp medieval e pli tard ina fasa da declin general n’è anc betg sclerì. Ils centers da pussanza politics ch’èn sa furmads en ils stadis moderns sa chattavan en mintga cas a l’ur u ordaifer il spazi alpin. Tras questa distanza dals centers da pussanza ha il territori alpin dentant er profità d’ina autonomia regiunala e locala relativamain gronda. In’impurtanta rolla en il process da la furmaziun da stadis en il territori alpin ha la vischinanza a l’epicenter da divers conflicts europeics giugà (per exempel tar las Guerras d’Italia tranter il 1494 ed il 1559). Da quel temp han las constituziuns regiunalas cumenzà a sa divergiar adina pli fitg. Ins po differenziar trais svilups: in centralistic cun ina ferma posiziun dals prinzis (Alps Occidentalas), in communalistic (Svizra) ed in intermediar, cun ina ferma rolla da la noblezza (Alps Orientalas).
A partir dal 16avel tschientaner han ils scienziads (surtut a las universitads situadas en vischinanza da las Alps) cumenzà a mussar in pli grond interess per la vita muntagnarda. L’emprim èn las muntognas vegnidas tematisadas en connex cun dumondas da l’interpretaziun da la Bibla e da l’origin dal mund. In pau pli tard è sa sviluppà in interess per dumondas geologicas. En il 18avel tschientaner è sa sviluppà in entusiassem per la natira alpina. Renumada è daventada l’ovra Voyages dans les Alpes d’Horace-Bénedict de Saussure (publitgada 1779–1796). En quella rapporta il perscrutader da la natira genevrin tranter auter da l’ascensiun dal Mont Blanc il 1787. Quest’attenziun per las muntognas è era sa mussada en la litteratura, per exempel en il roman d’amur popular Julie ou la nouvelle Heloïse da Jean-Jacques Rousseau (1761). La consequenza da questas midadas culturalas è stà in ferm augment dals viadis tras las Alps. Quest svilup ha plaunsieu fullà via al turissem modern. Sco spazi natiral anc relativamain intact han las Alps plinavant survegnì in’impurtanza simbolica entaifer l’Europa urbanisada. En rom da l’expansiun coloniala èn era bleras muntognas en l’Asia, en l’Australia ed en l’America vegnidas numnadas ‹Alps›.
Economia
En consequenza da la revoluziun industriala è era l’economia alpina stada pertutgada da midadas profundas. La transfurmaziun la pli profunda è bain sa mussada en il regress retardà ma inevitabel dal sectur agrar. Per salvar quest sectur han ins introducì culturas spezialas en ils funds da la val e consolidà l’allevament da muvel.
Pervi dals auts custs da transport e la concurrenza dals manaschis industrials han er activitads artisanalas ch’eran ina giada impurtantas en tschertas regiuns muntagnardas (sco l’elavuraziun da fier) pers pli e pli lur impurtanza. Da l’autra vart han las Alps pudì profitar enturn il 1900 da la segunda revoluziun industriala, surtut da la derasaziun da l’energia electrica. Grazia a l’abundanza d’aua ed a las pendenzas topograficas èn las Alps sa mussadas sco lieu ideal per producir energia idroelectrica, quai ch’ha pussibilità da construir impurtants implants industrials er en regiuns periferas.
En la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn era vegnidas construidas differentas lingias da viafier e tunnels tras las Alps: Semmering (1854), Brenner (1867), Fréjus/Mont-Cenis (1871) e Gottard (1882). Quai ha muntà il declin inevitabel dals berniers e d’auters servetschs colliads cun il traffic da transit en la regiun alpina.
L’industria moderna, il turissem, la viafier e pli tard las autostradas han creà novas perspectivas en il territori alpin. Ma ellas han era chaschunà effects negativs, surtut per l’ambient, e quai en ina dimensiun senza paregl.
Politica e cultura
La furmaziun dals stadis naziunals è stada accumpagnada en la regiun alpina da las consequenzas particularas sco ellas sa manifesteschan en regiuns da cunfin. En questas regiuns èn las mesiras repressivas dals stadis stadas bler pli fermas che fin qua. Ils cunfins èn daventads main permeabels ed han taglià uschia veglias allianzas e process da barat. Durant l’Emprima Guerra mundiala è surtut l’ost da las Alps daventà in epicenter dal conflict.
En il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner èn percunter las identitads regiunalas vegnidas rinforzadas. En pli è sa manifestà la construcziun d’ina identitad alpina. Cun la Convenziun da las Alps, ina cunvegna internaziunala tranter tut ils stadis situads en il territori alpin e l’Uniun europeica, ha la regiun alpina survegnì il 1991 in tschert rom instituziunal. Quest process è vegnì rinforzà tras ina revalitaziun culturala da las Alps. En il 19avel tschientaner avevi dà tensiuns tranter ils propagaturs romantics d’ina ‹sacralitad› dals pizs alpins (sco John Ruskin) ed ils alpinists moderns (sco Leslie Stephen) che discurrivan d’in ‹playground of Europe›. En il 20avel tschientaner èn las muntognas percunter vegnidas percepidas en emprima lingia sco spazi natiral main pertutgà d’influenzas urbanas (polluziun, canera etc.).
Republica helvetica
La Republica helvetica (tud. Helvetische Republik, franz. République helvétique, tal. Repubblica elvetica) è stada ina republica affiliada da la Frantscha situada sin il territori da la Veglia Confederaziun. Ella è vegnida fundada ils 12 d’avrigl 1798 en consequenza indirecta da la Revoluziun franzosa e schliada ils 10 da mars 1803. Quest’epoca da l’istorgia da la Svizra vegn numnada ‹Helvetica›. Confurm al spiert da quel temp vegniva la Svizra numnada ‹Helvezia› tenor il pievel antic dals Helvets.
Situaziun avant la revoluziun
Ils aderents da la revoluziun respectivamain da las refurmas politicas e socialas vegnivan numnads ‹patriots›. Lur finamiras principalas eran d’abolir ils privilegis da las famiglias regentas, las relaziuns da subdit ed il feudalissem. En pli vulevan els introducir constituziuns modernas sco er la libertad economica, d’opiniun e da commerzi. Ma ils aderents da l’urden vegl faschevan tut il pussaivel per far taschair vuschs criticas, cunzunt en ils chantuns-citad che vegnivan regids d’aristocrats. Ils subdits da las citads da Berna e da Turitg èn per exempel vegnids mess a pantun cun mesiras energicas ils onns 1792 respectivamain 1795, cura ch’els han pretendì refurmas da lur ‹buntadaivels signurs› (Memorial da Stäfa).
Malgrà l’agitaziun dals patriots è la situaziun en la Veglia Confederaziun restada relativamain ruassaivla fin l’onn 1797. La fundaziun da la Republica Cisalpina en l’Italia ha dentant annunzià la fin da l’ancien régime en l’Europa Centrala. En l’Italia dal Nord cumbatteva il general franzos Napoleon Bonaparte cunter l’Austria e cunter il reginavel da Sardegna-Piemont. Cun fundar questa republica affiliada ha el reunì ils differents stadis da l’Italia dal Nord ad in stadi vasal franzos. Per motivs strategics vuleva Napoleon revoluziunar silsuenter la Confederaziun per stgaffir uschia ina colliaziun tranter la Frantscha e sias novas zonas d’influenza en l’Italia.
A medem temp, ils 8 e 9 da december 1797, han il directur Jean François Reubell, Napoleon Bonaparte e l’emprim maister da la mastergnanza basilaisa Peter Ochs decis a Paris da transfurmar la Confederaziun en in stadi unitar. Ochs dueva concepir la constituziun per la nova republica. Igl era previs ch’ils patriots svizzers fetschian sez ina revoluziun e vegnian sustegnì mo indirectamain da la Frantscha. Sco preparaziun ha Napoleon spustà ina divisiun da l’Italia a Versoix ed ha laschà occupar militarmain la part meridiunala da l’anteriur prinzi-uvestgieu da Basilea, Moutier, Erguel, Montagne de Diesse e Bienna. Ils Confederads han observà tut quai senza intervegnir. Plinavant ha la Frantscha declerà da proteger e s’engaschar per il Vad.