cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cristof Columbus
Viadis da scuverta
thumb|220px|Ils quatter viadis da Columbus Ils proxims onns ha Columbus fatg per incumbensa da la curuna castiliana quatter viadis da scuverta. Il decurs da l’emprim viadi ha el nudà en in cudesch da navigaziun, il qual exista oz be pli en furma da la copia fatga da Bartolomé de las Casas (cf. sutvart). Las chartas che Cristof Columbus ha duvrà per ses viadi da scuverta n’èn betg sa mantegnidas.
Emprim viadi (avust 1492 fin mars 1493)
thumb|220px|Emprim viadi da scuverta L’emprim viadi è vegnì finanzià cun radund 2 milliuns maravedís (stgars 2500 ducatas), quai ch’è ina pitschna summa en congual cun expediziuns da pli tard. La gronda part dals daners (1,4 milliuns maravedís) ha contribuì la Santa Hermandad, in’organisaziun ch’era responsabla per la segirezza publica sin las vias. Administraturs da la cassa per finanziar il viadi èn stads il tresorier Luis de Santángel ed il commerziant d’origin talian Francisco Pinelo. Ils contacts da Pinelo han segirà a l’expediziun ulteriurs 250 000 maravedís che commerziants genuais han inscrit sut il num da Columbus. Tar quests finanziers da l’expediziun sa tractavi d’amis, promoturs ed anteriurs patruns da Columbus.
Columbus è ì a mar ils 3 d’avust 1492 cun sia nav principala, la Santa Maria, e las duas caravellas Niña e Pinta, e quai davent dal port da Palos de la Frontera sper Huelva. Las duas caravellas han ils dus frars Martín Alonso (Pinta) e Vicente Yáñez Pinzón (Niña) da Palos mess a disposiziun e cumandà.
In defect vi dal timun da la Pinta e meglieraments vi da la vela principala da la Niña, ch’era stada fin qua la pli plauna da las trais navs, han sfurzà ils exploraturs da sa fermar in mais sin l’Insla Canaria Gomera. La vela triangulara da la Niña han ins remplazzà tras ina vela quadratica, la quala è pli adattada per vents che vegnan da davos. Columbus era pia al current davart ils vents da l’ost che prevalan suenter avair passà las Canarias. E cun raschun era el er persvas che questa midada da la vela haja medemamain avantatgs per il viadi da return, damai ch’el spetgava tenor sias experientschas da pli baud vents dal vest sin grads da latituda pli nordics.
Suenter la reparatura da la Pinta e la midada da la vela vi da la Niña, quai ch’ha augmentà la sveltezza da la furmaziun, han las navs cuntinuà ils 6 da settember lur viadi. En il cudesch da navigaziun da quest emprim viadi ch’è sa mantegnì descriva Columbus il decurs da quel sco ordvart stentus. Pliras giadas ha existì durant il viadi il privel d’ina rebelliun da marinars, ma er d’uffiziers sceptics e fin al chapitani da la Pinta cun sia moda intriganta. Il viadi vers il nunenconuschent ha sveglià grondas temas. Bunamain mintga spectacul da la natira vegniva interpretà sco nausch indizi (p.ex. il nivel da fim dal vulcan Teide a Teneriffa ch’era activ l’onn 1492). La mancanza d’ina costa a l’orizont daventava di per di pli inquietanta.
Ils 13 da settember para la situaziun d’esser stada spezialmain precara, cur che la guglia dal cumpass divergiava adina pli fitg dal nord. Damai che la scienza n’enconuscheva da quel temp anc betg il magnetissem dals dus pols e la declinaziun, ha la squadra interpretà quest fenomen sco cumprova ch’ins penetreschia en ina regiun, en la quala las leschas fundamentalas da la natira na sajan betg pli en vigur. Che schizunt il cumpass na pudeva betg pli gidar da s’orientar, ha fatg vegnir malruassaivels ils navigaturs. Gist cur che la squadra vuleva cuntanscher cun la forza da returnar vers l’Europa, uschia scriva Columbus, saja sa mussà in utschè sur la nav. Sinaquai ha il cumandant insistì da cuntinuar il viadi, damai ch’in utschè na s’allontaneschia mai dapli che 100 miglias da la riva, quai ch’ha la finala persvas ils marinars. Ultra da quai hai dà ils proxims dis adina dapli indizis ch’ins sa chattia en vischinanza da la terra, sco per exempel roma u plantas. Tuttina hai durà anc in entir mais, fin ch’in marinar sin il post d’observaziun ha pudì annunziar d’avair vis terra.
thumb|180px|Columbus sbartga a Guanahani Ils 12 d’october 1492 han las navs cuntanschì il Nov Mund. Columbus è ì a terra sin in’insla da las Bahamas, las qualas ils indigens numnavan Guanahani. El ha dà a quella in num San Salvador (spagnol per ‹sontg salvader›). Tranter scienziads vegn discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tracta da l’insla odierna San Salvador, la quala ha survegnì quest num il 1926. Il 1986 ha il magazin ‹National Geographic› calculà da nov la ruta a basa dal schurnal da navigaziun; quai ha manà a la tesa che Columbus saja l’emprim ì a riva sin l’insla Samana Cay. In pau pli tard è questa tesa puspè vegnida refutada faschond diever da models basads sin computers; resguardond en questa calculaziun er il current da la mar è resultà in lieu da sbartgada situà 24 km en il sid da San Salvador.
Sco ch’ins po leger en las endataziuns fatgas da Columbus sin ses emprim viadi, sut la data dals 21 d’october, crajeva el da sa chattar en il sid da Cipango (Giapun) e vuleva cuntanscher sin via directa vers vest la citad Quinsay a la costa da l’ost da la China. El scriva: «Là vegn jau a surdar al grond khan las brevs da vossa maiestad, dumandar per ina resposta e turnar enavos.»
Cuntinuond il viadi ha Columbus er scuvert Cuba e Hispaniola, las pli grondas inslas da las Antillas. Davant Hispaniola, nua che Columbus è vegnì retschet dal retg Guacanagari, è la Santa Maria urtada ils 25 da december sin il fund; da las restanzas da la nav ha Columbus laschà eriger l’emprima fortezza spagnola en il Nov Mund ed ha numnà quella La Navidad (spagnol per ‹Nadal›). La Isla Española, latinisà ad Hispaniola, è daventà l’emprima colonia dal reginavel en il Nov Mund e Columbus il guvernatur e viceretg da quella.
Ils emprims contacts cun il pievel indigen dals Arawak èn stads paschaivels. Tenor il cudesch da navigaziun han ils Arawaks tranter auter offert mangola, la quala ils navigaturs han barattà per curals da vaider ed auter. Columbus descriva ils indigens sco naivs e generus: «Els offran a mintgin da parter [lur rauba].» El als ha da l’entschatta ennà considerà sco ses subdits futurs.
Ils 16 da schaner 1943 è Columbus sa mess en viadi vers l’Europa cun las duas navs restantas. Ina part da sia squadra ha el, pervi dal naufragi, laschà enavos sco abitants da la colonia La Navidad. Quels èn bainbaud vegnids en conflict in cun l’auter. Els èn sa repartids dapertut sin l’insla, han mess en sclavaria e mazzà divers Indios ed en la finala tuts, probablamain pervi da la resistenza dals Indios ed atgnas charplinas, vegnids per la vita. Columbus è vegnì en la regiun da las Azoras en terribels stemprads, en il decurs dals quals el ha pers il contact cun la Pinta, il segund bastiment. El ha cuntanschì cun la Niña ils 4 da mars Lissabon ed ha cuntinuà da là il viadi a Palos. Là è el arrivà ils 15 da mars, per casualitad precis il medem di sco la Pinta.
Nicole Vaidišová
Nicole Vaidisova (tschec: Nicole Vaidišová; naschida ils 23 d'avrigl dal 1989 a Nuremberg, Germania) è ina giugadra professiunala da tennis da la Tschechia.
Cristof Columbus
Segund viadi (settember 1493 fin zercladur 1496)
La flotta da Columbus è sinaquai vegnida munida cun 17 navs e radund 1500 persunas. Ils 25 da settember 1493 è Columbus partì da Cádiz sin ses segund viadi cun l’intenziun da colonisar ils territoris situads da l’autra vart da l’Atlantic e transportar la rauba ed ils sclavs ch’el aveva mess en vista a las maiestads. L’emprim ha la flotta scuvert l’insla Dominica, nua che Columbus n’ha però betg sbartgà. En il decurs da l’ulteriur viadi è Columbus ì a terra sin las inslas Guadeloupe, Montserrat, Antigua e Nevis. El ha prendì en possess questas inslas da las Pitschnas Antillas per il reginavel castilian e las ha battegià.
Il november 1493 è el navigà en direcziun da la colonia La Navidad sin l’insla Hispaniola. La pitschna fortezza ch’ins aveva fundà qua a chaschun da l’emprim viadi era però vegnida destruida tar cumbats cun ils Arawak e tut ils Spagnols eran vegnids mazzads. Sinaquai ha Columbus fundà il december en in auter lieu sin l’insla la colonia La Isabela. Fin l’avrigl 1494 è la flotta restada là, entant che Columbus ha recognoscà la retroterra en tschertga dad aur.
L’avrigl 1494 è el puspè ì a mar, per tschertgar en il vest la terra franca chinaisa, da la quala el supponiva ch’ella sa chattia en vischinanza da l’insla. El ha explorà la costa dal sid da l’insla Cuba ch’el aveva scuvert sin l’emprim viadi – la quala el attribuiva a la terra franca chinaisa – ed ha scuvert Jamaica e Puerto Rico. La terra franca da l’America Latina n’ha el però betg cuntanschì.
Tar ses return en la colonia La Isabela ils 25 da settember 1494 ha el chattà en quella relaziuns caoticas, damai ch’ils colonisaturs eran vegnids en charplina in cun l’auter. Ultra da quai eran ils Indians, ch’eran l’emprim sa mussads amiaivels envers ils colonisaturs, daventads ostils, damai ch’ins als tractava mal. Quai ha intimà Columbus da far ina campagna militara cunter la populaziun indigena; en rom da quella ha el mess en sclavitid 1600 Taíno. Quest proceder steva en cuntradicziun cun la voluntad e las ordinaziuns da la regina Isabella e dal retg Fernando. Quels avevan incumbensà Columbus da tractar ils indigens a moda amiaivla, perquai ch’els vesevan en quels cristians futurs. Tuttina ha Columbus manà cun sai en Spagna 550 sclavs. Sin il viadi èn bunamain la mesadad dals Indians morts. Ils survivents èn vegnids laschads libers en Spagna sin cumond dad Isabella e puspè manads enavos en lur patria.
Suenter ch’era arrivada l’october 1495 a La Isabela ina cumissiun d’inquisiziun roiala, ha Columbus bandunà la colonia. El ha laschà enavos ses frar Bartolomeo sco cumandant ed è partì ils 10 da mars 1496 vers la Spagna, per dar rapport al pèr roial. Ils 11 da zercladur ha el cuntanschì la Spagna ed igl è reussì ad el da recuperar il sustegn da Fernando II ed Isabella I. Cuntrari a quai che Columbus aveva mess en vista, n’eri betg reussì a l’expediziun da chattar gronds giaschaments dad aur. E quai dueva er restar uschia, malgrà ch’ins ha engaschà per quest intent sclavs, als quals vegnivan tagliads giu ils mauns sch’els na chattavan nagin aur.
Fin il terz viadi da Columbus en l’America èn, pervi da la mancanza dal success economic da las expediziuns d’enfin qua, passads bunamain dus onns.
Terz viadi (matg 1498 fin november 1500)
Ils 31 da fanadur ha el scuvert l’insla Trinidad ed en l’ulteriur decurs dal viadi l’insla vischina Tobago (la quala er vegnida battegiada dad el Bella Forma). Cuntinuond il viadi ha l’expediziun vis en la regiun d’in dals bratschs da sbuccada settentriunals da l’Orinoco il continent sidamerican ed ha scuvert qua la costa da la nav anora. L’emprim ha Columbus scrit en ses cudesch da navigaziun che quest pajais furmia in Nov Mund, anc dal tuttafatg nunenconuschent en l’Europa. Pli tard è el però puspè stà da l’avis che questa regiun tutgia tar l’Asia.
Il nov guvernatur ha fatg manar Columbus e ses frar en chadainas en Spagna. Columbus ha refusà da prender giu las chadainas avant ch’el è sa preschentà davant la regina. Il pèr regent ha danovamain grazià omadus, ma Columbus n’ha betg survegnì enavos ses uffizis e ses bun num è stà ruinà. Ultra da quai aveva Vasco da Gama chattà l’onn 1498 sin la ruta dal sid enturn l’Africa la via maritima desiderada per arrivar en l’India, uschia ch’ils Portugais avevan la finala gudagnà la concurrenza.
Quart viadi (matg 1502 fin november 1504)
thumb|220px|Quart viadi da scuverta Ils 26 da favrer 1502 ha Columbus supplitgà Isabella I da Castiglia e Fernando II d’Aragon per ina flotta, ed ils 14 da mars ha la chasa roiala approvà la nova expediziun.
Ils 9 da matg u tenor autras funtaunas ils 11 da matg 1502 è Columbus partì cun ses figl Fernando nà da la Spagna per ses ultim viadi, il qual el ha numnà El Alto Viaje (‹il viadi aut›).
Cun sia flotta che consistiva da quatter caravellas cun vela gronda traversala ha Columbus explorà la costa da la terra franca da l’America Centrala tranter Honduras e Panama. Ils 14 d’avust 1502 ha el mess sper Cap Honduras l’emprima giada pe sin la terra franca americana. El vuleva cumprovar ch’i dettia là in passagi en la China.
Ina da las navs, la Vizcaína, ha stuì vegnir dada si damai ch’il lain era infizà cun il garlogn da navs. Tar il vrac ch’è vegnì scuvert il 2001 en il Golf da Nombre de Dios sper Portobelo sa tracti probablamain da questa caravella.
Lon
Lon (tudestg Lohn) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Schons dal district dal Rain Posteriur.
Cristof Columbus
Quart viadi (matg 1502 fin november 1504)
Cur che Columbus e sia squadra han fatg naufragi, ha el surtut survivì cun far commerzi cun ils indigens. Engianond però ils Spagnols intgins indigens, han ils insulans smess da far cun els commerzi. Sco astronom versà saveva Columbus ch’i vegnia a dar ils 29 da favrer 1504 ina stgiradetgna da la glina cumpletta. Als indigens ha el ditg che lur cumportament haja fatg vegnir grit ils dieus e che quels als vegnian perquai a rubar la glina. Cur che la stgiradetgna ha propi cumenzà, han ils indigens agitads empermess da reprender il commerzi, sche be la glina als vegnia puspè dada enavos. Columbus è sa mussà generus ed ha ‹terminà› la stgiradetgna.
Suenter cumbats cun ils indigens ed ina rebelliun da vart da sia squadra ha Columbus, perquai ch’i entrava aua en las navs, passentà radund in onn en la fortezza Jamaica avant ch’el – malsaun dals strapazs – è returnà vers la Spagna.
Ils ultims onns
thumb|180px|La fossa da Columbus en la catedrala da Sevilla Sin ses quatter viadis ha Columbus pers en tut nov navs. Betg il davos ha quai procurà ch’el ha pers ses mitus sco erox e conquistader. Ils ultims onns da sia vita ha el passentà a moda retratga e nunobservà da la publicitad.
Cumbain che Columbus era relativamain bainstant, è el sa stentà stinadamain da survegnir enavos ils privilegis ch’al eran vegnids empermess en la Capitulaziun da Sante Fe e da far valair sias pretensiuns finanzialas. Regina Isabella, sia sustegnidra principala, era però morta ils 26 da november 1504, pia curt avant il return da Columbus; ed envers retg Fernando II na dueva el betg avair success.
Columbus è mort ils 20 da matg 1506 a Valladolid en la vegliadetgna da ca. 55 onns. La raschun da sia mort n’è betg enconuschenta.
Sia bara è vegnida sepulida a Sevilla, ma manada l’onn 1542 sin giavisch da ses figl Diego a Santo Domingo en la catedrala. Là èn sias restanzas restadas fin il 1795. Da quel temp avevan ils Franzos fatg da l’insla ina da lur colonias. Per quest motiv han ins manà l’ossa supponida da Columbus a Cuba e sepulì en la catedrala da Havanna. L’onn 1898 han ins danovamain prendì sias restanzas or da la fossa e manà enavos a Sevilla. Ina pitschna part da la bara ruaussa oz en la Catedrala da Sevilla.
Fin la fin da sia vita è Columbus stà da l’avis d’avair chattà ina ruta sin la via maritima vers vest tar la part chinaisa da quai ch’ins numnava da quel temp la terra franca indica (las Indias).
Discussiun davart sia derivanza
Radund 400 onns n’hai dà nagin dubi che Columbus derivia da Genua. A chaschun dal giubileum da 400 onns dapi la scuverta da l’America (1892) han però adina dapli citads, l’emprim en l’Italia, pli tard er en Spagna e schizunt en il Portugal, cumenzà a pretender per sai il privilegi d’esser il lieu d’origin da l’exploratur e scuvrider.
Uschia ha er la scienza cumenzà a s’occupar da questa dumonda. Genua sco lieu d’origin inditgescha Columbus sez, en pli resulta quai d’intgins documents e brevs. Da l’autra vart n’è uschiglio enconuschenta nagina famiglia Colombo a Genua, quai che pudess esser indizi che quella era immigrada. Plinavant scriva Columbus er en sias brevs drizzadas a Genuais betg talian, mabain per ordinari castilian cun singuls pleds franzos. Er l’auta posiziun sociala ch’el ha cuntanschì en il Portugal e pli tard en Spagna e sia buna furmaziun mettan en dubi ch’el derivia propi d’in tessunz da launa. Ma cunter tut quests arguments datti er cunterarguments: Il talian n’era da quel temp nagina lingua da correspundenza internaziunala, sia posiziun sociala pudess star en connex cun sia lètg e sia furmaziun autodidactica pudess el avair schlargià a la claustra la Rábida.
Daspera existan en il fratemp diversas ulteriuras ipotesas d’ina derivanza da Corsica, da Mallorca, dal Portugal, da la Scozia e da divers auters lieus fin en l’Armenia sco er d’in origin gidieu.
Ils ultims decennis èn ins er sa stentads da sclerir la dumonda a basa d’analisas geneticas. Per quest intent han ins congualà l’ADN da Columbus en la catedrala da Sevilla cun quella da ses figl e d’auters parents e mess quella en cumparegliaziun cun l’ADN da persunas che portan oz la schlattaina Colombo, Colon, Colom ni Coulomb, e quai tant en la regiun da Genua sco er en diversas parts da la Spagna. Ina resposta cuntentaivla n’è fin uss betg resortida da questas stentas; tranter auter han ins constatà ch’i sa chattan a Sevilla be fitg paucas restanzas dal skelet, uschia ch’ins suppona che la gronda part da la bara sa chattia anc adina a Santo Domingo. La permissiun d’avrir lezza fossa è però adina puspè vegnida refusada.
Schurnal da navigaziun
Da ses emprim viadi en l’America è sa mantegnì il schurnal da navigaziun che Columbus ha scrit per il pèr regent spagnol (‹Diario de a bordo del primer viaje de Cristóbal Colón›); l’existenza da quel conferman er divers auturs contemporans. La versiun oriunda dal diari è bain ida a perder; ma igl exista ina copia fatga da Bartolomé de Las Casas (1474–1566).
Suenter il return da ses viadi è Columbus vegnì retschet da Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia cun tuttas onurs. El ha surdà a quels ses diari per pudair preschentar uschia il Nov Mund a moda pli impressiunanta che quai ch’i fiss stà pussaivel a bucca. In scrivant da la curt ha dalunga fatg da quest rapport ina copia, la quala è vegnida surdada a Columbus anc avant che quel partia sin ses segund via.
Or dal diari resorta cleramain l’intent da Columbus da preschentar il potenzial economic dals pajais scuverts ed er il pievel indigen vegn – malgrà l’interess per lur moda da viver – tractà surtut or da questa perspectiva materialistica e sco subdits futurs.
Entant ch’ils fastizs da l’original e da l’emprima copia dal diari da Columbus sa perdan gia en il 16avel tschientaner, ha l’uffizier da marina Martín Fernández de Navarrete rescuvert a la fin dal 18avel tschientaner la copia quasi verbala dal diari fatga (u empustada) a ses temp da Bartolomé de Las Casas, cur che quel era londervi da scriver si’ovra cumplessiva ‹Historia de las Indias›. Il manuscrit da de Las Casas citescha il schurnal da navigaziun a moda cumpletta, per gronda part en parafrasa, intginas parts pled per pled. Uschia èn gist las passaschas decisivas davart la scuverta da l’America sco tala sa mantegnidas en ils pleds da Columbus sez.
Il text da de Las Casas – il qual era dal reminent stà a ses temp in dals gronds accusaders dal colonialissem violent dals conquistadores e defensur dals dretgs dals Indians (guarda sutvart) – è vegnì publitgà l’onn 1825. Tuttas copias e translaziuns dal diari ch’existan ozendi sa basan sin questa versiun rescuverta ed edida da de Navarrete (cf. la versiun rumantscha).
Columbus sco erox contestà
thumb|190px|Purtret da Columbus da Ridolfo Ghirlandaio (1483–1561); da Columbus n’èn enconuschents nagins purtrets autentics Las prestaziuns da Cristof Columbus vegnan discutadas a moda cuntraversa. D’ina vart al vegn attestà in grond regl d’exploratur ed il curaschi d’avanzar en regiuns ch’eran fin qua dal tuttafatg nunenconuschentas; da l’autra vart han ils Spagnols gia cumenzà da ses temp e sin ses cumond da manar en sclavaria la populaziun indiana ed a commetter atrocitads. Co ch’ils Spagnols han tractà ils Indians durant ils decennis suenter Columbus, resorta da las notizias fatgas dal dominican Bartolomé de Las Casas, il qual ha vivì dal 1512 fin il 1547 en l’America spagnola. Las Casas rapporta en ses pamflet ‹Curt rapport davart la devastaziun da l’India dal Vest› (1542) da mazzacradas, brischadas, violaziuns e mutilaziuns, e quai senza schanegiar uffants, dunnas en speranza e vegls. Schebain Columbus è er sez stà responsabel per talas ovras, n’è betg enconuschent.
Ensemen cun auters motivs, surtut malsognas importadas nà da l’Europa, ha la colonisaziun da las Inslas Caribicas iniziada da Columbus manà ad ina catastrofa demografica. Il dumber da la populaziun da l’insla Hispaniola è crudà da ca 400 000 fin 1 milliun dal temp da l’emprim viadi da scuverta sin ca. 100 000 l’onn 1504. Fin il 1514 è il dumber sa diminuì sin 22 000 e l’onn 1542 eran tenor Las Casas «strusch pli 200» en vita. Il dumber dals abitants en la Caribica ha muntà avant l’arrivada da Columbus fin a 15 milliuns.
Las notizias da Columbus sveglian gronds dubis areguard in agir motivà sulettamain dal regl da scuvrir. Da ses cudeschs da navigaziun e brevs resorta ch’el era surtut en tschertga da giaschaments da metals prezius. En il decurs dals viadis è la probabilitad da fruntar sin bler aur daventada adina pli pitschna; uschia è si’egliada sin ils umans e la natira stà segnà adina dapli da la dumonda da lur utilisabladad e rentabilitad economica. Per finanziar ils enorms custs da viadi eri necessari da laschar cumparair per ils finanziaders las finamiras prendidas en vista uschè interessantas ch’els pudevan er far quint cun in gudogn material.
Tenor l’opiniun che prevala ozendi stevan ils motivs da Columbus en in stretg connex cun ils interess dals conquistadores iberic-catolics che duevan suandar: En il center stevan la pussanza e l’aur, accumpagnà da l’idea da missiunar la populaziun autoctona. Columbus è tut en tut sa cumportà a moda loiala ed orientà a si’incarica. Malgrà quai u gist pervi da quai è Columbus vegnì e vegn anc adina considerà sco erox u almain sco persunalitad da grond’impurtanza. En ils Stadis Unids han ins per exempel commemorà il 1892 il giubileum da si’arrivada en l’America cun grondas festivitads; sur lung temp al han ins considerà là sco emprim American per propi, il qual haja tschentà cun curaschi ed iniziativa il fundament per la colonisaziun.
Ils ultims onns è vegnida lantschada ina discussiun, schebain Columbus stoppia vegnir considerà sco precursur u iniziant d’in genocid envers ils Indios. Questa posiziun vegn represchentada surtut da politichers da pievels indigens, ma per exempel er da l’autur britannic Roger Crowley. Snegada vegn questa tesa però dals istorichers spagnols Borja de Riquer, Carlos Martínez Shaw e Pablo Emilio Pérez-Mallaína sco er da l’istoricher american Steve Hackel. Bain concedan er quests auturs che Columbus haja fatg senza scrupels chatscha sin sclavs; ma d’al vulair metter en connex cun in genocid saja nunexact u exagerà, pertge ch’i haja mancà ad el l’intenziun da vulair extirpar in’entira razza u etnia.
Exempels per l’interess cuntinuant vi da la persuna da Columbus
thumb|220px|Reconstrucziun da la Santa Maria davant Madeira
Monuments che regordan a Columbus existan tranter auter a Genua, Barcelona, Madrid, a Cuba en il Portugal, a Madeira (Funchal), Las Palmas de Gran Canaria, ad Ibiza, sin las Azoras ed a Santo Domingo. L’ultim temp hai er dà protestas cunter monuments che regordan a Columbus, perquai che quel saja sa fatg culpant, surtut ord vista dals pievels indigens, da sfruttament e sclavaria. Il 2018 ha in moviment d’indigens cuntanschì che la statua da Columbus en il Grand Park da Los Angeles vegnia allontanada; quella avevan Italoamericans erigì avant 45 onns.
Il tema Cristof Columbus cumpara fin en il temp preschent er en numerusas ovras musicalas, texts litterars e films. Qua ina schelta:
Blick
Blick (sguard per rumantsch) è ina gasetta quotidiana svizra en lingua tudestga. Cun in'ediziun da 231'235 exemplars (2008) è Blick la segund gronda quotidiana da la Svizra suenter il magazin gratuit 20 Minuten.
Blick è ina gasetta da boulevard. Las ediziuns durant l'emna èn divididas en duas rubricas, ina per las novitads ed ina per il sport. Ultra da quai cumpara en il Sonntagsblick in supplement cun il num Magazin, ch'ins po resguardar sco magazin da lifestyle.
Cumpetenza dil lungatg
La cumpetenza dil lungatg (savida generala dil lungatg, buc veseivla, il cuntrari dalla performanza → la savida che ei veseivla) ei per l’ina ina part dalla habilitad cognitiva e per l’autra la habilitad da formular grammaticalmein, ortograficamein e sintacticamein correct in messadi.
La tiarza part dalla cumpetenza dil lungatg ei la habilitad da s’exprimer adequat el context social (cumpetenza communicativa).
La cumpetenza dil lungatg ei la savida linguistica cunscienta ed incunscienta d’in carstgaun.
Piz Chavalatsch
Il Piz Chavalatsch (talian: Monte Cavallaccio) è ina muntogna da 2763 m.s.m. en il chantun Grischun da la Svizra ed en il Tirol dal Sid en l'Italia. El sa chatta sin il territori da la vischnanca da Müstair. Il Piz Chavalatsch è il lieu che è situà il pli a l'ost da la Svizra cun ils coordinatas da 46°36′55.1″N 10°29′31.3″E.
Creatio ex nihilo
La colliaziun da noziun latina Creatio ex nihilo (= creaziun our da l'ünguotta) es ün term tecnic da la teologia e da la filosofia.
Teologia
Infra la teologia cristiauna surpiglia l'impissamaint d'üna Creatio ex nihilo la funcziun d'exprimer in möd cler ed evidaint cha Dieu e la creaziun nu sun listess brichafat, dimpersè ch'üna differenzcha qualitativa exista.
Bibgia
La Bibgia formulescha l'ideja da la creatio ex nihilo be illa scrittüra apocrifa dal seguond cudesch dals Maccabeers: "Eau at rouv, mieu iffaunt, contemplescha il tschêl e la terra; guarda sün tuot che cha'd es e recugnuoscha: Dieu ho fat que our da l'ünguotta, ed uschè dvaintan eir ils umauns" (chapitel 7, vers 28).
Il raquint da creaziun i'ls chapitels ün fin trais dal prüm cudesch da Mose Genesis discuorra indirectamaing eir d'üna creatio ex nihilo. Ma la purteda es dispüttaivla traunter ils scienzios dal Vegl Testamaint.
Filosofia
La suotdisciplina filosofica teologia natürela prouva d'elavurer l'impissamaint da la creatio ex nihilo be in vigur da la radschun e sainza resguarder la revelaziun biblica u uschigliö religiusa. Causa cha tuot es pel cas e mortel, sto esser ün cumanzamaint chi'd es absolut. aristoteles e sieus scolars fin a la scolastica dal temp d'immez concludeschan dimena üna prüma causa chi correspuondescha cul pled religius ''Dieu.
Che Guevara
Ernesto Guevara, numnà Che Guevara u simplamain Che (* uffizialmain ils 14 da zercladur 1928, forsa gia ils 14 da matg 1928 a Rosario en Argentina; † ils 9 d'october 1967 a La Higuera en Bolivia) era in politicher marxistic, manader da guerilla sco era autur.
El era in manader impurtant (comandante) da la armada dals rebels en la Revoluziun cubana durant ils onns 1956–1959 ed era sper Fidel Castro la pli impurtanta figura simbolica per la revoluziun. Guevara deriva d'ina famiglia burgaisa da l'Argentina. Gia durant ses studi da medischina ha el scrit differents diaris da viadi cun qualitad litterara, ch'èn era vegnids publitgads sco films. Differentas publicaziuns e pleds dad el han influenzà ils moviments revoluziunars ordaifer la Cuba. Sia vita e sias ideas, sco era il cult enturn sia persuna èn vegnids tractads a moda fitg varianta en differents films, cudeschs ed autras medias.
Survista
Ils perdavants da Guevara eran burgais gronds argentins. Gia durant ses studi da medischina ha Guevara fatg differents viadis, ils quals el ha documentà cun diaris. Durant ses viadis ha el emprendì d'enconuscher la inegualitad economica e la malgiustia sociala en l'America dal Sid. A Guatemala ha el emprendì d'enconuscher si'emprima dunna. Ella era emploiada tar la regenza ed ha preschentà Guevara a differents activists politics. Suenter la cupitgada da la regenza mexicana entras ils USA è Guevara sa rendì a Mexico ed ha entupà là Fidel Castro.
Tibet
L’appartegnientscha dal Tibet a la Republica Populara da la China è contestada en la publicitad (guarda er: status dal Tibet), schegea ch’i na dat nagin stadi sin il mund che mettess en dumonda quai a nivel diplomatic e politic.
Definiziuns dal Tibet
Sche la Republica Populara da la China (RPC) discurra da ‹Tibet›, manegia ella la Regiun autonoma dal Tibet cun la chapitala Lhasa; ina da las tschintg regiuns autonomas da la RPC. La Regiun autonoma dal Tibet includa l’anteriur territori dal Dalai Lama che consista d’Ü-Tsang e Kham occidental. Amdo e Kham oriental èn parts da Qinghai, Gansu, Sichuan e Yunnan.
Sche la Regenza tibetana en l’exil e la diaspora tibetana dovran il term ‹Tibet›, sa refereschan els a las regiuns che consistan da las provinzas tradiziunalas d’Amdo, Kham ed Ü-Tsang, ma ch’excludan Sikkim, Bhutan e Ladakh che furmavan er ina part dal territori cultural dal Tibet.
Las differenzas da las definiziuns procuran per bleras dispitas. La repartiziun d’Amdo e Kham oriental sin las provinzas vischinas ha cumenzà en il 18avel tschientaner ed è vegnida cuntinuada da las regenzas chinaisas sequentas.
Geografia
thumb|160px|La segund gronda muntogna dal mund: K2 (8611 m) en il Karakorum central La regiun alpina dal Tibet enserra en il sid ina gronda part da las muntognas dal Himalaia e sa chatta sin in’autezza media da 4500 meters en il nord e 3000 meters en il sid. Il culm il pli aut è l’Everest ch’è cun ses 8842 meters er il pli aut culm dal mund. Il Tibet furma ina da las regiuns las pli autas dal mund e vegn savens er numnada il ‹tetg dal mund›.
La planira auta dal Tibet sumeglia plitost in desert; il pli sitg èsi en las steppas alpinas dal vest. Il motiv per questa setgira è il Himalaia: en il sid tegna quel enavos la plievgia da monsun da l’India e procura per in clima continental en l’intern da la planira auta.
Il Tibet è circumdà da las muntognas dal Himalaia en il sid, da las chadainas tibetanas-chinaisas en l’ost (Min Shan, Minya Konka, Hengduan Shan), da las muntognas da Karakorum en il vest e da la chadaina da muntognas da Kunlun Shan en il nord. Ma er en l’intern percurran diversas chadainas da muntognas il pajais. Dal vest a l’ost cunfinescha il Tibet cun ils stadis da l’India Jammu e Kashmir, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim ed Assam (tenor l’opiniun chinaisa) respectivamain Arunachal Pradesh (tenor l’opiniun indica e tenor ils cunfins politics actuals); auters pajais cunfinants èn Nepal, Bhutan e Myanmar (Birma). La lunghezza totala dals cunfins cun quests trais ultims pajais munta a bunamain 4000 km.
Il spazi cultural tibetan
thumb|250px|Ils spazis culturals dal Tibet Il Tibet ‹geografic› (q.v.d. il plateau dal Tibet inclus las muntognas a l’ur en China ed en ils pajais cunfinants) s’extenda sur ina surfatscha da 2,5 milliuns km² e vegn repartì tradiziunalmain en las suandantas regiuns culturalas:
Il Tibet dal vest fa dentant part d’in spazi cultural che va sur ils cunfins. Quel cumpiglia las suandantas regiuns:
En tut questas regiuns culturalas chattan ins Tibetans respectivamain gruppas che discurran tibetan. En ils territoris a l’ur datti er autras gruppas etnicas che n’èn betg adina parentadas linguisticamain u culturalmain cun ils Tibetans (p.ex. ils Muslims ad Amdo e Ladakh).
La Regiun autonoma dal Tibet
La Regiun autonoma dal Tibet è in’unitad administrativa da la Republica Populara da la China. Ella cumpiglia in territori da 1,2 milliuns km² – las anteriuras provinzas dal Tibet Central Ü e Tsang, Ngari, vastas parts da Changthang, sco er la part occidentala da la regiun culturala da Kham. La Regiun autonoma dal Tibet cumpiglia ca. la mesadad dal spazi cultural tibetan.
Clima
thumb|left|220px|Desert en la regiun Ladakh
En il Tibet dominescha in clima muntagnard cun grondas fluctuaziuns da la temperatura dal di e cun bler sulegl. Er la differenza da temperatura tranter il sid ed il nord dal pajais è considerabla.
Il clima il pli agreabel chatt’ins en las regiuns pli bassas dal sidost dal Tibet. Là èn er situadas las citads Lhasa, Gyangzê e Xigazê. Lhasa ha ina temperatura media da 8 °C, Xigazê da 6,5 °C. Vers nord s’auza il plateau tibetan sin passa 4500 meters autezza ed en la part dal nord dal Tibet è la temperatura media da l’onn sut 0 °C (regiun da schelira permanenta).
La gronda part da la populaziun tibetana viva en la regiun tranter Lhasa e Xigazê sco er a l’ur da l’ost da las muntognas. Il nord, las regiuns centralas ed il vest dal Tibet èn quasi inabitabels.
Populaziun
Istoricamain consistiva la populaziun dal Tibet surtut da l’etnia tibetana. Autras gruppas etnicas en il Tibet èn Menba, Lhoba, Mongols e Chinais Hui (gruppa etnica chinaisa, da religiun muslima). La tradiziun di ch’ils emprims antenats dal pievel tibetan sajan stads ils Se, ils Mu, ils Dong, ils Tong, ils Dru ed ils Ra, represchentads entras las sis lingias cotschnas da la bandiera tibetana.
La dumonda da la proporziun dals Chinais Han (gruppa etnica, a la quala appartegnan 90 % dals Chinais) entaifer la populaziun dal Tibet è politicamain fitg delicata. La regenza tibetana en exil di che la Republica Populara da la China pratitgeschia ina politica che favuriseschia l’immigraziun dals Han per render ils Tibetans ina minoritad en lur agen pajais – quai che las autoritads chinaisas snegan.
thumb|200px|left|Uffants tibetans a Sichuan Las cifras da la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 mussan che 92,8 % da la populaziun da la Regiun autonoma dal Tibet è tibetana e 6,1 % Han. En l’entir Tibet (senza Xining e Haidong) vivan passa 7 milliuns Tibetans (69 % da la populaziun) e 1,5 milliuns Chinais Han (20 %)
La regenza tibetana en exil inditgescha dentant autras cifras. Tenor sias stimaziuns vivan oz 6 milliuns Tibetans e ca. 7,5 milliuns Chinais en las muntognas dal Tibet; en tut las citads furmian ils Chinais Han gia ina maioritad e totalmain ca. 111 170 Tibetans vivian en l’exil. Questas cifras n’includan betg quels Tibetans che vivan sco independents, emploiads u er sco scolars en citads chinaisas situadas en la part orientala da la China. Be gia a Beijing vivan radund 2000 Tibetans. Er Lanzhou, la chapitala da la provinza chinaisa Gansu en il nordvest, e Chengdu, la chapitala da la provinza chinaisa Sichuan, han entaifer lur populaziun ina part considerabla da Tibetans. Tenor stimaziuns inuffizialas vivan a Chengdu tranter 10 000 e 100 000 Tibetans. Cunquai ch’adina dapli Chinais Han èn puspè fascinads dal budissem tibetan, sa domicilieschan er tscherts Lamas en citads da la China da l’Ost e dal Sid, sco per exempel a Shanghai, Hangzhou u Shenzhen.
Lingua
Il tibetan vegn discurrì en l’entir plateau dal Tibet, en il Bhutan ed en parts dal Nepal e da l’India dal Nord. Il tibetan discurrì includa numerus dialects regiunals che n’èn savens betg chapibels vicendaivlamain. Las colliaziuns tranter il tibetan ed autras linguas dal Himalaia n’èn betg adina cleras. En general vegnan ils dialects dal Tibet Central (Ü-Tsang cun Lhasa), da Kham, Amdo e d’auters territoris pli pitschens considerads sco dialects tibetans. Autras furmas sco per exempel il dzongkha (bhutanais), il sikkimais, sherpa e ladakhi èn varietads pli lontanas dal tibetan arcaic e vegnan consideradas da lur pledaders – oravant tut per motivs politics – sco linguas separadas. Cun considerar questa gruppaziun pli vasta da dialects tibetans vegn la lingua tibetana discurrida da ca. 6 milliuns persunas en la planira auta dal Tibet. Medemamain vegn il tibetan discurrì d’approximativamain 150 000 persunas en la diaspora. La lingua tibetana ha si’atgna scrittira che fa part da las scrittiras da la famiglia brahma.
La monarchia tibetana
thumb|180px|Statuetta da Songtsen Gampo, imperatur tibetan dal 7avel tschientaner Tranter il 7avel ed il 10avel tschientaner è il Tibet stà in grond imperi. Suenter che la posiziun dals retgs tibetans è vegnida indeblida il 10avel tschientaner, è sa sviluppada la furma tipica da la societad tibetana. Il terren era partì en trais differentas furmas da possess: possess funsil liber, bains funsils da las famiglias noblas e bains funsils sut l’administraziun da diversas claustras budisticas. Questa structura è sa mantegnida fin en ils onns 1950. Da quest temp eran passa 700 000 persunas da 1,25 milliuns purs dependents da la noblezza u da las claustras.
L’onn 1240 ha il Khan (titel d’in regent) mongol Güyük Khan conquistà il Tibet ed integrà quel en l’imperi. Dal 13avel fin il 14avel tschientaner èn commembers da la scola Sakya dal budissem tibetan vegnids engaschads dals Khans mongols sco viceretgs. Silsuenter èn suandadas regenzas intermediaras cun trais dinastias guvernaturas. Durant l’ultima invasiun dals Mongols a l’entschatta dal 16avel tschientaner è la pli giuvna da las quatter lingias religiusas – quella dals Dalai Lamas – vegnida declerada sco regenza uffiziala. Dal 1643 fin il 1949 è il Tibet vegnì regì dal Dalai Lama e da la regenza tibetana.
A l’entschatta dal 18avel tschientaner ha la China etablì il dretg da staziunar represchentants da la regenza cun plenipotenza (uschenumnads Ambans) a Lhasa. Cur ch’ils Tibetans han rebellà l’onn 1750 cunter la China e mazzà il represchentant da la regenza, ha la China reagì cun l’invasiun da sias truppas e cun nominar in nov represchentant. La regenza tibetana ha dentant cuntinuà cun sia lavur.
Durant il 19avel tschientaner ha il pievel vivì en in sistem feudal sut ils Lamas. Las claustras grondas possedevan la gronda part dal terren, avevan monopolisà il sistem da furmaziun e la gronda part da las activitads economicas ed incassavan ultra da quai taglias. I na deva nagin commerzi cun l’exteriur, cun excepziun da l’India, il Turkmenistan e la China. Il Dalai Lama vegniva considerà sco manader, ma si’influenza dependeva da sias abilitads persunalas. Entras il sistem da la reincarnaziun era il Dalai Lama durant lungas fasas memia giuven per pudair ademplir ses uffizi. Durant quels temps manava il Panchen Lama (scolast spiritual cun grond’influenza e grond’autoritad en il budissem tibetan) il pajais.
L’influenza da la Gronda Britannia
L’onn 1907 ha ina cunvegna tranter l’Engalterra, la China e la Russia fixà la supremazia da la China. Il 1910 han ils Chinais tramess in’expediziun militara per consolidar quest dretg. Il Dalai Lama, strusch enavos da l’exil, è danovamain fugì, questa giada en l’India. Pervi da la Revoluziun chinaisa, la cupitga da la dinastia Quing e la fin da l’imperi en China l’onn 1911, han las truppas chinaisas puspè bandunà il Tibet. Il Dalai Lama è returnà il zercladur 1912 a Lhasa. Suenter che las davosas truppas chinaisas èn stadas stgatschadas da Lhasa l’entschatta da l’onn 1913, ha il Dalai Lama proclamà ils 14 da favrer 1913 l’independenza formala dal Tibet. Cun questa chaschun èn er vegnids fixads ils simbols exteriurs: la bandiera e l’imni.
Durant ils onns 1920 e 1930 è la China stada dividida entras guerras civilas e distratga pervi da la Segunda Guerra sino-giapunaisa. Malgrà quai n’ha la China mai smess da far valair pretensiuns envers il Tibet ed ha er empruvà singulas giadas da far valair questa pretaisa.
La guerra civila ch’è prorutta en China suenter la capitulaziun dal Giapun il 1945 ha fatg quitads al Tibet. Tut ils funcziunaris chinais èn vegnids stgatschads dal pajais e l’atgna armada è vegnida reactivada. In appel a las regenzas da la Gronda Britannia, da l’India e dals Stadis Unids da l’America l’onn 1946 n’è betg vegnida exaudida, uschia ch’il Tibet è restà politicamain isolà.
L’occupaziun tras la China
thumb|250px|Charta dals cunfins uffizials da la Republica da la China (dapi 1912), inclusiv la China Continentala, la Mongolia, il Tibet, il Tuva ed il stadi da Kachin L’october 1949 ha la Partida communistica chinaisa surpiglià la pussanza e fundà la Republica Populara da la China sut la direcziun da Mao Zedong. Danovamain è naschida la pretensiun d’annectar il Tibet tras il ‹pajais matern› China. Il schaner 1950 ha Radio Beijing annunzià l’intent da liberar il Tibet dal ‹giuf imperialistic britannic› entras l’Armada populara da liberaziun da la China. L’october 1950 ha l’armada chinaisa cuntanschì la citad tibetana Chamdo, nua ch’ella è be fruntada sin pitschna resistenza. La schuldada tibetana era armada be malamain. In mais suenter la capitulaziun da l’armada tibetana en il Tibet da l’Ost entras il guvernatur da Kham, Ngabo Ngawang Jigme, ha il 14avel Dalai Lama surprendì a Lhasa la regenza dal Tibet – e quai cun 15 onns, trais onns pli baud ch’usità. Il Tibet ha appellà silsuenter a las Naziuns unidas – ma senza success. La Gronda Britannia e l’India han refusà l’agid pervi dal stadi giuridic dal Tibet betg sclerì.
Sfurzadamain ha il Tibet sinaquai puspè cumenzà a contractar cun la China. Ils 23 da matg 1951 han represchentants da la regenza tibetana suttascrit in accord da 17 puncts davart la liberaziun paschaivla dal Tibet. Quest pass è dentant succedì sut squitsch politic da Beijing e senza ch’ils represchentants tibetans avessan gì la plenipotenza da la regenza da far quai. En questa cunvegna han ins fixà l’integraziun dal Tibet en la Republica Populara da la China. L’autonomia regiunala e la libertad religiusa èn vegnidas garantidas; plinavant han ins segirà ch’il sistem politic existent dal Tibet restia nunmidà. Ultra da quai duevan vegnir iniziads process da refurma tras la regenza tibetana, ma senza squitsch da las autoritads centralas chinaisas.
Trais dis pli tard ha la regenza tibetana intervegnì sur il radio da la suttascripziun e dal cuntegn da questa cunvegna. Cunquai ch’il sistem religius e politic dal Tibet e la posiziun dal Dalai Lama duevan restar nunmidads, ha la regenza approvà la cunvegna a Lhasa ils 24 d’october 1951. Paucs dis pli tard è l’armada chinaisa sa messa sin viadi vers il Tibet Central. Entaifer paucs mais ha quest’armada furmà ina ferma preschientscha militara a Lhasa che correspundeva numericamain quasi a l’entira populaziun da la citad.
Da quest temp n’ha la regenza chinaisa betg empruvà da midar il sistem social u religius en la nova Regiun autonoma dal Tibet. Ma las regiuns da l’ost Kham ed Amdo èn vegnidas tractadas sco mintg’autra provinza chinaisa er. La Partida communistica ha empruvà là da cuntanscher la refurma agrara cun eriger communas popularas e cun sfurzar ils nomads ad ina stabilitad da dimora. Quai ha però procurà per malcuntentientscha entaifer la populaziun. Ils onns 1950 hai dà en questas regiuns emprimas revoltas ch’èn s’extendidas fin en il Kham dal Vest e l’Ü-Tsang. Il 1955 ha il pievel rebellà spontanamain ed è vegnì supprimì cun violenza. Silsuenter èn differentas gruppas da pievels s’unidas ad ina rebelliun en tut il pajais.
L’onn 1959, durant il temp dal ‹Grand Sigl enavant› en China, ha l’administraziun chinaisa tractà il Dalai Lama cun ina mancanza da pietad averta. Ils 10 da mars 1959 ha cumenzà a Lhasa la revolta dal Tibet. Suenter ch’il Norbulingka (in palaz e la residenza da stad dal Dalai Lama) è vegnì bumbardà tras las truppas chinaisas ils 17 da mars 1959, è il Dalai Lama fugì en l’India. Dus dis pli tard han cumenzà ils cumbats en la citad. La revolta dal pievel è vegnida supprimida a moda violenta ils 21 da mars. Tenor indicaziuns da Tibetans en l’exil èn passa dieschmilli Tibetans morts durant quests cumbats. Durant il temp da la Revoluziun culturala chinaisa tranter il 1966 ed il 1976 han las ‹Gardas cotschnas› (gruppaziuns da scolars e students, purtaders da la Revoluziun culturala iniziada da Mao Zedong) destruì millis da claustras ed auters monuments culturals. Da 6000 tempels èn restads be set. Er tranter il 1987 ed il 1989 hai dà tumults a Lhasa, uschia che las autoritads han proclamà il status d’urgenza. Il medem è capità durant ils tumults dal 2008 en Tibet.
Remartgas istoricas davart il status dal Tibet
thumb|250px|La Regiun autonoma dal Tibet sco part dal Tibet entir Fin l’entschatta dal 18avel tschientaner era il Tibet ina regiun senza cunfins fixs, cun in’autonomia interna sut il protecturat mongol. Suenter il declin da la pussanza mongola hai dà ‹tumults da successiun› en il territori dal Tibet. Pervi da quests tumults ha la China declerà l’onn 1720 il Tibet sco ses protecturat cun cumplaina autonomia interna. Quest furma da coexistenza ha tegnì bunamain 200 onns ed era d’avantatg per omaduas varts.
Ils Tibetans eran ils agens signurs en lur pajais e vegnivan laschads en pasch. In’influenza chinaisa devi be en la periferia orientala dal Tibet. Fin oz datti là regiuns cun ina gronda quota da populaziun chinaisa Han. Ma strusch in Chinais da la planira aveva la motivaziun da traversar plirs tschient kilometers per cuntanscher la cuntrada criva dal Tibet. Questas regiuns eran pauc populadas e mintga viadi en il Tibet era stentus e betg pussaivel senza in guid local. Plinavant na devi en il Tibet quasi nagina pussaivladad per ils Chinais da far commerzi e nagut ch’avess valì la paina da far viadis. Uschia sa chattavan il 1950, l’onn da l’invasiun chinaisa, be sis esters en il Tibet. Dus da quels eran ils alpinists austriacs Heinrich Harrer e Peter Aufschnaiter ch’eran daventads cussegliaders dal Dalai Lama. Pli tard ha Harrer descrit sias experientschas en il cudesch ‹Sieben Jahre in Tibet› ch’è stà in grond success e dal qual è er vegnida realisada ina versiun cinematografica.
L’avantatg dal protecturat dal Tibet era da pudair mussar envers ils stadis cunfinants che las pretensiuns territorialas da la China tanschevan fin al punct da culminaziun dal Himalaia. Uschia eri cler, a partir da nua che pussanzas estras fissan entradas en il territori naziunal da la China. Il protecturat sut la China garantiva pia a la populaziun dal Tibet la protecziun encunter inimis exteriurs e cunquai er la pasch cun ils pajais cunfinants. Pervi da questa constellaziun vegn il Tibet mussà en ils atlas vegls sco part da la China.