cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Communissem
Egualitad da las dunnas
Questas intenziuns han ils stadis realsocialistics però realisà be parzialmain. En la societad vegnivan las duas schlattainas bain tractadas per ordinari a moda eguala (medems dretgs entaifer la producziun, pajas egualas e pussaivladads da far carriera). En la vita da mintgadi ed en la vita privata eran las dunnas per part però suttamessas vinavant a las structuras patriarcalas existentas.
Moviments da liberaziun communistics
Il svilup a l’intern da l’Uniun sovietica è per part bain er vegnì crititgà da socialists e communists da quests pajais; ma en vista a l’avanzament dal faschissem èn ins tuttina sa tegnì a la solidaritad fundamentala envers l’Uniun sovietica. Cun la victoria cunter la Germania naziunalsocialistica, la quala ha custà bleras unfrendas da vart da l’Uniun sovietica, e la Guerra fraida ch’è suandada, ha l’imaginaziun d’in antagonissem da duas partidas er gudagnà qua adina dapli plausibilitad.
Il ‹Manifest da la Partida communistica›
Il ‹Manifest da la Partida communistica› dal 1848, er numnà ‹Manifest communistic› (cf. la versiun rumantscha), è ina sort document da fundaziun dal communissem modern che sa posiziunescha en cuntrast tar il chapitalissem e ch’emprova da surmuntar quel. El è vegnì formulà da Karl Marx e Friedrich Engels a Londra sco program per la Lia dals communists.
Socialissem utopic
En rom da l’illuminissem è sa sviluppada ensemen cun l’idea dals dretgs umans l’imaginaziun d’ina convivenza eguala e libra da tut domini. En numerusas uniuns ed associaziuns secretas e sut smanatscha permanenta da vart da las autoritads, han mastergnants, purs ed intellectuals tschertgà in forum ed aderents per lur ideas. Els n’eran strusch interessads a relevar datas empiricas, han però sviluppà lur ideas or da l’experientscha cuntradictorica da speranzas da democratisaziun trumpadas e da progress relativs areguard il dretg. Ma pir cun l’emancipaziun da la burgaisa han questas ideas survegnì vigur politica.
Marxissem-leninissem e stalinissem
Ils conflicts tranter ils socialdemocrats da tenuta refurmistica ed ils communists stalinistics en la Republica da Weimar ha favurisà l’avanzament e la surpigliada da la pussanza dals naziunalsocialists. Tras quai è er il term dal socialissem, il qual vegniva per ordinari mess a pèr en il 19avel tschientaner cun democrazia, vegnì surpiglià, malduvrà e corrut a lunga vista. Quai ha impedì en l’Europa sco er en China allianzas effizientas da refurmaturs socials e communists. En la Guerra civila spagnola han anarchists, democrats e communists cumbattì dal 1936 fin il 1939 in’ultima giada communablamain, ma senza success, cunter Francisco Franco. Las «purificaziuns» stalinisticas han culminà dal 1936 fin il 1938 en la gronda terrur: Stalin ha uss er bandischà u laschà assassinar la generaziun dals revoluziunars d’october sco ses adversaris pussaivels, tranter quels il commando da l’Armada cotschna. Quai è stà in dals motivs per far il 1939 il patg cun Hitler: quel al dueva porscher il temp necessari per la reorganisaziun militara.
Communissem originar
La moda da producziun dominanta en l’antica furmava la tegnida da sclavs che vegniva per ordinari giustifitgada cun arguments religius. L’excepziun en il Proxim Orient furmava Israel ch’era organisà sco lia lucca da dudesch schlattas. La Tora gidieua pretendeva ch’il terren vegnia repartì regularmain da nov a favur da las persunas senza possess, e quai sco consequenza da la cretta en Jahwe, il liberatur dals sclavs (Lev 25). Quest dretg han profets da tenuta sociocritica adina puspè clamà en memoria, fin tar Jesus da Nazaret (Lc 4,16ss.). Sa referind a l’assistenza als povers giudaica ha la vischnanca originara da Jerusalem perquai pratitgà ina cuminanza dals bains. Gia la segunda generaziun dals cristians – a la quala appartegnevan tras missiun er classas socialas pli bainstantas – ha stilisà questa moda da viver ad in ideal; en rom da la vieuta constantina dueva ella però vegnir chatschada a l’ur tras las baselgias grondas. Ils represchentants da questas ultimas èn s’orientads fermamain als dominis politics ed èn stads entretschads stretgamain cun quels tras privilegis d’uffizis. En il decurs da l’istorgia dal cristianissem èn diversas minoritads però adina puspè sa referidas a tradiziuns biblicas che pretendevan la giustia sociala. Emprovas da refurmar la baselgia e la societad han fatg regularmain naufragi pervi da las relaziuns da pussanza.
Il ‹Manifest da la Partida communistica›
«Ils communists refusan da zuppentar lur ideas ed intenziuns. Els decleran avertamain che lur finamiras sa laschian be cuntanscher tras la revoluziun violenta da tut l’urden social d’enfin qua. Possian las classas regentas tremblar davant la revoluziun communistica. Ils proletars n’han nagut da perder en quella auter che lur chadainas. Ed els han da gudagnar in mund. Proletaris da tut ils pajais, as unì!»
Communissem versus refurmissem
Uschia è er la Segunda internaziunala ida ad aua. Sinaquai èn gruppas revoluziunaras sa spartidas da la gronda part da las partidas socialisticas e socialdemocraticas ed han fundà novas partidas che sa resguardavan uss explicitamain sco communisticas.
Communissem da sanestra
Dapi la fin dal realsocialissem vegnan posiziuns communisticas da sanestra puspè fatgas valair pli savens.
Maoissem
Il 2004 han ins revocà uffizialmain la dismessa dal possess privat e la protecziun da quel è vegnida francada en la constituziun.
Communissem da consumziun
Il term dal communissem da consumziun ha Marx creà sa basond sin ponderaziuns preliminaras. Quel designescha ina furma sociala u economica, en la quala tut las persunas participadas han la medema cumpart vi dals bains creads. Questa furma na focusescha betg sin la dumonda tgi che producescha la rauba u a tgi ch’ils meds da producziun appartegnan, mabain sulettamain sin la repartiziun eguala dals bains creads. Sco exempel vegn allegada la pratica da repartiziun da la preda entaifer l’armada dal manader da sclavs roman Spartacus.
Communissem originar
Tenor Karl Marx e Friedrich Engels eran las emprimas societads en l’istorgia da l’umanitad organisadas en furma d’in communissem originar. Quellas segiravan lur existenza a moda communabla ed enconuschevan be ina spartiziun da la lavur minimala. Pir l’ulteriur svilup da las forzas da producziun en rom da la revoluziun neolitica – tras spartiziun da la lavur, innovaziuns tecnicas e.a. – ha manà a dapli products da lavur che quai che fissan stads necessaris per il mantegniment da la societad. Quest stadi da svilup da la producziun ha purschì per l’emprima giada la pussaivladad d’explotar forzas da lavur estras e da s’appropriar tras quai products da lavur dad auters. En questa moda è sa furmà il possess privat. Sin fundament da la spartiziun da la lavur è sa sviluppada l’explotaziun ed ensemen cun quellas las emprimas societads da classas e stadis. Cun abolir il possess privat che sa fundeschia sin explotaziun da forza da lavur dad auters, uschia argumenteschan Marx ed Engels, vegnia restabilì il possess communabel e la societad senza classas e senza stadis, e quai sin in nivel pli aut che saja pir daventà pussaivel tras la moda da producziun chapitalistica segnada da la spartiziun da la lavur e d’in aut grad d’industrialisaziun.
Communissem versus refurmissem
Il motiv principal ha furmà il fatg che la situaziun materiala e giuridica dals lavurants è sa megliurada e ch’ils cunfins da classa èn sa disfatgs grazia a la furmaziun e la muntada creschenta da la lavur spiertala. Il success en il cumbat per meglierar las cundiziuns da viver ha gì per consequenza che la finamira communistica da vulair derscher las relaziuns da producziun è sa perdida in pau a la giada. La finamira d’acquistar (u da sa participar) a la pussanza politica pareva uss a blers pli tgunsch cuntanschibla sin la via legala. Il svilup politic avant l’Emprima Guerra mundiala ha er rinforzà tar autras partidas socialisticas las prioritads naziunalas ed ha sutminà l’internaziunalissem proletar che Marx aveva postulà. Quai è stà ina da las premissas essenzialas per che la fracziun parlamentara da la SPD dettia ses consentiment als credits da guerra.
Il ‹Manifest da la Partida communistica›
Nà da l’Engalterra è questa scrittira vegnida distribuida en tut l’Europa e sur quella ora. Ella n’ha però anc gì nagin’influenza da num sin il decurs da la Revoluziun da mars en Germania. Pir suenter ch’ins ha abattì quella a moda sanguinusa, han ils lavurants cumenzà a s’organisar en atgnas uniuns, da las qualas duevan sa sviluppar ils sindicats.
Survista
thumb|160px|Monument da Lenin dal temp sovietic ad Ulan-Ude
En rom dals conflicts antichapitalistics ha il term ‹communissem› transportà da l’entschatta davent muntadas fitg differentas. Perquai designescha el oz pliras concepziuns da la societad e lur emprovas da realisaziun.
Concepts postmarxistics
La finamira da quests novs moviments è da surmuntar las relaziuns burgais-chapitalisticas e da las transfurmar en ina societad «liberada». Il chapitalissem vegn suttamess en quest connex ad in’analisa che metta novs accents. La finamira saja da laschar nascher en rom d’in process da discussiun e transfurmaziun ina societad cuminaivla e senza sforzs, en la quala l’uman e ses basegns stattan en il center. Sa referind ad Adorno (dialectica negativa, minima moralia) vegn per part proclamà in ‹scumond da maletgs›, vul dir desistì da s’imaginar co che quest avegnir liberà duess vesair or.
Moviments da liberaziun communistics
thumb|160px|Ernesto Che Guevara, figura simbolica da l’antiimperialissem communistic En fatscha a l’imperialissem e colonialissem europeic avevan las ideas da Marx gia chattà dapi il 1900 aderents er en blers pajais betg industrialisads che vegnivan dominads dal martgà mundial e da l’egemonia dal vest.
Marxissem en congual cun l’anarchissem
Ils aderents da Proudhon Michail Bakunin (anarchissem collectivistic) e pli tard Pjotr Alexejewitsch Kropotkin (anarchissem communistic) han cumbinà sia teoria cun l’agitaziun en direcziun d’ina revoluziun sociala, la quala saja necessaria per derscher enturn a moda radicala las relaziuns da possess. En quest punct èn els ids d’accord cun Marx ed Engels. Bakunin ha percunter refusà la rolla dominanta d’ina partida da cader revoluziunara ed ierarchias statalas ed ha uschia sbittà la pretensiun da Marx da fundar en ils singuls stadis ina partida communistica sco elita revoluziunara. En il medem senn è el s’exprimì cunter la «dictatura dal proletariat» che dueva manar a la societad senza classas. El n’era betg da l’avis ch’ils lavurants stoppian l’emprim obtegnair la pussanza politica per ch’il socialissem possia vegnir erigì ed il stadi pireschia, mabain vuleva dismetter quel directamain. Questa concepziun ha el numnà «socialissem antiautoritar».
L’anarchissem communistic va enavos sin las teorias da l’anarchist russ Pjotr Alexejewitsch Kropotkin. Cuntrari a quai ch’han fatg valair Marx e Lenin è el stà da l’avis ch’il communissem e l’anarchissem na sa cuntradian betg, mabain possian be funcziunar communablamain. La pretensiun centrala da sia teoria è la ruptura cumpletta cun il chapitalissem e la dissoluziun immediata dal stadi sco instituziun sociala; quel vegn remplazzà tras raits collectivisticas en furma da cussegls da lavurants e da communas. Ils lavurants vegnan pajads sur resursas communablas; il daner sco med da pajament duai svanir cumplettamain. L’idea che la classa dals lavurants duaja vegnir manada d’ina partida communistic-socialistica vegn sbittada, medemamain il concept marxistic da la dictatura dal proletariat. Quest anarchissem communistic è da differenziar da l’anarchissem collectivistic tenor Michail Bakunin.
Marxissem-leninissem e stalinissem
Er en las partidas communisticas actualas, sco per exempel en Germania en la DKP u en la MLPD gioga il marxissem-leninissem anc ina tscherta rolla, entant che autras partidas u organisaziuns sa laschan attribuir al communissem da refurma u europeic resp. sa refereschan al trotzkissem.
Maoissem
En blers stadis da l’Asia, Africa ed America Latina han las ‹pussanzas da bloc› Stadis Unids, Uniun sovietica e Republica Populara da la China fatg guerras da substituziun. La Guerra da Corea (1950–1953) ha per exempel furmà in conflict tranter la China ed ils Stadis Unids, en il decurs dal qual ils Stadis Unids han tratg en consideraziun per l’emprima giada dapi il 1945 da far diever da bumbas atomaras. Ed en la Mongolia èn l’Uniun sovietica e la China sa dispitadas cun gests da smanatscha e pitschens cumbats per il decurs dal cunfin. Las duas pussanzas communisticas han er sustegnì en il «Terz Mund» diversas gruppas ed intenziuns revoluziunaras. Ils Khmers cotschens a Cambodscha èn per exempel sa referids per part al maoissem. Lur domini è stà da curta durada (1975–1979), ma ha chaschunà fin a 2 milliuns unfrendas. Er en l’Europa ha il maoissem chattà aderents, uschia per exempel en l’Albania sut Enver Hoxha (1968–1978). Sut la partida communistica chinaisa è sa furmà ils onns 1980 in moviment da protesta democratic, il qual è però vegnì abattì a moda sanguinusa. Silsuenter han ins admess en intginas provinzas e citads la moda da producziun chapitalistica per augmentar la productivitad. D’ina vart ha quai bain influenzà a moda fitg positiva la prosperitad dal pajais e la producziun da meds da consum; da l’autra vart è creschì il cuntrast da classa tranter burgais novritgs e funcziunaris statals e la casta proletara dals lavurants migrants senza dretgs. Er la massa dals purs pitschens senza dretgs è poverisada pli e pli e n’ha betg pli pudì tegnair pass a l’ulteriur svilup economic.
‹Das Kapital›
thumb|160px|‹Das Kapital› da Karl Marx Cun si’ovra principala ‹Das Kapital› ha Marx formulà – tenor il suttitel – ina critica cumplessiva da l’economia politica. El ha analisà tenor tge reglas che funcziuneschia il chapitalissem, il qual sa basia sin la spartiziun fundamentala da la societad en possessurs da chapital (chapitalists) e lavurants cunter pajament.
Leninissem
Il 1922 ha Lenin mess ad ir ina nova politica economica; quella aveva la finamira da stimular, sut surveglianza statala, l’atgna iniziativa e la finamira da far gudogn dals purs. Per ina fasa transitorica vuleva el uschia admetter l’autoprovediment ed il svilup da structuras da martgà; pli tard dueva l’agricultura danovamain vegnir statalisada. Ils bolschevics avevan erigì la ‹dictatura dal proletariat› en in pajais che na disponiva da nagina industria chapitalistica sviluppada e che dumbrava be 10 procents lavurers d’industria. Ins fascheva quint cun la victoria futura dals revoluziunars en Germania. Anc fin l’onn 1923 ha la direcziun speculà sin ina sperta cuntinuaziun da la Revoluziun da november che dueva furmar il punct da partenza da la revoluziun mundiala. Ma cun la sconfitta da la Sullevaziun da la Ruhr e da la Sullevaziun da Hamburg èn idas en stgaglias las ultimas emprovas d’eriger en Germania in urden socialistic, uschia che l’Uniun sovietica è restada isolada. Curt avant sia mort il 1924 ha Lenin admonì en ses testament da la despotia da Stalin.
‹Das Kapital›
Chapital sa furmia cura che la circulaziun da la rauba che vegn stgamiada cun agid da daners per autra rauba sa fetschia independenta. Quai succedia en quel mument che daners vegnian impundids per producir rauba, la vendita da la quala servia danovamain a stgaffir dapli daners (plivalur). La lavur umana, che duaja atgnamain servir a la realisaziun da sasez dals umans e generar products che servian a la societad, vegnia uschia degradada ad ina rauba ch’ins veglia cumprar uschè bunmartgà sco pussaivel ed explotar il pli fitg pussaivel. Uschia retschaivian ils lavurants adina damain paja, entant ch’ils chapitalists possian (en media) far gudogn tras la vendita dals bains producids (profit). Questa ‹lescha da la valur› furmia il coc dal cuntrast da classas tranter il chapital che vegnia impundì da la burschuasia e la lavur che vegnia prestada dal proletariat.
Communissem da refurma en l’ost
En ils stadis dal bloc da l’ost cun ina tradiziun democratica pli veglia hai dà a partir dal 1953 emprovas da cuntanscher dapli autonomia e da s’emancipar dal «frar grond» a Moscau. Questas emprovas da refurmar il stadi senza metter en dumonda ses fundament socialistic sco tal vegnan subsummadas sut il term dal communissem da refurma. Quest svilup ha cumenzà cun la Sullevaziun dal pievel dal 17 da zercladur 1953 en la Republica democratica tudestga (ch’aveva però plitost in caracter anticommunistic che da refurma). Quel ha l’emprim gì en mira refurmas dal temp da la lavur e da las pajas, ha alura mess en dumonda il monopol da pussanza da la SED ed ha er gia avisà la reuniun tudestga. La Sullevaziun dal pievel en l’Ungaria il 1956 e la Primavaira da Prag dal 1968 en la Tschecoslovachia han fatg reviver ils cussegls e las societads cooperativas en cumbinaziun cun ina precauta liberalisaziun da l’economia ed admissiun d’interpresas privatas. Questas emprovas èn tuttas vegnidas purtadas d’ina vasta part da la populaziun ed èn adina vegnidas abattidas da l’Armada cotschna cun la forza en quel mument ch’il pajais tirava en consideraziun da sa schliar dal Patg da Varsovia e da l’Uniun sovietica.
‹Das Kapital›
Il domini d’ina classa sur l’autra n’è pia tenor Marx nagina casualitad, mabain ina consequenza logica da l’explotaziun. Quella na furmia però nagina nausch’intenziun da vart dals chapitalists; il cuntrari sajan quels sezs suttamess ad in sforz: Per pudair concurrer sin il martgà che vegnia dominà dal chapital, stoppian els sfruttar la lavur umana che produceschia la plivalur. La concurrenza mainia ad ina concentraziun adina pli gronda dal chapital (furmaziun da monopols e cartels) ed uschia sfurzadamain a crisas da vendita e guerras. La concurrenza sforzia ils possessurs dal chapital da tegnair ils custs da lavur uschè bass sco pussaivel e d’avair en mira il pli grond profit pussaivel per pudair investir quel en novaziuns tecnologicas. En consequenza da quest svilup daventia la classa explotada però adina pli conscienta ch’i saja necessari da metter ad ir in moviment revoluziunar. La revoluziun socialistica è pia gia cuntegnida tenor Marx en las relaziuns chapitalisticas sezzas. La societad burgaisa cumpara uschia main sco furma da societad che fiss da condemnar moralmain, mabain ha plitost da vegnir chapida sco furma da domini da classas. Quest’analisa vul render perceptibels ils puncts da partenza per cupitgar las relaziuns da pussanza e da possess vertentas.
Maoissem
Suenter la revoluziun dal 1949 sut Mao ha la Republica Populara da la China resguardà sasezza sco atgna part dal «communissem mundial» ed ha tgirà l’«amicizia tranter frars» cun l’Uniun sovietica sut Stalin. Suenter la mort da Stalin ha Chruschtschow inizià il 1956 la destalinisaziun. Cun quai èn sa spartidas las vias da las duas pussanzas: Mao n’è betg pli stà pront da suandar la via enchaminada da l’Uniun sovietica. Dapi lura era il mund communistic dividì en dus stadis gronds rivalisants e per part inimis; quels eran bain segnads d’ina ideologia statala sumeglianta, ma sa concurrenzavan areguard la dumonda a tge stadi che cumpetia la direcziun suprema. L’Uniun sovietica ha uss suandà la lingia d’ina coexistenza paschaivla cun il vest chapitalistic, entant che la China insistiva sin la revoluziun mundiala socialistica. A la sfera d’influenza da la China appartegnevan surtut la Corea dal Nord ed il Vietnam dal Nord, temporarmain er la Cambodscha e Laos, entant che l’India e la regiun dal Caucasus s’orientavan plitost vers l’Uniun sovietica. Cun il program da Mao dal Grond sigl enavant vuleva la China daventar entaifer paucs onns ina pussanza gronda industriala; quest plan ha però fatg naufragi e manà ad ina da las pli grondas fominas en l’istorgia da l’umanitad (20 fin 40 milliuns morts).
Totalitarissem
Dapi sia cumparsa en ils onns 1920 cumpareglia la teoria dal totalitarissem ils sistems politics dal faschissem cun quels dal marxissem-leninissem resp. stalinissem. Lur represchentants partan da sumeglientschas tranter ils dus sistems e concepts da partida, e quai tant areguard dumondas formalas sco er en connex cun ils cuntegns. Critichers da questa tesa la rinfatschan da sconuscher uschia l’excepziunalitad dal naziunalsocialissem e da bagatellisar ils crims da quel. En general stoppia en pli vegnir fatg la differenza tranter furmas existentas dal communissem e ses fundament teoretic; gia quels na sajan numnadamain betg stads congruents.
Communissem da refurma en l’ost
Er entaifer il moviment sindical independent Solidarność en Pologna hai dà a l’entschatta represchentants prominents ch’avisavan in communissem da refurma, per exempel cun pretender la controlla sur la repartiziun da mangiativas en il pajais. Suenter las chaumas d’avust da l’onn 1980 ha l’occupaziun da la Pologna tras truppas sovieticas pudì vegnir impedida pir l’ultim mument: il december 1981 ha general Wojciech Jaruzelski numnadamain relaschà il dretg da guerra, il qual è restà en vigur fin il 1983.
Critica marxistica, socialistica e liberala
En il center da blers puncts da critica stat il domini d’ina partida unitara, il qual furmava e furma il segn caracteristic communabel da las «democrazias dal pievel». Formalmain pudevan, per exempel en il sistem da partidas da bloc da la Republica democratica tudestga, exister er vinavant ulteriuras partidas pli pitschnas; quellas eran però messas ideologicamain en lingia cun la SED e na dastgavan mai periclitar la maioritad da quella.
Rumenia
L’aspect negativ dal curs d’independenza ha però furmà in cult da persuna grotesc enturn Ceaușescu, l’omnipreschientscha da la polizia secreta Securitate ed ina depauperisaziun dramatica da la populaziun. Questa dictatura è vegnida privada da la pussanza il 1989 en rom d’ina revolta sanguinusa.
Marxissem en congual cun l’anarchissem
Pierre-Joseph Proudhon è stà in spiert avantgardistic dal sindicalissem e vala sco fundatur da las duas direcziuns anarchisticas federalissem e mutualissem. En sia scrittira ‹Qu’est-ce que la propriété?› (1840) vegn el a la conclusiun: «Possess è ladernitsch!» El ha mess il possess privat en il center da sia critica envers las relaziuns politicas e socialas che regian entaifer il chapitalissem. Quel, sco er il stadi burgais ch’al protegia, sajan da cumbatter directamain e da remplazzar tras furmas da proprietad cumina organisadas autonomamain.
Egualitad da las dunnas
thumb|160px|Alexandra Kollontai, ina da las impurtantas propugnaturas communisticas per l’egualitad da las dunnas Nagina da las teorias communisticas u socialisticas temprivas ha en mira l’egualitad da las schlattas. Davent da Robert Owen fin a las republicas da cussegls dal 1918 partan tuttas da la famiglia sco basa da la societad. I vegn ditg che manaschis ed unitads militaras duain delegar lur represchentants en ils gremis superiurs – e quels consistivan praticamain be dad umens. Pir pli tard vegn er crititgada la famiglia sco tala.
Communissem originar
En il temp medieval, che vegniva dominà da la baselgia catolic-romana, sa laschavan midadas da la societad a favur da classas sutprivilegiadas be realisar sch’igl eran avant maun cundiziuns da basa economicas e politicas che pudevan proteger quels che s’opponivan cunter la baselgia sa referind a la Bibla. Quai è il pli baud stà il cas dapi la refurmaziun. La tenuta da Luther envers las sullevaziuns da purs ha però intimà ils prinzis da tuttas confessiuns d’abatter quellas sanguinusamain. Tras quai èn il feudalissem e la monarchia stads francads per ils proxims 300 onns.
Corea dal Nord: ideologia da Chuch’e e Sŏn’gun
Fin il 1977 steva la Corea dal Nord sut l’ensaina dal marxissem-leninissem; alura ha Kim Il-sung remplazzà quella tras l’ideologia da Chuch’e ch’el aveva sez sviluppà. La finamira da quella n’è betg pli la societad senza classas, mabain ina sort «amicizia da las classas». Vitiers vegn ina ferma cumponenta naziunala che tschenta ils agens interess sur quels dal moviment. En pli vegn accentuà che betg la partida communistica ubain il proletariat duain transfurmar la societad, mabain in singul «manader da lavurants», al qual sto vegnir concedì loialitad senza resalvas. Il 2009 ha Kim Jong-il cumplettà l’ideologia da Chuch’e tras l’ideologia da Sŏn’gun che stabilescha il primat dal militar. A medem temp èn tut ils renviaments directs al communissem vegnids stritgads da la constituziun.
Marxissem-leninissem e stalinissem
Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èsi reussì a l’Uniun sovietica d’etablir en ils stadis da l’Europa da l’Ost reschims stalinistics. Il «bloc da l’ost» da l’èra da la Guerra fraida è vegnì postulà sco adversari territorial resp. inimi potenzial dal vest «chapitalistic». Suenter la mort da Stalin il 1953 ha il nov schef da stadi e da partida Nikita Chruschtschow enchaminà la via da la destalinisaziun ed ha definì da nov il marxissem-leninissem, e quai independentamain dal stalinissem. Quest «nov» marxissem-leninissem ha determinà la politica da l’Uniun sovietica e dals stadis dal bloc da l’ost fin a la cupitga da Chruschtschow il 1964. Ses successur Leonid Breschnew percunter n’ha strusch pli persequità la destalinisaziun; el ha franà las refurmas ch’eran vegnidas instradadas en partida e stadi ed ha per part schizunt revocà quellas. Pir cun il cumenzament dal temp d’uffizi da Michail Gorbatschow l’onn 1985 han ins puspè instradà in’unda da refurma sut ils terms da Glasnost e Perestroika. Quella dueva midar fundamentalmain l’orientaziun ideologica da l’Uniun sovietica e da ses stadis satellits. Las revoluziuns dal 1989 han accelerà il declin da l’Uniun sovietica, la quala è la finala vegnida schliada il 1991.
Neomarxissem
La teoria critica da la Scola da Francfurt vuleva contribuir a sviluppar in nov subject revoluziunar or da la ‹societad furmada› dal chapitalissem tardiv. Quel dueva gidar a surmuntar il «caracter autoritar» (Erich Fromm) e l’«uman unidimensiunal» (Herbert Marcuse) tant dal faschissem sco er dal communissem statal ortodox. Successurs areguard lur critica da las valurs furman auturs sco Michael Heinrich, Robert Kurz e Moishe Postone.
Litteratura
Critica e cuntracritica
Il ‹Manifest da la Partida communistica›
Sco basa per la revoluziun e per quai che Marx sez numna la teoria globala vala il cumbat da classa che vegn resguardà sco expressiun inevitabla da las relaziuns socialas. En il davos alinea dal ‹Manifest› hai num:
Marxissem-leninissem e stalinissem
Da preschent sa refereschan explicitamain be pli Cuba, Vietnam e Laos al marxissem-leninissem sco ductrina statala uffiziala.
Socialissem utopic
En il 17avel e 18avel tschientaner han las scienzas natiralas e las tecnicas da fabricaziun fatg gronds svilups. En furma da manufacturas – pia anc senza meds da producziun maschinals – èsi uschia gia stà pussaivel da metter ad ir ina producziun en massa. Quai ha midà tant las cundiziuns da viver sco er ils interess e las orientaziuns da grondas parts da la populaziun.
Pablo Picasso
Collecziuns cumplessivas da Picasso vegnan mussadas en museums a Paris, Barcelona e Madrid. L’artist è represchentà a moda prominenta en blers impurtants museums d’art dal mund che sa deditgeschan a l’art dal 20avel tschientaner. Il Museu Picasso a Barcelona ed il Musée Picasso ad Antibes han gia avert lur portas durant il temp da vita da l’artist.
Onns temprivs
thumb|220px|Chasa natala da Picasso a Málaga Pablo Ruiz Picasso è stà l’emprim uffant da José Ruiz Blasco (1838–1913) e María Picasso y López (1855–1938). Confurm a la moda tradiziunala da dar num a Málaga ha el survegnì tar sia naschientscha l’onn 1881 in’entira retscha da nums: Pablo, Diego, José, Francisco de Paula, Juan Nepomuceno, María de los Remedios, Crispiniano de la Santísima Trinidad, dals quals è sulettamain vegnì fatg diever da Pablo (ina reverenza al frar vegl da Don José ch’era mort curt avant il termin da nozzas oriund).
Il bab era pictur e magister a la scola d’art applitgà Escuela de San Telmo, che steva en la tradiziun da la pictura academica dal 19avel tschientaner, sco er conservatur d’in pitschen museum. L’onn 1884 è naschida la sora Dolores (Lola) ed il 1887 la sora Concepción (Conchita). Instruì da ses bab ha Pablo Picasso cumenzà a malegiar gia en la vegliadetgna da set onns. Il 1890 ha el terminà il maletg ‹Picador› che mussa in torero en l’arena e che vala sco ses emprim maletg en ieli.
L’onn 1891 è la famiglia ida a star a La Coruña en Galicia, nua ch’il bab da Picasso aveva surpiglià ina plazza sco magister d’art a l’Instituto da Guarda. Là è Picasso vegnì recepì cun diesch onns a la scola d’art applitgà. A partir dal 1894 ha el cumenzà a scriver diaris; quels ha el numnà ‹La Coruña› ed ‹Azul y Blanco› (‹blau ed alv›) ed illustrà cun purtrets e caricaturas. Il medem onn ha el cumenzà a signar sias ovras cun ‹P. Ruiz›.
Emprima exposiziun singula en il center d’artists Els Quatre Gats
Il favrer 1900 ha gì lieu en il center Els Quatre Gats l’emprima exposiziun singula da Picasso; quella ha però survegnì recensiuns criticas ed ha be manà a venditas mediocras. Il medem onn, a chaschun da l’exposiziun mundiala, ha Picasso fatg cun ses ami Casagemas in emprim viadi en la metropola d’art Paris, nua ch’el è stà impressiunà da las ovras impressiunisticas da Paul Cézanne, Edgar Degas e Pierre Bonnard. L’october ha el partì per in temp cun Casagemas in atelier a Montmartre. Da quel temp ha el emprendì a conuscher las lavurs da Henri de Toulouse-Lautrec; quellas al han inspirà a represchentar sez plain colurs la vita en la metropola.
Mort da Casagemas – cumenzament da la perioda blaua
Il schaner 1901 è Picasso returnà a Madrid. El ha retschet ina novitad ch’al ha commovì profundamain: Perquai che la sautunza Germaine Gargallo aveva refusà si’amur, era ses ami Carlos Casagemas sa sajettà a Paris.
Studi
L’onn 1895 è la sora Conchita morta da difteria. Il medem onn è la famiglia ida a star a Barcelona, nua ch’era vegnida purschida al bab ina plazza sco magister. Cun 14 onns ha Picasso dumagnà senza fadia l’examen da recepziun a l’academia d’art La Llotja, e quai uschia ch’el ha pudì sursiglir las emprimas duas classas. In onn pli tard al ha il bab endrizzà ses emprim atelier en vischinanza da l’abitaziun dals geniturs; quel ha Picasso duvrà ensemen cun ses ami Manuel Pallarès, in pictur catalan.
Il 1897 ha Picasso studegià per curt temp a la renumada academia roiala da San Fernando en la chapitala Madrid. Gia suenter curt temp ha el però bandunà quella, damai che las metodas d’instrucziun che vegnivan applitgadas là n’al plaschevan betg. En ses autopurtret dal 1897/98 ha el midà per l’emprima giada la signatura ‹Ruiz› en ‹P. Picasso› – in simbol per il process da sa schliar da ses dachasa. A Madrid ha Picasso visità ils museums, surtut il Prado, e frequentà ils locals d’artists.
Temp da l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918)
thumb|200px|Modigliani, Picasso ed André Salmon davant il Café de la Rotonde, Paris, 1916 Da la fin zercladur fin mez november 1914 è Picasso sa trategnì cun Eva Gouel ad Avignon. L’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala ha midà cun ina giada la situaziun per blers artists. L’entschatta avust ha Picasso accumpagnà a la staziun ad Avignon Braque e Derain ch’avevan survegnì lur cumond da marschar. Braque ha subì il 1915 ina greva blessura dal chau ed ha duvrà suenter l’operaziun dapli ch’in onn da sa revegnir. Il commerziant d’art Kahnweiler, il qual era Tudestg, ha stuì bandunar la Frantscha. Sco Spagnol n’ha Picasso sez stuì prestar nagin servetsch da guerra; el è restà enavos a Paris senza ses amis.
Il fanadur 1916 ha André Salmon organisà in’exposiziun, L’Art moderne en France (l’uschenumnà ‹Salon d’Antin›), en la galaria Barbazanges a Paris. Là è l’ovra da Picasso ‹Les Demoiselles d’Avignon› vegnida mussada l’emprima giada a la publicitad. Pir qua ha il maletg survegnì da Salomon quest num.
Picasso sa distanziescha dal cubissem (1916–1924)
Gia il 1914 ha Picasso cumenzà a volver il dies al circul dals cubists. Guardond enavos pli tard sin quest cumià ha el manegià: «Dal cubissem avev’ins fatg ina sort cultura dal corp. (...) Da quai è resortì insatge artifizial, senza dretga relaziun tar la lavur logica che jau ma sprov da far.»
Mort da Casagemas – cumenzament da la perioda blaua
Sinaquai ha Picasso empruvà da lantschar a Madrid ina nova carriera: a partir dal mars 1901 è cumparì l’emprim d’en tut tschintg carnets da la revista d’art ‹Arte Joven› (‹art giuven›), edids dal scriptur catalan Francisco de Assis Soler, ils quals Picasso sco coeditur ha munì cun illustraziuns. Sia signatura è danovamain sa midada: el signava be pli cun ‹Picasso›. Per motivs finanzials ha la revista però chalà da cumparair suenter curt temp. Picasso ha bandunà Madrid ed è returnà a Barcelona.
Ovra
Tenor l’On-Line Picasso Project, che Enrique Mallen (Sam Houston State University) ha endrizzà il 1997, vegn l’ovra da Picasso stimada sin radund 50 000, da quai 1885 maletgs, 7089 dissegns, 30 000 serigrafias (gravuras, litografias etc.), 150 cudeschs da skizzas, 1228 sculpturas, 3222 cheramicas e tapissarias.
Picasso sa distanziescha dal cubissem (1916–1924)
Dal 1916 fin il 1924 mussan las ovras ina maschaida stilistica. Sper maletgs classicistics sco ‹Trais dunnas sper il bigl› dal 1921, malegià a Fontainebleau, e ‹Flauta da Pan›, malegià en ses lieu da vacanzas Antibes, cumparan er lavurs en il stil dal cubissem sintetic sco per exempel ‹Trais musketiers› dal 1921.
Grazia a ses renum creschent ha Picasso pudì deditgar dapli temp a sviluppar ses linguatg da las furmas. El ha experimentà bler ed ha mess in nov accent sin sias ovras plasticas. A medem temp è el s’alienà da sia dunna Olga.
Ovra giuvenila (1889–1897)
thumb|180px|Columbas malegiadas dal bab da Picasso, José Ruiz Blasco L’emprima ovra da Picasso, dal temp enturn il 1889, è ‹Picador›, in maletg ch’è gia malegià en ieli. Ils temas da ses emprims dissegns han furmà scenas da cumbats da taurs, columbas e la represchentaziun d’ina statua da Hercules. Igl èn suandads maletgs en ieli en il stil da la pictura da genre dals vegls maisters tenor l’exempel da ses bab. Cun indesch onns è Picasso vegnì instruì da quel en la tradiziun da la pictura academica. A basa d’improntas da gip ha el fatg dissegns sco ‹Etude pour un torse›.
Temp da l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918)
Durant las lavurs tar ‹Parade› ha Picasso fatg l’encouschientscha da la sautunza Olga Stepanowna Chochlowa, la primaballerina dal Ballets Russes, la quala el ha maridà ils 12 da fanadur 1918 a Paris. Perditgas da matrimoni èn stads Cocteau, Max Jacob ed Apollinaire. Il pèr è ì a star il december en in’abitaziun a la Rue La Boétie. Suenter esser maridà ha Picasso dà si la vita da bohème ed è daventà il ‹prinzi-pictur› cun agen chauffeur e persunal da servetsch. Da la lètg è resortì il figl Paulo.
Ils uffants da Picasso
Paloma Picasso (* 19 d’avrigl 1949) è il segund uffant or da la relaziun cun Françoise Gilot. Ella s’ha fatg in num cun la creaziun da bischutaria, accessoris da moda e parfums.
Ovra giuvenila (1889–1897)
En ils maletgs enturn il 1895 eran ils picturs spagnols dal 17avel tschientaner ses ideal. Da quel temp era el scolar a la scola da malegiar ‹La Llotja› a Barcelona. Intgins da ses maletgs mussan ch’el ha studegià las ovras da Francisco de Zurbarán e dal Diego Velázquez tempriv, sco per exempel il purtret ‹Philippe IV› tenor Velázquez. A partir dal 1897 ha Picasso studegià per curt temp a l’academia roiala da San Fernando a Madrid. In dissegn che deriva da quel temp mussa il matador Luis Miguel Dominguin.
Collavuraziun cun Braque
Tranter il settember 1908 ed il matg 1909 èn Picasso e Braque sa scuntrads quasi mintga di. Kahnweiler è stà il terz ch’era da la partida; el ha intermedià tranter ils dus artists da tempra fitg differenta: Braque che lavurava a moda ponderada, sistematica, e Picasso ch’era plain temperament. Lur cuminanza da lavur era uschè intensiva ch’ils artists sa cumparegliavan cun ils frars Wright, ils piuniers da l’aviatica, e sa vestgivan sco mecanists.
Medemamain il 1908 era l’artist spagnol Juan Gris vegnì a star en il Bateau-Lavoir. Suenter ch’el ha cumenzà il 1911 a sa confruntar cun il cubissem, ha el malegià il 1912 il purtret cubistic ‹Hommage à Picasso›.
Stampa grafica
Grafica applitgada: Picasso è plinavant stà activ en la grafica applitgada cun crear illustraziuns per la pressa, placats ed illustraziuns da cudeschs sco er skizzas per maletgs da chalenders, chartas e carnets da notas. Al giuven pictur servivan questas lavurs anc a gudagnar ses paun da mintgadi; pli tard ha l’artist cuntinuà cun talas lavurettas sco gest da simpatia envers scripturs, cumponists, editurs e galarists amis. A Vallauris è Picasso sa deditgà sper la cheramica a la tecnica da l’entagl en linol, la quala el ha exequì ensemen cun il stampadur Hidalgo Arnera. Placats per cumbats da taurs ed exposiziuns da cheramica èn stadas sias emprimas lavurs da quest gener. Ses placat il pli enconuschent furma la columba da la pasch ch’el ha creà per il Congress mundial da la pasch a Paris l’onn 1949 (Congrès mondial des partisans de la paix). Per la columba da la pasch, che dueva avanzar al simbol enconuschent en tut il mund, ha Picasso creà radund tschient illustraziuns; la cumposiziun da quella sa basa sin meds stilistics da l’impressiunissem. L’avrigl 1949 è la columba vegnida exponida l’emprima giada en rom dal congress a Paris. Ulteriuras columbas èn suandadas per ils congress a Varsovia e Vienna.
L’enguladitsch da la Mona Lisa
La stad 1911 èn ils amis Apollinaire e Picasso vegnids suspectads d’esser involvids en l’enguladitsch dal pli famus maletg dal Louvre, la Mona Lisa. Quel era svanì ils 21 d’avust 1911 senza nagins fastizs. Apollinaire e Picasso èn vegnids involvids en il cas, perquai ch’els possedevan mascras da crap ibericas; quellas avevan els acquistà da Géry Pieret, in aventurier beltg che lavurava per temp sco emploià dad Apollinaire. Suenter ina perquisiziun da la chasa è Apollinaire vegnì arrestà ils 8 da settember per avair dà suttetg ad in criminal e tegnì en salv rauba engulada; suenter dus dis ha el tradì che Picasso saja stà involvì. Quel è bain vegnì interrogà, ma betg arrestà. Apollinaire han ins relaschà paucs dis pli tard da l’arrest e sistì il process cunter el il schaner 1912 per mancanza da cumprovas. La Mona Lisa è la finala vegnida a la glisch il december 1913 a Firenza ed è returnada il schaner 1914 en il Louvre.
Ils uffants da Picasso
Paulo Picasso (* 4 da favrer 1921; † 5 da zercladur 1975) è stà l’emprim uffant da Picasso or da sia lètg cun Olga Chochlowa. Sco uffant pitschen è Paulo stà il model per ils maletgs ‹Paulo sin in asen› (1923) e ‹Paulo sco arlechin› (1924).
Emprima exposiziun singula en il center d’artists Els Quatre Gats
thumb|150px|Ramon Casas: ‹Pablo Picasso›, 1900 Suenter esser sa revegnì a Horta de Sant Joan (Catalugna) da la stgarlattina, è Picasso returnà il 1898 a Barcelona. Qua ha el gì contact cun represchentants dal modernissem catalan (t.a. Ramon Casas, Carlos Casagemas, Isidre Nonell, Ramon Pichot i Gironès e Santiago Rusiñol) che sa scuntravan en il café e center d’artists Els Quatre Gats.
Cumenzament da la perioda rosa e ‹Les Demoiselles d’Avignon›
A partir dal 1905 han cumenzà a dominar tuns rosa en las ovras da Picasso. Il maletg ‹Giuven cun pipa› dal 1905 marchescha la transiziun da la perioda blaua a la perioda rosa. Cumpareglià cun la perioda blaua datti be pli pauc melanconia en questa nova perioda. Ils tuns blaus stattan enavos. Tar ils motivs preferids tutgan uss cumediants, acrobats, harlechins e pajass trists or da la Commedia dell’arte.
Emprima exposiziun singula en il center d’artists Els Quatre Gats
A partir dal zercladur 1898 ha el passentà otg mais cun ses ami pictur Manuel Pallarès (1876–1974) en la citad natala da quel Horta de Sant Joan. Il 1899 ha Picasso emprendì a conuscher il poet Jaime Sabartés, il qual è daventà ses ami intim ed a partir dal 1935 ses secretari.
Emprima exposiziun da las ovras da Picasso a l’exteriur
L’emprima fasa dal cubissem fin ca. l’onn 1912 vegn numnada cubissem analitic. In exempel furma il purtret dad Ambroise Vollard (1910). A partir dal 1912 èn suandads ils Papiers collés, ina furma tempriva da las collaschas. Cun quai aveva cumenzà la transiziun vers il cubissem sintetic.
Cubissem (1908–1916)
En las ovras cumparan uss palpiri, gasettas, tapeta, imitaziun d’avainas da lain, resgim, sablun ed autras materialas. Ils cunfins tranter l’object malegià e real n’èn betg pli clers, pictura ed object cumenzan a sa maschadar. En questa moda han Braque e Picasso stgaffì ina sintesa da divers elements, a la quala sa referescha er il num da l’epoca. Ils maletgs elavurads en questa moda han survegnì in nov caracter material ch’ha stgaffì ina nova realitad entaifer l’art figurativ. L’emprima ovra da Picasso stgaffida en questa moda è stada il 1912 ‹Nature morte à la chaise cannée›. In’ulteriura lavur da questa fasa è ‹Violina e magiel da vin sin ina maisa›.
Stampa grafica
Illustraziuns da cudeschs: Picasso ha illustrà ovras che tanschan da l’antica greca fin ad ediziuns bibliofilas d’auturs contemporans. ‹Clair de terre› dad André Breton è stà l’onn 1923 l’emprim cudesch cun illustraziuns da ses maun, igl èn suandads maletgs per ovras da Luis de Góngora, Francesco Petrarca, Tristan Tzara, Antonin Artaud e Pierre Reverdy. La pli enconuschenta ovra cun illustraziuns da l’artist è ‹Le Chef d’Œuvre Inconnu› da Honoré de Balzac che Vollard ha edì il 1931. Cun il protagonist da quella, Frenhofer, al ha collià la professiun sco pictur e la via en la quala lez aveva vivì: la Rue des Grands-Augustins.
Temp da la Segunda Guerra mundiala (1940–1945)
Durant il temp d’occupaziun n’han las instanzas che collavuravan cun ils occupants betg tolerà l’art modern. Il pictur André Lhote è sa regurdà pli tard dals cloms da battaglia: «Matisse en il rument!» e «Picasso en la chasa da narramenta!». Suenter la liberaziun al ha la sanestra stimà sco l’artist ch’ha «simbolisà a moda la pli effizienta il spiert da la resistenza».
Litteratura
Grafica e dissegns Grafica applitgada
Participaziun e conflicts
L’onn 1927 ha Picasso emprendì a conuscher Marie-Thérèse Walter, la quala el ha purtretà il 1932 en ‹Dunna cun flur› a moda minimalistica e cun elements surrealistics. La relaziun tar Marie-Thérèse, ch’era a l’entschatta anc minorenna, ha el tegnì sur lung temp zuppada.
Enconuschientscha cun Gertrude e Leo Stein sco er cun Matisse
En lur salun datiers dal Jardin du Luxembourg envidavan ils Steins la sonda regularmain societads, en rom da las qualas s’entupavan ils artists da l’avantgarda; da qua davent è er Picasso stà envidà a quests inscunters. Là ha el fatg il 1906 l’enconuschientscha da Henri Matisse ed ha fatg amicizia cun quel. En il Salon d’Automne avevan ils Fauves, als quals Matisse appartegneva, attratg l’onn avant l’attenziun cun lur emprima exposiziun communabla.
Maschaida stilistica (1916–1924)
La cumposiziun ‹Trais dunnas sper il bigl› da l’onn 1921 mussa trais dunnas imposantas, vestgidas sco dieuas anticas, che guardan ina l’autra cun egliadas melanconicas. In ulteriur tema antic furma il maletg ‹La flauta da Pan› da l’onn 1924.
Ovra litterara
Ultra da si’ovra figurativa ha Pablo Picasso scrit numerusas poesias sco er intgins dramas. Sut l’impressiun da l’occupaziun tudestga a Paris e d’in dir enviern ha el scrit il 1941 entaifer paucs dis il toc ‹Le Désir attrapé par la queue›. Quel è l’emprim cumparì en la revista ‹Message›; il mars 1944 è suandada ina lecturs scenica sut reschia dad Albert Camus en l’abitaziun da Michel Leiris e cun participaziun da Simone de Beauvoir, Jean-Paul Sartre, Raymond Queneau, Dora Maar e Valentine Hugo. La premiera sin tribuna dueva suandar il 1950 en il Watergate Theatre a Londra. Paul Celan ha translatà quest drama en tudestg. La premiera tudestga ha gì lieu il 1956 a Berna sut reschia da Daniel Spoerri e la collavuraziun t.a. da Meret Oppenheim (culissa e costums). Il 1971 è suandada ina versiun per la televisiun (ZDF), il 1980 in gieu radiofonic (SDR).
Problems famigliars
Pli cler en direcziun da ses stil tardiv mussa in ulteriur purtret da Marie-Thérèse Walter, l’‹Interiur cun matta che malegia› da l’onn 1935. La relaziun tranter sexualitad e creativitad artistica daventa in tema che vegn ad occupar Picasso fin la fin da sia vita. L’onn 1935 marchescha ina crisa en sia vita ed en ses operar. Da la relaziun cun Marie-Thérèse, ch’ha durà fin il 1937, è naschida lez onn la figlia Maya. Quai è vegnì ad ureglia a sia dunna e quella ha sinaquai vulì sa divorziar. Tenor dretg franzos avess Picasso stuì parter ses possess cun ella. Quai na vuleva el betg far e perquai èn els restads maridads fin la mort da quella il favrer 1955.
Ils onns tardivs (1945–1973)
Suenter sis onns d’immigraziun interna ed isolaziun a Paris durant la Segunda Guerra mundiala, ha Picasso puspè visità a partir dal 1945 pli savens lieus situads a la costa mediterrana sco Antibes e Nizza. Là ha el visità Henri Matisse, la moda da picturar dal qual ha influenzà visiblamain l’ovra tardiva da Picasso. Sur blers onns han ils dus artists adina puspè gì contact in cun l’auter; ed a Matisse ha Picasso attestà sco sulet artist vivent d’esser egual a sasez. Omadus artists han renconuschì la muntada da l’auter, han respectà in l’auter durant l’entira vita ed han influenzà in l’auter malgrà lur differenza stilistica.
Sculptura
Dals onns 1928 e 1929 derivan las sculpturas da fier e fildarom. Ina da quellas, ‹Monument per Guillaume Apollinaire› (Paris 1928), vegn considerada sco ina da las ovras-clav da ses operar. A l’entschatta dals onns 1930 ha Picasso stgaffì sculpturas furmadas a moda realistica sco per exempel il chau da dunna (Marie Thérèse) dal 1931 che renviescha a sia nova relaziun d’amur cun sia nova partenaria Marie-Thérèse Walter. Ulteriuras lavurs plasticas furman per exempel l’assemblascha ‹La chavazza dal taur› dal 1942, ‹Um cun agnè› 1942/43 sco er il model per la plastica monumentala senza titel da l’onn 1967 sin il Daley Plaza a Chicago.
Perioda blaua (1901–1904)
Sco ovra principala da la perioda blaua vala ‹La Vie› (‹La vita›) dal matg 1903. L’um ch’è represchentà sin quest maletg porta ils tratgs da l’ami Carlos Casagemas.
La noziun ‹perioda blaua› en l’ovra da Picasso metta l’accent sin la coluraziun monocroma che prevala. La basa da questa perioda ha Picasso sviluppà a Paris. Il maletg ‹Evocaziun – la sepultura da Casagemas› è l’emprim maletg da questa fasa. Quel duai marcar la fin d’ina amicizia ed il cumenzament d’insatge nov. Igl èn suandadas ovras sco ‹La chombra blaua› ed il famus autopurtret da l’onn 1901.
Ulteriurs geners d’ovras
thumb|220px|Picasso (segund da sanestra) durant las lavurs per il ballet ‹Parade›, 1917 Culissas, tendas da tribunas e costums: Gia en ses giuvens onns aveva Picasso scuvert il teater sco funtauna d’inspiraziun per ses art. A partir dal 1905 ha el elegì l’arlechin melanconic ed artists trists sco motivs per ses maletgs. L’occupaziun cun il teater sa tira tras si’entira ovra. L’onn 1917 ha Picasso stgaffì sis culissas, la tenda da tribuna ed ils costums per ils Balletts Russes da Sergei Djagilew che represchentavan il ballet ‹Parade› tenor in tema da Jean Cocteau e la musica dad Eric Satie. Il 1919 èn suandadas culissas per l’opera da Manuel de Falla ‹El sombrero de tres picos›, il 1920 per ‹Pulcinella› dad Igor Strawinski ed il 1924 per il ballet da Satie ‹Les Aventures de Mercure›. En il fratemp èn però bleras culissas e costums originals destruids u scumpars; da las choreografias oriundas existan savens be pli paucas fotografias en alv e nair.