cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Epoca da las revoluziuns
Epoca istorica – concept spiertal
En l’istorgia d’art sa tracti tar la moderna classica da l’epoca che suonda a la belle époque e ch’ha culminà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en las ovras revoluziunaras dals fauves, cubists, futurists, vortizists, expressiunists ed avantagardists. Represchentants tipics èn Henri Matisse, André Derain, Pablo Picasso, Georges Braque, Max Beckmann, Franz Marc, Paul Klee, Piet Mondrian, Marc Chagall e Wassily Kandinsky. En l’architectura è la moderna surtut colliada cun ils suandants nums: Frank Lloyd Wright, Le Corbusier, Ludwig Mies van der Rohe, Ernst May, Konrad Wachsmann, Oscar Niemeyer sco er en general cun il Bauhaus.
Sco segns caracteristics d’ina moderna entaifer la musica vala d’ina vart ina ruptura cun l’istorgia sco ch’ella n’era anc mai vegnida formulada a moda uschè radicala (quella tanscha da l’abandun da la tonalitad tar Schönberg fin al distatgament cumplet da la noziun da la musica e da l’ovra tradiziunala, per exempel tar John Cage). Da l’autra vart è però sa manifestà in pluralissem da stils sco ch’i n’aveva mai dà fin qua. Pervi da quai n’è la ruptura cun la tradiziun er betg stada uschè radicala sco quai ch’igl era vegnì postulà. La gronda part da las represchentaziuns d’operas e dal manaschi da concerts è per exempel anc adina orientà quasi cumplettamain a la tradiziun.
‹Temp da sava›
L’istoriograf tudestg Reinhart Koselleck (1923–2006) ha sa laschà inspirar da la metafra da la furca (Bergsattel) ed ha creà il term da la Sattelzeit per descriver il temp da transiziun u la sava d’epoca tranter il temp premodern e modern. (En las ulteriuras linguas vegn sia noziun per ordinari circumscritta sco ‹temp da scharnier› u ‹temp da sava›.) Koselleck emprova da tschiffar cun ses term la fasa tardiva da l’illuminissem ed il temp avant e suenter las revoluziuns (ca. 1750 enfin 1850 u 1870).
Sco in dals auturs da l’ovra da referenza ‹Geschichtliche Grundbegriffe› ha Koselleck constatà che quest temp da grondas midadas politicas e socialas ha effectuà tar numerus terms-clav ina midada da significaziun fundamentala (p.ex. ‹stadi›, ‹burgais›, ‹famiglia›) resp. che bleras noziuns-clav èn insumma pir vegnidas introducidas da quel temp (p.ex. ‹imperialissem›, ‹communissem›, ‹classa›). Questa midada da significaziun è da chapir tenor Koselleck en quel senn che l’epoca ha accentuà bler pli ferm che las epocas precedentas il svilup istoric sco midada e moviment; quai ha gì per consequenza ch’era las noziuns directivas entaifer la politica èn sa spustadas da l’atemporal e static vers cuntegns anticipatorics, orientads al futur. Cumplettond e schlargiond quest concept dals terms fundamentals sa laschan alura tschiffar ulteriurs process da midaments ch’èn caracteristics per l’epoca: la vieuta demografica e sociala, la revoluziun sin il sectur dal traffic, l’industrialisaziun, las novas furmas da cultura e da consum.
Il ‹lung 19avel tschientaner›
Il term dal ‹lung 19avel tschientaner› ha creà l’istoriograf britannic Eric Hobsbawm (1917–2012). Tenor sia chapientscha cumpiglia quel la fasa dal 1789 fin il 1914. En il decurs da la Revoluziun franzosa (1789) eri reussì a la burgaisia da rumper la predominanza da l’aristocrazia. E l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) dueva la finala manar ad ina nova unda da midadas politicas ch’han effectuà ina democratisaziun e popularisaziun da la politica.
Il 19avel tschientaner è segnà da l’industrialisaziun, da la vieuta demografica (migraziun ed urbarisaziun sco fenomens en massa), dal princip dal stadi naziunal sco er dal fatg che la societad è vegnida dominada pli e pli ferm dals princips da la burgaisia. La scienza e la furmaziun èn daventadas adina pli impurtantas ed èn vegnidas messas a disposiziun ad adina pli grondas parts da la populaziun. Per il mund ordaifer l’Europa ha quest’epoca en emprima lingia muntà sutmissiun e colonisaziun tras las pussanzas grondas europeicas, quai che dueva culminar en la fasa da l’imperialissem 1885–1914.
Oslo
Oslo è la chapitala da la Norvegia. L'onn 2016 dumbrava la citad 658'390 abitants.
Nufenen
Nufenen (rumantsch istoric Novagnas, Nueinas) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Valragn dal district district Rain Posteriur.
Epoca da las revoluziuns
Il ‹lung 19avel tschientaner›
L’epoca che vegn resguardada sco caracteristica per il 19avel tschientaner cumpiglia uschia radund 125 onns ed è en quest senn per 25 onns ‹memia lunga›. Analog vegn savens discurrì dal ‹curt 20avel tschientaner› sco epoca che tanscha dal 1914 fin la vieuta dal 1989. La cesura tranter quests dus tschientaners furma l’Emprima Guerra mundiala che vala sco ‹catastrofa originara dal 20avel tschientaner›.
Caracteristicas dal cumenzament da l’epoca
thumb|160px|Caricatura franzosa dal 1789 che mussa co ch’il terz stan porta ils emprims dus Ord vista da la filosofia è il 18avel tschientaner stà segnà da l’illuminissem e marchescha en quel senn il cumenzament dal temp modern en l’Europa. Ma facticamain è la noblezza stada sur lung temp a la pussanza, e quai en tscherts stadis en furma da l’absolutissem. Vers la fin dal tschientaner ha alura però l’uschenumnà terz stan u pli concret la burgaisia cuntanschì la pussanza u almain la participaziun politica. L’eveniment-clav en quest svilup ha furmà la Revoluziun franzosa, e quai cumbain che quella dueva manar a guerras revoluziunaras, ad in reschim da terrur ed a la praisa da la pussanza tras Napoleun Bonaparte.
La filosofia da l’illuminissem è stada in cuntramoviment cunter la curuna e la baselgia. Ella ha da sia vart influenzà intgins monarcs che sa chapivan sco monarcs sclerids. Diderot e d’Alembert han edì l’‹Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers› che dueva render accessibla ad in vast public la savida cumpletta dal temp e ch’ha uschia er derasà infurmaziuns brisantas. Ina nova schientscha da la burgaisia è ultra da quai sa formulada en la litteratura. En Germania ha per exempel Gotthold Ephraim Lessing refurmà il teater cun la tragedia burgaisa e cun las ideas da l’illuminissem. E las ovras da Goethe e Schiller sco er da Gottfried August Bürger duevan irradiar fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner.
Entaifer l’economia han las ideas mercantilisticas, che prevesevan ina rolla centrala dal stadi, survegnì concurrenza en furma dal liberalissem economic. Ils princips da quel ha formulà Adam Smith il 1776, e quai betg senza ignorar la dumonda sociala. A medem temp è la scienza sa sviluppada vinavant ed ha dà novs impuls a l’agricultura ed a la producziun da rauba. En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner han era cumenzà a vegnir visibels ils emprims effects da la Revoluziun industriala, a l’entschatta surtut en la Gronda Britannia.
Politicamain ha l’absolutissem furmà l’emprova dal monarc da liar a sia persuna uschè blera pussanza sco pussaivel, e quai a disfavur dals stans. Tras maridaglia resp. successiun d’ierta eran las relaziuns dinasticas sa stabilisadas talmain che la politica en l’Europa vegniva dominada da radund 15 famiglias. Il pievel cumin viveva percunter savens en relaziuns relativamain povras – sco gia en il tschientaner precedent e fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner.
En Frantscha han divers motivs manà ad ina malcuntentientscha politica creschenta: in’auta chargia da tributs, l’inflaziun, la mancanza da refurmas, nauschas racoltas. Il 1789 è prorutta ina sullevaziun dal pievel e politichers da derivanza betg nobla èn arrivads a la pussanza politica. Quels han l’emprim introducì ina constituziun moderada-monarchistica, pli tard ina constituziun republicana. Ils princips da ‹libertad, egualitad, fraternitad› èn vegnids inscrits en la ‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais›. Al lieu da la ‹grazia da Dieu› è vegnida tschentada la suveranitad dal pievel ch’ha furmà ina premissa per il svilup dal stadi modern; plaunsieu èn sa constituidas partidas ed ideologias politicas. Er la pretensiun da l’emancipaziun da la dunna è vegnida formulada l’emprima giada. Bleras da las ideas e dals postulats han però pir pudì vegnir realisads en il decurs dal 19avel e 20avel tschientaner.
Suenter la fin dal reschim da terrur l’onn 1799 è bainprest sa mess a la pussanza dal stadi il general Napoleun Bonaparte. En rom da las Guerras da coaliziun ch’èn suandadas ha el manà cun success sias truppas tras mez l’Europa. En ils pajais occupads u dividids èn sa svegliads novs sentiments naziunals, uschia er en Germania u en Svizra. Il temp da Napoleun è ì a fin il 1815 cun il Congress da Vienna.
Ils dus princips opposts dal temp suenter il 1815
thumb|200px|‹Der Sonntagsspaziergang› (1841) da Carl Spitzweg è daventà il maletg emblematic dal Biedermeier Suenter la sconfitta da Napoleun en la Battaglia da Waterloo e si’exiliaziun han ins mess enturn ils conclus ch’eran vegnids negoziads en rom dal Congress da Vienna. La finamira era da restabilir en l’Europa in urden tenor ils princips da la restauraziun, vul dir cun returnar a las relaziuns dal temp avant la Revoluziun franzosa. Per quest intent han ils monarcs conservativs Franz I da l’Austria, il zar russ Alexander I ed il retg prussian Friedrich Wilhelm III fundà l’Allianza sontga.
In’impurtanta rolla politica ha giugà il prinzi von Metternich ch’era oriund da la Renania e che steva en servetsch da l’imperatur austriac. El ha fatg passar ils uschenumnads Decrets da Karlsbad dal 1819, ils quals han muntà ina ferma restricziun da tutta activitad politica. En Germania èn sinaquai emigrads litterats sco Heinrich Heine e Georg Büchner (1831 resp. 1835), medemamain Karl Marx (1843) ch’era stà avant redactur da la ‹Rheinische Zeitung› a Cologna.
Entaifer la Confederaziun tudestga èn ils onns suenter ils Decrets da Karlsbad segnads da duas tendenzas oppostas. L’emprima da quellas furma l’uschenumnà (temp dal) Biedermeier. Cun questa noziun vegnan designadas las forzas politicas, socialas e culturalas ch’han acceptà las tendenzas restaurativas resp. ch’han resignà ed èn sa suttamessas a quellas. Sco denominaziun d’epoca è quest term però betg conturà cleramain, damai che bleras associaziuns cun il Biedermeier derivan da la fin dal 19avel tschientaner e ston perquai valair sco attribuziuns projectadas.
La segunda tendenza è quella dal Vormärz. Cun quest term – che sa referescha a la Revoluziun da mars dal 1848/49 – vegnan designadas las forzas ch’han empruvà da surmuntar la bloccada restaurativa e da fular (danovamain) via a midaments politics en il senn liberal e naziunal. Per intgins istoriografs cumenza la perioda dal Vormärz gia il 1815 e dura fin il 1848. Surtut entaifer l’istorgia politica è però pli usitada la definiziun dal Vormärz sco ils onns tranter il 1830 ed il 1848. Ina cesura politica decisiva ha numnadamain furmà la Revoluziun da fanadur franzosa dal 1830, la quala ha dà nov schlantsch als moviments liberals e naziunals che duevan culminar en ils eveniments dal 1848/49.
Revoluziuns europeicas dal 1848/49
thumb|200px|Revoluziun ungaraisa: la Battaglia da Buda dal matg 1849 Sco Revoluziuns europeicas dal 1848/49 vegnan resguardadas las sullevaziuns revoluziunaras ch’han gì lieu da quel temp en divers principadis europeics e ch’èn tuttas l’expressiun d’ina modernisaziun retardada da la societad, l’economia ed il sistem politic. Quai ch’era vegnì stgatschà a l’ur decennis a la lunga entaifer il ‹sistem Metternich› è prorut andetgamain. E suenter avair abattì las revoluziuns, dueva suandar en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner l’epoca d’in naziunalissem sfranà, dirigì da surengiu, e da l’imperialissem.
En bleras regiuns da l’Europa eri vegnì a tensiuns socialas, economicas e politicas, las qualas èn sa stgargiadas l’entschatta 1848. Dal moviment revoluziunar èn vegnidas tschiffadas d’ina vart regiuns che sa chattavan gia pli u main a la sava da l’industrialisaziun (sco la Frantscha, ils stadis da la Confederaziun tudestga u l’Italia Superiura), ma er tals ch’eran anc structurads dal tuttafatg a moda agrara (sco p.ex. l’Italia dal Sid u vastas parts da la Monarchia da Habsburg). La finamira da cuntanscher l’autodeterminaziun naziunala po vegnir resguardada sco element communabel da tut questas revoluziuns. Sco impurtants centers da las revoluziuns europeicas dal 1848/49 valan sper la Frantscha surtut ils stadis da la Confederaziun tudestga (t.a. la Prussia, Baden, Holstein, Saxonia, Baviera, Francfurt, l’Austria e la Boemia) e da la Peninsla Taliana (t.a. la Toscana, Lumbardia, Veneto, Sardegna, il stadi pontifical e la Sicilia), la Pologna tripartida (surtut la provinza Posen che steva sut domini prussian) sco er l’Ungaria che sa sfadiava da daventar independenta. En l’ost da l’Europa han las sullevaziuns irradià fin en la Transilvania ed en ils principadis dal Danubi Valachia e Moldavia.
Per ils contemporans avevan las revoluziuns fatg naufragi il pli tard l’atun 1849. In tschientaner a la lunga èn er ils istoriografs stads da quest avis. Oz però giuditgesch’ins ils success immediats ed ils effects a lunga vista a moda bler pli positiva. En blers pajais europeics han ins terminà la liberaziun dals purs e la refurma agrara; plinavant è sa mess tras – cun paucas excepziuns – il princip constituziunal, èn vegnids segirads ils dretgs fundamentals individuals ed instradada ina parlamentarisaziun da l’urden politic, e quai cumbain che las resistenzas ed ils cuntrapais èn sa mantegnids anc ditg.
En ils principadis talians e tudestgs ha la terrada violenta da la furmaziun da stadis naziunals gì a mesa vista per consequenza che la revoluziun è quasi sa vieuta. Blers istoriografs interpreteschan ils svilups ch’èn suandads a la revoluziun sco ina ‹revoluziun da surengiu›. Sin la Peninsla Taliana ha quella manà a la fundaziun dal Reginavel Talian, e quai sin iniziativa da Camillo Benso, cont da Cavour, il primminister dal Reginavel da Sardegna-Piemunt. En Germania èsi vegnì tranter il 1866 ed il 1871 sin iniziativa dal primminister prussian Otto von Bismarck a la fundaziun dal stadi naziunal tudestg, l’Imperi tudestg sut predominanza prussiana.
Honolulu
thumb|250px|Il center (downtown) da Honolulu or da l'aria Honolulu (che munta port protegì en hawaian) è la chapitala dal Stadi da Hawai, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America. La citad sa chatta a la costa sid-orientala da l'insla Oahu che fa cumplettamain part dal district Citad e contadi da Honolulu (engl. City and County of Honolulu).
La citad ha ina surfatscha da 177,2 km² ed ina populaziun da 337'256 avdants (dumbraziun dal 2010).
Pass da l'Alvra
Il Pass da l'Alvra (, tudestg: Albulapass) è in pass da muntogna dal chantun Grischun. Il pass maina da La Punt en l'Engiadin'Ota tras a Bravuogn e Tusaun en il Val d'Alvra.
Giudaissem (puter)
Il giudaissem es la pü veglia religiun monoteistica. Listessamaing significha giudaissem eir il pövel güdev, sia cultura e sias üsaunzas.
Religiun
La vita religiusa dal giudaissem as basa sülla Bibgia hebraica chi correspuondescha cul Vegl Testamaint dals cristiauns.
Trauma collectiv pels Güdevs d'eira la destrucziun dal taimpel a Jerusalem l'an 70 zieva la naschentscha da Gesu. Da quel evenimaint davent gnivan ils Güdevs sternieus sül muond inter.
Düraunt la seguonda guerra mundiela gnivan mordragios var 5 milliuns Güdevs in champs da concentraziuns dals naziunelsocialists in Germania ed in pajais occupos da quels.
Il stedi d'Israel modern s'inclegia svess scu ün lö patria pels Güdevs per saimper.
Escatologia
Escatologia es üna disciplina parciela da la teologia in generel e specielmaing da la teologia sistematica. Ella tratta da las ultimas chosas (derivand da la lingua greca antica ta es-chata = las chosas ultimas, extremas) cur cha l'istorgia umauna glivra, traunter oter dal ultim güdizi.
Giudaissem (puter)
Lingua
La lingua tradizunela dals güdevs es il hebraic chi gniva discurrida già i'l temp biblic aunz cha l'aramaic s-chatschaiva il hebraic scu la lingua populera. Hebraic restaiva però la lingua dal cult divin e dals scienzios e stüdgios, impustüt dals rabbiners scu ils porteders dal savair religius.
Escatologia
Teologia
Las ouvras teologicas dal temp d'immez e dal temp modern tampriv vaivan pel solit il titul latin De novissimis (que voul dir da las chosas las pü nouvas). In quista noziun as muossa il möd da vzair tipic cristiaun: l'istorgia vain arcugnuschida ed accumplida da sia fin.
Heidi
thumb|180px|Cuverta da l’emprima ediziun dal 1880 Ils dus cudeschs ‹Heidis Lehr- und Wanderjahre› (rumantsch: ‹Ils onns d’emprender e da viagiar da Heidi›) e ‹Heidi kann brauchen, was es gelernt hat› (‹Heidi po trair a niz quai ch’ella ha emprendì›) da l’autura svizra Johanna Spyri (1827–1901) èn cumparids ils onns 1880 e 1881 e tutgan tar ils pli enconuschents cudeschs d’uffants dal mund (cf. la versiun rumantscha). Cun ses cudeschs da Heidi ha Johanna Spyri creà in maletg da la Svizra romantic ed ideal ch’è anc oz derasà vastamain.
‹Ils onns d’emprender e da viagiar da Heidi›
Heidi emprenda er a conuscher la mamma e la tatta tschorva da Geissenpeter, e cuntanscha che l’Alpöhi repara lur chasa en decadenza. Percunter sa dosta l’Alpöhi, malgrà tut implorar dal plevon dal vitg, da trametter Heidi a scola, essend ch’el stuess ir per quest intent a viver l’enviern giu en il vitg.
Trais onns suenter l’arrivada da Heidi, cur che quella ha otg onns, cumpara puspè l’onda Dete. Quella prenda la mattatscha cun sai a Francfurt a.M., nua ch’ella duai daventar la cumpogna da la giuvna Klara Sesemann ch’è schirada. Klara accepta svelt Heidi sco sia nova amia. Mo la dama da la chasa, signurina Rottenmeier, n’è betg intgantada. E mez schoccada è ella, cur ch’ella vegn a savair che Heidi na sappia betg leger. La finala vegn la tatta da Klara da persvader Heidi d’emprender da leger.
Heidi sa senta però adina pli mal en chasa Sesemann e desiderescha ferventamain da pudair vesair las muntognas. Ma ella na vul betg dar l’impressiun a signur Sesemann d’esser malengraziaivla e supprima perquai ses sentiments. La tatta da Klara mussa a Heidi ch’ella possia chattar tut il temp consolaziun en l’uraziun tar Dieu. Turmentada d’encreschadetgna, cumenza Heidi ad ir en sien. Suenter ch’igl è sa mussà che betg in spiert girava tras la chasa, mabain Heidi, sa decidan signur Sesemann e ses ami, il medi, da la trametter dalunga puspè en la muntogna. Accumpagnada dal servient Sebastian viagia ella en tren enavos a chasa. Cur che Heidi returna tar l’Alpöhi, è quel talmain intgantà da quai ch’el sa renda l’emprima giada dapi daditg puspè en la baselgia dal Dörfli, quai che fa surstar ma legra a medem temp ils abitants dal vitg. El empermetta al plevon da passentar l’enviern en il vitg, sinaquai che Heidi possia ir là a scola.
‹Heidi po trair a niz quai ch’ella ha emprendì›
thumb|180px|La gronda surpraisa per signur Sesemann Klara vul anc visitar Heidi il medem atun si d’alp; ma il medi scusseglia urgentamain da far quai, perquai che ses stadi da sanadad è sa pegiurà dapi il cumià da Heidi. Enstagl viagia, sin giavisch da signur Sesemann, il medi sez si d’alp a sclerir la situaziun ed er a chattar si’atgna pasch interna suenter la mort da sia figlia. El vegn retschavì cun tutta cordialitad da Heidi e s’enclegia er fitg bain cun l’Alpöhi. Suenter avair passentà en muntogna emnas salutaivlas per corp ed olma, returna el puspè a Francfurt.
L’enviern passenta l’Alpöhi sco empermess en il Dörfli, nua ch’el repara ina veglia chasa signurila ch’era mez en decadenza. A Heidi reusseschi schizunt, baud cun miaivladad, baud cun in pau squitsch, da far emprender Peter da leger.
La proxima stad dastga Klara, suenter in segiurn da cura a Ragaz Bogn, sa render en la tegia da l’Alpöhi. Ella dorma sin il ladritsch cun Heidi. Pauc intgantà da la visita da Francfurt sa mussa però Peter; quel è schiglius che Klara basegna l’entira attenziun da Heidi.
In di vul Heidi manar cun agid da l’Alpöhi Klara sin pastgira. Peter, ch’ha danovamain tema da vegnir a la curta, lascha or sia gritta vi da la sutga cun rodas da Klara – quella cupitga da la spunda giu e va en milli tocs. Ma il tat na sa lascha betg starmentar e porta Klara sin la pastgira. Là emprenda Klara cun agid da Heidi e Peter dad ir, suenter avair fatg gia avant emprims exercizis cun l’Alpöhi. Ina gronda surpraisa datti per la tatta e paucas uras pli tard per il bab Sesemann, cur che quels vegnan sin visita: Klara vegn encunter a ses bab sin sias atgnas chommas. Signur Sesemann e ses ami, il medi, empermettan a l’Alpöhi d’avair quità da Heidi, cur ch’el na saja betg pli abel da far quai.
Figuras principalas dals romans da ‹Heidi›
thumb|160px|Heidi e Peter, cuverta d’ina ediziun dal 1901
Heidi
Heidi è ina mattatscha che n’è, sco orfna, betg gist vegnida pupragnada dal destin. Ma per finir, cun avair pazienza e fidanza, cun prender sezza enta maun las chaussas e cun il sustegn da persunas che la sustegnan, prenda tuttina tut ina buna fin. A l’entschatta da l’emprim tom ha Heidi tschintg onns, a la fin dal segund vegn ella ad avair circa nov onns.
Geissenpeter
Il Geissenpeter, in mattatsch da paucs pleds, ha circa diesch onns. El pertgira las chauras dal vitg e na va betg gugent a scola. D’emprender da leger n’al vul l’emprim insumma betg reussir, ed el craja er da betg avair basegn da quai. El viva ensemen cun sia mamma Brigitte e sia tatta tschorva en ina chasa in pau giud via, situada tranter il Dörfli e la tegia da l’Alpöhi.
Alpöhi, il tat
L’Alpöhi (verbalmain ‹aug da l’alp›), sco che tuts al numnan, maina ina vita solitaria en sia chamona giud via, situada lunsch sur il Dörfli. Sia biadia Heidi al maina puspè enavos tar ils umans, dals quals el era sa retratg en gritta. En sia giuventetgna en la Tumleastga aveva el pers cun baiver e giugar l’ierta da famiglia. El era sa rendì a Napoli ed aveva servì là sco schuldà. Tenor la fama duai el avair mazzà insatgi en gritta ed haja sinaquai stuì desertar. Pli tard è el returnà cun ses figl Tobias ed è ì a viver en il Dörfli. Tobias è vegnì per la vita tar in accident da lavur; sia dunna malsanitscha Adelheid è morta pauc pli tard dal cordoli. Sinaquai ha sia sora Dete tgirà quatter onns la pitschna Heidi.
Klara Sesemann
Klara è ina mattatscha da circa dudesch onns ch’ha in impediment da chaminar. Ella crescha si a Francfurt en ina chasa signurila. La mamma è gia morta, il bab fa savens viadis da fatschenta ed ha be pauc temp per sia figlia. Cun agid da Heidi vegn Klara l’emprim liberada da sia solitariadad, pli tard er guarida da ses impediment corporal.
Signur Sesemann
Signur Sesemann, il bab da Klara, è um da fatschenta. El è savens en viadi, tranter auter er perquai ch’el na supporta betg da vesair a suffrir sia figlia e perquai ch’el n’ha betg anc surventschì la perdita da sia dunna. El è fitg cordial e servetschaivel envers Heidi, perquai ch’el vesa che sia figlia sa senta bain en cumpagnia da quella. Sin proposta da ses ami, il medi, sa decida el tuttina da trametter enavos Heidi en la muntogna, essend ch’ins ristgass uschiglio che quella vegnia malsauna.
Dunna Sesemann
Dunna Sesemann, la mamma dal bab da Klara, arriva da temp en temp a Francfurt en visita. Ella ha ina moda cordiala ed è disada da prender per mauns las chaussas, uschia ch’ella porta mintgamai in pau variaziun en la vita monotona. Cun agid d’in cudesch illustrà la reusseschi da far emprender Heidi da leger.
Signurina Rottenmeier
La signurina Rottenmeier administrescha en num da signur Sesemann il tegnairchasa cur che quel è absent. Ella engrevgescha la vita a Heidi, essend ch’ella na chapescha betg la mattatscha. Ella è da l’avis che Heidi saja mez selvadia e stoppia vegnir educada severamain.
Relaziuns da parentella
Las pli impurtantas relaziuns da parentella, sco che las raquinta Dete a l’entschatta da l’emprim tom chaminond da l’alp siadora, èn las suandantas:
Model litterar
Eventualmain ha Johanna Spyri sa laschà inspirar tar ses romans da ‹Heidi› tras il raquint ‹Adelaide – das Mädchen vom Alpengebirge› dal pedagog e scriptur Hermann Adam von Kamp. Questa tesa è però contestada e basegna anc ulteriuras retschertgas.
Ovras inspiradas dals romans da ‹Heidi›
thumb|220px|Museum da Heidi a Maiavilla Paucs onns suenter l’emprima publicaziun èn ils cudeschs da ‹Heidi› gia daventads in success mundial.
En ils Stadis Unids è il cudesch cumparì l’emprima giada il 1884, en ina translaziun da Louise Brooks. Il cuntegn dal roman ‹The Secret Garden› (1909) da Frances Hodgson Burnett, in classicher da la litteratura d’uffants americana, mussa parallelas frappantas tar l’acziun da l’emprim cudesch da Heidi.
Fin oz èn ils cudeschs vegnids translatads en dapli che 50 linguas – uschia er en rumantsch. En tscherts pajais è sa sviluppada ina recepziun spezialmain intensiva e vasta da la figura da Heidi. Tranter auter è quai il cas en il Giapun ed en la Tirchia. Ultra da quai èn vegnidas realisadas numerusas versiuns cinematograficas, films da dissegns animads, musicals etc.
Surtut dapi ch’ils dretgs d’autur èn spirads (il 1971) cumparan adina dapli cudeschs ed istorgias da Heidi, e quai er en versiun libra che n’ha betg pli bler cuminaivel cun la Heidi da Spyri. Per part vegn la lingua modernisada, per part vegnan scrittas cuntinuaziuns, per part vegn l’acziun transferida en noss temp.
Il num e la figura da Heidi vegnan er adina puspè duvrads per intents da reclama – per exempel per products che duain vegnir colliads cun il mund natiral e genuin da las muntognas. La regiun, en la quala l’istorgia da Heidi gioga, vegn commerzialisada dapi il 1997 sut il num ‹regiun da vacanzas Heidiland›. Survart Maiavilla sa laschan visitar in museum ed in’alp che sa refereschan a la figura da Heidi.
Film, comic, teater e musical
L’istorgia commuventa da Heidi ha inspirà da vegl ennà da realisar versiuns cinematograficas e dramaturgicas da tut gener. Qua be intgins insatgs:
L’emprim film da kino è gia vegnì realisà il 1920, sco film mit (reschia Frederick A. Thomson). Igl èn suandadas ulteriuras adattaziuns americanas il 1937, 1968 e 1993, in’englaisa il 2005 e tudestgas/austriacas il 1953 e 1965. Films svizzers derivan dal 1952/1955 e 2015; il 2001 è ultra da quai cumparì in film svizzer che transferescha ils schabetgs en il 21avel tschientaner. Serias da film èn tranter auter vegnidas realisadas il 1953 e 1974 en Gronda Britannia, il 1974 en Svizra ed il 1978 en cooperaziun Giapun/Germania.
Films da dissegns animads, per part er en furma da seria, èn vegnids realisads divers en il Giapun (famusa è surtut la versiun dal 1974). Ulteriurs films da dissegns animads e comics èn vegnids realisads ils ultims onns sco cooperaziun da plirs stadis europeics (2002, 2005, 2015).
Interlaken
Interlaken è ina vischnancha politica ed in citad svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Châtonnaye
Châtonnaye ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Porta Alpina
La Porta Alpina è la visiun da trair a niz la fermada d’urgenza multifuncziunala dal tunnel da basa dal Son Gottard sco staziun permanenta. Qua tras pudess ins colliar Sedrun e la Surselva cun la rait europeica d’auta spertadad.
Tunnel da basa dal Gottard
Aifer il project da la Nova lingia da viafier tras las Alps (NVTA) è er il tunnel da basa dal Gottard vegnì planisà. Quel ha ina lunghezza da 57 kilometers; tar si’avertura l’onn 2016 vegn el ad esser il pli lung tunnel dal mund. Entras quest tunnel vegn il temp da viadi tranter nord e sid scursanì marcantamain. Il portal dal nord è situà ad Erstfeld, il portal dal sid a Bodio.
Per accelerar la construcziun dal tunnel è vegnì construì a Sedrun ina stola d’access. Uschia pon ins er far lavurs da stgavament da Sedrun anora, e quai tant en direcziun sid sco nord. Per cuntanscher la profunditad dal tunnel da basa han ins construì davent da Las Rueras (sut il vitg da Sedrun) in tunnel orizontal cun ina lunghezza da var 1 kilometer. A la fin da quest tunnel èn lura vegnids chavads ora dus tumbins cun ina profunditad da radund 800 meters. In dals tumbins vegn utilisà per manar natiers aria frestga; en l’auter è vegnì installà in ascensur da duas auzadas per transportar il material da stgavament or dal tunnel. Quest ascensur vala sco in dals pli sperts dal mund. Al funs dal tumbin han ins fabritgà ina fermada d’urgenza multifuncziunala. En cas da basegn vegnissan ils trens tegnids qua ed ils passagiers evacuads tras quest access or dal tunnel.
L’idea da la Porta Alpina
Gist questa fermada d’urgenza pudess esser ina schanza per la Surselva. L’idea è da laschar fermar a la staziun sutterrana ina part dals trens che curseschan tras il tunnel. Da là vegnissan ils passagiers transportads enfin tar l’ascensur. 800 meters pli ad aut sortissan els dal tunnel e vegnissan manads a staziun dal tren da Sedrun. Il viadi da Turitg enfin a Sedrun sa reduciss uschia sin var in’ura e mez.
Eroport da Sao Vang
L'Eroport da Sao Vang (IATA: VV01, ICAO: ?) è l'eroport da la citad vietnamaisa da Thanh Hoa da la regiun Bac Trung Bo, Vietnam. L'eroport sa chatta 45 km distant dal center da la citad. Las lavurs da construcziun èn vegnidas cumenzadas l'onn 1960 ed èn vegnidas terminadas en il mars 1963. La lunghezza da la pista da partenza ed atterrament munta a 3'200 m e la largezza munta a 45 m.
Porta Alpina
Custs e finanziaziun
Ils custs da manaschi annuals vegnan calculads a 2,5 milliuns francs. Quai senza quintar ils custs e las contribuziuns per prestaziuns supplementaras sco per exempel kilometers da tren, fermadas dal tren u trens che vegnan empustads aposta per la Porta Alpina.
Arguments per la Porta Alpina
Tenor l’uniun Visiun Porta Alpina datti differents arguments per la realisaziun da la Porta Alpina. Qua intgins da quels:
Effects sin il traffic atras il tunnel da basa dal Gottard
Giavischà fiss ch’ils trens che ferman a la staziun sutterrana cursassan en il tact dad in’ura. Tar ils uschenumnads trens dal tip A (trens directs) na funcziunassi betg da tegnair a la staziun sutterrana. Il temp ch’il tren duvrass per retegnair e per l’acceleraziun fiss memia lung per garantir las colliaziuns als puncts centrals da traffic da Milaun ed Arth-Goldau. La fermada dals trens dal tip B fiss perencunter pussaivla. Quels curseschan dentant mo mintga duas uras. Sch’ins vuless laschar cursar quels mintg’ura, lura stuess il gestiunari da la Porta Alpina surpigliar ils custs da quels trens. Expertisas mussan ch’ina fermada a la staziun sutterrana n’avess nagin’influenza sin il traffic atras il tunnel da basa dal Gottard.
In postulat è stà a l’entschatta
Il zercladur 2000 ha il Cussegl federal prendì encunter in postulat da la cussegliera naziunala Brigitta Gadient. Quel ha pretendì l’examinaziun da las pussaivladads da bajegiar ora la fermada d’urgenza en il tunnel da basa dal Gottard sco staziun sutterrana permanenta cun sortida a Sedrun. In sumegliant postulat ha il deputà dal Cussegl grond dal chantun Grischun Placi Berther inoltrà l’onn 2001 a la regenza grischuna. Sinaquai han l’Uffizi federal da traffic e l’Uffizi da traffic dal Grischun surdà ad experts l’incumbensa da sclerir las dumondas davart il martgà e davart la realisabladad dal project.
Petiziun per la Porta Alpina
Ils 25 d’avrigl 2003 èn commembers da la Partida cristiandemocrata giuvna da la Surselva viagiads cun presidents communals e politichers a Berna per surdar la petiziun per la Porta Alpina. La petiziun ha pretendì dal Parlament federal da realisar la Porta Alpina. La medema saira è era vegnì surdà a cusseglier guvernativ Stefan Engler ina petiziun. Cun quella dueva il Cussegl grond inoltrar a la Confederaziun in’iniziativa dal chantun che pretendeva medemamain la realisaziun da la Porta Alpina. En tut èn passa 5000 suttascripziuns vegnidas ramassadas per quest intent.
Lavur da persvasiun
Insumma pon ins constatar ch’igl è vegnì fatg blera lavur da persvasiun per la Porta Alpina. Per exempel han ils commembers da la Cumissiun da traffic dal Cussegl naziunal visità il plazzal da lavur da la NVTA a Sedrun il favrer 2005. Probabel èn gist tals sforz stads il motiv ch’il Cussegl federal ha midà si’opiniun. La fin zercladur dal medem onn ha il Cussegl federal communitgà ch’el sustegnia da principi la Porta Alpina. Aregaurd il manaschi dal tunnel da basa dal Gottard sajan bain da numnar intgins motivs che pledian cunter il project; ord vista da la politica regiunala stoppian ins dentant sustegnair questa visiun. Igl è però vegnì pretendì dal chantun da sclerir las pussaivladads da svilup da la regiun. Il Cussegl federal ha plinavant suttastritga ch’el na veglia betg in turissem da bunmartgà, mabain in turissem persistent.
Ils credits vegnan concedids
L’emprim pass da concessiun da credit ha la vischnanca da Tujetsch fatg. La radunanza communala dals 19 d’october 2005 ha concedì cun 200 cunter naginas vuschs in credit da 3 milliuns francs. Il medem di ha era il Cussegl federal decidì da sa participar cun 7,5 milliuns vi da las lavurs preparatoricas per la Porta Alpina. Las cumissiuns da finanzas da las duas chombras federalas n’èn dentant betg stadas da quest avis. Ellas han proponì al Parlament da stritgar questa contribuziun. Cun gronds sforz ed in’intensiva campagna èsi tuttina reussì da persvader ils parlamentaris. Il Cussegl dals chantuns ha approvà il credit da 7,5 milliuns ils 29 da november 2005 cun 28 cunter 9 vuschs; il december è il Cussegl naziunal suandà cun 106 cunter 71 vuschs.
Suenter il Parlament federal ha era il Cussegl grond dal chantun Grischun gì da s’occupar cun la dumonda d’in credit da 20 milliuns per la Porta Alpina. La decisiun è crudada senza cuntravuschs a favur da la Porta Alpina. Il pievel grischun è lura medemamain sa mussà solidaric ed ha acceptà ils 12 da favrer 2006 il credit cun passa 70 % da las vuschs. Il medem di ha era la populaziun da la vischnanca da Mustér decidì da metter a disposiziun 1 milliun per la Porta Alpina.
PREGO
Damai che tut quests credits èn vegnids concedids, èn las investiziuns per las lavurs preparatoricas stadas garantidas. Avant ch’il Cussegl federal decidia davart il credit da 17,5 milliuns francs per l’investiziun principala ha el dentant pretendì sper in plan da gestiun ed in project tecnic era in concept persvadent per l’integraziun en la regiun Surselva. Per elavurar quest concept pretensius hai duvrà la collavuraziun dals chantuns Uri, Vallais, Tessin e Grischun. Questa collavuraziun interchantunala ha furmà ina schanza unica per crear ina regiun Gottard. Ils 31 da schaner 2007 han ils chantuns preschentà il concept PREGO (Projekt Raum- und Regionalentwicklung Gotthard) sut il titel ‹San Gottardo – il cor da las Alps en il center da l’Europa›.
Las emprimas lavurs vi da la Porta Alpina
Suenter che la Confederaziun, il chantun Grischun e l’AlpTranist Gotthard SA han gì suttascrit ina cunvegna han las lavurs vi da la Porta Alpina pudì cumenzar. Ils 23 d’october 2006 è vegnida fatga l’emprima siglientada vi da la halla da spetga per la staziun sutterana. Ils 23 da mars 2007 eran la fermada multifuncziunala e la sala da spetga per la staziun sutterrana ruts ora dal tuttafatg.
Il Cussegl federal sposta la decisiun
La finanziaziun da las lavurs principalas è dentant anc adina pendenta. Il Cussegl federal n’ha numnadamain anc betg decidì davart il credit da 17,5 milliuns per las investiziuns principalas. Il Cussegl federal ha communitgà ils 16 da matg 2007 che la decisiun per quest credit vegnia prendida pli tard. Il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun ha obtegnì l’incumbensa da sclerir las dumondas avertas en connex cun ils custs da manaschi da la Porta Alpina, e quai enfin l’onn 2012.
Il culp mortal
Ils 13 da settember 2007 han ils purtaders dal project (chantun Grischun, regiun Surselva e vischnanca da Tujetsch) prendì la decisiun da desister ad interim da realisar la Porta Alpina. Il motiv è stà la decisiun dal Cussegl federal e las consequenzas ch’èn sa resultadas londeror. Cunquai ch’il Cussegl federal preveda ina decisiun davart il credit per l’investiziun principala da la Porta Alpina pir l’onn 2012 pudess ins avrir quella il pli baud trais onns suenter l’avertura dal tunnel da basa. Uschia giessan tut las sinergias da construcziun a perder. La consequenza fiss che la Porta Alpina daventas bler pli chara. Plinavant stuess l’access d’urgenza vegnir mess en funcziun sco planisà ina giada ch’il tunnel fiss avert. Il chantun Grischun na po er betg prefinanziar las investiziuns, damai ch’il pievel grischun ha decidì ch’il credit da 20 milliuns valia mo sche la Confederaziun sustegnia era il project.
Decisiun negativa dal Cussegl federal
Ils 16 da matg 2012 ha il Cussegl federal prendì per enconuschientscha il rapport dal Departament per ambient, traffic, energia e communicaziun. Cun quel conferma la Confederaziun sia tenuta da betg vulair s’engaschar per il mument a favur da la realisaziun da la Porta Alpina. En spezial vegn fatg valair ch’i n’existia enfin oz nagin concept da manaschi per la Porta Alpina che fiss cumpatibel cun il manaschi da trens tras il tunnel. Il rapport lascha dentant avert la pussaivladad da duvrar la sala da spetga per in intent turistic. Er ina realisaziun da la Porta Alpina en il futur na vegn betg exclusa.
La porta resta averta per generaziuns futuras
Malgrà tut pudess l’idea da la Porta Alpina pia restar averta per generaziuns futuras. La sala da spetga per la staziun sutterrana è vegnida chavada ora. Cun in project pli generus e las experientschas rimnadas entras il manaschi dal tunnel da basa pudess ins laschar reviver pli tard la visiun.
La visiun ha procurà per moviment
La Visiun da la Porta Alpina ha mess en moviment in auter project ch’è indispensabel per las regiuns da muntogna enturn il Gottard. Sin cumond da la Confederaziun è vegnì elavurà il concept PREGO per il svilup da la regiun enturn il Gottard. Quest project vegn manà vinavant. Ils chantuns Uri, Tessin, Vallais e Grischun vulan accelerar il svilup da l’economia e dal turissem en la regiun dal Gottard. Per ils proxims onns èn planisadas differentas mesiras. Las purschidas ed ils products existents duain vegnir colliads prudentamain e commerzialisads communablamain.
Sankt Peter-Pagig
miniatura|right Sankt Peter-Pagig è ina vischnanca svizra en il district da la Plessur dal. Ella è sortida ils 1. da schaner 2008 ord la fusiun da las vischnancas da Pagig e Sankt Peter.
Calantgil
Calantgil (tudestg Innerferrera) è ina fracziun da la vischnanca da Farera en il en Svizra. Ella è situada en il circul Schons dal district Rain Posteriur.
Tumasch d'Aquino
Tumasch d'Aquino (* intuorn dal 1225 sül chastè Roccasecca sper Aquino illa provinza taliauna Latinum, † dals 7 da marz 1274 a Fossanova; per taliaun Tommaso d'Aquino) d'eira ün muong dals dominicauns ed ün dals teologs e filosofs cristiauns cun l'influenza la pü granda i'l temp d'immez. Sieus effets tendschan fin al preschaint.
Teologia
Tumasch vela pel rapreschantant principel da la scolastica ota e fuorma dimena il punct culminant da quella direcziun dal penser chi collia ils impissamaints da l'antica culs fundamaints da la cretta cristiauna.
Istorgia da recepziun
Tumasch d'Aquino es gnieu canoniso dals 18 da lügl 1323 dal papa Gioannes XXII. e vain onuro scu ün sench illa baselgia catolica romauna a partir da quista data.
Schah
thumb|240px|Figuras da schah Schah (dal term persic schah ‹retg› – perquai vegn il schah er numnà il gieu roial) è in gieu da tavla strategic, tar il qual dus giugaders muventan a moda alternanta figuras sin la tavla da gieu (numnada tavla da schah). La finamira dal gieu è da far schah mat, vul dir d’attatgar il retg da l’adversari en tala moda che quel na vegn betg pli da mitschar.
En l’Europa ed en bleras autras parts dal mund è schah in gieu che quasi tuts enconuschan ed il qual ha cuntanschì ina profunda muntada culturala. Blers giugaders da schah èn commembers d’uniuns da schah. Schah vala sco sport. I dat concurrenzas regiunals, naziunals ed internaziunals ed er campiunadis mundials.
Istorgia
thumb|220px|Schah en Persia (maletg dal 16avel tschientaner) Il precursur da tut ils gieus da la famiglia da schah, pia betg be dal schah europeic, mabain er da las variantas asiaticas xiangqis (China), shōgis (Giapun) e makruks (Tailanda), è probablamain sa sviluppà en l’India dal Nord d’in gieu per quatter persunas. Pli tard è il gieu arrivà en la Persia e suenter la conquista da quella tras ils Arabs è el sa derasà en rom da l’expansiun islamica. Il pli tard a partir dal 13avel tschientaner era il gieu s’etablì definitivamain en l’Europa; da quel temp fascheva el numnadamain part da las set virtids dal chavalier. En il 15avel tschientaner ha gì lieu, probablamain en Spagna, ina gronda refurma da las reglas da gieu. En rom da quella han ins introducì las tratgas da la dama e dals purs ch’èn anc oz en diever ed inventada la regla da roschada. En il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner è il schah daventà ina part da la cultura burgaisa. A partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner èn alura er vegnids manads tras turniers da schah.
Infurmaziuns generalas
La partida da schah vegn giugada sin la tavla da schah quadrata, la quala è sutdividida en otg giadas otg champs quadratics ch’èn colurads alternantamain nair ed alv. Sin quels vegnan tratgas mintgamai 16 figuras da schah nairas e 16 alvas, da las qualas bleras vegnan per ordinari battidas ina suenter l’autra.
Il schah è in dals gieus da tavla ils pli cumplexs. Il dumber da las posiziuns pussaivlas vegn stimà sin 1046. Gia suenter duas tratgas pon sa furmar 72084 differentas posiziuns. Il dumber total dals decurs dal gieu pussaivels è anc bleras giadas pli grond: Gia per las emprimas 40 tratgas vegnan stimads tranter 10115 e 10120 decurs dal gieu pussaivels.
Statisticamain fa alv, sco colur che cumenza il gieu, dapli puncts che nair, numnadamain ca. 54 % dals puncts pussaivels. Quest avantatg d’avrir il gieu vegn interpretà uschia che alv haja tras quai in avantatg en il sviluppar las singulas figuras. La quota da remis giascha tar ca. in terz e s’augmenta cun il nivel da giugar dals involvids.
Terms fundamentals e finamira dal gieu
thumb|220px|Figuras da schah (posiziuns da partenza) Sin la tavla da schah sa chattan a l’entschatta d’ina partida en tut 32 figuras da schah, 16 alvas e 16 nairas. A mintga giugader stattan a disposiziun las suandantas figuras:
La tavla da schah vegn posiziunada uschia tranter ils giugaders ch’i sa chatta tar mintgin giudim a dretga in quadret alv. Tar ina tavla cun notaziun da schah èn, ord vista dad alv, las retschas orizontalas numeradas da giudim fin sisum cun las cifras 1 fin 8 e las lingias verticalas marcadas da sanester a dretga cun ils bustabs a fin h. La posiziun da basa da las figuras da schah è alura per alv da a1 fin h1: tur, chaval, currider, dama, retg, currider, chaval e tur. Ils purs alvs vegnan plazzads en la retscha survart da a2 fin h2. Per nair vegnan las figuras plazzadas tuttina dad a8 fin h8 e dad a7 fin h7, uschia che las figuras èn plazzadas ina visavi l’autra sco in maletg reflectà. La dama sa chatta pia dad omaduas varts sin in champ da si’atgna colur.
Alv cumenza ed ils giugaders tiran a moda alternanta. Mintga giugader è obligà da mover ina figura, quai che po manar a situaziuns nua ch’in giugader è sfurzà da trair, er sche quai al porta in dischavantatg. Il giugader ch’è en retscha muventa mintgamai ina figura da schah da l’atgna colur sin in auter quadret. La suletta excepziun furma la roschada, pertge che en rom da quella vegnan tratgas duas atgnas figuras (retg e tur). En la notaziun da schah vegnan adina numerads ensemen in moviment da figuras alv ed il moviment da figuras nair ch’al suonda; quests dus moviments ensemen vegnan numnads tratga. Or dal context duessi mintgamai esser cler tge muntada dal term tratga ch’è manegiada; sch’i dovra però ina giada ina differenziaziun dals terms pli clera, sche numnan ins l’acziun dal singul giugader mesa tratga.
Las figuras na dastgan en princip betg sursiglir ina l’autra (cun excepziun dal currider e da la tur tar la roschada). Ellas dastgan pia be vegnir tratgas sur quadrets ch’èn vids: fin sin l’emprim quadret ch’è occupà da l’adversari u fin avant l’emprim quadret ch’è occupà d’ina atgna figura.
Pudess ina figura vegnir battida tar la proxima tratga, alura è ella smanatschada (u pli da vegl: en prise). È la figura che batta smanatschada da sia vart da vegnir battida en la proxima mesa tratga, alura din ins che la figura smanatschada saja cuverta, cas cuntrari ch’ella pendia.
I n’è betg lubì da revocar tratgas ch’èn gia vegnidas fatgas. Sch’in giugader tutga sapientivamain in’atgna figura, sto el far ina tratga cun quella (‹tutgà – manà›) sch’i dat ina pussaivladad confurma a las reglas da far quai. Quai vala er sch’ins tutga sapientivamain ina figura adversaria – quella sto vegnir battida, sche quai è pussaivel a moda legala.
È in dals retgs smanatschà, alura din ins ch’el sa chattia en posiziun da schah. Cun clamar «Schah!» rendev’ins pli baud attent l’adversari a quest fatg. En il schah da turnier n’è quai però betg pli usità. Ina situaziun da schah sto adina vegnir parada ed il retg na dastga er betg vegnir expost ad in privel: suenter mintga mesa tratga d’in giugader sto il retg da quest giugader sa chattar en ina posiziun nunsmanatschada. Finamira dal gieu èsi da manar natiers ina situaziun, en la quala il retg adversari è smanatschà e l’adversari n’è betg pli bun da schliar questa smanatscha entaifer la proxima mesa tratg (schah mat).
Reglas da trair
Las figuras da schah dastgan be vegnir tratgas tenor tschertas reglas:
Retg
thumb|150px|Tratgas pussaivlas dal retg Il retg dastga trair a moda orizontala, verticala u diagonala mintgamai sin il champ vischinant. Ils dus retgs na pon mai star directamain in sper l’auter, damai ch’els smanatschassan in l’auter e ch’in retg na dastga betg trair sin in champ smanatschà.
Tar la roschada na vegnan betg mo muventadas cun il retg e la tur duas figuras en ina tratga, igl è quai er la suletta tratga, tar la quala il retg dastga trair dus quadrets. Omaduas figuras na dastgan betg anc esser vegnidas muventadas en il decurs dal gieu d’enfin qua per che la roschada saja valaivla. Ultra da quai na dastgan er star naginas autras figuras tranter il retg e la tur. Il retg tira dus quadrets en direcziun da la tur e quella siglia sin il quadret ch’il retg ha gist traversà. La roschada n’è ultra da quai betg pussaivla, sch’il retg e smanatschà u sch’el stuess trair tar la roschada sur in champ che fiss smanatschà.