cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belmopan
Survista
Belmopan giascha en l'ost dal flum Belize, sin 17°15' da ladezza settentriunala ed 88°46' da lunghezza occidentala sin in'autezza da 76 meters sur mar. La citad sa chatta en la provinza da Cayo, var 80 km pli a l'intern da la terra che l'anteriura chapitala Belize City. Lezza è vegnida devastada fermamain durant il hurican Hattie dals 31 d'october 1961.
L'onn 1965 han ins decidì definitivamain d'eriger ina nova chapitala en in lieu segir ed il 1970 han ins pudì dischlocar la sedia da la regenza da las Honduras Britannicas a Belmopan. Las edifizis da la regenza èn vegnidas construidas en in stil modern inspirà da l'architectura dals Maya classica. Oriundamain era la chapitala planisada per 40'000 abitants, ma causa sia situaziun geografica ed il clima chaud e stitg, dumbra la citad fin ussa mo 17'000 abitants. La plipart da las grondas interpresas ed organisaziuns sco era las pli bleras ambassadas sa chattan anc adina a Belize City.
A Belmopan sa chatta era l'Universitad dal Belize. Destinaziuns d'excursiuns populars enturn la citad èn il Parc naziunal da Guanacaste ed il Belize Zoo. Davent da Belmopan pon ins era far excursiuns tar il cuvel Actun Tunichil Muknal ch'è in impurtant lieu da chat archeologic.
Liturgia
thumb|[[Jesus da Nazaret|Gesu Crist culs elemaints da la Sencha Tschaina]] La liturgia significha las ceremonias in connex cul cult divin i'l spazi dal giudaissem e dal cristianissem.
Derivanza dal pled
Il pled grec as cumpuona da las duos parts leitos = public ed ergos = ouvra. Dimena managia liturgia oriundamaing ün'ouvra publica, nempe la celebraziun da la cumünaunza traunter Dieu e'ls umauns. Martin Luther ho tradüt la noziun biblica leiturgia cun cult divin ed ho creo telmaing l'inclet generel fin hozindi.
Confessiuns
Il protestantissem inclegia liturgia in prüma lingia scu la totalited dals elemaints d'ün cult divin intuorn la predgia, que sun urazchuns, lecziuns, arövs, chanzuns e la benedicziun.
Il seguond concil vaticaun da la baselgia romauna catolica ho defini: „Illa liturgia, impustüt i'l sacrifizi sench da l'eucaristia, capita l'ouvra da nos salvamaint, ed uschea prest'la üna contribuziun maximela cha la vita dals crettaivels dvainta expressiun e palanteda dal misteri da Crist e dal vair esser da la vaira baselgia“. (constituziun davart la liturgia sencha Sacrosanctum Concilium)
Puerto Montt
La citad e vegnida fundada pir il 1853 durant la colonisaziun tudestga dal Chile meridiunal. Malgrà quai è Puerto Montt en curt temp daventà pli grond che las citads vischinas pli veglias; quai grazia a sia posiziun strategica a la fin meridiunala da la vallada centrala chilena che serviva sco punct da partenza vers l'archipel da Chiloé, ils lais da Llanquihue e Nahuel Huapi e la Patagonia occidentala.
Puerto Montt è daventà renumnà e creschì fermamain cur ch'il Chile è daventà il segund pli grond producent da salmun dal mund en ils onns 1990 e 2000. Ma la crisa da l'aquacultura da salmun en il Chile vers la fin dals onns 2000 aveva sco consequenza almain temporara ina ferma dischoccupaziun. Il patrimoni cultural da la citad maschaida elements da la cultura chiloé cun l'ierta tudestga schebain che la citad ha attratg en ils davos 30 onns in dumber enorm d'emigrants or da l'entir pajais ch'eran en tschertga da lavur.
Diari dad Anne Frank
Il Diari dad Anne Frank (titel original neerlandais: Het Achterhuis – ‹La chasa davos›) è in’ovra da la litteratura mundiala. Anne Frank ha manà il diari dals 12 da zercladur 1942 fin il prim d’avust 1944, l’emprim en l’abitaziun al Merwedeplein, la gronda part però en la chasa davos da l’edifizi Prinsengracht 263 (la Chasa dad Anne Frank odierna) ad Amsterdam. Là è ella sa zuppada cun sia famiglia ed enconuschents durant dus onns per mitschar da la deportaziun tras ils naziunalsocialists.
Il di ch’ils cussadents da la chasa davos èn vegnids arrestads, ha la gidantra Miep Gies mess en salv il diari, al preservond uschia da vegnir en ils mauns da la Gestapo. Suenter la guerra ha ella surdà quel al bab dad Anne, Otto Heinrich Frank, ch’aveva survivì sco sulet abitant da la chasa davos la guerra ed il holocaust. Quel ha publitgà las notizias da sia figlia, las qualas duevan gia avanzar en ils onns 1950 en la Republica federala tudestga al cudesch tastgabel vendì il pli bler ed al toc da teater giugà il pli savens. Il diari è vegnì translatà en bundant 70 linguas ed ha fatg daventar l’autura ina da las pli enconuschentas unfrendas dal holocaust. L’onn 2009 ha l’UNESCO recepì il diari sco part dal Patrimoni documentar mundial. Dal diari èn er vegnidas fatgas numerusas versiuns cinematograficas.
Furma e cuntegn
thumb|180px|Cuverta da l’emprim tom dal diari Per ses 13avel anniversari ha Anne Frank survegnì ils 12 da zercladur 1942 in pitschen carnet da notizias, il qual ella aveva mussà in pèr dis avant a ses bab en ina vitrina. Cumbain ch’il cudeschet lià en taila alv cotschna e munì davant cun in pitschen marschlos era atgnamain pensà sco album da poesias, al ha Anne duvrà sco diari. Suenter ina curta introducziun ils 12 da zercladur ha ella cumenzà dus dis suenter ses anniversari a far l’emprima inscripziun en il diari cun descriver sasezza, sia famiglia e ses amis, la vita da mintgadi en scola e plazs preferids en sia vischinanza. Sper questas remartgas che tractan sia vita privata è ella er s’exprimida – pli u main a l’ur – davart las midadas che rendevan adina pli greva la vita als Gidieus tudestgs ch’eran fugids en ils Pajais Bass. Ella ha tematisà la staila dals Gidieus che stueva vegnir purtada en la publicitad ed autras restricziuns a las qualas els eran suttamess durant l’occupaziun tudestga.
Muntada speziala ha il diari cuntanschì a partir dals 6 da fanadur 1942, cura che la famiglia Frank è sa retratga en la chasa davos en la Prinsengracht 263, nua che Otto Frank aveva manà avant la filiala ollandaisa da la firma Opekta. Pli ditg che la dimora en il zup durava e pli tendida che daventava la situaziun. La lungurella dal mintgadi e las restricziuns han manà tranter ils cussadents a conflicts adina pli intensivs. Damai che Anne na dastgava uss betg pli avair contact tar ses amis, è il diari – sco medium al qual ella pudeva confidar tut – sa sviluppà ad in impurtant accumpagnader tras quest grev temp.
A partir dal settember ha Anne scrit sias inscripziuns en il diari en furma da brev. Ella ha adressà ses patratgs a differents nums da mattas (Kitty, Conny, Emmy, Pop e Marianne), ils quals ella enconuscheva or da l’enconuschent roman en cuntinuaziuns ‹Joop ter Heul› da Cissy van Marxveldt. Joop, la protagonista da questas istorgias, è ina matta independenta e magari er in pau testarda. Ella scriva medemamain in diari e raquinta a sias amias da ses quitads e da sias relaziuns d’amur.
En ses diari noda Anne surtut eveniments ed experientschas da ses mintgadi extraordinari – la stretgezza dal zup, bellas surpraisas sco la festa da chanukka e conflicts cun ils cunabitants, surtut cun Fritz Pfeffer e cun sia mamma. Anne sa sentiva savens malchapida cura ch’ils auters la crititgavan sco sabiutta ed impertinenta. En l’introducziun surlavurada ha ella exprimì ses giavisch d’avair in ami per propi, ina persuna, a la quala ella possia confidar ses patratgs e sentiments ils pli intims. Ella ha constatà ch’ella haja plirs ‹amis› e veneraturs, ma (tenor si’atgna definiziun) nagin vair ami. Jacqueline van Maarsen pudeva ademplir be parzialmain questa pretensiun. Helmut Silberberg avess forsa pudì daventar in tal ami, er sch’ella snegava d’avair ina relaziun d’amur cun el. Uschia è il diari restà ses confident il pli intim. En il decurs da las inscripziuns en il diari scuvra Anne si’atgna sexualitad e descriva ils sentiments d’amur che sa sviluppan envers Peter van Pels; il cunabitant ch’ella aveva crititgà pli baud la dueva però trumpar. Durant ils 25 mais en il zup ha ella confidà al diari tut sias temas e speranzas. Uschia pon ins persequitar co che la matta, che sa perdeva magari en ses siemis, madira e sviluppa fermezza interna.
Anne aveva gia mussà baud in grond interess per leger e scriver, quai che ses bab ha promovì. Durant il temp en la chasa davos ha ella legì blers cudeschs, uschia che sias enconuschientschas litteraras ed abilitads sco scriptura èn sa meglieradas cuntinuadamain. Cun il temp daventan sias inscripziuns en il diari pli cumplexas ed ella s’exprima davart temas pli pretensius ed abstracts sco per exempel la cretta en Dieu. Ella menziunescha er da vulair daventar in di famusa sco scriptura. Sper ses diari ha Anne cumenzà a scriver autras ovras litteraras; la qualitad da quellas vegn giuditgada sco fitg avanzada per sia vegliadetgna.
Ses diari ha Anne cumenzà sco expressiun privata da ses patratgs e sentiments che nagin na dastgava leger, sco ch’ella accentuescha repetidamain. Ils 29 da mars 1944 ha ella però midà ses plan. Sin Radio Oranje ha ella udì co che Gerrit Bolkestein, il minister per furmaziun, art e scienza en la regenza d’exil ollandaisa, ha discurrì da vulair documentar suenter la fin da la guerra publicamain la suppressiun dals Ollandais sut l’occupaziun tudestga. A quai dueva contribuir uschè bler material dal mintgadi sco pussaivel, pia brevs, diaris etc. Quest’idea ha plaschì ad Anne, uschia ch’ella ha preparà ses diari per ina publicaziun. Il matg ha ella cumenzà a surlavurar las inscripziuns. Ella ha allontanà u midà intginas passaschas ch’eran tenor ses giuditgar memia nuninteressantas u memia intimas per la publicitad. Ultra da quai ha ella uss adressà tut las inscripziuns a moda unitara a si’amia imaginara Kitty, la quala era stada sia persuna da referiment dapi las inscripziuns en la segunda part (pia dapi il november 1942).
thumb|160px|Entrada a la Prinsengracht 263 Areguard l’identitad da questa Kitty datti bleras supposiziuns. Il 1986 ha il criticher Sietse van der Hoech supponì che quella sa refereschia a Kitty Egyedi, in’amia dals Franks da l’avantguerra. El pudess avair sias infurmaziuns or da la scrittira ‹A Tribute to Anne Frank›, publitgada l’onn 1970 da l’Anne Frank Foundation. En la prefaziun da quella aveva il parsura da la fundaziun da quel temp, Henri van Praag, supponì che Anne haja gì in model real per quest caracter e documentà quai cun ina fotografia, sin la quala Anne è da vesair cun Sanne Ledermann, Hannah Pick-Goslar, Kitty Egyedi ed autras. Anne ha però mai menziunà la Kitty reala en sias inscripziuns. Il sulet cas cumparegliabel da brevs betg tramessas che Anne ha scrit ad ina amia reala èn stadas duas brevs da cumià dal settember 1942 drizzadas a Jacqueline van Maarsen.
Per mantegnair l’anonimitad da las persunas participadas, ha Anne inventà per tut ils cussadents da la chasa davos pseudonims. Uschia è la famiglia van Pels – Hermann van Pels, Auguste van Pels e Peter van Pels – daventada la famiglia van Daan, e Fritz Pfeffer ha ella numnà Albert ‹Dussel› – ord spir malaveglia ch’il dentist disturbava sia sfera privata. Enstagl da Frank planisava ella da duvrar ils pseudonims van Aulis u Robin; cun edir il diari è Otto Frank però sa decidì da duvrar per sia famiglia ils nums reals.
Publicaziuns
La davosa inscripziun en il diari porta la data dal prim d’avust 1944, trais dis avant l’arrestaziun dals cussadents. Arrivond Karl Josef Silberbauer dal servetsch da segirezza en la chasa davos per arrestar ils Gidieus tradids, ha el sternì per terra ils fegls cun las notizias dad Anne senza far stim da quels. Miep Gies, ch’aveva gidà ils zuppads e che n’era betg vegnida messa a ferm dals naziunalsocialists – cuntrari als collavuraturs da la firma Kugler e Kleiman – ha chattà ils fegls suenter ses return a la Prinsengracht ed als ha mess en salv en in truclet per als returnar ad Anne u a sia famiglia suenter la fin da la guerra.
Otto Frank ha survivì sco sulet abitant da la chasa davos ed è returnà ad Amsterdam. Là è el vegnì a savair che sia dunna Edith saja morta e ch’ins haja deportà sias duas figlias en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. El sperava che Anne e Margot hajan survivì, ma il fanadur 1945 ha la Crusch cotschna confermà la mort da las duas figlias. Pir lura al ha Miep Gies surdà il diari. Otto al ha legì ed ha ditg pli tard ch’el na saja betg stà conscient dal fatg che Anne haja conservà ina descripziun talmain accurata e bain scritta da lur temp communabel en la chasa davos. Dumandà onns pli tard co che saja stada si’emprima reacziun, ha el respundì: «Jau na saveva gnanc che mia pitschna Anne saja uschè profunda.» Muventà tras il giavisch da sia figlia da daventar scriptura, ha el cumenzà a planisar ina publicaziun dal diari.
Per l’emprima ediziun publitgada è Otto Frank sa servì dal diari oriund dad Anne, il qual ins designescha oz sco versiun a, e da la versiun repassada dad Anne sezza (versiun b), la quala è avant maun en furma da 324 fegls singuls. La versiun oriunda cumpiglia trais cudeschets u carnets: L’emprima part tanscha dals 12 da zercladur fin ils 5 da december 1942. Damai che la segunda part cumenza pir in onn pli tard e tanscha fin ils 17 d’avrigl 1944, ston ins supponer che las inscripziuns dal december 1942 fin il december 1943 sajan idas a perder. La perioda che manca vegn però cuverta tras la versiun surlavurada dad Anne. Ils originals che mancan pudessan esser ids a perder durant u suenter l’arrestaziun. L’ultima part cumpiglia las inscripziuns dals 17 d’avrigl fin il prim d’avust 1944.
Otto Frank ha allontanà intginas passaschas, en las qualas Anne è s’exprimida a moda critica envers sia mamma, e parts che sa refereschan a la sexualitad da sia figlia. El ha surpiglià la gronda part dals pseudonims che Anne aveva inventà, ha però restabilì l’identitad da l’atgna famiglia. Il material cumpiglia sper l’emprim cudesch da notizias che Anne aveva survegnì sin ses anniversari ulteriuras carnets e numerus fegls singuls. Las inscripziuns en il diari n’eran oriundamain betg structuradas tenor la successiun cronologica da datas sco ch’ellas èn cuntegnidas en las versiuns stampadas. Dapi il 2001 cumpiglian las ediziuns er las inscripziuns ch’il bab aveva oriundamain betg publitgà per motivs privats. Per part, per exempel da Laureen Nussbaum, vegn crititgà che tant Otto Frank sco er Mirjam Pressler sajan sa basads vaira ferm sin la versiun a ed hajan uschia stimà memia pauc il svilup vers in’autura independenta che Anne haja fatg en il manuscrit B.
L’artitgel ha sveglià l’interess dals editurs da Contact Publishing ad Amsterdam. L’onn 1947 han els publitgà il diari sut il titel ‹Het Achterhuis: Dagboekbrieven van 12 Juni 1942 – 1 Augustus 1944› e reedì quest’ediziun il 1950. Sin giavisch dad Otto Frank avev’ins stritgà intginas passaschas davart la sexualitad dad Anne (pervi dals protests che fissan uschiglio stads da spetgar da vart da circuls conservativs). Quest’ediziun vegn designada oz sco versiun c.
Questa terza versiun è daventada in grond success ed ha furmà la basa per numerus films, inscenaziuns da teater e.a. La translaziun tudestga è cumparida l’onn 1950 sut il titel ‹Das Tagebuch der Anne Frank› en la chasa editura Lambert Schneider ed è vegnida translatada da Barbara Mooyaart-Doubleday en englais (‹The Diary of a Young Girl›, 1952). Damai ch’il diari finescha a moda andetga cun l’arrestaziun l’entschatta d’avust 1944, gioga il bab survivent en las elavuraziuns litteraras da pli tard la rolla dal narratur. Ma er Anne aveva gia cumenzà a rescriver in pau il diari per ina documentaziun previsa pli tard. Intginas publicaziuns ch’illustreschan las circumstanzas e porschan ulteriurs fatgs secundars derivan da Miep Gies, d’amias dad Anne sco Hannah Goslar e Jacqueline van Maarsen sco er da scripturs ed istoriografs.
thumb|160px|left|Otto Frank (1961) Il 1986 ha l’Institut ollandais per documentaziun da guerra (Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, NIOD), al qual Otto Frank aveva testamentà ils dretgs, publitgà in’ediziun istoric-critica dals diaris. Quella preschenta tut las versiuns ch’èn enconuschentas, edidas u betg, en cumparegliaziun. En pli cumpiglia il cudesch ina discussiun davart l’autenticitad da l’ovra ed ulteriuras infurmaziuns istoricas davart la famiglia ed il diari.
A basa da questas lavurs (ediziun cumplessiva) ha il Fond dad Anne Frank incumbensà Mirjam Pressler d’elavurar ina versiun extendida dal diari (versiun d), la quala furma dapi il 1991 l’ediziun lianta, autorisada. Quella cumpiglia l’entir text da la versiun c, il qual ins ha amplifitgà per radund in quart cun ulteriuras passaschas or da las versiuns a e b. Mirjam Pressler ha mess ensemen il text ollandais ed er procurà – sco gia il 1988 tar l’ediziun cumplessiva – per la translaziun en tudestg.
L’onn 1999 ha Cornelis Suijk, in anteriur directur dal Fond dad Anne Frank e president da l’U.S. Center for Holocaust Education Foundation, fatg a savair ch’el saja en possess da tschintg paginas che Otto Frank aveva allontanà avant l’ediziun dal diari. Suijk ha pretendì che Otto Frank al haja dà questas paginas curt avant sia mort l’onn 1980. Las inscripziuns en il diari cuntegnevan remartgas criticas dad Anne davart la lètg da ses geniturs e mussan sia relaziun tendida cun la mamma. Cur che Suijk ha pretendì il dretg da publicaziun per las tschintg paginas ed ha annunzià da las vulair vender per gudagnar daners per sia fundaziun, èsi vegnì tar in conflict. Sco possessur formal dal manuscrit ha il NIOD pretendì da surdar las paginas. L’onn 2000 è il ministeri per furmaziun, cultura e scienza dals Pajais Bass sa declerà pront da far a la fundaziun da Suijk ina donaziun da 300 000 dollars ed il 2001 èn las paginas vegnidas returnadas. Dapi lura èn ellas cuntegnidas en ediziuns pli novas dal diari (versiun d cumplettada).
L’onn 2015 èn danovamain vegnida pledentadas dumondas giuridicas. Il Fond dad Anne Frank a Basilea ha fatg valair che Otto Frank saja da resguardar sco cunautur dal diari, damai ch’el haja elavurà ed edì quel. Uschia na spireschian ils dretgs d’autur sin l’ovra betg la fin dal 2015 – pia 70 onns suenter la mort dad Anne Frank – mabain restian vinavant en vigur. A quest puntg da vista ha percunter cuntraditg Ronald Leopold, il directur da la Chasa dad Anne Frank ad Amsterdam: «Otto Frank n’è betg il cunautur dal diari da sia figlia.» Suenter ina sentenzia giudiziala vala be per las parts ch’èn cumparidas l’emprima giada il 1986 in termin da protecziun da 50 onns, pia fin il 2036. La Fundaziun dad Anne Frank ad Amsterdam e l’Academia da las scienzas dals Pajais Bass dastgan però far diever da las parts respectivas per elavurar in studi davart ils manuscrits. En il fratemp è la versiun originala ollandaisa accessibla libramain en l’internet.
Influenza politica e culturala
En il decurs dals onns è la reputaziun dad Anne Frank sco scriptura ed umanista creschida pli e pli fitg. En il fratemp vegn ella savens tematisada sco simbol dal holocaust e da la persecuziun insumma, quai che lubescha da trair parallelas tar eveniments actuals. In’ulteriura first lady, Hillary Clinton, ha cità il 1994 or dal diari tar la surdada da l’Elie Wiesel Huminatarian Award, suttastritgond che Anne Frank «avra noss egls per la stupiditad da l’indifferenza ed il terribel tribut che quella pretenda da nossa giuventetgna»; en quest connex ha ella tratg parallelas tar eveniments actuals a Sarajevo, Somalia e Ruanda. Il medem onn è Nelson Mandela vegnì onurà cun ina contribuziun umanitara dal Fond dad Anne Frank. En ses pled ch’el ha tegnì davant la populaziun da Johannesburg ha Mandela ditg ch’el haja legì il diari durant ses temp d’arrest en la praschun da Robben Island e ch’el haja «gudagnà or da quel bler curaschi». El ha cumpareglià il cumbat dad Anne Frank cunter il naziunalsocialissem cun ses cumbat cunter l’apartheid ed è sa mussà persvas che pussanzas ch’ageschian cunter tut dretg sajan destinadas a lunga vista a la disditga, e quai gist pervi dad umans sco Anne Frank. «Perquai che questas ideas èn evidentamain faussas e perquai ch’ellas vegnan adina puspè messas en dumonda da persunas sco Anne Frank ston ellas inevitablamain far naufragi.»
Valitaziun litterara
thumb|240px|Scena or d’ina represchentaziun teatrala dal ‹Diari dad Anne Frank› Il diari vegn er stimà per sias qualitads litteraras. Meyer Levin ha lavurà curt suenter la publicaziun da quel cun Otto Frank vi d’ina adattaziun dramaturgica ed ha manegià ch’il diari haja «la tensiun d’in roman construì cun inschign». Il scriptur John Berryman ha scrit ch’i sa tractia tar il diari «dal process fundamental misterius co ch’in uffant daventa in creschì, co ch’i succeda propi». E la biografa dad Anne Frank Melissa Müller accentuescha ch’ella scrivia «en in stil precis, segir, economic, dal qual la sinceradad fa surstar».
En ina buna part da ses texts descriva Anne Frank il caracter da las persunas che vivan cun ella en la chasa davos. Ella fa quai cun in’egliada perspicazia e senza far cumpromiss; betg adina è ella libra da pregiudizis e magari po ella esser vaira severa u schizunt crudaivla, surtut cura ch’i sa tracta da Fritz Pfeffer e da si’atgna mamma. Müller explitgescha ch’ella chanaliseschia en ses scriver «il carussel d’emoziuns sco ch’el è tipic per ils onns da giuventetgna». Ma Anne n’excluda er betg sasezza, mabain s’exprima en las passaschas introspectivas savens a moda fitg autocritica. Surtut en muments da frustraziun discurra ella d’in cumbat intern tranter la «buna Anne», la quala ella vul esser, e la «nauscha Anne», la quala ella ha savens il sentiment dad esser.
Ses studi analitic maina Anne sur in lung spazi da temp, uschia ch’il lectur survegn preschentà in’entira paletta d’impressiuns e valitaziuns da las singulas persunas e da la moda da viver en la chasa davos. Otto Frank sa regorda co che ses editur haja respundì sin la dumonda, daco ch’il diari vegnia legì dad uschè blers umans: «Il diari cumpiglia uschè bleras varts da la vita che mintga lectur chatta insatge ch’al muventa persunalmain.»
Examinaziuns forensicas
Dapi la publicaziun dal diari hai adina puspè dà vuschs ch’han mess en dumonda l’autenticitad da quel e ch’han empruvà da discreditar sia muntada sco document e perditga dal temp dal holocaust. Questas emprovas stattan en connex cun tendenzas revisionisticas, surtut cun la snegaziun dal holocaust, e derivan per gronda part d’extremists da dretga.
L’onn 1958, en rom d’ina represchentaziun da ‹The Diary of Anne Frank› a Vienna, è Simon Wiesenthal stà confruntà cun ina gruppa da demonstrants ch’han pretendì che Anne Frank n’haja mai existì e ch’al han dumandà – sco cuntraprova – da chattar l’um ch’haja arrestà a ses temp ils cussadents da la chasa davos. Wiesenthal ha la finala chattà Karl Josef Silberbauer l’onn 1963. Quel ha identifitgà Anne Frank sin ina fotografia sco ina da las persunas ch’el aveva arrestà ed è sa regurdà d’avair svidà ora giun plaun ina tastga plain palpiri. Sias testimonianzas han confermà quai ch’avevan gia explitgà autras perditgas sco Otto Frank e Miep Gies.
Otto Frank sez è ì l’emprima giada l’onn 1959 a Lübeck avant dretgira cunter in snegader; quel ha la finala revocà sias pretensiuns. Ulteriurs cas da dretgira en ils quals Otto Frank è stà involvì han gì lieu ils onns 1976 fin 1979. En rom da quests process è l’Uffizi federal criminal da la Germania vegnì incumbensà l’onn 1979 d’intercurir il palpiri e la tinta ch’è vegnida duvrada per scriver il diari. Questas retschertgas han confermà che tant il palpiri sco er la tinta da tut ils diaris e fegls singuls sajan vegnids producids avant il 1950 e possian esser stads en diever tranter il 1941 e 1944. Sin singuls fegls han ins però remartgà notizias posteriuras scrittas cun culli (en diever dapi il 1945) che derivian d’ina colur che saja pir en vendita dapi il 1951. L’expertisa da quatter paginas na vegn betg pli concreta en questa dumonda, quai che dueva manar en il decurs dals proxims onns ad ulteriuras speculaziuns.
Suenter la mort dad Otto Frank l’onn 1980 ha il NIOD sco nov possessur dal diari incumbensà il laboratori forensic dals Pajais Bass d’intercurir da rudent il document original. Sin duas paginas han ins chattà en tut 26 correcturas ortograficas fatgas dal medem maun. La finala èsi sa mussà che questas pitschnas retuschas – che na tangheschan en nagina furma il cuntegn dal text – eran vegnidas agiuntadas pli tard en rom d’ina examinaziun dals diaris. Ils resultats da questas retschertgas han ins preschentà e resguardà en la reediziun scientifica dal diari l’onn 1986.
Otto Heinrich Frank
Otto Heinrich ‹Pim› Frank è naschì ils 12 da matg 1889 a Francfurt a.M. Ses bab Michael, in impressari bainstant, derivava da Landau en il Palatinat; l’arber genealogic da sia mamma Alice Stern sa lascha persequitar enavos en ils registers da Francfurt fin en il 16avel tschientaner. Otto Frank ha visità il gimnasi a Francfurt e fatg il 1908 l’abitur. Da la stad 1915 fin la fin da l’Emprima Guerra mundiala è el stà en guerra a la front dal vest, a la fin sco aspirant d’uffizier. Per sia valurusadad è el vegnì onurà cun la Crusch da fier.
Otto ed Edith Frank-Holländer han maridà ils 12 da matg 1925. Edith è ida a star cun Otto l’emprim en la chasa dals geniturs da quel al Beethovenplatz a Francfurt. Suenter la naschientscha da la figlia Margot il 1926 ha la famiglia affittà la stad 1927 in’abitaziun al Marbachweg 307 a Francfurt. Là ha ella vivì fin il 1933/34. L’onn 1929 è naschida la segunda figlia Anne. Suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, ha la famiglia dischlocà ad Amsterdam per mitschar da las repressalias antisemiticas che sa faschevan valair en Germania.
Erich Elias, in ami da Robert Feix ch’ha inventà il med da schelifitgar Opekta, ha intermedià il 1933 a ses quinà Otto Frank la pussaivladad d’endrizzar ad Amsterdam la filiala ollandaisa da la firma tudestga Opekta. Otto Frank è l’emprim sa rendì persul ad Amsterdam per sclerir las premissas per l’interpresa e chattar ina pussaivladad d’abitar per sia famiglia. Fin il favrer 1934 al èn suandadas sia dunna e las duas figlias.
Il matg 1940, durant ils emprims dis da la campagna militara en il vest, han truppas tudestgas occupà ils Pajais Bass. Ils 6 da fanadur 1942 è la famiglia Frank sa zuppada en la chasa davos da l’edifizi a la Prinsengracht 263, en la chasa davant dal qual sa chattava il domicil da la ‹Nederlandsche Opekta›.
Radund dus onns pli tard èn la famiglia ed ils ulteriurs Gidieus ch’eran sa zuppads en la chasa davos – uschia vegn almain supponì – vegnids tradids tras persunas nunenconuschentas. Ils 4 d’avust 1944 han ils naziunalsocialists arrestà ils abitants ed interrogà els en l’edifizi da la Gestapo. L’auter di als han ins manà en la praschun fullanada Huis van Bewaring en la Weteringschans. Dus dis pli tard è Otto Frank vegnì manà cun sia famiglia en il center transitoric Westerbork e deportà pli tard en il Champ da concentraziun Auschwitz. Sia dunna Edith è morta là ils 6 da schaner 1945 sutnutrida; Otto è vegnì liberà la fin schaner 1945 da l’armada sovietica. El è stà il sulet da sia famiglia ch’ha survivì il holocaust.
Otto Frank ha refusà da puspè retschaiver suenter la guerra la naziunalitad tudestga, la quala al era vegnida annullada l’onn 1941. L’onn 1949 è el daventà burgais dals Pajais Bass. Suenter esser sa cusseglià cun intgins amis, ha el decidì da publitgar il diari da sia figlia Anne.
L’onn 1953 ha Otto Frank maridà ad Amsterdam Elfriede Markovits ch’aveva medemamain pers ad Auschwitz ses um Erich Geiringer e ses figl, entant che la figlia Eva ha survivì la praschunia. Otto ed Elfriede avevan emprendì d’enconuscher in l’auter en il champ da concentraziun. Ensemen èn els emigrads il 1952 a Basilea, nua ch’el ha er retschet la naziunalitad svizra. La figlia Eva Geiringer (pli tard Eva Schloss) aveva gia appartegnì dal temp da scola ad Amsterdam tar il circul d’amis pli vast dad Anne e Margot. Il destin da sia famiglia mussa bleras parallelas tar quel dals Franks: Er els eran sa zuppads ad Amsterdam, eran vegnids chattads e deportads. Pli tard ha Eva scrit si’autobiografia ed è sa participada vi dad ulteriuras ovras che tractan il temp da la persecuziun naziunalsocialistica.
Il 1966 ha Otto Frank fundà il Fond dad Anne Frank a Basilea, suenter ch’era gia vegnida stgaffida il 1957 ad Amsterdam la Fundaziun dad Anne Frank per mantegnair la chasa a la Prinsengracht 263. Otto Frank è mort ils 19 d’avust 1980 a Birsfelden sper Basilea.
Edith Frank-Holländer
Suenter ch’ils naziunalsocialists èn vegnids a la pussanza è Edith Frank l’emprim ida a star cun sias figlias ad Aachen tar sia famiglia; ils 5 da december 1933 è ella sa rendida ad Amsterdam tar ses um; Margot è suandada da Nadal 1933, Anne il favrer 1934. Per Edith Frank ha la fugia en ils Pajais Bass muntà in grev temp. Ella viveva separada da tut ses parents ch’eran restads enavos en Germania, en relaziuns d’abitar plitost restrenschidas e senza agid en il tegnairchasa. Ultra da quai na discurriva ella a l’entschatta nagin ollandais. In curs da lingua ha ella interrut anticipadamain. Anne Frank menziunescha anc il 1942 en ses diari che sia mamma discurria «in terribel ollandais». Be darar ha Edith Frank pudì far viadis, uschia per exempel il december 1935 cun la famiglia tar ils parents dad Otto Frank a Basilea, la stad 1936 cun las figlias a Segl-Maria en Engiadina ed in pau pli tard il medem onn persula a Francfurt a.M. a visitar in’amia.
Stretg contact ha Edith Frank surtut tgirà tar sia mamma Rosa Holländer ch’era restada ad Aachen. Gia durant ils pogroms da november dal 1938 eran vegnids arrestads ils frars da Frank-Holländer, Julius e Walter Holländer. Entant che Julius è vegnì liber suenter curt temp sco veteran da guerra, han ins deportà l’impressari Walter en il Champ da concentraziun Sachsenhausen. Il december 1938 è el vegnì exilià en ils Pajais Bass, nua ch’el viveva en in champ da fugitivs en relaziuns fitg simplas. Pir il december 1939 ha el pudì emigrar en ils Stadis Unids. Sin fundament da l’ordinaziun dal 1938 che dueva excluder ils Gidieus da la vita economica en Germania è sia societad commerziala B. Holländer vegnida schliada il schaner 1939. A Julius Holländer èsi medemamain reussì d’emigrar en il decurs dal 1939 en ils Stadis Unids. Rosa Holländer è stada ina da las paucas Gidieuas ch’ha pudì emigrar il mars 1939 en ils Pajais Bass. Là ha ella vivì en il tegnairchasa da la famiglia da sia figlia. Ils 29 da schaner 1942 è ella morta da cancer ed è vegnida sepulida sin il santeri da la cuminanza gidieua a Hoofddorp. thumb|160px|Abitadi oriund da la famiglia Frank al Merwedeplein 37 Il 5 da fanadur 1942 ha Edith Frank prendì en consegna ina brev adressada a sia figlia Margot ch’obligava quella da sa preschentar al servetsch da lavur en Germania. En absenza da ses um ha ella infurmà la famiglia van Pels che las duas famiglias stoppian uss sa render il pli spert pussaivel en il zup; quel avev’ins cumenzà a preparar la stad 1941, ma n’era anc betg dal tut a fin cun las lavurs. A Margot ed Anne ha ella ditg che l’appel da sa preschentar al servetsch da lavur saja drizzà ad Otto Frank.
Il temp en la chasa davos è stà grev per Edith Frank. «A mai è dà en egl che Edith Frank fascheva ils emprims dis en la chasa davos in’impressiun spussada e deprimida, e quai senza che la situaziun sa megliereschia», scriva Miep Gies en sias regurdientschas. Uschiglio l’è Frank-Holländer restada en memoria sco «amiaivla, cun senn per urden, fitg ruassaivla, ma ina buna observatura a la quala na mitschava betg uschè svelt insatge». Durant il temp en la chasa davos – uschia rapporta Mies Gies vinavant – saja Edith Frank daventada dapli che tut ils auters cussadents trista e deprimida: «Edith Frank pativa pli fitg che tut ils auters da nauschas novitads. Cura che l’enviern [1942] è s’avischinà, è ella plaunsieu sfundrada en ina luna adina pli decuraschada. (...) Nagina novitad, e saja ella anc uschè empermettenta, pudeva svegliar en ella in radi da speranza. (...) Per ella existiva be il lung stgir tunnel, senza nagina sclerida a l’orizont.»
Ils 4 d’avust 1944 èn las otg persunas en il zup vegnidas arrestadas. Edith Frank han ins manà ensemen cun sia famiglia en il stabiliment d’arrest en la Weteringschans e da là en il Champ transitoric Westerbork. Qua è ella vegnida per l’emprima giada en contact cun Lenie de Jong-van Naarden. Lezza descriva Edith Frank pli tard sco «ina dunna tut speziala»: «Ella s’occupava fitg da ses uffants. Da tut temp era ella fatschentada cun las mattas.» Ils 3 da settember han ins deportà ils otg cussadents da la chasa davos ad Auschwitz. Là èn Edith Frank e sias figlias vegnidas separadas dals umens e manadas en il Champ da dunnas dad Auschwitz-Birkenau. Durant quest temp èn ellas adina restadas ensemen, sco ch’ha descrit pli tard Bloeme Evers-Emden ch’enconuscheva Margot ed Anne Frank nà dal liceum gidieu ad Amsterdam: «La discordia che resorta per part dal diari era crudada davent pervi da la miseria existenziala. Ellas eran adina en trais ed han segir dà ina a l’autra bler sustegn. (...) Tras lur agid vicendaivel èn ellas sa mantegnidas en vita – er sche nagin na dumogna il cumbat cunter il tifus.»
E Lenie de Jong-van Naarden scriva davart il temp dad Edith Frank ensemen cun sias duas figlias ad Auschwitz-Birkenau: «Ils dus mais che nus essan stadas ensemen ad Auschwitz ha dunna Frank sa dà gronda fadia da mantegnair en vita ses uffants, da restar tar els, d’als proteger.» Cura che Anne ha survegnì in eczem ed è vegnida dischlocada en il ‹bloc da gruscha›, l’è Margot suandada da libra voluntad. Edith Frank da sia vart deva da quel temp vinavant a sias figlias las pitschnas raziuns da paun, e quai sut ina fora sut la paraid da lain da la baracca da pazients ch’ella sezza aveva chavà. Entant che Anne e Margot èn vegnidas transferidas la fin october 1944 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen, è Edith Frank restada enavos sco suletta dals otg cussadents da la chasa davos en il Champ da dunnas dad Auschwitz-Birkenau.»
Durant quest temp ha ella fatg amicizia cun Rosa de Winter. Quella scriva en sias memorias: «Trasora selecziuns... Edith, ina buna enconuschenta, è er tar mai; ella ha stuì dar nà duas figlias da 15 e 18 onns. Nus consolain ina l’autra e daventain amias, nus ans preparain sin il pir... Edith ed jau essan adina ensemen.» Il november 1944 ha Edith Frank survegnì auta fevra. Malgrà la tema da vegnir gasifitgada en cas d’ina selecziun tras Josef Mengele, ha ella sa laschà manar tras Rosa de Winter en la baracca da malsauns. Vegnind de Winter pli tard sezza malsauna, è il contact rut giu. L’entschatta schaner 1945 vegnan manadas novas pazientas en la baracca da malsauns nua che sa chatta de Winter. Quella rapporta vinavant: «Tuttenina enconusch jau Edith, ella vegn d’ina autra partiziun da malsauns. Ella è be pli ina sumbriva. Intgins dis pli tard mora ella, spussada dal tuttafatg.»
Suenter la liberaziun dal champ da concentraziun ha de Winter inscuntrà sin il viadi da return Otto Frank ed al ha rapportà da la mort da sia dunna.
En il diari menziunescha Anne Frank bain er situaziuns, en las qualas Otto ed Edith Frank la protegian ensemen cunter critica da vart dals van Pels. Ma per gronda part era la relaziun tranter Anne e sia mamma tendida, entant ch’ella aveva ina buna relaziun tar ses bab. En quest connex sto segir er vegnir resguardà ch’i na deva en la chasa davos per la mamma e sia figlia en la fasa da la pubertad nagina pussaivladad da sa retrair e d’ir uschia or da via a conflicts. Il diari dad Anne aveva en quest connex ina tscherta funcziun da ventil. Tranteren, sfegliond en sias atgnas notizias, è Anne sezza stada surstada da la nauschezza dals pleds ch’ella dovra en connex cun sia mamma.
Damai che be Otto Frank ha survivì e ch’il focus è sa drizzà suenter la guerra sin Anne e ses diari, èn Margot e surtut Edith vegnidas sur lung temp in pau a la curta en la recepziun. L’emprima giada ha Melissa Müller empruvà en ses cudesch ‹Das Mädchen Anne Frank› «da finalmain attribuir a la mamma ed a sias ragischs la muntada che quellas han senz’auter gì per il svilup dad Anne».
Margot Frank
thumb|160px|Crap da stgarpitsch per Margot Frank ad Aachen Margot Betti Frank è naschida ils 16 da favrer 1926 a Francfurt a.M. sco emprim uffant dad Otto Frank ed Edith Frank-Holländer. Il num Betti ha ella survegnì en regurdientscha da la sora da la mamma ch’è morta gia baud.
A Francfurt ha Margot l’emprim frequentà la Ludwig-Richter-Schule, pli tard la Varrentrapp-Schule ed ha survegnì supplementarmain instrucziun da religiun gidieua.
Suenter che la famiglia Frank è ida a star il 1934 ad Amsterdam, ha Margot frequentà la scola publica en la Jekerstraat. Cura ch’ils Tudestgs han occupà il 1940 ils Pajais Bass, han Margot ed Anne frequentà il liceum gidieu, damai ch’igl era scumandà a Gidieus da visitar scolas betg gidieuas.
Da blers survivents vegn Margot Frank descritta sco la figlia ‹perfetga›. Ella era brava, ruassaivla e survegniva bunas notas en scola. Suenter la guerra aveva ella en il senn d’emigrar en la Palestina per daventar là spendrera.
Ils 5 da fanadur 1942 ha Margot survegnì l’appel da s’annunziar per il transport en in champ da lavur en Germania. Sinaquai è la famiglia sa rendida en il zup. Là è Margot adina sa cuntegnida fitg calma e discreta, uschia che Miep Gies ha be pudì dir pli tard dad ella: «Ella era preschenta e quai era tut.»
Ils 4 d’avust 1944 è il zup vegnì scuvert, saja quai tras tradiment u en rom da retschertgas en connex cun commerzi clandestin. Ils cussadents èn vegnids manads a Westerbork e deportads da là cun l’ultim transport en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau.
Margot ed Anne èn la finala vegnidas manadas l’october 1944 en il Champ da concentraziun Bergen-Belsen. Là è Margot morta il mars 1945, intgins dis avant sia sora e paucas emnas avant la liberaziun dal champ da concentraziun.
Tuttina sco Anne ha er Margot scrit durant la guerra in diari; quel n’han ins però betg chattà.
Ulteriurs commembers da las famiglias Frank e Holländer
Tant Otto Frank sco er Edith Frank-Holländer avevan gì mintgamai trais fragliuns. La sora dad Edith, Bettina, era gia morta l’onn 1914 en la vegliadetgna da 16 onns. Ils ulteriurs fragliuns duevan tuts surviver il temp dal holocaust: Ils dus frars dad Edith, Julius e Walter, èn emigrads en ils Stadis Unids, il frar vegl dad Otto, Robert Hermann, era emigrà en il Reginavel Unì, entant che ses segund frar Herbert – ch’era l’emprim fugì a Paris – e la mamma dad Otto duevan la finala sa reunir a Basel tar la famiglia da lur sora resp. figlia Helene ‹Leni› Elias-Frank.
Quest’ultima aveva maridà Erich Elias ch’aveva surpiglià il 1929 a Basilea la filiala d’Opekta. Da la lètg èn naschids ils dus sulets cusrins dad Anne, Stephan e Bernhard Paul ‹Buddy› Elias (1929–2015). Buddy Elias ha fatg carriera sco patinader e sco actur da teater e da film. Pli tard è el stà president dal Fond dad Anne Frank a Basilea. Cun sia dunna Gerti Elias, nata Wiedner – medemamain in’actura – ha el gì dus figls. Ils augs e las ondas dad Anne Frank èn morts ils onns 1950 (Robert Hermann Frank), 1960 (Julius e Walter Holländer) resp. 1980 (Herbert Frank e Leni Elias-Frank sco er il figl da quella Stephan). Sur blers onns è uschia il cusrin Buddy Elias stà sper ses dus figls l’ultim parent vivent dad Anne. Ses dus figls Patrick ed Oliver Elias èn medemamain daventads acturs. Patrick Elias (* 1966) ha tranter auter giugà en il film ‹Inglourious Basterds› da Quentin Tarantino la rolla da Jakob Dreyfus.
Hannah Pick-Goslar
Hannah Elisabeth Pick-Goslar è naschida ils 12 da november 1928 a Berlin-Tiergarten. Ses bab Hans Goslar era il manader dal servetsch da pressa en il ministeri dal stadi prussian. Suenter ch’ils naziunalsocialists èn vegnids a la pussanza, è la famiglia emigrada ad Amsterdam. Là ha Hannah Goslar emprendì a conuscher Anne Frank e frequentà ensemen cun ella la scola. Sco «Anne, Hanne e Sanne» ha ella furmà a partir dal 1934 cun Anne Frank e Sanne Ledermann in trio ch’era enconuschent sco las pli stretgas amias.
L’october 1942 dueva nascher en la famiglia Goslar il terz uffant, ma mamma ed uffant n’han betg survivì la pagliola. Il zercladur 1943 è ‹Hanneli›, sco ch’ella vegn numnada dad Anne en ses diari, vegnida arrestada ensemen cun ses bab, la sora giuvna Gabi e tat e tatta da la Gestapo e deportada a Bergen-Belsen. Là ha ella inscuntrà il mars 1945 si’amia Anne, curt avant la mort da quella. L’entschatta avrigl 1945 è Hannah vegnida chatschada cun blers auters en il tren ch’è vegnì enconuschent pli tard sco ‹tren pers›. Suenter in’odissea da 13 dis tras la Germania dueva ella la finala surviver il holocaust, e quai ensemen cun sia sora sco sulettas da la famiglia.
Hannah Goslar ha maridà Walter Pinchas Pick, ha trais uffants e diesch biadis ed ha la finala passentà la gronda part da sia vita a Jerusalem.
Sanne Ledermann
Susanne ‹Sanne› Ledermann è naschida ils 7 d’october 1928 a Berlin sco segunda figlia da l’advocat d’economia e notar Franz Ledermann (1889–1943) e da la pianista ollandaisa Ilse Luise Ledermann-Citroën (1904–1943). Sia sora Barbara era trais onns pli veglia ch’ella.
Suenter il 1933 ha Franz Ledermann pers blers clients. Sco advocat gidieu dastgava el be pli represchentar Gidieus ed ha la finala stuì serrar sia chanzlia. Anc il medem onn è el emigrà cun sia famiglia en ils Pajais Bass, nua che vivevan parents da sia dunna. Ensemen cun Hans Goslar ha Ledermann avert ad Amsterdam in post da cussegliaziun per emigraziun gidieua. Sanne è daventada scolara a la scola da Montessori publica, nua ch’ella ha fatg amicizia cun Hanneli, la figlia da Hans Goslar, e cun l’amia da scolina da lezza, Anne Frank. Il zercladur 1934 ha Sanne tutgà tar las conscolaras che Anne Frank ha envidà a ses tschintgavel anniversari – quatter mais suenter che Anne era arrivada dad Aachen ad Amsterdam. Er sia sora Barbara era sco amia da Margot Frank regularmain sin visita en la chasa dals Franks.
thumb|160px|Poesia dad Anne Frank deditgada ad in’amia Sanne Ledermann e Hanneli Goslar eran las meglras amias dad Anne Frank. Tar ils conscolars ed amis valevan las trais mattatschas sco amias intimas che gievan ina cun l’autra tras dir e rar: «Anne, Hanne e Sanne aveva quest trio num tar ils auters uffants che sa scuntravan per giugar al Merwedeplein. (...) Sa chapescha che mintgina da las trais (...) aveva er anc autras amias. Ma en sasez eran ellas nunseparablas – ed èn er restadas quai cura ch’ellas èn vegnidas pli veglias.» Mintga sonda passentavan Anne Frank e Sanne Ledermann ensemen, entant che Hanneli Goslar che vegniva educada a moda ortodoxa, sa participava al sabat e passentava persuenter la dumengia cun Anne. Sanne Ledermann – che vegniva numnada da ses geniturs ‹Susi›, dad Anne però ‹Sanne› – valeva sco uffant ruassaivel ed intelligent, ma era pli seriusa che Anne. «Er sch’ella rieva, derasavan ils gronds egls brin stgirs da la mattatscha gracila ina tscherta seriusadad.» Fotografias ch’èn sa mantegnidas mussan ella cun sia sora, Hanneli Goslar, Anne Frank ed autras amias en la sablunera, persula cun Anne cun tschertgel e trottinet u sper Anne a chaschun dal 10avel anniversari da lezza.
L’onn 2008 è vegnì enconuschent in «chat sensaziunal or da la butia da rauba da segund maun»: A Naarden en ils Pajais Bass han ins scuvert en ina butia da rauba veglia ina carta postala che Anne Frank aveva scrit ils 31 da december 1937 dad Aachen a Sanne Ledermann, la giavischond tut il bun per l’onn nov.
Suenter che l’armada tudestga ha occupà il 1940 ils Pajais Bass, han Sanne Ledermann ed Anne Frank stuì midar en scolas gidieuas. Cumbain ch’ellas han frequentà differentas scolas, han ellas mantegnì in stretg contact. Il fanadur 1941 è Sanne ida cun ses geniturs ed Anne Frank en vacanzas a Beekbergen sper Apeldoorn ed ha er partì là ina chombra cun Anne. Silsuenter ha il contact però laschà suenter in pau, damai che Anne è vegnida pli baud en la pubertad che Sanne. Quella è sa lamentada tar sia sora tranter auter pervi da las «istorgias cun giuvens» dad Anne Frank (las qualas quest’ultima tira er a strada en ses diari). Davart problems persunals sa barattava Anne da quel temp gia cun sia nova persuna da confidenza Jacqueline van Maarsen. Il circul da stretgas amias dad Anne Frank cumpigliava la stad 1942 sper Sanne Ledermann e Hanneli Goslar er Jaqueline van Maarsen ed Ilse Wagner. Ellas tschintg han fundà il club da pingpong Urs pitschen minus dus ed han giugà ensemen en l’abitaziun dad Ilse Wagner.
Sanne Ledermann e ses geniturs èn vegnids arrestads ils 20 da zercladur 1943 e manads en il Champ transitoric Westerbork. Damai ch’els figuravan sin l’uschenumnada ‹glista da la Palestina› da la Crusch Cotschna Internaziunala èn els stads protegids per in temp da vegnir deportads. Ils 16 da november 1943 als han ins però manà en il Champ da concentraziun Auschwitz-Birkenau e mazzà trais dis pli tard, immediat suenter l’arrivada, en la chombra da gas.
A Barbara Ledermann duevi reussir da mitschar dals nazis. Cun documents sfalsifitgads è ella s’engaschada sut il num Barbara Waarts en la resistenza. L’onn 1947 è ella emigrada en ils Stadis Unids ed è daventada actura. Il 1950 ha ella maridà il biochemicher Martin Rodbell ch’è vegnì onurà il 1994 cun il Premi Nobel da medischina.
Jacqueline van Maarsen
Jacqueline Yvonne Meta van Maarsen – numnada dad Anne Frank en ses diari ‹Jackie› resp. ‹Jopie› – è naschida ils 30 da schaner 1929 ad Amsterdam. Ses bab Samuel (numnà Hijman) van Maarsen era gidieu, sia mamma Eline cristiana. Pertutgada er ella da la discriminaziun tras ils naziunalsocialists, ha Jacqueline stuì midar sin il liceum gidieu. Là ha ella emprendì a conuscher Anne Frank, ma er autras mattas sco Nanette Blitz, Sanne Ledermann e Hanneli Goslar. Anne Frank ha pli tard scrit en ses diari: «Jacqueline van Maarsen hai jau pir emprendì a conuscher sin il liceum gidieu. Ella è uss mia meglra amia.» «Sco in pèr inamurà» sajan ellas duas stadas, è sa regurdada la mamma da van Maarsen: «Tge che quellas duas n’han betg cuà or tut e scutinà ina cun l’autra e telefonà tuttadi, e quai cumbain ch’ils Franks abitavan paucas chasas davent da nus.»
Cura ch’ils Franks èn sa rendids il fanadur 1942 en la chasa davos, na saveva Jacqueline van Maarsen nagut da quai. Ella aveva pensà ch’ils Franks sajan emigrads tar parents en Svizra. Il settember ha Anne scrit en ses diari duas brevs da cumià drizzadas a si’amia Jacqueline.