cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Religiun
Teorias da l’istorgia da la religiun
Il davos temp sa manifestescha er en l’istorgia da la religiun in svilup vers in’istorgia universala sco object da perscrutaziun, entant ch’il studi da l’istorgia da singulas religiuns u spazis culturals tschessa in pau. Da l’autra vart vegnan concepts teoretics sco la secularisaziun u la pluralisaziun puspè resguardads pli ferm.
Aspects sociologics
Tenor Ferdinand Tönnies (1887), in dals cunfundaturs da la sociologia, furma la religiun entaifer la ‹cuminanza› l’equivalent tar l’‹opiniun publica› en la ‹societad›. Religiun ed opiniun publica èn mintgamai la furma mentala da la cuminanza resp. societad (sper la politica e l’economica). Entaifer la cuminanza chapeschan ils umans sasezs sco «servients d’in collectiv surordinà»; perquai èn els abels da far gronds sacrifizis a favur d’ina instanza superiura postulada. Tut auter sa preschenta la situaziun tar umans ch’èn s’unids en societads: Qua vegnan tuttas furmas collectivas resguardadas sco med per cuntanscher lur finamiras individualas; correspundentamain vegn la societad respectiva sustegnida u cumbattida tenor criteris utilitaristics. En quest senn, uschia Tönnes, han la religiun e l’opiniun publica ferms tratgs cuminaivels sco per exempel l’intoleranza envers opiniuns divergentas.
Tenor Émile Durkheim (1912), in ulteriur fundatur da la sociologia, attribuescha la religiun tant a fortifitgar structuras socialas sco er a stabilisar il singul. Sia chapientscha da religiun è cun quai ina funcziunalistica. Tenor Durkheim è la religiun in sistem solidaric che sa referescha a persvasiuns e praticas, las qualas cumpiglian chaussas che vegnan resguardadas sco sontgas e che collian en ina cuminanza morala – sco per exempel ina baselgia – tut ils commembers in cun l’auter. Da quai resultan trais aspects da religiun: las persvasiuns (mitus), las praticas (rituals) e la cuminanza a la quala questas persvasiuns e praticas sa refereschan. Sper auters facturs designescha Durkheim er la cretta sco in element da la pussanza che la societad exercitescha sur da ses commembers. In dals aspects ils pli remartgabels da sia chapientscha da religiun è la differenziaziun tranter il sacral ed il profan. Quella lubescha da definir religiun senza referir a Dieu, dieus u divinitads surnatiralas e vegn er applitgada ordaifer la sociologia. Ella furma medemamain la basa dal term ‹religiun seculara› (tar Max Weber: ‹religiun da quest mund›); cun quel vegnan designadas concepziuns dal mund che ‹aduran› fenomens da quest mund sco per exempel il stadi, ina partida u in manader politic quasi a medema moda sco che quai è il cas tar las religiuns.
thumb|160px|Max Weber Max Weber è s’occupà a l’entschatta dal 20avel tschientaner a moda extendida cun il fenomen ‹religiun› ord vista sociologica. El differenziescha tranter religiun e magia. Sut ‹religiun› chapescha el in sistem duraivel fundà sin princips etics; quel dispona da funcziunaris en uffizi cumplain che represchentan ina ductrina reglada cleramain, che dirigian ina cuminanza organisada e ch’aspireschan influenza sociala. La ‹magia› percunter è tenor Weber activa be a curta vista e liada a singuls magis e striuns; sco persunalitads carismaticas surmuntan quels apparentamain forzas da la natira e sviluppan atgnas ideas moralas. Questa cunfinaziun resguarda Weber sco idealtipica; furmas puras èn raras, zonas d’interferenza fitg frequentas. Weber ha elavurà vasts tractats teoretics davart las singulas religiuns, surtut davart l’etica protestanta, ed ha er fatg studis empirics davart ils svilups economics divergents en pajais protestants e catolics.
En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha Niklas Luhmann differenzià en sia teoria dal sistem tranter ‹sistem› ed ‹ambient›. Tenor questa teoria porscha l’ambient pussaivladads ch’il sistem po trair a niz cun l’instrumentari d’exclusiun e selecziun. Tras quest process da selecziun vegn l’ambient reducì en sia cumplexitad. Malgrà quai èn tant il sistem sco er l’ambient segnads vinavant d’ina auta cumplexitad, uschia ch’igl èn necessarias simplificaziuns che servan a s’orientar. La religiun furma in da plirs sistems funcziunals da societads modernas al qual cumpeta ina tala funcziun d’orientaziun. Ella limitescha la surmesira da pussaivladads ed impedescha che la selecziun vegnia midada tenor plaschair.
La teoria da la decisiun raziunala da las religiuns è sa furmada en ils onns 1980. Sco ses represchentants principals valan Rodney Stark, Laurence R. Iannaccone e Roger Finke. Els defineschan eveniments socials sco il resultat da l’interacziun sociala tranter ils acturs. Tenor lur teoria tschernan ils acturs lur acziuns tenor criteris utilitaristics; els ageschan a moda raziunala cun pasar ils custs ed il niz. Entaifer quest agir sa cristalliseschan preferenzas stabilas, las qualas na sa differenzieschan betg ferm d’actur tar actur e che sa mantegnan er sur lung temp. Ma betg be ils acturs en furma dals cartents ageschan tenor questa teoria en in senn utilitaristic, mabain er las organisaziuns religiusas. Ellas spezialiseschan lur purschida da bains religius en quest senn che quella attira uschè blers cartents sco pussaivel. Questa teoria vegn crititgada d’auters sociologs, perquai che ses terms centrals (‹custs›, ‹niz›) na sajan betg definids cleramain. Ultra da quai èsi dispitaivel, schebain terms che derivan da l’economia sa laschan applitgar sin acziuns religiusas.
Teorias da la scienza da las religiuns
La scienza da las religiuns cumpiglia differentas disciplinas che tractan aspects sociologics, filosofics, filologics, istorics e.a. Ella perscrutescha a basa da criteris empirics e teoretics religiuns sco fenomens da la societad. Las teorias da la scienza da las religiuns ston pudair vegnir suandadas independentamain d’artitgels da cardientscha e ston esser – sco tutta lavur scientifica – falsifitgablas. La scienza da las religiuns è s’etablida vers il 1900, sa basa però sin divers precursurs tant europeics sco er d’ordaifer l’Europa (studis cumparativs da la China e dal mund islam). Cuntrari a la teologia è la scienza da las religiuns segnada d’ina vart da la pussaivladad d’in dialog nundogmatic tranter las religiuns, da l’autra vart però er da l’opziun da la critica da la religiun.
Tenor Clifford Geertz (1973) è la religiun in sistem da simbols cultural, vul dir creà da l’uman; quel ha l’intent da sviluppar en l’uman disposiziuns e motivaziuns durablas cun formular in urden e senn general da l’existenza umana. Questas imaginaziuns construidas vegnan circumdadas d’ina vigur persvadenta (l’«aura da la facticitad»), uschia che questas disposiziuns e motivaziuns paran dad esser realas. Tals sistems da simbols ‹sontgs› han la funcziun da colliar l’etos – la conscienza da sasez morala d’ina cultura – cun il maletg che questa cultura ha da la realitad, vul dir cun sias imaginaziuns d’urden. L’imaginaziun dal mund daventa il maletg da las cundiziuns realas d’ina furma da viver. Ils sistems da simbols religius mainan a la convergenza tranter in tschert stil da viver ed ina tscherta metafisica e gidan quests dus munds a sustegnair in l’auter. La religiun procura pia che las acziuns da l’uman sa cuvrian cun in urden cosmic imaginà. Las preferenzas eticas ed esteticas da las singulas culturas sa laschan uschia objectivar e cumparan sco necessitad che vegn stgaffida d’ina tscherta structura dal mund. Las concepziuns da cretta da las religiuns na restan betg limitadas sin lur connex metafisics, mabain creeschan sistems d’ideas generalas, cun agid dals quals experientschas intellectualas, emoziunalas e moralas sa laschan exprimer cun senn. Cunquai ch’il sistem da simbols ed ils process culturals èn transferibels, na porschan religiuns betg be models che servan ad explitgar il mund, mabain mettan er ad ir process socials e psicologics. Las differentas religiuns creeschan in spectrum multifar da disposiziuns e motivaziuns, uschia ch’i n’è betg pussaivel da vulair definir a moda generala la muntada etica u funcziunala da ‹religiun›.
Tenor Rüdiger Vaas porschan religiuns la «colliaziun ultimativa»: il sentiment d’attaschament, dependenza, obligaziun sco er la cretta en in senn ed ina destinaziun.
Jacques Waardenburg resguarda la definiziun da religiun en il senn d’ina ‹cretta› sco in product da la tradiziun dal vest. Questa noziun na sa laschia oramai betg applitgar sin autras imaginaziuns en autras culturas e saja plitost inadattada per descriver religiuns. Tenor ses avis sa lascha mintga religiun chapir sco ina structura da muntadas sut la quala ‹sa zuppan› intenziuns fundamentalas a favur dals cartents.
Hans G. Kippenberg ha pledà persuenter da resguardar religiun sco in «concept avert», pia da desister dal tuttafatg da vulair definir il term. Cumbain che quai stat en cuntradicziun cun las expectoraziuns introductivas fatgas survart, è questa via tuttavia betg nunusitada entaifer la scienza da las religiuns.
Auters scienziads sco Rodney Stark e Charles Glock han sviluppà il model da las differentas ‹dimensiuns› da religiun. Els fan la differenza tranter la dimensiun ideologica, ritualisada, intellectuala, la dimensiun da l’experientscha e quella orientada a la pratica. Ina sumeglianta via è ì Ninian Smart che differenziescha tranter set dimensiuns: 1. la pratica e rituala, 2. la dimensiun da l’experientscha ed emoziunala, 3. la dimensiun narrativa u mitica, 4. la doctrinala e filosofica, 5. la dimensiun etica e da dretg, 6. la sociala ed instituziunala e 7. la dimensiun materiala (p.ex. edifizis sacrals).
L’ultim temp è er sa sviluppà in dialog tranter intgins perscrutaders dal tscharvè, biologs, scienziads da religiun e teologs. La finamira da questa neuroteologia è da chattar ina teoria stringenta per explitgar l’evoluziun da las religiuns. Quest champ da perscrutaziun fa quasi la punt tranter las scienzas spiertalas e las scienzas natiralas.
Teorias da las scienzas natiralas
thumb|160px|‹Uraziun tar il Grond Misteri› (Slow Bull, 1907) Dapi il 1970 èn numerus perscrutaders dal tscharvè en tschertga d’explicaziuns neurologicas per differentas furmas d’experientschas religiusas. Studis correspundents èn t.a. vegnids publitgads da David M. Wulff, Eugene d’Aquili, C. Daniel Batson, Patricia Schoenrade, W. Larry Ventis, Michael A. Persinger, K. Dewhurst, A.W. Beard, James J. Austin ed Andrew Newberg.
Perscrutaders da l’evoluziun sco il biolog Richard Dawkins e la psicologa Susan Blackmore han sviluppà la teoria dal meme ed han empruvà d’explitgar uschia il fenomen ‹religiun›. Dawkins ha circumscrit il 1991 ina religiun sco gruppa d’ideas e musters da pensar ch’affirmeschan in l’auter e che s’engaschan communablamain a favur da lur atgna derasaziun (memplex). Dawkins sa basa sin l’observaziun che religiuns pussibiliteschan d’elavurar acziuns e persvasiuns che paran d’esser senza senn ordaifer lur context religius u schizunt da cuntradir a la realitad objectiva. La premissa per la derasaziun d’ideas religiusas furma tenor el la prontezza da dar vinavant pled per pled artitgels da cardientscha e da suandar ils entruidaments ch’èn cuntegnids en quels. El cumpareglia quests process cun il mecanissem tras il qual virus stimuleschan in organissem infestà da derasar lur agen genom. Analog als virus da computers discurra el da «virus dal spiert».
Da las imaginaziuns d’acturs surnatirals en las differentas culturas vegnan intgins auturs er a conclusiuns empiricas areguard ils process d’elavuraziun ch’han lieu en il tscharvè uman. A basa d’ina ipotesa che sa fundescha sin studis etnologics postulescha per exempel Pascal Boyer ch’il tscharvè elavuria impressiuns sensualas cun agid da differents moduls. In da quests moduls saja sa spezialisà sin concluder da midaments en l’ambient sin la preschientscha da creatiras. In tal ‹modul d’identifitgar creatiras› duess lavurar a moda ipersensibla, damai ch’i serva al surviver pli fitg d’interpretar in suffel per sbagl sco animal da rapina che da survesair in privel ch’è propi avant maun. Tras quai pudessan percepziuns nuncleras manar tgunschamain a l’imaginaziun d’acturs surnatirals sco spierts u dieus.
Er las perscrutaziuns en connex cun la libertad da la voluntad resp. l’imaginaziun d’ina determinaziun absoluta dal spiert uman influenzeschan las emprovas d’explitgar las ideas e la pratica religiusa.
Entaifer la psicologia da la religiun vegn tranter auter tractada la dumonda, schebain igl existia ina correlaziun tranter la religiun e la sanadad resp. la durada da vita d’in individi. Perscrutaziuns ch’èn vegnidas fatgas en ils Stadis Unids conferman per gronda part questa tesa, entant che studis europeics na chattan qua per ordinari nagina connexiun.
Ils studis americans da Newberg e d’Aquili cumprovan per exempel che umans religius sajan pli sauns e pli cuntents, ch’els vivian pli ditg e ch’els sa revegnian pli spert da malsognas ed operaziuns. Sco raschun pussaivla fan els valair che la religiun dettia segirezza e reduceschia tras quai il stress; plinavant gidia la religiun a s’orientar en in mund che fa tema. B. Clark e R. Lelkes allegheschan ultra da quai ina pli gronda cuntentezza da viver, la quala resultia tras ina pli bassa inclinaziun agressiva ed ina pli auta cumpetenza sociala.
Fenomens e lur descripziun a basa da noziuns religiusas
Igl existan divers criteris e differentas terminologias per descriver fenomens religius. Blers da quels furman però sezs il product da puntgs da vista religius. Perquai sa laschan els applitgar be cun resalva per descriver fenomens religius a basa scientifica. Il term ‹sincretissem› circumscriva per exempel la maschaida d’ideas religiusas. Oriundamain muntava il term però er da survesair cuntradicziuns logicas ed è vegnì duvrà sco noziun da cumbat. Malgrà quai mantegnan tals terms – surtut en la fenomenologia da la religiun – lur muntada per intents cumparatistics.
Religiuns natiralas
A basa dals filosofs da la Grezia antica Platon ed Aristoteles èn sa furmadas dal temp da l’illuminissem concepziuns davart la religiun natirala (resp. la teologia natirala); quellas vegnan resguardadas sco l’origin genuin da las religiuns istoricas ch’èn stadas suttamessas en il decurs da lur svilup ad errurs e malchapientschas. Friedrich Schleiermacher da sia vart ha fatg valair la tesa ch’i sa tractia tar las religiuns natiralas supponidas d’abstracziuns da las religiuns sco ch’ellas sa preschentan oz. Quest ultim puntg da vista predominescha er en la scienza da las religiuns moderna.
Religiun e cretta
Dietrich Bonhoeffer ha surpiglià questa differenziaziun e l’ha radicalisà en sia dumonda suenter in cristianissem senza religiun, la cunfinond però dal ‹positivissem da la palentada› tenor Barth. Gerhard Ebeling ha medemamain accentuà la forza critica da la cretta cunter determinaziuns e segirezzas religiusas; el ha dentant resguardà la religiun sco cundiziun da vita da la cretta.
Teissem ed ateissem
thumb|160px|Statua da Buda (Corea dal Sid, 8avel tschientaner) La vasta paletta dal ‹teissem› enserra il deissem («Dieu ha stgaffì l’univers»), il monoteissem, il politeissem ed il panteissem («Dieu è l’univers»); a medem temp sa tschenta la dumonda da la cunfinaziun envers l’agnosticissem e l’ateissem.
Religiuns che partan da l’existenza da plirs dieus ed admettan a quels ina muntada resp. in’influenza sin l’atgna vita, vegnan numnadas politeisticas.
Panteissem è l’imaginaziun ch’il divin resp. dieu saja identic cun la totalitad da l’univers (e per ordinari betg persunal).
Per intgins perscrutaders, sco per exempel Ray Billington, valan religiuns, da las qualas las ideas ed ils rituals tradiziunals na sa refereschan betg ad in u plirs dieus en in tschert senn sco ateisticas. Sco exempel vegnan numnads il jainissem ed il budissem. La gronda part dals scienzads refusa però d’applitgar quest term sin concepziuns dal mund, en las qualas la dumonda suenter Dieu gioga ina rolla.
Cosmologia
Savens cumpiglian religiuns ideas davart l’origin dal mund (in’istorgia da la creaziun dal mund u cosmogonia) ed in maletg davart las ultimas chaussas (eschatologia).
Spezialists religius
La gronda part da las religiuns enconuscha gruppas da persunas che dattan vinavant ed instrueschan la religiun, ch’executeschan ils rituals e ch’intermedieschan tranter l’uman e la divinitad. Exempels èn profets, spirituals, preditgants, muntgs e mungias, magis, druids e schamans. En tschertas religiuns vegnan attribuidas a questas persunas abilitads surnatiralas.
Il status da questas persunas variescha fermamain. Ellas pon esser activas entaifer in’organisaziun formala u er a moda independenta, vegnir pajadas u lavurar senza salari; ellas pon esser legitimadas en differenta moda ed esser suttamessas ad in codex da cumportament che po medemamain variar fitg ferm.
En intginas religiuns vegnan ils rituals religius manads dal chau da la famiglia. I dat er religiuns che n’enconuschan nagins intermediaturs autorisads tranter il surnatiral e l’uman.
Spiritualitad, pietad e rituals
Savens tgiran religiuns e confessiuns in’atgna furma da spiritualitad. Spiritualitad – oriundamain in term cristian – designescha l’experientscha spirituala ed il rapport sapientiv a la cretta respectiva. Il term cumplementar furma la dogmatica che designescha la ductrina fixada d’ina religiun. En il diever occidental odiern vegn spiritualitad savens chapida sco la tschertga da Dieu u d’in auter rapport transcendent, e quai independent da la dumonda sche quai succeda en rom d’ina religiun specifica u betg. Ils terms pietad/pietusadad, religiusadad e devoziusadad pon vegnir duvrads sco sinonims; savens vegn pietusadad però duvrà en in context sacral ed è connotà a moda negativa en il senn d’ina tenuta bigotta resp. d’in sacrifizi senza cundiziuns. En intginas religiuns datti moviments che tschertgan il contact cun il transcendent u il divin en furma d’experientschas miticas.
Als rituals religius en il vast senn appartegnan tranter auter l’uraziun, la meditaziun, il servetsch divin, l’extasa religiusa, l’unfrenda, la liturgia, processiuns e pelegrinadis. Vitiers vegnan furmas da pietad che vegnan vividas en il mintgadi, sco il dar almosnas, la misericordia u l’ascesa.
Er intginas concepziuns dal mund ateisticas-secularas sa servan da rituals che sumeglian quels da las religiuns. Exempels furman las reuniuns e festas en ils stadis socialistics e faschistics ed il cult da lur manaders. La tesa che sistems apparentamain betg religius fetschian diever da furmas religiusas vegn discutada da preschent en la scienza; da muntada en quest connex èn tranter auter ils terms da la religiun politica, religiun civila e religiun statala.
Schismas e sincretissems
En l’istorgia da las religiuns hai adina puspè da schismas (spartiziuns). Religiuns novas sa sviluppan per ordinari tras quai ch’ina gruppa sa sparta d’ina cuminanza religiusa pli veglia.
Il term ‹sincretissem› descriva il fenomen da la maschaida d’ideas e praticas da differentas religiuns. L’intent po esser quel da (re-)unir religiuns sumegliantas ubain er d’iniziar la stgaffiziun d’ina nova religiun or da differents precursurs.
Religiun e religiusadad
thumb|160px|Schamana da l’Asia Centrala (ca. 1912) Sch’ins fa la differenza tranter ‹religiun› e ‹religiusadad›, alura vegn il term ‹religiun› per ordinari duvrà per designar la ductrina religiusa (ils dogmas) e l’instituziun che tutga tiers; ‹religiusadad› sa referescha percunter al sentir religius individual ed als giavischs dal singul cartent. Per Johann Gottfried Herder era religiusadad l’expressiun dal sentiment religius per propi. En il context cristian vegn religiusadad savens duvrà sco sinonim per cretta.
Entaifer il cristianissem han tranter auter la romantica ed il pietissem furmà moviments ch’han accentuà la tenuta interna dals cartents. Il teolog protestant Friedrich Schleiermacher ha scrit en ses tractat ‹Über die Religion› (1799):«Religiun n’è betg metafisica u morala, mabain contemplaziun e sentiment.»
D’accentuar ils sentiments è er in segn caracteristic da las expectoraziuns dal filosof e psicolog american William James. En si’ovra ‹The varieties of religious experience› (1902) evitescha il pragmaticher da vulair definir a moda generala il term ‹religiun›. Tenor James n’è la vardad religiusa nagut surordinà che fiss situà en ina sfera nunaccessibla a l’uman. Quella sa mussia il cuntrari en la pratica vivida da l’uman religius e vegnia percepida tras il sentiment religius, il qual sa furmia cun s’unir cun in object religius. Perquai ch’ils sentiments individuals tanschian da la tschertezza areguard la muntada transcendentala da pleds e percepziuns fin al sentiment mistic d’esser unì cun il cosmos, sa laschian descriver differentas furmas da religiusadad. En mintga cas surpassia l’experientscha religiusa profunda mintga simpla imaginaziun morala. Per James èn dumondas da la teoria da l’enconuschientscha e da la metodica secundaras. El sa basa en sias lavurs exclusivamain sin la descripziun e sistematisaziun da sentiments religius.
L’ovra da James è stada da muntada per il svilup da la scienza da la religiun a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Entant che Ernst Troeltsch ha empruvà da trair a niz las descripziuns da James per sia teoria, è l’access da James vegnì crititgà fermamain dals psicologs da religiun Wilhelm Wundt e Karl Girgensohn.
Il teolog evangelic e filosof da religiun Rudolf Otto parta en si’ovra principala dal 1917 ‹Das Heilige› dal fatg ch’igl existia ina speziala inclinaziun (sensus numinis) per il sentiment religius. D’uman tar uman possia questa inclinaziun esser sviluppada pauc u er fitg ferm. Il sentiment religius saja da differenziar d’auters sentiments, cumbain ch’i dettia parallelas per exempel tar sentiments estetics. Otto numna quatter muments ch’èn tipics per pertschaiver il sentiment religius: il tremendum (il snuaivel), la majestas (il surpussant), l’energic (la forza, la voluntad) ed il misteri (il sentiment da quai ch’è ‹tut auter›). Quests muments sa tiran tras l’entira istorgia da la religiun. Ultra da quai è Otto da l’avis ch’il sentiment religius vegnia vivì a moda affectiva, ‹irraziunala›; quel na sa laschia bain betg ‹chapir›, però transfurmar tras process cognitivs (‹raziunalisaziun›) en obligaziuns moralas.
Er il concept dal sontg da Rudolf Otto che sa basa sin sentiments ha manà a ses temp a vivas discussiun. Il scienzià da religiun Gustav Mensching ha laschà inspirar dad Otto cun sviluppar si’idea da la toleranza da las religiuns; il scolar da Wundt Willy Hellpach ha percunter sbittà la teoria dad Otto sco parapsicologica. Oz na giogan las ideas dad Otto praticamain nagina rolla pli entaifer la scienza da las religiuns. Tuttina è l’idea dal numinus vinavant preschenta, quai tranter auter cun recepir direcziuns alternativas entaifer la psicologia (p.ex. la psicologia transpersunala) ch’èn vegnidas influenzadas dals concepts da la psicologia dal subconscient dad Erik H. Erikson e C.G. Jung.
Dapi l’illuminissem vegn differenzià – surtut en il circul cultural dal vest – tranter la religiun instituziunala e la tenuta persunala envers il transcendent. Tras quai vegn favurisà in svilup individual da la religiusadad dal singul. Daspera datti adina dapli furmas da religiun che s’effectueschan be pauc sin il stil da viver dals aderents, damai che quels fan be diever da tscherts temps dals ‹servetschs› religius. En questa categoria tutgan er gruppas u individis ch’adatteschan ideas, rituals etc. da differentas religiuns e concepziuns dal mund (esotericas) a lur basegns. Quest proceder eclectic vegn per part numnà dals represchentants da las religiuns tradiziunalas ‹religiun da patchwork› u ‹supermartgà da las concepziuns dal mund›.
Religiun ed etica
thumb|160px|Aduraziun da la crusch (America Latina) Numerusas religiuns tradiziunalas èn sa stentadas da reglar la convivenza umana cun agid da leschas. La gronda part da las religiuns contemporanas disponan d’in sistem da valurs etic e pretendan che quel vegnia resguardà.
Quest sistem d’ideas da las valurs fa decleraziuns areguard quai ch’è endretg e fallà resp. bun e nausch, co ch’in aderent da la religiun respectiva haja d’agir e per part er co ch’el haja da pensar. Formulond questas pretensiuns sa refereschan ils religius ad ideas determinadas areguard il mund, la natira e la posiziun dal mund. Cumbain che questas ideas sa midan en il svilup istoric, sa basan las obligaziuns religiusas en quasi tut las religiuns sin princips etics cumparegliabels. Quels duain reglar la convivenza dals commembers da la cuminanza religiusa a moda uschè paschaivla sco pussaivel, influenzar la societad e per part la politica en il senn da la religiun ed avischinar ils umans individualmain a la finamira religiusa stabilida. Ultra da quai porschan els al singul in rom moral ch’al gida a sa stabilisar psichicamain e fisicamain, ch’al animescha a servetschaivladad individuala e collectiva e che po er manar natiers meglieraments entaifer la societad.
Tut las religiuns mundialas e la gronda part da las religiuns pitschnas pretendan da lur commembers misericordia. En l’islam è per exempel perscrit che mintgin duaja contribuir ina cumpart fixa da si’entrada ad intents socials (zakat). En il temp medieval cristian ha la baselgia catolic-romana fundà universitads e scolas, mantegnì ospitals e chasas dad orfens e procurà per l’alimentaziun dals povers. In aspect da religiun po er esser da far la pasch; en la gronda part da las religiuns vegn quai exprimì tras spezialas prescripziuns areguard la cumpassiun, il perdun e schizunt l’amur per l’inimi.
En intginas religiuns fa la tradiziun valair ch’il fundatur da la religiun haja retschet questas leschas moralas directamain or dals mauns da Dieu e ch’ellas possedian uschia autoritad maximala (uschenumnadas religiuns da palentada). Tenor quest’imaginaziun duain er regents seculars sa suttametter a las pretensiuns eticas respectivas. L’obedientscha vegn pretendida smanatschond cun puniziuns en quest mund u en l’auter mund u cun far valair che quai saja la suletta via al salvament. Er l’apostasia (la sortida formala d’ina cuminanza religiusa) po, tut tenor la religiun, vegnir punida.
Savens existan anc ulteriuras reglas che na derivan betg directamain dal fundatur da la religiun, mabain vegnan deducidas da las sontgas scrittiras u d’autras tradiziuns da la religiun (p.ex. Talmud, Sunna). En il decurs dal svilup istoric han intginas da questas normas pers per blers cartents lur senn ed èn vegnidas adattadas en intgins cas al sistem da valurs fitg different dal temp respectiv (cf. giudaissem da refurma).
Sco tar tut las concepziuns dal mund datti er en las religiuns ina discrepanza tranter l’intenziun teoretica e la realisaziun pratica. En il temp medieval ed en il temp modern tempriv han l’abus da pussanza ed autras incunvegnientschas manà repetidamain a schismas ed a moviments da refurma religius; ozendi resulta da quai plitost in’allontanaziun da la religiun en general. Parallel a moviments da refurma datti però er interpretaziuns e praticas fundamentalisticas che mainan fin oz ad activitads terroristicas che sa basan sin argumentaziuns pseudoreligiusas.
La furma d’abus la pli ferma da las normas eticas religiusas muntan las guerras da religiun u auters delicts da violenza che vegnan giustifitgads cun concepziuns religiusas. Ils cartents sezs resguardan quai per ordinari sco in abus da lur religiun, entant che critichers da religiun partan d’ina inclinaziun immanenta al fanatissem ed a crudaivladads che saja cuntegnida en tuttas religiuns.
Er l’ultim temp èn acts violents stads colliads parzialmain cun religiun: dapi l’installaziun dal stadi teocratic en l’Iran (1979) èn millis d’umans vegnids mess a ferm, torturads e savens er executads publicamain pervi da «crims cunter la religiun». Dunnas vegnan punidas per betg resguardar perscripziuns da vestgadira ed èn er gia vegnidas encrappadas pervi da «surpassaments morals». Ultra da quai vegnan la cuminanza religiusa dals Baha’i, ma er per exempel omosexuals persequitads giudizialmain dals «guardians da la religiun». Tut quai succeda en rom d’in sistem da dretg che sa basa sin in’interpretaziun speziala da la scharia. Ma er en l’India datti adina puspè excess da vart da hindus radicals, e quai surtut cunter muslims.
L’etica da las religiuns abrahamiticas
thumb|160px|Moschea a Yazd (Iran) Las furmas da l’etica che vegnan pratitgadas en il giudaissem, il cristianissem e l’islam sa differenzieschan ina da l’autra tranter auter areguard la dumonda sche la religiun respectiva vegn interpretada cun attribuir a l’individi in vast spazi da pensar e d’agir ubain a moda tradiziunala e fundamentalistica. Er entaifer las singulas religiuns existan numerusas scolas ch’interpreteschan ed applitgeschan la ductrina morala a moda fitg differenta. Entaifer il cristianissem datti per exempel moviments ch’han ina tenuta fitg sceptica envers il Vegl Testament, damai che Dieu agescha là a moda fitg violenta.
Etica gidieua
Il fundament da l’etica gidieua furman la Tora – la part principala da la bibla gidieua –, il Talmud (qua surtut il Pirkej Avot) e la Halacha, in corpus da sentenzias rabinicas ch’è sa sviluppà sur 1500 onns. Er oz vegn l’etica gidieua sviluppada vinavant tras sentenzias da rabins da las pli differentas direcziuns dal giudaissem.
Central per l’etica gidieua è in passus davart l’amur per il proxim cuntegnì en il cudesch Leviticus (3. cudesch da Moses, 19,18) che sa cloma sco suonda: «Charezza tes proxim, pertge ch’el è sco tai.» Tar vastas parts dal Talmud e tar ina buna part dal cuntegn da la Tora sa tracti da commentaris co viver concretamain l’amur per il proxim.
L’etica gidieua furma ina part centrala da la filosofia gidieua. Tut en tut na sa lascha betg distinguer ina ‹posiziun gidieua› generala areguard dumondas eticas liadas al temp. Ins chatta anzi respostas fitg differentas sin talas dumondas en il giudaissem ultraortodox, ortodox, conservativ, liberal ed en il reconstructivissem giudaic.
Etica cristiana
Las direcziuns principalas cristianas (baselgia ortodoxa, catolic-romana e protestanta) – sco er autras cuminanzas cristianas – dumondan che la cretta cristiana saja colliada cun ina conduita da vita morala. Co che quella saja da chapir vegn er interpretà entaifer las singulas cuminanzas religiusas resp. baselgias a moda fitg differenta. En la teologia vegn differenzià tranter in’etica teoretica e la realisaziun pratica da quella. I dat tschertas zonas d’interferenza cun l’etica biblica, ma en general è il champ da l’etica cristiana pli vast.
Entaifer l’etica cristiana predomineschan duas posiziuns teoreticas: la posiziun teologic-cristiana e la posiziun deontologica, vul dir la ductrina dals duairs; savens vegnan questas duas posiziuns colliadas, dond però a l’ina u a l’autra dapli paisa. La teleologia tracta la dumonda suenter il senn e la finamira, per exempel davart il ‹bun›, ‹vair› u suenter la ‹fin› ch’ils cristians duain sa stentar da cuntanscher (tenor intgins concepts cristians è quai l’«uniun cun Dieu»). La deontologia cristiana chapescha la morala percunter sco obligaziun d’ademplir leschas d’autras prescripziuns religiusas e surtut ils diesch cumandaments ch’èn vegnids surpigliads da la cretta gidieua / dal Vegl Testament.
Etica islamica
Sumegliant al giudaissem è l’etica islamica orientada fitg ferm a cumonds per prest tut ils secturs da la vita. Il Coran fa cleras prescripziuns areguard il cumportament dal singul en la gruppa. Spezialmain impurtant è entaifer l’islam la responsabladad collectiva per il bun ed il nausch. Quai s’exprima per exempel en il dogma «Cumandar il dretg e scumandar il sbittaivel». En consequenza da quai exista la pussaivladad d’ina pussanza da cumandar illimitada da vart da la cuminanza. L’islam parta en sias duas direcziuns principalas dal sunnits e schiits da l’uschenumnada predestinaziun (determinaziun anticipada); tenor quella è la libertad d’agir da l’individi restrenschida. En stadis d’orientaziun fundamentalistica ha la scharia, il dretg islamic, ina rolla centrala.
Etica da las religiuns da l’Orient (Extrem)
thumb|140px|Confuzius (purtret dal 8avel tschientaner) En las religiuns d’origin indic sco il budissem, hinduissem, sikhissem e jainissem exista ina colliaziun directa tranter il cumportament etic resp. nunetic d’ina persuna e la repercussiun da quel sin la vita actuala e sin vitas futuras (reincarnaziun) resp. en in’existenza futura en l’auter mund. Questa correlaziun na resulta betg a moda indirecta tras l’intervenziun d’ina instanza divina che sentenziescha, remunerescha u punescha, mabain vegn chapida sco lescha da la natira. In’ovra vala sco colliada inevitablamain cun ses effects positivs u negativs sin la persuna ch’agescha (princip da karma). Perquai s’orienteschan las reglas eticas a las leschas universalas presupponidas resp. ad in princip mundial che vegn numnà en il hinduissem, budissem e jainissem dharma. Da quest princip vegnan deducidas instrucziuns eticas detagliadas.
Dals aderents da las cuminanzas religiusas vegn spetgà ch’els daventian conscients da las leschas existenzialas e ch’els ageschian tenor quellas. En tscherts cas sancziunescha la cuminanza cuntravenziuns cunter las reglas. Ma bler pli impurtantas èn per l’individi las consequenzas negativas presupponidas da malfatgs che vegnan a sa manifestar en ina furma d’existenza futura en quest mund u en l’auter mund.
Il tratg cuminaivel da questas religiuns è d’ir a fund als motivs mentals d’acziuns nungiavischadas per pudair influenzar quels en in stadi uschè tempriv sco pussaivel.
Ina rolla centrala en l’etica da questas religiuns gioga l’occupaziun cun la dumonda da la violenza. Tuttas s’expriman a moda fundamentala a favur da l’ideal da la nunviolenza (ahimsa). Damai ch’i na vegn fatg nagina differenza principala tranter l’uman ed autras furmas da vita, s’extenda la pretensiun da nunviolenza er sin la relaziun tar animals ed – almain teoreticamain – er tar plantas. Da vulair viver a moda consequenta l’ideal da la nunviolenza tschenta però la necessitad da surviver cunfins; quella va a donn e cust d’autras creatiras e pretenda er da sa defender cunter attatgas. Las concessiuns ed ils cumpromiss ch’èn necessaris pervi da quai, vegnan realisads differentamain en las singulas religiuns resp. moviments. La dumonda schebain violenza defensiva saja lubida e co che quella saja da legitimar en il singul cas vegn adina puspè discutada a moda cuntraversa.
Fitg differenta è er la moda e maniera co che quests princips vegnan realisads dals aderents da las singulas religiuns. Cuntrari a l’opiniun ch’è per part derasada en il vest, na scumondan ni il hinduissem, ni il budissem ni il jainissem categoricamain il diever da forza militara. Perquai na furman guerras che vegnan manadas d’aderents da questas religiuns betg automaticamain cuntravenziuns cunter lur obligaziuns religiusas. Ultra da quai vegnan applitgads en tuttas cuminanzas criteris etics bundant pli severs per muntgs e mungias che per laics.
Ina posiziun in pau differenta ha en questas dumondas il taoissem ch’è sa sviluppà en China. En furma dal dao parta quel bain er d’in princip universal, ma il sontg cudesch Daodejing accentuescha che l’urden universal saja indifferent areguard il cumportament etic u nunetic dals individis. ‹Tschiel e terra› na remunereschan betg bunas ovras e na puneschan betg nauschas ovras; il dao na s’orientescha betg a l’imaginaziun umana areguard il bun ed il nausch. In cumportament etic resulta tenor il taoissem betg d’ina ductrina da las vertids sco che fa quai il confuzianissem, mabain directamain d’in impuls spontan da l’individi autonom che suonda si’atgna natira, tant enavant ch’el na vegn betg impedì da far quai. Tuttina datti en il taoissem religius da pli tard er ductrinas eticas. L’alchemist Ge Hong per exempel ha represchentà virtids confuzianas ed il taoissem da Quanzhen ha surpiglià in’etica budistica per muntgs e mungias. En il medem senn èn ils spirituals dal taoissem, ils daoshi, dumandads da pratitgar la purezza dal pensar e da la cretta e da manar ina vita integra. Il taoissem dischapprovescha la guerra, ma na la refusa betg absolutamain en il senn d’in pacifissem radical.
Etica da culturas tradiziunalas indigenas
Er culturas indigenas enconuschan differents sistems da morala che servan a proteger la cuminanza. La survivenza da la gruppa sa lascha be segirar a basa d’ina schientscha sociala che funcziunescha; perquai stat l’exercizi d’in cumportament prosocial en il center da la tradiziun orala. Pli savens ch’en culturas cumplexas partan ins qua da consequenzas surnatiralas directas en cas ch’i vegn cuntrafatg a reglas.
Religiun e dretg
Tuttina sco che la religiun influenzescha sentenzias eticas, han persvasiuns religiusas er in effect sin il sistem da dretg. En la gronda part dals pajais dal vest ha il process da secularisaziun bain reducì quest’influenza; ma en bleras societads pli tradiziunalas è sa mantegnida vinavant in’influenza massiva da valurs religiusas. In exempel prominent furma la scharia en pajais muslims.
Religiun ed art
thumb|200px|Mascras ritualas dal Congo Central Numerusas furmas d’art èn sa sviluppadas a l’entschatta or d’ina intenziun principala religiusa ed èn pir pli tard sa fatgas independentas. L’exempel classic furma il teater occidental che deriva dal cult da Dionysos che vegniva pratitgà en la Grezia antica.
Savens han las religiuns in’influenza centrala sin la producziun culturala d’ina societad e sin il svilup dals differents arts. Quant ferm che quest’influenza sa manifestescha per propi entaifer la lavur artistica, dependa dal sistem da valurs e dals concepts teologics che prevalan mintgamai en la religiun. En la veneraziun da maletgs daventa la reproducziun artistica da scenas u motivs religius savens ina part centrala dal ritus ed i sa sviluppan per part tradiziuns artisticas specificas. Medemamain influenzescha la concepziun d’edifizis sacrals e d’objects cultics (sco reliquiaris u utensils sacrals) il svilup da tradiziuns architectonicas ed artisanalas che vegnan pli tard per part er surpigliadas en l’art secular.
En bleras religiuns eran ed èn ils arts a medem temp suttamess a restricziuns tematicas u formalas. Quai po resultar dal fatg che tschertas furmas d’art – surtut da l’art figurativ – vegnan resentidas sco memia mundanas, ma er da concepts teologics specifics, per exempel dal scumond da maletgs sever da tschertas religiuns; betg darar è quai s’effectuà a moda positiva sin il svilup da l’ornamentica e da la calligrafia. Ovras d’art pon schizunt vegnir diabolisadas sco blasfemicas. La refusa da tschertas concepziuns religiusas ha per exempel manà a l’iconoclassem bizantin e refurmatoric sco er a la siglientada da las statuas da Buda da Bamiyan tras ils Taliban.
Dapi il temp modern vegn l’art considerà en bleras societads sco autonom ed ovras d’art vegnan tractadas tenor il princip da la libertad da l’art. Quai maina adina puspè a la situaziun che tschertas ovras d’art vegnan resentidas da represchentants d’ina u l’autra cuminanza religiusa sco stgandelusas – quai che po chaschunar conflicts socials u schizunt politics.
Lescha da linguas chantunala
Ils 17 da zercladur 2007 ha la populaziun grischuna approvà la nova lescha da linguas chantunala.
Tge che è sa midà
La lescha da linguatgs chantunala è ina consequenza da la nova constituziun dal chantun che organisescha da nov ils dretgs linguistics. Fin qua tutgava la suveranitad linguistica exclusivamain a las vischnancas. Ellas sezzas decidevan tge lingua chantunala ch’ellas applitgeschan sco lingua uffiziala e lingua da scola. La nova Constituziun restrenscha quel dretg, uschia che las vischnancas pon be midar lingua en accord cun il chantun. La lescha da linguas vul concretisar l’idea da la constituziun.
Tenor la lescha po ina vischnanca be midar lingua sche tschertas cundiziuns èn ademplidas (60% tudestg = pussaivladad da daventar vischnanca bilingua). In referendum encunter n’ha betg gì success.
Aguascalientes
Aguascalientes è in dals 31 stadis federativs che furman las 32 entitads federativas dal Mexico. Il num signifitga auas chaudas en spagnol e sa referescha a las funtaunas chaudas ch'existan en abundanza en il stadi. Da quel num deriva era la denominaziun curiusa hidrocálido per ils abitants. La chapitala dal stadi ha era num Aguascalientes.
Guglielm Gadola
Guglielm Gadola (* 6 da november 1902 a Mustér; † 12 da fanadur 1961 a Cuira) è stà in scriptur e perscrutader rumantsch da la Surselva.
Vita
Guglielm Gadola è naschì ils 6 da november 1902 a Mustér. El ha frequentà la scola primara dal vitg ed il gimnasi da la claustra. In da ses scolosts là è stà pader Baseli Berther, rimnader da litteratura rumantscha ed expert d'istorgia locala, ha gì grond'influenza sin il giuven student. Suenter la scolas ha Gadola studegià istorgia, litteratura e filologia, l'emprima a Friburg e lura a Turitg. Là ha el promovì il 1930 cun la tesa Historia della litteratura sursilvana della reforma e cunterreforma.
Anc il medem onn è el vegnì clomà a la scola chantunala sco professer per istorgia e franzos. Questa plazza ha el occupà fin sia mort il 1961.
Ovra
Guglielm Gadola ha scrit 40–50 texts litterars, surtut raquints e novellas. Da sias perscrutaziuns davart l'istorgia, la cultura e la folclora rumantscha èn sortì passa 70 tractats.
Durant 25 onns ha Gadola redigì l'annuari-chalender Il Glogn e durant ulteriurs 15 onns è el stà redactur da l'Ischi.
Montevideo
Montevideo è la chapitala da l'Uruguai. Sia populaziun è 1 325 968
thumb|200px|Plaza Independencia, Montevideo, c. 1900
La baselgia principala è vegnida erigida tranter 1790 e 1804 da ziaghels.
Luf-tscherver
Il luf-tscherver, atgnamain luf-tscherver eurasian u dal nord (Lynx lynx), è ina spezia da luf-tscherver derasada en l’Eurasia. Sch’ins discurra en l’Europa Centrala da luf-tscherver, è praticamain adina manegiada questa spezia. Suenter l’urs brin ed il luf sa tracti tar quest giat dal pli grond predatur da la terra ch’è da chasa en l’Europa.
Da vegl ennà è il luf-tscherver vegnì persequità fitg ferm. En l’Europa han gì lieu dapi il temp medieval tempriv emprovas d’extincziun sistematicas. Suenter che la spezia è stada svanida a l’entschatta dal 20avel tschientaner quasi cumplettamain da l’Europa dal Vest e da l’Europa Centrala, è ella puspè immigrada a partir da ca. 1950 dals territoris da colonisaziun vischinants ed è er vegnida recolonisada a moda sistematica. Oz vivan lufs-tscherver tranter auter puspè en las Alps, il Giura, las Vogesas, il Harz, il Fichtelgebirge, il Guaud Bavarais, il Rothaargebirge, il Guaud da la Boemia ed il Spessart. Anc adina vala la spezia però en questas regiuns sco fermamain periclitada.
Grondezza e pais
thumb|180px|Las caracteristicas dal luf-tscherver èn ils tschofs vi da las ureglias, la barba vi da las vistas e las tschattas ladas Cun ina lunghezza da corp e chau da 80 fin 120 centimeters ed in’autezza da las spatlas da 50 fin 70 centimeters è il luf-tscherver eurasian il pli grond giat da l’Europa ed a medem temp la pli gronda da las quatter spezias da lufs-tscherver. La lunghezza dal dies, senza chau e culiez, correspunda a l’autezza da las spatlas, uschia che la statura para quadrata. Las chommas davant èn 20 procent pli curtas che las chommas davos. Las grondas tschattas procuran ch’il luf-tscherver na sfundra betg profund en la naiv. Las passidas dal luf-tscherver èn – cun ina ladezza da la tschatta davant da 5 fin 7 centimeters e da la tschatta davos da 4 fin 6 centimeters – radund trais giadas uschè grondas sco quellas dal giat domestic. La lunghezza dal pass giascha tranter 40 e 100 centimeters; tar animals en plaina cursa po quella cumpigliar fin 150 centimeters. Cuntrari a la vulp u il chaun mancan tar fastizs dal luf-tscherver per ordinari ils fastizs da las griflas, damai che las griflas vegnan retratgas durant currer en tastgas da pel.
En l’Europa Centrala paisan mastgels, tut tenor regiun, en media tranter 20 e 25 kilos; exemplars fitg levs paisan be 14 kilos, animals fitg grevs pon pasar fin a 37 kilos. Las femellas èn en media 15 procent pli levas ch’ils mastgels. Lur pais cumpiglia per ordinari radund 15 fin 20 kilos; las valurs maximalas tanschan da 12 fin 29 kilos.
Ulteriuras caracteristicas da la cumparsa e prestaziuns dals senns
La dentadira cumpletta d’in luf-tscherver consista per regla da 28 dents. Dad omaduas varts da la missella sura e da missella sut sa chattan trais incisivs, mintgamai in dent chanin sviluppà fitg ferm, dus premolars sco er in molar; magari è avant maun d’ina u dad omaduas varts da la missella sut in molar supplementar.
Territori da derasaziun istoric
thumb|200px|Fastizs dal luf-tscherver Il luf-tscherver eurasian tutga tar las spezias da giats cun il pli vast territori da derasaziun. En l’Europa tanscheva quel a l’entschatta dal temp modern da las Pireneas sur ina zona vaira lada fin en l’Ural. Tenor l’avis d’intgins scienziads mancava il luf-tscherver però en l’Islanda, sin las Inslas Britannicas e sin las inslas da la Mar Mediterrana, en pli en las regiuns da costa da la Mar dal Nord, en il Danemarc, en la Norvegia dal Sid sco er en la part settentriunala da la Scandinavia e da la Russia dal Vest.
En l’Asia populava il luf-tscherver quasi l’entira Sibiria da l’Ural fin al Pacific sco er la China dal Nord, il Tibet, parts da la Mongolia ed il Turkestan. Vers nord furma il circul polar il cunfin dal territori da derasaziun – nagin’autra spezia da giat avanza pli lunsch vers nord ch’il luf-tscherver eurasian. En il sid cumpara la spezia fin en il Nepal, l’India dal Nord, il Pakistan dal Nord, la Persia ed eventualmain schizunt fin en la Palestina.
En Germania èn ils ultims exemplars vegnids sajettads vers il 1850, en las Alps Franzosas il 1903 ed en Svizra il 1904 (al Simplon). Il pli ditg ha il luf-tscherver pudì sa mantegnair en l’Europa dal Vest en l’Austria, nua ch’ins ha sajettà l’ultim exemplar il 1918 en il Bregenzerwald.
Tranter il 1918 e ca. il 1960 è il luf-tscherver eurasian facticamain stà extirpà en l’Europa dal Vest. En vastas parts da l’Europa dal Nord, Europa da l’Ost ed Europa dal Sidost sco er en la gronda part dal territori da derasaziun asiatic ha la spezia però survivì. Las cumprovas il pli al vest derivan vers il 1960 da la Svezia dal Sid, da la Pologna da l’Ost e da la Slovachia da l’Ost.