cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Expansiun europeica
Commerzi cun il Giapun
Intgins signurs feudals, uschenumnads daimyo, avevan acceptà en il vest da las inslas giapunaisas il cristianissem sco simbol per lur independenza da la pussanza centrala a Kyōto. Sco reacziun sin quai ha il shogun scumandà tuttas ulteriuras mesiras da missiunar sco er l’exercizi da la religiun cristiana. Damai che quasi mintga pajais europeic na pratitgava betg be relaziuns commerzialas, mabain empruvava er da missiunar la populaziun giapunaisa, han ins scumandà a mintga European da metter pe sin las inslas giapunaisas. En il temp dad Edo (1603–1868) ha la dinastia dals Tokugawa scumandà a partir dal 1639 a tut las persunas da l’exteriur il contact cun Giapunais, cun excepziun dals Chinais ed Ollandais. Il contact cun ils Ollandais sa restrenscheva a l’insla artifiziala Deshima en il Golf da Nagasaki. Il commerzi era be lubì vinavant als Ollandais, perquai che quels n’avevan betg empruvà sco ils auters stadis europeans da convertir ils Giapunais al cristianissem. Quest’isolaziun ha durà bundant 200 onns, fin ch’il commodore american Matthew Perry ha sfurzà ils Giapunais l’onn 1853 cun be quatter navs da guerra da puspè avrir lur ports.
Las singulas fasas en survista
Areguard il temp ed il spazi sa laschan differenziar quatter fasas d’expansiun, las qualas è mintgina stada segnada da furmas e caracteristicas specificas:
L’expansiun en l’Oceania
thumb|220px|Viadis d’exploraziun en l’Australia fin il 1812 Praticamain tut ils viadis da scuverta en il Pacific avevan la finamira da scuvrir la Terra Australis legendara. En il 16avel tschientaner han l’emprim ils Spagnols chattà ina via davent dal Mexico tar las Filippinas; pervi da las cundiziuns da vent disfavuraivlas n’eri però betg pussaivel da duvrar quella en la direcziun cuntraria. Lur intenziun principala è oramai stà da chattar ina via da return adattada, quai ch’è reussì ad Andrés de Urdaneta ed Alonso de Arellano quasi a medem temp. Sinaquai han ils Spagnols scuvert bleras autras gruppas d’inslas en il Pacific, senza però chattar il continent ch’ins supponiva en questa regiun. L’Australia è la finala vegnida scuverta l’onn 1606 dals Ollandais, però senza che quels avessan realisà ch’i sa tractia d’in continent. Ils perscrutaders europeics han explorà quasi l’entira costa da la ‹Nova Ollanda› – cun excepziun da la costa orientala che fiss stada sco suletta economicamain rentabla. En consequenza da quai ha la cumpagnia da l’India orientala ollandaisa terminà ils viadis da scuverta, damai ch’ins era da l’avis ch’i na sa laschian avrir nagins novs martgads pli.
La situaziun da partenza
Blers scienziads da quel temp eran da l’avis che la terra saja ina culla, vul dir che l’Asia saja er da cuntanscher sin la via maritima vers vest. Lur teorias èn vegnidas nutridas tras da tuttas sorts tschantschas e numerusas legendas, per part fitg veglias. La finala han er las calculaziuns dal geograf oriund da Firenza Paolo dal Pozzo Toscanelli incità da quel temp navigaturs da tschertgar la via occidentala vers l’Asia; sco ch’i dueva sa mussar pli tard aveva el però stimà bler memia pitschna la circumferenza da la Terra. L’emprim navigatur al qual quai dueva reussir – dapi l’emprim viadi dals Vikings sut Leif Eriksson – è stà Cristof Columbus ch’è navigà vers vest l’onn 1492 per incumbensa da la curuna spagnola. Columbus è s’opponì a las resalvas correctas da blers geografs che la distanza fin l’Asia da l’Ost saja bler memia gronda per in viadi sur mar cun ils meds dal temp. Il viadi en l’India han ins pelvaira er chattà l’emprim cun navigar enturn l’Africa: l’onn 1498 ha Vasco da Gama cuntanschì la citad Kalikut en l’India. Quai ha furmà il cumenzament dal commerzi cun l’India dal temp modern tempriv.
La Spagna e la Russia a la costa dal vest da l’America dal Nord
Pli u main a medem temp èn arrivads rapports en la Russia ch’i sa chattia en l’ost da la Peninsla Kamtschatka anc ulteriur territori inexplorà. Il cosac Semjon Deschnjow era gia navigà l’onn 1648 enturn il cap da l’ost da la peninsla, ma ses rapport n’aveva betg cuntanschì la curt dal zar a St. Petersburg. Zar Peter I ha tramess il 1724 il Danais Vitus Bering sin in’expediziun, en rom da la quala el ha chattà la Via da Bering, numnada suenter el; ma pir l’onn 1741 è quel sbartgà a la costa da l’Alasca. Tras rapports da ses mariners – Bering sez era vegnì per la vita sin via da return – èn blers colonisaturs arrivads en l’Alasca, nua ch’els han fundà intginas colonias a la costa dal sid e supprimì la populaziun indigena. Pervi da la mancanza da daners creschenta dal zar, ha quel la finala vendì l’Alasca il 1867 als Stadis Unids.
Las relaziuns tranter ils Europeans ed ils indigens
En l’Asia da l’Ost, nua ch’igl è – cun excepziun da l’India – betg reussì als Europeans fin en il 19avel tschientaner da dominar in territori serrà, èn ils pievels vegnids influenzads da la cultura europeica, quai ch’ha savens sutminà las structuras administrativas ed economicas dals stadis tradiziunals. Quels èn sa defendids cun dapli u damain success, saja quai tras guerra (sco en China) u cun imponer a sasez l’isolaziun (sco en il Giapun da la perioda dad Edo). En l’Asia èsi tras quai reussì a la gronda part dals pievels da preservar lur cultura envers ils Europeans. En l’America e l’Africa percunter èn las culturas indigenas vegnidas sragischadas quasi cumplettamain. In’excepziun ha furmà en l’Africa l’Imperi da l’Abessinia.
L’expansiun dals Europeans ha, tras ina politica d’assimilaziun pli u main agressiva, manà tar las culturas indigenas d’ordaifer l’Europa a la sperdita da vastas parts da lur identitad etnica (structura sociala ed economica tradiziunala, lingua materna, religiun etnica, cultural materiala).
L’expansiun en l’Africa
thumb|210px|Animaziun: Represchentaziun d’in bastiment da sclavs (19avel tschientaner) A l’entschatta dal 15avel tschientaner ha Portugal cumenzà ad expander sin la terra franca africana ed ha conquistà là las citads marocanas Ceuta (1415) e Tanger (1471). Questas conquistas vegnan però anc chapidas sco part da la reconquista d’anteriurs territoris cristians e na valan betg sco expansiun en territoris esters.
Expansiun spagnola
La curuna ha erigì fin la mesadad dal 16avel tschientaner en ils territoris occupads ils dus vicereginavels Nova Spagna (America Centrala) e Nova Castiglia (America dal Sid). Pli tard han ins separà da quels ils vicereginavels Nova Granada (~Columbia) e La Plata (~Argentinia, Paraguay, Uruguay). Parallelamain a l’instituziun d’in administratur colonial suttamess directamain a la curuna, ha la baselgia catolica convertì grondas parts da la populaziun al cristianissem. En tschertas regiuns, en las qualas la conquista militara e la controlla administrativa tras il stadi han fatg naufragi, ha la baselgia catolica contribuì uschia a moda essenziala al success dal domini spagnol, per exempel en furma da las reducziuns (missiuns autonomas) da gesuits a Paraguai.
Commerzi cun la China
Bain existiva dapi l’onn 1601 tras Matteo Ricci ina pitschna missiun da gesuits, la quala intermediava surtut enconuschientschas astronomicas, ma uschiglio era l’influenza europeica modesta. Sco med da pajament per la rauba chinaisa vegniva be acceptà argient (dals Spagnols) ubain aur (dals Russ). Als Russ han ins concedì l’onn 1689 en il Contract da Nertschinsk il commerzi illimità, ma las autras naziuns n’aveva nagina cumpart da quai. Las sulettas plazzas da commerzi ch’ins ha tolerà fin en il 19avel tschientaner han furmà l’insla portugaisa Macau ed il port da Canton; a tut las autras mesiras da vart dals Europeans n’han ins betg consentì.
Premissas scientificas e tecnicas
La cartografia sco ch’ella era gia sa sviluppada en l’antica na bastava anc betg per s’orientar sur pli lungas distanzas. Pir Gerhard Mercator ha schlià l’onn 1569 a moda cuntentaivla il problem da la projecziun da la surfatscha da la culla sin chartas. Il material da plans e chartas che steva avant a disposiziun sa differenziava talmain da la realitad che quel na sa laschava strusch duvrar en la pratica. Tuttina ha il svilup da la cartografia dal temp avant che quella daventia nizzaivla per pli grondas dimensiuns furnì impuls essenzials per insumma trair en consideraziun ils viadis da scuverta.
Per pudair definir l’atgna posiziun er senza vesair la costa, eran en il 15avel e 16avel tschientaner per la navigaziun sin l’auta mar enconuschientschas astronomicas bundant pli impurtantas che chartas geograficas. Sco ‹guids celestials› servivan catalogs da stailas, sco ch’als avevan gia concepì ils astronoms d’Alexandria. L’observaziun ad egl era però memia pauc precisa e perquai han stuì vegnir sviluppads instruments specifics per pudair eruir precisamain l’atgna posiziun.
Furmla 1
La furmla 1 (curt F1) è in sport d’autos tenor furmlas (vul dir reglas tecnicas) fixadas da la Federaziun internaziunala da l’automobil (Fédération Internationale de l’Automobile, FIA). Constructurs dad autos sviluppan autos da cursa ch’èn cumpatibels cun las prescripziuns da la furmla 1; questas ‹furmlas› duain garantir ch’ils autos da tut ils concurrents correspundian pli u main a las medemas premissas tecnicas. Ils pilots sa mesiran en rom dal campiunadi mundial da la furmla 1 (uffizial: FIA Formula One World Championship) en cursas ch’han lieu en radund 20 lieus ad onn. A la fin da la stagiun vegn eruì a basa dals puncts il campiun mundial dals pilots da cursa sco er il campiun mundial dals constructurs.
Campiunadi mundial
thumb|280px|Pajais che mainan tras in Grand Prix Dapi la stagiun 1950 vegn la furmla 1 manada tras mintg’onn en furma da campiunadi mundial. Quel sa cumpona da radund 20 cursas singulas che vegnan mintgamai numnadas Grand Prix.
La furmla 1 è la pli auta seria da cursas dal sport da furmlas che la FIA organisescha. Ella vala sco classa roiala dal sport d’automobil, damai ch’ella tschenta las pli autas pretensiuns areguard la tecnica da l’auto da cursa e las abilitads da manischar dal pilot da cursa. Correspundentamain è la furmla 1 er fitg pretensiusa quai che concerna las finanzas e la logistica, e quai tant da vart dals teams che sa participeschan a las cursas sco er da vart dals lieus d’occurrenza.
Campiunadi mundial
Ils resultats da las singulas cursas vegnan valitads tenor in sistem da puncts. Il titel dal campiun mundial retschaiva il pilot da cursa ch’ha cuntanschì a la fin da la stagiun en la summa da tut las cursas che quintan il pli aut dumber da puncts.
Atmosfera da la terra
thumb|250px|L’atmosfera da la Terra L’atmosfera da la terra (dal grec vegl ἀτμός atmós, ‹vapur› e σφαῖρα sfaira, ‹culla›) è il mantè en furma da gas che circumdescha la surfatscha da la Terra. Ella sa cumpona per gronda part da nitrogen ed oxigen, uschia ch’i regian relaziuns oxidantas.
Furmla 1
Origins
Il 1938 han ins alura per l’emprima giada introducì puspè ina furmla da cursa per propi. Ins ha fatg quai cun metter en relaziun in cun l’auter la cilindrada ed il pais minimal dals autos da cursa. En realitad èsi però sa mussà che be il Silberpfeil da fabricaziun tudestga (Mercedes) era bun da trair a niz dal tuttafatg il limit prescrit (motor a cumpressiun d’ina cilindrada da trais liters ed 859 kg pais minimal). Ils perdents èn stads ils motors a pumpa d’aspiraziun da 4,5 liters, sco ch’als preferivan ils teams franzos e las Voiturettes cun motors a cumpressiun da 1,5 liters ed in pais minimal da 560 kg ch’eran populars en l’Italia ed en la Gronda Britannia.
Pilots
Vers la mesadad dals onns 1970 cumenza alura l’èra da Niki Lauda, Mario Andretti, Alan Jones, Carlos Reutemann e Gilles Villeneuve. Ultra da quai èsi reussì a Lella Lombardi sco emprima pilota da recaltgar puncts.
Teams e constructurs
Sper intginas squadras cun be paucs starts èn 14 squadras sa participadas ad almain 250 cursas: Ferrari, McLaren, Williams, Lotus, Tyrrell, Brabham, Minardi, Ligier, Arrows, Renault, Benetton, Jordan, Red Bull e Sauber.
Ils onns 1950
Las emprimas duas stagiuns 1950 e 1951 ha dominà vinavant l’Alfetta, in auto cun motor a cumpressur dad Alfa Romeo. Tar ils autos da cursa da quel temp sa tractavi d’adattaziuns dals models da l’avantguerra che sumegliavan anc fitg quels. Ils emprims dus campiuns mundials da furmla 1 èn stads ils pilots dad Alfa Romeo Giuseppe Farina e Juan Manuel Fangio. Suenter dus decennis segnads da blers success è Alfa Romeo però sa retratg la fin dal 1951 dal sport da cursas dad auto.
Pilots
A partir da la mesadad dals onns 2000 han Fernando Alonso, Kimi Räikkönen, Lewis Hamilton, Jenson Button, Sebastian Vettel e Nico Rosberg gudagnà ils titels da campiun mundial.
Origins
La moda e maniera da concepir questas furmlas è sa midada cuntinuadamain. Per part han ins applitgà perscripziuns tecnicas vaira severas ch’han reducì il dumber d’autos da cursa ch’eran insumma admess. Tras quai è sa sminuida l’attractivitad da las cursas ed il public mancava pli e pli; sco reacziun hai dà ina fasa durant la quala insumma tuttas restricziuns tecnicas èn vegnidas abolidas.
Lieu d’occurrenza
Dapi l’emprima stagiun l’onn 1950 han gì lieu 35 Gronds Premis da different num en 25 pajais sin 68 trajects da furmla 1 (tut las indicaziuns en quest artitgel: situaziun dal 2018). La gronda part dals Gronds Premis èn vegnids manads tras en l’Europa, ma er en l’America dal Nord ed America dal Sid, en l’Asia e l’Australia han lieu regularmain cursas da furmla 1. En l’Africa han gì lieu fin la stagiun 1993 intginas giadas il Grond Premi da l’Africa dal Sid ed ina giada il Grond Premi dal Maroc.
Decurs d’ina fin d’emna da cursa
La sonda ha lieu il terz trenament liber che dura in’ura. Almain duas uras pli tard cumenzà il qualifying che dura medemamain in’ura. Quel serva ad eruir ils lieus da partenza per la cursa da la dumengia. Durant e suenter il qualifying na dastgan vegnir fatgs nagins midaments tecnics pli.
La cursa sezza cumenza cun ina runda preparatorica che serva a sa famigliarisar cun las relaziuns actualas. Avant e suenter quella ha la successiun dals autos da cursa en la zona da partenza da correspunder al resultat dal qualifying. Il start sez vegn dà liber cun agid d’in sistem da tschintg amplas. L’emprim vegnan activadas ina suenter l’autra tschintg chazzolas cotschnas; suenter che tuttas tschintg èn sa stizzadas (a medem temp) è la partenza dada libra.
Pilots
Ils onns 1980 èn stads a l’entschatta sut l’ensaina da Nelson Piquet. Ils proxims onns han surtut dominà Alain Prost, Ayrton Senna, Nigel Mansell sco er Gerhard Berger e Riccardo Patrese. Suenter la mort dad Ayrton Senna a l’entschatta da la stagiun 1994 ha cumenzà l’èra da Michael Schumacher. Ulteriurs fitg buns pilots èn stads Damon Hill, David Coulthard, Jacques Villeneuve e Mika Häkkinen.
Atmosfera da la terra
Stresas
La troposfera vegn er numnada atmosfera inferiura, la stratosfera e la mesosfera ensemen atmosfera mesauna e la termosfera atmosfera superiura.
Surtut en la troposfera – la sfera da l’aura – sa mussa ina dinamica areguard il svilup da la temperatura ed il cuntegn da vapur dad aua; perquai è là la dumonda da la stabilitad da las stresas da grond’impurtanza. Ultra dal decurs da la temperatura sa laschan trair a strada auters aspects per sutdivider il mantè d’aria:
Sutdivisiun tenor il stadi radiofisical da l’atmosfera:
Structuraziun tenor il grad da maschaida:
Furmla 1
Ils onns 1960
Dal 1961 fin il 1965 han ins definì las anteriuras reglas da furmla 2 sco il nov standard da furmla 1. Quai è succedì a disfavur dals pitschens teams britannics sco Vanwall, Cooper, Lotus e B.R.M. che dominavan da quel temp las cursas, ma che construivan per gronda part nagins agens motors. Per curt temp han els empruvà da boicottar la furmla 1 cun metter ad ir in’atgna seria, l’Intercontinental Formula. Ma la finala èn tut ils teams, er da la gronda Britannia, tuttina sa participads vinavant a la furmla 1. Danovamain ha Ferrari dominà la scena cun surpigliar in auto ch’era gia sa cumprovà en la furmla 2. Il 1962 èsi alura reussì a Dan Gurney da gudagnar in Grond Premi cun il nov Porsche 804. Pervi dals auts custs e perquai ch’ils autos da la furmla 1 vegnan sviluppads lunsch davent dals models da seria è Porsche però gia sa retratg la fin da la stagiun ed è puspè sa concentrà sin la scena d’autos da sport.
Ils onns 1950
L’onn 1954 èn alura entradas en vigur novas reglas per la furmla 1 che lubivan da concepir autos main chars (F1 cun motors a pumpa d’aspiraziun fin a 2500 cm³ u motors a chargiament fin 750 cm³, F2 cun 1500 cm³). Quai ha animà Mercedes da returnar en las cursas da Grand Prix cun il Mercedes-Benz W196.
Origins
Tuttina ha la FIA apparentamain vis la necessitad da cumplettar questa nova furmla da Grand Prix internaziunala a partir dal 1948 tras in’ulteriura furmla ‹pli pitschna›, en la quala pudevan sa participar autos da cursa cun ina cilindrada da fin a 666 cm³ tar motors a chargiament e da fin a 2 liters tar motors a pumpa d’aspiraziun. Per differenziar questas duas categorias las han ins l’emprim numnà ‹furmla A› e ‹furmla B› ed or da quai è alura sa sviluppada la denominaziun ‹furmla 1› e ‹furmla 2›.
Ils onns 2000
Ils onns 2000 fin 2004 ha Michael Schumacher gudagnà tschintg titels da campiun mundial en successiun. Ils ulteriurs campiuns mundials èn stads Kimi Räikkönen (2007), Lewis Hamilton (2008) e Jenson Button (2009). Entaifer il campiunadi da constructurs han per ordinari dominà ils teams dal campiun mundial, numnadamain Ferrari (2000–2004, 2007–2008), Renault (2005–2006) e Brawn (2009). La suletta excepziun ha furmà la stagiun 2008 cura ch’il pilot da McLaren Lewis Hamilton è daventà campiun mundial, entant ch’ils dus pilots Kimi Räikkönen e Felipe Massa han acquistà per Ferrari il titel da constructur.
Origins
Applitgar la furmla internaziunala stueva facticamain però be ils organisaturs da las Grandes Épreuves. Perquai eran las cursas en ils trais pajais numnads sa spustadas gia a partir da la mesadad dals onns 1930 pli e pli sin autras categorias. En spezial la classa da las Voiturettes era uschia sa sviluppada ad ina sort segunda furmla da cursa inuffiziala.
Atmosfera da la terra
La structuraziun verticala da l’atmosfera resulta da las differentas temperaturas che regian en quella. L’aura sa splega en la trosposfera, pia en la stresa inferiura d’in’autezza da radund 10 kilometers. Las stresas superiuras n’influenzeschan percunter strusch pli quella.
Furmla 1
Pilots
En l’istorgia da la furmla 1 hai er dà dunnas ch’èn sa participadas a cursas: Il 1958 ha Maria Teresa de Filippis prendì part da duas cursas e las stagiuns 1974 fin 1976 è Lella Lombardi stada da la partida.
Campiunadi mundial
Sper il campiun mundial dals pilots da cursa vegn er distinguì dapi la stagiun 1958 in team sco campiun mundial dals constructurs. Quel eruesch’ins cun adir ils puncts ch’ils dus pilots han cuntanschì.
Decurs d’ina fin d’emna da cursa
thumb|220px|Fermada da provediment In Grond Prix cumenza il venderdi (Monaco: gievgia) cun duas unitads da trenament libras che duran mintgamai 90 minutas.
Atmosfera da la terra
Perscrutaziun
Las parts inferiuras da l’atmosfera, surtut la troposfera, furman il champ da perscrutaziun da la meteorologia, entant che l’atmosfera mesauna e superiura (stratosfera, mesosfera) tutgan en la domena da l’erologia.
Cunfin tar l’univers
La zona da transiziun tranter l’exosfera e l’univers è fluctuanta; i na sa lascha perquai betg definir in cler cunfin exteriur da l’atmosfera. En l’exosfera (survart l’exobasa en in’autezza da ~ 600 km) pon particlas (p.ex. d’idrogen) gia sfugir sch’ellas cuntanschan spertadads da 3–4 km/s.
Furmla 1
Ils onns 1980
Suenter questa stagiun han ins però decidì da scumandar fin il 1989 ils motors cun turbo. Il 1988 èn intgins teams gia returnads tar motors a tschitsch per pudair rimnar emprimas experientschas, auters percunter han anc fatg in’ultima stagiun cun ils motors da turbo (ed han dominà quella cun 15 da 16 victorias).
Il 1989 èn alura definitivamain be pli stads admess tschitschaders cun fin a 3500 cm³ (per differenziar la furmla 1 da la F3000 cun 3000 cm³).
Ils pilot da cursa ch’han gì da quel temp il pli grond success, cun mintgamai trais titels da campiun mundial, èn stads il Brasilian Nelson Piquet (1981, 1983 e 1987) ed il Franzos Alain Prost (1985, 1986 e 1989). Ils ulteriurs titels da campiun mundial èn ids ad Alan Jones (Australia), Keke Rosberg (Finlanda), Niki Lauda (Austria) ed Ayrton Senna (Brasilia). Tranter ils constructurs han dominà, cun mintgamai quatter titels, Williams (1980, 1981, 1986, 1987) e McLaren (1984, 1985, 1988, 1989). Ferrari ha gudagnà dus titels ils onns 1982 e 1983.
Ils onns 1990
thumb|160px|Monument ad Imola che regorda ad Ayrton Senna L’entschatta dals onns 1990 è stada segnada d’innovaziuns electronicas sco charrets activs, controllas da la tracziun ed ABS; da la meglra tecnica disponiva da quel temp Williams-Renault. Il 1994 èn quests agids tecnics però vegnids scumandads. In ulteriur svilup ha pertutgà l’erodinamica da la part davant dals autos da cursa, uschia ch’in tip d’auto cun in nas in pau auzà dueva la finala sa far valair.
Atmosfera da la terra
Stresas
Tenor criteris chemics sa laschan ultra da quai differenziar in’ozonosfera (stresa d’ozon en in’autezza da 16–50 km) ed ina chemosfera (20–600 km).
Furmla 1
Teams e constructurs
thumb|220px|Michael Schumacher, Ferrari F310 B, Hockenheim, 1997 Tut en tut èn sa participadas a la furmla 1 dapli che 300 differentas squadras da cursa. Dapi il 1981 sto la squadra da cursa a medem temp esser il constructur. Avant pudevan ils teams er far diever d’autos da cursa d’auters constructurs.
Atmosfera da la terra
Cumposiziun
Tar l’atmosfera superiura sa tracti d’in gas ch’è gia fitg permeabel, uschia ch’era cumparts dals radis da sulegl ad auta energia pon anc penetrar quella. Tras ils radis ultraviolets ad undas curtas vegnan ils moleculs dissociads e per part er ionisads. Ultra da quai vegnan las singulas parts segregadas en in’autezza sur 100 km tenor lur differenta massa molara; perquai vegn quest sectur er numnà heterosfera. Sisum l’atmosfera s’augmenta perquai la cumpart da particlas levas sco atoms d’idrogen e helium. Quests dus elements sfugian plaunsieu en l’univers, e quai tant per motivs termics sco er pervi da la fotoionisaziun ed il transfer da chargias.
thumb|150px|La cumpart dals singuls gas Las stresas situadas sur terra fin en in’autezza da ca. 90 km (l’uschenumnada lingia da Kármán da la navigaziun spaziala) han ina cumposiziun vaira unifurma, uschia ch’ins discurra er da la homosfera. Quai che vegn per ordinari designà sco aria sa cumpona (senza resguardar eventualas cumparts da vapur d’aua) da 78,084 % nitrogen (N2), 20,946 % oxigen (O2) e 0,934 % argon (Ar), vitiers vegnan erosols e gas rars, tranter quels dioxid carbonic (CO2, ca. 0,04 %), en pli metan (CH4), ozon (O3), clorofluorocarbons, dioxid sulfuric (SO2) e cumbinaziuns da nitrogen.
Furmla 1
Ils onns 1950
Ils onns 1954 fin 1957 è Juan Manuel Fangio mintgamai daventà campiun mundial, e quai ils onns 1954 e 1955 per Mercedes-Benz, il 1956 per Ferrari ed il 1957 per Maserati. Il 1958 è suandà il pilot da Ferrari Mike Hawthorn ed il 1950 e 1960 Jack Brabham ch’è partì per Cooper.
Ils onns 1960
Ils campiuns mundials dals onns 1960 èn stads: Phil Hill (Stadis Unids), Graham Hill (dus titels), Jim Clark (dus titels), John Surtees e Jackie Stewart (tuts Gronda Britannia), Jack Brabham (Australia) e Denis Hulme (Nova Zelanda).
Ils onns 1950
thumb|220px|Alfa Romeo 159, cun il qual Juan Manuel Fangio è daventà campiun mundial il 1951 L’emprima cursa ch’ha fatg part dal nov campiunadi mundial da furmla 1 è vegnida manada tras ils 13 da matg 1950 a Silverstone (Engalterra) sco Grond Premi da la Gronda Britannia.
Ils onns 2010
Il 2011 è suandà il Drag Reduction System (DRS) che lubescha al pilot d’adattar la posiziun da l’ala davant. Sco ulteriura innovaziun è vegnì introducì il medem onn il pneu unitar che vegn construì da Pirelli. La stagiun 2014 è entrada en vigur ina reducziun da la prestaziun dals motors (motors cun turbo V6 à 1,6 liters enstagl dals motors V 8 à 2,4 liters). Gia il 2017 han ins però puspè admess adattaziuns tecnicas (surtut areguard l’erodinamica e la ladezza dals pneus) che servan a far vegnir pli sperts ils autos da cursa.
Ils onns 2000
Dal 2000 fin il 2004 ha Ferrari dominà la furmla 1. Omadus titels da campiun mundial èn ids durant quest temp a Ferrari resp. a Michael Schumacher. A moda la pli eclatanta è la dominanza sa manifestada il 2002 cura che Ferrari ha cuntanschì nov victorias dublas e fatg tut en tut tuttina blers puncts sco l’entira concurrenza.
Disgrazias
Wolfgang Graf Berghe von Trips è sa disgrazià mortalmain ils 10 da settember 1961 tar il Grond Premi d’Italia a Monza suenter ina collisiun cun Jim Clark. Suenter che Trips è vegnì bittà or dal cockpit è l’auto filà vinavant tras la saiv da fildarom ed ha mazzà 15 aspectaturs e blessà 60 ulteriurs.
Teams e constructurs
Ad indesch squadras èsi reussì da gudagnar il titel da campiun mundial dals constructurs (situaziun dal 2017). Fin uss ha Ferrari gudagnà 16 titels ed è uschia il constructur cun il pli grond success insumma; er en il temp avant il 1957, cura ch’il titel dal constructur na vegniva betg anc surdà, ha Ferrari gì fitg gronds success. A Williams èsi reussì ils onns 1980 e 1990 da gudagnar en tut nov titels da campiun mundial; alura suonda McLaren cun otg titels e Lotus cun set. Il team relativamain giuven Red Bull Racing ha gudagnà fin uss quatter titels da constructur en successiun, e quai tuts cun ils pilots Sebastian Vettel e Mark Webber.
Atmosfera da la terra
Perscrutaziun
Datiers da la terra vegnan mesiraziuns fatgas cun agid da l’entir spectrum d’apparats da mesirar meteorologics. En l’autezza, surtut sch’i sa tracta da crear profils d’autezza, vegn mesirà cun sondas radiofonicas, rachetas meteorologicas, lidars, radars e satellits.
Svilup
Cura che la terra è sa sfradentada plaunsieu è sa sviluppà il vulcanissem; tras quel èn grondas quantitads da gas sortidas da l’intern da la terra. L’atmosfera ch’è sa sviluppada en questa moda sa cumponiva da ca. 80 % vapur d’aua, 10 % dioxid carbonic e 5 fin 7 % idrogen sulfuric. Igl èn quai ils products dal vulcanissem sco ch’els pon vegnir observads fin oz. L’auta cumpart da vapur d’aua sa lascha explitgar tras quai che l’atmosfera era da quel temp anc memia chauda per ch’i possian sa furmar precipitaziuns. I na deva pia anc naginas auas sin terra. L’origin da l’aua sezza è anc adina contestà.
Furmla 1
Ils onns 1990
Il 1996 ha er Ferrari midà dal V12 tradiziunal sin il V10 main grev; cun quel ha il nov pilot Michael Schumacher gudagnà trais cursas. Gia il 1997 han ins puspè cuntanschì il nivel da prestaziun da 750 PS ed il dumber da girs è s’augmentà sin dapli che 17 000 per minuta.
Atmosfera da la terra
Svilup
Suenter che la temperatura da l’atmosfera è crudada sut il punct da buglida da l’aua hai dà in’extrem lunga plievgia permanenta, a la fin da la quala eran sa furmads ils oceans. Correspundentamain eran s’augmentads en l’atmosfera ils ulteriurs gas en relaziun tar la vapur d’aua.
Furmla 1
Innovaziuns tecnicas
En la furmla 1 han ins sviluppà e testà numerusas innovaziuns tecnicas. Ina part da quellas, sco per exempel l’ischigl davant dubel dal Tyrrell P34 (1976) n’han betg pudì sa far valair per motivs tecnics. Auters svilups han augmentà il privel d’accidents ed èn perquai puspè vegnids scumandads. Igl ha però er dà diversas innovaziuns, che derivavan per part da la construcziun d’aviuns, ch’èn vegnidas applitgadas l’emprima giada en la furmla 1 e duevan silsuenter sa far valair er en la producziun da seria (p.ex. la construcziun leva cun aluminium e titan, materialias da fibras da carbon u frains a rudella cheramics).
Ils onns 1990
Suenter la stagiun 1994, ch’è vegnida sumbrivada da dus accidents mortals, han ins puspè reducì il 1995 la cilindrada sin 3000 cm³ e la prestaziun da 750 sin 650 PS.
Atmosfera da la terra
Svilup
thumb|200px|Il vulcanissem ha furmà in factur decisiv per il svilup da l’atmosfera Il svilup da l’atmosfera fa part da l’evoluziun chemica da la terra e furma ultra da quai in impurtant element da l’istorgia dal clima. Ozendi vegnan distinguids quatter stadis da svilup centrals.
Furmla 1
Ils onns 2010
Ils onns 2010 fin 2014 ha Sebastian Vettel gudagnà quatter titels da campiun mundial en seria. Il 2014, 2015 e 2017 è suandà Lewis Hamilton ed il 2016 Nico Rosberg. Tar ils teams ha l’emprim dominà Red Bull Racing cun quatter titels en seria (2010–2013), dapi lura èn quatter titels ids a Mercedes AMG.
Origins
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Associaziun internaziunala d’automobil, che sa numnava uss FIA, relaschà ina nova furmla da cursa internaziunala. Quella ha pli u main cumbinà las duas categorias da cursas d’autos las pli derasadas en l’Europa. Cun ina limita da la cilindrada da 1,5 liters per autos da cursa cun cumpressur e da 4,5 liters per autos senza cumpressur han tant ils autos da cursa franzos sco er las Voiturettes talianas ed englaisas pudì prender part da las cursas.
Pilots
Ils emprims onns da l’istorgia da la furmla 1 han marcà nums sco Giuseppe Farina, Juan Manuel Fangio, Alberto Ascari, Stirling Moss, Mike Hawthorn, Tony Brooks e Jack Brabham. Cun tschintg titels da campiun mundial e dus titels da vicecampiun mundial ha surtut Fangio dominà ils emprims onns.
Decurs d’ina fin d’emna da cursa
En situaziuns da privel, per exempel en cas da fitg ferma plievgia u sch’in auto defect pudess periclitar ils ulteriurs pilots, decida la direcziun da la cursa davart ina fasa da safety car. En quest cas sa metta il safety car davant l’auto da cursa che sa chatta a la testa e reducescha uschia il tempo sin ina sveltezza segira. Durant la fasa da safety car na dastgan ils pilots betg surpassar. Las rundas che vegnan fatgas cun il safety car quintan gist tuttina sco las autras, vul dir: Vegnan fatgas tar ina cursa da 50 rundas tschintg cun il safety car, pon be pli vegnir fatgas 45 en normala sveltezza da cursa. N’è ina cursa anc betg terminada suenter duas uras, vegn quella interrutta. Han ils pilots absolvì 75 % u dapli da la cursa, vegnan surdads tut ils puncts; ha l’auto che sa chatta a la testa absolvì almain duas rundas, vegn surdada la mesadad dals puncts; ha quel fatg damain che duas rundas, na quinta la cursa betg. Ina cursa po er vegnir interrutta en cas da fitg ferma plievgia, quai ch’è per exempel stà il cas al Nürburgring l’onn 2007.
Cursas senza status da campiunadi mundial
Fin ils onns 1970 devi sper las curas cun status da campiunadi mundial regularmain cursas che vegnivan bain manadas tras tenor il reglament da furmla 1, ma che na faschevan betg part dal campiunadi mundial da furmla 1 (uschenumnads Non Championship Races). Exempels furman en Germania il Grosser Preis der Solitude (1961 fin 1964), en Gronda Britannia il Race of Champions ed en l’Europa dal Sid il Gran Premio di Siracusa. Questas cursas eran per tscherts temps ordvart popularas, damai ch’ellas devan als teams e pilots dal campiunadi mundial la chaschun da testar lur material e lur abilitads. Ellas servivan en in tschert senn sco preparaziun per las cursas che quintavan per il campiunadi mundial. Talas cursas èn daventadas obsoletas en quel mument ch’ins ha pussibilità als teams da far cursas da prova privatas.
Lieu d’occurrenza
Be dus Gronds Premis èn vegnids manads tras senz’excepziun durant mintga stagiun: il Grond Premi da la Gronda Britannia ed il Grond Premi da l’Italia. Il pli grond dumber da cursas en il medem pajais ha gì lieu durant la stagiun 1982 en ils Stadis Unids (Detroit, Long Beach e Las Vegas). Ils Gronds Premis da Singapur ed Abu Dhabi vegnan manads tras la notg e dapi il 2014 vegn er charrà al Grond Premi da Bahrain cun glisch indirecta.
Atmosfera da la terra
Cunfin tar l’univers
Da vart da la Fédération Aéronautique Internationale vegn resguardà sco cunfin la homopausa resp. in’autezza da radund 100 km (lingia da Kármán).
Furmla 1
Organisaziun ed aspects economics
thumb|250px|La furmla 1 – adina puspè in grond eveniment medial La surveglianza sportiva cumpeta sulettamain a la FIA, la quala fixescha las reglas e relascha ils reglaments respectivs (cf. survart). Ils dretgs da commerzialisaziun da la seria ha la FIA surdà a la Formula One Administration Ltd. (FOA), la quala lascha exequir quels tras la Formula One Management Ltd. (FOM). Las interpresas e bancas che disponan en la FOA e/u la FOM da quotas da participaziun, decidan e controlleschan uschia a moda essenziala il svilup e l’orientaziun da la furmla 1.
Disgrazias
A moda tragica è er ida a fin la carriera da Jochen Rindt che steva per gudagnar il campiunadi mundial. Durant il trenament per il Grond Premi d’Italia a Monza ils 5 da settember 1970 è el sa disgrazià mortalmain. El è il sulet pilot da cursa, al qual il titel da campiun mundial è vegnì surdà postum.
Organisaziun ed aspects economics
La FOM commerzialisescha ils dretgs da televisiun e da reclama da las occurrenzas da furmla 1. Ina part da las entradas vegnan tiers als teams da furmla 1. La stagiun 2005 han ils diesch teams pudì disponer da radund 47 % da las entradas da radund 85 milliuns dollars per ils dretgs da televisiun.
Ils onns 1960
In’ulteriura innovaziun ch’è daventada caracteristica per il sport da furmla 1 han furmà ils spoilers e las alas ch’èn en diever dapi la stagiun 1968. En questa moda han ins pudì meglierar l’aderenza al terren (‹forza purtanta negativa›). Quai lubescha da charrar en las curvas cun ina spertadad bundant pli auta. La proxima stagiun ha la FIA scumandà suenter intgins accidents da far diever da construcziuns dad alas che vargan ora fitg ferm, uschia ch’è s’etablida la configuraziun sco ch’ella è anc oz usitada (in’ala davant ed ina en la part davos).
Decurs d’ina fin d’emna da cursa
Durant la cursa sezza pon ils pilots far fermadas da provediment per midar pneus u per lavurs da reparatura pli pitschnas, ma betg per tancar (dapi il 2010). D’eleger il dretg mument per far questas fermadas po esser decisiv per il decurs da la cursa: tant il stadi dals pneus sco er il pais da l’auto (il qual dependa surtut da la quantitad da benzin ch’è anc avant maun en il tanc) pon numnadamain avair ina grond’influenza sin il temp da las singulas rundas. En cas da plievgia è ultra da quai da planisar cura midar sin tge tip da pneus. Durant ina fermada da provediment ordinaria èn en acziun 18 commembers dal team (mecanists): dus per auzar ad aut l’auto, mintgamai trais mecanists per roda per midar il pneu, dus per nettegiar las entradas dal sfradentader d’insects, pulvra etc. ed in per schubregiar il visier e signalisar la fin da la fermada da provediment.
Organisaziun ed aspects economics
Il budget annual d’in team da furmla 1 ha varià il 2016 tranter radund 90 e 470 milliuns euros. Ils teams Haas e Sauber han disponì dals pli bass, McLaren-Mercedes, Red Bull, Ferrari e Mercedes GP dals pli auts budgets.
Ils onns 1970
L’emprim titel da campiun mundial dals onns 1970 è ì postum a Jochen Rindt, il qual è sa disgrazià mortalmain ils 5 da settember 1971 durant il trenament per il Grond Premi d’Italia a Monza. Ils proxims titels ils onns 1971 fin 1974 èn ids a moda alternanta al Brit Jackie Stewart ed al Brasilian Emerson Fittipaldi. La segunda mesadad dal decenni ha il team da Ferrari dominà. Ils onns 1975 e 1977 ha l’Austriac Niki Lauda gudagnà il campiunadi mundial, il 1976 il Brit James Hunt, 1978 l’American Mario Andretti e 1979 il Sidafrican Jody Scheckter. Tar ils constructurs han dominà Lotus (1970, 1972–1973, 1978) e Ferrari (1975–1977, 1979); ils dus ulteriurs titels da constructurs èn ids a Tyrrell (1971) e McLaren (1974).
Ils onns 1970 han lungs trajects istorics sco il Nürburgring cun 22,835 km u Spa-Francorchamps cun 14,12 km betg pli pudì ademplir ils standards da segirezza. La midada dal Nürburgring al Hockenheimring sin l’onn 1977 era gia vegnì decidì avant il grev accident da Niki Lauda. A medema moda han ins er adattà auters trajects da cursa, sco per exempel Monza u Silverstone, per far vegnir quels pli plauns.
Atmosfera da la terra
Svilup
L’auta irradiaziun da radis ultraviolets ha manà ad ina dissoluziun fotochemica dals moleculs dad aua, metan ed amoniac, uschia ch’èn s’augmentadas las cumparts da dioxid carbonic e nitrogen. Gas pli levs sco idrogen u helium èn percunter s’evapurads en l’univers. Il dioxid carbonic è sa dissolvì en grondas quantitads en ils oceans e vegnì duvrà per part da microorganissems. Betg tangà da quai è stà il nitrogen; la cumpart da quel è anc creschida en il decurs dal temp, uschia che quel furmava avant ca. 3,4 milliardas onns la cumponenta principala da l’atmosfera. thumb|220px|Svilup da la cumpart d’oxigen en l’atmosfera (lingia cotschna: situaziun odierna) Per l’ulteriur svilup vers l’atmosfera odierna ha l’oxigen giugà la rolla principala. Cianobacterias cun fotosintesa oxigena han manà ad in’ulteriura reducziun da la concentraziun da dioxid carbonic, augmentond a medem temp la cumpart d’oxigen. Quest ultim è però vegnì consumà a l’entschatta en ils oceans en rom da l’oxidaziun da ions da fier ed idrogen sulfuric. Pir avant ca. duas milliardas onns è l’oxigen arrivà en l’atmosfera, numnadamain en quel mument che las substanzas che reageschan cun oxigen han cumenzà a daventar stgarsas. Avant ina milliarda onns ha la concentraziun d’oxigen en l’atmosfera surpassà 3 %, uschia ch’ha pudì sa furmar en il decurs dals proxims 400 milliuns onns in’emprima stresa d’ozon. Avant 500–600 milliuns onns è la cumpart d’oxigen en l’atmosfera creschida a moda rapida, e quai pervi da las plantas da la terra ch’èn sa sviluppadas da quel temp en massa. Avant 350 milliuns onns è stà cuntanschì l’emprima giada il nivel odiern. Suenter pliras grondas fluctuaziuns durant il mesozoicum ha la cumpart d’oxigen en l’aria la finala cuntanschì la valur odierna da 21 %.
Furmla 1
Ils onns 1970
Vers la fin dals onns 1970 ed a l’entschatta dals onns 1980 hai dà intginas novaziuns tecnicas. Suenter la victoria da Mario Andretti en il Lotus 79 han dominà uschenumnads autos da cursa cun ground effect. Construcziuns lateralas – per part da dimensiun bizarra sco il Brabham ‹tschitschapulvra› cun il qual Niki Lauda ha gudagnà il 1978 ad Anderstorp (Svezia) – meglieravan l’aderenza al terren e pussibilitavan en las curvas sveltezzas anc pli autas. Cun adattaziuns successivas dal reglament han ins dà cuntrapais a quest svilup. A partir dal 1977 ha Renault ultra da quai introducì motors cun turbo, cun ils quals èn reussids il 1979 emprimas victorias.
Ils onns 1950
Da quel temp era be pli Enzo Ferrari – l’anteriur schef d’equipa dad Alfa – abel da furnir autos da cursa da furmla 1 che pudevan concurrer. Perquai han ins scrit ora ils onns 1952 e 1953 excepziunalmain il campiunadi per ils vehichels main chars da la furmla 2. Damai che Ferrari dominava er qua, è il pilot da Ferrari Alberto Ascari daventà omadus onns campiun mundial.
Atmosfera da la terra
Svilup
Tut cumenza cun la furmaziun da la terra avant ca. 4,56 milliardas onns. Gia fitg baud ha quella disponì d’in mantè da gas che consistiva probablamain d’idrogen e helium, ma il qual è puspè ì a perder.
Furmla 1
Pneus
L’onn 2005 è vegnì scumandà da midar ils pneus. Surtut tar ils pneus da Michelin èn sinaquai sa mussads problems ch’han tranter auter manà ad in grev accident da Ralf Schumacher. Sin la stagiun 2006 han ins sinaquai puspè lubì da midar ils pneus. Dal 1998 fin il 2008 èn er stads en diever pneus cun rillas che sa differenziavan fermamain dals pneus dad autos ch’èn admess sin via.
Atmosfera da la terra
Cumposiziun
La furmaziun da l’aura dependa per l’ina da la furniziun d’energia tras ils radis dal sulegl e da la fluctuaziun da quella en il decurs dal di e da l’onn. Per l’autra è decisiva la concentraziun da vapur d’aua en l’aria. L’umiditad da l’aria tanscha da 0 % vol fin ca. 4 % vol.
Stresas
thumb|120px|Las singulas stresas da l’atmosfera L’atmosfera ha ina massa da ca. 5,15 · 1018 kg, quai che correspunda a stgars in milliunavel da la massa da la terra. Sa referind al decurs vertical da la temperatura vegn l’atmosfera partida en pliras stresas:
Furmla 1
Lieu d’occurrenza
Mintga stagiun consista da pliras cursas singulas che vegnan numnadas Grand Prix u Grond Premi. In Grond Premi vegn per ordinari numnà tenor il pajais en il qual el ha lieu, pia per exempel Grond Premi d’Italia. Han lieu en in onn duas occurrenzas da furmla 1 en il medem pajais, vegn per ordinari elegì per il segund Grand Prix in auter num. Exempels èn il Grond Premi d’Europa ch’ha gia gì lieu sin trajects da cursa en la Gronda Britannia, en Spagna, en Germania ed Aserbaidschan, il Grond Premi da Luxemburg ch’è vegnì realisà duas giadas sin il Nürburgring en Germania, il Grond Premi da San Marino sin il traject ad Imola ils onns 1981 fin 2006 sco er il Grond Premi dal Pacific ch’ha gì lieu ils onns 1990 en il Giapun.
Ils onns 1970
thumb|220px|James Hunt (1975) Ils onns 1970 e fin il 1982 ha il motor da Cosworth dominà la furmla 1. Quel era gia vegnì testà il 1967 en il Lotus 49 ed aveva immediat gì grond success. Tut en tut han divers teams gudagnà cun quest motor cumpact e fidà 155 cursas e 12 titels da campiunadi mundial. Be a Ferrari èsi reussì cun ses V12 in pau pli ferm da medemamain gudagnar trais titels da campiunadi mundial. Maserati, Weslake, Honda, B.R.M. e Brabham-Alfa Romeo han ultra da quai gudagnà singuls Gronds Premis.
Lieu d’occurrenza
Ils emprims diesch onns ha il campiunadi mundial da furmla 1 cumpiglià damain che diesch cursas singulas. Dal 1958 fin il 1972 èn quai stadas mintgamai nov fin 13 cursas e dapi il 1973 datti minimalmain 14 e maximalmain 21 cursas per stagiun.
Ils onns 1960
Da quel temp disponivan ils autos da sport e schizunt intgins autos da seria da dapli prestaziun che l’uschenumnada classa roiala cun ses motors ad otg cilinders cun 1500 cm³ e be 220 PS. Per il 1966 han ins perquai danovamain midà las reglas, e quai cun dublegiar la cilindrada (3000 cm³ per motors a pumpa d’aspiraziun, 1500 cm³ per motors a chargiament). Coventry Climax, ch’aveva producì fin qua la gronda part dals motors da furmla 1, è sinaquai sa retratga dal sport. Uss devi facticamain be trais tips da motors che correspundevan a las novas cundiziuns, numnadamain quels da Repco, Ferrari e Maserati. Quests motors vegnivan duvrads be da l’agen team (Ferrari) u mess a disposiziun exclusivamain ad in team da partenadi (Maserati-Cooper resp. Repco-Brabham). Surtut per ils teams da la Gronda Britannia eri perquai difficil da pudair disponer d’in motor adattà. Colin Chapman, il schef dal team Lotus, ha sinaquai appellà il 1966 a l’industria dad autos e la regenza britannica da sviluppar resp. da sustegnair il svilup d’in motor da gronda prestaziun a libra disposiziun per ils teams britannics. Sinaquai han ins sviluppà il Cosworth-DFV ch’è stà – en divers models e stadis da svilup – en diever fin il 1985. Il DFV, che dueva la finala esser disponibel sin fiera per tut ils teams, è stà fin oz il motor da furmla 1 ch’ha gì il pli grond success.
Reglaments e sistem da puncts
Ils reglaments defineschan per l’ina las premissas tecnicas ch’ils autos da cursa ston ademplir, per l’autra las reglas da las cursas sco talas ed ils chastis en cas da cuntravenziuns. Tut en tut relascha la FIA las suandantas regulaziuns: International Sporting Code (reglas da cursas da sport generalas), Formula One Sporting Regulations (reglament davart il campiunadi mundial e las singulas cursas) e Formula One Technical Regulations (pretensiuns tecnicas).
Disgrazias
Durant rundas da trenament, las qualificaziuns e las cursas da Grand Prix sezzas hai dà numerus accidents, en rom dals quals radund 30 pilots da furmla 1 èn vegnids per la vita.
Ils onns 1950
Sper il Grond Premi da l’Argentinia avevan da quel temp quasi be lieu cursas en l’Europa. Per suttastritgar la pretensiun da realisar in campiunadi mundial han ins perquai er surdà ils onns 1950 e 1960 puncts per la cursa da 500 miglias ad Indianapolis, e quai cumbain che quella vegniva manada tras tenor tut autras reglas. Da quel temp hai dà emprovas da Ferrari da pudair concurrer er en ils Stadis Unids, e singulas emprovas da pilots dals Stadis Unids da sa far valair cun lur champ cars a Monza – ma tut questas tentativas han fatg naufragi.
Ils onns 1980
Fin il 1982 han per part er pudì concurrer motors senza turbo, ma a partir dal 1983 è questa novaziun tecnica, cun prestaziuns da lunsch sur 1000 PS, alura sa messa tras definitivamain. Ils Cosworth cun lur radund 500 S han ins sinaquai duvrà vinavant en la furmla 3000, la quala ha remplazzà la furmla 2 da lez temp cun ses motors da cursa da 2000 cm³ e 320 PS.
Reglaments e sistem da puncts
Quests reglaments sco er il sistem da puncts, che serva ad eruir il campiun mundial (pilot e team/constructur), èn adina puspè stads suttamess a midaments e vegnan er en futur a s’orientar al svilup tecnic, a la segirezza ed a la finamira da render las cursas per il public uschè attractivas sco pussaivel.
Pneus
thumb|220px|Grand Prix dals Stadis Unids, 2003 Ils pneus tutgan en il fratemp tar ina da las parts principalas d’in auto da furmla 1. Il grip, pia l’aderenza dals pneus, è decisiv per la sveltezza en las curvas ed influenzescha uschia a moda decisiva il temp. La muntada dals pneus mussa il suandant exempel: Malgrà ch’ins aveva reducì il 2006 la prestaziun dals motors per 200 PS han ins, grazia al svilup sin il sectur dals pneus, cuntanschì sin cirquits cun bleras curvas (p.ex. il Circuit de Catalunya) rundas tuttina spertas u anc pli spertas che l’onn avant.
Bandieras
Las bandieras servan a la communicaziun tranter ils posts dal traject resp. la direcziun da la cursa ed ils pilots, per exempel per avertir quels a temp en cas da situaziuns da privel. Dapi il 2007 vegnan quests signals er mussads sin il display dal guvernagl; e dapi il 2008 èn en diever las bandieras digitalas (indriz da glisch cun la colur da la bandiera respectiva).
Pneus
Cun excepziun da cursas da plievgia sto mintga pilot far diever almain ina giada dals pneus pli loms (segnads da la vart cun ina colur) ed ina giada dals pneus pli dirs. Ultra da quai stattan a disposiziun pneus per relaziuns da l’aura speziala e per trajects cun pretensiuns extraordinarias. In pneu custa radund 1000 euros ed è concepì per ina temperatura da manaschi da radund 95 grads.
Pilots
Il pilot da cursa ch’ha gì il pli grond success en l’entira istorgia da la furmla 1 è stà Michael Schumacher. Tar in dumber total da 307 starts ha el gudagnà 91 cursas ed è daventà set giadas campiun mundial.
Origins
Er avant la Segunda Guerra mundiala devi gia ina furmla internaziunala da Grand Prix, en rom da la quala l’associaziun mundiala d’automobil AIACR fixava las reglas per realisar las cursas che sa numnavan Grandes Épreuves. Questas directivas cumpigliavan per l’ina indicaziuns davart la durada u la distanza minimala da las cursas; per l’autra però tuttavia er perscripziuns tecnicas sco la cilindrada maximala dal motor, limitaziuns dal consum da benzin u indicaziuns davart las dimensiuns da l’auto u il pais minimal e maximal da quel.
Ils onns 2000
A partir da la stagiun 2005 è il dumber da cilinders vegnì reducì l’emprim sin V 10, a partir dal 2006 sin V8. La stagiun 2007 è stada segnada d’ina affera da spiunascha ed il 2008, en rom da la crisa da finanzas mundiala, è Honda sortì da la furmla 1.