cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albania
Architectura
Oz è l’architectura segnada da numerus edifizis cun plattas prefabritgadas dal temp socialistic. Quels han fatg part dals plans da la regenza dictatorica dad Enver Hoxha che preveseva ina cumparsa unitara per tut ils lieus.
Ina tut autra via ha mess ad ir l’architectura moderna: L’onn 2000 ha l’artist e president da la citad da Tirana da lez temp Edi Rama (pli tard primminister) cumenzà a colurar edifizis trists en il center da la citad; en il fratemp han ins sa laschà inspirar en tut il pajais da quest’idea. Surtut citads pli grondas èn vegnidas enritgidas cun blera colur e cun in’architectura ludica.
Film
Producziuns da film albanaisas datti dapi l’onn 1952, cur ch’è vegnì realisà cun reschissurs russ l’emprim film da kino. Igl è quai stà in film davart l’erox naziunal Scanderbeg, sia vita e sia guerra cunter ils Osmans. Producids vegnivan ils films dal studio Shqipëria e Re a Tirana, il qual è vegnì serrà il 1991. Quel produciva fin a 14 films ad onn. Ozendi existan diversas firmas da producziun pli pitschnas. Dapi il 2003 ha lieu mintg’onn il Tirana International Film Festival.
Art
In exempel excellent per l’art albanais tempriv furma il pictur d’iconas Onufri ch’è stà activ en il 16avel tschientaner en l’Albania dal Sid. Kolë Idromeno vala sco emprim Albanais ch’è s’orientà a la pictura seculara, realistica.
Musica contemporana
Numerus festivals ed emissiuns da televisiun sa deditgeschan a la musica actuala, uschia per exempel il festival da musica Festivali i Këngës a Tirana che vegn manà tras dapi il 1961 mintg’onn e che furma dapi il 2003 la decisiun preliminara albanaisa per l’Eurovision Song Contest.
Litteratura
thumb|180px|Ismail Kadare Tar ils pli impurtants poets da la litteratura albanaisa dal 19avel tschientaner tutgan sper Gjergj Fishta (1871–1940) tranter auter Naim Frashëri (1846–1900) e Girolamo de Rada (1814–1903). Ils pli enconuschents represchentants da la prosa pli nova èn Fan Noli (1882–1965), Mimoza Ahmeti (* 1963) ed Anila Wilms (* 1971). Impurtants auturs albanais dal realissem socialistic e da la litteratura contemporana èn tranter auter Sterjo Spasse (1914–1989), Dritëro Agolli (* 1931) ed Ismail Kadare (* 1936) ch’è er enconuschent a nivel internaziunal.
Medias
Sper il Radio Televizioni Shqiptar statal datti divers ulteriurs emetturs privats. Sco ils meds da massa statals n’èn er blers emetturs e publicists privats politicamain betg independents. Las gasettas las pli derasadas èn Shqip e Shekulli. Cun ina circulaziun totala da 95 100 exemplars da tut las dudesch gasettas dal di ch’èn cumparidas il 2001 ha il pajais ina da las pli bassas ratas da lecturs da gasettas da l’Europa.
En la rangaziun da la libertad da pressa 2017 che vegn edida da Reporters senza cunfins è l’Albania stada plazzada sco 76avel da 180 pajais. Areguard la libertad da pressa taxeschan organisaziuns nunguvernamentalas la situaziun sco «segnada da problems».
Sport
Il sport il pli popular en il pajais è il ballape. Tranter ils pli gronds success da la squadra naziunala da ballape tutgan la victoria en il Cup dal Balcan l’onn 1946 sco er la participaziun al campiunadi europeic l’onn 2016. Daspera giogan er ballabasket, ballarait, auzar pais ed il tir in’impurtanta rolla. Cun il campiunadi europeic en auzar pais ha gì lieu il 2013 a Tirana l’emprima giada ina concurrenza internaziunala pli gronda. Sper la Bosnia ed Erzegovina furma l’Albania il sulet pajais europeic senza medaglia olimpica.
Cuschina
La cuschina albanaisa è segnada d’influenzas mediterranas ed orientalas. Spezialitads albanaisas èn byrek, pite, fli, schuppa da fava, biftek, tarator, llokum, kadajif, sultjash e bakllava. Tipicas bavrondas indigenas èn boza, dhallë e raki. Bleras spezialitads èn er derasadas en auters pajais da l’Europa dal Sidost ed en il Proxim Orient.
Dis da festa
Sper divers dis da festa religius cristians (catolics ed ortodoxs) ed islamics (incl. bektaschi) ed il di da la lavur (prim da matg) vegnan er festegiads: Dita e Verës (14 da mars, ina festa da la primavaira pajauna), il di da la beatificaziun da Mamma Teresa (5 da settember), la festa naziunala (28 da november), la liberaziun dal reschim faschistic (29 da november) e la liberaziun dal reschim communistic (8 da december).
RG en scola
Vischnauncas da pionier
Igl uost 2007 han scolas primaras da 23 vischnauncas entschiet cun l'introducziun da novs meds da scola per Rumantsch Grischun. Cun quels meds da scola vegn instruiu Rumantsch Grischun sco lungatg da scartira. Ils idioms vegnan buc remplazzai sco lungatg plidau. Las aschinumnadas vischnauncas da pionier ein repartidas en Surselva, Grischun Central sco era ella Val Müstair suandontamein:
Surselva: Falera; Laax; Trin; Glion e las vischnancas dal consorzi da scola Glion e conturn cun excepziun da Ruschein.
Grischun Central: Alvaschagn; Brinzauls; Casti; Cunter; Lantsch; Mon; Mulegns; Murmarera; Riom-Parsonz; Salouf; Savognin; Stierva; Sour; Tinizong-Rona
Vuschs d' approvaziun
Las vuschs d'approvaziun en las singulas regiuns eran sequentamein:
Indicaziun da fontaunas
Chantun Grischun
Moudon
Moudon è ina citad svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Claustra da Gnadenthal
La Claustra da Gnadenthal è ina claustra cisterziensa anteriura a Niederwil en il chantun Argovia. La claustra è vegnida fundada l'onn 1250/1394.
Bussy-sur-Moudon
Bussy-sur-Moudon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Bernex
Bernex è ina citad svizra en il chantun Genevra.
Leissigen
Leissigen è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Neyruz-sur-Moudon
Neyruz-sur-Moudon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Denezy
Denezy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Ramosch
Ramosch (fin il 1943 ufficialmain tudestg Remüs) è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Grischun.
Rekingen
Rekingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Villars-le-Comte
Villars-le-Comte è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad che appartegna al district Broye-Vully.
Chrzanów
Chrzanów è in vitg e la chapitala da la vischnanca e il circul da Chrzanów dal voivodat da Małopolska. Il lieu è situà tranter Cracovia e Katowice, a las rivas dal flum Chechło. Chrzanów dumbra.
Planta
La noziun planta ha differentas muntadas:
Planta è plinavant il num da la famiglia nobla Von Planta ed il num da famiglia da las suandantas persunas:
Schwendibach
Schwendibach è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Forel-sur-Lucens
Forel-sur-Lucens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Rietheim
Rietheim è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Riviera-Pays-d'Enhaut (district)
Il District de la Riviera-Pays-d'Enhaut è in district svizzer dal chantun Vad.
Oulens-sur-Lucens
Oulens-sur-Lucens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Amsterdam
thumb|La bandiera dad Amsterdam Amsterdam è la chapitala dals Pajais Bass e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2017 dumbrava la citad 851'573 abitants.
Laconnex
Laconnex è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Eaumorte. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Cartigny, Bernex, Soral, Avusy e Avully.
Zwieselberg
Zwieselberg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Claustra da Hermetschwil
La Claustra da Hermetschwil è ina claustra benedictina a Hermetschwil en il chantun Argovia. La claustra è vegnida fundada a l'onn 1200.
Cremin
Cremin è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Rümikon (AG)
Rümikon è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Plan-les-Ouates
Plan-les-Ouates è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Aire. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Lancy, Carouge, Veyrier, Troinex, Bardonnex, Perly-Certoux, Confignon e Onex.
Avusy
Avusy è ina citad svizra en il chantun Genevra.
Geografia
La vischnanca sa chatta en la Champange da Genevra sin la riva dal flum 'La Laire''. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Avully, Cartigny, Laconnex, Soral, Viry (Frantscha) e Chancy.
Colliaziuns
Pagina uffiziala da la vischnanca (en franzos)
Chancy
Chancy è ina citad svizra en il chantun Genevra. Chancy e la vischinanza la plus al ost da la Svizer.
Oberhofen am Thunersee
Oberhofen am Thunersee è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Scuol
Il 1. da schaner 2015 ha Scuol fusionau cun las vischnancas anteriuramain autonomas Ardez, Ftan, Guarda, Sent e Tarasp.
Num dal Lieu
Enfin l’onn 1943 aveva la vischnanca da Scuol uffizialmain num Schuls. Da l’onn 1943 enfin 1970 sa numnava ella Scuol/Schuls. Dapi l’onn 1970 è be pli il num rumantsch Scuol il num uffizial da la vischnanca. Dasperas vegniva era il num Bad Scuol utilisà, quel è dentant vegnì dismess l’onn 2000. Il num Scuol duai derivar dal latin scopulus (grip, piz).
Vopna
Descripziun: Sin l'aur nair ina cuppina da quatter funtaunas blau. La vopna simbolisescha Scuol sco ina impurtanta staziun da bogn termal, e las quatter funtaunas simboliseschan las funtaunas d'aua minerala dal territori da la vischnanca.
Geografia
La vischnanca da Scuol giascha en l’Engiadina bassa sin 1250 m. s. m, en il nord da l’En. Las vischnancas cunfiantas èn Mals (IT-BZ), Val Müstair, e Taufers im Münstertal (IT-BZ). Il punct il pli aut da la vischnanca è il Piz Minschun (3068 m).
Populaziun
Suenter la fusion da 2015 ha Scuol circa 4700 habitants.
Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca da Scuol è il rumantsch.
Religiun e confessiun
L'onn 1533 è la refurmaziun arrivada a Scuol.
Derivanza e naziunalitad
Dals 2196 abitants ch’abitavan l’onn 2005 a Scuol eran 1764 Svizzers.
Istorgia
Il vitg da Scuol cumpara l'onn en 1095 sut in num da Schulles.
Attracziuns
Il bogn termal da Scuol è la attracziun principala da la vischnanca. Il Parc Naziunal Svizzer è in autra attracziun che sa chatta en la Val S-Charl, 15 km en il sid. Las chasas Engiadinaisas sun eir fich atractivas.
Traffic
right|thumb|La staziun da viafier da Scuol Scuol ha ina cumpagnia da autobus, il Bus da Scuol.
La Strada chantunala 27 passa per la vischnanca.
Scuol è era la staziun finala da la Viafier retica.
Politica d'Indians dals Stadis Unids da l'America
La politica d’Indians dals Stadis Unids da l’America ha cumenzà cun l’independenza americana dal 1783. Il term denominescha la relaziun da l’USA visavi ils Indians, il pievel originar dal continent american.
La sutmissiun dals Indians
Al cumenzament da lur temp han ils Stadis Unids da l’America empruvà da restar en pasch cun ils Indians. Questa tenuta steva dentant en conflict cun il fatg che la naziun anc giuvna sa chattava a l’ur dal bancrut. Ils retgavs da la vendita dals terrens a novs colonisaturs gidavan a pajar ils daivets statals. Uschia è naschida la politica da la colonisaziun miaivla da l’America ch’ha durà fin ca. l’onn 1820. Questa politica pon ins considerar sco cuntinuaziun da la politica imperialistica dals Spagnols, Ollandais e Franzos. Tut questas naziuns han giustifitgà l’usurpaziun dal continent nordamerican cun il princip dal scuvrider. Tenor quel tanscheva gia la scuverta d’in toc da la costa per prender en possess quel ensemen cun la retroterra anc nundefinida. Ils Americans han cumbinà questa politica cun quella dals Brits ch’han acceptà ils Indians sco partenaris da tractativas equivalents.
Ils Indians èn vegnids renconuschids sco abitants legitims dals Stadis Unids. Da quai è resultada ina politica da la pasch e da la cumpra da terren entras contracts cun ils Indians. En ils onns 1790 temprivs han Henry Knox, manader dal secretariat da guerra, ed il president american da lura, George Washington, skizzà in plan, tenor il qual ils Indians duevan profitar da l’expansiun dals alvs. Il plan sa basava sin ils dus pilasters da la civilisaziun e da l’assimilaziun. Paucs Americans han protestà cunter la tenuta ch’i saja la veglia da Dieu d’introducir ‹selvadis› pajauns en la moda da viver ‹progressiva› dals cristians. In aderent da l’assimilaziun era il terz president american Thomas Jefferson. Las bunas intenziuns da Jefferson e Washington n’han betg gì success pervia da las difficultads da l’acculturaziun e pervia da las preferenzas dals alvs da conquistar il pajais. En cumparegliaziun cun quai n’aveva il process da la civilisaziun betg pli emprima prioritad.
Vairamain profità han ils Indians da l’uschenumnà Factory System, in stretg sistem da commerzi. En il center da quel steva il commerzi da pellitschas d’animals. Ils Indians barattavan quellas cunter armas, bischutaria, utensils dal tegnairchasa e chaussas sumegliantas. Als Indians duevan vegnir pajads pretschs gists. Quest sistem ha durà dal 1796 fin il 1822; la finala ha el disditg pervia da l’opposiziun privata dals alvs participads.
Malgrà che la regenza dals Stadis Unids da l’America aveva bunas intenziuns e la veglia da mantegnair la pasch, hai tuttina adina puspè dà pitschnas guerras e charplinas. Quellas eran – en cumparegliaziun cun las battaglias da pli tard – bunamain senza malart. Il 1815 ha la politica da Knox, Washington e Jefferson disditg uffizialmain. Ina guerra cun ils Indians na pudeva betg pli vegnir impedida, cunquai ch’ils Indians eran adina pli malcuntents cun lur situaziun opprimida. La politica da la segregaziun ha remplazzà quella da l’assimilaziun; il terren dals Indians è sa reducì vinavant. Els èn vegnids domiciliads en reservats e protegids là dals alvs. La vendita da terren d’Indians ad alvs dastgava be succeder sur la regenza, betg directamain sur persunas privatas. Il commerzi è vegnì regulà, oravant tut quel cun l’alcohol. Sch’ins chattava alcohol en in post da commerzi che martgadava cun Indians, lura al vegniva prendida davent la licenza da commerzi ed ils bains vegnivan confiscads. L’idea da l’assimilaziun è be vegnida cuntinuada cun derasar ils standards da la civilisaziun e da l’educaziun europeica. Il dretg dals Indians da posseder territori n’è betg vegnì tangà uffizialmain. Ma la regenza promoveva la derasaziun dals alvs sin il continent nordamerican, uschia ch’ils Indians èn stads sfurzads da sa retrair u da sa laschar assimilar. Ils onns 1820 èn blers colonisaturs alvs ids adina pli lunsch encunter vest. La gronda part dals Indians n’èn percunter betg s’integrads en la societad dals alvs. Perquai ha la regenza tschertgà novas schliaziuns per metter or da via ils Indians ed avrir il pajais per la colonisaziun alva.
Translocaziun
Ils 28 da matg 1830 ha president Andrew Jackson suttascrit la lescha da translocaziun (Indian Removal Act) ch’el aveva promovì. Questa lescha autorisava il president american da fixar districts en il vest dal Mississippi River, en ils quals ils Indians pudevan vegnir translocads – en cas da basegn era senza lur consentiment. A l’entschatta èn pievels pli pitschens da la costa da l’ost vegnids translocads; pli tard èn surtut las tschintg naziuns civilisadas (engl. Five Civilized Tribes) stadas pertutgadas ch’eran oriundamain domiciliadas en la cuntrada da guaud dal sidost. Durant la translocaziun da var 10 000 Indians Cherokee èn morts circa 4000. Quest eveniment ha fatg istorgia sco ‹Senda da larmas› (engl. Trail of Tears). Ina pitschna gruppa da Cherokee cun lur capo John Ross ed ils Seminols da la Florida cun lur capo Osceola han fatg gronda resistenza cunter la translocaziun. Be la sutmissiun dals Seminols ch’eran sa zuppads en las palids da Florida ha custà la vita a 1500 schuldads americans e chaschunà custs da circa 20 milliuns dollars americans. Descendents da gruppas separatisticas dals Cherokee e dals Seminols vivan anc oz en lur territoris originars.
Tranter l’Indian Removal Act da 1830 e la Guerra civila americana (dal 1861 al 1865) èn totalmain 50 pievels vegnids separads da lur territori da viver tradiziunal. Savens èn els stads confruntads cun cundiziuns climaticas totalmain novas; ils Kickapoo per exempel han stuì barattar lur cuntrada da guaud als Lais Gronds (engl. Great Lakes, tranter quels sa chattan era las Cascadas da Niagara) cun in territori sitg en il sid.
Sistems da reservats
Da quel temp cursavan diversas propostas per in stadi indian en il vest da l’USA. Quel avess duì vegnir integrà sco stadi federativ american en ils Stadis Unids da l’America. Varsaquantas propostas èn vegnidas discutadas en il congress; nagina n’ha dentant chattà in’approvaziun gronda avunda per vegnir acceptada. Durant lung temp ha il Mississippi valì sco cunfin da la colonisaziun alva. Ussa gievan dentant adina pli blers colonists sur quest flum ora. Il territori dals Indians è vegnì decimà vinavant. Ils Americans na giustifitgavan lur politica d’expansiun betg pli cun il princip da scuvrider, mabain cun il princip da la meglra utilisaziun dal terren.
L’onn 1858 ha il cumissari per fatgs dals Indians proclamà il nov sistem da reservats. Quel prevediva da concentrar ils Indians uschè ditg en pitschens reservats, fin ch’els pudevan sa far valair sezs en la civilisaziun. Ma cuntanscher l’independenza dals Indians en ils reservats è sa mussà sco sfida bler pli difficila che quai ch’il cumissari aveva pensà. En ils blers dals cas n’è questa finamira betg vegnida cuntanschida fin oz. Plinavant eran ils reservats serrads per ils alvs, be intginas persunas uffizialas eran acceptadas.
L’onn 1884 ha il mazzament dals bisons fatg svanir definitivamain dals Great Plains la basa da viver da blers pievels dal vest central. Quai e l’oppressiun militara han chatschà fin il 1877 bunamain tut ils Indians en ils reservats. Be parts dals Indians Apache han fatg resistenza fin la mesadad dals onns 1880. Gia il 1871 aveva la regenza americana chalà cun sia pratica da far contracts cun ils Indians – cun l’argumentaziun che quels n’hajan nagina regenza organisada. Uschia n’eran ils Indians betg pli acceptads sco abitants legitims dal stadi, mabain eran sut tutela dal Bureau of Indian Affairs (BIA), fundà l’onn 1824. Quest uffizi dal Ministeri da l’intern da l’USA era incaricà cun l’administraziun fiduziara dals reservats d’Indians. Ils reservats na figuravan betg pli sco territoris en possess dals Indians ch’ils pievels avevan pudì salvar per sasez. Anzi valevan els uss sco territoris en possess public che vegnivan mess a disposiziun da la regenza als Indians.
Davent da quel mument èn ils Indians stads sut in’enorma pressiun da s’adattar. La regenza da l’USA, represchentada entras il BIA, agiva tenor il motto: «Mazza l’Indian en el e salva l’uman». Ils Indians eran privads da tutt’autonomia politica, economica e culturala.
Consequenzas da la politica d’Indians
Durant la colonisaziun è il dumber dals Indians vegnì decimà fermamain, en spezial entras malsognas importadas, sutalimentaziun, alcohol, translocaziun violenta e guerras. Be tar la translocaziun da 70 000 Indians or dal sidost n’han enturn 20 000 betg cuntanschì la destinaziun u èn morts curt suenter. In effect catastrofal ha era gì la fevra d’aur en California: numerus Indians èn vegnids mazzacrads. Tranter il 1850 ed il 1906 è la populaziun indiana da là vegnida reducida da 100 000 sin 20 000.
Politica d’Indians en ils reservats
Cura ch’ils Indians èn stads cumbattids ed ils reservats stabilids, è la politica d’Indians mintgamai stada marcada dal president da l’USA e dal schef dal BIA. En pliras emprovas èn els sa stentads da schliar il ‹problem dals Indians›. Quai munta ch’els vulevan minimar ils custs per ils Indians ed evitar eventuals plants giuridics pervia d’appropriaziun illegitima dal terren entras ils alvs. Tut las emprovas n’èn dentant betg reussidas.
General Allotment Act: politica da l’attribuziun da terren, 1887–1933
L’onn 1887 ha la regenza da l’USA proclamà cun il General Allotment Act ina lescha ch’ha purtà midadas impurtantas per ils Indians. Fin lura valeva il terren per ils Indians sco bain communabel che tuts pudevan duvrar. Il General Allotment Act ha partì il terren en pitschnas parcellas ed ha repartì quellas sin ils singuls individis. Mintga chau da la famiglia ha survegnì 160 acres (64 hectaras). Sper la parcellaziun dal terren duevan ulteriuras mesiras far integrar ils Indians en l’USA. Tut il ‹selvadi› dueva vegnir stgatschà or dad els ed uschia als render ‹alvs›. Il 1924 han ils Indians retschavì il dretg da burgais e cunquai er il dretg da vuschar entras l’Indian Citizenship Act.
Indian Reorganization Act: politica dal pluralissem cultural, 1933–1953
Il 1934 è entrà en vigur l’Indian Reorganization Act. Quel ha scumandà scadin’ulteriura parcellaziun da terren da reservat ed ha promovì la fundaziun d’interpresas entaifer ils pievels indians. Mintga reservat dueva retschaiver in’atgna constituziun ed ina regenza elegida democraticamain. Malgrà quai era l’autodeterminaziun fitg restrenschida; la vaira pussanza è restada tar il BIA.
Terminaziun: politica da la schliaziun, 1953–1968
Il 1953 è entrada en vigur la House Concurrent Resolution 108 che prevediva d’abolir scadina responsabladad statala sur ils Indians. Ils divers pievels d’Indians duevan vegnir schliads ed ils Indians tractads sco burgais americans ‹normals›. Quell’èra ha fatg istorgia sco terminaziun. Oravant tut la translocaziun en las citads è vegnida promovida. Consequentamain è il terren dals Indians vegnì prendì a fit dals farmers alvs e dals multis da las minieras u annectà da la regenza dals Stadis Unids da l’America. En las citads èn naschids slums d’Indians. La politica da terminaziun n’è la finala betg reussida pervia dals custs enorms.
Indian Self Determination Act: politica da l’autodeterminaziun, dapi il 1968
Dapi il 1968 vegn aspirada in’autodeterminaziun per ils Indians. Cun l’Indian Self Determination Act dal 1975 han ils Indians retschet enavos lur dretgs. Ils differents pievels han utilisà quests dretgs a moda differenta. Varsaquants pievels emprovan da viver uschè bain sco pussaivel tenor lur tradiziuns. Quellas etnias vivan per il pli en gronda paupradad, cunquai ch’i na dat naginas funtaunas da gudogn tradiziunalas sper la tratga da chavals e da bisons. Cun la paupradad van dentant savens era a pèr problems d’alcohol.
Blers Indians han era fatg diever da la via giuridica per meglierar lur situaziun. Adina puspè pon els far valair avant dretgira contracts territorials ch’els avevan signà en il 19avel tschientaner cun l’USA. Savens na survegnan els dentant betg enavos il terren, mabain be in’indemnisaziun finanziala. Ils Lakota per exempel han refusà ina tala per ils Black Hills, ina chadaina da culms en il vest dal stadi da South Dakota, cunquai che lur dretgs a quella regiun fissan vegnids abolids per adina. Er ils Shoshone dal Vest han lutgà durant decennis cunter il pajament da daners d’indemnisaziun. Els eran en possess da contracts per betg main che la mesadad dal stadi da Nevada, inclus las regiuns che disponan da bler aur. Ma suenter la sperdita da votaziuns (manipuladas) han els la finala stuì acceptar l’onn 2004 ina regulaziun sfurzada da daner-per-terren. L’onn 1968 è vegnì fundà l’American Indian Movement AIM (‹Moviment dals Indians americans›), inizià oravant tut d’Indians urbans a Minneapolis e Cleveland. Cun la fundaziun da l’AIM han insaquants giuvens Indians era applitgà metodas pli militantas, surtut a l’entschatta dals onns 1970. La finamira era da propagar e cuntanscher ina nova conscienza indiana fin ad in status autonom dals reservats. Publicitad internaziunala ha l’AIM retschavì entras insaquantas acziuns spectacularas sco il Trail of Broken Treaties (la ‹Senda dals contracts ruts›) ch’ha manà ad ina curta occupaziun dal Bureau of Indian Affairs; u entras l’occupaziun dal vitg Wounded Knee en il reservat da Pine Ridge l’onn 1973, nua ch’ils activists da l’AIM han proclamà la naziun independenta Oglala. Suenter intgnias emnas è l’occupaziun vegnida supprimida militaricamain dal FBI e da l’armada. Pli tard ha l’AIM lura smess sia militanza. Il moviment exista fin oz sco organisaziun ch’emprova da represchentar en l’USA interess indians specifics, dapli autodeterminaziun e valurs tradiziunalas dals Indians.
Adina pli impurtant daventa er il protest d’organisaziuns internaziunalas sco per exempel da l’ONU. Represchentants indians viagian mintg’onn a Genevra per preschentar lur plants en gruppas da lavur creadas spezialmain per indigens. L’onn 2006 ha l’United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination (CERD) reproschà uffizialmain a l’USA da discriminar cuntinuadamain e da violar ils dretgs indigens dal pievel dals Shoshone dal Vest. Quai è succedì suenter plants correspundents dal Western Shoshone National Council. L’USA è vegnida ordinada d’instradar mesiras per terminar la discriminaziun. En quest senn agescha er il president vertent Barack Obama.
Lucens
Lucens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Ido
La lingua auxiliar internaziunala Ido è vegnida creada l'onn 1907 sco in Esperanto reformà. Ido ha similantscha cun Esperanto, ma cun in grond numer da differentschas sco ina absentscha completa da signs diacritics, l'utilisaziun da la littera "q", ina gronda utilisaziun da suffixs ma minus dal prefix "mal". Tutavia ella ha in grond numer da pleds identics.
Ido era in serios essai da utilisar las experienzas jam vastas da Esperanto, prendend en consideration las criticas che jam l'onn 1894 han gì forzà Zamenhof ips a proponer cambis ils quals en gronda mesura eran simils e mesm identics cun els differentschands Ido dad Esperanto. Zamenhof en cuntrast cun Schleyer han gì chapidas il valor da l'internaziunalitad al minus da las radices dal vocabulari; Ido ha realisà quel, ma n'ha cumpletà betg il pass comenzià per Zamenhof: Ido retegne l'artifizialitad da certe affixs e dictava a ils emprendents ina applitgaziun da reglas appelladas "logic" cun differenzas superflue. Il resultat è che in text en Ido a vices è tant difficile a decifrar a in na initiato sco in en Esperanto.
Promittent per la promoziun da Ido era l'adheziun da publicamain conuda persunalitads ch'han dadas a la nova lingua ina certa brillanzia e luster, che ils emprims idists ben chapeva sco utilisar en la propaganda: Louis Couturat, Otto Jespersen, Wilhelm Ostwald, il chimist, che donava ina part da ses Premi Nobel a Ido.
Positivs èn anque ils impressiunants lavurs lexicografics che'd initiava quasi immediatemain e che ancora hodie sembla esser ina tradiziun ch'è mantegnida. In idist svedais, Axel Rylander, ha recentamain finì dicziunaris Ido-svedais e svedais-Ido, omaduas gronds.
Els emprims idists han gì stà eminents leaders dal moviment esperantist, ma jam per autras causas che els linguistic els se alora distantiava dal "esperantismo" che se manifestava sco ina semi-religiun, il homaranismo da Zamenhof, in idealism multo simpatic e attractiv, al qual decretava categoricamain che Ido è in instrument da communicaziun e na in mez betg per fraternisar l'umanità. Quist ideologia u proclamaziun da manco da ideologia han gì tost consequenzias: persunas attrahitas per la "interna ideo" da Esperanto na adhereva betg a Ido. En loco del voces enthusiasmante da ils esperantists cun visiuns da in muond megldr, quasi "A la Utopia per Esperanto", il public audiva la sic invitaziun: "Ella è ina lingua practica! Dovra ella!"
Sco autras linguas auxiliaras internaziunalas, Ido ha trovà in grond numer da pledadors cun la diffusiun da l'Internet.
Exempels
Il Babnoss per ido: right|thumb
Ido en Vichipedia
I dat era ina Vichipedia per Ido
Pro Grigioni Italiano
thumb|300px|Il [[Grischun talian entaifer il chantun Grischun]] thumb|250px|right|Il logo da la PGI
La Pro Grigioni Italiano promova il linguatg e la cultura taliana en l'entira Svizra, spezialmain en il Grischun talian e la Svizra taliana.
Il Grischun talian s'extenda per 958 km² e dumbra ca. 14'000 abitants. Quai correspunda a 13% da la surfatscha dal Grischun ed 8% da la populaziun grischuna.
sco era en il rest da la Svizra:
Uebeschi
Uebeschi è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Curtilles
Curtilles è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Teuffenthal
Teuffenthal è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Vischnancas dal chantun Grischun
thumb|400px|right|Vischnancas dal chantun Grischun (2021) Il chantun Grischun cumpiglia 101 vischnancas politicas (1. da schaner 2021).
Glista
La suandanta tabella cuntegna tut las vischnancas grischunas cun lur nums uffizials ed en urden alfabetic (situaziun 2021).
Prévonloup
Prévonloup è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Schneisingen
Schneisingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Avully
Avully è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Rodan. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Dardagny, Russin, Cartigny, Laconnex, Avusy, Chancy e Challex (Frantscha).
Baden-Württemberg
Geografia
La surfatscha dal pajais cuvrescha 35 751,65 km².
Capriasca
Capriasca è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Capriasca dal district Lugano.
Ils 6 da zercladur 2000 èn las anteriuras vischnancas Tesserete, Cagiallo, Sala Capriasca, Lopagno, Roveredo Capriasca e Vaglio fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca Capriasca. Ils 20 d'avril 2008 han ils abitants da las vischnancas Bidogno, Corticiasca e Lugaggia approvà la fusiun da lur vischnancas cun la vischnanca da Capriasca. Il termin da la fusiun n'è dentant anc betg fixà.
Valsot
Valsot è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è sortida il 1. da schaner 2013 da la fusiun da las vischnancas da Ramosch e Tschlin.
Baselgia refurmada da l'Argovia
thumb|administraziun da la Baselgia refurmada da l'Argovia thumb| La Baselgia refurmada da l'Argovia (tudestg: Reformierte Kirche Aargau) è la baselgia da la refurmaziun en il chantun Argovia. Ella dumbra 75 cumins-baselgia e 189'050 commembers (31.12.2006).
Il cussegl da baselgia è l’autoritad executiva da la sinoda ed uschia da la baselgia chantunala. President è Christoph Weber-Berg.
Valsot
Traffic
La via principala 27 traversa la vischnanca.
Cartigny
Cartigny è ina vischnanca politica svizra en il.
Homberg
Homberg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Cartigny
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Rodan. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Russin, Aire-la-Ville, Bernex, Laconnex, Avusy e Avully.
Jauer
Il jauer è il dialect rumantsch che vegn discurrì tradiziunalmain en la Val Müstair sco lingua da maioritad. Ensemen cun il vallader ed il puter appartegna quel al rom ladin da la lingua rumantscha.
Noziun
Il num dal dialect deriva dal pled «jau», ina caracteristica da la Val Müstair e da la vischnanca da Zernez en l’Engiadina Bassa, là en la furma «jo». En il rest da l’Engiadina dovran ins «eu» u «eau». Ils abitants da la Val Müstair han perquai num «ils jauers» – quels che din «jau».
Interessantamain è Heinrich Schmid, cun stgaffir l’onn 1982 la lingua da standard rumantsch grischun, gist tar il pled ‹jau› betg sa tegnì vi da la purschida dals gronds idioms sursilvan, surmiran e vallader (jeu/ia/eu), mabain ha elegì il ‹jau› ch’è caracteristic per la Val Müstair.
Caracteristicas dal dialect
Il jauer n’ha mai sviluppà in’atgna lingua da scrittira, vul dir ch’il dialect n’ha mai cuntanschì il status d’in idiom. Percunter vegniva tuttavia scrit per part jauer ils onns 1938 fin 1943 en il ‹Giuven Jauer›, la gasetta da la Val Müstair fundada da Tista Murk. Là vegniva il diever dal jauer sco lingua scritta schizunt propagà ed instruì en in’atgna rubrica.
Atgnadads linguisticas
In tratg caracteristic dal jauer è l’accentuaziun nunusitada da quels verbs che fineschan en il rest da la Rumantschia cun la desinenza -ar accentuada. En la Val Müstair vegnan quels verbs accentuads sin la penultima silba e la desinenza vegn indeblida daventond -er. In exempel per quai è il verb guárder enstagl da guardár. In’autra caracteristica, surtut cumpareglià cun il vallader, è la pronunzia da la silba -an- accentuada sco -aun-, per exempel en il pled rumauntsch enstagl da rumantsch. Questas duas atgnadads s’uneschan en il verb cháunter che vegn pronunzià en vallader chantár.
Il jauer sco part dal ladin
Ensemen cun il vallader ed il puter furma il jauer il rom ladin da la lingua rumantscha. La communicaziun tranter ils pledaders dals trais idioms funcziunescha senza problems.
Svilups pli novs
L’onn 2007 è cumparì cun il titel ‹Dschon Uein id atras istorias grischunas› da Plinio Meyer l’emprim cudesch scrit en jauer. Quel è er vegnì publitgà sco audiocudesch legì da Plinio Meyer sez.
Prova da text
Il suandant exempel mussa ils tratgs cuminaivels e las differenzas tranter il jauer ed ils idioms da scrittira ladins.
Steffisburg
Steffisburg è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Wachseldorn
Wachseldorn è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Lovatens
Lovatens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Dis da litteratura Domat
Ils Dis da litteratura èn ina occurenza annuala da la ULR, l'Uniun per la litteratura rumantscha. Quels dis han lieu davent da l'onn 1990 mintg'onn a Domat en la sala Tircal.
Mintg'onn sa preschentan auturs ed auturas rumantschas durant quels dis cun lur ovras. Ils dis da litteratura èn ina buna plattafurma per la preschentaziun da novas ovras. Dasper quai vegn mintg’onn organisà in spezial program cultural cun musica, teater u film. Pel solit èn reservadas la sonda e la dumengia per la litteratura, durant ch'il program da la saira integrescha era autras furmas culturalas (musica, teater, cabaret). Mintg'onn vegn cuntanschì pli u main in grond public entaifer ed ordaifer il Grischun cun in program tenor in tema che pertutga la Rumantschia. Il comité dals Dis da litteratura emprova explicitamain da crear in'identitad culturala rumantscha.
Il comité d'organisaziun sefurma ord tschintg giuvens rumantschs che lavuran sin basa voluntara per promover la litteratura rumantscha. L‘organisaziun tetgala è la ULR. Il comité gauda dentant tut las libertads ma era la responsabladad pertutgand il program, l‘organisaziun, la realisaziun e la finanziaziun dals Dis da litteratura.
Als Dis da Litteratura vegn il premi da litteratura Term Bel surdà entras la vischnaunca burgaisa da Domat. Quai premi es numnà tenor in lieu sin territori da la vischnaunca da Domat, la tegia da Domat che porta quest num es situada sin 1964 m.s.M.
Uetendorf
Uetendorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Chastè da Chillon
Il Chastè da Chillon (Château de Chillon) è ina insla sin il Lai da Genevra ed in chastè che sa chattan en Veytaux, en il chantun svizzer da Vad. Oz il Chastè da Chillon è in museum ed è avert al public.
Forst-Längenbühl
Forst-Längenbühl è ina vischnanca politica svizra en il chantun Berna en il district Thun.
Aire-la-Ville
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Rodan. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Satigny, Bernex, Cartigny e Russin.
Chastè da Glérolles
Il Chastè da Glérolles (Château de Glérolles) è in chastè che sa chatta sin la riva dal Lai da Genevra en Rivaz, en il chantun svizzer da Vad. Oz il Chastè da Chillon è in museum ed è avert al public.
Bidogno
Ils 20 d'avril 2008 han ils abitants da las vischnancas Bidogno, Corticiasca e Lugaggia approvà la fusiun da lur vischnancas cun la vischnanca da Capriasca. Il termin da la fusiun n'è dentant anc betg fixà.
Ubuntu
Ubuntu es üna distribuziun da Linux chi basa sün Debian. Il bod dad ubuntu es da realisar ün sistem simpel dad installar e da utilisar.
La prüma versiun dad Ubuntu es gnüda publichada il on 2004. Daspö la a Ubuntu as sviluppà a la plü bler ütilisada e la blü populara distribuziun da Linux.
Variantas
Dasper Ubuntu existan amo differentas variaziuns chi utilisechan alternativs programms per managar las fanestras o an alternativs intends da utilisaziun:
Lingua ungaraisa
thumb|right|250px|L'ungarès en Europa dal'Ost La lingua ungaraisa (denominaziun propria magyar u magyar nyelv) appartegna al rom ugro-finnica da la famiglia linguistica uralica.
El è la lingua uffiziala da l'Ungaria ed ina da las linguas uffizialas regiunalas da la Voivodina en Serbia. Plinavant datti minoritads da lingua ungaraisa en la Croazia, il Burgenland austriac, la Transilvania en Rumenia, la Slovachia, la Slovenia e da l'oblast' Sakarpatska (Transkarpatien) en l'Ucraina. L'ungarais è era ina da las linguas uffizialas da l'UE.
Las pli grondas linguas parentadas da l'ungarais èn il finlandais e l'eston.
thumb|right|150px|Ina pli vegla memoria dal ungarais: Text da sepultura, da 1192-1195
Alfabet
L'alfabet ungarais cumprenda 44 bustabs:
Ils suns ö, ő, ü, ű vegnan pronunziads sco ö, ü en il pleds tudestgs Vögel e Büro. Ils accents marcan la lunghezza da la pronunzia.
Scrittira vegla
Davant la istorgia scritta da ungarais glieuds han pussà duvrar bustabs speziala. Memoria blera da la scrittira vegal è principalmain en Rumenia (Transsilvania).
thumb|center|800px|Scrittira vegla dal ungarès
Numer dals pledarers
Il ungarais vegn discurrì da var 14,5 milliuns persunas en il mund. En Ungaria 10 milliuns persunas discurran questa lingua, en la Uniun Europea 12 milliuns persunas discurran l'ungarès (en Rumenia 1,4 milliuns, en Slovachia 520 000), en Serbia 285 000, en Stadis Unids 1,4 milliuns.
Eurolang
Eurolang è ina lingua artifiziala internaziunala che è vegnida creada da Philip Hunt tranter 1995 e 1998 per daventar ina lingua per l'Uniun Europeica. L'autor specifitgava sco in criteri dal design che la lingua sto esser fitg facil d'emprender per ils Europeics. En cuntrast cun autras linguas artifizialas sco l'esperanto, cumpiglia Eurolang blers pleds che vegnan directemain da l'englais.
Actualmain n'è enconuschent nagina communitad da pledaders activs d'Eurolang. La pagina d'internet da l'autur sin la quala el descriveva la lingua è sparida or da la rait.
Exempel
''Eurolang est actifacta lang, qui me creatab estar comuna 2a lang per la Europa Unized (EU). Its word-list est baseda super England-lang, Deutsh-lang, France-lang, Italia-lang, Espanja-lang et Latin. Me desinab it estar facila lernar et usar.''
Russin
Russin è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
Russin è situada a la riva settentriunala sin ina collina sur il Rodan e ses affluent Allondon visavi Cartigny ed Aire-la-Ville. La vischnanca da 493 hectaras dumbra 475 abitants e cumpiglia sper il vitg Russin era ils aclauns Verbois, La Chaumaz e Les Baillets. 97% dal territori communal èn territori da cultivaziun e guaud.
Sin il territori da la vischnanca sa chatta l'ovra idroelectrica ad aua currenta Barrage de Verbois ch'explotescha l'aua dal Rodan.
Manifest da la Partida communistica
thumb|220px|Frontispizi da l’ediziun originala dal 1848 Il ‹Manifest da la Partida communistica›, er ‹Manifest communistic›, han Karl Marx e Friedrich Engels scrit enturn la midada da l’onn 1847/48, e quai per incumbensa da la Lia dals communists. La scrittira è cumparida ils 21 da favrer 1848 a Londra, curt avant ch’è prorutta la Revoluziun da favrer en Frantscha e la Revoluziun da mars en la Confederaziun tudestga ed en ils dus gronds stadis da questa lia, l’Austria e la Prussia. Il ‹Manifest da la Partida communistica› è vegnì scrit en lingua tudestga e translatà en dapli che 100 linguas (cf. la versiun rumantscha). L’onn 2013 ha l’Unesco recepì quest’ovra en il patrimoni da documents mundial.
Il program, en il qual Marx ed Engels han gia sviluppà grondas parts da la concepziun dal mund che dueva pli tard vegnir numnada ‹marxissem›, cumenza cun ils pleds daventads proverbials: «In spiert va enturn en l’Europa – il spiert dal communissem» e finescha cun l’appel: «Proletaris da tut ils pajais, as unì!» En il ‹Manifest communistic› vuleva la Lia dals communists exponer ses puntg da vista. L’ovra da radund 30 paginas è structurada en in’introducziun a la quala suondan quatter chapitels principals.
Chapitel 1: Bourgeois e proletari
thumb|260px|‹The Strike in the region of Charleroi›, maletg da Robert Koehler (1886) Il svilup da la societad d’enfin qua designeschan Marx ed Engels sco l’istorgia da cumbats da classa – per part zuppads, per part averts – tranter duas classas oppostas: «Liber e sclav, patrizian e plebeian, barun e serv». Al term da las classas vegn attribuì ina funcziun centrala, entant ch’ins aveva discurrì fin qua dals stans aristocrazia, clerus e burgaisia (sco er dals servs, ils quals n’avevan però giugà fin uss nagina rolla per sasez). En l’emprima part dal ‹Manifest› emprovan ils auturs pia da mussar co che la Revoluziun industriala ha midà l’economia e la societad ord vista dals lavurants resp. dal proletariat.
La scuverta da l’America ed il svilup industrial han manà ad in martgà mundial ed ad ina «bourgeoisia moderna». Al lieu dal sfruttament feudalistic che vegniva zuppentà davos arguments religius u politics è passà l’enritgiment egoistic avert e las relaziuns da famiglia cumparan sco spiras relaziuns pecuniaras. Er la classa mesauna sco «il medi, il giurist, il prer, il poet, l’um da la scienza» è sa transfurmada en lavurants cunter pajament. Il stadi furma be pli ina «giunta» ch’administrescha las «fatschentas communablas» da la bourgeoisia.
En il senn dal chapital na po la bourgeoisia far nagut auter che da revoluziunar permanentamain las cundiziuns da producziun e tras quai las furmas da la societad che sa basan sin quellas. Ultra da quai vegnan surmuntadas las restricziuns naziunalas, e la producziun e consumaziun materiala e spiertala vegn reglada a moda cosmopolitica. La producziun dependa da materias primas da tut il mund. I sa sviluppa «ina dependenza generala da las naziuns ina da l’autra».
Malgrà quai vegn tuttavia attribuida a la bourgeoisia ina rolla progressiva entaifer l’istorgia: «Tras il svelt meglierament da tut ils instruments da producziun e tras las communicaziuns ch’èn simplifitgadas fitg ferm tira la bourgeoisia tut las naziuns, er las barbaricas, en la civilisaziun.» La bourgeoisia acquista uschia ina funcziun potenzialmain revoluziunara envers ils stans regents da fin qua, ella furma pia la cuntrapart dal feudalissem. Gia per questa fasa tempriva dal chapitalissem constateschan Marx ed Engels: Il possess vegn concentrà en ils mauns da paucs. La part inferiura da la classa mesauna sa schlia en il proletariat. En stgars 100 onns ha il domini da classa bourgeoisa producì dapli forzas productivas che quai ch’igl è stà il cas antruras en l’entira istorgia umana. Malgrà la miseria da las classas supprimidas exista in’«epidemia da la surproducziun». Las relaziuns burgaisas èn numnadamain vegnidas memia stretgas ed impedeschan la vendita da la rauba. La consequenza èn crisas economicas che sa repetan regularmain. Ed a quellas po la bourgeoisia be far frunt cun augmentar il squitsch sin las pajas e cun render accessibels adina novs martgads.
La forza da lavur cun la quala la classa dals lavurants moderns va a martgà furma ina rauba sco mintga auter product commerzial era ed è perquai exposta a las fluctuaziuns dal martgà. Cun far diever adina dapli da maschinas e tras l’introducziun da la spartiziun da la lavur vegn la lavur bain simplifitgada en il senn dal chapital, ma daventa per il lavurant adina pli fitg ina paina – quest process explitgescha Marx en in auter lieu cun il teorem da l’«alienaziun dal lavurant da la lavur». En il feudalissem aveva per exempel in chalger producì l’entir chalzer, quai che pretendeva savida ed inschign; en ina fabrica da chalzers è el uss percunter condemnà a far be pli la cusadira tranter il chalzer sura e la sola. Ina lavur talmain simpla è mintga uman ch’è pli u main saun abel da far; il lavurant daventa uschia ina part d’ina maschina che sa lascha remplazzar da tut temp. E perquai cuvra er la paja be pli ils pli simpels basegns d’existenza e da reproducziun dal lavurant. Massas da lavurants vegnan sfruttadas ed èn suttamessas en las fabricas al domini absolut dal chapital. La schlattaina e la vegliadetgna na giogan nagina rolla pli, lavur qualifitgada vegn remplazzada tras lavur nunqualifitgada, d’impurtanza è sulettamain da tegnair bass ils custs. Vitiers vegn la dependenza finanziala dal proletariat d’adina dapli persunas – «il possessur da la chasa, il cromer, l’emprestader sin pegn etc.».
Per sa defender da questa situaziun vegn illustrà, co ch’ils lavurants sa dostan cunter ils chapitalists respectivs, l’emprim sulet, alura en ina fabrica, pli tard en l’entir lieu. «Els destrueschan las maschinas, els dattan fieu a las fabritgas», perquai ch’els speran da pudair reacquistar la posiziun sociala dals mastergnants libers da pli baud. Cun la pressiun creschenta sin il singul sa furma però adina dapli ina schientscha da classa, e quai tant pli che anteriurs mastergnants libers e burgais pitschens crodan tras quest svilup sfurzadamain en il proletariat.
I sa mussa che l’interess communabel da la bourgeoisia è d’engrevgiar adina dapli las cundiziuns da producziun per pudair maximar las renditas. Uschia vegni tar la «collisiun da duas classas», tar il cumbat da classas. Quel sa sviluppa necessariamain ad in cumbat politic, ils proletaris s’organiseschan a partidas politicas. A quellas reusseschi da far passar singulas leschas a favur dals lavurants, sco per exempel il di da diesch uras en l’Engalterra. Betg be la bourgeoisia, mabain er il proletariat furma pia ina classa revoluziunara.
La premissa centrala per che la classa bourgeoisa possia insumma exister ed exequir ses domini furma l’accumulaziun e l’augmentaziun da la ritgezza en ils mauns da paucs; e la moda da lavurar dal chapital è quella da la lavur cunter pajament. Enstagl da pudair meglierar sia situaziun en rom dal progress industrial depauperisescha il lavurant modern adina dapli. Ma uschia producescha la bourgeoisia a medem temp «ses agens chavafossas», vul dir ch’ella promova il svilup e la constituziun dal proletariat sco classa cun voluntad da cumbatter. L’isolaziun mumentana dal singul lavurant ch’è resultada da la situaziun da concurrenza vegn surmuntada tras «lur reuniun revoluziunara en furma da l’associaziun».