cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Revoluziun franzosa
Dals Stans generals a l’Assamblea naziunala
Sin questas pretensiuns ha Louis XVI reagì cun tactica. Il terz stan ha bain survegnì duas giadas uschè blers represchentants sco pli baud, il modus da vuschar en ils Stans generals han ins dentant laschà avert. La ceremonia d’avertura ils 5 da matg 1789 a Versailles n’è betg gist stada empermettenta. Ils emprims dus stans en gardaroba da festa avevan lur sezs reservads, ils represchentants dal terz stan dentant, en il vestgì nair prescrit, eran sezs responsabels per in plaz da seser. Ed en ils pleds d’avertura evitava la curt stinadamain da tematisar l’urden da fatschenta. Dapli ch’in mais han ins debattà senza success. Ils stans privilegiads insistivan sin il modus da dieta e da votaziun tradiziunal, vul dir sin discussiuns separadas entaifer ils stans e sin ina vusch communabla per mintga stan tar las singulas votaziuns.
Cur ch’insaquants represchentants dal clerus bass, ils reverendas da vischnanca, èn s’alliads a partir dals 12 da zercladur al terz stan, èn ils eveniments sa precipitads. Sin la proposta d’Abbé Sieyès èn ils represchentants dal terz stan sa declerads sco represchentants d’almain 96 % da la populaziun franzosa. Els èn sa numnads Assamblea naziunala ed han dumandà ils auters stans d’als seguir. Ils 19 da zercladur ha il clerus acceptà questa vieuta cun ina pitschna maioritad. L’aristocrazia percunter ha tschertgà il sustegn dal retg per pudair conservar l’urden vegl.
Louis XVI ha convocà per ils 23 da zercladur ina dieta roiala ed ha sbarrà fin lura la sala da sesida. Ils 20 da zercladur han ils deputads però organisà ina reuniun en la Sala da bal ed engirà da betg sa separar fin ch’els hajan creà ina nova constituziun. En la sesida dals 23 da zercladur han els resistì a tut las smanatschas dal retg. Il president da l’assamblea Jean-Sylvain Bailly ha refusà la pretaisa dal retg da schliar la radunanza cun la remartga che la naziun unida na prendia encunter nagins cumonds. Perfin ina part da l’aristocrazia ha la finala refusà il diever d’armas cunter il terz stan. Suenter ch’il duca d’Orléan, in cusrin dal retg, è sa mess sin la vart da l’Assamblea naziunala, ha Louis XVI capitulà ils 27 da zercladur ed ordinà als stans privilegiads da cooperar.
Da l’Assagl sin la Bastille al cumbat cunter il reschim feudal
En vista a quest’atmosfera han ils electurs elegids dal terz stan ch’eran gia integrads en l’administraziun municipala da Paris creà ina milissa citadina – la futura Garda naziunala – per metter en urden la situaziun. Il pievel però ha pretendì in armament. Ils 14 da fanadur èn radund 5000 persunas sa radunadas avant la Bastille per procurar per armas e pulvra e per laschar or lur ravgia cunter quest simbol dal reschim absolutistic. En la chasaforz da la citad sa chattavan da quel temp dentant be set praschuniers e nagin n’era empraschunà per motivs politics. Il cumandant da la Bastille Launay ha laschà entrar ils revoluziunaris en la curt – per als prender là sut il fieu. A la fin dal di eran 98 dals occupaders morts e 73 ferids. Suenter che la massa ha mess sut squitsch l’administraziun municipala, ha Launay capitulà. Ses chau e quel dal suprastant da l’administraziun municipala roiala, Flesselles, han ins prendì sin la lantscha ed exponì.
Sin quest’attatga han ils exponents da l’ancien régime reagì en moda defensiva. Las truppas militaras da Paris èn vegnidas retratgas e l’Assamblea naziunala ha survegnì protecziun e renconuschientscha. Jean-Sylvain Bailly è daventà suprastant da la nov’administraziun municipala da Paris (ch’ha remplazzà la prefectura dals martgadants da pli baud) ed il liberal Marquis de Lafayette è vegnì elegì nov cumandant da la garda naziunala. En medema maniera èn era las administraziuns municipalas da las provinzas franzosas vegnidas reorganisadas (en rom da l’uschenumnada revoluziun municipala). Ils 17 da fanadur ha il Cont d’Artois, il frar dal retg, bandunà sco emprim emigrant il pajais. Louis XVI sez è ì a Paris ed ha purtà la cocarda blau-alv-cotschna sco segn da ses consentiment per ils eveniments.
Fin ils 14 da fanadur na discurriv’ins betg dals purs, di l’istoricher Lefèbvre. Però senza lur sustegn, manegia el, n’avess la Revoluziun betg gì success. Ils purs possedevan da quel temp 30 % dal terren e la sclavitid existiva mo pli en singulas regiuns. La part dals purs ch’aveva da sbursar in tribut a lur signur feudal variava tranter 30 e 75 %. En general aveva il possessur il dretg sin la mesadad da la racolta e da l’augment dal muvel, dentant ha el dumandà suenter adina dapli contribuziuns supplementaras. En il decurs dal 18avel tschientaner ha il signuradi feudal pretendì e registrà repetidamain dretgs ch’eran per part gia emblidads. In’interpretaziun pli nova da questa ‹reacziun feudala› di ch’il capitalissem saja passà tras las sfessas da l’urden vegl e sa saja servì da sias pussaivladads.
Onns da nauschas racoltas e da chareschia avevan spussà en spezial ils purs pitschens. Per l’ina na bastavan las racoltas betg per subsister, per l’autra reduciva la chareschia las pussaivladads da gudogn supplementar en citad. La primavaira èn cumparidas bandas da murdieus che gievan smanatschond e terrorisond da puraria tar puraria. En l’atmosfera tendida da las elecziuns dals Stans generals e sco reacziun sin ils eveniments a Versailles ed a Paris è sa sviluppada sin la champagna l’uschenumnada Gronda anguscha (grande peur) d’in ‹cumplot aristocratic›. Quel faschevan ins responsabel per tut ils svilups negativs e la miseria generala. Tranter la mesadad da fanadur e l’entschatta d’avust 1789 era il fenomen da la grande peur preschent en bunamain tut la Frantscha ed ha per part manà ad attatgas dals purs sin chastels e claustras. Quests assagls avevan la finamira da destruir ils archivs cun documents da dretgs feudals e da sfurzar ils signurs da renunziar a lur dretgs feudals.
La fin da la societad da stans, la decleraziun dals dretgs da l’uman ed il cortegi triumfal da las dunnas parisianas
La vehemenza da la Revoluziun sin la champagna ha era alarmà la curt e l’Assamblea naziunala a Versailles. Suenter ils eveniments dals 14 da fanadur aveva l’Assamblea surpiglià tut l’autoritad politica; dad ella pretendev’ins ch’ella reorganiseschia il sistem. Ussa era l’Assamblea sut squitsch: blers spetgavan dad ella ina decleraziun dals dretgs da l’uman gia avant ch’hajan lieu las tractativas davart ina nova constituziun.
Var 100 deputads dal terz stan ch’eran sa reunids per ina discussiun en il club bretonic han organisà en l’Assamblea in culp da surpraisa. Cun quel vulevan els rumper la resistenza dals stans privilegiads che spetgavan sin megliers temps per pudair salvar lur dretgs acquistads. La manevra è gartegiada en la sesida dals 4 als 5 d’avust grazia ad aristocrats liberals ch’han renunzià cun grond gest a lur pretensiuns. Questa renunzia cumpigliava tut ils servetschs liads ad ina persuna, ils servetschs da maun e da metter sut, la giurisdicziun bassa, l’acquist d’uffizis privilegià, l’aboliziun da l’acquist d’uffizis cumprabel e da la dieschma ed ils privilegis da chatscha e da tegnair columbas. La sclavitid, la liberaziun da taglia dals stans privilegiads ed era tut ils dretgs spezials da las provinzas e citads èn vegnids abolids. Entaifer paucas uras aveva l’Assamblea reconstituì davant il dretg l’unitad da la naziun, faschond urden cun il sistem feudal ed il reschim da l’aristocrazia sin la champagna ed abolind l’element ch’als separava da la burgaisia – numnadamain lur ritgezza. En pli aveva ella inizià refurmas economicas, ecclesiasticas e giudizialas. Tut quai ha muntà la fin da l’ancien régime organisà tenor stans.
L’emprim punct dal decret correspundent pretendeva solennamain: «L’Assamblea naziunala sfratga cumplettamain l’entir reschim feudal.» Per ils purs na cuntegneva questa proclamaziun dentant betg l’entira vardad. La sclavaria e la lavur tributara eran bain abolidas dal tuttafatg, ils dretgs da la signuria èn dentant stads da cumprar ora cun 3,3 % tschains l’onn. La calculaziun politica era quella da stgomiar ils vegls dretgs signurils en daners solids e d’adossar il pajament da tschains fin al sbursament dal chapital. L’aristocrazia salvava uschia tut quai ch’ins pudeva salvar ed ils possessurs da terren dal terz stan profitavan tras l’egualisaziun da bains aristocratics e burgais.
Suenter avair calmà en quella moda la massa, ha l’Assamblea naziunala lavurà vi da la ‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais›. Quella è vegnida proclamada ils 26 d’avust 1789 e stabilescha ch’ils umans èn libers ed eguals en lur dretgs a partir da la naschientscha. Garantids èn tranter auter era il possess, la segirtad ed il dretg da resistenza cunter l’oppressiun, ils princips dal stadi da dretg, la libertad da religiun, d’opiniun e da pressa sco era la suveranitad dal pievel e la separaziun da las pussanzas. Furet/Richet giuditgeschan: «Quests 17 artitgels curts d’in stil grondius e d’ina spessezza mentala n’èn betg pli l’expressiun dal tactar precaut e da la tema burgaisa. Cun definir libramain sias prestaziuns e finamiras sa dat la Revoluziun franzosa ina bandiera che sto vegnir respectada da l’entir mund.» L’individualissem burgais ha survegnì qua tras sia Magna Charta da dretg public.
Confurm al spiert da quel temp concerneva questa decleraziun mo ils umens. Per la filosofa e scriptura Olympe de Gouges n’era quai betg acceptabel. Ella ha preschentà il 1791 la ‹Déclaration des droits de la femme e de la citoyenne› (‹Decleraziun dals dretgs da la dunna e da la burgaisa›) e pretendì l’egualitad tranter dunna ed um.
Per che lur decrets giajan en vigur, era l’Assamblea naziunala dependenta da la suttascripziun dal retg. Lez ha nizzegià la chaschun per pretender ina posiziun preponderanta, per exempel en furma d’ina ferma vusch da veto entaifer la constituziun futura. Ultra da quai ha el ordinà in regiment or da la Flandra a Versailles. Là han ils uffiziers zappitschà il prim d’october la cocarda. Quest incident ha fatg la runda a Paris ed ha danovamain stgaudà l’atmosfera. Jean-Paul Marat, il fundatur da la gasetta ‹L’Ami du Peuple›, infurmava il pievel davart ils eveniments actuals e la ‹conspiraziun aristocratica› e gidava uschia a mantegnair il fieu revoluziunar.
Ils 5 d’october è sa radunada ina massa da dunnas davant la chasa communala cun l’intenziun da marschar cunter Versailles e da proclamar là lur pretensiuns. Pli tard las èn seguids 15 000 gardists naziunals e dus represchentants da l’administraziun municipala. Quels avevan l’incumbensa da manar il retg a Paris. Louis XVI ha retschavì las dunnas, empermess da furnir mangiativas e suttascrit ils decrets da l’Assamblea naziunala.
La monarchia constituziunala
La dischlocaziun da la curt roiala a Paris, suandada d’ina restricziun dals meds finanzials che l’Assamblea naziunala metteva a disposiziun a la curuna, han bain indeblì vinavant la posiziun dal retg. Tuttina è el restà ina figura centrala entaifer l’actualitad politica. En l’Assamblea naziunala vuleva nagin, u be ina pitschna minoritad, abolir la monarchia. Ma areguard l’influenza che dueva vegnir concedida al monarc entaifer la nova constituziun divergiavan las opiniuns. D’in fatg eran dentant tut las partidas conscientas: dal retg vegnivi la finala a depender, schebain la construcziun constituziunala pudeva funcziunar u betg. Pertge ch’en cas da sia refusaziun stueva mintga versiun da la monarchia constituziunala far naufragi.
L’Assamblea naziunala sin via a la Constituziun
L’onn 1790 è stà in ‹onn fortunà›: suenter ils tumults dal 1789 è seguida ina buna racolta ed ina meglieraziun da la situaziun dal provediment. Questa fasa euforica ha chattà ses punct culminant en la Festa da la federaziun sin il Champ da mars per l’anniversari da l’attatga sin la Bastille. Davant tschientmillis d’aspectaturs givlants èn 60 000 gardists naziunals sa fraternisads cun la naziun franzosa ed han engirà avant l’‹altar da la patria› lur fidaivladad per la patria, la lescha ed il retg.
Las discussiuns constituziunalas da l’Assamblea naziunala – ch’era sa dividida en differentas cumissiuns tematicas – progredivan bain. Gia avant la fin da l’onn 1789 avev’ins discutà il problem da la sanaziun da las finanzas statalas. Il resultat è stà ch’ins ha secularisà e transfurmà tut ils bains ecclesiastics en bains naziunals. La summa dals bains naziunals serviva da qua davent sco segirtad per ina nova valuta da bancnotas, ils assegnats. Damai ch’il clerus na disponiva pli da naginas entradas or dal possess ecclesiastic, era el uss dependent dal salari statal. La constituziun civila dal clerus ha ultra da quai fixà l’elecziun dals reverendas a moda analoga a quella dals funcziunaris, ed in decret als ha prescrit da preleger e commentar las ordinaziuns da l’Assamblea naziunala giu da la scantschala.
Las singulas provinzas da la Frantscha possedevan enfin qua structuras politicas fitg differentas. L’entschatta da l’onn 1790 èn ellas vegnidas partidas en 83 departaments cun sutdivisiun e structura administrativa unitara. Ils dazis a l’intern dal stadi han ins eliminà dal tuttafatg. Ed entaifer la giustia ha l’elecziun libra dals derschaders remplazzà la cumpra d’uffizis. Per arrestads valeva da nov l’audiziun giudiziala entaifer 24 uras e la defensiun obligatorica tras in advocat.
Concernent il dretg d’eleger eran las resalvas da la burgaisia cun possess stadas decisivas en l’Assamblea. Mo l’uschenumnà burgais activ cun ina tscherta entrada fiscala dastgava eleger. L’idea davos questa posiziun era quella che be in burgais independent e nuncumprabel dueva pudair eleger. Unicamain l’advocat Maximilien de Robespierre ha crititgà quest’idea sco cuntravenziun cunter l’egualitad giuridica garantida en la ‹Decleraziun dals dretgs da l’uman›.
La dumonda co integrar Louis XVI en il nov sistem politic è dentant restà il grond problem da la constituanta. Las opiniuns divergentas han manà a la furmaziun da differentas gruppas politicas che duevan fundar il schema da dretga-sanestra da pli tard. Sin las loschas d’onur a dretga dal president dal parlament sesevan ils ‹aristocrats›, commembers dals emprims dus stans ed aderents da l’ancien régime. Els vulevan surlaschar a Louis XVI la pussanza executiva ed in veto absolut en la legislaziun. En direcziun da la mesadad da la sala e vers sanestra suandavan lura en diversas graduaziuns quels deputads ch’approvavan la participaziun dal retg a la procedura legislativa mo en furma minimala u la refusavan dal tuttafatg. En quest process da mediaziun tranter l’Assamblea ed il retg èn s’engaschadas differentas persunalitads sco per exempel il president da l’Assamblea naziunala Bailly, Mounier e Mirabeau, il cumandant da la garda naziunala La Fayette ed il ‹triumvirat› Barnave, Duport e Lameth.
La finala ha il retg survegnì in dretg da veto suspensiv cun il qual el pudeva bloccar in project da lescha per duas periodas legislativas. Sco chau da l’executiva era el dentant restrenschì en si’influenza, damai che la giustia e l’administraziun vegnivan elegidas senza dretg da cundecisiun da vart dal retg e da ses ministers. Ed er las perscripziuns administrativas vegnivan relaschadas da l’Assamblea naziunala. Entaifer l’armada è il retg bain restà a la testa. Il dretg d’eleger aveva el dentant sulettamain per ils grads d’uffiziers ils pli elevads, entant che la schuldada simpatisava savens cun la Revoluziun e fraternisava cun ils revoluziunaris.
Las forzas da la cuntrarevoluziun
L’aboliziun dal feudalissem en Frantscha ha per part tutgà interess da prinzis esters, sco per exempel tar bains papals en Frantscha dal Sid e tar bains da prinzis imperials tudestgs en l’Alsazia. Ni lur appel d’intervegnir ni l’inscunter persunal cun il cont d’Artois, il frar da Louis XVI, han dentant pudì motivar l’imperatur habsburgais Leopold II, il frar da la regina franzosa Marie-Antoinette, d’entrar en acziun cun ses militar. Betg mo el n’aveva nagin interess vi d’ina guerra cunter la Frantscha; la Russia e l’Austria eran involvids en la guerra cunter l’Imperi osmanic da l’onn 1790 e fatschentads cun la revolta naziunala en Pologna. Las activitads militaras dals emigrants franzos, lantschadas da puncts da sustegn sco per exempel Koblenz e Worms, n’han betg gì l’effect giavischà, era sche l’ost da la Frantscha temeva ussa anc pli ferm ina conspiraziun dals aristocrats.
In decret da l’Assamblea naziunala en connex cun la constituziun civila dal clerus ha dentant manà ad in’opposiziun energica, perfin ad ina rebelliun averta e finalmain ad ina guerra religiusa. Quest decret dals 27 da november 1790 aveva prescrit als spirituals d’engirar sin la nova Constituziun. Papa Pius VI perencunter aveva scumandà l’engirament, smanatschond cun l’excommunicaziun. Mo la mesadad dals spirituals, per gronda part commembers dal clerus bass, ha lura engirà. La consequenza è stada ina spartiziun religiusa da la Frantscha. La populaziun rurala sustegneva en general ils ‹buns› spirituals, quai vul dir ils refusaders da l’engirament. La Revoluziun ha cun quai quasi provedì il stab general da la cuntrarevoluziun – ch’era senza truppas – cun l’infantaria necessaria: ils sacerdots refusants e lur nursettas.
La fugia dal retg disturba l’equiliber
Era per Louis XVI signifitgava la politica ecclesiastica da la constituanta ina nova sfida. Giond en il Chastè da las Tuilerias al cult divin tenor la metoda tradiziunala, era el sfurzà d’obtegnair la communiun da spirituals ch’avevan refusà l’engirament. Ma la curt roiala fascheva dapli che be resistenza simbolica cunter la resoluziun. Il favrer 1791 ha Marie-Antoinette appellà Leopold II da far frunt a la Revoluziun che pareva da sa derasar sur ils Pajais Bass austriacs.
Cur che la massa ha impedì Louis XVI da bandunar Paris per far ina cura a Saint-Cloud, ha la famiglia roiala decis da fugir. La notg dals 20 als 21 da fanadur 1791 èsi reussì ad ella d’engianar la garda naziunala che survegliava il chastè. Dals Pajais Bass anora sperava il retg da pudair returnar en Frantscha cun sustegn militar e da restaurar ses reschim absolutistic. Fitg precaut n’è il retg dentant betg stà durant sia fugia: l’entira societad da viadi è vegnida identifitgada, fermada a Varennes en vischinanza dal cunfin beltg e manada enavos a Paris.
L’Assamblea naziunala che temeva per sia lavur constituanta, tegneva cuntradictoricamain vi dal retg. D’ina vart crajev’ins ch’il retg saja vegnì rapinà, da l’autra vart al han ins dispensà da tut sias funcziuns monarchicas fin che la Constituziun saja pronta per sia suttascripziun. Barnave ha admonì en la debatta dals 15 da fanadur 1791: «Vulain nus terminar la Revoluziun u vulain nus danovamain cumenzar cun ella? Cun anc in pass essan nus culpaivels e chaschunain disgrazia: in pass sin la via da la libertad vul dir destrucziun da la monarchia, in pass sin la via da l’egualitad vul dir destrucziun dal possess.»
Tar sia fugia aveva Louis XVI laschà enavos ina proclamaziun cuntrarevoluziunara, senza che quella fiss dentant vegnida enconuschenta per il mument tar il pievel. Sia critica sa drizzava tranter auter encunter la rolla desastrusa dals clubs politics e lur influenza sin las decisiuns da la constituanta. Quai ch’el n’aveva dentant betg considerà era l’effect da sia fugia. Quella ha numnadamain gist manà ad ina nova furmaziun e radicalisaziun da las organisaziuns politicas ordaifer il parlament.
Il club bretonic manava tras sias sesidas a Paris sco ‹cumpagnia dals amis da la Constituziun› en la claustra giacubina e vegniva per consequenza numnà ‹club dals giacubins›. Gia la fin da l’onn 1790 disponiva el da 150 filialas cun grond’influenza, repartidas en tut il pajais; a Paris aveva el schizunt in’influenza cusseglianta sin las decisiuns da l’Assamblea naziunala.
Concernent la destituziun da Louis XVI ha la fugia da la famiglia roiala spartì il club giacubin. Cun quai che la sanestra cun Robespierre pledava per la destituziun dal retg, è la gronda part dals commembers da la lingia da Lafayette e Barnave sortida ed ha fundà il club dals feuillants en la claustra dals feuillantins. Era tar las cumpagnias affiliadas hai dà spartiziuns; però èsi reussì als giacubins parisians da tegnair ina predominanza entaifer las filialas e quai grazia ad ina campagna per il dretg d’eleger general.
Cun quai che las contribuziuns da commember dal club giacubin eran relativamain autas, èn pauc temp suenter suandads ulteriurs clubs e cumpagnias popularas cun access pli simpel. Il club cun la pli grond’influenza era il club dals Cordeliers en la claustra franciscana, in club da discussiun e lutga per la realisaziun dals dretgs da l’uman e per la scuvrida d’abus da la pussanza publica. Il pled decisiv manavan Marat, Desmoulins e Danton.
Suenter la fugia dal retg è vegnida da qua la pretensiun d’abolir la monarchia e da furmar ina republica. Ils 14 da fanadur 1791 han gì lieu grondas demonstraziuns sin il Champ da Mars e collecziuns da suttascripziuns per la destituziun dal retg. Lafayette ha cumandà l’expulsiun da la reuniun cun in’acziun da la garda naziunala ch’ha chaschunà plirs morts. La sfessa tranter l’Assamblea naziunala e las cumpagnias popularas parisianas n’era uss betg pli da survesair.
Ina guerra cun differentas motivaziuns
Las curts supplitgadas per sustegn han reagì pir suenter in mais. L’imperatur Leopold II ed il retg prussian Friedrich Wilhelm II han designà en la Decleraziun da Pillnitz la situaziun da Louis XVI sco interess general da tut ils retgs europeics. Omadus monarchs han empermess intervenziuns militaras a favur da la monarchia franzosa sch’i vegniss a dar ina coaliziun da las pussanzas europeicas cun questa finamira. En Frantscha è l’effect da questa smanatscha dentant be stà ina ravgia anc pli gronda cunter il ‹cumplot aristocratic›.
Il settember 1791 è l’ovra constituanta entrada en vigur, en preschientscha da Louis XVI ch’ha engirà sin la Constituziun. Il prim d’october è sa constituida la nova legislativa. En cumparegliaziun cun ils giacubins avevan ils feuillantins ina maioritad visibla, la gruppa da deputads dominanta na fascheva dentant part da nagina da questas duas gruppas.
Il tema central ed il motiv che la legislativa ha existì mo in onn è stada la guerra revoluziunara. Quella n’era dentant betg vegnida provocada tras las pussanzas europeicas, mabain iniziada en Frantscha sez. Tenor la nova Constituziun era la cooperaziun dal retg e da la legislativa necessaria per far quest pass. Suenter la fugia impedida furmava questa guerra l’unica via per Louis XVI e Marie-Antoinette da restabilir circumstanzas acceptablas. Els faschevan quint cun ina sconfitta da l’armada franzosa e vulevan annullar cun l’agid dals victurs tut ils midaments chaschunads tras la Revoluziun.
En la legislativa devi auters motivs ed arguments, però la medema finamira: la guerra. Tranter ils feuillantins regnava l’idea ch’ina curta guerra rinforzia ils generals per stabilisar la Revoluziun. In veritabel entusiassem revoluziunar ha exprimì il deputà sanester Brissot: «La forza dal pensar e dals fatgs m’ha persvadì ch’in pievel ch’ha gudagnà la libertad suenter diesch tschientaners da sclavaria sto far guerra. El sto far guerra per fundar la libertad sin ina basa segira, el sto far guerra per lavar la libertad dals vizis dal despotissem ed el sto a la fin far guerra per spedir quels umens da ses chastè che pudessan ruinar la libertad.» Il deputà Isnard ha secundà: «Na crajai betg che la situaziun ans impediss da cumbatter! In pievel revoluziunar è nunsurventschaivel. La bandiera da la libertad è la bandiera da la victoria.» Be Robespierre dal club giacubin ha replitgà energicamain: «L’idea la pli vana ch’in politicher po avair, è l’imaginaziun ch’i saja avunda per in pievel da penetrar cun forza armada tar in auter pievel per al intimar da surprender sia lescha e sia constituziun. Nagin ama ils missiunaris armads; e l’emprim cussegl che la natira e la precauziun als dat, è quel da rebatter ils penetrants.» Cunter la decleraziun da guerra envers il retg da la Boemia e da l’Ungaria han vuschà ils 20 d’avrigl 1792 be set deputads da la legislativa. En l’euforia dals emprims dis suenter questa decisiun è naschida la chanzun Allons enfants de la patrie... sco imni per l’armada dal Rain a Strasbourg. Questa chanzun dueva daventar pli tard l’imni da l’entira naziun franzosa.
La realitad da la guerra è dentant spert sa mussada dischillusiunanta. Ils uffiziers e la schuldada han fatg talmain pauca resistenza cunter ils Austriacs e Prussians ch’ins temeva in tradiment e che las secziuns da Paris han cumenzà a sa mobilisar. Ils sansculottes, armads cun lantschas, sa mussavan ussa di e notg en las vias da la citad. In’attatga concentrada en las Tuilerias ils 20 da fanadur 1792 ha il retg anc ina giada pudì parar cun metter si la chapitscha giacubina cotschna.
Ils 11 da fanadur ha la legislativa proclamà ‹la patria en privel› ed ordinà a tut ils burgais pronts per la guerra da sa registrar sco voluntaris, da sa decorar cun la cocarda naziunala e da s’alliar a l’armada. En las provinzas era l’atmosfera ussa drizzada cunter il retg. Ins numnava Louis XVI e Marie-Antoinette mo pli Monsieur et Madame Veto pervi da lur tenuta nuncooperativa e discurriva dal ‹comité austriac› che saboteschia las stentas patrioticas. Per la Festa da la federaziun è in battagliun da voluntaris marschà da Marsiglia a Paris. L’imni dals emprims dis da guerra ha tras lur chantar survegnì il num ‹Marseillaise›.
L’Emprima Republica franzosa
Tar ils motivs ch’han chaschunà la cupitga da la monarchia, la fundaziun da la Republica e la furmaziun da l’emprima regenza revoluziunara sco era il terrur en la fasa radical-democratica fin il zercladur 1794 quinta l’istoricher da la Revoluziun Lefèbvre la mentalitad specificamain revoluziunara da quel temp. Quella haja gia dominà l’Assagl sin la Bastille e las autras acziuns popularas da l’onn 1789 e saja pir tschessada suenter che las finamiras revoluziunaras eran accumplidas. Questa mentalitad ha tenor Lefèbvre consistì da trais cumponentas: la tema (peur) dal ‹cumplot aristocratic›, la reacziun defensiva (réaction défensive) che cumpigliava l’organisaziun da las gruppas popularas e la realisaziun da la defensiva e la voluntad da punir ils adversaris da la Revoluziun (volonté punitive). En quest senn ha la stad 1792 cun ses messadis da Hiob per ils revoluziunaris mess accents a lunga vista. Ella ha manà ad ina ‹segunda revoluziun›.
Cun ina revolta dal pievel al Convent naziunal
L’entschatta d’avust 1792 ha il duca da Braunschweig, il schefcumandant da las truppas prussianas ed austriacas prontas per l’invasiun da la Frantscha, publitgà ses manifest, en il qual el ha fatg appel a las truppas franzosas, als gardists naziunals ed a la populaziun da sa suttametter, cun la finamira da liberar il retg e d’al dar enavos ses dretgs. Ad eventualas resistenzas, spezialmain da vart dals responsabels politics a Paris, ha quest manifest smanatschà cun in tribunal da guerra e la paina da mort.
Questa proclamaziun ha dentant gì in tut auter effect che giavischà. En las secziuns da Paris che vulevan destituir il retg han ins cumenzà cun las preparaziuns per ina revolta. La damaun dals 10 d’avust 1792 han questas secziuns furmà ina communa revoluziunara (commune insurrectionelle) e stgatschà l’administraziun municipala. Il cumandant da la garda naziunala è vegnì assassinà e remplazzà tras il bierer Santerre. Ina massa d’artisans, detaglists e lavurants è marschada, ensemen cun ils federads externs, a las Tuilerias e las han attatgà cunter la resistenza da la Garda svizra. Il pretsch da quest assagl èn stads tschients da morts dad omaduas varts. Sut il squitsch da la massa grittentada ha l’Assamblea decis la destituziun provisorica dal retg ed al ha impraschunà.
Dasper l’Assamblea naziunala era er la communa revoluziunara da Paris daventada in organ politic rivalisant cun in’atgna influenza futura, cunquai ch’uschenumnads burgais passivs senza dretg d’eleger han pudì far valair lur interess en las assambleas da las secziuns parisianas. Ed en la communa ha la legislativa furmada confurm al dretg d’eleger tenor il possess pers si’autoritad suenter l’acziun populara dals 10 d’avust. Per consequenza ha ella fixà novas elecziuns per in Convent naziunal e quai tenor il dretg d’eleger general (per ils umens). Per il temp da la midada ha in cussegl executiv provisoric survegnì las funcziuns da regenza dal retg. La Constituziun da l’onn 1791 era ussa ord diever.
Suenter la conquista da Longwy e Verdun ha l’avanzada da las truppas prussian-austriacas smanatschà pli e pli Paris. La legislativa ha sinaquai recrutà in detaschament spezial da 30 000 umens per defender la chapitala; la communa ha schizunt recrutà il dubel. Las secziuns avevan entant furmà cumissiuns da surveglianza per tut las persunas suspectadas d’esser cunter la Revoluziun. Questas cumissiuns han lura emplenì las praschuns cun serviturs da la curt, feuillants, schurnalists e spirituals refusants. Damai che las truppas voluntaras eran semtgadas da partir cunter l’uniun prussian-austriaca sut il duca da Braunschweig, parevan ils praschuniers sco ina smanatscha interna per la metropola revoluziunara. Perquai han ils federads, ils gardists naziunals ed ils sansculottes executà las decisiuns da las assambleas ed assassinà tranter ils 2 ed ils 6 da settember 1100 fin 1400 praschuniers.
Sut talas cundiziuns han gì lieu las elecziuns dal Convent naziunal, quai cun ina participaziun da be var 10 % e cun exclusiun dals aderents da la monarchia. Cur ch’il Convent è sa radunà ils 21 da settember 1792 per sia sesida d’avertura, cumpareva la situaziun da la Frantscha en ina glisch pli favuraivla ch’anc avant curt temp. Igl era il di suenter la Chanunada da Valmy, nua che l’armada revoluziunara aveva triumfà e parà ad interim la smanatscha.
Girondins, montagnards e la sentenzia da Louis XVI
Il num ‹Convent naziunal› (convention national) per la terza assamblea naziunala da la Frantscha ha signalisà sias duas cumpetenzas-clav: l’elavuraziun d’ina nova constituziun e l’execuziun provisorica da tut las cumpetenzas da la suveranitad naziunala (resp. da la pussanza statala). Cun sias emprimas decisiuns ha il Convent procurà per cundiziuns cleras. La monarchia era ussa abolida, la Republica constituida ed il nov chalender ha fixà ils 22 da settember 1792 sco emprim di da l’onn 1 da la Republica.
Il confess unitar a favur da la segunda revoluziun dals 10 d’avust ha a l’entschatta zuppentà differenzas tranter las gruppas politicas. Quellas èn dentant sa mussadas en la moda e maniera co ch’ils commembers dal Convent èn sa plazzads. Da vart dretga da la chasa èn sa reunids ils aderents da Brissots, ils brissotins (numnads pli tard girondins, tenor il departament Gironde). Els prendevan posiziun per la burgaisia economica cun pretender la protecziun dal possess, il commerzi liber e la furmaziun d’in pretsch da martgà statal. Cuntrari a las assambleas da las secziuns parisianas e la communa revoluziunara han els empruvà da far valair l’influenza dals federads en ils departaments.
Lur opponents avevan num montagnards perquai ch’els avevan lur sezs en las retschas superiuras, sco sin ina muntogna. Ensemen cun la maioritad dals commembers dal Convent faschevan els part da la burgaisia d’amez e superiura. Tranter quels sa chattavan surtut funcziunaris, represchentants dals mastergns libers e giurists. Cun Danton, Robespierre e Marat a la testa eran els en stretg contact cun las secziuns e las assambleas popularas e preschentavan ils interess populars.
En la ‹planira› (plaine) respectivamain en la ‹palì› (marais) tranter ils girondins ed ils montagards seseva la maioritad dals deputads che votava tut segund il tema cun ina u l’autra partida. Era sch’ils 200 girondins predominavan ils var 120 montagnards, na vuleva quai betg dir ch’els maiorisavan adina il Convent da 749 commembers. Ma suenter Valmy pon ins constatar ch’ils girondins vegnivan en general sustegnids en lur direcziun liberala, schizunt dal minister da la giustia Danton.
Il tractament dal retg impraschunà è daventà in tema actual sin la glista da tractandas dal Convent en quel mument ch’ins ha chattà la correspundenza dal retg cun emigrants e prinzis cuntrarevoluziunars. Uss era ina process d’auttradiment inevitabel ed il Convent sez è sa preschentà sco dretgira. Cunter la voluntad dals girondins che vulevan schanegiar il retg e ch’èn sa retratgs dal club giacubin, ha il Convent (suenter duas audiziuns da l’accusà ils 11 e 26 da december 1792) decis cun maioritad ch’il retg saja culpabel d’ina conspiraziun cunter la libertad e ch’il pievel n’haja betg il dretg da decider cun plebiscit (quai ch’ils girondins vulevan). Il Convent ha pia sentenzià il retg a mort senza suspensiun cun 361:360 vuschs.
Ils 21 da schaner han ins executà Louis Capet (uschia vegniva il retg numnà en il process) sin la Place de la Révolution (ozendi Place de la Concorde) tras la guillotina. Abstrahà d’intginas acziuns da protest roialisticas èsi restà quiet en il pajais. Ordaifer Paris e las assambleas n’ha il process cunter Louis XVI fatg nagin’impressiun. Quest’indifferenza da vart dal pievel tar la mort da lur retg mussa quant profunda che la ruttadira cun las veglias relaziuns era. Ins ha bain pudì reconstruir la monarchia 20 onns pli tard, dentant betg la mistica dal retg unschì.
Giacubins e sansculottes en il process da radicalisaziun
A l’ester ha l’execuziun dal retg percunter effectuà grondas reacziuns. La forza dominanta era l’Engalterra: là purtava la curt vestgadira da malencurada ed il deputà franzos è vegnì expulsà. La Gronda Britannia disturbava en spezial la strategia da guerra offensiva da la Frantscha (suenter las victorias da Valmy e da Jemappes) e la politica d’annexiun dal Convent. En pli eran ils interess economics da l’Engalterra en Ollanda vegnids donnegiads. Suenter la decleraziun da guerra franzosa dal prim da favrer 1793 è il primminister britannic Pitt sa mess a la testa d’ina coaliziun da pussanzas europeicas cunter la Frantscha republicana. Gia dus mais pli tard han las armadas revoluziunaras gì da cumbatter per la defensiun dals cunfins da l’agen pajais – ed entaifer la Frantscha per la cuntinuaziun dals resultats da la Revoluziun.
En vista a la surpussanza da l’adversari aveva il Convent decis la recrutaziun d’ulteriurs 300 000 umens e surlaschà als departaments da tscherner il proceder per rabagliar ensemen lur contingent. Surtut en la Vendée al vest da la Frantscha ha questa decisiun effectuà ina malcuntentientscha cuntrarevoluziunara. En questa regiun ch’era da tempra puril-conservativa èn sa derasadas dapi l’entschatta mars revoltas armadas ch’avevan bunamain il caracter d’ina guerra civila. In decret dal Convent che smanatschava als rebels cun confiscaziun dal possess e paina da mort ha nizzegià tuttina pauc sco l’engaschi da truppas revoluziunaras.
Ultra da quai han era ils sansculottes, animads da l’inflaziun dals pretschs, fatg pressiun sin il Convent. Sulettamain da la fin schaner 1793 fin l’entschatta avrigl avevan ils assignats pers lur valur nominala da 55 % sin 43 %. Bain era la racolta da l’onn 1792 stada buna; spetgond sin in augment dals pretschs han ils purs tuttina tegnì bass lur purschida sin il martgà. En questa situaziun han ils sansculottes pretendì da registrar las provisiuns da victualias, da confiscar parts da la producziun, da fixar in pretsch maximal e da punir ils usuraris. Entant ch’ils girondins han refusà strictamain questas pretensiuns, èn ils montagnards stads pli bainvulents ed han pudì trair da lur vart la maioritad dals deputads da la plaine. Per quests deputads eri impurtant ch’il Convent mantegnia en questa situaziun la direcziun politica e na vegnia betg inundà da las secziuns parisianas e da la communa. Sin las rinfatschas ch’ils girondins sajan vi dal furmar ina dictatura ha Marat respundì: «La libertad ston ins stgaffir cun violenza ed ussa è vegnì il mument d’organisar per in tschert temp il despotissem da la libertad per destruir il despotissem dals retgs!»
Il mars da l’onn 1793 han ins stgaffì in Tribunal da revoluziun per derschar davart ils adversaris da la Revoluziun e las persunas suspectadas. Sco furniturs da culpants servivan las cumissiuns da surveglianza en las vischnancas. L’avrigl e matg è suandà in curs dirigì per ils assignats, in pretsch maximal per graun e farina sco era in emprest sfurzà tar ils ritgs. Per exequir las funcziuns da la regenza han ins creà in Comité dal bainstar public. Quel cumpigliava la maioritad dals deputads da la plaine, vegniva dentant dominà cleramain da Danton. Sa referind als assassinats dal settember da l’onn precendent, ha el installà il Tribunal revoluziunar sut la suandanta directiva: «Nus avain dad esser terribels, per ch’il pievel na stoppia betg far quai!»
Ils girondins dentant tschertgavan la confruntaziun cun ils sansculottes da Paris, suttastritgavan che Paris saja mo in departament sper 83 auters ed han fatg valair en il Convent ina cumissiun cun girondins per la controlla da las secziuns parisianas. Il deputà Isnard ha agità il conflict cun ina smanatscha cumparegliabla a quella dal cont da Braunschweig: «(...) sche la represchentanza da la naziun vegn donnegiada tras ina revolta, lura decler jau en num da tut la Frantscha che Paris vegn ad esser destruì.»
La decisiun tranter las duas partidas adversarias ha in comité revoluziunar la finala preparà ordaifer las secziuns e la communa. Suenter pliras emprovas èsi a la fin reussì da circumdar il Convent cun 80 000 umens e d’al smanatschar cun 150 chanuns. Cunter la veglia dals montagnards han ins pretendì ultimativamain da surdar ils manaders dals girondins. La finala ha il Convent decis d’als metter sut arrest da chasa. Cun eliminar ils girondins ha cumenzà in nov chapitel da la Revoluziun franzosa, numnadamain il ‹reschim dals giacubins›.
Ina dictatura revoluziunara per il salvament da la Republica
Suenter l’expulsiun dals girondins or dal Convent era il sboz da la constituziun ch’era vegnì preparà dal filosof illuministic Condorcet daventà senza muntada. Quest sboz preveseva ina stricta separaziun da las pussanzas, in sistem da represchentaziun consequent e pli grond’autonomia e cumpetenza da cooperaziun dals departaments. En tutta prescha han ins reformulà la constituziun fin sia deliberaziun ils 24 da zercladur 1793. Sut l’influenza da Marie-Jean Hérault de Séchelles han ins spustà ils accents a favur da l’egualitad sociala, suttastritgà il dretg da lavur ed il duair da resister cunter ina regenza antipopulara. Plinavant dueva la nova constituziun marcar il dretg dal singul sin possess e la disposiziun libra da quel sco era l’obligaziun da sa suttametter a la voluntad generala. L’entrada en vigur da questa constituziun republicana ha il Convent dentant spustà sin temp da pasch. La finala dueva questa constituziun mai entrar en vigur.
L’assassinat dal revoluziunari radical Marat tras la monarchista Charlotte Corday ils 13 da fanadur 1793 e las revoltas cunter il reschim dal Convent central da Paris ch’èn ruttas ora tranter auter a Lyon, Marsiglia, Toulon, Bordeaux e Caën han agità ils sansculottes e tegnì en moviment il Convent. Pir ussa han ins liberà definitivamain ils purs da tut las chargias feudalas anc betg pajadas. A medem temp ha cumenzà la vendita dals bains d’emigrants expropriads e partids si en parcellas. Cun quai èsi bain stà pussaivel da liar vi da la Revoluziun la massa da purs pitschens; ils sansculottes parisians n’han ins dentant betg pudì calmar.
Gia il di da la deliberaziun da la constituziun aveva Jacques Roux, il pledader d’ina gruppa da sansculottes fitg radicala, prelegì en il Convent il ‹manifest dals enragés› (dals ravgentads): «Ussa vegn l’ovra constituziunala surdada al suveran. Avais vus bandì il speculantissem? Na. Avais vus proclamà la paina da mort per ils traffitgants? Na. (...) Pia declerain nus che vus n’avais betg fatg avunda per la fortuna dal pievel.» Ils 26 da fanadur ha il Convent decis la paina da mort per cumpraders da graun. Era concernent la defensiun militara da la Republica cunter ils inimis interns ed externs ha il Convent decretà l’avust 1793: «A partir dad oz sa chattan tut ils Franzos en stadi da mobilisaziun permanenta enfin che tut ils inimis èn stgatschads dal territori republican. Ils giuvens umens partan per la guerra; ils maridads fravegian armas e transportan provediment; las dunnas produceschan tendas e vestgadira e lavuran en ospitals; ils uffants fan faschadiras or da laschiva veglia e la glieud veglia va sin las plazzas publicas per rinforzar la morala dals schuldads e l’odi sin ils retgs e proclamar l’unitad da la Republica.»
En questa fasa da la Revoluziun ha surtut il Comité dal bainstar public pretendì il commando e mussà resolutadad. Suenter la sortida da Danton eri Robespierre che tirava qua ils fils. Ils 10 d’october 1793 ha Saint-Just, in cumpogn da Robespierre, drizzà in mandat dal Comité dal bainstar public a la regenza revoluziunara: «En vista a las circumstanzas na po la constituziun betg ir en vigur; ins vegniss a destruir la Republica tras la constituziun. (...) Vus sezs essas memia daspera a la violenza. La spada da la lescha sto dapertut intervegnir cun sveltezza furiusa e vossa pussanza sto esser dapertut per impedir in crim. (...) Vus pudais mo sperar sin ina buna prosperitad sche vus furmais ina regenza ch’è miaivla e pazienta cun il pievel, cun sasezza però terribla tras la forza da lur decisiuns. (...) Igl è era nizzaivel da regurdar ils deputads populars tar las armadas a lur duairs. Els han dad esser babs ed amis da la schuldada, durmir en la tenda, esser pro tar exercizis militars e betg esser intims cun ils generals, per ch’il schuldà haja dapli fidanza en lur giustia ed independenza. Di e notg ha il deputà popular da tadlar sin las supplicas dal schuldà.»
Sin il champ militar manava la Republica da quel temp in veritabel cumbat per surviver. Il Convent ha perquai spedì cummissaris (ils deputads populars) a differentas fronts da la guerra civila per far fin cun commandos da l’armada malfidads. Ils generals accusads da negligientscha vulev’ins sentenziar davant in tribunal militar ed als remplazzar cun uffiziers pli giuvens e cumprovads, per part sin proposta da las truppas. La midada da las armadas revoluziunaras ha surtut l’inschigner militar Lazare Carnot, commember dal Comité dal bainstar public, prendì per mauns. Ils rests da las veglias truppas da lingia han ins collià cun ils novs recrutads e furmà corps da truppas ch’eran loials a la regenza revoluziunara. L’onn 1794 han questas mesiras gì success, uschia che las armadas revoluziunaras han pudì far frunt en la guerra a pliras fronts. En la Vendée ed als cunfins al nordost da la Frantscha era la fin da la smanatscha per la Republica dentant anc lunsch davent.
Terrur legalisà e decristianisaziun
Fin l’acziun da settember dals sansculottes parisians aveva il Tribunal revoluziunar ch’era vegnì stgaffì il mars 1793 sentenzià var in quart da 260 accusads. Per ils revoluziunaris era questa bilantscha insuffizienta. Quai resorta da lur petiziun inoltrada en il Convent ils 5 da settember 1793: «Legislaturs, igl è vegnì il temp da finir la discordia tranter ils uffants da la naziun e quels che l’han bandunà. Tant vossa sco nossa sort è colliada nunmidablamain cun la Republica. U che nus sragischain noss inimis u ch’els sragischan nus. (...) Montagne sacrala, daventa in vulcan che destruescha cun tia lava chauda la speranza dals nauschuns e ch’arsenta quels cors che pensan anc a la monarchia! Ni misericordia ni cumpassiun pli cun ils traditurs! Sche nus n’essan betg sperts, lura èn els pli sperts. Lain construir ina barriera eterna tranter nus ed els!»
Ils 17 da settember han ils montagnards ed ils deputads da la plaine deliberà la lescha davart las persunas suspectadas. Tar quellas quintav’ins «tut quels ch’èn sa mussads tras lur cumportament u lur relaziuns u tras ideologias exprimidas a bucca u en scrit sco aderents dals tirans, dal federalissem e sco inimis da la libertad». Sco persunas dubiusas valevan en spezial «ils anteriurs aristocrats e lur parents che n’han betg adina exprimì lur relaziun cun la Revoluziun, sco era ils emigrants returnads en Frantscha». Las cumissiuns localas da surveglianza avevan da scriver ina glista cun las persunas suspectadas, da relaschar ils cumonds d’arrestaziun e da procurar per il transferiment en praschun. Là eran ils arrestads internads sin agens custs fin la conclusiun da la pasch. Era la cumissiun per la segirtad generala dal Convent possedeva ina glista dals internads.