cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terren
Furmaziun da terren primara
Il crap da basa, saja quai grip solid u sediment luc, vegn decumponì tras dischagregaziun fisicala e chemica en parts adina pli pitschnas. Sfessas ch’èn oramai avant maun en crap dir sa schlargian e porschan plaz per pulvra che vegn suflada natiers e plantas pionieras. Ils minerals dal crap da basa vegnan transfurmads en autras cumposiziuns chemicas, las qualas cuntegnan elements d’impurtanza vitala per plantas ed animals, sco per exempels sals dal calzium, dal magnesium, dal fosfor e dal fier. Cun agid d’animals e da microorganissems vegnan plantas pionieras mortas l’emprim decumponidas en cumposiziuns organicas e silsuenter en substanzas huminas (humificaziun). Per part transfurman microorganissems vinavant las cumposiziuns organicas en simplas cumposiziuns anorganicas (mineralisaziun). Divers process (bioturbaziun, crioturbaziun, peloturbaziun) procuran per la maschaida da substanzas organicas e minerala e per l’apport d’aria en las poras da quella (pedoturbaziun). Uschia sa furma en il decurs dal temp ina maschaida da substanzas mineralas ed organicas, ritga dad aria e plain vita – il terren. La substanza organica è situada per gronda part en l’orizont da terren superiur ch’ins numna er terratsch.
Las cumparts dal terren servan a las creatiras per la creschientscha e per il provediment d’energia. Arschiglia ed autras substanzas huminas che resultan da la dischagregaziun sa collian, per exempel en la beglia dal verm da plievgia, al cumplex da humus ed arschiglia, il qual è abel d’‹arcunar› substanzas nutritivas ed aua e fa il terren mieulus.
Furmaziun da terren secundara
Ina giada ch’il terren è sa furmà, sa mida quel cuntinuadamain en il decurs dal temp, e quai surtut sch’ils facturs da furmaziun da terren sa midan. I dat blers process che pon influenzar la furmaziun da humus u che pon midar en autra moda il terren. Latiers tutgan per exempel il lavar ora cumparts dal terren e transportar vinavant quellas en stresas pli profundas u manar davent quellas cun l’aua sutterrana (t.a. sals idrosolvibels, calciumcarbonat dissolvibel en acid carbonic u arschiglia ed autras substanzas che sa dissolvan en acids).
En la profunditad – en la zona da cunfin tranter il terren ed il crap da basa – cuntinuescha ultra da quai per ordinari la furmaziun da terren primara. Tut en tut sa lascha uschia observar in svilup da terrens pauc profunds, crappus, pauc dischagregads e ritgs da minerals vers terrens profunds, a grauns fins, fermamain dischagregads e schlavads. Partind dal substrat avant maun e da las atgnadads localas dal terren sa sviluppa tras influenzas ‹exteriuras› (sco clima, vegetaziun, utilisaziun) en il decurs dal temp in tip da terren cun caracteristicas specificas.
Funcziuns dal terren
thumb|210px|Terren en diever sco er Il terren po surpigliar fitg differentas funcziuns. Sco funcziun natirala dal terren vegn designada sia muntada sco basa da la vita e sco spazi da viver per umans, animals, plantas ed organissems dal terren. En in senn pli general è il terren in element indispensabel da numerus process che furman en lur summa il sistem ecologic (surtut en connex cun la circulaziun da l’aua e da las substanzas nutritivas). En pli figurescha il terren sco medium da dischagregaziun, da cumpensaziun e da concentraziun per diversas substanzas; cun filtrar e transfurmar substanzas che derivan d’ordaifer, protegia il terren surtut er l’aua sutterrana.
Sper questas funcziuns primaras serva il terren sco archiv che dat scleriment – per ordinari a fitg lunga durada – davart l’istorgia da la natira e da la cultura. E betg il davos è il terren suttamess a diversas furmas d’utilisaziun da vart da l’uman: giaschaments da substanzas primaras, surfatscha da colonisaziun e da recreaziun, utilisaziun tras l’agricultura e la selvicultura sco er ulteriura utilisaziun economica e publica (traffic, provediment, dismessa etc.).
Tras l’utilisaziun umana vegnan las funcziuns natiralas e d’archiv però influenzadas e midadas. Quest’influenza po esser pitschna (p.ex. agiuntar cumpost en iert), ma er destruir dal tuttafatg tschertas funcziuns.
Caracteristicas dal terren
En la pedologia vegnan intercuridas las caracteristicas fisicalas, chemicas e biologicas da differents terrens. Tut en tut sa tracti tar terrens da structuras ordvart cumplexas che disponan da fitg bleras caracteristicas, las qualas influenzeschan tuttas ina l’autra. En la pratica, per exempel tar bleras provas da terren en l’agricultura, vegnan be paucs da quests parameters intercurids da rudent. Da muntada speziala èn per ordinari il tip da terren, la cumpart da humus, la valur da ph ed il cuntegn da nitrogen, calium e fosfor.
La gronda part da questas caracteristicas sa laschan giuditgar al lieu partind dal material da basa e da la colur dal terren. Er la cumposiziun da la vegetaziun (plantas indicativas) po furnir indicaziuns fidablas areguard tschertas caracteristicas dal terren. Valurs precisas, surtut areguard ils parameters biochemics, sa laschan però be eruir a basa da mesiraziuns scientificas ch’han savens lieu en il labor.
Cumposiziun generala
Ina da las caracteristicas da basa dal spazi da viver terren è che tut ils trais stadis d’aggregaziun cumparan en quel adina in sper l’auter: solid, liquid, en furma da gas. Quels sa maschaidan a moda omogena ed èn adina colliads in cun l’auter a moda inseparabla. La cumpart solida sa cumpona surtut d’ina basa minerala, la quala vegn savens recepida a moda simplifitgada – pia senza esser conscient da las cumparts d’aua e d’aria – sco il fund, il terren u il terratsch. La part solida dat al terren sia consistenza ferma, palpabla, e marchescha en sia cumposiziun a moda decisiva bleras caracteristicas dal terren.
Ma en sia totalitad na furma il terren betg in corp massiv, mabain ina structura lucca che cuntegna bleras poras da grondezza visibla fin microscopica. En media cumpiglian quellas ina cumpart da betg main che 45 % da l’entir volumen dal terren ed han correspundentamain er ina gronda muntada areguard las funcziuns e las caracteristicas da quel. Questas pitschnas foras èn emplenidas cun las cumponentas dal terren fluidas, numnadamain umiditad ed aria.
Ultra da quai è mintga terren segnà da furmas da vita pli u main exprimidas. Terrens na furman da princip nagina materia morta, mabain biotops plain vita. L’influenza da las creatiras dal terren sin las atgnadads e funcziuns dal terren e lur cumpart vi da la massa varieschan però fitg ferm. Quellas tanschan da quasi betg cumprovabel (terrens en deserts extremamain arids u lieus cun autas cumparts da metals grevs) fin a cumparts da bunamain 100 % da la cumpart solida (palids).
Caracteristicas fisicalas dal terren
Cun las caracteristicas fisicalas d’in terren èn manegiadas sias atgnadads mecanicas, la granulaziun, l’aua e l’aria en il terren.
La granulaziun dal terren definescha quant fin ch’il material è; ins discurra en quest connex er da la textura u dal gener da terren (betg da sbagliar cun il tip da terren). Quella è decisiva per praticamain tut ils process da furmaziun da terren sco er per la repartiziun dal volumen da poras. La classificaziun vegn fatga cun analisar la grondezza dals singuls crappels u grauns da sablun.
Il volumen da poras è il spazi vid tranter la cumpart solida che po vegnir emplenì cun aua, aria e vita. La summa dal volumen da poras cumpiglia quasi adina radund 45 %. Las poras primaras dependan da la granulaziun sco er dal tip e da la cumposiziun da las cumparts organicas. Las poras secundaras èn dependentas da las caracteristicas chemicas dals minerals, da l’influenza da las plantas (ragischs), dals animals (tunnels) e da l’uman (densificaziun).
Ulteriuras caracteristicas che concernan la cumposiziun e la structura furman per exempel la spessezza dals giaschaments (p.ex. l’abilitad dal terren per laschar passar l’aua da sfundrada), il privel d’erosiun u la stabilitad d’agregat (privel da s’englittar).
thumb|210px|Instrument per mesirar la respiraziun dal terren La capacitad da pudair arcunar aua e puspè dar giu quella è ina da las caracteristicas da basa da tut ils terrens. A questa capacitad èn liadas numerusas caracteristicas essenzialas che concernan l’abilitad da liar aua, il provediment d’aua ed il moviment da l’aua en il terren.
La capacitad da l’aria definescha tge cumpart dal volumen che l’aria po occupar, cura che l’aua che na sa lascha betg accumular è sfundrada dal tuttafatg. Questa caracteristica porscha in emprim indizi, quant bain ch’il terren vegn provedì cun aria.
L’umiditad dal terren inditgescha il cuntegn d’aua actual. Quel sa lascha mesirar en il labor u eruir al lieu a basa d’indicaturs sco consistenza, coluraziun u la quantitad dad aua che sorta. Magari po l’umiditad dal terren esser impurtanta per eruir il tip dal terren; ma facticamain sa tracti d’ina caracteristica ch’è suttamessa a grondas fluctuaziuns (precipitaziuns, setgira). Da la valur d’umiditad media d’in terren dependa la quantitad d’aria (oxigen) ch’è avant maun en quel. È la cumpart d’aua sur lung temp fitg auta, maina quai a cundiziuns reductivas, pia anerobas.
Dal surmenziunà resulta gia co che sa lascha eruir l’ultima caracteristica fisicala che duai vegnir tractada qua, numnadamain il cuntegn d’aria. La valur da quel è uschè aut sco il total dal volumen da poras minus la cumpart d’aua actuala. Tuttina sco il cuntegn d’aua è pia er il cuntegn d’aria suttamess a grondas fluctuaziuns.
Caracteristicas chemicas dal terren
Questas caracteristicas stattan en connex cun process chemics e la cumposiziun chemica dal terren. Qua intgins indicaturs d’impurtanza:
Cun il cuntegn da chaltschina vegn surtut inditgada tar terrens minerals la cumpart da carbonats da calzium e da magnesium (calcit e dolomit). La valur respectiva sa lascha eruir al lieu cun observar las reacziuns sin acid idrocloric da 10 %. En l’Europa Centrala èn terrens ritgs da chaltschina in indizi per ina bassa aschentaziun dal terren.
Tut ils terrens disponan d’ina valur da ph. Questa caracteristica ha gronda influenza sin praticamain tut las autras caracteristicas dal terren sco la disponibilitad da substanzas nutritivas, la structura dal terren u il grad d’erosiun da quel. In’analisa da la valur da ph furma in element decisiv d’ina examinaziun dal terren per pudair giuditgar tge quantitads da ladim e da chaltschina ch’il terren basegna.
Mintga terren è abel da liar ions vi d’uschenumnads stgamiaders (arschiglia, humus, intgins oxids) e da puspè dar giu quels. En general sa lascha dir: Pli auta che la capacitad da stgamiar anions è, e pli fritgaivel ch’il terren è. Sche questa valur è percunter bassa, signifitga quai ch’il terren na vegn betg da liar uschè bain substanzas nutritivas; correspundentamain crescha il privel che quellas vegnian lavadas ora.
Il potenzial redox inditgescha quant oxigen che stat a disposiziun en il terren. Quel dependa da la relaziun tranter materias oxidadas e reducidas en il terren. Zonas reductivas èn anerobas, zonas oxidativas èn erobas.
Caracteristicas biologicas dal terren
La profunditad e spessezza da las ragischs vegn mesirada cun eruir la valur media da las ragischs finas (ragischs cun in diameter da < 2 mm) per dm².
La vita dal terren (organissems ed animals) sa lascha tschiffar a moda directa cun dumbrar u stimar las creatiras, ubain a moda indirecta (ratas da respiraziun, nitrificaziun).
In ulteriur impurtant indicatur è la concentraziun da substanzas organicas en il terren (cun excepziun da cotgla e da colliaziuns da carbon antropogenas). Quella resulta da las secreziuns d’organissems vivents e da las restanzas d’organissems morts ed è suttamess, er sche la valur cumplessiva è relativamain constanta, ad in si e giu cuntinuant.
Ulteriuras caracteristicas
La colur dal terren resulta da la cumbinaziun da process fisicals, chemics e biologics. Il sablun sez è da natira senza colur/alvent (quarz). Ils pli impurtants contribuents da colur en il terren èn il humus (nair, grisch) e ions da fier da differenta qualitad (oxidativ: brin, cotschen, mellen; reductiv: grisch).
Sco ulteriur indicatur sa lascha eruir tge cumpart dal carbon cuntegnì en il terren ch’è da derivanza tecnogena. En terrens natirals na cumpara nagin carbon tecnogen. Quel è da derivanza artifiziala (charvun, materia sintetica, fulin, ielis minerals, catram e.a.) ed è tipic per terrens ch’èn vegnids influenzads fermamain da l’uman, sco deponias u batschigls da derschentar. Per pudair distinguer carbon natiral da carbon tecnogen èn necessaris analisas spezialas en il labor.
Determinaziun dal terren
thumb|250px|Charta dal mund cun ils differents tips da terren Il pli savens sa lascha il tip da terren eruir al lieu a basa d’intginas caracteristicas evidentas sco il gener dal terren, la colur ed il material da partenza. En tscherts cas èn però necessarias analisas fisicalas e chemicas en il labor.
A nivel internaziunal datti diversas classificaziuns da terrens, uschia ch’i pon cumparair per il medem terren pliras classificaziuns ina sper l’autra. Da muntada per l’agricultura è ultra da quai l’index da la productivitad dal terren.
Periclitaziun e protecziun dal terren
Cun lur caracteristicas e funcziuns multifaras èn ils terrens da muntada elementara per l’umanitad e per la natira. Per quest motiv vegn il terren, tuttina sco l’aria e l’aua, protegì tras la lescha.
Tar ils privels als quals ils terrens èn exposts tutgan: erosiun, ensalaziun, contaminaziun, aschentaziun, desertificaziun, plievgia ascha ed auter pli. Intgins da quests process (contaminaziun cun substanzas nuschaivlas, plievgia ascha) na cumparan betg en la natira; tar auters percunter sa tracti tuttavia da process natirals. Savens èsi però uschia ch’ils process natirals cuntanschan ina dimensiun donnegianta pir tras l’activitad umana (surexplotaziun).
Grondas surfatschas da terren en tut il mund, surtut en territoris urbans ed en regiuns che vegnan tratgas a niz a moda intensiva tras l’agricultura, èn pertutgadas d’ina u da pliras da las periclitaziuns numnadas. Da quai resultan donns da gronda surfatscha. Be tras erosiun van a perder mintg’onn radund 25 milliuns tonnas terren superiur. Il fatg che la ferma explotaziun dal terren sbassa la valur da quel (degradaziun) e che la populaziun mundiala crescha cuntinuadamain, ha per consequenza ch’i stat a disposiziun l’onn 2050 per uman be pli la mesadad da la surfatscha utilisabla che steva anc a disposiziun il 2012.
Per approfundar: Consistenza e funcziun dal humus
Il term humus (dal latin hūmus, ‹terra, terratsch›) designescha en la pedologia la totalitad da la substanza organica morta d’in terren.
Il humus furma ina part da l’entira substanza organica d’in terren. El è suttamess a l’activitad cuntinuanta surtut dals organissems dal terren, ils quals attribueschan tras lur metabolissem a la furmaziun, transfurmaziun e decumposiziun dal humus. En in senn pli stretg designescha la litteratura dal fatg be la cumpart organica decumponida sco humus, entant che la cumpart betg decumponida sa numna detritus. Ils singuls stgalims da transfurmaziun e decumposiziun èn però fluctuants, uschia ch’ina cunfinaziun precisa n’è betg pussaivla.
Il humus consista d’ina gronda quantitad da colliaziuns cumplexas che resultan da la decumposiziun da materia organica morta; questas colliaziuns vegnan transfurmadas a moda chemica, e quai tant a moda spontana sco er a moda encimatica tras organissems dal terren. Areguard lur pussaivladad da decumposiziun tras microorganissems sa differenzieschan questas colliaziuns fermamain ina da l’autra. Idrats carbonics cun in pitschen pais molecular e proteins vegnan decumponids svelt, colliaziuns cumplexas sco cellulosa u lignin pli plaun. Perquai restan tschertas parts dal humus be paucas emnas u mais en il terren, entant che autras sa mantegnan tschientaners u millennis.
Avant la decumposiziun sco tala han savens lieu en la planta reacziuns biochemicas che vegnan messas ad ir tras substanzas cuntegnidas en l’organissem sez. L’atun maina per exempel la reducziun dal clorofil a la coluraziun da la feglia. La structura da las cellas resta en questa fasa però anc intacta.
I suonda la fasa da manizzament; durant quella vegnan parts da la planta per part morsas da la microfauna e per part magliadas ed excretadas en furma modifitgada. Silsuenter arrivan questas colliaziuns tras verms da plievgia, millipes, insects e.a. en stresas pli profundas e daventan uschia er accessiblas pli bain a la mesofauna (collembolas, chariels, fils-serp e.a.).
Ils fragments organics vegnan sinaquai dividids a moda encimica ed i sortan simplas cumponentas anorganicas sco CO2, H2O, NH4+, NO2−, NO3−, PO43− (= mineralisaziun). Da quai resulta ina concentraziun relativa da substanzas che sa laschan be decumponer malamain (p.ex. lignin, lipids). Il lignin vegn decumponì e transfurmà tras spezialists sco per exempel bulieus da smarschim alv. thumb|140px|L’activitad dals verms da plievgia proveda t.a. il terren cun aria Da las fasas descrittas resulta l’emprim il humus da curta durada che sa cumpona da substanzas organicas labilas, en ulteriurs stadis il humus a lunga durada che sa cumpona da substanzas organicas stabilas. Il humus da curta durada u humus nutritiv consista da las substanzas organicas che vegnan decumponidas svelt en il terren. Quel sa cumpona – sch’el deriva da plantas – per ordinari d’ina cumpart da bundant 50 % d’idrats carbonics (cellulosa, zutger, amet), da lignin (10–40 %) e da cumposiziuns azoticas (per ordinari damain che 10 %).
Cuntrari al humus nutritiv sa decumpona il humus da lunga durada be fitg plaun. Quel sa furma tras l’ulteriura decumposiziun dal humus nutritiv u sco stadi final da la cumpostaziun. El po liar tant aua sco er substanzas nutritivas e puspè metter a disposiziun a las plantas. L’abilitad da liar aua e substanzas nutritivas è bundant pli aut che quel da l’arschiglia. Il humus da lunga durada furma in impurtant element da construcziun e da stabilisaziun da la structura dal terren (t.a. en furma da cumplexs d’arschiglia e humus). Il humus da lunga durada furma la gronda part da la substanza organica dal terren (per ordinari bundant 90 %) e cuntegna per lunschor la gronda part da la concentraziun da nitrogen da quel. El procura per la colur stgira da la part superiura dal terren e promova uschia il stgaudament da quel. Tras sias caracteristicas determinescha il humus da lunga durada a moda decisiva la productivitad dal terren.
Peninsla dal Balcan
thumb|300px|Charta topografica dal Balcan thumb|240px|Piran, Slovenia La Peninsla dal Balcan (en furma curta Balcan, savens er duvrà sco sinonim per l’Europa dal Sidost) è ina peninsla cun cunfins geografics betg precis situada en l’Europa dal Sidost. Ella s’extenda vers la Mar Mediterrana e porta ses num tenor la Muntogna dal Balcan. Il pli grond stadi sin la peninsla è la Grezia, suandà da la Bulgaria (nua che sa chatta la gronda part da la Muntogna dal Balcan), alura suondan Serbia, Bosnia ed Erzegovina, Albania, Macedonia dal Nord, Montenegro e Cosovo. Ils territoris statals da la Serbia, Croazia, Rumenia, Slovenia e Tirchia, la quala fa part en la Trachia dal Balcan, tanschan sur ils cunfins da la Peninsla dal Balcan ora.
Malgrà ch’il num deriva da la Muntogna dal Balcan, furman las Dinaridas en il vest da la peninsla la muntogna dominanta da la regiun; il pli aut piz da quellas è il Jezerca (2694 m) che sa chatta en l’Albania. La pli auta elevaziun dal Balcan insumma furma il piz Musala (2925 m) situà en la muntogna Rila. La Muntogna dal Balcan sezza cuntanscha in’autezza maximala da 2376 m.
Culturalmain e linguisticamain è questa part da l’Europa segnada d’ina gronda varietad. Tut en tut pon ins dir che la noziun ‹Balcan› sa referescha a quels stadis europeics ch’èn stads segnads tras lur appartegnientscha a Bizanz e pli tard a l’Imperi osmanic.
Etimologia
thumb|220px|La Muntogna dal Balcan, da la quala deriva il num da la peninsla La noziun ‹Balcan› deriva eventualmain dals Protobulgars ch’han designà uschia quest territori sco part da l’Emprim Reginavel bulgar. En bulgarais munta il pled балкан ‹muntogna›. Probablamain sa lascha quel manar enavos sin il pled persian bālkāneh u bālākhāna che signifitga ‹aut, sisum› u ‹chasa situada ad aut›.
Dal temp dal domini osmanic è il num ‹Balcan› vegnì surpiglià en la lingua tirca. Là po quel tranter auter muntar ‹chadaina da muntognas stippa› u ‹muntogna cun bler guaud e chagliom›. Ultra da quai existan er a Turkmenistan divers lieus che cuntegnan il pled ‹Balcan› en il num: il Grond Balcan (turkmen Uly Balkan, ‹chadaina da muntognas›), la provinza turkmena Balkan welaýaty e la chapitala da quella Balkanabat.
La noziun ‹Balcan› u ‹Peninsla dal Balcan› han er surpiglià las suandantas linguas, da las qualas la gronda part appartegna a quest territori:
Derasaziun pli gronda en publicaziuns scientificas ha la denominaziun ‹Balcan› chattà pir a partir da la mesadad dal 19avel tschientaner. Mess ad ir quest svilup han surtut duas scrittiras temprivas: Per l’ina ina publicaziun dal geograf tudestg Johann August Zeune dal 1808, en la quala quel ha discurrì da la ‹Balkanhalbinsel›, per l’autra l’ovra ‹Narrative of a Journey across the Balcan› ch’il maior britannic George Thomas Keppel ha publitgà il 1831.
Pajais dal Balcan
La noziun ‹Pajais dal Balcan› denominescha a moda summarica ils pajais dals quals il territori odiern è segnà dal fatg ch’els èn stads sur tschientaners en il champ da tensiun tranter l’Austria, la Russia e l’Imperi osmanic. Las midadas da territori frequentas ch’èn stadas colliadas cun quai sco er translocaziuns ed expulsiuns han laschà cumparair il stadi sco represchentant da dominis esters, il qual na dastga spetgar nagina loialitad.
En ils stadis da l’Europa dal Sidost Rumenia, Bulgaria, Grezia, Albania, Cosovo, Macedonia dal Nord, Serbia, Montenegro, Croazia, Bosnia ed Erzegovina e Slovenia vivan tut en tut bunamain 66 milliuns umans. Vitiers vegnan otg fin diesch milliuns abitants da la part europeica da la Tirchia, uschia che la Peninsla dal Balcan cumpiglia en tut radund 75 milliuns umans.
La noziun ‹Balcan›
La noziun ‹Balcan› è adina puspè vegnida connotada en l’Europa dal Vest cun sparpagliaziun, chargià da conflicts («but da pulvra da l’Europa»), retardà, corrupt e segnà d’ina emoziunalitad exagerada. Metternich ha manegià ch’il Balcan cumenzia gia al Rennweg a Wien-Landstraße. Bismarck duai avair ditg ch’il Balcan na valia «betg l’ossa d’in sulet grenadier da la Pomarania». E cur ch’il Balcan sa chattava en ils mauns dal Terz Reich ha Churchill ditg che quel furmia il «bassventer lom da l’Europa».
‹Relaziuns sco sin il Balcan› vegn magari duvrà sco sinonim per caos, violenza e corrupziun e confruntà cun l’Europa ‹civilisada›. Quai succeda adina puspè er en las regiuns da cunfin sco en la Croazia u Rumenia. A l’intern da la regiun è la noziun percunter colliada bler main cun pregiudizis ; uschia han las partidas socialdemocraticas da la regiun per exempel proponì il 1909 d’eriger ina republica dal Balcan ed il 1934 han la Tirchia, la Grezia e la Jugoslavia fatg in Patg dal Balcan. Er oz datti tuttavia pajais che tgiran la noziun ‹Balcan› entaifer lur identitad naziunala, quai che vala surtut per la Bulgaria. Sco noziun pli neutrala è en diever adina dapli il term Europa dal Sidost (il qual na sa cuvra geograficamain betg dal tut cun la noziun Peninsla dal Balcan). Cun quel sa senta per exempel er collià la Grezia.
Influenzas culturalas
thumb|170px|Belgrad (Serbia) Pervi da las costas ch’èn avertas vers l’ost ed il nord transibel furma il Balcan da vegl ennà in’impurtanta punt tranter l’Asia e l’Europa. Ma adina puspè ha la peninsla er furmà il lieu d’acziun da conflicts, guerras e tumults etnics.
Numerus stadis istorics han furmà en la cultura ed istorgia da questa regiun in’impurtanta rolla. Tar quels tutgan l’Imperi roman ed Imperi bizantin sco er pli tard l’Imperi osmanic, la Republica da Venezia e l’Austria-Ungaria. Er la Russia considerava (e considerescha) il Balcan sco sia zona d’influenza, quai pervi da la cretta ortodoxa ch’è derasada là, ma tuttavia er pervi d’interess territorials.
Tranter ils catolics ed ils ortodoxs vivan ultra da quai numerus muslims, surtut slavs, albanais e tircs – en tut radund in quart da tut ils abitants da la peninsla. Tranter ils muslims èn fitg derasadas fraternitads dal sufissem; las pli grondas furman ils Halvetiyye e Bektaschiyye, daspera però er Qādirīya, Rifai e Naqschbandīya. L’urden Qādirīya è sa derasà en il 17avel tschientaner nà da l’Anatolia, nua che quel era gia vegnì introducì en il 15avel tschientaner dal poet e misticher Eşref Rumi (mort il 1469).
En rom da la Segunda Guerra mundiala e dal holocaust èn vegnids persequitads e mazzads ils Gidieus dal Balcan cun excepziun da la Bulgaria e da l’Albania. Ils paucs survivents èn emigrads il 1948 en l’Israel. Nagin stadi dal Balcan – abstrahà da la Tirchia – dispona oz anc d’ina minoritad gidieua pli gronda.
Posiziun e cunfins
La Peninsla dal Balcan cumpiglia ina surfatscha da radund 500 000 kilometers quadrat, inclus las inslas situadas davantvart. Vers vest vegn la peninsla cunfinada da la Mar Adriatica, vers sidvest da la Mar Ionica, vers sidost da la Mar Egeica e la Mar da Marmara e vers ost da la Mar Naira.
En il nord, vers l’intern dal continent europeic, exista nagina lingia da cunfin geografica. Sco cunfin settentriunal da la Peninsla dal Balcan vegnan per ordinari inditgads ils flums Danubi e Save. Opiniuns divergentas datti surtut areguard la cunfinaziun en il nordvest ed en la part inferiura dal Danubi. Uschia inditgeschan intgins auturs la Kupa, per ordinari però l’Una (omadus flums laterals da la Save) sco cunfin al nordvest. En l’emprim cas vegn la Croazia Centrala attribuida al Balcan, en il segund cas betg. In’ulteriura definiziun usitada considerescha il Golf da Triest e la val da Ljubljana sco punct il pli al nordvest e maina silsuenter il cunfin medemamain sur Save e Danubi fin a la Mar Naira.
D’eleger la lingia Danubi-Save-Kupa sco cunfin al nord è succedì (geograficamain) a moda arbitraria. Quai sa lascha però giustifitgar istoricamain, perquai che la surfatscha che vegn designada uschia (ensemen cun la Rumenia e senza il Montenegro, la Dalmazia e las Inslas Ionicas) ha furmà la gronda part dal territori europeic da l’Imperi osmanic da la fin dal 15avel tschientaner fin en il 19avel tschientaner. Il flum Kupa furma il cunfin natiral tranter la Slovenia e la Croazia en il sidost, la Save sparta la Croazia da la Bosnia ed il Danubi, il segund grond flum europeic (suenter la Volga), furma in cunfin natiral tranter la Bulgaria, la Serbia e la Rumenia.
Tar la noziun Balcan tutgan mintgatant er la Valachia e la Moldavia (quai che maina a surposiziuns tranter la noziun geografica e la noziun istoric-politica). Darar vegn er fatg diever da la lingia directa tranter Triest ed Odessa sco cunfinaziun.
Reliev
thumb|220px|L’Olimp (Grezia) La Peninsla dal Balcan posseda in reliev fitg exprimì e dispona pervi dals impediments en furma da muntognas be da paucas vias da traffic natiralas. Sulettamain la chava da Morava-Vardar traversa la part centrala da la Peninsla tranter la Mar Egeica ed il Danubi en si’entira lunghezza. Parallel tar la costa dal sidvest tanscha la Muntogna Dinarica, per gronda part carstica, la quala è be malamain accessibla. Quella furma in cunfin climatic e cultural marcant vers la regiun mediterrana.
L’intern da la Peninsla dal Balcan è segnà da l’in sper l’auter d’autas muntognas e da cuntradas da batschigls. Ils batschigls fan ubain part sco poljen da la structura carstica, ubain ch’i sa tracta da foppas tectonicas. Regiuns bassas d’in auter tip furman en pli las planiras da flums u vastas surfatschas alluvialas (surtut tar ils flums Save e Danubi). Sco veglia regiun da cultura èn las citads per il pli vegnidas fundadas en lieus geografics privilegiads per lung da la costa u dals flums. La cultura citadina antica da la regiun è sa sviluppada sut l’ensaina da las relaziuns politicas, geograficas e culturalas da la Grezia ed è vegnida extendida sut ils Romans sistematicamain sur las ulteriuras parts da la Peninsla dal Balcan. Ina renovaziun urbana ultra da la cuntinuitad da las citads maritimas commerzialas ha però pir gì lieu suenter il temp da la migraziun dals pievels cur ch’èn cumparids ils Osmans; quels han surtut integrà las parts centralas da la Peninsla dal Balcan a moda sistematica en lur sistem economic.
Tant la costa dal vest (Slovenia, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Montenegro, Albania, Grezia) sco er la costa da l’ost da la Peninsla dal Balcan (Rumenia, Bulgaria, Tirchia, Grezia) èn plain sfendaglias e sutdivididas en numerusas inslas e peninslas.
Auas
La gronda part dals flums ed auals da la regiun tutgan tar l’intschess idrografic da la Mar Naira. L’intschess idrografic da la Mar Egeica e (surtut) Mar Adriatica cumpiglia percunter be paucs flums che mainan l’aua a la surfatscha.
Savens mainan ils flums da la Peninsla dal Balcan tras chavorgias profundas. Surtut la Porta da fier al cunfin tranter la Serbia e la Rumania, nua ch’il Danubi rumpa tras las Carpatas, ha furmà fin en il 20avel tschientaner in impediment considerabel per la navigaziun. Las parts inferiuras dals flums, suenter che quels han bandunà la regiun muntagnarda, èn alura segnads da planiras alluvialas.
Ils trais pli gronds lais da la peninsla èn il Lai da Scutari (grondezza maximala 570 km²), il Lai d’Ocrida (362 km²) ed il Lai Prespa (273 km²) che sa chattan tuts en il sidvest dal Balcan.
Clima
La Peninsla dal Balcan è situada en la zona da transiziun tranter il clima mediterran ed il clima continental. La costa dal vest è exponida fermamain als vents dal vest; ma gia en curta distanza da la costa retegna la muntogna quels, uschia che las parts dal Balcan situadas davosvart èn segnadas d’in clima continental cun envierns cun bler naiv. In’influenza sin il clima ha er il grip carstic: questas regiuns che fissan uschiglio segnadas d’in clima plitost umid, èn pli sitgas, damai che l’aua na defluescha betg a la surfatscha e na vapurisescha uschia er betg.
Pervi da sia posiziun e topografia è la Peninsla dal Balcan segnada da sistems da vents che modifitgeschan fermamain il clima. Da numnar èn surtut la bora fraida ed il favugn chaud en la muntogna sco er sistems da vent stagiunals sco košava, meltemi e scirocco.
Vegetaziun
thumb|200px|Zonas da vegetaziun tenor Frey/Lösch Areguard la vegetaziun sa lascha la Peninsla dal Balcan sutdivider en ina zona circumboreala u submediterrana (en la part centrala), ina zona mediterrana a las costas dal vest e dal sid e la zona pontica (vers ost), segnada il pli ferm d’in clima continental.
Pervi dal reliev exprimì, la topografia variada, la varietad climatica che resulta da quai e la posiziun subtropica è sa sviluppada sin la Peninsla dal Balcan la vegetaziun per lunschor la pli ritga e variada da l’Europa continentala. Uschia creschan per exempel en la regiun betg main che 160 differentas spezias da plantas da lain. E tranter las spezias da flurs sa chattan numerusas dal terziar ch’han survivì qua il temp da glatsch (plantas da relict). Bleras spezias da plantas èn ultra da quai endemicas, vul dir ch’ellas cumparan be sin la Peninsla dal Balcan. Il medem vala per part, schebain a moda main exprimida, er per la fauna.
Populaziun
Sin la Peninsla dal Balcan vivan surtut Albanais, Bosniacs, Bulgarais, Grecs, Croats, Macedons, Rumens (Valachs, Aromuns), Serbs, Slovens e Tircs. Ultra da quai furman ils Roma en plirs pajais dal Balcan ina gronda minoritad etnica, pli baud er ils Gidieus sefardim ed en Rumenia e Croazia surtut Gidieus aschkenasim.
L’urbanisaziun demografica ha muntà il 2008 a valurs che tanschan da 71 % en Bulgaria sur la Grezia cun 61 %, la Croazia, la Rumenia e la Serbia cun valurs tranter 57 e 52 % fin a la Slovenia cun 48 % e l’Albania e la Bosnia ed Erzegovina cun mintgamai 47 %. La cumpart da la populaziun rurala è sin la Peninsla dal Balcan oramai fin oz cleramain pli auta che per exempel en l’Europa Centrala.
Las pli grondas aglomeraziuns en la regiun furman (situaziun dal 2011): Istanbul (8 571 374), Athen (3 737 550), Belgrad (1 659 640), Sofia (1 202 61), Zagreb (1 107 623), Thessaloniki (1 011 940), Tirana (932 110) e Skopje (668 518).
Regiun Landquart
La regiun Landquart è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è entrada en vigur il 1. da schaner 2016.
Uraziun
Uraziun significha taunt l'urer libramaing e spontanamaing scu eir il discuorrer da texts liturgics.
Cristianissem
Il cristianissem metta aint il center da sia cretta vivida il Bapnos scu l'uraziun da Gesu, culla quela el instruischa a sieus discipuls.
Islam
L'islam oblia a sieus crettaivels d'observer il salat, ün'uraziun ritualiseda tschinch voutas al di.
Vikings
thumb|350px|Territori d’origin (violet) e zonas da l’ulteriura derasaziun dals ‹umens dal nord› durant il temp dals Vikings, ca. 800–1050 (blau cler) Cun il term Vikings vegnan designadas gruppas da persunas dal territori nordic e per part er baltic che vivevan en il temp medieval tempriv (‹temp dals Vikings›, ca. 800–1050). Sco tratgs cuminaivels valan lur moda da viver naviganta e guerresca.
Tenor la percepziun contemporana furmavan ils Vikings be ina fitg pitschna part da la populaziun scandinava. Entaifer quella sa laschan differenziar duas gruppas: Tar ils ins sa restrenschevan las expediziuns da rapina en vischinanza da la riva sin ina fasa da la vita tempriva. Igl eran quai umens giuvens che sortivan per in temp dals lioms nativs en tschertga da l’aventura e cun la finamira da cuntanscher en il lontan renum e ritgezza. Pli tard daventavan els sesents sco lur perdavants e pratitgavan l’economia usitada en lur regiun. Dad els rapportan las sagas da la litteratura nordic veglia ed ils craps da runas. Tar l’autra gruppa è la rapina per lung da las costas daventada l’occupaziun per vita duranta. Sin quests guerriers fruntan ins en las annalas e cronicas franconas ed anglosaxonas. Els han gia cumenzà baud a renunziar da returnar en lur patria; en lur societad d’origin na sa laschavan els betg pli integrar e vegnivan cumbattids là sco criminals.
Derivanza dal pled
Percunter discurran ils rapports davart attatgas da Scandinavs a la costa nordafricana dal temp dals Merovings bain da ‹retgs da la mar›, da ‹stirpas da la mar› e da ‹guerriers da la mar›, ma mai da Vikings. Vers la fin dal 8avel tschientaner ha cumenzà ina seria da campagnas da sblundregiada en l’Engalterra, ma pir l’onn 879 vegn duvrà en la Cronica anglosaxona il term ‹Vikings› per questas activitads guerrescas. Ed er silsuenter cumpara el be trais giadas, numnadamain ils onns 885, 921 e 1098. I na sa tractava pia betg d’in term frequent, e quai gnanc dal temp dal domini danais sur parts da la Britannia. Vitiers vegn ch’ins collia ozendi il term ‹Viking› cun la Scandinavia, ma ch’el vegniva duvrà en la translaziun da la Bibla ed en la litteratura classica per pirataria en general. Sin craps da runas svedais cumpara il term medemamain relativamain tard. La furma feminina vestrvíking datescha schizunt d’in temp ch’ils viadis da rapina vers l’ost stuevan gia esser vegnids sistids, pertge che la correspundenza austrvíking n’è betg tradida. Sin craps da runas danais cumpara ‹Viking› a partir da l’entschatta dal 11avel tschientaner.
L’origin dal term è damai contestà. L’expressiun germana vík designescha in ‹grond golf en il qual la riva va enavos›, tenor intgins perscrutaders pia las zonas d’abitadi oriundas dals Vikings. Tar questa furma da colonisaziun sa tracti però d’in proceder general che na sa restrenscha tuttavia betg be als Vikings. Perquai èsi intschert, schebain il term vík saja insumma collià cun la furmaziun da l’expressiun ‹Vikings›. Sco cunterargument pon ins schizunt far valair ch’ils Vikings sezs han per ordinari colonisà inslas e betg golfs: uschia per exempel l’Île de Noirmoutier a la sbuccada da la Loire, l’insla davant Jeufosse e l’Île d’Oissel en la Seine, l’insla Camargue en il Delta dal Rodan, la peninsla Walcheren en il Zeeland dals Pajais Bass, plinavant l’Isle of Thanet, l’Isle of Sheppey ed autras pli, surtut però las Orcadas en il vest e nord da la Scozia e las inslas da la Mar Irlandaisa (p.ex. Isle of Man) resp. l’insla Groix nua ch’ins ha mintgamai chattà fossas cun bartgas.
Tenor in’autra teoria è il term ‹Vikings› collià cun l’expressiun latina vīcus che designescha in lieu abità. Ins renviescha en quest connex als blers nums da citads che fineschan sin -wik. L’abstractum feminin víking na sa lascha però betg explitgar cun questa tesa. Savens vegn er renvià al vegl term Vik sco denominaziun per il Fiord dad Oslo. Tenor questa explicaziun sa tractassi tar ils Vikings pia oriundamain da sblundregiaders oriunds da la regiun da Vik. Quai para però pauc probabel, damai che la glieud da questa regiun na chatta nagliur menziun speziala en connex cun campagnas guerrescas. Per reducir il dumber da las tesas pussaivlas pretenda la perscrutaziun pli nova ch’i stoppia a medem temp vegnir explitgà il svilup parallel da l’abstractum feminin víking per ‹viadi da viking›. Questa premissa n’adempleschan ni las explicaziuns preschentadas survart, ni las ulteriuras che partan dal vegl nordic u er da linguas vischinantas (sco per exempel da l’anglofris). Tut en tut n’exista pia nagin consens areguard la derivanza dal pled.
Svilup dal term
thumb|170px|Crap da Tirsted (Danemarc) La noziun ‹Viking› n’è mai vegnida duvrada sco denominaziun per in’etnia, quai cumbain ch’ils auturs dal temp modern als s’imaginavan plitost sesents en il sid e vest da la Scandinavia e main en l’ost.
Ils pleds víkingr e víking han enconuschì differents svilups areguard lur muntada. Víkingr è vegnì connotà a moda adina pli negativa, uschia che umens d’ina tenuta nobla e regents n’al pudevan betg pli duvrar. Percunter pudeva tuttavia vegnir ditg dad els ch’els gievan cun la bartga ‹sin viadi da viking›. Il retg Harald II e ses frar Gudröd gievan per exempel savens la stad «en la Mar dal vest u en ils pajais da l’ost sin viadi da viking». Tar quests viadis da viking sa tractavi da campagnas da sblundregiada privatas u ch’ins s’univa a furmaziuns organisadas. Ma ils viadis n’eran betg colliads inevitablamain cun sblundregiadas.
En la saga da Gunnlaugr Ormstunga va l’erox sin viadi da viking e visita l’emprim Nidaros, alura il retg Æthelred, viagia la finala da là en l’Irlanda, tar las Orcadas ed a Skara en il Gotland dal Vest, nua ch’el sa trategna in enviern tar Jarl Sigurd, e la finala en Svezia tar il retg Olof Skötkonung. Da rapiments e butins na vegn però ditg nagut en quest text.
L’istorgia dal term sa lascha divider en duas fasas, en las qualas quel sa differenziescha areguard ses cuntegn. L’emprima cumpiglia l’apparientscha dal term en ils texts dal nordic vegl che tanschan fin en il 14avel tschientaner; la segunda, la fasa moderna, tanscha enavos fin en il 17avel tschientaner.
Funtaunas anglosaxonas
La pli veglia menziun dal term vícing è bain cuntegnida en la Cronica anglosaxona. Là cumpara el ensemen cun ils pleds scip-hlæst (= chargia dal bastiment) e dene (= Danais). Ils corps dals umens vegnan descrits sco la chargia dal bastiment. L’onn 798 èn ils attatgaders anc vegnids numnads Danais. Il 833 vegn alura discurrì en connex cun ils attatgaders da «chargias dals bastiments cun Danais». Ed il 885 vegnan las chargias dals bastiments numnadas «Vikings». En il 9avel tschientaner han ins resguardà ils Vikings – en accordanza cun l’origin dal pled – sco rapinaders ch’arrivan sur la mar. Che las cronicas n’han betg numnà immediatamain ils Danais Vikings lascha supponer ch’ins na quintava betg cun lur apparientscha ordaifer lur proxim territori.
La poesia ‹The Battle of Maldon› descriva ils Vikings sco rotscha guerresca che pretenda daners da liberaziun. Geograficamain sa referescha la poesia al territori da la Mar da l’Ost. Circa dal medem temp datescha in epos che sa basa sin il cudesch Exodus. En quel vegn discurrì en connex cun la schlatta da Ruben da guerriers da mar e duvrà il term «Vikings da la mar». Questas duas attestaziuns cumprovan ch’il term vegniva duvrà avant l’expansiun nordgermana en l’Engalterra e sa referiva damai (era) ad expediziuns da sblundregiada e conquistas che n’eran betg vegnidas iniziadas d’in retg. Da quest temp furmavan pia sblundregiadas en vischinanza da la riva a basa privata las experientschas primaras cun ils Vikings. E quellas èn da situar anc avant il temp dals Vikings sco tal. Las invasiuns organisadas cun l’intent da schlargiar il domini ch’han gì lieu dal temp dals Vikings sezs vegnan attribuidas als ‹umens dal nord› ed als Danais, però betg als Vikings.
La colliaziun dal term ‹Vikings› cun in’attatga nà da la mar è in element che sa tira tras tut las funtaunas anglosaxonas. I vegn schizunt fatg la differenza tranter forzas terrestras e Vikings: En la cronica da l’onn 921 vegn relatà dal cumbat da l’armada danaisa en l’Anglia da l’Ost cunter Edward sco in cumbat des landheres ge thara wicinga (da las forzas terrestras e dals Vikings). Tar omaduas gruppas sa tracti da Danais, ils bastiments sustegnevan las forzas terrestras.
Sper las funtaunas anglosaxonas cumpara il term ‹Vikings› er en texts irlandais, numnadamain sco pled d’emprest uicing, ucing u ucingead.
Litteratura dal nordic vegl
Entaifer la litteratura dals skalds, ils poets medievals da la Scandinavia, è la pli veglia utilisaziun dal pled da chattar tar Egill Skallagrímsson (910–990). Egill represchenta il tip da saga dals Vikings. Ma dal temp ch’el ha scrit ses epos enconuscheva la concepziun eroica da la vita da Viking apparentamain gia ina tradiziun pli lunga. I dat numnadamain en egl che l’autur na s’exprima insumma betg davart ils aspects socials, las famiglias, ils participants u ils motivs dal moviment dals Vikings ed er betg davart structuras da dretg u militaras, mabain parta apparentamain dal fatg che tut quai saja enconuschent als lecturs resp. auditurs.
Ma bainbaud è sa messa tras, surtut en Svezia, la muntada pegiurativa dal pled. Quai è stà il cas dal temp ch’il commerzi ha cumenzà a daventar pli impurtant; ord vista dal commerziant muntavan ils Vikings numnadamain in privel. Insumma paran ils Vikings d’avair gì ina muntada main impurtanta en il territori da la Mar da l’Ost. Sch’i constat ch’il leidang (l’obligaziun da las regiuns da tschentar in bastiment cun equipament da guerra) deriva oriundamain da la Svezia, alura n’è bainbaud restà là nagin spazi pli per campagnas da sblundregiada privatas. Mintga furma da campagna guerrila era numnadamain suttamessa a la controlla dal retg. Perquai han las iniziativas privatas stuì sa spustar sin il commerzi. Per ils viadis vers ost, sur ils flums da la Russia, vegniva duvrà il term dals Varegs ch’è limità strictamain a quest territori.
En la Norvegia han ins la finala cumenzà a proceder cunter ils Vikings en l’agen pajais. En sia chanzun da regurdientscha davart Olav il Sontg dat Sigvald il Skald perditga ch’el haja cumbattì cun tutta forza la pirataria en l’agen pajais.
Craps da runas
En inscripziuns dal nordic vegl sin craps da runas (11avel tschientaner) cumpara il term Viking tant a moda neutrala sco er en ina muntada ch’è colliada cun respect e veneraziun. En il segund cas vegn il pled duvrà sco sinonim da drengr che munta tant sco ‹um valurus ed onuraivel›. En quests texts na chatt’ins nagin Viking che lavurass cun l’arader; els vegnan preschentads sco umens che sa chattan a l’ester cun la spada enta maun.
Litteratura originara ordaifer il territori scandinav
A medem temp vegnan titulads en la litteratura translatada dal latin pirats, bandits ed auters canagls sco ‹Vikings›. En ina fasa tempriva è il term vegnì duvrà da persunas ordaifer la Scandinavia e da cristians en ina muntada pegiurativa e cun in tschert respect. Tar ils Vikings sa tractavi d’attatgaders violents. Adam von Bremen scriva: «Els èn propi pirats, quels ch’els numnan Vikings e nus umens da fraissens». Repetidamain numna el ils pirats Ascomanni, umens da fraissens (probablamain faschond allusiun a la planta usitada tar la construcziun da la part dals bastiments che sa chattava sur l’aua).
En las funtaunas dal Reginavel francon dal Vest na cumpara il term ‹Vikings› betg. Enstagl vegn adina discurrì tar campagnas da sblundregiada dals ‹umens dal nord›. En diversas annalas ed agiografias vegn menziunada lur crudaivladad sco tratg caracteristic.
En la Cronica anglosaxona na vegn betg fatg menziun speziala da la crudaivladad dals Vikings. Quai è percunter plitost d’attribuir a la tematica ed a l’intent da la descripziun, numnadamain da mussar co che la chasa Wessex è vegnida a la pussanza e da descriver il cumbat d’Alfred il Grond.
Temp medieval cristian
thumb|160px|Pagina or da la ‹Heimskringla› (ca. 1230) Suenter l’onn 1100 vegn la denominaziun ‹Vikings› adina duvrada pli savens a moda pegiurativa. Quai deriva surtut dal fatg ch’els na sa tegnevan tar lur campagnas guerrilas betg vi da las reglas continentalas. Quellas protegivan da princip baselgias e claustras, las qualas èn daventadas per ils guerriers pajauns ina preda che sa laschava gudagnar tgunschamain. En quest reguard cumparan ils Vikings en las descripziuns en ina posiziun sumeglianta a las rotschas da chavaltgaders ungarais. Er qua na sa tractavi betg da campagnas militaras cun l’intent da schlargiar la sfera d’influenza, mabain da campagnas da sblundregiada.
En il 12avel tschientaner dovra per exempel ina poesia che regorda ad Olav Tryggvason il term ‹Viking› sco sinonim da ‹bandit› u ‹malfatschent›. Ed en la litteratura religiusa da quel temp vegn víkingr translatà cun raptor, praedo etc. Il term n’è uss betg pli limità a la Scandinavia, mabain cumpiglia er inimis pajauns ch’èn da chasa lunsch en il sid.