cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temp da crap
Temp da crap mesaun u mesoliticum
Periodas da transiziun cumparegliablas existan en differentas parts dal mund durant fitg differents temps. En la Levanta per exempel datti be in fitg curt temp da transiziun fin ca. 6000 a.C., il qual na sa numna qua er betg mesoliticum, mabain epipaleoliticum.
Temp da crap tardiv u neoliticum
thumb|220px|Cheramica lineara Il cumenzament dal temp neolitic vegn oz definì sur la transiziun vers la moda da cultivar producenta, vul dir vers la cultivaziun da plantas e l’allevament d’animals (revoluziun neolitica). Questa transiziun ha lieu en las differentas parts dal mund durant fitg differents temps. En la Levanta per exempel ha il temp da crap tardiv cumenzà cun il neoliticum precheramic ca. 9500 a.C., è alura sa derasà en l’Anatolia e sur il Balcan, fin ch’el ha cuntenschì vers 5600 a.C. l’Europa Centrala. Intgins abitants da regiuns allontanadas sa chattan anc oz tecnologicamain en il temp da crap tardiv.
Spazis culturals regiunals e temporals unitars sa laschan uss definir bundant pli savens a basa dals chats archeologics che quai ch’igl è il cas en las epocas precedentas.
En l’Europa Centrala cumenza il neoliticum cun la cheramica lineara tranter ca. 5600 e 4900 a.C. Sin terren tudestg suonda la Cultura da Rössen, vers ost la cheramica ornamentada cun pitgs. En l’Europa dal Sidost ed en il spazi dal Danubi sa furman da las culturas neoliticas temprivas atgnas culturas (p.ex. la cultura da Lengyel e la Cultura da Baden fin vers las culturas tardivas dal neoliticum da Vinča en il spazi serb-rumen e Tisza en l’Ungaria).
Emprimas emprovas d’elavurar metals han gì lieu en il 8avel millenni a.C. L’emprim èn quellas sa limitadas a metals prezius purs sco aur, argient ed arom ed a l’elavuraziun da cliniez. Per utensils ed armas n’eran quests metals loms betg adattads senza legas.
Enconuschents chats d’umans dal temp neolitic ch’èn sa mantegnids bain furman tranter auter l’um da Kennewick ed Ötzi.
Transiziun vers l’epoca da metals
Blers utensils ed armas èn anc vegnids producids cun las materialias cumprovadas, per part er cun il nov material en il vegl linguatg da las furmas; ma relativamain spert cumparan furmas innovativas per propi. Ins ha sviluppà tecnicas d’elavuraziun da metal fundamentalas sco il culaditsch da metal. Quel ha pussibilità da producir per l’emprima giada en seria utensils da cumparsa sumeglianta.
Barcelona
Turissem
L’onn 2014 èn arrivads en la citad 7,8 milliuns turists registrads uffizialmain en hotels, entant che quai eran stads il 1990 1,7 milliuns. Il dumber da pernottaziuns è creschì en quest interval da 3,8 milliuns sin bundant 17 milliuns e la cifra da giasts ch’èn arrivads cun sgols internaziunals è schizunt creschida per diesch giadas dapi il 1990. Tranter las citads europeicas visitadas il pli savens sa chatta Barcelona sin plaz 4, suenter Paris, Roma e Londra. Damai che Barcelona ha in dumber d’abitants bundant pli pitschen che questas trais citads, discurr’ins qua – sco per exempel er a Venezia – dad overtourism.
Traffic
Barcelona furma in punct da traffic central da la RENFE, la viafier statala spagnola. Il traject da trens ad auta sveltezza tranter Madrid e Barcelona è avert cumplettamain dapi il 2008; dapi il 2013 curseschan er trens ad auta sveltezza en direcziun da Paris Gare de Lyon, Lyon, Marseille e Toulouse. RENFE e la viafier statala catalana Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya (FGC) mainan er ina vasta rait da viafier urbana (numnada Rodalies).
L’interpresa da transports publics da Barcelona, Transports Metropolitans de Barcelona (TMB), gestiunescha ina fitg spessa rait da metros, trams e lingias da bus localas.
Dapi il 2007 exista ina rait da staziuns da locaziun da velos e dapi il 2015 er staziuns dad e-bicing. Ultra da quai sa chattan en vischinanza da la Placa Catalunya numerusas fatschentas da velo che dattan ad emprest quels per girs turistics.
La rait d’autostradas enturn Barcelona è fitg spessa. En il center da la citad han las vias ina structura sco ina tavla da schah; per gronda part sa tracti da vias a direcziun unica. Ina da las pli impurtantas vias è l’Avinguda Diagonal che tanscha dal nordost vers il sidvest tras l’entira citad. Barcelona ha però problems considerabels cun la spessezza dal traffic, la quala ins emprova da reducir cun novs concepts da sviament. Er las pussaivladads da parcar en il center da la citad èn fitg limitadas.
Barcelona sa lascha cuntanscher bain sur l’atgna plazza d’aviaziun El Prat, ma er nà dals eroports da Girona, Reus e Lleida-Alguaire. Tut las plazzas aviaticas situadas ordaifer la citad disponan d’in access a la viafier d’auta sveltezza AVE per pudair cuntanscher svelt il center da la citad ed èn colliadas cun las autostradas che mainan vers la chapitala catalana.
Il port da Barcelona è in dals pli gronds ports da l’Europa e da la Mar Mediterrana. Quel è partì en trais parts: il Port Vell, il grond port industrial situà sutvart il Montjuïc, il Port Franc de Barcelona, dal qual partan navs-ferra e cruscheras, ma er navs a containers, ed il Port Olímpic, il pitschen port da jachts ch’è vegnì bajegià il 1992.
Furmaziun
A Barcelona sa chattan tschintg universitads publicas. Sper l’Universitat de Barcelona ch’è vegnida fundada l’onn 1450 èn quai l’Universitat Autònoma de Barcelona (fundada il 1968), l’Universitat Politècnica de Catalunya (fundada il 1971), l’Universitat Pompeu Fabra (fundada il 1990) e l’Universitat Oberta de Catalunya (fundada l’onn 2000). Daspera existan numerusas scolas autas privatas.
La citad è fitg populara tar students da barat da l’exteriur che passentan in u dus semesters per exempel a l’Universitat Politècnica de Catalunya u a l’Universitat Autònoma de Barcelona (a Cerdanyola del Vallès). En tals cas èsi d’avantatg d’avair enconuschientschas dal catalan, damai che la gronda part da las prelecziuns vegnan dadas en catalan; i vegnan però er purschidas prelecziuns en spagnol u franzos ed adina dapli en englais.
Sport
thumb|200px|Camp Nou La pli enconuschenta uniun da sport è il FC Barcelona, dal qual il stadion Camp Nou vala sco pli grond stadion da l’Europa. Sper diversas occurrenzas grondas da ballape (t.a. final da l’UEFA Champions League 1998/99) han gì lieu a Barcelona ils gieus olimpics da stad dal 1992 e divers campiunadis mundials (t.a. da nataziun il 2003 e 2013 ed il final dal campiunadi mundial da ballamaun 2013) ed europeics (t.a. atletica leva 2010). Ultra da quai è Barcelona enconuschent per sias cursas da furmla 1 (dapi il 1991 sin il Circuit de Catalunya en il nord da la citad, pli baud sin il Circuit de Montjuïc ed il Circuit de Pedralbes).
Temp da crap
Transiziun vers l’epoca da metals
Medemamain han ins sviluppà emprimas tecnicas da la prospecziun (vul dir da la tschertga sistematica suenter giaschaments) e da gudagnar minerals d’arom en chavas avertas (minieras). Il svilup da l’elavuraziun d’arom ha pussibilità da mitigiar la stretga da provediment d’arom pur. Questa tecnica ha pli tard er servì a gudagnar zin, zinc e plum ed ha tschentà la basa tecnologica per il temp da bronz da pli tard. Igl ha gì lieu in’emprima ierarchisaziun cumprovabla, ina classa superiura è sa furmada, la quala controllava l’explotaziun ed elavuraziun dal metal ed ils commembers da la quala vegnivan mintgamai sepulids cun objects da fossa ordvart ritgs.
Las colonias en l’Europa Centrala vegnan tendenzialmain pli pitschnas, ma èn persuenter fortifitgadas pli ferm. Quellas sa chattavan oravant tut sin collinas. Surtut en la regiun da la Mar Mediterrana ha il svilup da la tecnologia d’arom manà ad in commerzi a lunga distanza adina pli intensiv.
Cunfinaziun temporala
Igl è ordvart difficil da vulair definir ils cunfins temporals da las singulas epocas e stgalims. Quai è per l’ina d’attribuir a la situaziun da chats che dependa da las relaziuns geologicas, da l’utilisaziun u surbajegiada posteriura da terren ed auter. Ils cunfins dals stgalims e las fasas da transiziun sa differenzieschan er d’ina regiun a l’autra. E tschertas sutdivisiuns cumparan be en tscherts territoris. Malgrà tuttas difficultads suonda qua l’emprova da porscher ina survista dal temp da crap en furma cronologica:
Umans dal temp da crap
thumb|320px|Derasaziun da l’uman Sco emprims represchentants dals ominins ch’utilisavan utensils valan Homo habilis e Homo rudolfensis; singuls chats d’utensils vegnan però er attribuids a Paranthropus robustus or dal circul dals Australopithecina. Il Homo erectus ch’als suonda è gia sa servì tant d’utensils sco er dal fieu. Il Homo floresiensis da cumparsa plitost pitschna – ch’ins ha scuvert pir il 2003 e ch’ha vivì fin avant radund 50 000 onns sin l’insla indonaisa Flores – è tut tenor stà in descendent direct dal Homo erectus. Tut questas spezias dal gener Homo èn d’attribuir al paleoliticum vegl ed a sias culturas d’utensils a glera e da cugns a pugn. A basa d’extrapolaziuns suppon’ins ch’igl existivan da quel temp sin terra be paucs dieschmilli individis.
Sco tip d’uman dal paleoliticum mesaun per propi vala per blers umans l’uman da Neandertal ch’è sa sviluppà avant radund 200 000 onns en l’Europa or da Homo erectus / Homo heidelbergensis. A medem temp ha gia gì lieu da quel temp en l’Africa la transiziun dal Homo erectus al Homo sapiens, pia a l’uman modern.
Ils emprims umans moderns en l’Europa – avant radund 35 000 onns – èn stads ils umans da Cro-Magnon. Al cumenzament dal paleoliticum tardiv han l’uman da Neandertal e l’uman modern anc vivì varsaquants millennis in sper l’auter; intgins perscrutaders vesan en las culturas da l’Aurignacien (Homo sapiens) e dal Châtelperronien (uman da Neandertal) che cumparan quasi a medem temp ina differenziaziun pussaivla areguard lur relasch material, quai ch’è però contestà. Avant ca. 30 000 onns è l’uman da Neandertal mort ora; l’uman modern è sinaquai daventà il purtader da tut las culturas che duevan suandar.
Nutriment
Funtauna da nutriment dals chatschaders e rimnaders ha furmà sur lung temp tut quai che sa laschava chattar en l’ambient natiral da l’uman: plantas, fritgs, sems, ragischs, bulieus, mel, ovs, charn, pesch e molluscs. Latg e products da latg na stevan betg a disposiziun avant la domesticaziun d’animals da pastgira; medemamain mancavan da quel temp las furmas cultivadas da fritgs, legums e graun che duevan pli tard daventar la funtauna da nutriment principala.
Ils umans vivevan en pitschnas stirpas che giravan cun lur preda en il ritmus da las stagiuns. Studis pli novs han mussà che l’uman dal temp da crap retirava radund dus terzs da si’energia da nutriment animalic e be in terz da funtaunas vegetalas.
A la fin da l’ultim temp da glatsch è la fauna en l’Europa sa midada cumplettamain: Ils animals gronds sco ils mamuts e diversas spezias da rinoceros ed elefants, sin ils quals ins aveva fatg chatscha fin qua, èn morts ora. Animals pli pitschens sco tschiervs, bovs, chavals e portgs han furmà da qua davent las spezias da preda impurtantas. Gia en il decurs dal mesoliticum han ils umans tegnì emprimas da questas spezias d’animals en lur lieus d’abitar ch’èn uss daventads stabels. Nutriment vegetal ha survegnì pass per pass ina pli gronda muntada, damai ch’il clima miaivel ha laschà crescher dapli plantas ed en ina pli gronda variaziun.
Ina da las pli impurtantas invenziuns da l’uman ed ina cesura ordvart marcanta ha furmà la revoluziun neolitica, vul dir la cultivaziun intenziunada da nutriment (agricultura) e l’allevament d’animals. Pir quai ha pussibilità da daventar sedentar per propi, da cultivar ulteriura vivonda, da duvrar l’avanzament per far provisiuns e da far cun tut intenziunadamain ed a lunga distanza commerzi. E betg il davos ha quest svilup manà ad in’explosiun demografica, perquai che dapli umans pudevan vegnir saziads. Per ils singuls individis è la situaziun alimentara però sa pegiurada uschia en media (pli pitschna cumpart da proteins, fominas tras nauschas racoltas), quai ch’è tranter auter sa mussà en il fatg che la grondezza dals umans è sa reducida in pau en cumparegliaziun cun ils chatschaders e rimnaders. Tals svilups perscrutescha la paleopatologia. Quella mussa er che la populaziun ch’aveva vivì avant a moda pauc concentrada è uss daventada l’unfrenda da malsognas infectusas che n’eran betg stadas enconuschentas fin qua. L’agricultura ha er pussibilità ina pli gronda differenziaziun sociala, damai che betg pli l’entira populaziun creschida era occupada cun gudagnar nutriment.
Abitadis
thumb|220px|Reconstrucziun d’in abitadi dal temp da crap tardiv Nua che sa purschevan sin fundament da las premissas geologicas taunas, han ins fatg diever da vegl ennà da quellas sco refugi e suttetg. Uschiglio han ins fin uss chattà per il paleoliticum tempriv be tschertgels da crappa artifizials che sa laschan interpretar sco restanzas d’avdanzas. Probablamain han ins cumenzà gia avant 2 milliuns onns a fixar roma u pitschens bists tras crappa ed a construir en tala moda emprimas avdanzas. La pli veglia chamona da l’Europa ha ina vegliadetgna da radund 600 000 onns ed è situada a Přezletice (sper Prag). Las chamonas a Terra Amata sper Nizza en la Frantscha dal Sid han ina vegliadetgna da radund 400 000 onns, quellas a Bilzingsleben da radund 370 000 onns.
Dal paleoliticum mesaun èn sa mantegnidas chamonas da chatschaders da mamuts fatgas dad ossa e dents lungs – probablamain en colliaziun cun pitgas ed ossa – cun fuainas a l’intern. En la Grotte du Lazaret en Frantscha ha in plan orizontal d’ina chamona ina grondezza da ca. 35 m² ed è munida cun duas fuainas; quella purscheva plaz a radund diesch persunas.
En il paleoliticum tardiv fruntan ins sin foss d’abitar. Quels tanschan da foss chavads profund en la terra fin a chamonas quasi al nivel dal terren. Per ordinari èn sa mantegnidas fuainas e foras per pals ordinadas a moda regulara, las qualas mussan ch’igl era avant maun ina surstructura stabla. Ins suppona che las chamonas sumegliavan tendas u avevan ina furma tranter tenda e chamona.
En il decurs da neoliticum, cun las emprimas culturas da purs vers 10 500 a.C., han alura er existì avdanzas solidas en las qualas vegniva abità tut l’onn. Tut tenor regiun consistivan quellas d’arschiglia, crap u lain. Avdanzas d’arschiglia èn cumprovadas da l’Orient fin en l’Ungaria, avdanzas da crap dapi passa 10 000 onns en l’Orient, edifizis da lain cun paraids fatgas d’aissas u d’entretschada surtratga cun arschiglia en territoris cuverts cun guaud. En l’Europa Centrala furmavan edifizis cun pals la moda da construir usitada.
Naginas avdanzas, mabain fossas e/u lieus da cult furman ils megalits u dolmen derasads surtut en l’Europa dal Vest.
Picturas
Petroglifas numnan ins maletgs e represchentaziuns graficas ch’èn vegnidas engravadas sin crap. Ins suppona che quellas avevan per la societad ina gronda muntada culturala e religiusa. Talas represchentaziuns chattan ins sin tut ils continents. La muntada dals simbols n’è per gronda part anc betg sclerida. Ina dataziun precisa è difficila, en general attribuesch’ins però las petroglifas al temp da crap tardiv ed als temps da metal.
Betg engravà, mabain picturà cun colur han ins las picturas da cuvels (er: picturas muralas en cuvels). Pervi da l’aura e l’erosiun èn tals maletgs sa mantegnids – sco ch’il num di gia – praticamain be en cuvels. Sco colurs han ins surtut duvrà ocher, charvun da lain sco er divers minerals; sco lioms aua, raschas e sucs da plantas. Bleras picturas mussan gia il diever da perspectivas ed er tecnicas da sfruschar e da sprinzlar èn gia vegnidas applitgadas. Enconuschents lieus da chat datti en tut il mund, uschia per exempel las bunamain 15 000 picturas muralas en la planira auta da Tassili n’Ajjer en l’Algeria, l’Uluru en l’Australia, ils enconuschents cuvels da Lascaux en Frantscha u il cuvel d’Altamira en Spagna. Cun agid da la metoda da C-14 (analisa da las colurs e dals lioms ch’èn vegnids duvrads) sa laschan las pli veglias da questas picturas datar en l’Aurignacien, pia plirs dieschmilli onns avant oz.
Sculpturas
thumb|160px|Venus dal Galgenberg (Austria Bassa) Las emprimas sculpturas mussan per il pli animals ubain figuras da dunnas cun caracteristicas sexualas fermamain accentuadas sco in grond pèz u ina batschida lada (figurinas da Venus). Quellas èn vegnidas fatgas da crap u arschiglia, ma er da material passager sco lain u ossa, sco la pli veglia represchentaziun d’in uman, la Venus vom Hohlen Fels ch’ins ha chattà sin la Schwäbische Alb. Tschertas parts da las statuettas femininas èn darar furmadas en detagl, uschia per exempel la fatscha u la bratscha. La tesa ch’i sa tractia tar questas figurinas da dieuas da la fritgaivladad e d’indizis per in matriarcat na vegn strusch pli fatga valair en la scienza.
Las figuras d’animals ch’èn vegnidas chattadas èn percunter segnadas d’in natiralissem surprendent; savens vegnan ils animals represchentads en posiziun da fugia u il mument dal culp mortal. Ozendi vegnan quellas interpretadas sco objects per evocar il success da chatscha.
Ina da las pli enconuschentas sculpturas dal paleoliticum tardiv è la Venus von Willendorf (Austria) d’in’autezza dad indesch centimeters. Daspera exista er ossa engravada, la quala na sa lascha però strusch interpretar. Represchentaziuns dad umens èn bundant pli stgarsas; tar quellas n’èn las caracteristicas sexualas per ordinari betg accentuadas spezialmain, simbols da fallus sco sculpturas cumparan pir pli tard. Bain però existan picturas da cuvels davart questas tematicas.
Musica
Sco pli vegls instruments da musica ch’èn sa mantegnids valan flautas d’ossa ch’èn medemamain vegnidas chattadas sin la Schwäbische Alb e ch’han ina vegliadetgna da ca. 35 000 onns. Ulteriuras flautas derivan dal cuvel Hohle Fels sper Schelklingen e dal cuvel da Geißenklösterle. Tar las flautas da quest ultim lieu da chat datti indizis ch’ellas na derivian eventualmain betg da l’uman modern (Homo sapiens da l’epoca da Cro-Magnon), mabain da l’uman da Neandertal: Las lavurs da collar ed isolar èn numnadamain – uschia suppon’ins – vegnidas fatgas cun rascha da badugn.
Religiun
Premissa per il svilup da religiun è in’abilitad da discurrer avanzada che cumpiglia er noziuns abstractas. Gia ils umans dal paleoliticum mesaun han apparentamain sepulì lur morts. Accumulaziuns da pollen pon vegnir interpretadas sco flurs u plantas agiuntadas a la fossa, er ocher sco materia prima custaivla vegniva agiuntada, en pli utensils duvrads u novs. Areguard las imaginaziuns davart ina vita suenter la mort u ils sentiments religius na san ins praticamain nagut, ils chats cumprovan tuttina l’existenza da talas ideas. Rituals u ceremonias religiusas considerescha la scienza, malgrà la situaziun da chats difficila, sco pussibels. Tscherts fastizs laschan supponer ch’i sajan vegnids inscenads sauts accumpagnads da chants.
Stgomi e commerzi
Il stgomi da nutriment, material ed utensils en proxima vischinanza sa lascha gia supponer per las emprimas culturas dal temp da crap. Impurtants bains han ins gia transportà baud sur lungas distanzas. Chats da conchiglias a l’intern dal pajais vegnan interpretads sco parts da cliniez; crap da fieu (silex) ed autras materias adattadas per la construcziun d’utensils e d’armas èn, sco impurtantas materias primas dal temp da crap, schizunt vegnidas derasadas sur rutas da commerzi.
UNESCO
200px|thumb| [[Datoteca:UNESCO_logo_English.svg|220px|center]] L’UNESCO (englais United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, rumantsch Organisaziun da las Naziuns unidas per l’educaziun, la scienza e la cultura) è in’organisaziun internaziunal ed a medem temp ina da las 17 organisaziuns spezialisadas da las Naziuns unidas. Ella ha sia sedia a Paris (Frantscha). Actualmain èn represchentads 195 commembers en l’UNESCO sco er 9 commembers associads.
Incumbensas
150px|thumb|Sedia principala da l’UNESCO a Paris Tar las incumbensas da l’UNESCO tutgan la promoziun da l’educaziun, da la scienza e da la cultura sco er la communicaziun e l’infurmaziun. Il contract da fundaziun è vegnì segnà ils 16 da november 1945 a Londra da 37 stadis ed è entrà en vigur ils 4 da november 1946 suenter esser vegnì ratifitgà tras 20 stadis. L’emprim directur general è stà Julian Huxley.
Da las experientschas da la Segunda Guerra mundiala han ils stadis fundaturs tras la suandanta conclusiun: «Ina pasch che sa basa exclusivamain sin cunvegnas politicas ed economicas tranter regenzas na po betg chattar il consentiment unanim, duraivel e sincer dals pievels dal mund. La pasch sto – sch’ella na duaja betg far naufragi – esser francada en la solidaritad spiertala e morala da l’umanitad.» En il medem senn constatescha il preambel da la constituziun da l’UNESCO: «Damai che guerras naschan en il spiert dals umans, sto er la pasch vegnir francada en il spiert dals umans.»
Educaziun
Sin il champ da l’educaziun s’engascha l’UNESCO per l’access a furmaziun en tut il mund (Education for All). Per quest intent èn 164 stadis s’obligads da cuntanscher sis finamiras da furmaziun. Daspera tutgan er l’educaziun sanitara davart la prevenziun da drogas e da SIDA sco er la reconstrucziun dal sistem da furmaziun en territoris da catastrofa e da crisa tar ils champs da lavur. E la finala s’engascha l’UNESCO er per ina furmaziun democratica a basa dals dretgs umans.
Ultra da quai sviluppa l’UNESCO cun l’ISCED (International Standard Classification of Education) ina classificaziun per caracterisar sistems da scola. Medemamain vegnan realisads projects da scola concrets e tgiradas professuras.
In’impurtanta part da la lavur da l’UNESCO furma l’organisaziun da conferenzas interregiunalas ed internaziunalas davart ils temas furmaziun/educaziun sco er la conferenza davart la furmaziun da creschids CONFINTEA.
Scienzas
Sin il champ da las scienzas promova l’organisaziun en emprima lingia la collavuraziun interguvernamentala (oceanografia, idrologia, geologia, scienzas da l’ambient), e quai cun la finamira principala da mantegnair las spezias biologicas e las resursas d’aua da baiver.
En consequenza dal progress scientific e tecnic en las bioscienzas è s’augmentà il basegn da chattar valurs, princips e normas da la bioetica che valan a nivel internaziunal. L’UNESCO ha reagì sin quai cun laschar elavurar ils ultims onns trais decleraziuns (betg liantas) sin ils secturs da las scienzas e dals dretgs umans, las qualas èn mintgamai vegnidas deliberadas unanimamain da vart da la conferenza generala:
Cultura
140px|thumb|Logo dal Patrimoni mundial L’UNESCO s’occupa da la Convenziun da Den Haag per la protecziun da bains culturals en cas da conflicts armads dal 1954, che furma il pli impurtant instrument per la conservaziun dal bain cultural, e da la Convenziun cunter il commerzi illegal cun bain cultural dal 1970, l’instrument cunter spogliaziun. Il 2001 è vegnida stgaffida la Convenziun per la protecziun dal bain cultural sut l’aua; uschia ha pudì vegnir serrada in’impurtanta largia areguard l’extensiun geografica da la Convenziun da Den Haag.
Il World Heritage Committee da l’UNESCO tgira il patrimoni mundial da l’umanitad (Convenziun dal patrimoni mundial dal 1972). Quel furma ina distincziun extraordinaria ch’è colliada cun l’obligaziun da preservaziun. Il patrimoni mundial sa cumpona dal Patrimoni cultural mundial e dal Patrimoni natiral mundial, quai che signifitga che l’UNESCO ha extendì sias agendas en ils champs da la cuntrada e da las furmaziuns natiralas (confurm al term dal monument da la natira). Gia il 1970 è vegnì lantschà il program Man and Biosphere ch’accentuescha la stretga colliaziun tranter prestaziuns culturalas e l’ambient. Da quest program fan er part ils reservats da biosfera en il senn da regiuns da model. A basa da quai è l’UNESCO er engaschada en la protecziun da l’ambient e da la natira; en consequenza dal program numnà èn sa sviluppadas impurtantas convenziun mundialas, per exempel areguard la biodiversitad.
Il 1982, a chaschun da la conferenza da l’UNESCO davart la cultura mundiala Mondiacult a Mexico, è vegnida fixada ina definiziun extendida dal term cultura. Ils 126 stadis participants han uschia substituì la concepziun elitara, burgaisa dal term cultura ed il focus europeic da cultura sin monuments ed ovras da l’art figurativ en il senn museal. L’onn 2005 ha l’UNESCO deliberà la Cunvegna davart la protecziun e la promoziun da la diversitad da las furmas d’expressiun culturalas – quasi ina magna charta da la politica da cultura. En quest context tutgan er il Patrimoni da documents mundial ch’è vegnì sviluppà en rom dal program Memory of the World dal 1992. Quel focusescha sin perditgas materialas d’impurtantas prestaziuns culturalas spiertalas (vegls manuscrits, documents originals, bibliotecas e.a.). L’october 2003 è vegnida relaschada la Convenziun da l’UNESCO per la preservaziun dal patrimoni cultural immaterial; la cunvegna è entrada en vigur l’avrigl 2006. Gia il program precedent Capodovras da l’ierta orala ed immateriala da l’umanitad ha protegì tranter il 1997 ed il 2006 furmas d’expressiun oralas sco mitus, epos e raquints sco er arts represchentativs sco musica, saut, gieus, usits, abilitads artisanalas ed autras furmas d’expressiun artistica che na s’expriman betg en ina definiziun dal term ‹ovra› en in senn material.
Politica da medias
Sin il sectur ‹communicaziun ed infurmaziun› s’occupa l’UNESCO dals problems da la societad d’infurmaziun. Ella s’engascha per la libertad da pressa e l’access ad infurmaziuns, tranter auter cun intermediar en pajais en svilup cumpetenza da medias, furmar schurnalists e gidar a sviluppar staziuns da radio resp. agenturas da novitads.
Sut il num EOLSS (Encyclopedia of Life Support Systems) tgira l’UNESCO ina vasta enciclopedia scientifica ch’è accessibla online.
Origin
Dapi il 1942 ha il minister da l’educaziun britannic Lord Butler manà a Londra discurs cun collegas d’uffizi dad otg regenzas d’exil europeicas. La finamira era da restabilir en l’Europa la furmaziun e la cultura suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala. L’Uniun sovietica ha refusà explicitamain da sa participar a las contractivas. Planisads eran oriundamain contracts bilaterals tranter ils singuls stadis. Suenter ch’ins aveva però decidì la fundaziun da las Naziuns unidas, ha il circul enturn Butler cumenzà la primavaira 1944 a sviluppar ina structura sumeglianta per l’educaziun e cultura sut il tetg da l’ONU da pli tard cun sedia a Londra. In emprim sboz per ina constituziun da l’UNESCO datescha da l’avrigl 1944. A partir da quel mument èn er ils Stadis Unids sa participads a las deliberaziuns. Ils participants europeics speravan ch’i dettia in sustegn finanzial da vart dals Stadis Unids per il temp suenter la guerra. Da vart da l’America han ins vulì duvrar l’UNESCO per furmar in’Europa democratica tenor ils agens plans.
A partir da l’avrigl 1945 èsi vegnì tar differenzas d’opiniuns tranter la nova regenza franzosa sut Charles de Gaulle ed ils ulteriurs participants da la runda da cussegliaziun. La vart franzosa vuleva che l’UNESCO sa basia sin lur atgna concepziun da cultura tenor la Revoluziun franzosa. A partir dal november 1945, suenter ina midada da la regenza da vart britannica, èn sa participads delegads cun relativamain pauc experientscha a las tractativas; en questa fasa èsi reussì als Franzos da fixar Paris sco sedia futura da l’UNESCO. Tematicamain è la discussiun s’averta da quest temp er als champs da la scienza e da la collavuraziun internaziunala.
Conferenza generala
La conferenza generala decida davart las finamiras e las lingias directivas generalas da la lavur da l’organisaziun; basa da discussiun furman ils programs che vegnan preparads tras il cussegl executiv.
Ultra da quai convochescha ella conferenzas internaziunalas, approvescha las cunvegnas statalas e tracta ils rapports dals stadis commembers; en quels sto vegnir dà pled e fatg areguard las mesiras ch’èn vegnidas prendidas per realisar las cunvegnas e recumandaziuns.
La conferenza generala elegia er ils commembers dal cussegl executiv (mintgamai per in temp d’uffizi da quatter onns). Dapi il 1995 consista quel da 58 commembers; per ordinari sa scuntran quels duas giadas l’onn.
Cussegl executiv
Il cussegl executiv furma la colliaziun tranter la conferenza generala ed il secretariat. El è responsabel per la preparaziun da l’urden dal di da la conferenza generala, per examinar il program da lavur ed il plan da finanziaziun correspundent sco er per survegliar il program da lavur ch’è vegnì deliberà dal secretariat.
Areguard la cumposiziun dal cussegl executiv sa lascha constatar en il decurs dals ultims 50 onns ina statalisaziun creschenta. Fin il 1954 valevan ils commembers sco persunas privatas, elegidas sco represchentants da la vita spiertala che duevan agir per incumbensa da la conferenza generala. Tenor ina proposta dals Stadis Unids e dal Reginavel Unì na valan ils represchentants betg pli sco independents, mabain a medem temp sco politichers che represchentan ils stadis, dals quals els derivan. Dapi il 1976 pon las regenzas ultra da quai revocar lur represchentants avant la fin dal temp d’uffizi da quatter onns e laschar remplazzar quels independentamain da lur consentiment. Elegidas vegnan tenor artitgel V alin. 2 da la constituziun da l’UNESCO persunas che disponan da l’experientscha e da las abilitads ch’èn necessarias per ademplir las obligaziuns administrativas ed executivas dal cussegl.
Secretariat
Il secretariat è sutdividì en pliras partiziuns. A la sedia principala a Paris lavuran da preschent radund 2100 collavuraturs or da 170 naziuns. Ulteriurs 700 collavuraturs èn activs sin ils 65 posts exteriurs en tut il mund.
Il secretariat vegn manà d’in directur general. Quel vegn elegì, sin proposta dal cussegl executiv, da la conferenza generala per ina perioda d’uffizi da quatter onns. Il directur sa participescha a las sesidas da la conferenza generala, dal cussegl executiv e da las cumissiuns, ma senza dretg da vuschar, ed elavura rapports davart l’activitad da l’organisaziun.
Cumissiuns naziunalas
Tar las cumissiuns naziunalas da l’UNESCO na sa tracti betg d’organs da l’UNESCO, mabain da posts naziunals da mintga stadi commember. Quellas eran gia previsas en questa furma en la constituziun da l’UNESCO e duain «metter en colliaziun cun la lavur da l’UNESCO las instanzas decisivas che sa fatschentan cun dumondas da l’educaziun, da la scienza e da la cultura». Cumissiuns naziunalas existan en tut ils stadis commembers.
Instituziuns, iniziativas e programs da promoziun
Confurm als accents tematics enconuscha l’UNESCO divers programs che stattan en connex cun l’alfabetisaziun e l’emprender per vita duranta. In segund accent furman ils dis mundials da la filosofia, dal cudesch, da la poesia, da la musica, dal svilup cultural e.a. Grond’attenziun vegn deditgada a l’ierta culturala e natirala (patrimoni mundial, patrimoni da documents mundial, bains culturals immaterials e.a.). Daspera tgira l’UNESCO differentas instituziuns e programs che sa fatschentan cun l’idrologia e l’oceanografia sco er cun ils reservats da biosfera.
Adam Quadroni
Adam Quadroni è in’impressari rumantsch da Ramosch/GR (da 48 onns), il qual candidescha per il «Prix Courage 2018». El laschava vegnir scuvert in vast cartel da firmas da construcziun en Grischun quel che ha engianads privats e la publicidad um tschient milliuns francs. Sia firma vegniva restrenschids ed el cun ina marsch stgisa arrestads. Anteriur derschader federal Giusep Nay sa metta en per el fin oz.
Pietissem
Pietissem significha ün movimaint infra il cristianissem chi s'ho sviluppo daspö il principi dal 17evel tschientiner e chi exista fin a hozindi. Il pietissem es sto istoricamaing in prüma lingia ün fenomen protestant.
Adam Quadroni
Colliaziuns
beobachter.ch
Pietissem
Segns
Ün trat caracteristic dal pietissem es l'accentuaziun cha'l cristiaun singul stopcha fer experienzcha cun Gesu Crist e river a la tschertezza da salvamaint tres üna renaschentscha consciainta. Da grand'importanza es la pietusited individuela e quella in cumünaunzas da concristiauns renaschieus in uschedittas ecclesiolas (latin per baselginas respectivmaing raspedinas).
Arkansas
thumb|200px| thumb|200px| Arkansas Arkansas (uffizialmain: State of Arkansas, pronunzià /ˈɑrkənsɔː/) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Little Rock. Sia populaziun munta a 2'855'390 abitants (2009).
Pietissem
Segns
Per part es il pietissem integro illas baselgias uffizielas, per part s'organischa'l dadour, cu impustüt il pietissem radical.
Arkansas
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 137'002 km²
Pietissem
Segns
Il motiv dad intuner la magiurennited da l'individuum ed insomma la scuvierta da la persuna i'l sen da persunalited collia il pietissem cun ün movimaint contemporaun dal temp modern tampriv, cul sclerimaint.
Moses
Moses (scrit eir Mose) es la figüra centrela dal seguond cudesch da la Tora e quella persuna chi ho do il nom als prüms tschinch cudeschs dal Vegl Testamaint respectivmaing da la Tora. In üna funcziun extaisa scu profet, mneder dals güdevs düraunt la chamineda tres il desert ed arvschider da la revelaziun divina vain el considero scu il fundatur dal giudaissem.
Persuna dispüttaivla
Fin al 20evel tschientiner valaiva Moses scu l'autur dals cudeschs chi sun tradüts suot sieu nom. Quista posiziun es passeda e nu vain accepteda hozindi da la granda magiurited dals repraschentants la scienza dal Vegl Testamaint. Ma eir l'otra opiniun extrema cha Moses nun hegia existieu brichafat nu dominescha pü las faculteds da teologia. Apparaintamaing giascha ün minz vair ed istoric i'ls raquints chi as collian cul nom Moses uschè cha Moses es dapü cu be üna figüra mitica.
Infanzia e giuventüna
Il farao vaiva cumando a las duonnas da part ebraicas da mazzer a tuots nouvnaschieus masculins. Moses gniva miss da sia mamma a l'abandun immediatamaing zieva sia naschentscha a l'ur dal Nil in üna chavagnina da channa. La figlia dal farao ho chatto al poppin e l'ho salvo. Ella tscherchaiva ad üna baglia per der bruost al iffauntin. Ed ella elegiaiva sainza savair a la mamma dal poppin. L'etomologia populera declera il nom Moses cull'istorgia dal salvamaint: "El (Dieu) l'ho trat our da l'ova". Quista decleraziun es però linguisticamaing dal sgür fosa. In varded significha Moses incirca uschè bger scu "Dieu l'ho fat per sieu figl". Üna significaziun simila accumpagna i'ls noms dals raigs dals egipts scu per exaimpel Ramses (m-s-s, ils listess trais consonants scu tar Mose[s]).
Eventualmaing es Moses creschieu sü dastrusch sper il cuort dal farao. Ma las funtaunas biblicas taschan in quist reguard.
Fügia vi Midiaun e missiun
Zieva cha Moses vaiva cuppo ün survagliaunt chi vaiva darcho meltratto ad ün famagl ebraic stuvaiva Moses fügir. El riva i'l pajais Midiaun a l'ost dal mer cotschen innua cha'l preir al daiva a sia figlia Zippora scu muglier.
Davaunt üna spinatscha ardainta al munt da Horeb artschaiva Moses la palanteda da Dieu ch'el hegia nom Jahwe, que voul dir: "eau sun quel chi eau sun", ün'expressiun da suverenited e liberted divina, ma eir üna impromischiun dad esser fidel vers a l'umaun chi metta sia fiduzcha in el. Quist Dieu, chi as preschainta in medem möd scu il Dieu dals babuns istorics e prüms baps dals Ebreers: Abraham, Isaac e Jacob, al cumandaiva da turner ad Egipta per deliberer sieu pövel e'l mner aint il pajais dals Canaaniters.
Sortida da l'Egipta e chamineda tres il desert
Il farao ho refüso a lascher als Israelits banduner Egipta. La Bibgia declera quist fat in möd cha Jahwe hegia fat testard il cour dal farao. L'Egipta vain chastio tres desch flagels decretieus da Jahwe.
In occasiun da la partenza in prescha vain miss il crap da fundamainta pella festa da Passa.
L'armeda dal farao chi perseguitescha als Israelits vain desdrütta tres la müravaglia divina al mer da channa.
A segua üna chamineda tres il desert da Sinai chi düra 40 ans, düraunt ils quels stanglantüna e rebelliun imnatschan adüna darcho la cumünaunza traunter Moses e'l pövel. Sül munt da Sinai artschaiva Moses ils desch cumandamaints sün duos tevlas da crap. Quellas sfracha'l in rabgia causa ch'el ho vis in descendend dal munt suringiò cha'l pövel adonurescha ils vegls dieus e suta extaticamaing intuorn ün vdè d'or. In seguit vo Moses sü ün'ulteriura vouta e survain las tevlas danöv.
La mort da Moses
Moses es mort sül munt Nebo a l'ost dal flüm Jordan in l'eted da 120 ans. Il lö precis da sieu funarel e da sia fossa es incuntschaint.
Pür la prosma generaziun dals Israelits ho sus-chieu entrer i'l pajais impromiss da Canaan.
Tradiziun orala
thumb|260px|Davi Kopenawa dals Yanomami (Amazonas) al festival da litteratura internaziunal a Paraty, Brasilia (2014) Tradiziun orala u oralitad designescha il dar vinavant u stgaffir a moda narrativa (a bucca) infurmaziuns istoricas, socialas u religiusas – surtut en furma d’istorgias, ditgas, mitus e tradiziuns. Quella gioga en tut ils circuls culturals ina gronda rolla, en spezial en quels che n’enconuschan nagina u be ina modesta tradiziun scritta (litteralitad).
Impurtantas lavurs da perscrutaziun davart l’oralitad (sco fenomen sociocultural en general ubain davart aspects litterars en spezial) derivan t.a. da Milman Parry, Eric A. Havelock, Walter Jackson Ong, Jack Goody e Ian Watt.
Sa regurdar en il stadi d’illiteralitad totala
En ina cultura che s’orientescha – abstrahà da represchentaziuns figurativas – primarmain u dal tuttafatg a l’oralitad sa lascha la metoda da sa regurdar e da s’appropriar savida subsummar sut la sentenza: ‹Ti sas quai che ti has en tia memoria›.
Ma co vegniva questa savida conservada? En il stadi d’illiteralitad totala n’eri strusch pussaivel d’anc reproducir ina giada il medem patratg u da laschar renascher cun ils medems pleds in’explicaziun cumplexa. Perquai èn s’etablidas diversas tecnicas, da las qualas intginas duain vegnir preschentadas curtamain. thumb|170px|Socrates instruescha Da grond’impurtanza per parter sia savida ed er per vegnir sez conscient da quella era oramai il partenari da discussiun. Gia Socrates ha deplorà en il dialog da Platon ‹Phaidros› la perdita da valur da la communicaziun che saja stada colliada cun l’avanzament da la litteralitad: «Pertge che questa difficultad, Phaidros, è tuttina colliada cun la scrittira, ed en quai sumeglia ella pelvaira la pictura. Er lur ovras sa preschentan bain sco viventas, ma sch’ins tschenta ad ellas dumondas per chapir quai che vegn ditg, alura inditgeschan ellas adina be il medem. Er mintga discurs, apaina che quel è vegnì fixà, sa preschenta dapertut e davant tuts en medema moda, tant tar quels ch’al chapeschan sco er tar quels, per ils quals el na cunvegna betg (...).»
Per garantir che furmas da la tradiziun orala possian perdurar, han ins savens integrà impurtants raquints en rituals, vul dir en in context nonverbal che gida a memorisar il cuntegn e serva a rinforzar l’impressiun da quel. In enconuschent exempel furma il ritual da preleger mintg’onn l’istorgia da Nadal, saja quai en baselgia, en famiglia u en furma da gieu da Nadal.
A stgaffir maletgs che sa laschan memorisar tgunschamain servan las uschenumnadas mnemotecnicas. Igl èn quai per exempel repetiziuns, antitesas, allitteraziuns, assonanzas u autras expressiuns formalas, en pli proverbis u rimas che gidan ad emprender e reproducir savida.
La memoria umana è però limitada; perquai han gist er pievels orientads a l’oralitad pratitgà omeostasa, vul dir in’autoregulaziun u equilibraziun. La realitad mantegna ses equiliber cun allontanar savida che n’è betg relevanta per il preschent. Ils scienziads Jack Goody e Ian Watt han exemplifitgà quest’amnesia structurala a l’exempel dal pievel dals Gondsha a Ghana: «Notizias fatgas dals Brits enturn il 1900 cumprovan che la tradiziun orala dals Gondsha attribuiva da lez temp al fundatur da lur stadi, Ndewura Jakpa, set figls, dals quals mintgin regiva in dals set districts dal pajais. Cur ch’ils mitus dal stadi èn vegnids nudads danovamain ils onns 1960, eran dus dals districts svanids, in tras incorporaziun, in auter tras rectificaziun dals cunfins. Quests mitus tardivs raquintan sulettamain da tschintg figls da Ndewura Jakpa (...). La part dal passà che n’aveva nagin rapport pli tar il preschent, avev’ins simplamain emblidà.» Il memorisar ed emblidar funcziunescha pia en l’oralitad en autra moda: Impurtant da vegnir memorisà è quai ch’ha ina relaziun tar il preschent u ch’è (direct u indirect) relevant per quel, uschiglio vegn l’infurmaziun stizzada or da la schientscha collectiva.
Jens Brockmeier renda ultra da quai attent a la relaziun tranter l’emblidar collectiv e l’emblidar individual sco in dals problems da l’amnesia structurala ; pertge che las cundiziuns generalas da la societad influenzeschan er las furmas individualas da l’emblidar. Suenter il holocaust èn per exempel vegnidas interruttas bleras lingias da tradiziun giudaicas naziunalas (p.ex. la franzosa, la polonaisa e.a.), entant che las iniziativas ed ils discurs entaifer il stadi Israel favuriseschan surtut las tradiziuns zionisticas.
Tradiziuns oralas en la litteratura mundiala
I vala sco segir che vastas parts dal Vegl Testament èn vegnidas dadas vinavant l’emprim a bucca avant ch’ins ha fixà quellas en furma scritta. Er ils Evangelis dal Nov Testament èn vegnids recepids intgins decennis a bucca, avant ch’intginas perditgas dal temp han mess en scrit lur cuntegn. In exempel: «Irad ha schendrà Mahujael, Mahujael ha schendrà Methusael, Methusael ha schendrà Lamech.» Questa passascha biblica è segnada d’ina structura repetitiva sco che quai è tipic per la tradiziun orala (agid per la memoria). Fiss questa formulaziun vegnida fixada da l’entschatta ennà en furma scritta, paress ella in pau curiusa, stereotipa.
Er ils epos d’eroxs ed en general la litteratura da culturas temprivas han lur origins en la tradiziun orala. Tranter ils exempels ils pli enconuschents sa laschan allegar l’epos indic Mahabharata ubain l’Ilias e l’Odissea da Homer.
Duas impurtantas collecziuns d’ovras da la tradiziun orala derivan da la romantica tudestga: Las ‹Kinder- und Hausmärchen› dals frars Grimm e ‹Des Knaben Wunderhorn› dad Achim von Arnim e Clemens Brentano. Tar omaduas ovras è però da resguardar ch’ils editurs han elavurà las funtaunas tenor lur basegns. thumb|220px|Guslar en acziun Fin en il 20avel tschientaner è sa mantegnida sin il Balcan la tradiziun dals guslars che dattan per gronda part vinavant epos be a bucca. Il mund arab è spezialmain ritg da furmas da raquintar oralas. Il scriptur sirian Rafik Schami descriva en ses cudeschs quest art, sco ch’el vegniva tgirà en ils cafés da Damascus. L’art da raquintar paraulas, fablas e parablas viveva d’utopias e ficziuns; impurtant era er l’interacziun tranter il raquintader ed il public, ils quals incitavan e stimulavan in l’auter.
Cun l’uschenumnada Oral Poetry è sa sviluppada entaifer la scienza litterara ina direcziun che s’occupa specificamain da tuttas furmas dal raquintar a bucca e dal tradir litteratura a moda orala. En il center stattan surtut tradiziuns popularas ed aspects da la lingua da mintgadi.
Oralitad ed istoriografia
Entaifer l’istoriografia po l’oralitad furmar ina da las pli impurtantas funtaunas per temps e culturas che n’han enconuschì nagina tradiziun scritta. En tals cas pon ins per exempel empruvar da deducir da ditgas e legendas infurmaziuns che renvieschan ad eveniments (p.ex. guerras u catastrofas da la natira) u svilups istorics (p.ex. transiziun a la vita sedentara). Applitgond las tecnicas respectivas (analisa e critica da text metodica) han blers scienziads er contribuì ad avischinar baininqual tradiziun scritta a la versiun originara.
D’ina tut autra furma da preschientscha d’oralitad entaifer l’istoriografia sa tracti tar l’uschenumnada Oral History. Quella furma ina metoda specifica che serva a cumplettar ils resultats da l’istoriografia ‹uffiziala› cun dumandar perditgas dal temp. En quest senn na sa tracti tar l’Oral History betg d’ina furma da dar vinavant infurmaziuns a bucca en il senn surmenziunà, mabain en emprima lingia d’in descriver schabetgs or da l’atgna perspectiva. La metoda vegn applitgada dapi daditg da l’etnologia europeica ed è daventada populara dapi ils onns 1930 (territori anglosaxon) resp. 1960 (ulteriuras regiuns) adina dapli er entaifer l’istorgia sociala e locala.
Oralitad secundara – in fenomen lià al svilup dals meds electronics moderns
Pievels ch’èn segnads da la mancanza totala dal pled scrit, dals quals il memorisar e dar vinavant infurmaziuns e savida sa basa pia – sper represchentaziuns figurativas – en emprima lingia sin structuras oralas, numnan ins culturas d’oralitad primara. Entant che talas culturas san surtut quai ‹ch’ellas portan en la memoria›, deduceschan culturas litteraras lur savida organisada surtut da scrittiras. Da las culturas d’oralitad primara e dal focus da las culturas litteraras sin la lingua scritta differenziescha Walter J. Ong in fenomen relativamain nov, numnadamain quel da l’oralitad secundara. D’ina tala sa lascha discurrer là nua che telefon, radio, televisiun e cuntegns visuals en l’internet furman las funtaunas ed ils chanals primars per s’infurmar e communitgar – la litteralitad po en tals cas daventar secundara u schizunt vegnir marginalisada.
Isaac
Isaac es üna figüra biblica e vain considero insembel cun sieu bap Abraham e sieu figl Jacob scu ün dals trais archbaps respectivmaing patriarcs dal pövel Israel. Il prüm cudesch da Mose (Genesis) raquinta d'Isaac traunter ils chapitel 17–35.
Vita
Aviand otg dis vain Isaac circumcis per appartgnair al pövel elet da Dieu.
Isaac d'eira marido cun Rebecca chi l'ho parturieu duos figls, ils dschimels Esau ed Jacob.
Tres ün rampign gratagia a Jacob da survgnir da sieu bap Isaac chi'd es intaunt orv e giascha sül let da murir, la benedicziun chi d'eira previsa pel prümgenuieu Esau.
Il liam d'Isaac
Il raquint il pü dramatic chi tratta d'Isaac es quel da l'offerta d'Isaac respectivmaing e pü precis dal liam d'Isaac:
Abraham vain tento da Dieu in möd ch'el artschaiva il cumand divin da mazzer a sieu figl Isaac, sün il quêl la benedicziun pel avegnir d'Israel posa e chi'd es dimena il purteder da la spraunza, scu offerta vers Dieu. Abraham obedischa, ma immediatamaing aunz ch'Abraham offrischa ad Issac, intervain ün aungel e preschainta ün buoch chi rimplazza al sacrifizi umaun.
North Carolina
thumb|200px| thumb|200px| Carolina dal Nord North Carolina (uffizialmain: State of North Carolina) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Raleigh. Sia populazuin munta a 9'380'884 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 139'509 km²