cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plurilinguitad
‹Plurilinguitad – ina schanza unica›
Problematicas e sbagls tipics en l’educaziun bi- u plurilingua: Igl è fitg impurtant ch’ils geniturs e las persunas d’instrucziun hajan ina tenuta positiva envers la lingua e ch’els porschian a la persuna ch’emprenda in clima bainvulent e pretensius. Er duessan els duvrar las linguas en ina moda sistematica, uschia che l’uffant sa differenziar bain las linguas. L’uffant na duess betg perder il plaschair d’emprender linguas; quai po capitar sch’ins insista memia baud sin las furmas correctas. Igl è er impurtant ch’ils geniturs e las persunas d’instrucziun hajan sezs bunas cumpetenzas linguisticas.
Differenzas dals tscharvels: Betg tut ils uffants han las medemas premissas biologicas d’emprender linguas. Quai dependa da la persunalitad e dal talent da l’uffant d’emprender linguas; in impurtant factur è ultra da quai in ambient cun ina tenuta positiva envers la lingua (geniturs, magisters, amis e.a.).
Emprender pliras linguas: Ins emprenda ina nova lingua betg a donn d’in’autra lingua, mabain cun agid da las autras. Betg tut las linguas ch’ins emprenda èn sviluppadas tuttina bain. Il nivel linguistic variescha tut tenor quant bler che la lingua respectiva vegn duvrada e stimada da la persuna che la discurra.
L’intelligenza da persunas bilinguas: Differents tests d’intelligenza han mussà che persunas bilinguas cuntanschan tar ils tests d’intelligenza in nivel tuttina aut u schizunt meglers resultats. Bleras persunas bilinguas han er respundì las dumondas en ina moda pli flexibla ed averta.
Archiv svizzer da litteratura
L'Archiv svizzer da letteratura(ASL) a l’intern da la Biblioteca naziunala svizra (BN) a Berna collecziunescha e valorisescha ils fonds da scripturas e scripturs en las quatter linguas naziunalas svizras, damai en rumantsch, talian, franzos e tudestg.
L'ASL è vegnì inaugurà dal 1991 en l’edifizi da la Biblioteca naziunala a la Hallwylstrasse 15. Motiv concret per questa fundaziun è stada la voluntà testamentaria dal scriptur Friedrich Dürrenmatt, mort dal 1990, che preveseva ina donazion da ses fond da manuscrits a la Confederaziun svizra sche questa instaurass in archiv litterar naziunal.
Hoz vegnan conservads a l’Archivio svizzer da litteratura pli che 300 fonds e colleziuns da scripturas e scripturs, ma er dad intellectuals, dad associaziuns e dad editurs, tranter auter da:
Końskowola
Końskowola [] è in vitg e sedia da la vischnanca rurala da medem num en il sid-ost da la Pologna. El appartegna al circul da Puławy dal voivodat da Lublin e giascha al flum Kurówka.
Istorgia
Dals 8 da zercladur 1532 fin l'onn 1870 aveva Końskowola il status d'ina citad. Il vitg è vegnì numnà tenor ses fundatur Jan Koninski ed è vegnì menziunà l'emprima giada il 1442.
L'onn 1532 ha Końskowola obtegnì il dretg da citad. El è daventà in center dal commerzi cun victualias ed aveva pliras fabricas da textilias. Carstgauns da l'entira Polognia ma era da la Saxonia èn sa domiciliadas qua.
En il rom da la terza spartiziun da la Pologna è il lieu vegnì il 1795 sut domini austriac. Il 1809 è el daventà part dal ducadi da Varsovia. Suenter la revolta da schaner ha Końskowola pers il 1870 il dretg da citad. Dapi il 1918 appartegna el puspè a la Pologna.
A l'entschatta da la Segunda Guerra mundiala, ils 15 da settember 1939, è Końskowola vegnì occupà dals Tudestgs. Igl è vegnì endrizzà in champ per praschuniers da guerra ch'era dentant da curta vita. Il champ da concentraziun ch'è vegnì erigì qua ha existì fin il 1943.
Vischnanca
A la vischnanca da Końskowola appartegna il vitg Chrząchów.
Turissem
Il monument il pli enconuschent da Końskowola è la baselgia catolica cun fossas da famiglia dals Opalinskis e Lubomirskis e cun craps da fossa ch'èn vegnids planisads da Tylman van Gameren. In'ulteriura baselgia dal vitg è vegnida erigida l'onn 1613 en il stil da la renaschientscha da Lublin. Ultra da quai datti in santeri evangelic.
A Końskowola èn morts ils poets polacs Franciszek Dionizy Kniaźnin e Franciszek Zabłocki.
Jerusalem
250px|thumb|La via da David en la citad veglia da Jerusalem sper la Porta da Jaffa che marca il cunfin tranter ils Quartiers armen e gidieu Jerusalem (ladin er Gerusalem, ebreic: ירושלים Jeruschalajim; arabic: القدس al-Quds (asch-Scharif); grec e latin: Hierosolyma) è la chapitala dal stadi Israel. A Jerusalem sa chattan il post dal president, sco era da la legislativa, giudicativa ed executiva.
Jerusalem è ina da las citads pli veglias dal mund e probablamain abitada dapi 5000 onns senza interrupziun. Il cuntrast tranter temp antic e modern è vesaivel fitg bain en questa citad cun sia populaziun multiculturala e multietnica. La citad veglia è circundada dad in mir e partida en quatter parts: l'ebraica, la cristiana, l'armena e la part muslima.
Moldavia
La Moldavia u – main frequent, devià da la lingua naziunala – Moldova (uffizial Republica da la Moldova, rumen Republica Moldova) è in stadi situà en l’Europa dal Sidost. En il vest cunfinescha el cun la Rumenia. En il nord, en l’ost ed en il sid è la Moldavia enserrada dal tuttafatg da l’Ucraina, uschia ch’il pajais intern n’ha nagin access direct a la Mar Naira (cumbain che quella sa chatta per part en ina distanza da be dus kilometers).
En la lingua da mintgadi vegn il pajais numnà en bleras linguas Moldavia (resp. tudestg Moldawien). Igl è quai la translaziun da la denominaziun russa Молдавия (Moldawija), la quala è pir daventada frequenta en connex cun il Patg da nunagressiun tudestg-sovietic dal 1939. La denominaziun uffiziala è per tudestg Republik Moldau (Germania ed Austria) resp. Republik Moldova (Svizra) ed analog per rumantsch Republica da la Moldova.
Istoricamain ha il territori furmà il Principadi da la Moldavia. A partir dal 1812 ha quel appartegnì a l’Imperi russ, suenter l’Emprima Guerra mundiala per gronda part a la Rumenia e suenter la Segunda Guerra mundiala a l’Uniun sovietica. Sco stadi independent exista la Republica da la Moldova pir dapi il 1991, cur che la Republica sovietica moldava è sa declerada independenta en rom da la dissoluziun da l’Uniun sovietica. Dapi lura vegn il svilup politic dal pajais franà fitg ferm tras il Conflict da la Transnistria.
Geografia
thumb|200px|Bălți thumb|200px|Val dal Dniester La Moldavia s’extenda en direcziun nord-sid sur 350 km ed en direcziun vest-ost sur 150 km. Cun ina surfatscha totala da 33 843 km² è il pajais situà en il davos terz dals stadis mundials. Il territori central dal pajais sa chatta per gronda part tranter ils dus flums Dniester (moldav/rumen: Nistru) e Prut ed uschia en la cuntrada istorica Bessarabia. Il nord cunfinescha cun il Plateau da la Podolia en l’Ucraina dal Vest.
Ina pli pitschna part dal pajais (12 % dal territori statal cun var 17 % da la populaziun) è situada a l’ost dal Dniester ed è sa separada il 1992 en rom dal Conflict da la Transnistria (cf. sutvart). Il punct il pli al sid è Giurgiulești, nua che la Moldavia ha access sur ca. 600 meters al Danubi.
Il num Moldova deriva dal flum da medem num (betg da confunder en la translaziun tudestga cun il flum Moldau en la Tschechia), e quai cumbain ch’il territori dal stadi odiern na tanscha betg pli fin a la Moldova.
Flums e cuntradas
Il Prut sbucca al cunfin meridiunal da la Moldavia en il Danubi. Ils flums laterals pli gronds (Bîc, Răut e Botna) curan per gronda part a moda parallela e mainan en il Dniester.
La cuntrada è planiva u levamain undegiada (30 fin 429 m s.m.). Radund 80 % dal pajais furman terren cultivabel, quai ch’è d’engraziar a la terra fritgaivla da la steppa dal sid. En il nord s’extendan planiras collinusas cun guauds averts da ruver e steppa da plantas. Il punct il pli aut dal pajais è il Dealul Bălănești. Grazia al clima chaud e sitg servan vastas parts dal terren a la viticultura e pumicultura.
Animals indigens èn per exempel chavriel, portg selvadi, lieur, luf, vulp, mustaila, telpi e luf-tscherver, en pli animals ruiders. La part centrala dal pajais, che vegn numnada en la lingua da mintgadi Codrii (‹ils guauds›), è per gronda part cuvert cun guauds da ruvers e faus.
Citads
Las citads dal pajais èn Chișinău, Comrat, Tiraspol, Bălți, Bender, Cahul, Soroca, Rîbnița, Dubăsari, Călărași, Slobozia e Taraclia.
Populaziun
thumb|220px|Svilup dal dumber d’abitants A chaschun da la dumbraziun dal pievel dal 2004 han ins dumbrà, incl. la Transnistria, 3 938 679 abitants, quai che correspunda ad ina spessezza da la populaziun da 116 abitants per km². Senza la Transnistria dumbrava il pajais stgars 3,4 milliuns abitants. 70 % da la populaziun vivan en citads (sper la chapitala Chișinău surtut a Bălți, Tiraspol e Bender). Tenor indicaziuns uffizialas è la populaziun sa reducida fin il 2014 sin 2,9 milliuns abitants.
La populaziun da la Moldavia sa cumpona da radund 68 % Moldavs da lingua rumena, 11 % Ucranais e 10 % Russ, dals quals la gronda part viva en la Transnistria. Vitiers vegnan 4 % Gagaus e 2 % Bulgars.
Tant en l’entira Moldavia sco er en l’ost ed en il vest dal Dniester furman las trais gruppas dals Moldavs, Ucranais e Russ ensemen bundant 91 % da la populaziun. Guardà separadamain variescha la repartiziun però: En la Transnistria èn da 555 347 abitants 32 % Moldavs (envers bundant 40 % il 1989, dal temp da l’Uniun sovietica), ma 30 % Russ e 29 % Ucranais. En l’ulteriura Moldavia cumpiglian ils Moldavs rumens percunter 77 % dals 3 383 332 abitants (8,5 % Ucranais, 6,5 % Russ).
Sanadad
Il 2016 muntava l’aspectativa da vita a 70,7 onns. Sin 1000 abitants stattan en media a disposiziun 2,6 medis. Las expensas da sanadad per abitant han muntà il 2006 107 dollars.
Linguas
La lingua da mintgadi a Chișinău ed en ils centers dals singuls districts correspunda a la varietad dal rumen cun colorit moldav (moldoveanu). I dat intgins neologissems che derivan dal russ, entant ch’il stadi vischin rumen è sa servì en tals cas d’emprests or da l’englais u franzos.
En la Moldavia ha lieu mintg’onn il di da festa uffizial Limba Noastră cea Română. Quel regorda als 31 d’avust 1989, cur ch’il rumen è daventà en Moldavia lingua uffiziala.
A partir da l’onn 1930 han ins duvrà en la Republica sovietica moldava l’alfabet cirillic. Cun la fin da l’Uniun sovietica a partir da l’onn 1989 e l’independenza l’onn 1991 è vegnì decidì da reintroducir las letras latinas. En la regiun Transnistria ch’è sa separada da la Moldavia vegn il moldav scrit uffizialmain vinavant en scrittira cirillica.
Religiuns
thumb|200px|Claustra da Căpriana Bundant 90 % da la populaziun appartegnan ad ina da las baselgias ortodoxas (baselgia ortodoxa moldava, russa, ucranaisa e da la Bessarabia). Ultra da quai datti minoritads catolicas e gidieuas. Tranter ils muslims en la Moldavia (ca. 3000) prevalan las minoritads dals Nogais, Tatars e Tircs.
La Moldavia enconuscha ina ritga istorgia da las religiuns; l’architectura sacrala che cuvra 500 onns è er in impurtant factur per il turissem. Dal temp da l’appartegnientscha a l’Uniun sovietica èn sa mantegnids usits cristians sper ulteriuras isanzas tradiziunalas sco festas da famiglia e.a. Sin la champagna èn la cretta e las tradiziuns sa conservadas a moda bundant pli originara che per exempel en la chapitala Chișinău ch’è gia da tempra urbana.
En ils onns suenter la perestroica e dapi l’independenza han ins renovà, refatg u fundà da nov diversas baselgias, claustras e catedralas. Ma la vita spiertala ed ecclesiastica na sa splega betg a moda ruassaivla ed armonica. Istoricamain èn stadas activas bleras religiuns da derivanza estra en il territori moldav; plinavant èn proruttas dispitas tranter la metropola ortodoxa da la Bessarabia ed il patriarcat da Moscau, las qualas n’èn fin oz betg schliadas. Il 2001 ha il Tribunal europeic dals dretgs umans dà raschun a l’eparchia bessaraba en in plant cunter la Moldavia pervi da restricziun da la libertad da religiun.
Il dumber da las baselgias russ-ortodoxas è creschì en ils emprims dudesch mais d’independenza da 280 sin bundant 1000. L’uvestgieu catolic Chișinău cumpigliava il 2011 17 pravendas cun ca. 20 000 catolics, ils quals èn surtut da provegnientscha polonaisa, rumena e tudestga.
Ozendi datti anc radund 25 000 gidieus en la Moldavia. Autras stimaziuns partan però be pli da radund 1000 gidieus che pratitgeschan lur cretta. Suenter l’independenza da la Moldavia èn blers gidieus emigrads en l’Israel ed en ils Stadis Unids. Avant la Segunda Guerra mundiala ha existì en la Republica socialistica sovietica Moldavia ina vaira gronda cumpart da populaziun gidieua. La chapitala odierna Chișinău era ultra da quai gia vers il 1900 in center da la vita gidieua en l’Imperi russ. Uschia han ils gidieus furmà tenor ina dumbraziun dal 1897 cun 45,9 % la pli gronda gruppa da la populaziun insumma. Igl ha però er dà en la Moldavia tendenzas antisemiticas e pogroms. E durant l’occupaziun tudestga e russa dal 1941 fin il 1944 èn vastas parts da la populaziun gidieua daventadas unfrendas dal holocaust.
Istorgia
Il territori da la Moldavia odierna è vegnì colonisà en l’antica da divers pievels. En il segund tschientaner èn vegnids vitiers colonisaturs romans nà da la Dacia situada en il vest; igl è sa furmada ina cultura daco-romana, pli tard rumena. La regiun è stada sut domini ungarais fin che prinzi Bogdan ha fundà il 1349 in Principadi da la Moldavia independent. Il pli impurtant regent dal 15avel tschientaner è stà Ștefan cel Mare; en numerusas battaglias ha el fatg resistenza ad invasiuns da vart da l’Imperi osmanic, da la Pologna e dals Tatars. Il 1512 ha il principadi stuì sa suttametter als Osmans ed è restà per ils proxims onns in stadi vasal.
thumb|180px|Svilup territorial da la Moldavia Suenter la Guerra tranter la Russia e la Tirchia (1787–1792) ha l’Imperi osmanic stuì ceder a la Russia tut las possessiuns a l’ost dal Dniester. Dal 1806–1812 è la Bessarabia en furma schlargiada stada integrada en l’Imperi russ. Quest territori han ins organisà sco guvernament Bessarabia. Suenter la sconfitta da la Russia en la Guerra da Crimea (1853–1856) èn il Principadi da la Moldavia e la Valachia vegnids mess en il Contract da Paris sut la garanzia collectiva dals set stadis signatars, tranter quels l’Imperi osmanic, la Frantscha, la Gronda Britannia, la Sardegna e la Russia. En consequenza da l’uniun dals principadis dal Danubi Moldavia e Valachia è il territori vegnì pli ferm sut influenza rumena. Suenter il Congress da Berlin dal 1878 ha la regenza rumena puspè stuì ceder la Bessarabia meridiunala a la Russia.
En consequenza dal protocol supplementar secret dal Patg tranter Hitler e Stalin ha l’Armada cotschna occupà il zercladur 1940 – cun consentiment dal Reich tudestg – la part da la Bessarabia ch’appartegneva a la Rumenia e la Bucovina settentriunala ed integrà questas regiuns en l’Uniun sovietica. Ils 2 d’avust 1940 han ins installà la Republica socialistica sovietica moldava cun Chișinău (russ Kischinjow) sco chapitala, e quai cun unir la Bessarabia cun la part occidentala da la Republica socialistica sovietica autonoma moldava. La populaziun tudestga da la Bessarabia, ils perdavants da la quala zar Alexander I aveva clamà il 1813 sco colonists en il pajais, èn vegnids dischlocads quasi tuts en il Reich tudestg. Ils 22 da zercladur 1941 han truppas tudestgas e rumenas er occupà en rom da l’interpresa Barbarossa la Republica socialistica sovietica moldava. Uschia ha la Rumenia pudì reconquistar la stad 1941 la Bessarabia e la Bucovina settentriunala. Il territori tranter ils flums Dniester e Bug dal Sid, en il nord da Bar en l’Ucraina, ha la Rumenia alura administrà sut il num Transnistria. Suenter la Segunda Guerra mundiala èn la Bessarabia, il territori Herza e la Bucovina settentriunala crudads a l’Uniun sovietica e las anteriuras unitads administrativas sovieticas ed ils toponims russ èn danovamain vegnids introducids.
Dapi la mesadad dals onns 1980 è sa sviluppà in moviment naziunalistic dals Rumens en la Republica moldava. Quella ha cuntanschì adina dapli pais politic, ha la finala surpiglià anc avant la fin da l’Uniun sovietica la pussanza ed ha giugà in’impurtanta rolla en rom da la proclamaziun da l’independenza dal pajais. Il 1989 han ins perquai abolì il russ sco segunda lingua uffiziala e decidì da turnar tar la lingua rumena en scripziun latina. A quai èn s’opponidas las minoritads ucranaisas, russas e gagausas. Medemamain hai dà fermas tendenzas d’unir il pajais cun la Rumenia. Er oz gioga l’uniunissem moldav-rumen anc ina tscherta rolla, ma n’ha betg pli tant pais politic.
Il 1991 dueva la Moldavia la finala daventar ina republica dal tuttafatg independenta ed il rumen la lingua naziunala. Pervi da la nova politica da la Moldavia, che bleras gruppas da la populaziun han resentì sco naziunalistica, hai gia dà a partir dal 1989 pli gronds conflicts tranter la regenza centrala a Chișinău e territoris en ils quals vivan surtut minoritads etnicas, oravant tut en la Transnistria e la Gagausia. Quest’ultima regiun ha proclamà il 1990 l’independenza da la Moldavia ed er en autras parts dal pajais hai dà protests en massa. En la Transnistria è la situaziun escalada a partir dal 1992; igl è prorutta ina guerra cun bundant 1000 morts che dueva la finala manar a l’independenza da facto da questa part dal pajais.
Ils cumbats èn pir vegnids terminads en quel mument ch’è intervegnida la 14avla armada russa staziunada al lieu. En la Transnistria è sa furmà in reschim de facto che cumpiglia las regiuns moldavas situadas en l’ost dal Dniester e che tolerescha sin ses territori ina gruppa operaziunala da las forzas armadas da la Russia. Dapi lura è en vigur in armistizi tranter las duas partidas ed ins sa stenta da chattar ina schliaziun politica. Fin uss n’han las tractativas gì nagin success, uschia che omaduas partidas èn pli u main s’arranschadas en il fratemp cun il status quo.
Cuntrari a la Transnistria ha la regiun Gagausia puspè pudì vegnir integrada il 1994 cun success ed a moda paschaivla en la Moldavia. Avant avev’ins negozià ina vasta cunvegna d’autonomia, la quala è la finala vegnida acceptada da la Gagausia.
Politica
Ina da las tematicas che domineschan la politica moldava è la dumonda co proceder cun las regiuns separatisticas Transnistria e Gagausia. Entant che la Gagausia ha acceptà in status d’autonomia proponì da la regenza moldava, sa preschentan las tractativas cun la Transnistria sco bundant pli difficilas. Suenter il conflict armà dal 1992 è s’etablì a Tiraspol in reschim de facto che na controllescha betg be il territori, mabain ha er installà atgnas structuras d’administraziun. Observaturs discurran perquai d’in ‹conflict schelà›.
thumb|200px|«Davent cun ils oligarchs». Demonstraziun dals 6 da settember 2015 Tar il conflict en la Transnistria na sa tracti betg be d’ina cuntraversa tranter las elitas a Chișinău e Tiraspol ubain tranter gruppas da la populaziun da differentas linguas; il conflict ha numnadamain tuttavia er ina dimensiun geostrategica areguard l’influenza da las pussanzas grondas Stadis Unids e Russia en l’Europa dal Sidost. Questa dimensiun internaziunala engrevgescha fermamain las stentas da chattar ina schliaziun dal conflict, e quai malgrà (u forsa er pervi) da l’intermediaziun da vart da la Russia, l’Ucraina, ils Stadis Unids, l’Uniun europeica e l’OSCE. Ultra da quai èn tscherts observaturs da l’avis che las elitas dad omaduas varts na sajan betg interessadas a chattar ina schliaziun, damai ch’il status quo avria ad omaduas varts funtaunas d’entrada.
Er ils ultims onns èn las elecziuns en il parlament e l’uffizi dal president adina puspè stads segnads dal cumbat tranter partidas da tenuta proeuropeica e prorussa. Savens han ins er realisà novas elecziuns per cumbatter oligarchs corrupts.
Relaziun tar la Rumenia
Puncts dispitaivels tranter ils dus stadis vischins èn savens ils daivets da la Moldavia tar las ovras electricas rumenas e l’identitad culturala da la maioritad rumena en la Moldavia. La gronda part da la Moldavia furmava ensemen cun la regiun rumena Moldavia l’Imperi da Stefan il Grond, l’erox naziunal communabel dals dus stadis, ed ha appartegnì tranter il 1918 ed il 1940 a la Rumenia.
En general pon ins dir che la Rumenia sustegnia la Moldavia en si’avischinaziun a l’Uniun europeica ed en la dumonda da la Transnistria. La Rumenia pledescha persuenter da mantegnair l’integritad territoriala dal stadi vischin e refusa il separatissem da la Transnistria.
Relaziuns tar l’Uniun europeica
Il 1998 è entrada en vigur ina cunvegna da partenadi e da cooperaziun cun l’Uniun europeica. En rom da quella sustegna l’UE il svilup da l’economia da martgà e d’ina democrazia che funcziuna. Dapi il 2005 exista la EUBAM (European Union Border Assistance Mission to Moldova and Ukraine) Moldavia/Ucraina, ina cumissiun da controlla da cunfin che duai impedir al cunfin da la Moldavia e da l’Ucraina la cuntrabanda (surtut armas, drogas ed umans) da ed en la Transnistria.
La Russia persequitescha cun ina tscherta disfidanza quest’avischinaziun dal pajais al vest; per part èn er gia vegnidas relaschadas sancziuns economicas. Ma er entaifer la Moldavia sezza na datti nagina clera maioritad areguard l’orientaziun futura dal pajais. Tar enquistas beneventassan 49 % da la populaziun in’adesiun a l’Uniun europeica, ma er tranter 46 % e 54 % in’adesiun a l’uniun economica eurasiana.
Relaziuns tar ils Stadis Unids
Ils Stadis Unids sustegnan la suveranitad ed integritad territoriala da la Moldavia. Il 2010 han ins per exempel segnà a Washington en preschientscha dal primminister Vlad Filat ina cunvegna che fascheva part da la Millennium Challenge Corporation (MCC). En rom da quella han ils Stadis Unids concedì a la Moldavia sur in spazi da temp da tschintg onns sustegns finanzials per l’agricultura e l’infrastructura en l’autezza da 262 milliuns dollars.
Commembranzas
La Moldavia è vegnida recepida ils 21 da mars 1992 en las Naziuns unidas. Sco anteriura republica sovietica è la Moldavia er commembra da la Communitad dals stadis independents. Da las ulteriuras commembranzas internaziunalas sajan menziunadas il Cussegl da l’Europa, l’OSCE e la WTO, en pli l’organisaziun culturala Uniun latina.
Militar
Las forzas militaras da la Moldavia sa cumponan da las forzas terrestras e da las forzas militaras aviaticas. Pervi da sia posiziun sco pajais intern na dispona la Moldavia da nagina marina. Igl exista in’obligaziun al servetsch militar che dura 12 mais. thumb|190px|Las regiuns da la Moldavia
Divisiun administrativa
Il territori da la Moldavia è dividì en tschintg municipii (singular municipiu) e 32 raioane (singular raion). Daspera datti duas unitads territorialas autonomas (la Gagausia e la Transnistria). Dus dals municipis (Comrat e Tiraspol) fan de jure part d’ina da las duas unitads territorialas autonomas (Gagausia resp. Transnistria); in ulteriur municipiu (Bender) sco er parts dal raion Căușeni vegnan de facto controllads da la Transnistria.
Fin il favrer 2003 è stada en vigur la veglia sutdivisiun territoriala. Tenor quella era la Moldavia sutdividida en trais municipii e nov circuls sco er en in territori autonom ed en in territori rebel.
Viafier
La rait da viafier ha ina lunghezza da 1190 km. I n’existan naginas lingias electrifitgadas, tut il traffic ha lieu cun locomotivas a diesel. En il traffic da persunas internaziunal datti colliaziuns directas t.a. a Bucarest, Warschau, Moscau, Istanbul e Son Petersburg. Il traffic da viafier a l’intern dal pajais è praticamain senza muntada damai ch’i na dat strusch purschidas correspundentas.
Via
En il traffic da persunas regiunal e naziunal furma il bus il pli impurtant med da transport. Per il traffic internaziunal existan colliaziuns da bus en numerusas metropolas europeicas.
Navigaziun interna
Cun Dniester e Prut dispona il pajais d’impurtantas vias navigablas. A l’access al Danubi che mesira be paucs tschient meters vegn construì il port Giurgiulești.
Traffic d’aviaziun
L’Aeroportul Internațional Chișinău furma il sulet eroport internaziunal da la Moldavia. Da là datti sgols directs a Vienna, Istanbul, Moscau, Timișoara, Budapest, Bucarest, Paris, Francfurt a.M., Minca e Roma.
Medias
En la Moldavia cumparan quatter gasettas dal di cun derasaziun naziunala. Il 2016 faschevan 47,9 % da la populaziun diever da l’internet.
L’emettur da radio e televisiun statal Teleradio-Moldova (TRM) producescha programs da radio e televisiun naziunals ed internaziunals.
Infurmaziuns generalas
thumb|200px|A Mileștii Mici sa chattan ils pli gronds tschalers da vin dal mund La Moldavia viva surtut da l’agricultura e dals roms da l’industria ch’èn colliads cun quella. Il clima favurisescha la pumicultura e la viticultura. Sper conservas da fritgs e legums furman vins e vinars ils artitgels d’export ils pli impurtants, vitiers vegnan products textils ed artitgels electronics pli pitschens. La buna qualitad da l’aria ha la Moldavia d’engraziar al fatg ch’ella n’è betg sa sviluppada ad in pajais industrial.
Il product naziunal brut (PNB) ha muntà il 2016 a ca. 6,09 milliardas euros. Il PNB per abitant ha cumpiglià il medem onn ca. 2258 euros. Entaifer il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad internaziunala dals pajais sa chatta la Moldavia sin plazza 99 da 138 pajais (situaziun dal 2016/17). E sin l’index da la libertad economica figurava il pajais il 2017 sin plazza 110 da 180.
La Moldavia dispona en vastas parts d’in’economia da martgà libra. Sco part da la cunvegna d’associaziun cun l’Uniun europeica è vegnì decis da stgaffir ina zona da commerzi liber. Il sectur agrar ha contribuì il 2014 radund 12,3 % dal product naziunal brut, la producziun industriala ca. 14 % ed il servetsch da secturs radund 60 %.
Svilup economic
Avant si’independenza l’entschatta dals onns 1990 era la Moldavia ina da las republicas sovieticas las pli bainstantas. Dapi il 1992 ha il conflict da la Transnistria gì per consequenza che la situaziun economica è sa pegiurada a moda drastica. La paja mensila è s’auzada da 30 euros il 2003 sin 102 euros il 2006; pensiunads survegnan en media 102 euros il mais. Per cuvrir il minimum d’existenza eran necessaris il 2003 almain 100 euros. Da resguardar è però l’enorma muntada da l’economia zuppada; tras quella s’augmentan las entradas da blers per part fitg ferm. Las statisticas uffizialas ston perquai savens vegnir relativadas.
En la Moldavia datti per ordinari ina taglia sin la plivalur da 20 %. Intginas victualias, sco per exempel paun u latg, ma er gas u la posta, han ina taglia pli bassa da 8 %. Dapi il 2014 dastgan burgais da la Moldavia sa mover senza visum en l’Uniun europeica. Ultra da quai ha l’UE mess en vista a la Republica moldava vasts sustegns finanzials.
La Moldavia è in dals pli povers stadis da l’Europa; tenor il product naziunal brut schizunt il stadi ch’è economicamain il pli flaivel da tuts. Perquai è radund in quart da la populaziun emigrada; da l’exteriur assegnan ils emigrants daners en la Moldavia che surpassan en lur summa l’entir product naziunal brut dal pajais.
Export
Il pajais exportescha surtut mangiativas, products da giudiment (vin e.a.) sco er textilias e maschinas. La gronda part dals exports van en Russia (35,8 %), en l’Italia (13,9 %), en la Rumenia (10 %) ed en Germania (7,3 %).
Ils imports derivan surtut da l’Ucraina (24,6 %), da la Russia (12,2 %), da la Rumenia (9,3 %) e da la Germania (8,5 %).
Bilantscha dal stadi
Il 2016 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da radund 2,46 milliardas dollars ed entradas da 2,29 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit da 2,2 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà a 38,0 % dal product naziunal brut.
Il 2006 èn vegnids impundids 9,4 % dal product naziunal brut en il sectur da sanadad, 7,7 % en la furmaziun e 0,4 % en il militar.
Furmaziun
En la Moldavia han scolars ch’appartegnan ad ina minoritad il dretg d’instrucziun en lur lingua materna. Il nivel da salari da la magistraglia è plitost bass. Il pajais dispona da diversas universitads e scolas autas. Dapli ch’in tozzel scolas autas publicas e privatas sa chattan a Chișinău, en pli datti universitads a Bălți, Cahul, Comrat, Taraclia e Tiraspol.
Tradiziunalmain ha la lingua franzosa ina ferma preschientscha en il sistem da furmaziun da la Moldavia. La lingua vegn gia instruida en scola primara a partir d’ina vegliadetgna dad otg onns. Il dumber da scolars ch’emprendan franzos è duas giadas uschè aut sco il dumber da quels ch’emprendan englais.
Cultura
thumb|150px|Vendidras da Marțișor a Chișinău
Dis da festa
Sco en l’entir intschess da la baselgia ortodoxa vegn festivà ils 7 ed 8 da schaner Nadal ed ils 14 da schaner il Bumaun ortodox. Ulteriuras festas èn Marțișor (flurs simbolicas che vegnan fermadas l’entschatta mars vi da la vestgadira e che duain annunziar la primavaira); il di da lavur (prim da matg); il di da la victoria (8/9 da matg; regorda a la capitulaziun da la Germania naziunalsocialistica ils 9 da matg 1945); il di da l’independenza da l’Uniun sovietica il 1991 (27 d’avust); Limba Noastră cea Română – il di da la lingua rumena (31 d’avust).
Musica
La musica populara da la Moldavia è segnada da l’ierta culturala da differents pievels dapi il temp dals Dacs. En blers reguards sumeglia ella la musica da la Rumenia, en la quala èn arrivads elements slavs. La tradiziun da la musica populara entaifer la cultura purila che n’è strusch sa midada sur ils tschientaners ha laschà nascher stils regiunals, en ils quals èn preschentas influenzas da la musica bulgara, ungaraisa, osmanica, ucranaisa e da la musica dals Roma. La musica populara stat fin oz per gronda part en connex cun festas da las stagiuns u cun rituals da transiziun. In’ulteriura impurtanta lingia da la tradiziun furma la musica dals pasturs; quella è segnada dal chant solistic, da la stretga colliaziun tranter melodias vocalas ed instrumentalas, dal diever d’instruments tipics e da la tradiziun da la chanzun epica.
Ils musicants da musica populara professiunals èn enconuschents dapi il temp medieval tempriv sco lăutari (singular lăutar, da la lauta da trair lăută, da l’arab al-ʿūd). Ils nums da singuls lăutari èn vegnids dads vinavant dapi il 15avel tschientaner. Lur ensemble, cun il qual els sunan a chaschun da festas musica da saut, sa numna taraf e consista da flautas e violinas sco instruments da melodia principals. Sco instrument d’accumpagnament ritmic cumpara savens la lauta cun culiez enclinà (cobsă). Ulteriurs instruments che pon cumparair en il tal ensemble èn bratscha, cuntrabass, țimbal (arpret), clarinetta, nai (flauta da Pan) e cimpoi (cornamusa).
La minoritad bulgara en la Trachia da l’Ost tgira in’atgna tradiziun da musica populara, en la quala cumparan chants antifonals. La musica dals Gagaus sa referescha per gronda part a la musica osmanica ch’è segnada da melodias e ritmus ornamentads ritgamain.
Ina musica classica che sa lascha attribuir specificamain a la Moldavia è sa furmada a la fin dal 18avel tschientaner, cur ch’èn cumparidas en las operas da cumponists russ elements da la musica populara moldava. Daventond la Moldavia il 1812 ina part da l’Imperi russ, è creschida l’influenza da cumponists russ, dals quals intgins èn ids a star a Chișinău. Là è vegnì endrizzà il 1919, sut regenza rumena, il Conservatori d’Unirea, l’emprima instituziun da furmaziun superiura en la Bessarabia, la quala ha er promovì la furmaziun da musica professiunala. Ils orchesters sinfonics ch’èn vegnids fundads ils onns 1930 han stuì sa suttametter suenter la Segunda Guerra mundial a la politica culturala sovietica. Il 1955 è vegnida averta a Chișinău l’opera naziunala odierna. Suenter avair acquistà l’independenza, ha cumenzà la reorientaziun musicala sin la musica populara. D’ina vart duai la cultura naziunala vegnir liberada d’influenzas da l’exteriur, da l’autra vart sa stentan ins er da colliar agens elements musicals cun las novaziuns da la scena da musica classica internaziunala.
Cumponists classics da la Moldavia èn Alexandru Cristea (1890–1942), il cumponist da l’imni naziunal Limba Noastră, Ștefan Neaga (1900–1951), Vasile Zagorschi (1926–2003), Zlata Tkach (1928–2006), Iulia Țibulschi (* 1933) ed Arkady Luxemburg (* 1939).
Impurtants monuments sacrals
thumb|200px|Orheiul Vechi La Moldavia è ritga d’edifizis claustrals da differentas epocas, sco per exempel:
Daspera meritan menziun las catedralas da Drochia e Chișinău, las baselgias dad Orhei e Căușeni (15avel tschientaner) e sco cas spezials la baselgia da cuvel ad Orheiul Vechi (17avel fin 19avel tschientaner) e la baselgia da lain Petrușeni da l’onn 1702.
Influenzas stilisticas
Pervi da l’istorgia dal pajais ch’è segnada d’influenzas alternantas e pervi d’autras repercussiuns d’ordaifer (vias da commerzi) è la stilistica dals edifizis ordvart variada. Uschia datti en la Moldavia, malgrà ch’il pajais è prevalentamain da cretta ortodoxa, numerusas baselgias ch’èn vegnidas erigidas tenor models catolic-romans. Quai è d’attribuir al grond dumber da Polonais, Austriacs ed Ucranais dal Vest ch’èn sa domiciliads en il pajais. E sper il classicissem dal 19avel tschientaner han er diversas lavurs d’architects armens segnà l’architectura sacrala – e quai dal 15avel tschientaner fin en il 20avel tschientaner.
Sut il domini da l’Imperi osmanic dal 15avel fin il 18avel tschientaner èn baselgias savens vegnidas erigidas a moda clandestina. La baselgia a Căușeni furma in punct culminant da quest’architectura. Per evitar ch’ella vegnia scuverta l’han ins dà ina parita exteriura fitg modesta. La baselgia è vegnida chavada mez en la terra; pli tard l’han ins secularisà e transfurmà en ina stalla.
Sport
Suenter il 1990 è sa furmà da nov il comité olimpic naziunal. Dapi il 1996 prenda la Moldavia puspè part regularmain dals gieus olimpics ed ha er gia cuntanschì intginas medaglias.
Er il ballape naziunal è s’organisà da nov suenter l’independenza. Ed il 2006 han ins reavert il stadion naziunal che cumpiglia 10 500 aspectaturs.
Entaifer il saut da furmaziun tutga il club moldav DSC Kodryanka Kishinev dapi onns tar l’elita mundiala. Il club è gia daventà pliras giadas campiun europeic e mundial.
Vaira preschent en il pajais è plinavant il rugby, nua che la squadra naziunala tutga tar las pli fermas da l’Europa. L’associaziun naziunala da rugby cumpiglia set uniuns cun 2600 giugaders registrads.
Dafna
La dafna (Daphne mezereum) è ina spezia da planta or dal gener Daphne entaifer la famiglia Thymelaeaceae. Igl è quai la suletta spezia en l’Europa Centrala, tar la quala las flurs creschan vi dal bist ed ella vala en questa regiun sco represchentant dal gener il pli enconuschent e derasà il pli vastamain. Pervi da las flurs attractivas che cumparan gia baud la primavaira vegn la dafna er utilisada sco planta decorativa. La planta ch’è fitg toxica serviva pli baud sco planta curativa.
Cumparsa
thumb|200px|Furma ordinaria thumb|200px|Varianta cun flurs alvas La dafna sa sviluppa sco pitschna chaglia pauc sromada che crescha sidretg e che cuntanscha autezzas tranter 40 e 125 centimeters. La roma zaia, en furma da pertgas, perda l’atun la feglia; la scorsa da roma giuvna è da colur brin melnenta, pli tard rumpa quella si e daventa grisch brina.
Brumbel e fegl
Ils brumbels da la feglia èn lunghents fin ovals e fineschan en piz. Ils urs da las stgaglias dals brumbels èn tschegliads.
Ils fegls cun lur moni curt sa sviluppan be als pizs da la roma ed èn ordinads a moda alternanta ed a spirala. Il plat dal fegl simpel, glisch variescha en sia lunghezza tranter 4 e 9 centimeters, en sia ladezza tranter 1,5 e 2,5 centimeters; el è lunghent u en furma da lantschetta, al fund daventa il fegl pli satigl, en furma da cugn. La vart sura dal fegl è d’in verd frestg, la vart sut colurada verd grisch. Ils fegls satigls han ina consistenza relativamain loma e daventan pailus.
Flur
Las flurs da colur rosa fin purpur savuran ferm, cuntanschan ina lunghezza da 7 fin 9 millimeters e sa chattan per ordinari en gruppas da trais en posiziun laterala gist vi dal bist. La dafna è la suletta spezia cauliflora da l’Europa Centrala; per ordinari è il fenomen che la flur crescha directamain vi dal bist be derasà tar plantas tropicas. Las flurs sa sviluppan sur la noda dals fegls ch’èn crudads l’onn avant e sutvart in brumbel final, il qual furma suenter che la flur è sflurida in lung chatsch.
In’ulteriura atgnadad da la dafna è ch’i na sa sviluppa nagina curuna da la flur; il tschertgel enturn la flur vegn furmà sulettamain dal bischen dal chalesch cilindric. Correspundentamain ha quel la funcziun d’attrair ils insects a tschitscharola che funcziunan sco impollinaders.
La singula flur dispona dad otg stamins ch’èn ordinads en dus rudels in sut l’auter a l’intern dal bischen dal chalesch. L’ovari n’è betg cuvert cun chavels e finescha en in stigma plitost curt. El resta zuppà en il bischen dal chalesch. Per ordinari èn las flurs ermafroditas, magari vegnan però er observadas flurs puramain femininas.
Fritg
Ils fritgs da la dafna – ch’èn fitg toxics (cf. sutvart) – madiran l’avust fin il settember. I sa tracta da coclas d’in cotschen glischant, darar melnas, che cuntanschan in diameter da circa 10 millimeters. Cun lur cros nair sumeglian els fritgs da cros. Damai che tant ils carpels sco er l’axa da la flur èn participads a lur furmaziun, vegnan els er numnads fritgs apparents.
Dumber da cromosoms
La dafna è diploida cun in dumber da cromosoms 2n = 18.
Ecologia
thumb|180px|Bist cun flurs thumb|180px|Bist cun fritgs madirs Tar la dafna sa tracti d’in uschenumnà nanofanerofit; la planta viva en cuminanza cun in bulieu da la ragisch (micoriza).
Fructificaziun
Las flurs da la dafna produceschan vaira bler nectar. L’impollinaziun succeda tras insects cun tschitscharolas; surtut per tgirallas che passentan l’enviern en il stadi final (pia sco tgiralla cumpletta) e che cumenzan a sgular baud la primavaira (p.ex. citronella, vanessa d’urticlas, vanessa brinauna) furma la dafna in’impurtanta funtauna da nectar. L’impollinaziun succeda sur la tschitscharola. Cun la trair enavos or dal bischen dal chalesch – suenter avair tschitscha nectar –resta tatgà vi da quella pollen. Sper l’impollinaziun tras insects è er pussaivla autoimpollinaziun spontana. La madirezza da fluriziun vegn cuntanschida suenter quatter fin tschintg onns, po però er gia esser dada tar exemplars da 30 centimeters.
Sem
Il sem cuntegna fin a 31 % ieli. La derasaziun da las diasporas succeda surtut tras utschels sco la ballacua alva, il puppencotschen u diversas spezias da turschs ch’èn evidentamain immuns cunter la pulpa dal fritg toxica. Il sem passa senza donn tras il tract digestiv e vegn uschia derasà lunsch enturn.
Derasaziun
La dafna è derasada en las zonas tempradas e borealas da l’Eurasia. En l’Europa manca la planta en las regiuns situadas il pli al vest ed al nord cun influenzas climaticas oceanicas u arcticas. En la regiun da la Mar Mediterrana cumpara la planta be en las muntognas che tanschan da las Pireneas sur l’Italia dal Sid, il Balcan e fin en il territori dal Caucasus. En l’ost cuntanscha la planta il Lai da Baikal en la Sibiria ed en il sid s’extenda ella fin en l’Iran. En furma daventada selvadia chatt’ins la spezia er sin las Inslas Britannicas ed en l’America dal Nord.
La dafna vala sco tipic accumpagnader da faus. Ella crescha surtut sin terrens ritgs da chaltschina e da substanzas nutritivas en guauds maschadads, guauds da muntogna e sin prads da pastgira auta. La planta crescha fin en autezzas da radund 2000 meters.
Taxonomia ed etimologia
La spezia Daphne mezereum ha Carl von Linné publitgà l’emprima giada il 1753 en si’ovra ‹Species Plantarum›.
En la mitologia greca è Dafna il num d’ina nimfa. Quella ha ses bab, il dieu dals flums Peneios, transfurmà en ina planta d’arbaja suenter che Apoll, il figl da Zeus, n’ha betg pudì laschar dad ella cur che quella aveva refusà si’amur.
Areguard l’origin dal num tudestg Seidelbast datti pliras explicaziuns pussaivlas. Per l’ina pudess quel designar ‹cordas da saida›, damai che la scorsa da la chaglia vegniva duvrada per quest intent. Per l’autra renviescha la denominaziun vegl germana ziolinta al dieu Ziu. Ma er in connex da ‹Seidel› cun zidal (= avieul) è pussaivel, damai che la planta attira baud la primavaira blers impollinaders.
Toxicitad
thumb|180px|Furmla chemica da mezerein thumb|180px|Furmla chemica da daphnetoxin La dafna è autamain toxica pervi da las substanzas mezerein che cumpara en il sem e daphnetoxin che cumpara en la scorsa. Omaduas substanzas valan sco co-carzinogens. Sintoms d’ina intoxicaziun furman la bucca ed ils lefs che brischan e s’inflammeschan, en pli vomitar, convulsiuns dal magun e diarrea. Il tissi po donnegiar ils gnirunchels, il sistem central da la gnerva ed effectuar in collaps da la circulaziun dal sang. Il tissi maina er ad ina ferma irritaziun da la pel. Tar creschids pon 10–12 coclas chaschunar la mort, tar uffants gia 4–5 coclas. Ils sems èn spezialmain toxics; er cun setgentar ils fritgs u il sem na sa diminuescha la toxicitad betg.
Tar animals èn surtut periclitads portgs, bovs e chavals. La dosa mortala tar il portg munta a 3–5 coclas e giascha tar il chaval tar 30 grams scorsa.
Planta medicinala e cretta populara
L’utilisaziun da la dafna sco planta medicinala è documentada l’emprima giada en il 16avel tschientaner. Johannes Lonicer descriva l’utilisaziun da la scorsa sco vomitiv e purgiativ. En la medischina populara vegnivan tocs da la scors’alva mess en spiritus u feglia maschadada cun mel mess sin plajas u abscess. Ozendi na vegn la dafna betg pli duvrada en la fitoterapia; l’omeopatia la dovra tar diversas malsognas da la pel e cunter dolurs.
En la cretta populara vegniva attribuì a la dafna l’effect da tegnair davent strias. Medemamain era ins da l’avis che la planta haja in effect positiv sin la prestaziun da latg da las vatgas; perquai devi l’usit da chatschar quellas sin pastgira cun roms da la dafna.
Planta decorativa
Magari è la dafna er en diever sco planta decorativa (surtut per accumpagnar bostgaglia u gruppas da plantas). En furma cultivada è la dafna enconuschenta il pli tard dapi il 1561. Tranter las furmas cultivadas tutgan per exempel:
Nums trivials
Per la dafna èn derasads en il territori tudestg divers nums trivials sco Bergpfeffer, Brennwurz, Elendsblut, Giftbäumli (Rain Superiur Songagliais), Giftbeeren (Valragn) etc.
District da Martigny
Il District dal Martigny (franzos: District de Martigny) è in district dal chantun Vallais.
Edmund Hillary
thumb|250px
Edmund Hillary è stà ensemen cun il Sherpa Tenzing Norgay l'emprim uman ch'è arrivà sin il pli aut punct dal mund, il Mount Everest, ils 29 da matg 1953.
Istanbul
Istanbul (tirc İstanbul), probablamain dal grec "eis tén polín", pli baud Konstantinopel, è la pli gronda citad da la Tirchia ed é vegnida fundada sco Byzantion (grec: Βυζάντιον; tudestg: Byzanz) da colonialists grecs. Istanbul è la 21. gronda citad dal mund cun11'912'511 abitants e sa chatta en la Tirchia. thumb|250px|Il district da bancas ad Istanbul (foto: 2013)
Istanbul s'extenda tant sin la vart europeica sco sin la vart asiatica dal Bosporus ed è cunquai l'uncia metropola che schai sin dus continents. Sin fundament da sia istorgia da ca. 3000 onns vala Istanbul sco ina da las citads pli veglias existentas dal mund. Istanbul è la chapitala culturala ed economica da la Tirchia. 250px|thumb
Geografia
Istanbul schai sin la vart dal sid dal Bosporus e vegn partì en ina vart occidentala europeica ed ina orientala asiatica. Il tgiern d'aur, in golfet, parta la vart europeica en dus tocs cun la citad istorica en il sid e l'anteriura citad Galata en il nord. Tant el vest sco el nord ed en l'ost è Istanbul oz creschì lunsch sur ils cunfins d'ina giada. Ils cunfins da la citad enserran in territori da 1.538,77 km². thumb|250px|Istanbul, il Bosporus ed la [[mar naira]]
Byzantion
L'onn 658 a.Chr. han grecs dorics da Megara, Argos e Corint fundà ina citad coloniala a la riva europeica dal Bosporus, en in port segir: Byzantion. Entras la situaziun geografica favuraivla prosperescha Byzantion spertamain ad ina center da commerci impurtant. Entras il Bosporus è numnadamain la Mar naira colliada cun la Mar mediterrana.
L'onn 513 a.Chr. occupescha il retg persic Darius la citad
L'onn 324 s.Chr. unescha Constantin las duas parts dal imperi roman ed igl 11 da matg 330 battegia el la citad sco Nova Roma. La citad daventa dentant enconuschenta sco Constantinopel.
Constantinopel
Ils onns 527 - 565 durant che Justinian è imperatur, flurescha la citad. Ella vegn bajegiada or magnificamain (Hagia Sophia) 250px|thumb En il temp mez resta la citad la chapitala da l'imperi bizantinic ed era lung temp la pli gronda e ritga citad da l'Europa.
L'onn 1204 occupeschan chavaliers cruschads (Kreuzritter) la citad, sblundregian ella, mazzan blers abitants e destrueschan blers stgazis d'art.
L'onn 1261 vegn la citad reconquistada dals bizantins, è dentant reducida sin 100.000 abitants ed ha pers ses renum da pli baud. Ils 5 d'avrigl 1453 cumenza la bloccada da Constantinopel entras ils osmans sut il sultan Mehmed. Ils 29 da matg vegn la citad occupada. Constantinopel daventa la nova centrala da potenza osmana. La citad destruida per part e senza abitants vegn rebajegiada e populada sistematicamain. La Hagia Sophia, erigida 1000 onns avant sco baselgia cristiana e nua che la davosa messa vegn celebrada curt avant la crudada da la citad, na vegn dentant betg destruida mabain bajegiada enturn ad ina moschea.
250px|thumb
Ils onns 1520 - 1566 sut sultan Süleyman ha la citad survegnì sia tempra islama cun numerusas moscheas, punts e palasts.
1912/1913 è la pussanza osmanica crudada uschè bass che l'Engalterra sco er la Russia han survegnì gust da controllar la citad en il lieu fitg impurtant. L'imperi osman tschertga in allià en l'Imperi tudestg.
Kilimandscharo
250px|thumb|right|Il Piz Kibo dal Kilimandscharo Il Kilimandscharo (Kilima Njaro = „Muntogna alva“ resp. „Muntogna da naiv“), vegn numnà Kilimandscharo, Kilimanjaro resp. Mount Kilimanjaro ed è cun ses 5'895 m.s.m. il pli aut punct da l'Africa e schai en il nordost da la Tansania.
1987 vegn la cuntrada unica declerada da l'UNESCO sco territori da protecziun ed ierta globala natirala.
Restauraziun
thumb|280px|Participants dal Congress da Vienna Il term istoric restauraziun designescha il restabiliment d’ina situaziun politica oriunda ed è per ordinari collià cun la reinstituziun d’ina veglia dinastia ch’era vegnida privada da la pussanza en rom d’ina revoluziun. Tals eveniments istorics furman per exempel la restauraziun da la chasa Stuart en l’Engalterra (1660–1688) u da la chasa dals Bourbons en Frantscha (1814/15–1830). Ultra da quest diever general vegn il term duvrà per denominar l’istorgia europeica dal Congress da Vienna (1815) fin las revoluziuns da l’onn 1830 (definiziun pli stretga) resp. avant las revoluziuns dal 1848 (definiziun pli vasta). En quest senn – pia sco denominaziun d’epoca – vegn la noziun er duvrada en quest artitgel da survista.