cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schah
Retg
Il retg è la pli impurtanta figura tar il gieu da schah, damai ch’igl è la finamira dal gieu da metter mat il retg adversari, quai che terminescha immediatamain la partida. Metter mat vul dir da smanatschar il retg adversari cun ina u pliras figuras senza che la smanatscha po vegnir parada durant la proxima mesa tratga (quai che po succeder cun trair il retg sin in champ nunsmanatschà, cun batter la figura ch’attatga u cun trair ina figura tranter il retg e la figura ch’attatga). Igl è ina da las caracteristicas dal gieu da schah ch’il retg sez na vegn betg battì, mabain che la partida finescha ina tratga avant che quai succediss inevitablamain. Quest’atgnadad vegn magari explitgada cun l’intutgabladad da l’onur roiala en il context da l’origin dal gieu. Sco gest spezial ch’ins haja pers u dettia si, pon ins bittar enturn u metter enturn l’agen retg sin la tavla da schah.
Durant la fasa d’avertura fai per ordinari senn da purtar en segirtad il retg cun far bainprest ina roschada. Ils purs da la posiziun da roschada na duajan sche pussaivel betg vegnir muventads per pudair furmar uschia in rempar davant il retg. Er en la part centrala dal gieu è ina posiziun segira dal retg, nua ch’el è protegì d’attatgas adversarias, d’impurtanza. Durant la fasa finala, cura ch’i n’èn betg pli avant maun bleras figuras, survegn quel ina rolla pli activa. Per quest intent èsi per ordinari d’avantatg da plazzar il retg en la part centrala da la tavla. Surtut en in gieu final da purs è la posiziun dal retg decisiva. En quest cas vegn il gieu savens decidì cun cuntanscher l’opposiziun dad omadus retgs.
Dama
thumb|150px|Tratgas pussaivlas da la dama La dama po trair en direcziun orizontala, verticala u diagonala sur tants quadrets sco ch’ins vul, senza però siglir sur autras figuras. Ella unescha pia en sai las pussaivladads da trair d’ina tur e d’in currider.
Tras quai è la dama la figura la pli ferma e pli movibla en il gieu da schah. En la pratica è ina dama, en cumbinaziun cun tur, currider e chaval, ina ferma figura d’attatga. Sia valur correspunda a nov u dapli unitads da purs. La dama è quasi tuttina ferma sco duas turs ensemen. En il persian sa numna questa figura cussegliader, quai che correspunda meglier ad ina interpretaziun militara-strategica dal gieu.
Tur
La tur è la segund ferma figura dal gieu da schah. Sia valur correspunda a ca. tschintg unitads da purs. Dal temp d’origin dal gieu en la Persia furmava la tur probablamain in char da cumbat che vegniva represchentà en furma d’in bloc da lain ch’era crennà pliras giadas. Quai han ils Europeans interpretà sco tur munida cun ina curnisch dentada. Anc oz vegn la tur numnada per englais rook, quai che deriva dal term persian per char da cumbat. Pli baud vegniva il term era numnà en autras linguas tenor questa derivanza (p.ex. Roch per tudestg); da qua deriva il term roschada.
Igl è pussaivel da metter mat il retg adversari be cun ina tur ed il retg. La tur è perquai bundant pli ferma ch’il chaval u il currider (cumbain ch’ella ha a l’entschatta dal gieu ina rolla sutordinada, surtut avant la roschada, pervi da sia movibladad limitada). Ina singula tur è però in pau pli flaivla che duas da questas figuras. La differenza da valur tranter ina tur ed in chaval u currider numnan ins qualitad; ins discurra d’in gudogn da qualitad sch’i reussescha da conquistar ina tur cun unfrir in chaval u in currider e d’in’unfrenda da qualitad, sch’ins unfrescha la qualitad a favur d’auters avantatgs.
Cuntrari a tut las autras figuras cuntanscha la tur adina, independentamain da sia posiziun, il medem dumber da quadrets en ina tratga, numnadamain 14 (sa chapescha be sch’ella na vegn betg bloccada tras autras figuras).
Queen
Queen è ina band da rock britannica. Ella è vegnida fundada l’onn 1970 dals commembers Freddie Mercury, Brian May, Roger Taylor e John Deacon. Queen era durant dus decennis ina dals pli impurtants bands da rock sin l’entir mund.
Schah
Currider
Ils curriders na pon mai midar lur colur dal champ, uschia ch’in currider po be cuntanscher la mesadad dals quadrets da la tavla da schah. A l’entschatta d’ina partida dispona mintga giugader d’in currider da quadrets alvs e d’in da quadrets nairs. In currider vala bundant trais unitars da pur. Fitg effizients èn ils curriders sch’els ageschan sco pèr. En posiziuns avertas – pia senza vegnir bloccads da purs – è quest pèr per ordinari pli ferm ch’in pèr da chavals u ch’in currider ed in chaval, damai ch’ils dus curriders na blocheschan mai in l’auter.
Curriders èn figuras ‹a pass lung› che pon midar en ina tratga d’ina vart da la tavla a l’autra, sche tut ils champs tranteren èn libers. Da curriders a differenta colur discurran ins sche alv posseda in currider nair e nair in currider alv u viceversa; quels na pon betg smanatschar in l’auter. In nausch currider numnan ins in currider che vegn impedì da plirs agens purs en sia pussaivladad d’acziun. Curriders sa laschan duvrar per ordinari il pli effizient, sch’els pon trair sin blers quadrets e controlleschan il center.
Chaval
thumb|150px|Tratgas pussaivlas dal chaval Il chaval dastga trair sin in dals quadrets ch’è il pli datiers dal quadret da partenza, ma che na sa chatta betg en la medema retscha, lingia u diagonala sco quel. Formulà autramain pon ins er dir ch’in chaval fa in suenter l’auter ina tratga d’in pass d’ina tur, suandà d’ina tratga d’in pass d’in currider en la medema direcziun; il quadret situà tranteren na sto betg esser nunoccupà.
Queen
thumb|Queen
Istorgia
1973 publitgescha Queen sia emprima single che aveva num Keep Yourself Alive. Ma il song è betg vegnì en ils charts. L’emprim hit da Queen era Seven Seas Of Rhye. El era l’onn 1974 sin il plaz diesch en las charts britannicas. Il medem onn publitgescha Queen l’album Queen II è ha survegnì cun vender 100’000 exemplars da l’album la platta d’argient. Cun Sheer Heart Attack ha Queen gì success in onn pli tard. L'album era en differents stadis sin las emprimas 20 posiziuns en las charts. En la Britannica schizunt sin il segund plaz. Cun la publicziun da Bohemian Rhapsody ha Queen gì in fitg grond success e quel avevan els anc onns pli tard. Els en daventads ina da las pli grondas bands da rock, enfin cura che Freddie Mercury, il chantadur e pianist, è mort. Ils auters commembers da la band deponan in nov chantadur sin il plaz da Freddie Mercury, numnadamain Adam Lambert. Ma suenter la mort da Freddie, èsi ì aval. Ma Freddie Mercury è anc adina in dals megliers musicists dal mund.
Schah
Chaval
A l’entschatta da mintga partida posseda mintga giugader in chaval alv ed in nair. L’atgnadad dals chavals, è lur abilitad da ‹siglir› sur atgnas figuras e figuras adversarias. Ina buna posiziun per in currider è per ordinari in quadret central che porscha bleras pussaivladads da trair.
La valur d’in chaval correspunda a bundant trais unitads da purs. La forza effectiva da las duas figuras dependa però da la situaziun concreta, per ordinari surtut da la structura dals purs.
Pur
thumb|180px|Visualisaziun da las tratgas pussaivlas dal pur Il pur po trair in pass enavant, sch’il quadret d’arriv è liber. Sch’il pur n’è anc betg vegnì tratg e sa chatta pia en la posiziun da partenza, po el tut tenor giavisch er avanzar dus pass, sch’il quadret davant el ed il quadret d’arriv èn vids.
Il pur batta enavant a moda diagonala sur in quadret. Sin in champ vid che sa chatta diagonal davant el na po el però betg trair (cun excepziun d’ina battida en passant, cf. sutvart). Il pur è la suletta figura che batta en in’autra direcziun che quai ch’ella tira.
Queen
Hits
Top singels: Killer Queen (1974) Bohemian Rhapsody (1975) We Will Rock You (1977)
Revoluziun americana
thumb|250px|Illustraziun da la Boston Tea Party dal 1773 thumb|250px|La ‹Decleraziun d’independenza› vegn preschentada al Congress continental (1776) Il term Revoluziun americana denominescha ils eveniments tras ils quals las tredesch colonias en l’America dal Nord èn sa decleradas libras da l’Empire britannic ed han proclamà lur independenza sco Stadis Unids da l’America. Sco punct da partenza dals eveniments revoluziunars vegn per ordinari inditgà l’onn 1763. Suenter sia victoria en la Guerra dals Franzos e dals Indians aveva la Gronda Britannia cumenzà a refurmar l’administraziun e l’imposiziun da taglia da sias colonias nordamericanas; quai ha bainprest mess ad ir là in moviment da protesta.
Il conflict è escalà en il decurs dals onns 1770, ha manà il 1775 a la Guerra d’independenza americana ed a la ‹Decleraziun d’independenza› formala dals Stadis Unids ils 4 da fanadur 1776. Sco term final dal temp revoluziunar vala per la gronda part dals istoriografs l’onn 1783, cura ch’ils Brits han stuì renconuscher lur terrada en la Pasch da Paris ed acceptar l’independenza dals Stadis Unids. Auters scienziads attribueschan a la fasa revoluziunara er ils onns che suondan fin a la ratificaziun da la constituziun dals Stadis Unids, ch’è anc oz en vigur, e la saramentaziun da George Washington sco emprim president l’onn 1789.
Origins, motivs a lunga vista e preistorgia (ca. 1600–1763)
A l’entschatta dals onns 1760 regnava la Gronda Britannia sur in grond imperi sin il continent nordamerican. Ultra da las tredesch colonias britannicas aveva la victoria en la Guerra da set onns attribuì a la Gronda Britannia l’access a la Frantscha nova (en il Canada), il Florida spagnol ed ils territoris dals Indians en l’ost dal Mississippi.
La Revoluziun americana stat a la fin d’in process preliminar ch’ha durà radund 150 onns. Perquai vegn l’emprim dà in sguard a la furmaziun da las colonias ed a lur structura da pussanza a la sava da l’epoca revoluziunara.
Schah
Pur
Sco suletta figura po il pur batter en passant: Ha in pur adversari fatg en la mesa tratga precedenta in pass dubel e stat in agen pur uschia ch’el attatga il quadret ch’è vegnì sursiglì, alura po el batter il pur adversari sco sche quel fiss be avanzà in pass davent da la posiziun da partenza.
Uschespert ch’in pur cuntanscha la retscha da basa da l’adversari, sche sto el, sco part da la medema tratga, transfurmar quel en ina dama, ina tur, in chaval u in currider da l’atgna colur. Il pur vegn prendì or dal gieu e la nova figura vegn plazzada sin il quadret nua che quel sa chattava il davos. Las atgnadads da la nova figura entran immediat en vigur, quai che po er manar immediat a schah mat. La transfurmaziun na dependa betg da la dumonda, schebain la figura ch’ins elegia è vegnida battida en il decurs dal gieu. Cun remplazzar in pur po in giugader pia survegnir dapli exemplars d’ina figura che quai ch’el aveva a l’entschatta dal gieu.
A l’entschatta da la partida posseda mintga giugader otg purs, ils quals furman en la posiziun da partenza in rempar davant las autras figuras. Il pur po be sa mover enavant; sco suletta figura na po el pia mai returnar sin in champ sur il qual el era passà avant.
Cuntanscha in pur la davosa retscha, vegn el per ordinari transfurmà en ina dama, damai che quai è la pli ferma figura. Ordaifer ils turniers vegn ina dama per part represchentada cun agid d’ina tur che stat sin il chau. Da transfurmar in pur en in currider u en ina tur po far senn sch’i sa lascha evitar tras quai in pat.
Pervi da sias pussaivladads da trair e da batter restrenschidas vala il pur sco la figura la pli flaivla en il schah. Sia muntada crescha però en il decurs dal gieu, perquai ch’i dat la pussaivladad d’al transfurmar en ina figura pli ferma uschespert ch’el ha cuntanschì l’autra vart da la tavla.
En il gieu persian vegniva il pur numna schuldà ed er represchentà sco tal.
Ferms èn ils purs surtut sch’els
Fin dal gieu
thumb|220px|Schah mat Ina partida finescha tras schah mat resp. sch’in dals giugaders dat si u tras remis resp. pat. Vegn giugà cun ura da schah po er in surpassament dal temp terminar il gieu.
In’ulteriura pussaivladad da gudagnar il gieu è sche l’adversari dat si, quai ch’è pussaivel da tut temp durant la partida.
Ina partida po er finir tras pat: il giugader ch’è vidlonder na po far nagina tratga legala, ma ses retg n’è betg smanatschà. En quest cas finescha la partida pari.
Revoluziun americana
Process da furmaziun da las colonias americanas
thumb|200px|Colonisaturs englais arrivan en l’America dal Nord Ils 21 da november 1620 ha ina gruppa da puritans ch’eran emigrads per motivs religius en l’America suttascrit tar la sbartgada al Cape Cod in contract cun l’intenziun da determinar lur moda d’agir en la nova patria. Quest ‹Mayflower Compact› cun emprims tratgs democratics dueva pli tard esser decisiv per l’identitad americana.
Schah
Fin dal gieu
La partida finescha cun in remis tecnic sch’i sa chatta sper ils dus retgs be pli ina figura leva (currider u chaval) sin la tavla. Alura n’è in mat betg pli pussaivel, independentamain da la dumonda quant bain resp. mal che las partidas giogan.
Da princip èsi lubì als giugaders da tut temp da sa cunvegnir sin in remis (pari). Pretender in remis po il giugader ch’è londervi da giugar sch’i sa repeta per la terza giada la medema posiziun da las figuras cun las medemas pussaivladads da trair u sch’igl èn vegnidas battidas sur 50 tratgas naginas figuras e tratg nagin pur (regla da las 50 tratgas).
Revoluziun americana
Process da furmaziun da las colonias americanas
En il decurs dal 17avel tschientaner era l’interess dals navigaturs europeics areguard il continent nordamerican creschì cuntinuadamain. Entant che la Spagna, la Frantscha ed ils Pajais Bass han be installà puncts da sustegn per il commerzi, ha l’Engalterra preferì d’endrizzar colonias fortifitgadas. Ils emprims piuniers colonisaturs, tar ils quals i sa tractava da navigaturs, persunas privatas u gruppas religiusas ch’avevan survegnì il dretg da colonisar tras autorisaziun roiala, han cuntanschì l’America a l’entschatta dal 17avel tschientaner.
La motivaziun da vart dals colonisaturs era fitg differenta e tanscheva da motivs religius sur la perspectiva da pudair acquistar terren fin a la speranza da pudair megliurar las cundiziuns da viver. En quest connex differenziesch’ins tranter motivs che manavan a l’emigraziun e motivs che promovevan l’immigraziun (uschenumnà model da la migraziun da push-pull).
Emprims colonisaturs ch’han cuntanschì il 1607 il continent american e ch’han fundà la colonia Jamestown en Virginia avevan surtut tschertgà l’aventura e la ritgezza. In ulteriur – e fitg enconuschent – exempel per la colonisaziun primara da l’America ha furmà l’immigraziun per motivs religius dals uschenumnads ‹babs pelegrins›, ina gruppa da puritans ch’era adina puspè vegnida en conflict cun l’ierarchia da la baselgia anglicana. Oriundamain avevan quests colonisaturs en mira da fundar en la Virginia in stadi liber religius; ma lur bastiment, la Mayflower, è la finala sbartgà bler pli al nord, en la colonia da Massachusetts da pli tard, a Cape Cod en vischinanza da la citad da Boston dad oz. Sco gia menziunà è vegnì reglà en in contract, il ‹Mayflower Compact›, co ch’ins intendeva da proceder areguard l’organisaziun da la nova colonia. A la testa da la Plymouth Plantation stevan represchentants da la baselgia che vegnivan elegids dals abitants. Gia en quest urden da baselgia democratic da la vischnanca puritana è da chattar il nuschegl dal maletg da sasez dals Americans da pli tard ch’è collià cun terms sco autodeterminaziun individuala, democrazia, libertad ed egualitad.
Relaziuns economicas
thumb|200px|Ils colonisaturs contracteschan cun ils Indians En il decurs d’ulteriuras undas d’immigraziun eran sa sviluppadas fin la mesadad dal 18avel tschientaner tredesch colonias americanas che suttastevan tuttas al domini da la curuna britannica. En il nord era sa furmada in’economia da farmas (surtut cun tirc e granezza); en il sid percunter prevaleva in’economia da plantaschas (cultivaziun da mangola, indigo, ris e tubac), en la quala eran engaschads sclavs afroamericans. Ils products che vegnivan cultivads en il sid dependevan fermamain da l’export ed eran uschia exposts a la dumonda creschenta u tschessenta d’ordaifer il continent. Sco terz element eran sa furmadas a l’Atlantic en las colonias en la part d’amez citads da port flurintas cun Boston a la testa. Il commerzi maritim furmava uss en general il pli impurtant sectur economic en la regiun da New England.
Gia da quel temp sa manifestescha ina divergenza d’opiniuns fundamentala tranter las colonias americanas e lur pajais d’origin. La Gronda Britannia resguardava las colonias surtut sco plazza da transtgargiada economica e funtauna da materias primas che duevan purtar profit e che suttastevan a l’autoritad da la curuna englaisa. Perquai sa sentiva quella era legitimada d’incassar taglias en las colonias. Ils Americans percunter resentivan las regulaziuns fixadas en ils ‹Navigation Acts› dal 1707 e l’‹Iron Act› dal 1750 sco restricziun da lur libertads economicas. Quest conflict d’interess latent dueva furmar in dals motivs centrals dal moviment d’independenza american. Suenter la Guerra da set onns è la curuna britannica stada pertutgada d’ina crisa da finanzas; las leschas da taglia ch’èn resultadas da quai han be anc pegiurà la situaziun ed effectuà la finala ch’il conflict e prorut a moda averta.
Relaziuns politicas ed administrativas – la crisa da l’ancien régime american
Gia avant la Guerra da set onns era la populaziun da l’America involvida vaira ferm en l’administraziun coloniala. Sper ils guvernaturs e cussegls dals guvernaturs che vegnivan nominads dal retg existivan chombras bassas (Lower Houses, uschenumnadas Assemblies) sco instanzas d’administraziun autonoma.
Oriundamain era bain previs che questas instituziuns hajan be ina funcziun represchentativa; ma en realitad han ellas obtegnì adina dapli pussanza politica. En in emprim pass las èsi reussì d’acquistar la controlla cumplessiva da las taglias. Tras quai èn ils funcziunaris roials vegnids en ina tscherta dependenza finanziala dals Lower Houses. La politica da taglia è numnadamain sa mussada sco med da pressiun politic effizient, dal qual tschertas colonias han tuttavia fatg diever.
Questa «politica dal squitsch finanzial» ha manà a lunga vista ad ina destabilisaziun dal domini colonial ed ha effectuà ina crisa da l’ancien régime american ch’è stada colliada cun ina sperdita d’autoritad dals guvernaturs englais. Las relaziuns da pussanza politicas èn sa spustadas pli e pli vers las chombras bassas; quellas han gudagnà adina dapli segirezza da sasez ed han cumenzà a sa considerar sco «procuraturs da las fatschentas politicas per propi». Tenor l’istoriograf Horst Dippel hajan quests pass vers in’administraziun autonoma augmentà en il temp prerevoluziunar las experientschas politicas, quai che saja stà da grond avantatg per las elitas revoluziunaras da pli tard.
Elitas socialas
Entaifer paucs decennis è la grondezza media dals Americans creschida sur quella dals Europeans. En las colonias regiva ina bainstanza generala colliada cun pajas relativamain autas. En il sid dal pajais furmavan uschenumnads Gentlemen Farmers, gronds proprietaris da terren bainstants, l’elita politica. A Pennsylvania eran quai percunter ils Proprietary Gentry ed a Massachusetts ils giurists (Lawyers). Malgrà quai eran las differenzas socialas pli pitschnas ch’en l’Europa, nua ch’il sistem da stans partiva la societad en trais classas. E perquai ch’ils Americans vivevan en general sut cundiziuns relativamain bunas e disponivan d’in stadi giuridic egual per l’entira populaziun masculina, na vegnivan las differenzas socialas restantas er betg messas en dumonda.
Sclavaria
thumb|180px|Sclavs utilisads en la producziun da tubac (1670) L’excepziun furmava la posiziun giuridica dals sclavs afroamericans. Da questas forzas da lavur vegniva praticamain be fatg diever en il sid, quai ch’ha anc augmentà las differenzas regiunalas. Gia sin il transport nà da l’Africa era vegnì per la vita in terz dals sclavs; e sin las plantaschas dals stadis dal sid avevan quels da lavurar sut cundiziuns inumanas ed eran exponids permanentamain a discriminaziun ed exclusiun sociala. Uffants che colonists alvs avevan schendrà cun Afroamericanas vegnivan numnads colored e valevan sco «rassa da mendra qualitad».
Identitad culturala
Tenor l’istoriograf Willi Paul Adams vegnivan ils abitants da las colonias americanas considerads a Londra sco «subdits da segunda classa». Ils Brits consideravan sasez pia sco pievel superiur entaifer la Gronda Britannia. Da quai è d’ina vart resultà in tschert cumplex d’inferiuradad en las colonias americanas. Daspera hai però er dà la tendenza cuntraria, numnadamain quella da considerar sasez en las colonias sco pievel superiur; questa tenuta sa basava sin la cretta calvinistic-puritanic-protestantica vivida e sin il fatg che blers colonists eran animads d’in spiert da resvegl religius.
Queen
Hits
Top albums: A Day At The Races (1976) News Of The World (1977) A Night At The Opera (1975)
Revoluziun americana
Svilups religius
L’Emprim grond resvegl (The First Great Awakening, durant ils onns 1730 e 1740) ha furmà la cuntinuaziun americana da moviments da resvegl europeics precedents. En il decurs da quest moviment è l’autoritad d’instituziuns religiusas vegnida messa en dumonda fermamain, surtut (ma betg sulettamain) quella da la Church of England. Il resvegl accentuava la conscienza e l’experientscha individuala sco impurtantas funtaunas d’inspiraziun religiusa. Questa tenuta cumpigliava er in ferm element da cumbat social: mintga uman pudeva cuntanscher la favur da Dieu, independentamain da sia derivanza sociala e da ses grad da furmaziun. Quai ha mess en dumonda a moda directa l’idea d’ina classa regenta munida cun cumpetenzas d’autoritad superiuras e dueva furmar in ulteriur fundament per las ideas revoluziunaras da pli tard. A medem temp è quest resvegl stà l’emprima experientscha communabla ch’ha tschiffà tut las colonias, da New England fin a las colonias da North e South Carolina. Ultra da quai sa sentivan ils puritans elegids da la providientscha d’eriger sin il continent nordamerican in ‹nov Jerusalem›. Per la gruppaziun religiusa dals quechers percunter, ch’era surtut sa domiciliada a Pennsylvania, dueva l’America daventar in lieu da refugi per minoritads religiusas purtà da l’idea da la toleranza.
Queen
Prestaziuns
Ivor Novello Award per Killer Queen (1975) Ivor Novello Award per Bohemian Rhapsody (1976) BRIT Award Best Single Last 25 Years per Bohemian Rhapsody (1977)
Revoluziun americana
Punct da partenza: las relaziuns politicas e finanzialas suenter la Guerra da set onns
thumb|180px|Guerra da set onns: Indians alliads arrivan en il champ dals Franzos
Revolta da Pontiac
Ina guerra cunter ils anteriurs alliads indians da la Frantscha ch’eran sa revoltads cunter ils Brits (Revolta da Pontiac) ha gidà a pacifitgar – sche er betg a conquistar – ils pajais dal vest cunfinants.
Inabilitad da la regenza britannica
Blers dals problems n’ha la regenza britannica, saja quai la curuna u il parlament, betg percurschì baud avunda. George III era surdumandà en blers reguards cun la situaziun politica ed ha – tuttina sco il primminister u auters da ses ministers – savens reagì memia tard.
La via vers la rebelliun (1763–1773)
thumb|220px|Situaziun avant il moviment d’independenza: La lingia da la proclamaziun dal 1763 sparta las tredesch colonias (cotschen) dal territori dals Indians che vegn resalvà da vart dals Englais (rosa)
Dispita pervi dal pajais en il vest
Sco mesira da la nova politica da distribuziun dal pajais è vegnida relaschada il 1763 da la Britannia ina proclamaziun roiala. En emprima lingia dueva quella – quasi sco reacziun tardiva sin la Revolta da Pontiac – gidar ad evitar ulteriurs conflicts tranter Indians e colonisaturs britannics. Senza consultar il parlament britannic aveva retg George III ordinà en questa proclamaziun che novas colonisaziuns e l’acquist da terren en territoris situads en il vest da las Appalachas sajan cunter la lescha, quai ch’ha limità fermamain ils territoris da colonisaziun che stevan a disposiziun.
Tuttina sco las refurmas economicas han er las regulaziuns da la proclamaziun roiala la finala betg gidà a megliurar las relaziuns tranter ils colonisaturs americans e lur pajais d’origin, mabain han be anc incità la situaziun tendida.
Dispitas economicas
Pervi dal bancrut statal smanatschant ha la curuna instradà il 1766 diversas mesiras economicas che duevan generar dapli entradas or da las colonias. Ins ha giustifitgà quest proceder cun far valair ch’ils colonists profitian dals avantatgs ch’ins haja cuntanschì tras la pasch. Blers Americans eran percunter da l’avis ch’els hajan fatg lur duair cun prestar servetsch en rom da la Guerra dals Franzos e dals Indians.
Teoreticamain aveva la Gronda Britannia gia regulà l’economia da las colonias tras l’acta da navigaziun e profità dal commerzi maritim; ma sur lung temp eri vegnì tolerà che questas leschas na vegnivan per gronda part betg resguardadas (uschenumnada nunobservaziun bainvulenta, salutary neglect).
Uss è però vegnì decretà che las leschas stoppian vegnir resguardadas severamain ed ordinà in dretg da perquisiziun illimità. Quai stueva svegliar la critica. L’onn 1761 ha l’advocat James Otis da Massachusetts pretendì avant dretgira che las ordinaziuns d’execuziun violeschian ils dretgs constituziunals. El ha bain pers il process, ma John Adams ha scrit pli tard: «En quest lieu e da quest temp è naschida l’independenza americana».
‹Sugar Act›
L’onn 1764 han il ‹Sugar Act› (lescha da zutger) ed il ‹Currency Act› (lescha da valuta) dal primminister britannic George Grenville chaschunà en las colonias difficultads economicas. Protestas han manà al boicot da martganzias britannicas. In pau a la giada è daventà popular il slogan «No taxation without representation» (naginas taglias senza represchentaziun). Cun quel sa referivan ils colonisaturs a lur brevs da fundaziun ed a la Magna Charta e vulevan far da savair che be ils parlaments da las colonias e betg il parlament dal Reginavel Unì haja il dretg d’incassar dad els taglias e taxas. En las colonias èn sa furmads comités da correspundenza che coordinavan tranter els la resistenza. Fin qua n’avevan las colonias betg mussà grondas tentativas da lantschar acziuns communablas. Ma las ordinaziuns da Grenville als han la finala manà ensemen.
‹Stamp Act› e ‹Declaratory Act›
thumb|130px|Reacziun sin la lescha da bul en il ‹Pennsylvania Journal› In term impurtant entaifer il moviment d’independenza ha furmà l’onn 1765. Cun il ‹Stemp Act› (lescha da bul) ha Grenville chatschà tras quel onn ina pussaivladad da finanziar l’alloschament da truppas en l’America dal Nord. La lescha da bul preveseva che tut ils documents uffizials, contracts commerzials, gasettas, prospects e chartas da gieu en las colonias stoppian esser munids cun in bul da taglia. Cun quai ha il Reginavel Unì fatg il pass decisiv d’incassar ina taglia directa entaifer las colonias, entant che la lescha da zutger precedenta aveva plitost furmà ina sort da taxa da duana.
Il protest cunter quest proceder ha tschiffà vastas parts da la populaziun. Tras la politica da taglia britannica èn las colonias s’alienadas adina pli fitg da lur pajais d’origin. En tut las colonias èn sa furmadas gruppaziuns patrioticas sco ils ‹Figls da la libertad› che s’engaschavan avertamain encunter l’execuziun da la lescha da bul. En consequenza da la ‹Virginia Resolution› ha la resistenza culminà en furma dal ‹Stamp Act Congress› (Congress da la lescha da bul) ch’ha tramess l’october 1765 ina nota da protestas al parlament. Quel ha respundì ils 18 da mars 1766 cun abrogar la lescha da bul, ma cun suttastritgar a medem temp en furma dal ‹Declaratory Act› (lescha da decleraziun) si’autoritad legala envers las colonias «en tut ils reguards».
‹Townshend Acts›
Las consequenzas èn bainspert sa fatgas valair. L’onn 1767 ha il parlament deliberà ils ‹Townshend Acts› (leschas da Townshend) ch’han introducì ina taglia sin tscherts bains dal basegn fundamental che vegnivan introducids da las colonias, inclusiv vaider, colur, plum, palpiri, tgirom, chapellas da dunnas, café e té. L’iniziant da questa lescha, il tresorier roial Charles Townshend, aveva previs ina part da questas entradas da taglia per finanziar ils schuldads ch’eran staziunads en las colonias americanas. Er ils colonists duevan pudair profitar uschia da lur pajament da taglia, per exempel en furma da protecziun militara dals cunfins vers il territori dals Indians. L’autra part da las entradas da taglia dueva però – cunter la veglia dals patriots americans – vegnir duvrada per pajar ils uffiziants britannics ch’eran en servetsch da la curuna.
La situaziun da conflict s’engrevgescha e maina a la Mazzacra da Boston
Gia durant l’entira rebelliun era Massachusetts sa mussà sco la colonia americana cun il pli grond potenzial da revolta. Curt avant il 1770 è la situaziun a Boston sa radicalisada vinavant. Tranter auter è la ‹Liberty›, in bastiment dal commerziant colonial John Hancock, vegnida suspectada da far cuntrabanda ed è vegnida sequestrada ils 10 da zercladur 1768 da funcziunaris da duana. A medem temp è l’organisaziun Sons of Liberty creschida fermamain. Protests ravgentads sin las vias da la citad han gì per consequenza ch’ils duaniers han rapportà a Londra che Boston sa chattia en stadi d’urgenza. L’october 1768 èn dus regiments da truppas britannicas arrivads a Boston, quai ch’ha be anc augmentà las tensiuns.
thumb|180px|Represchentaziun exagerada da la Mazzacra da Boston che dueva incitar a far resistenza Quest svilup ha culminà ils 5 da mars 1770 en la Mazzacra da Boston: schuldads britannics dal 29th Regiment of Foot han sajettà en la massa agitada e mazzà tschintg persunas. Agitaturs revoluziunars sco Samuel Adams han tratg a niz quest schabetg per svegliar ina resistenza publica anc pli vasta. Suenter la tractativa avant dretgira dals schuldads, ils quals èn vegnids defendids da John Adams, è la situaziun però puspè sa calmada. Fin oz è sa mantegnida la denominaziun americana ‹mazzacra› per ils eveniments a Boston.
Las leschas da Townshend èn vegnidas revocadas il 1770; teoreticamain fissi pia stà pussaivel d’evitar ch’i vegnia spons ulteriur sang en las colonias. Ina da las taglias da la lescha da Townshend aveva la regenza britannica però laschà en vigur – quasi sco simbol per ses dretg d’imponer taglias en las colonias –, numnadamain la taglia sin il té. Per ils cumbattants per l’independenza, che faschevan valair decididamain il princip che be lur represchentants colonials dastgian incassar taglias, era er be ina taglia britannica ina da memia.
‹Tea Act›, Boston Tea Party ed il cumenzament da la Revoluziun
L’onn 1773 è la Cumpagnia britannica en l’India da l’Ost, ch’era dapi in decenni en possess dal monopol colonial, vegnida en difficultads finanzialas. In dals motivs per la crisa ha furmà il boicot en las colonias americanas, tras il qual in impurtant martgà da vendita è crudà davent. La raschun principala era però il fatg che la Cumpagnia s’appropriava cuntinuadamain novs territoris, quai che chaschunava gronds custs d’avertura. Sa drizzond la Cumpagnia sinaquai al parlament britannic per retschaiver sustegn finanzial, ha la partida regenta dals tories sut il primminister Lord North elavurà ina nova lescha.
Il ‹Tea Act› ch’è vegnì decretà sin quai preveseva ina midada da las determinaziuns areguard il commerzi maritim sco ch’ellas eran cuntegnidas fin qua en las ‹Navigation Acts›. A partir d’immediat pudevan navs da vitgira ch’avevan chargià té guntgir las inslas britannicas, uschia ch’ellas vegnivan distgargiadas da stuair pajar ils dazis correspundents. Tras quai pudeva il té vegnir importà en l’America a moda directa e bundant pli bunmartgà. La finamira da questa regulaziun era d’augmentar tras la reducziun dals pretschs la capacitad da cumpra da las colonias. L’effect da questa nova lescha è bain stà ch’ils pretschs da té da la Cumpagnia da l’India da l’Ost èn per part sa sbassads en las colonias sut quels da la rauba da cuntrabanda ollandaisa. Ma la creschientscha economica giavischada n’è tuttina betg s’accumplida: ils colonisaturs americans sa tegnevan er vinavant vi dal princip «No taxation without representation».
Il november 1773 èsi vegnì ad ina situaziun tendida cura che las trais navs da vitgira ‹Dartmouth›, ‹Beavor› ed ‹Eleanor› ch’avevan chargià té han bittà l’ancra en il port da Boston. Ils patriots americans ch’eran represchentads en l’administraziun da la citad tras Samuel Adams han fatg tut il pussaivel per impedir ch’ils bastiments vegnian stgargiadas. Da l’autra vart ha er il guvernatur britannic Thomas Hutchinson dà suenter gnanc in jota. El ha dà in ultimatum ch’ha pretendì dals trais chapitanis da stgargiar lur navs fin ils 16 da december 1773. La saira dals 16 da december è la situaziun escalada: En vista a la stgargiada che dueva cumenzar mintga mument, èn aderents da l’organisaziun ‹Sons of Liberty› ids a bord dals trais bastiments ed han bittà en il batschigl dal port té en la valita da 10 000 glivras (ca. 700 000 euros). Quest eveniment, che dueva entrar en l’istorgia sco Boston Tea Party, marchescha il cumenzament da la Revoluziun americana.
‹Coercive Acts›
thumb|170px|Purtret da Lord North, primminister da la Gronda Britannia dal 1770 al 1782 Sco mesira penala suenter la Boston Tea Party ha la regenza britannica sut Lord North decretà la primavaira 1774 ina retscha da tschintg leschas che duevan metter in cler signal cunter il moviment d’independenza american. Surtut duas da las tschintg leschas sa drizzavan directamain cunter ils eveniments ch’avevan gì lieu en la colonia spezialmain rebellanta da Massachusetts:
Las determinaziuns èn però idas bundant pli lunsch che da be vulair reagir sin la resistenza a Boston:
Sco gia pli baud ha quest agir che dueva demonstrar pussanza fallà la noda. Ils Americans patriotics èn sa sentids confermads en lur tenuta sceptica envers l’‹arroganza imperiala› da la Gronda Britannia, uschia ch’il foss tranter il pajais d’origin e las colonias è anc daventà pli grond. Gia baud èn ils ‹Coercive Acts› (coercive: sforz, med repressiv) vegnids renumnads en il linguatg dal pievel – e quai surtut a Massachusetts – en ‹Intolerable Acts›.
L’emprim congress continental
Suenter in’emprima fasa da discussiuns cuntraversas entaifer las colonias davart ils avantatgs e dischavantatgs d’ina instanza guvernativa communabla, èn la finala sa fatgs valair ils propugnaturs d’in tal gremi surordinà. Ils 5 da settember 1774 ha gì lieu l’emprima radunanza dal Congress continental; a quel èn sa participads 56 delegads da 12 colonias. Oravant eran vegnids elegids en las singulas colonias ils delegads che las duevan represchentar en il Congress. Sulettamain Georgia ha desistì da sa participar a la reuniun, damai che la colonia dependeva da quel temp dal militar britannic per dumagnar in conflict da cunfin cun ils Indians.
Svezia
La Svezia (svedais Konungariket Sverige u simplamain Sverige) è ina monarchia parlamentara situada en l’Europa dal Nord. Il territori dal stadi cumpiglia la part orientala da la Peninsla Scandinava sco er las inslas Gotland ed Öland. La Svezia fa part dal Cussegl dal Nord e tutga dapi il 1995 tar l’Uniun europeica; cuntrari a la Norvegia ed al Danemarc n’è la Svezia dentant betg commembra da la NATO.
Revoluziun americana
L’emprim congress continental
Il resultat central da l’emprim Congress continental ha furmà il boicot general da rauba britannica. Avant avevan ils delegads formulà ina decleranza areguard ils dretgs da las colonias americanas ed enumerà tut las cuntravenziuns dal pajais d’origin cunter ils dretgs postulads. Il commerzi dueva perquai vegnir sistì enfin ch’il parlament britannic era pront da retrair ils ‹Coercive Acts› ubain d’als restrenscher. Entant che l’import da rauba britannica è immediat vegnì interrut, dueva la lescha davart la fin da l’export vers la Gronda Britannia entrar en vigur ils 10 da settember 1775. Per controllar l’execuziun da questas decisiuns èn vegnids instituids Committees of Inspection (comités d’inspecziun).
Avant che l’emprim Congress continental è ì dapart, han ils delegads fatg preparativas per ina segunda reuniun che dueva avair lieu il matg 1775. Plinavant han ins formulà brevs drizzadas directamain al retg Georg III, il qual era tenor l’avis da la gronda part dals colonists senza culpa. E per finir è la populaziun vegnida intimada da furmar milissas.
Svezia
Geografia
La Svezia cunfinescha cun il Kattegat – la mar situada en il vest en direcziun dal Danemarc –, cun la Norvegia e la Finlanda sco er cun la Mar da l’Ost. Tar la Svezia tutgan radund 221 800 inslas; las trais grondas èn Gotland (2994 km²) ed Öland (1347 km², situadas omaduas en la Mar da l’Ost) sco er Orust (346 km², al nord da Göteborg). L’extensiun maximala dal pajais dal nord al sid munta a 1572 km, da l’ost al vest a 499 km. Il cunfin statal situà sin la terra ha ina lunghezza da 1619 km vers la Norvegia, resp. da 586 km vers la Finlanda.
Madrid
Madrid è la chapitala da la Spagna e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2014 dumbrava la citad 3 141 991 abitants.
Svezia
Geografia
Grondas parts dal pajais èn planivas u collinusas. Vers il cunfin norvegiais munta il Massiv Scandinav percunter fin a 2000 m sur mar. Il pli aut punct dal pajais furma il Kebnekaise (2111 m s.m.). Sur l’entir pajais èn repartids 29 parcs naziunals; ils gronds dad els giaschan en il nordvest.
Revoluziun americana
Ils cumbats da Lexington e Concord
thumb|300px|Charta dals moviments militars en la regiun da Lexington e Concord Confurm a l’opiniun dal Congress continental èn sinaquai vegnidas instradadas entaifer las colonias americanas preparativas militaras. La regenza britannica sut Lord North ha però insistì sin ses curs autoritar e confruntativ. Las tensiuns duevan vegnir mitigiadas tras ina retscha d’acziuns andetgas (uschenumnads Powder Alarms), en il rom dals quals las milissas britannicas duevan discharmar la populaziun. En il fratemp ha il guvernatur da Massachusetts Thomas Gage, ch’era a medem temp general da las truppas britannicas staziunadas al lieu, survegnì instrucziuns dal minister da l’intern, Earl of Dartmouth: cun scriver dals 14 d’avrigl 1775 ha quel cumandà a Gage da rumir ils magasins d’armas a Concord, en vischinanza da Boston, e da laschar metter a ferm ils manaders dals rebels. Da l’existenza da quests magasins era Dartmouth vegnì a savair tras spiunascha.
Sin ina tala acziun militara aveva la populaziun da Massachusetts spetgà gia daditg. En cas d’ina attatga aveva il Congress continental numnadamain statuì il sustegn da tut las colonias. A medem temp dueva però valair la devisa «da mantegnair il sang fraid e da s’abstegnair da mintg’acziun che pudeva vegnir interpretada sco agressiun». La finala gievi er per ina dumonda simbolica: i duevan esser ils Brits a dar chaschun tras provocaziun da far diever da la forza.
Cura che las emprimas truppas britannicas sut litinent Francis Smith èn partidas la saira dals 18 d’avrigl 1775 da Boston vers Concord, eran ils Americans semtgads. Ils dus patriots Paul Revere e William Daw èn chavaltgads ordavant ad avertir la populaziun al lieu.
L’autra damaun èn las truppas britannicas fruntadas a Lexington sin ils emprims milissiunaris sut John Parker, tar ils quals i sa tractava però plitost d’ina gruppa da 60 purs e mastergnants che da schuldads per propi. Durant questa confruntaziun è crudà l’emprim sajet. Fin oz n’è betg sclerì tge vart ch’ha avert il fieu. En mintga cas èsi vegnì ad in cumbat, en il qual la milissa locala è vegnida superada e stgatschada. Sinaquai han las truppas britannicas destruì las restanzas dals magasins d’armas, ils quals ils colonists americans avevan però gia rumì per gronda part. A la North Bridge a Concord hai dà in’ulteriura confruntaziun sanguinusa; quella giada eran ils colonists percunter en la maioritad. Cura che las truppas britannicas èn sa retratgas vers Boston, è vegnì sajettà vinavant sin ellas or da lajetgs. Ils cumbats da Lexington e Concord marcheschan il cumenzament da la guerra d’independenza americana.
Ulteriuras acziuns militaras
thumb|200px|Il Fort Ticonderoga sco ch’el sa preschenta ozendi
Cumenzament da l’assedi da Boston
Dapi ils eveniments da Lexington e Concord ils 19 d’avrigl eri vegnì tar in assedi da Boston tras colonists americans. Tar ils assediants sa tractavi d’unitads da milissa localas che cumpigliavan radund 15 000 umens.
Svezia
Topografia
La Svezia dal Sid e Svezia Centrala (Götaland e Svealand) cumpiglian radund dus tschintgavels dal pajais ed èn partidas dal sid al nord en trais cuntradas grondas. La Svezia dal Nord (Norrland) cumpiglia ils ulteriurs trais tschintgavels ed è partida dal vest a l’ost en trais cuntradas grondas. Ils flums ils pli lungs dal pajais èn Klarälven, Torne älv, Dalälven, Ume älv ed Ångermanälven. Ils pli gronds lais èn Vänern, Vättern, Mälaren e Hjälmaren.
Revoluziun americana
Conquista dal Fort Ticonderoga
Ils 10 da matg 1775 ha gì lieu in’ulteriura acziun militara da vart dals colonists americans, questa giada sin il territori dal stadi federativ da New York dad oz. Il comité da segirezza da la colonia da Connecticut era sa resolvì da conquistar il Fort Ticonderoga britannic situà al Lake Champlain. La pitschna truppa da 200 umens sut il commando dad Ethan Allen e Benedict Arnold ha fatg in’attatga da surpraisa ed è vegnida da metter a ferm la garnischun britannica da stgars 60 umens. Tras questa conquista èn crudads en ils mauns dals Americans grondas provisiuns da pulvra da sajettar e da muniziun; da quellas è vegnì fatg diever tar l’assedi da Boston.
Il segund Congress continental
Ils 10 da matg 1775 ha gì lieu il segund Congress continental ch’è stà segnà dals cumbats militars pli novs. Cumbain ch’ils colonists americans han taxà las acziuns militaras dals Brits sco ‹attatgas sin la libertad›, n’eri per la gronda part dals deputads anc adina nagin tema da vulair sa statgar da la Gronda Britannia. In dals motivs per questa tenuta era ch’ins temeva che quest pass pudess metter sin il chau l’urden social.
Ils 26 da matg 1775 ha il Congress declerà uffizialmain che las colonias sa chattan en il stadi da defensiun (englais state of defendence). Ultra da quai èn vegnids instradads il proxim mais emprims pass per recrutar in’armada continentala (englais Continental Army). Cun George Washington è vegnì nominà mez zercladur il chau da quella.
L’atun 1775 è suandada ina revoluziun entaifer l’administraziun da las colonias: las administraziuns localas ch’eran sa furmadas en la gronda part da las colonias èn vegnidas decleradas dal Congress sco uffizialas.
Battaglia da Bunker Hill
La notg dals 16 da zercladur 1775 è la situaziun da conflict en connex cun l’assedi da Boston daventada pli critica. Radund 1500 Americans sut general Israel Putnam han cumenzà ad eriger bastiuns sin las collinas Breed’s Hill e Bunker Hill situadas davant la citad; quellas duevan servir sco protecziun cunter la flotta britannica. Sinaquai han ils bastiments avert il fieu; sis uras pli tard è suandada in’attatga da l’infantaria britannica. En in’ulteriura unda d’attatga èn ils defensurs americans vegnids chatschads enavos.
La battaglia è ida a fin cun la victoria dals Brits ch’han però stuì pajar in aut pretsch: 1054 morts da lur vart, entant ch’ils patriots americans han subì sperditas bundant pli bassas (radund 450 morts). La Battaglia da Bunker Hill vala perquai sco victoria da Pyrrhus da l’armada britannica.
Common Sense
thumb|160px|Thomas Paine Thomas Paine, in funcziunari da duana britannic e magister privat scolà, era emigrà il 1774 en l’America, e quai sin iniziativa da Benjamin Franklin. A Philadelphia è el spert daventà in adversari persvadì da la sclavaria e propugnatur da l’independenza americana. Quest ultim patratg aveva Paine formulà l’emprima giada publicamain en il pitschen artitgel ‹A serious thought› (rumantsch: ‹In patratg serius›) ch’era cumparì l’october 1775. Il schaner 1776 ha el sinaquai publitgà sut il titel ‹Common Sense› (rumantsch: ‹Sauna raschun›) in pamflet bundant pli lung, en il qual el explitgescha en quatter chapitels la necessitad da sa separar dal pajais d’origin. A l’ur vegnan er menziunadas ideas democraticas e da dretg natiral.
Svezia
Svezia dal Sid e Svezia Centrala
thumb|210px|La punt dad Öresund che collia la Svezia cun il Danemarc La part il pli al sid dal pajais, la provinza istorica Skåne, furma ina prolungaziun da la planira da la Germania dal Nord e dal Danemarc. Qua giascha er il punct il pli bass dal pajais (2,4 m sut il spievel da la mar) ed il punct situà il pli al sid (Smygehuk).
Vers nord suonda l’auta planira da la Svezia dal Sid, ina regiun che cumpiglia in grond dumber da lais lunghents ch’èn sa furmads en il temp da glatsch tras erosiun.
La terza cuntrada gronda furma la foppa da la Svezia Centrala. I sa tracta d’ina cuntrada planiva, sfendagliusa ch’enserra grondas planiras, muntognas a plateaus, fiords e lais.
Svezia dal Nord
En il vest da la Svezia dal Nord giaschan las Muntognas Scandinavas che furman il cunfin vers la Norvegia. Ils singuls pizs da questa chadaina da muntognas cuntanschan autezzas tranter 1000 e 2000 meters sur mar. Il punct il pli al nord dal pajais giascha al cunfin dals trais pajais Norvegia, Svezia e Finlanda (Treriksröset).
Biodiversitad
thumb|200px|La biodiversitad d’in grip da curals La noziun biodiversitad u diversitad biologica designescha entaifer las scienzas biologicas il dumber da las variantas geneticas resp. visiblas da mintga spezia (flora e fauna) e da la varietad dals ecosistems d’in tschert spazi da viver (biotop, biom, ecoregiun) u d’in territori geografic definì (p.ex. muntogna u pajais).
Svezia
Svezia dal Nord
Vers ost suonda l’avantterren che cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut las regiuns grondas da la Svezia. Vers la muntogna èn situadas autas planiras sin in’autezza da 600 fin 700 meters. A quellas suondan regiuns collinusas che sa sbassan vers l’ost. Qua èn er situads ils gronds giaschaments da metals dal pajais (fier, arom, zinc e plum). Ils gronds flums da la Svezia naschan en il Massiv Scandinav e culan quasi parallel in sper l’auter en valladas profundas vers la Mar da l’Ost.
Per lung la riva da la Mar da l’Ost è situada la regiun da costa che vegn interrutta tranter Härnösand ed Örnsköldsvik d’in bratsch da l’avantterren che tanscha fin a la mar (Höga Kusten, parc naziunal).
Biodiversitad
Tenor Carl Beierkuhnlein è la biodiversitad ina mesira per la multifariadad qualitativa, quantitativa e funcziunala da la vita sin tut ils nivels d’organisaziun en il territori intercurì. Uschia furma quella in impurtant criteri per giuditgar quant degn da vegnir protegì ch’in territori è, ma er tge muntada ecologica che quel ha per l’uman.