cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Percepziun
Princips d’organisaziun da la percepziun
Il term cogniziun designescha la totalitad da las abilitads, da las funcziuns e dals process psichics che servan a recepir, elavurar ed arcunar infurmaziuns. I suondan intgins princips fundamentals ch’illustreschan co che la cogniziun lavura. Cun ils princips d’organisaziun da la percepziun èn manegiadas regularitads e valurs d’experientscha, tenor las qualas il process da structuraziun da la percepziun classifitgescha las stimulaziuns che vegnan percepidas.
Ils princips d’organisaziun sa laschan surtut cumprovar là, nua ch’ils fatgs fenomenals (sco ch’els vegnan resentids) e fisicals (sco ch’els sa preschentan objectivamain) na correspundan betg in cun l’auter. Igl è uschia evident che tant la percepziun sco tala sco er l’adattaziun cuntinuanta da quella a las stimulaziuns che sa midan d’in cuntin na succeda tar l’uman betg en furma d’ina reproducziun, mabain d’in process d’elavuraziun cognitiv e constructiv.
Dependenza dal context
Objects vegnan adina percepids en relaziun tar lur ambient resp. context. Il context na po betg be influenzar la grondezza, mabain er la muntada u la funcziun da quai che vegn percepì. Quai vegn evident sch’ins statga in object da ses context usità ed al preschenta en in context atipic. In exempel: In bastiment en l’aua è in’apparientscha quotidiana che na dat betg spezialmain en egl; in bastiment amez ina prada attira percunter immediat noss’attenziun. Quest effect tira la reclama gugent a niz.
Che la dependenza dal context na vala betg be per percepziuns opticas mussa in sguard en il mund da la musica: Sco che studis han mussà exista er tar la percepziun da consonanzas resp. dissonanzas ina dependenza tar il toc da musica, il lieu, l’interpret etc. Quai vul dir che la percepziun da quai che tuna ‹bain› u ‹mal› vegn tut tenor giuditgà individualmain da nov e po er sa midar d’epoca tar epoca.
Effects da filtrar
Ils organs sensitivs percepeschan be ina part da las stimulaziuns pussaivlas. Ultra da quai vegn mintga percepziun l’emprim examinada en l’arcun sensoric sin ses niz. Be sch’ella para relevanta, arriva ella en la memoria a curta durada, nua ch’ella vegn elavurada vinavant.
Ulteriurs motivs per percepir ina stimulaziun a moda spezialmain ferma u flaivla furman interess persunals, ina focussaziun sapientiva u mecanissems da protecziun sco suppressiun.
Valitaziun
Intginas impressiuns sensualas vegnan colliadas cun emoziuns (tema, plaschair e.a.). Questa valitaziun influenzescha co che l’attenziun vegn drizzada sin tschertas stimulaziuns.
Co che la percepziun sa lascha influenzar
La percepziun sa lascha influenzar, midar u augmentar en suandanta moda:
Cun meds tecnics sa lascha la percepziun influenzar ed extender a moda fitg vasta. D’ina vart servan egliers, lentas ed apparats d’udida a gulivar deficits ed a restabilir tant sco pussaivel la funcziun normala dals organs sensitivs. Da l’autra vart servan lupas, perspectivs, apparats d’observaziun a radis infracotschens e cumpass ad extender u meglierar la percepziun. Da princip sa lascha mintga indriz da la sensorica tecnica (p.ex. radar, sonar, dumbrader da Geiger etc.) resguardar sco med per extender la percepziun.
Meditaziun: Tecnicas da meditaziun sco joga, zazen u naikan han en mira da meglierar la percepziun da l’agen corp per promover uschia il svilup spiritual. Cun sa concentrar sin singulas parts dal corp u process (p.ex. la respiraziun) sa laschan er enconuscher sintoms da stress per pudair cumbatter quels cun agid da metodas da sa schluccar. Ils process fisiologics na vegnan bain betg influenzads uschia a moda directa; grazia a l’attenziun augmentada vegnan però percepidas e messas enturn en cumportament stimulaziuns che fissan uschiglio restadas inconscientas u na fissan betg vegnidas observadas.
Deprivaziun sensorica: Vegn in uman privà sur in tschert temp da la percepziun sensorica (stimulaziuns opticas e/u acusticas), p.ex. en furma d’arrest isolà en ina stanza senza glisch, maina quai a disturbis en l’elavuraziun da percepziuns; quellas tanschan da simplas allucinaziuns fin a grevas psicosas, ma pon er vegnir applitgadas a moda terapeutica.
Drogas sco alcohol u hallucinogens (LSD, DMT, psicolin, mescalin, ecstasy, cannabis etc. ‹drogas psichedelicas ch’augmentan la sensitivitad›) influenzeschan il process da percepziun a nivel fisiologic. L’alcohol fa che l’effizienza da la percepziun lascha suenter fermamain (p.ex. ‹egliada da tunnel›); hallucinogens percunter mainan ad effects pli subtils: stimuls vegnan cumbinads a moda fallada u tramess als fauss centers d’elavuraziun en il tscharvè (sinestesia, p.ex. ‹savurar colurs›).
Il svilup da la percepziun en l’ontogenesa da l’uman
thumb|220px|Tar l’uman è il svilup dals senns gia vaira avanzà il mument da la naschientscha Palp, moviment e senn d’equiliber designesch’ins en il svilup da l’uffant sco ‹savida da basa›. Quella furma il fundament per il svilup dals ulteriurs champs da percepziun.
Il palp
Il palp sa sviluppa a partir dal segund mais da gravidanza. Cun la naschientscha senta l’uffant differenzas da temperatura, aria sitga e moviment da vart da la persuna da tgira.
Il gust u palat
Il svilup dal gust cumenza en il terz mais da gravidanza. Tar la naschientscha è quel sviluppà dal tuttafatg.
L’odurat
La percepziun d’odurs succeda sur l’aria. Cun quella vegn l’uman pir en contact a partir da sia naschientscha, vul dir cura ch’el cumenza a respirar activamain.
Il senn da moviment
A partir dal terz mais da gravidanza sa sviluppa il senn da sustegn e da moviment.
Il senn d’equiliber
Quel cumenza a sa furmar durant il terz u quart mais da gravidanza ed è ca. sviluppà a fin il 6avel mais da gravidanza. Quest senn vegn activ immediat suenter la naschientscha. El furma la premissa centrala per il svilup motoric. En il decurs da l’emprim onn da vita pussibilitescha il senn d’equiliber da sviluppar l’ir sidretg ed il star en pe.
L’udida
L’udida funcziunescha gia en il decurs dal 7avel mais da gravidanza, pia in bun temp avant la naschientscha. La vusch da la mamma auda l’uffant gia en il venter da la mamma; il tun da quella è l’uffant abel da percepir ditg avant ch’el chapescha il senn dals pleds. Tar la naschientscha è l’udida gia sviluppada vaira ferm; l’uffant auda a moda fitg differenziada tuns e differentas autezzas dal tun.
La vesida
La vesida cumenza a sa sviluppar en il 8avel mais da gravidanza. Ca. dus mais suenter la naschientscha è sviluppada l’abilitad d’adattar l’egl ad objects che sa chattan en differentas distanzas (accomodaziun). Uffants novnaschids pon differenziar tranter cler e stgir; objects che sa chattan en ina distanza tranter 20 e 40 cm pon els gia percepir vaira bain. L’abilitad da percepir distanzas e la profunditad dal spazi sa sviluppa en il decurs dals dus emprims onns da vita.
La percepziun dal temp
En l’emprim onn da vita viva l’uffant be en il temp preschent. Cun dus onns è el abel da tschiffar, almain cun la lingua, eveniments ch’han lieu en il futur (p.ex. «Damaun vegn tatta»). Il passà cumenza l’uffant a percepir a partir da ca. trais onns (p.ex. «Ier essan nus stads en il zoo»).
Svilup da la percepziun
Félicie Affolter, ina scolara da Piaget, è s’occupada cun la dumonda dal svilup da la percepziun. Areguard la moda e maniera co che stimulaziuns vegnan elavuradas ha ella differenzià il 1975 tranter trais stgalims:
Anna Jean Ayres ha sviluppà vinavant il 1984 il model da l’integraziun sensorica tenor Affolter. Tenor Ayres sa sviluppan da quest process sistems cumplexs, uschenumnadas funcziuns dal tscharvè superiuras. Quellas pussibiliteschan pir in cumportament coordinà e lubeschan la finala d’agir a moda sistematica ed orientada a finamiras.
Lydnevi
Lydnevi è ina lingua slava artifiziala ch'è vegnida creada dal linguist tschec Libor Sztemon.
La Baroche
La Baroche e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Haute-Ajoie
Haute Ajoie e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
IShowSpeed
miniatura|IShowSpeed (2021) Darren Watkins Junior (Englais: * ils 21 da schaner 2005 ad Cincinnati, Ohio) ei in enconnuschent comediant sin la plattafuorma da internet YouTube. IShowSpeed ni cuort Speed fa videos cumediantics davart il giug popular FIFA. El ha contonschiu 16 milliuns abonents (subscribers) e 1,34 milliuns clics sin Youtube (stan mars 2016).
Bill Clinton
William Jefferson Clinton («Bill Clinton») era president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1993 enfin 2001. Democrat dad Arkansas, naschì l'onn 1946. Minister da la giustia, lura guvernatur en Arkansas. L'onn 1992 ha el gudagnà il cumbat electoral per il presidi cunter ils concurrents Bush e l'independent Ross Perot. Quatter onns pli tard ha el gudagnà cunter il republican Robert Dole. La refurma dal sistem da las cassas da malsauns, empermessa da sia campagna politica n'è betg mai cumenzada. En l'affera «Monica Lewinsky» è Clinton mitschà dad ina relaschada d'uffizi. L'extensiun da la Nato e l'intervenziun en la Guerra dal Balcan èn prestaziuns pli grondas en la politica exteriura da sia administraziun.
Ils viadis da Gulliver
right|thumb|280px|Emprima ediziun dal 1726 Ils viadis da Gulliver (englais ‹Gulliver’s Travels›) è in roman satiric dal scriptur irlandais, plevon anglican e politicher Jonathan Swift. En l’ediziun originala consista il roman da quatter parts ed è cumparì l’onn 1726 sut il titel ‹Travels into Several Remote Nations of the World in Four Parts By Lemuel Gulliver, first a Surgeon, and then a Captain of Several Ships›.
L’ovra sa divida en quatter parts che correspundan als quatter viadis da Gulliver:
Il num da la figura principala Lemuel Gulliver è in’allusiun al pled englais ‹gullible› che munta tant sco ‹da buna fai› u er ‹naìv›, e che sa lascha tuttavia er chapir qua – en in senn pli positiv – sco ‹senza pregiudizis› envers las culturas estras sin las qualas el frunta.
Zuppentà en in raquint fantastic, crititgescha Swift en si’ovra las relaziuns politicas e socialas da ses temp ed exprima si’idea da la relativitad da las valurs umanas. Il roman furma, suenter ‹Civitas solis› da Tommaso Campanella e ‹Nova Atlantis› da Francis Bacon, la culminaziun d’in gener che tracta – senza sa referir directamain a la realitad ed en cuntrast cun imaginaziuns religiusas – d’ina visiun ideala da la societad.
En furma da l’ediziun da las duas emprimas parts, en las qualas Gulliver scuvra l’emprim il pajais dals nanins e sa tschenta alura en il pajais dals gigants, è l’ovra daventada in classicher da la litteratura per giuvenils.
Part 1: Viadi a Lilliput
right|thumb|180px|Illustraziun da Louis Rhead, 1913 Gulliver s’embartga sco medi sin ina nav che parta da la Gronda Britannia vers l’India Orientala. Da viadi en l’Ocean Pacific vegnan els en in grev stemprà; Gulliver ed intgins auters commembers da l’equipa emprovan da sa salvar en ina bartga. Quella fa dentant naufragi e Gulliver cuntanscha sco sulet la riva, nua ch’el sa durmenta.
Il regent envida Gulliver ad ina festivitad; part da quella fa tranter auter in’acrobatica sin la suga che vegn mintgamai manada tras cur ch’in aut uffizi en il reginavel vegn occupà da nov. La finala prelegian ils Lilliputans a Gulliver in dumber d’artitgels, en ils quals è tranter auter fixà che quel stoppia sustegnair il reginavel en temp da guerra. Suenter avair engirà da suandar quests artitgels, libereschan ins Gulliver da sias chadainas. Intgins dis pli tard ha el chaschun d’embellir ina gronda parada, en rom da la quala il regent lascha marschar las truppas tranter sias chommas sbrajattadas.
Gulliver visita sinaquai – sa chapescha be da dadora e sut vastas mesiras da segirezza – il palaz roial. Intginas emnas suenter sia liberaziun survegn el alura visita dal secretari da la regenza Reldresal. Quel al explitgescha ch’il reginavel vegnia smanatschà da dus privels: d’ina secessiun a l’intern e d’in inimi a l’exteriur. A l’intern para il successur al tron d’avair ina tscherta predilecziun per la partida da quels che portan tatgs da chalzers spezialmain auts. Tras quai pudess prorumper in serius conflict cun ils tatgs-bass che domineschan actualmain. E nà da l’insla vischina Blefuscu smanatscha mintga mument in’invasiun. Là eran vegnids bandischads ils Lilliputans ch’avran ils ovs da la vart lada, entant ch’in anteriur regent da Lilliput ch’era sa taglià d’uffant da far quai, ha decretà per lescha ch’ils ovs sajan d’avrir da la vart graschla. Gulliver sa declera la finala pront, da proteger Lilliput cunter ils invasurs.
Chantun Baden
Il chantun era parti en tschintg districts — Baden, Bremgarten, Muri, Sarmenstorf e Zurzach.
Ils viadis da Gulliver
Part 1: Viadi a Lilliput
Gulliver sa renda a Blefuscu, nua ch’el ferma las navs en il port vi da crutschs da fier e tira quels vi da sugas a Lilliput. Trais emnas pli tard cumpara ina delegaziun da Blefuscu a Lilliput cun in’offerta da pasch, a la quala il retg na vul betg immediat dar suatientscha; anzi fa el plans d’invader Blefuscu cun agid da Gulliver. Ma quel n’è betg pront da sa metter a disposiziun e permalescha tras quai il retg. La notg suenter dueva el anc per in auter motiv perder la favur dal retg: En il chastè rumpa or in fieu en il tract da la regina e Gulliver stizza quel cun il radi da ses urin (resp. en tschertas versiuns elavuradas per uffants: cun aua persa or d’in puz). Bain reusseschi uschia a Gulliver da stizzar il fieu, ma las stanzas èn ruinadas ed il regent permalà.
Sinaquai descriva Gulliver intgins usits da Lilliput e cumpareglia lur leschas cun quellas da ses pajais d’origin. En pli agiunta el ina curta descripziun da sia moda da viver persunala a Lilliput nua ch’el haja vivì en tut bundant nov mais.
Ma alura vegn Gulliver a savair ch’el saja vegnì accusà pervi da divers malfatgs e ch’il regent al inculpeschia d’avair conspirà cun Blefuscu. Malgrà ch’ils dus stadis vischins avevan en il fratemp fatg pasch e ch’il regent ha dà suatientscha ad in invit da Gulliver ad ina tschavera festiva, è sia malaveglia envers quel sa mantegnida – betg il davos cur che Gulliver ha dà tiers a l’invit dal regent da Blefuscu da vegnir en visita. L’ultim mument vegn Gulliver a savair da ses ami Redresal ch’ins al haja sentenzià a la mort; perquai fugia el clandestinamain a Blefuscu.
Suenter esser sa trategnì in temp sco giast a Blefuscu, crescha en Gulliver la brama da vulair returnar en sia patria. Cun agid d’ina nav ch’è vegnida chattada a la riva, returna el sin la mar e vegn la finala prendì a bord d’ina nav mercantila englaisa. Là raquinta el il succedì e cumprova ses pleds cun agid da bovs e nursas en miniatura ch’el tira or da la giaglioffa.
Part 2: Viadi a Brobdingnag
right|thumb|170px|Charta da Brobdingnag or da l’ediziun originala dal 1726 Intgin temp suenter ses return en l’Engalterra crescha en Gulliver la brama da puspè ir a mar. El navighescha danovamain enturn il Cap da la Buna Speranza en l’Ocean Indic. Pervi d’in stemprà vegn la nav giud via e frunta sin in pajais nunenconuschent. Ensemen cun in pèr mariners sa renda el a terra. Ma per sia gronda anguscha sto el constatar suenter curt temp che quels sa rendan enavos sin la mar, en fugia d’in veritabel gigant.
Il nanin, ch’era stà fin qua il pli pitschen a la curt, è scuidus sin Gulliver ed al bitta a maisa en ina cuppa nua che quel fiss prest najà; la finala al vegn Glumdalclitch en agid. Cur che Gulliver è in di londervi da mangiar in toc petta, vegn el attatgà da vespras; el tira ses sabel e mazza in pèr da quests insects. Sper divers auters privels, als quals Gulliver è exponì, vegn el tschiffà in di d’ina schimgia che curra cun el sin tetg; er da questa situaziun precara vegn el la finala spendrà grazia a Glumdalclitch che cloma natiers agid.
En ulteriurs discurs cun il retg expona Gulliver a quel detagliadamain las relaziuns en l’Engalterra. A la fin arriva il retg a la conclusiun dischillusiunanta: «Da tut quai che jau hai udì da tai, stoss jau concluder che la gronda part da tes cumpatriots furma la razza la pli lavagada ch’ha insumma vivì insacura sin questa terra.»
In di tschenta in servient a la riva da la mar per terra Gulliver en sia stgatla da viadi. Qua arriva nunspetgadamain in tschess, tschiffa la stgatla e sgola davent cun quella. Gulliver croda cun la stgatla en la mar e vegn a la fin scuvert e salvà da la squadra d’ina nav. El raquinta als marinars da sias aventuras ed arriva la finala a chasa.
Entant che las adattaziuns dals viadis da Gulliver per uffants e giuvenils sa restrenschan per ordinari a las emprimas duas parts da l’ovra (en furma levamain adattada/scursanida), sa cumpona l’ovra originala da Swift anc da duas ulteriuras parts:
Part 3: Viadi a Laputa, Balnibarbi, Luggnagg, Glubbdubdrib ed en il Giapun
right|thumb|180px|L’insla sgulanta Laputa en in’ediziun dal 1839 Sa trategnend Gulliver puspè en l’Engalterra, al supplitgescha in visitader da viagiar cun el a bord da sia nav. Ma en viadi vegn la nav assaglida da pirats. Il pirat ollandais cristian vul laschar bittar Gulliver en la mar, ma il chapitani giapunais procura ch’el resta en vita. Gulliver constatescha ch’el ha retschet dapli grazia da vart d’in pajaun che da vart d’in concristian. Gulliver vegn mess or en ina bartga cun proviant. La finala va el a terra sin in’insla. Qua remartga el ch’il sulegl è stgirentà a moda curiusa. Il motiv persuenter sa chatta en l’aria, numnadamain en furma d’in’insla pendenta ch’è plain glieud. Gulliver sa fa udir tras sbratgs ed ins lascha giu ina chadaina, vi da la quala el vegn tratg siador.
Arrivà sisum, frunta el sin glieud remartgabla che volva tutta il chau sin l’ina u l’autra vart e che guarda cun in egl anen, cun l’auter ensi. Il spiert da questa glieud è occupà talmain cun speculaziuns ch’els n’èn ni buns da discurrer ni da tadlar senza che lur organ da discurrer resp. da tadlar vegnia tutgia a l’exteriur. Perquai datti servients che promovan in discurs cun splatschar vi da l’ureglia da l’auditur resp. vi da la bucca dal pledader, sinaquai che lur spiert na s’absentia betg. Gulliver vegn manà tar il retg, ma ils dus ston constatar ch’els na discurran nagina lingua communabla.
Gulliver sa renda en la chapitala Lagado, nua che Lord Munodi al vegn a visitar. Munodi al raquinta ch’intginas persunas sajan sa rendidas avant 40 onns a Laputa e vulevan tschentar suenter lur return tut ils arts, las scienzas, linguas e mastergns sin in nov fundament; els avevan decidì da fundar a Lagado in’academia, en la quala ils professers sviluppian novas reglas e metodas. Essend che nagina metoda na saja però vegnida sviluppada fin al perfecziunament, sa chattia il pajais oz en la miseria.
Sin proposta da Munodi visita Gulliver quest’academia. El chatta l’emprim in um che vul extrair glisch dal sulegl or da cucumeras; in segund perscrutader vul transfurmar excrements umans enavos en nutriment, in architect eriger ina chasa davent dal tetg engiu, in medi guarir pazients cun suflar aria tras els. En in’autra part da l’academia vegn lavurà vi d’in project linguistic ch’ha la finamira d’eliminar verbs e particips; la finamira d’in auter project è schizunt d’abolir tut ils pleds. In professer docescha ch’ins duaja suttametter las dunnas a la taglia tenor lur bellezza e lur inschign areguard la vestgadira. Tut quests rapports fan part d’ina ferma critica satirica da Swift envers scienzas contemporanas.
Sin la proxima insla, Glubbdubdrib, l’insla dals striuns e magis, frunta Gulliver sin in guvernatur che po laschar cumparair spierts. Quel dumonda Gulliver tge persunalitads da l’origin dal mund fin oz ch’el giavischia da vesair. Gulliver elegia Alexander il Grond, il qual cumpara propi; i suondan Hannibal, Gaius Iulius Caesar, Homer, Aristoteles, Descartes e.a.
Uss sa renda Gulliver sin l’insla Luggnagg. Sin quella vegn spetgà dals subdits ch’els litgian il palantschieu, sch’els vulan s’avischinar al retg. Il retg sa deliberescha magari da ses adversaris cun springir tissi per terra. Ils abitants da Luggnagg raquintan a Gulliver dals immortals, ils Struldbrugs, che naschan cun in flatg cotschen sur la survantscheglia sanestra. La gronda part dals Struldbrugs daventan trists cur ch’els han surpassà la vegliadetgna da 30 onns; cun 200 onns na pon els manar nagin discurs pli cun ils vivents, damai che la lingua sa mida tut il temp. Els daventan esters en lur agen pajais. Il giavisch da Gulliver d’esser er el immortal, sa reducescha marcantamain suenter quest’experientscha.
Gulliver banduna la finala Luggnagg e sa metta sin via vers l’Engalterra. L’emprima staziun sin il viadi da return furma il Giapun ch’el cuntanscha suenter in viadi lung e stentus. Grazia ad in scriver dal retg da Luggnagg na sto el betg sa suttametter a la procedura usitada dal Fumie. Cun passar sin in crucifix, avess el uschiglio stuì cumprovar ch’el na saja nagin cristian. Ils Giapunais sa smirveglian; el saja stà l’emprim ch’avess gì in problem da sa suttametter a quest’emprova. – La finala cuntinuescha il viadi enturn l’Africa e Gulliver cuntanscha l’avrigl 1710 sia patria.
Part 4: Viadi en il pajais dals Houyhnhnms
Tuttenina curran ellas però davent, apparentamain spaventadas d’in chaval. Quel ed in ulteriur chaval contemplan Gulliver attentamain e discurran sgrignint sur dad el. In dals chavals maina Gulliver tar ina chasa, en la quala el na chatta per sia surpraisa nagins umans, mabain animals. In dad els contempla Gulliver e di il pled ‹Yahoo›. Sinaquai vegn el manà sin il bain, nua ch’èn rentadas intginas da questas creatiras tridas. Per si’anguscha enconuscha Gulliver en quest animal terribel ina perfetga figura umana ; er quests umans al cumpareglian cun ils Yahoos. Damai che Gulliver na vul betg mangiar fain e charn, als dattan els da baiver latg. Pli tard vesa el in vehichel en furma da schlitta che vegn tratg da quatter Yahoos, ed en il qual sa chatta in chaval.
Ils chavals cumenzan plaunsieu a mussar a Gulliver pleds or da lur lingua. Suenter trais mais dumogna el lur lingua uschè bain ch’el vegn da respunder lur dumondas. Ils chavals u Houyhnhnms vesan en Gulliver in Yahoo, schebain in spezial. Gulliver raquinta ch’en ses pajais sajan ils Yahoos las creatiras dominantas e ch’ils chavals vegnian utilisads da quels per cursas ubain per trair charrotschas.
Durant dus onns raquinta Gulliver a ses maister dals Houyhnhnms da las relaziuns en l’Europa, tranter auter da la lunga guerra tranter l’Engalterra e la Frantscha, en la quala sajan bain vegnids per la vita var in milliun Yahoos. Gulliver explitgescha er tge ch’in schuldà è: In schuldà è in Yahoo che vegn engaschà da mazzar da sang fraid uschè blers sco pussaivel da si’atgna razza che n’al han mai fatg insatge. Ses maister di che sch’el considereschia tut, na saja la glieud da Gulliver betg uschè differenta dals Yahoos. Gulliver sa renda sinaquai sez tar ils Yahoos e constatescha che quels èn bain agils da pitschen ensi, ma ch’els èn il pli dir d’encletga da tut ils animals. In di sa svestgescha Gulliver per ir a nudar en il flum; qua curra ina femella dals Yahoos plain desideri vers el ed al embratscha fitg. Damai che quai è vegnì observà d’in chaval, na po Gulliver betg pli snegar ch’el sez è er in Yahoo.
Ils Houyhnhnms cultiveschan la raschun; amicizia e buntad èn lur pli autas virtids. Els na fan diever da nagina scrittira e n’han en lur lingua nagin pled per exprimer il nausch. Els n’enconuschan ni miseria, ni malsogna ni guerra e vivan per ordinari settanta, darar otganta onns. Els tegnan ils Yahoos selvadis sco animals da chasa e da sauma. In di al di ses maister da Houyhnhnm che auters Houyhnhnms hajan prendì stgandel ch’el tegnia in Yahoo (Gulliver) en sia chasa sco in Houyhnhnm. El dat a Gulliver anc dus mais temp per partir. Gulliver construescha ina bartga, prenda cumià da la famiglia da Houyhnhnms tar la quala el ha vivì e sa renda sin la mar.
Ma el na vul betg returnar en l’Europa en la cumpagnia dals Yahoos. El tschertga perquai ina pitschna insla nunabitada. La finala chatta el terra, vegn però attatgà dals indigens e blessà d’ina frizza e va puspè a mar. Ma cur ch’el vesa la vela d’ina nav, sa decida el da pli gugent vulair viver tar ils indigens che tar ils Yahoos europeics. Gulliver sa zuppa, vegn però scuvert da la squadra da la nav. Uschia arriva el mez cunter sia voluntad cun la nav enavos en l’Europa. Da vesair sia famiglia evochescha en el gritta e disgust; igl è per el ina vargugna d’avair copulà cun ina Yahoo e d’esser daventà tras quai bab d’ulteriurs Yahoos. Cun ses chavals percunter s’enclegia Gulliver bain ed el sa deditgescha ad els almain quatter uras a di.
Descripziun da las glinas dal Mars
150 onns avant la scuverta da las glinas dal Mars Deimos e Phobos ha Swift scrit (en il chapitel ‹Viadi a Laputa›) «ch’il Mars haja duas glinas fitg pitschnas che sa movian en in’autezza da 3 resp. 5 diameters dal Mars mintga 10 resp. 21,5 uras enturn il planet, uschia ch’ils quadrats da lur orbit periodic stettian quasi en medema relaziun in tar l’auter sco ils cubus da lur distanzas dal punct central dal Mars.»
Swift citescha qua la terza lescha da Kepler, la quala Johannes Kepler aveva formulà l’onn 1630. L’astronom era persvas ch’i dettia en l’univers in urden matematic. Or da la glina da la Terra e las quatter glinas dal Jupiter che Galileo Galilei aveva gia scuvert pli baud, ha Kepler tratg la conclusiun – pervi da la successiun dals dumbers – ch’il Mars stoppia avair duas glinas, las qualas sajan, pervi da lur pitschna grondezza e curta distanza dal planet, betg anc vegnidas scuvertas. Las valurs che Swift inditgescha, correspundan vaira bain cun las valurs effectivas da las duas glinas Phobos (temp da rotaziun 7 uras e 39 minutas, l’orbit correspunda ca. 2,75 giadas al radius dal Mars) e Deimos (temp da rotaziun 30 uras e 18 minutas, l’orbit correspunda ca. 7 giadas al radius dal Mars).
Influenza e recepziun
right|thumb|220px|Reclama per fil da mangola, fin dal 19avel tschientaner Swift na descriva ils umans betg sco creatiras raschunaivlas, mabain tut il pli sco creatiras ablas per raschun. Gist ils Houyhnhnms dal quart viadi, ils quals èn atgnamain ‹be› chavals, paran infinitamain pli sabis e paschaivels che l’uman. Perquai è quest’ovra da considerar sco satira drizzada cunter la cretta exagerada en la raschun sco ch’ella sa manifestava dal temp da l’illuminissem e cunter l’absolutissem sco furma da regenza che prevaleva en l’Europa a l’entschatta dal 18avel tschientaner. Sco allusiuns concretas envers il pajais d’origin da Swift sa laschan per exempel interpretar l’insla sgulanta (l’Engalterra che dominescha e sfrutta l’Irlanda e la Scozia). Er l’urinar sin la chasa roiala estra pon ins tuttavia interpretar a moda metaforica: il retg Georg I era in Tudestg, il fundatur da la dinastia da Hannover che dueva reger la Gronda Britannia ils onns 1714–1901.
Sco cuntrareacziun cunter questa critica sociala e per eliminar passaschas in pau pli vulgaras, ha il success da l’ovra manà a numerusas ediziuns scursanidas e mitigiadas. Sco cudesch d’uffants che cumpiglia, en ina lingua in pau simplifitgada, las duas emprimas parts (ils viadis tar ils nanins e tar ils gigants) è l’ovra daventada in dals cudeschs per giuvenils ils pli enconuschents insumma che vegn adina puspè reedì da nov – tranter auter er en versiun rumantscha.
Daspera existan numerusas adattaziuns dals viadis da Gulliver en furma da comic, gieu auditiv, musical, film da dissegns animads, film da kino e.a. Ultra da quai han numerus auturs da differentas epocas sa laschà inspirar da l’ovra cun scriver lur atgna cuntinuaziun sut il titel ‹Il tschintgavel viadi da Gulliver›.
Namibia
La Namibia è in pajais da l'Africa. Sia chapitala è Windhoek.
La lingua uffiziala è l'englais.
Ghana
thumb|200px| Ghana La Ghana è in pajais da l'Africa. Sia chapitala è Accra.
Federalissem
thumb|300px|Charta dals stadis cun constituziun federala Il term federalissem (da latin foedus, foedera, ‹lia›, ‹allianza›, ‹contract›) designescha ozendi en emprima lingia in princip d’organisaziun tar il qual ils singuls members (stadis commembers) disponan d’in’autonomia e statalitad limitada, ma èn s’unids ad in stadi cumplessiv. Savens vegn la noziun duvrada a moda nundifferenziada ed applitgada tant sin federaziuns en il segn pli stretg sco er sin confederaziuns.
Sco stadi da tempra federalistica designesch’ins in stadi che dispona d’ina constituziun federala. Quel è structurà tenor il princip dal stadi federal e sa cumpona uschia da stadis commembers, ils quals disponan da cumpetenzas statalas limitadas che na derivan betg dal stadi cumplessiv. Ord vista dal dretg public disponan pia, sper il stadi cumplessiv, er ils singuls members da quel d’in’atgna suveranitad originara areguard lur populaziun e lur territori.
Per part vegn concedì als members d’ina tala confederaziun il dretg da sortir da quella. Il dretg constituziunal scrit na sto però betg correspunder necessariamain a la realitad constituziunala. Uschia excluda per exempel la Decleraziun da princips da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas dals 24 d’october 1970 per gronda part in dretg da secessiun en rom dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels.
Definiziun dal term
Il federalissem odiern deriva dal term latin foedus che manegia l’emprim, en il latin classic, en general in’allianza (tranter stadis) u in contract (tranter persunas privatas). En il decurs dal temp è la muntada da noziuns sco foedus, foederati, ‹federaziun›, ‹federal› sa midada talmain ch’ina definiziun generala n’è betg pussaivla.
Istorgia
thumb|170px|Pierre-Joseph Proudhon (1809–1865) Sco federats valevan en la Republica romana dal temp avant Augustus stirpas e pievels che na furmavan nagina colonia da Roma e che na disponivan er betg dal dretg da burgais roman. Cun quels vegnivan fatgas allianzas (foedera) ch’als obligavan da sustegnair Roma militarmain. En l’ulteriur decurs da l’istorgia è la noziun vegnida applitgada durant il temp da la migraziun dals pievels sin las stirpas barbaras, per il pli germanas, a las qualas ins concediva il dretg da sa domiciliar entaifer l’Imperi roman; er en quest cas avevan quellas da furnir sco recumpensa truppas per l’armada romana. En rom dal svilup dals fatgs da militar durant l’antica tardiva è la noziun danovamain sa midada e designava uss il dretg da federats; a basa da quel furmavan truppas da mercenaris multietnicas, che cumpigliavan er burgais romans, las forzas armadas. Questa muntada funcziunala ch’è stada en diever be in tschert temp n’ha nagin connex cun il federalissem odiern.
Il Sontg Imperi roman aveva gia tratgs federals. Uschia dependevan per exempel ils Ottons, Saliers e Staufers d’elements federativs per far valair la pussanza imperiala, damai ch’i mancavan ils instruments necessaris per dominar l’entir territori nà d’ina pussanza centrala (meds da communicaziun adattads, in’administraziun codifitgada exequida da funcziunaris e.a.). Il domini dals retgs ed imperaturs saxons dal temp autmedieval – da Heinrich I sur Otto I fin Otto III – na considerescha la medievistica ozendi betg pli sco execuziun da pussanza centralistica, organisada a moda severa, mabain sco domini consensual; facticamain stuevan ils retgs elegids numnadamain s’arranschar fitg ferm cun las pussanzas regiunalas. Ed en il Sontg Imperi roman dal temp medieval tardiv disponivan prinzis u auters regents regiunals d’ina vasta autonomia ed er da blers dretgs da cundecisiun sco prinzis electurs u en rom da la Dieta imperiala. Ma pir cur che singuls prinzis han cumenzà a sa distanziar dal tuttafatg da l’Imperi è la cooperaziun federala a nivel imperial ida da rendì. Quai ha manà en il decurs dal temp modern tempriv ad in grond dumber da stadis pitschens, segnads plitost da l’isolaziun e dal cumbat tranter pèr che da la collavuraziun.
Federalissem modern
Sco princip da dretg public modern è il federalissem sa sviluppà en Frantscha durant il temp da l’illuminissem, e quai oravant tut a basa da las lavurs teoreticas da Montesquieu e Proudhon. Montesquieu veseva en il federalissem surtut ina furma da la separaziun da las pussanzas che gidia – sper la separaziun en legislativa, executiva e giudicativa – a limitar supplementarmain la pussanza centrala absolutistica. Il federalissem dueva uschia sa sviluppar ad in impurtant element constituziunal per structurar stadis moderns sco ils Stadis Unids, il Canada u l’Australia. En l’Europa ha surtut il territori da lingua tudestga sviluppà tradiziuns federalisticas. Ed en il 20avel tschientaner han elements federalistics cumplettà la furma da regenza parlamentar-democratica. Als pajais federativs sco sutdivisiun regiunala dal stadi han ins surdà atgnas cumpetenzas ch’els pon reglar tenor agen dretg. Tras quai è l’execuziun da la pussanza e la procedura da decisiun repartida sin differents nivels; sper il nivel dal stadi cumplessiv è vegnì quel da ses stadis commembers, uschia ch’i dat ulteriuras pussaivladads da far valair l’opiniun politica e da far opposiziun. Per las burgaisas ed ils burgais augmenta questa repartiziun las pussaivladads da sa participar al svilup politic.
Germania ed Austria
En Germania èn sa sviluppads differents models da la collavuraziun ed uniun statala tranter ils dus pols dal particularissem d’ina vart e da l’unitarissem da l’autra vart. Las constituziuns da la Confederaziun tudestga ch’è sa furmada il 1815, da l’Imperi tudestg, da la Republica da Weimar e da la Republica Federala Tudestga èn tuttas segnadas d’elements federalistics. En la constituziun da Weimar eran ils elements federalistics main ferms che quels unitars.
Stadis Unids da l’America
Cun la fundaziun dals Stadis Unids da l’America han ins realisà l’emprima giada il federalissem modern en la pratica. A moda programmatica ha la nova constituziun alura er purtà il titel Articles of Confederation; quella è stada en vigur dal 1776 fin il 1789 a basa dals artitgels da confederaziun ch’avevan transfurmà suenter l’independenza il construct statal en in stadi federativ (1783). Entaifer quel era fixada la suveranitad cumplaina dals singuls stadis. Ma gia il 1789 han ins fundà ils Stadis Unids e transfurmà uschia la confederaziun en in stadi federal che sa cumpona da stadis commembers unids sut ina democrazia presidiala. Correspundentamain n’han ins er betg numnà il stadi cumplessiv confederaziun, mabain uniun. Il 1860/61, en rom da la Guerra da secessiun, è la debatta davart il federalissem anc returnada ina giada sin il parchet politic: Sa distanziond sapientivamain d’ina definiziun dal federalissem ch’era per els memia stretga, èn ils stadis dal sid sortids da l’Uniun, èn sa numnads Confederate States of America e lur truppas ‹confederads›.
Diever betg unitar da la terminologia
En il context dal federalissem en ils Stadis Unids (ed en l’entir intschess anglosaxon) è in federalist pia in aderent d’in ferm stadi central che vul extender ils dretgs dal stadi unitar. En il territori da lingua tudestga percunter è, pervi dal svilup istoric fitg different, in federalist ina persuna che s’engascha per extender las cumpetenzas dals pajais federativs. En lingua englaisa vegnan ils terms federation e confederation per part duvrads per las noziuns tudestgas Bundesstaat e Staatenbund; ma la terminologia n’è betg unitara: malgrà ses caracter statal vegn per exempel il Norddeutscher Bund numnà North German Confederation.
La Svizra ha enconuschì ses agen svilup da la terminologia correspundenta e quella s’effectuescha er sin la lingua rumantscha. Per suttastritgar la cuntinuitad istorica dal pajais vegn fatg diever vastamain da las noziuns ‹Confederaziun› e ‹federal›; uschia discurr’ins tant da la Veglia Confederaziun d’avant il 1798, sco er dal contract federal dal 1814 e da la Confederaziun svizra moderna ch’exista dapi il 1848. Per applitgar ina terminologia concisa fiss er da far qua la differenza tranter la Veglia Confederaziun premoderna, il stadi unitar dal temp da la Helvetica, il stadi federativ ch’ha existì ils onns 1803/14–1847 ed il stadi federal modern ch’è entrà en vigur cun la constituziun dal 1848.
Federalissem politic
thumb|220px|Unitarissem u federalissem? Caricatura en connex cun las tensiuns politicas en Spagna a la fin dal 19avel tschientaner En la perscrutaziun dal federalissem moderna vegn il term dal federalissem savens chapì en in vast senn. Resguard’ins er las structuras surstatalas, surtut l’Uniun europeica, alura tanscha la sutdivisiun territoriala da la communitad mundiala da las organisaziuns supranaziunalas sur ils stadis che fan part da quellas e (en stadis federals) lur stadis commembers ubain las corporaziuns territorialas superiuras (p.ex. las regiuns franzosas) fin als circuls e las vischnancas. Questa sutdivisiun serva en emprima lingia ad elavurar conflicts a moda graduada. Per quest intent vegnan las cumpetenzas da decisiun repartidas sin ils differents plauns statals. La repartiziun da las cumpetenzas decida a moda essenziala davart la structura federativa. Quella vegn per ordinari definida a basa da las relaziuns da pussanza.
En il dretg statal vegn il term federalissem savens duvrà en in senn pli stretg. Qua designescha quel en spezial in princip d’organisaziun statala, tenor il qual singuls stadis commembers (pajais federativs, stadis), furman in stadi federal – en il senn d’in stadi cumplessiv (Bundesstaat, federation) – u (a moda bundant pli lucca) in stadi federativ (Staatenbund, confederation). Las singulas parts d’in stadi federal (tut tenor il stadi per exempel pajais, pajais federativs, chantuns u stadis federals) renunzian a lur suveranitad statala, mantegnan però lur statalitad sco corporaziuns territorialas. Il stadi cumplessiv decida davart tut las dumondas da l’unitad e cuntinuitad da l’entir stadi; las singulas parts da quel han il dretg d’autodeterminaziun sin lur champs da cumpetenza (p.ex. furmaziun, polizia). Per ordinari vegn la noziun dal federalissem applitgada sin stadis suverans che concedan a plirs territoris parzials da lur stadi ina tscherta autonomia politica. Quella na dastga betg senz’auter vegnir retratga ed è fixada en la constituziun dal stadi cumplessiv. Ils singuls stadis commembers definids en questa moda disponan d’agens organs politics e d’atgnas cumpetenzas per reglar lur purschidas, e quai senza stuair deducir quests dretgs dal stadi cumplessiv.
Il federalissem statal sa chatta en in champ da tensiun tranter las cumpetenzas dal stadi cumplessiv e quellas da ses commembers, uschia ch’i po dar moviments pendulars vers dapli centralisaziun ubain vers dapli decentralisaziun. Dapi l’illuminissem èn blers pensaders stads da l’avis ch’il process da federalisaziun mainia, ina giada che quel vegnia lantschà, sur l’uniun da vischnancas independentas, colliaziuns regiunalas e talas che cumpiglian entirs circuls culturals fin a l’uniun mundiala.
Sper l’idea etatistica dal federalissem (federalissem da surengiu), che sa basa sin l’idea dal stadi, datti er in’idea libertara (federalissem da sutensi) che vegn er numnà ‹federalissem persistent›. Tenor quel èn las pli pitschnas structuras da la societad (gruppas, vischnancas) autonomas. Quellas furman or d’agen impuls allianzas d’interess, surdattan a las structuras surordinadas però be las incumbensas ch’ellas sezzas n’èn betg ablas da surpigliar.
La basa dal federalissem furma la pretensiun da l’uman da pudair decider sez tge colliaziuns areguard la societad e la morala ch’el vul furmar (dretg natiral) per pudair cundecider tge che la cuminanza decida (democrazia directa). Las allianzas che vegnan furmadas da communitads autonomas han ina funcziun ch’è liada ad in intent e pon vegnir desditgas (interpretaziun stretga dal princip da subsidiaritad).
Ozendi vegn per part argumentà che la democrazia, l’autodeterminaziun ed il svilup economic a nivel local vegnian impedids tras il centralissem dals stadis naziunals. Magari vegn schizunt argumentà ch’il federalissem furmia ina premissa da basa per ina democrazia che funcziunescha e che las vischnancas stoppian esser il punct da partenza da mintga stadi democratic.
Federalissem instituziunal
Exempels per il federalissem instituziunal èn tschertas partidas, uniuns e.a. che sa furman en ils singuls pajais federativs, chantuns etc. e che surdattan ina part da las incumbensas e cumpetenzas ad in’organisaziun da tetg.
Furmaziun
Stadis federals pon sa furmar sco suonda:
Vischnancas autonomas èn sa furmadas:
Funcziuns dal federalissem
thumb|240px|Charta dals singuls stadis commembers che furman ensemen ils Stadis Unids da l’America Sco gudogn politic d’in urden federativ sa laschan allegar surtut ils suandants puncts: En in sistem politic structurà sin plirs plauns organisescha la societad per ina buna part sasezza (regulaziun autonoma); al stadi cumplessiv pervegna l’incumbensa da «regular la regulaziun autonoma». Il federalissem vivifitgescha la collavuraziun democratica, er cun pussibilitar la participaziun politica ‹al lieu›. La furmaziun da l’opiniun politica ha lieu sin differents nivels tenor il princip da subsidiaritad; quai garantescha er che quest process haja lieu datiers dals problems concrets ed a moda flexibla. Als acturs locals e regiunals pussibilitescha il sistem federal da rimnar experientschas politicas ‹en il pitschen›; e tranter las singulas parts dal stadi cumplessiv maina il federalissem ad ina tscherta cumpetitivitad e pussibilitescha da congualar las differentas regiuns ina cun l’autra. E betg il davos prevegna ina separaziun da las pussanzas federativa a concentrar la pussanza be sin in plaun statal.
Decentralisaziun politica
Surtut la decentralisaziun politica è, en cumbinaziun cun il princip da subsidiaritad, in impurtant instrument per cultivar e furmar decisiuns politicas datiers dals burgais. A las instanzas da regulaziun surordinadas resta alura da definir las cundiziuns generalas, entaifer las qualas la regulaziun autonoma po sa sviluppar. In exempel che mussa bain questa furma da regulaziun e collavuraziun tranter ils differents plauns politics è il sectur da la scola populara: Tschertas premissas e cundiziuns da basa èn regladas a nivel naziunal, en lur realisaziun èn las singulas parts dal stadi (chantuns, pajais federativs) però vaira libras ed autonomas.
Ambivalenza democratica
Sper la decentralisaziun politica èn organs correspundents a nivel dal stadi cumplessiv indispensabels per pudair garantir la represchentaziun adequata da las singulas parts dal stadi e da sias cuminanzas. Quai vegn illustrà qua a l’exempel dals Stadis Unids da l’America.
Comoras
thumb|200px| Comoras Las Comoras èn in pajais da l'Africa. Lur chapitala è Moroni.
Federalissem
Furmas dal federalissem
Tranter auter sa laschan differenziar las suandantas furmas dal federalissem. Singulas noziuns cumpletteschan per part ina l’autra, autras èn plitost da muntada istorica:
Deșteaptă-te, române!
miniatura|Il scriptur da l'imni naziunal da la [[Rumenia, Andrei Mureșanu]] Il Deșteaptă-te, române! (rum. Ta dasda, Rumen!), cun in text dal scriptur Andrei Mureșanu (1816–1863), è l'imni naziunal da la Rumenia.
Federalissem
Stadi central – stadi federal – stadi federativ
lang=de|thumb|240px|Sistem administrativ da la Republica Federala Tudestga In stadi federal sa differenziescha per l’ina dal stadi central (u unitar), per l’autra dal stadi federativ.
Entant ch’il stadi federativ furma be ina colliaziun lucca da stadis suverans, sa tracti tar il stadi federal d’ina uniun da stadis (betg suverans) ad in stadi cumplessiv (suveran). Las relaziuns tranter il stadi federal e sias parts vegn sclerida en il dretg public naziunal e betg en il dretg internaziunal.
La constituziun dal stadi cumplessiv reparta las cumpetenzas statalas tranter ils organs dal stadi federal e quels da sias singulas parts en quel senn che ni ils organs federals ni ils stadis commembers disponan d’ina pussanza da regulaziun che fiss superiura a l’autra instituziun. Tras questa repartiziun da la suveranitad da las cumpetenzas sa differenziescha il stadi federal tant dal stadi unitar sco er dal stadi federativ.
Repartiziun da las cumpetenzas tranter il stadi federal e sias parts
La repartiziun da las incumbensas tranter il stadi federal e sias parts po vegnir fatga tenor criteris tematics ubain tenor ponderaziuns funcziunalas. Tenor criteris tematics è per exempel il stadi federal responsabel per la politica da l’exteriur e da finanzas, entant ch’ils stadis commembers èn cumpetents per ils fatgs da scola e la segirezza interna. Tar la repartiziun funcziunala è per exempel il stadi federal responsabel per elavurar leschas e las singulas parts da quel per exequir quellas.
Territori statal
En stadis organisads a moda federala sa tschenta la dumonda davart la relaziun tranter il territori statal dal stadi federal ed il territori statal da ses stadis commembers.
Per ordinari è il territori statal dals dus plauns statals congruent. Ma i po er dar la situaziun che tscherts territoris èn suttamess directamain al stadi federal, senza appartegnair ad in stadi commember da quel. Quai è per exempel il cas tar il Capital Territory da l’Australia, tar ils territoris dal Canada u tar il District of Columbia dals Stadis Unids. In exempel istoric furma il Reichsland Elsass-Lothringen ch’appartegneva directamain a l’Imperi tudestg.