cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Germania
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Tar las emprimas elecziuns libras en la Chombra dal pievel da la RDT dals 18 da mars 1990 ha gudagnà la coaliziun da partidas ‹Allianza per la Germania› sut l’egida da la CDU da l’ost. (Davos) primminister da la RDT è daventà Lothar de Maizière (CDU). Uss era la via libra per la reuniun tudestga. Quella ha gì lieu en enclegientscha cun ils represchentants dals Alliads en rom dals Discurs da dus plus quatter.
Ses successur Helmut Schmidt (SPD), en uffizi dapi il zercladur 1974, ha gì da cumbatter l’indebitament creschent, l’aut grad da dischoccupaziun, diversas crisas economicas sco er il terror da la RAF. Stimà dals Tudestgs sco chancelier e sco persuna ha el però pers cun il temp il sustegn da sia fracziun, la quala ha opponì adina pli ferm cunter ses sustegn dal Conclus dubel da la NATO.
Dretg
Da princip vegn la giurisdicziun exequida dals divers tribunals dals pajais federativs. Las instanzas da recurs a nivel statal vegnan dirigidas dal Tribunal constituziunal federal (Bundesverfassungsgericht); las decisiuns da quel pon effectuar vigur legala e liar uschia tut ils auters tribunals.
Guerra dal Vietnam
Armistizi da Paris
Kissinger steva dapi il 1967 en contact cun represchentants dal Vietnam dal Nord. Per incumbensa da Nixon, e senza che Thieu ed il minister da l’exteriur american William P. Rogers vegnian a savair quai, ha el offert a Hanoi il december 1968 e danovamain il matg 1969 discurs secrets; ins vuleva uschia guntgir ils discurs da Paris ch’eran cumplitgads pervi da las quatter partidas involvidas e sfurzar Thieu – che refusava tutta reducziun da l’agid american – da far cumpromiss. Kissinger ha previs ch’il reschim da Saigon na vegnia betg da sa tegnair suenter la retratga dals Stadis Unids. Ils discurs secrets duevan pussibilitar als Stadis Unids da sa retrair senza perder lur credibilitad. Ils 21 da favrer 1970 è Kissinger sa scuntrà per l’emprima giada cun l’impurtant politicher nordvietnamais Lê Đức Thọ, cun il qual el ha contractà da qua davent regularmain. Tho resguardava il Vietnam dal Nord sco victur da la guerra e refusava tuttas soluziuns che na prevesevan per ils communists nagina rolla dominanta en il Vietnam dal Sid. Pir suenter ils bumbardaments dal 1972 ha el consentì ch’il giavisch dals Stadis Unids da sortir da la guerra senza perder la fatscha saja er en l’interess dal Vietnam dal Nord.
La guerra ha cumenzà suenter la spartiziun dal Vietnam (1954) en furma d’ina guerra civila en il Vietnam dal Sid (1955–1964). En rom da quella vulevan ils Việt Minh, dals quals èn resortids il 1960 la Front naziunala per la liberaziun dal Vietnam dal Sid (englais National Liberation Front, curt NLF; ‹Vietcong›), cupitgar la regenza anticommunistica dal Vietnam dal Sid e reunir il pajais. La regenza communistica dal Vietnam dal Nord sustegneva la NLF, entant ch’ils Stadis Unids sustegnevan il Vietnam dal Sid militarmain. A partir dal favrer 1965 ha il president american Lyndon B. Johnson laschà bumbardar il Vietnam dal Nord; il mars ha el tramess adina dapli truppas terrestras en il Vietnam dal Sid ch’han cumbattì là la NLF. Sinaquai han l’Uniun sovietica e la Republica populara da la China sustegnì il Vietnam dal Nord, entant che sis stadis han sustegnì militarmain ils Stadis Unids ed il Vietnam dal Sid. A partir dal 1964 èn ils cumbats s’extendids sin Laos, a partir dal 1970 sin Cambodscha. Suenter l’Offensiva dal Tet da la NLF ha Johnson interrut ils bumbardaments fin il november 1968. Ses successur Richard Nixon ha retratg a partir dal 1969 successivamain las truppas americanas dal Vietnam dal Sid. Suenter ulteriurs bumbardaments ha el fatg il schaner 1973 in armistizi cun il Vietnam dal Nord. Fin il prim da matg 1975 han truppas nordvietnamaisas conquistà dal tuttafatg il Vietnam dal Sid ed han terminà la guerra.
Germania
Cuschina
thumb|180px|La famusa turta dal Guaud Nair La cuschina tradiziunala tudestga variescha da regiun tar regiun. Per ordinari è ella colliada cun las culturas dals pajais vischins. Enconuschentas tratgas èn t.a. brassà d’auca cun giabus cotschen, costas-portg cun crut asch, giabus da feglia cun metina sco er diversas plattadas. Surtut en la Germania dal Nord vegnan cuschinads tartuffels en tut las variaziuns, en il sid percunter gnocs, bizochels e tagliarins. Atgnadads regiunalas èn per exempel la liongia alva bavaraisa u las Maultaschen a Baden-Württemberg (ina sort raviolis emplenids cun manizzaditsch e legums).
Aglomeraziuns
La gronda part da las aglomeraziuns en Germania sa laschan circumscriver sco monocentricas; il territori da la Ruhr percunter furma in exempel classic per in territori da concentraziun policentric.
Glista dals pajais federativs
La Republica Federala consista da 16 stadis commembers che vegnan numnads pajais federativs (Bundesländer u simplamain Länder). Ils dus pajais federativs da Berlin e Hamburg furman citads-stadis e consistan be da la vischnanca dal medem num; Bremen consista da las duas citads-stadi Bremen e Bremerhaven. Tut ils ulteriurs pajais federativs sa dividan en numerusas vischnancas. right|400px|Pajais federativs
Dretg
Adina pli impurtant daventa il dretg europeic e la giurisdicziun da la Curt da giustia da l’Uniun europeica. Quai è surtut il cas dapi ch’il Contract da Lissabon è entrà en vigur il prim da december 2009.
Festas
La festa naziunala ha lieu ils 3 d’october (Tag der Deutschen Einheit). Tut las ulteriuras festas sa drizzan tenor la legislaziun dals singuls pajais federativs. I dat però otg dis da festa che vegnan resguardads en tut ils 16 pajais federativs: venderdi sontg, glindesdi da Pasca, Ascensiun, glindesdi da Tschuncaisma, ils dus dis da festa da Nadal, Bumaun ed il di da la lavur.
Guerra dal Vietnam
Il Vietnam dal Nord conquista il Vietnam dal Sid
Ils 21 d’avrigl 1975 è Thieu fugì en l’exteriur; general Duong Van Minh ha surpiglià per nov dis ses uffizi. Gerald Ford, ch’aveva remplazzà sco vicepresident Nixon en ses uffizi, vuleva mantegnair intactas sias schanzas da vegnir elegì sco president american; perquai ha el, sco spetgà da vart da Hanoi, refusà novas attatgas or da l’aria u agid immediat per l’ARVN, e quai cunter il cussegl dal schef da stab american Frederick C. Weyand. Durant ch’il Congress debattava anc davart questas dumondas, avanzava la NVA gia vers Saigon.
Germania
Demografia
Radund 74 milliuns persunas (92,3 %) possedevan il 2011 il dretg da naziunalitad da la Germania. Il medem onn residiavan en l’entir pajais radund 15 milliuns persunas (radund 19 %) cun ina ‹biografia da migraziun›. Sut quest term vegnan subsummads tut ils esters e tut ils Tudestgs ch’èn immigrads suenter il 1955 en la Germania u ch’han almain in genitur ch’è immigrà suenter questa data. La gronda gruppa tranter els furman ils repatriads, vul dir persunas da lingua tudestga ch’èn arrivadas suenter la Segunda Guerra mundiala e pervi da la Guerra fraida nà da l’Europa da l’Ost. I suondan ils burgais da la Tirchia (bundant 1,6 milliuns il 2010), dals ulteriurs stadis da l’Uniun europeica (surtut Italia, Pologna e Grezia) e da l’anteriura Jugoslavia. Tranter il 1950 ed il 2002 èn vegnidas natiralisadas radund 4,3 milliuns persunas ch’èn naschidas en Germania u ch’èn stadas sesentas sur lung temp en il pajais.
Guerra dal Vietnam
Contractivas ed emprovas d’intermediaziun
Ils bumbardaments cuntinuants dal Vietnam dal Sid sa laschavan giustifitgar tant a l’intern dals Stadis Unids sco er en la politica da l’exteriur be cun mussar prontezza da contractar cun l’inimi. Perquai ha Johnson offert a Hanoi a chaschun da l’emprima pausa da bumbardament il fanadur 1965 negoziaziuns areguard la renconuschientscha dal Vietnam dal Sid. Quai ha surtut servì a quietar la populaziun americana. Il december 1965 ha la regenza americana offert in’ulteriura giada, en rom d’in plan da 14 puncts, da chalar cun ils bumbardaments, sche Hanoi na sustegnia betg pli la NLF. Ultra da quai dueva quella esser excludida da la regenza en il Vietnam dal Sid. Il Vietnam dal Nord da sia vart ha pretendì da suspender ils bumbardaments per insumma entrar en contractivas. Emprovas d’intermediar da vart da diplomats polonais (november 1966), britannics e sovietics (favrer 1967) han mintgamai fatg naufragi perquai ch’ils Stadis Unids han rinforzà a medem temp las attatgas or da l’aria. Fin il 1967 hai dà var 2000 intervenziuns da persunas singulas or da stadis terzs.
Germania
Traffic aviatic
En l’entir pajais existan radund 550 plazzas aviaticas. 16 da quellas servan al traffic aviatic internaziunal.
Migraziun
Il dumber cumplessiv da l’entira diaspora polonaisa ch’exista en Germania gia dapi il 19avel tschientaner (Ruhrpolen) munta a bundant dus milliuns; la gronda part dad els èn s’assimilads gia dapi generaziuns a la populaziun indigena.
Confederaziun dal Rain e Confederaziun tudestga (1806–1866)
A partir dal 1809 è sa fatga sentir la resistenza encunter l’occupaziun franzosa. Enconuschents cumbattants cunter Napoleun e ses alliads èn stads Andreas Hofer en il Tirol austriac, ch’era uss però occupà da la Baviera, e Ferdinand von Schill en la Prussia. A l’entschatta è questa resistenza vegnida rebattida. Pir suenter la sconfitta da Napoleun a chaschun da sia campagna militara en Russia (1812) èsi reussì a la Prussia ed a l’Austria da s’alliar cun la Russia e da stgatschar las truppas franzosas. En il decurs da las Guerras da liberaziun (1813–1815) è naschì in nov spiert da cuminanza dals Tudestgs. Quel è surtut provegnì dals docents e students da las universitads protestantas sco per exempel dal corp da voluntaris da Lützow, il qual vala er sco origin da las colurs nair-cotschen-aur. La gronda part dals stadis da la Confederaziun dal Rain han midà vart en il decurs dal 1813. In emprim grond success dals alliads è stà la victoria en la Battaglia da Lipsia l’october 1813. Igl èn suandads ulteriurs cumbats fin a la sconfitta definitiva da Napoleun il 1815.
Migraziun dals pievels e temp medieval tempriv (375–962)
Suenter l’invasiun dals Huns l’onn 375 e la fin da l’Imperi roman occidental (a partir dal 395) cumenza il temp da la migraziun dals pievels. En il decurs da quella èn las stirpas germanas arrivadas adina pli lunsch vers sidvest. A medem temp han cumenzà a sa furmar en il territori da la Germania pliras colliaziuns pli grondas da pievels germans: ils Francs ed Alemans en il vest, ils Saxons en il nord, ils Bavarais en il sid ed ils Turings en l’ost. Quellas èn cun il temp sa messas tras envers las stirpas pli pitschnas dal temp dals imperaturs romans. Ils territoris da la Germania da l’Ost eran da quel temp strusch populads; en quels èn immigrads a partir dal 7avel tschientaner fin a la lingia Elba-Saale pievels slavs. Grondas parts da la populaziun dals stadis federativs da la Germania da l’Ost odierna han damai gì fin en il temp autmedieval ina ferma tempra slava (Germania Slavica). Pir cun la colonisaziun dals Germans vers ost ch’ha gì lieu en il decurs dal temp autmedieval èn els vegnids assimilads ed acculturads. La part principala da l’Europa dal Vest e da l’Europa Centrala, e cun quai er la gronda part da la Germania dals Sid e dal Vest, è vegnida incorporada a partir dal 6avel tschientaner en il Reginavel dals Francs, entant che la Germania dal Nord vegniva dominada dals Saxons e Slavs. Tut las parts da l’anteriur Reginavel dals Francs che fan oz part da la Germania appartegnevan a la part orientala dal Reginavel che vegniva numnada dapi il temp dals Merovings Austrasia. Ina tscherta independenza statala da l’Austrasia è sa manifestada l’emprima giada l’onn 614, cur ch’il retg Chlothar II ha stuì suttascriver l’Edictum Chlotharii; en quest document è vegnì fixà che mintgina da las trais parts dal reginavel (Neustria, Austrasia, Burgognia) suttastettia ad in auter administratur.
Bilantscha dal stadi
Ils debits dal stadi han muntà la fin dal 2013 a 2,044 billiuns euros (resp. 78,1 % dal PNB). Questa quota duai sa sminuir marcantamain en il decurs dals proxims onns.
Guerra dal Vietnam
Bumbardaments
thumb|190px|Attatga cun napalm Ils Stadis Unids n’han mai gì l’intenziun da conquistar il Vietnam dal Nord u da periclitar l’existenza dal stadi, per betg ristgar tras quai ina guerra atomara cun l’Uniun sovietica e/u la China. Els vulevan sustegnair il Vietnam dal Sid fin ch’il Vietnam dal Nord interrumpia sias emprovas d’infiltraziun e renconuschia il stadi vischin. Perquai han els a l’entschatta bumbardà be punctual ed augmentà las truppas terrestras be a moda graduala, senza far diever da las capacitads cumplessivas da l’US Army. Il commando superiur dal MACV è sa laschà sin las armas ch’eran tecnicamain e materialmain superiuras, sin la dominanza en l’aria da l’US Air Force e sin la movibladad dals helicopters, ils quals pudevan transportar las truppas americanas svelt en mintga part dal pajais. Damai ch’il Vietnam dal Nord na pudeva opponer nagins meds tecnics equivalents en questa technowar, èn ins stads da l’avis che las forzas dal pajais sajan bainspert consumadas e che quel vegnia a desister d’ulteriuras attatgas. Cun bumbardar a medem temp basas militaras en il Vietnam dal Nord, territoris sidvietnamais occupads da la NLF e lingias da refurniment en stadis vischins dueva la guerra daventar nunpajabla per il Vietnam dal Nord; ultra da quai duevan uschia vegnir interruttas las colliaziuns tranter la NLF ed il nord e vegnir simplifitgadas las controllas da cunfin en il sid. Politicamain dueva questa strategia da guerra stabilisar il reschim sidvietnamais e cuntentar l’opposiziun conservativa en ils Stadis Unids, la quala dumandava suenter bumbardaments illimitads en il Vietnam dal Nord.
Germania
Preistorgia, emprimas stirpas e temp roman
En il decurs dal temp neolitic èn sa sviluppads la cultivaziun dad ers, l’allevament da muvel e plazzas da colonisaziun stablas. Da quel temp èn sa mantegnids intgins impurtants chats sco per exempel la Rudella da tschiel da Nebra che lascha supponer ch’i vegniva gia pratitgà qua l’astronomia avant radund 4000 onns.
Occupaziuns tras ils Alliads (1945–1949)
En las trais zonas dal vest han ins fundà il matg 1949 la Republica Federala Tudestga (RFT). Quai suenter ch’ils Alliads dal vest eran sa cunvegnids en la dumonda da la Ruhr da suttametter l’industria minerala e metallurgica al Rain ed a la Ruhr, ch’era essenziala per la reconstrucziun, sut in statut spezial. En la zona sovietica (che vegniva l’emprim numnada en il vest Germania Centrala) è sa furmada l’october 1949 la Republica democratica tudestga (RDT). Omadus stadis (cumbain la RDT betg en il cunfins d’avant il 1937) han accentuà la cuntinuitad politic-giuridica tranter sasez ed in stadi tudestg cumplessiv. La RDT è però sa distanziada pli tard da quest princip, damai ch’igl eran er colliads duairs cun quest statut e perquai ch’il pajais na giavischava betg pli ina cuntinuitad en il senn d’in stadi chapitalistic.
Religiuns
La cumpart dals muslims sin l’entira populaziun munta a 4,6 fin 5,2 %. Tut en tut dumbran las cuminanzas islamicas en Germania radund 4 milliuns commembers; da quai èn 45 % burgais tudestgs. Sco uniun tetgala per las numerusas organisaziuns islamicas han ins furmà il Cussegl da coordinaziun dals muslims en Germania.
Traffic maritim
Pervi da la cumpart surproporziunalmain auta da commerzi cun l’exteriur dependa la Germania fermamain dal traffic maritim. Il pajais posseda sez intgins ports da mar moderns e fa er diever per ses commerzi d’ultramar da tals situads en ils stadis vischins, surtut en ils Pajais Bass. Ils ports tudestgs cun la pli gronda svieuta èn Hamburg, Wilhelmshaven ed ils ports da Bremen. Ils pli impurtants ports da la Mar da l’Ost èn Rostock e Lübeck. Las vias maritimas las pli frequentadas furman la part inferiura da l’Elbe e l’Unterwese. Il Chanal da Kiel (che collia la Mar dal Nord cun la Mar da l’Ost) è er da muntada per il traffic da transit. A la navigaziun interna servan las vias navigablas da Rain, Main, Mosel, Weser ed Elbe sco er divers chanals. Il Chanal Main-Danubi surventscha il pli grond sparta-auas europeic e porscha uschia ina via da navigaziun directa da la Mar dal Nord e da l’Ost fin a la Mar Naira.
Cultura
Da l’istorgia d’art e da cultura, da la quala las ragischs tanschan enavos en il temp dals Celts, Germans e Romans, è resortida dapi il temp medieval in grond dumber da persunalitads ch’han influenzà ils pli divers stils ed epocas. Damai che la Germania n’ha sur lung temp betg existì en furma d’in stadi naziunal, è la cultura tudestga sa definida sur tschientaners surtut sur la lingua communabla. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner è il term vegnì transferì a contribuziuns culturalas da Tudestgs ed en il territori tudestg. E sur ils cunfins da l’Imperi ora han ins attribuì vers il 1900 al pajais la caracteristica d’ina naziun culturala tudestga.
Republica da Berlin (dapi il 1990)
Ils onns 1990 èn stads segnads d’in curt boom en consequenza da la reuniun, al qual è però suandà in regress da la dinamica economica, dischoccupaziun en massa e l’impressiun d’ina ‹bloccada da refurmas›. Surtut en ils novs pajais federativs n’è l’economia betg sa sviluppada sco spetgà ed annunzià. Plirs projects da refurma da la regenza han fatg naufragi pervi da la resistenza da vart da la maioritad verd-cotschna en il Bundesrat. En la politica da l’exteriur è Kohl sa stentà da rinforzar la collavuraziun entaifer l’Uniun europeica ed ha promovì l’extensiun a l’ost da quella.
Linguas e dialects
La lingua estra che vegn surtut instruida a las scolas è l’englais, suandà dal franzos, dal latin e dal russ. En il decurs dals ultims onns è er il spagnol daventà adina pli popular ed en ils pajais federativs situads en il nordvest l’ollandais. La decisiun areguard l’instrucziun da linguas estras cumpeta als ministeris da scola dals singuls pajais.
Infurmaziuns da basa
La Germania furma in’impurtanta pitga politic-economica da l’Uniun europeica. Il pajais è mintgamai stà commember fundatur da tut las organisaziuns antecessuras da l’UE dapi ils onns 1950. Medemamain fa la Germania part da la zona da l’euro; quel ha remplazzà il schaner 2002 il marc tudestg (Deutsche Mark).
Las entradas e la facultad en Germania èn repartidas a moda vaira ineguala. Tenor indicaziuns da l’OECD (dal 2005) giascheva l’inegualitad d’entradas levet sut la media da tut ils pajais commembers. Er tenor atgnas calculaziuns da la regenza tudestga (dal 2013) è l’inegualitad fitg gronda e schizunt la pli gronda en l’entira zona da l’euro. Radund dus terzs da la populaziun disponivan il 2007 da nagina u be d’ina fitg pitschna facultad netta. Igl existan er disparitads regiunalas tranter ils pajais federativs da l’ost e quels dal vest ed er la quota da dischoccupads è en general pli auta en ils pajais da l’ost.
Fauna
Sco la flora è er la fauna da la Germania stada suttamessa en il decurs dals ultims 1000 onns a grondas intervenziuns da vart da l’uman. Surtut ils animals gronds èn vegnids decimads enormamain tant en lur dumber sco er en lur varietad. La situaziun odierna preschenta pia be in maletg fragmentar da la varietad oriunda.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Ils onns 1960 han intginas afferas politicas e la cumparsa d’ideas criticas clamà surtut tar ils students suenter ina vieuta sociala fundamentala. Las difficultads economicas ch’han inizià il 1967, il moviment studentic dal 68 ed ils success electorals da la NPD han rinforzà l’impressiun d’ina crisa politica. La gronda coaliziun dal 1966 tranter CDU e SPD sut il chancelier federal Kurt Georg Kiesinger (CDU) ha relaschà in’entira retscha da midadas da lescha (legislaziun per stadis d’urgenza) ed ha empruvà da cumbatter las difficultads economicas cun agid da regulaziuns globalas. A medem temp è il moviment da students vegnì mess a pèr pli e pli cun l’opposiziun extraparlamentara.
Guerra dal Vietnam
Offensiva da Pasca dal 1972
thumb|180px|Survista dal svilup en l’Indochina 1971–1973 Suenter avair spers l’Offensiva dal Tet aveva il general da la NLF Giap bandunà in pau la tactica dal cumbat da gueriglia e dà la preferenza a l’installaziun da truppas convenziunalas en il Vietnam dal Sid. Per equipar quellas ha il Vietnam dal Nord survegnì il 1970 furniziuns d’armas tant da l’Uniun sovietica sco er da la China; quai era reussì cun profitar a moda inschignusa dal conflict tranter questas duas pussanzas. Durant l’invasiun en la Cambodscha l’onn 1970 ha la NLF extendì si’influenza en il Delta dal Mekong, ha lià là a lunga vista forzas da l’ARVN ed ha uschia er puspè pudì avanzar fin la mesadad dal 1971 en autras parts dal Vietnam dal Sid. Il fanadur 1971 ha Kissinger offert a la Republica Populara da la China meglras relaziuns cun ils Stadis Unids, sch’ella vegnia da persvader Hanoi da far cumpromiss en rom dals discurs da Paris. Il favrer 1972 vuleva Nixon visitar sco emprim president dals Stadis Unids la China. Adumbatten ha il primminister dal Vietnam dal Nord Phạm Văn Đồng empruvà da far renunziar Mao a quest plan da visita. Per prevegnir a l’avischinaziun tranter ils Stadis Unids e la China, ha Hanoi preparà en tutta prescha in’attatga gronda da la NVA sin il Vietnam dal Sid.
Germania
Linguas e dialects
Il tudestg vegn duvrà en furma da la lingua da standard sco lingua uffiziala, en las medias surregiunalas e sco lingua da scrittira; er sco lingua che vegn discurrida en il mintgadi cumpara en tschertas regiuns quasi exclusivamain la varietad da standard (savens cun in lev colorit regiunal). La transiziun als dialects tudestgs na succeda betg tenor cunfins fixs, mabain cuntinuadamain.
Guerra dal Vietnam
Armistizi da Paris
A Kissinger n’èsi però betg reussì da far passar ina retratga vicendaivla da las truppas; la retratga dals Stadis Unids era gia vaira avanzada e tant il Congress sco er ils burgais americans refusavan in’ulteriura escalaziun. L’atun 1972 ha Tho renconuschì per il mument la cuntinuitad dal reschim da Thieu ed ha proponì d’installar in cussegl naziunal che dueva preparar elecziuns generalas; en quel duevan er la NLF e gruppas neutralas esser represchentadas a moda eguala. Il Vietnam dal Nord vegnia a consentir immediat ad in armistizi e stgamiar tut ils praschuniers da guerra, sch’ils Stadis Unids interrumpian lur attatgas e sa retirian dal Vietnam entaifer 60 dis. En pli ha il Vietnam dal Nord consentì a la pretensiun da Kissinger d’installar per l’armistizi in gremi da controlla communabel e da laschar survegliar il process da pasch tras instanzas internaziunalas.
Germania
Vischnancas
Las vischnancas (Gemeinden) furman il nivel il pli giudim da la divisiun territoriala. Ellas regleschan tut las fatschentas da la communitad locala a basa dal dretg d’autodeterminaziun. Cun excepziun da las citads autonomas (kreisfreie Städte) èn las vischnancas organisadas en corporaziuns da vischnancas e circuls (Landkreise).
Ils circuls e las vischnancas èn suttamess al dretg communal che vegn reglà dals singuls pajais federativs a moda fitg differenta. Sulettamain la citad dal circul (Kreisstadt) sco sedia dal circul è da chattar en l’entira Germania.
Germania
Cun la fin da la monarchia habsburgaisa è sa furmada la Republica da l’Austria tudestga. Quella è sa stentada il 1919 da sa colliar cun l’Imperi tudestg; pervi dal scumond da vart da las pussanzas victuras n’ha quest pass però betg pudì vegnir realisà.
Auas
En il vest ed en l’ost da la Germania datti blers lais artifizials ch’èn vegnids furmads tras fluir anteriurs territoris d’explotaziun a la surfatscha (surtut da charvun da crap e da charvun da terra), sco per exempel il Neuseenland a Lipsia u il Lai da Phoenix a Dortmund.
Infurmaziuns da basa
thumb|230px|Francfurt furma in center internaziunal da finanzas Cun in product naziunal brut nominal da 2,7 milliuns euros (situaziun dal 2013) è la Germania la pli gronda economia publica da l’Europa e la quart gronda dal mund. Resguardond il product naziunal brut per persuna sa chatta la Germania a nivel internaziunal sin la 18avla plazza ed entaifer l’Uniun europeica sin la 9avla plazza. La Germania vala sco pajais fitg sviluppà; il standard da viver è actualmain il 5avel aut da 186 pajais intercurids (tenor il Human Development Index).
Guerra dal Vietnam
Entrada en la guerra dals Stadis Unids
Il prim da november 1964 ha la NLF attatgà a Biên Hòa l’emprima giada directamain ina basa militara dals Stadis Unids. Quai ha confermà Johnson da bumbardar directamain il Vietnam dal Nord per flaivlentar en il sid la NLF. L’emprim han ils Stadis Unids finanzià l’augment da l’ARVN da 100 000 sin 660 000 umens, per sustegnair il reschim da general Nguyễn Khánh. Il december 1964 ha la NLF fatg in attentat cun bumbas sin in hotel a Saigon, en il qual abitavan cussegliaders militars americans, ed ha ultra da quai victorisà sper Binh Gia dus battagliuns da l’ARVN ch’eran superiurs tant numericamain sco er areguard la tecnica d’armament. Uss èn ils cussegliaders da Johnson stads da l’avis ch’i saja prudent d’attatgar il Vietnam dal Nord pli baud che previs, per evitar ch’il reschim en il Vietnam dal Sid collabeschia.
Germania
Territori statal
Il decurs dal cunfin statal da la Germania vala oz sco definì e consolidà, cun fitg paucas excepziuns (en il territori dal Lai da Constanza e dal cunfin vers il Pajais Bass). A l’intern da la Germania n’è il decurs dal cunfin tranter ils pajais federativs Schleswig-Holstein e Saxonia Inferiura en la regiun da l’Elbe Inferiura mai vegnì sclerì a moda definitiva.
Guerra dal Vietnam
NLF/Vietnam dal Nord
thumb|150px|Marca postala da la Republica democratica tudestga dal 1969 La Republica populara da la China aveva renconuschì la NLF il 1960 sco emprim stadi insumma. La China veseva sasezza surtut en la rolla da la pussanza che sustegna moviments da liberaziun en ils pajais dal Terz Mund, e quai cunter omaduas superpussanzas, pia tant ils Stadis Unids sco er l’Uniun sovietica. Suenter l’Incident da Tonkin ha la China declerà d’intervegnir en il cas d’ina invasiun americana en il Vietnam dal Nord. Per quest intent ha Mao postà truppas da 300 000 fin 500 000 umens al cunfin tranter la China ed il Vietnam dal Nord. En pli ha el laschà eriger là duas plazzas d’aviaziun e scolar sin quels pilots nordvietnamais. Il december 1964 han ils dus stadis fatg ina cunvegna d’agid militar vicendaivel. Il zercladur 1965 èn emprimas truppas auxiliaras chinaisas arrivadas en il Vietnam dal Nord. Fin il 1969 ha la Republica populara da la China surtut furnì persunal ch’ha gidà a mantegnair las vias, viafiers e plazzas aviaticas, ha mess a disposiziun forzas da defensiun da l’aria ed ha furnì material militar.
Guerra civila
Da la stad 1955 fin il 1959 ha il reschim da Diem manà tras la champagna da To-Cong («Denunziai ils communists!»). Il 1955 ha el serrà il cunfin ed interrut il traffic postal vers il Vietnam dal Nord. A basa da novas leschas repressivas èn millis Vietnamais dal Sid vegnids arrestads illimitadamain u mess sut arrest da chasa sch’i deva be in suspect ch’els sajan da tenuta adversaria envers il reschim; blers èn vegnids torturads, sentenziads a la mort e sajettads, a partir dal 1959 er da dretgiras spezialas mobilas. En questa moda ha Diem reducì fin il 1959 il cader dals Viet Minh per dus terzs. El ha dismess las elecziuns communalas ed ha nominà millis da ses aderents sco funcziunaris d’administraziun da las provinzas, districts e vitgs dal Vietnam dal Sid. Sco reacziun sin quai han ils Viet Minh commess tranter il 1957 ed il 1961 fin a 4000 attentats sin uffiziants da Diem.
Germania
Inslas
En la Mar dal Nord dominescha la chadaina da las Inslas Frislandaisas. Tar las inslas da la Frisia dal Nord sa tracti da restanzas da la terra franca ch’è sa sbassada e vegnida inundada; las inslas da la Frisia da l’Ost èn percunter sa furmadas tras l’undada da la mar or da bancs da sablun. Helgoland è l’insla tudestga abitada sur onn che sa chatta il pli lunsch davent da la terra franca.
Guerra dal Vietnam
Contractivas ed emprovas d’intermediaziun
Tar la Conferenza da Glassboro il zercladur 1967 è Johnson sa cunvegnì cun il primminister sovietic Alexei Nikolajewitsch Kossygin da metter ad ir ina limitaziun da las armas atomaras strategicas. Kossygin ha percunter refusà l’offerta da Johnson d’er debattar davart il discharmament da sistems da racheta antiballistics; pervi da la Guerra dal Vietnam che mussia las intenziuns guerrescas dals Stadis Unids, na possia l’Uniun sovietica betg desister da tals sistems da defensiun.
Germania
Festas
A Kiel ha lieu dapi la fin dal 19avel tschientaner la Kieler Woche che furma la pli gronda occurrenza da navigar a vela dal mund ed a medem temp ina da las pli grondas festas da stad da tut l’Europa dal Nord. Ulteriuras grondas festivitads vegnan manadas tras al port da Hamburg (Hamburger Hafengeburtstag e Cruise Days).
Migraziun dals pievels e temp medieval tempriv (375–962)
Vers la mesadad dal 8avel tschientaner ha la dinastia dals Carolings surpiglià la successiun roiala dals Merovings. Da quel temp ha gì lieu la submissiun sanguinusa e cristianisaziun sfurzada dals Saxons sco er la conquista da l’Italia, da la Spagna dal Nord e dal territori da cunfin en l’ost. Sut Carl il Grond tanscheva il Reginavel dals Francs pia da las Pireneas fin la Mar dal Nord e da l’Austria odierna fin en l’Italia Centrala. Il stadi multinaziunal è vegnì organisà da nov, sin il champ da l’organisaziun da las baselgias e da la cultura èn ins sa referì parzialmain a tradiziuns romanas ed ha accelerà la promoziun da la cultura (uschenumnada renaschientscha resp. refurma da la furmaziun carolingica). Arrivà sin il zenit, ha il Reginavel francon pretendì il domini en l’Europa dal Vest e dumandà da surpigliar en questa funcziun la successiun da Roma en furma da la translatio imperii. Da Nadal l’onn 800 ha papa Leo III curunà a Roma Carl il Grond sco imperatur roman, quai ch’ha manà a cuntraversas cun l’imperatur bizantin. Suenter la mort da Carl il Grond l’onn 814 èn proruts a l’intern da la dinastia cumbats areguard la successiun. Quai ha manà en il Contract da Verdun (843) a la tripartiziun factica dal Reginavel en il Reginavel francon da l’ost sut Ludivic (numnà pli tard ‹il Tudestg›), il Reginavel francon dal vest sut Carl il Chalv ed il reginavel da Lothar situà tranteren ch’è vegnì numnà Lotharingia.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Il segund temp d’uffizi da Brandt (1972–1974) è stà sut l’ensaina da problems economics. A quels avevan attribuì la crisa dad ieli dal 1973 e tendenzas d’inflaziun. Sut questas circumstanzas n’èsi betg stà pussaivel da finanziar las refurmas ch’eran vegnidas empermessas a l’intern dal pajais. Suenter ch’è vegnida enconuschenta in’affera da spiunascha d’in da ses collavuraturs, è Brandt sa retratg.
Bilantscha dal stadi
Sper diversas taglias commerzialas (p.ex. taglia sin la svieuta) generescha il stadi ina gronda part da sias entradas sur taglias sin las entradas e sin la rendita.
Preistorgia, emprimas stirpas e temp roman
Gia a l’entschatta dal temp da Hallstatt (1200–1000 a.C.) vivevan en las parts centralas e meridiunalas da la Germania dad oz stirpas celticas. Vers 600 a.C. è sa sviluppada en la Germania dal Nord la Cultura da Jastorf che vegn resguardada sco cultura germana. L’emprima menziun en scrit da stirpas germanas è da chattar tar auturs grecs e romans a partir da l’emprim millenni a.C. (cumenzond probablamain cun Poseidonios). Ils Germans sezs eran però ina gruppa betg omogena che consistiva da pliras stirpas e che n’era er betg segnada d’in spiert da cuminanza surordinà. Gia tar il term ‹Germans› (latin Germani) sa tracti d’ina noziun collectiva vaira nunprecisa ch’era colliada tar ils auturs antics cun in maletg generalisant da ‹barbars›. La noziun ‹Germans› na dastga pia betg vegnir malchapida sco designaziun per in pievel unitar. Cun ils Celts vivevan ils Germans per il pli sco buns vischins; en la zona da contact al Rain devi per part regiuns en las qualas omadus pievels abitavan ensemen. Sur tschientaners ha existì in contact cultural ed economic; tras quai èn per exempel tscherts pleds d’emprest celtics vegnids integrads en ils dialects germans.
Guerra dal Vietnam
Stadis Unids / Vietnam dal Sid
Suenter avair transferì fin il fanadur 1966 dus terzs da lur aviuns d’exploraziun e fin il 1967 66 000 schuldads da l’Europa dal Vest en il Vietnam dal Sid, n’eran ils Stadis Unids betg pli abels d’ademplir lur garanzias da segirezza envers ils stadis da la NATO. Suenter che l’Uniun sovietica ha abattì il 1968 sanguinusamain la Primavaira da Prag, èn ils stadis da la NATO però puspè s’avischinads pli fitg als Stadis Unids. Stadis che n’appartegnevan a nagin bloc politic, sco l’India, han percunter considerà il cumportament dals Stadis Unids en il Vietnam sco intervenziun cumparegliabla a quella da l’Uniun sovietica en il bloc da l’ost.
Germania
Musica
Impurtants represchentants dal rock da l’ost èn City, Karat, Silly, Keimzeit, Karussell, Electra und die Puhdys. Bleras da las bands da la RDT èn vegnidas censuradas u schizunt scumandadas pervi da lur texts che bramavan libertad e midadas socialas e politicas. Tuttina èsi reussì ad ellas, grazia a concerts secrets, d’etablir in protest politic cunter il reschim; medemamain hai dà diversas resoluziuns da vart da chantauturs e d’interprets da musica da rock.
Cultura
A la derasaziun da la lingua e cultura tudestga en il mund servan ils Instituts da Goethe. L’onn 2013 eran quels represchentads en 158 lieus repartids en 93 pajais.
Partidas politicas
Il spectrum politic en Germania stat sut l’ensaina da las partidas ch’èn represchentadas en il Bundestag. Igl èn quai CDU/CSU, SPD, Bündnis 90/Die Grünen, FDP, Die Linke, SSW ed AfD. Las partidas numnadas èn er represchentadas en las fracziuns dal Parlament europeic.
Dretg
La Republica Federala Tudestga sa definescha sco stadi da dretg, quai che vul dir che tutta activitad statala sto esser fundada sin il dretg ed è er limitada tras quel. Tgi che vegn violà en ses dretgs tras pussanza publica, po recurrer tar las dretgiras. Ils derschaders èn independents e suttamess en la giurisdicziun a naginas instrucziuns.
Fundaziun dal stadi
L’uschenumnada Constituziun da Weimar dal 1919 è er restada formalmain en vigur durant il temp dal naziunalsocialissem 1933 fin 1945; materialmain eran però grondas parts da quella vegnidas annulladas. Ils 23 da matg 1949 vala sco pli impurtant term constituziunal, damai che lura è entrada en vigur la constituziun ch’è anc oz valaivla. La Republica democratica tudestga ha enconuschì trais constituziuns (7 d’october 1949, nova constituziun l’onn 1968 e revisiun da quella il 1974). Ils 3 d’october 1990 è il territori da l’anteriura RDT vegnì sut il champ d’applicaziun da la Lescha fundamentala.
Republica da Berlin (dapi il 1990)
Il Contract da dus plus quatter dals 12 da settember 1990 ha reglà la dumonda tudestga a moda definitiva: Las quatter anteriuras pussanzas d’occupaziun han cedì lur cumpetenzas da suveranitad, e cun l’entrada en vigur dal Contract ils 15 da mars 1991 ha la Germania reunida reacquistà a moda definitiva suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala sia suveranitad statala. Confurm a la cunvegna tranter la Republica Federala Tudestga e l’Uniun sovietica dals 12 d’october 1990 ha la gronda part da las unitads militaras da l’exteriur bandunà fin la fin da l’onn 1994 la Germania – las truppas restantas dals Alliads dal vest na disponan da naginas cumpetenzas da suveranitad ed èn suttamessas al statut da truppas da la NATO. La Germania sezza è s’obligada da reducir si’armada sin il dumber maximal da 370 000 schuldads. Ils 14 da november 1990 han la Germania e la Pologna segnà a Varsovia il contract da cunfin tudestg-polonais. Entras quel ha la Germania acceptà la lingia Oder-Neisse sco cunfin statal. Il territori a l’ost da quel è pia, tenor dretg internaziunal, vegnì attribuì definitivamain a la Pologna. A quest pass è suandada da vart da la Germania ina politica da reconciliaziun, l’emprim il 1991 cun la Pologna, alura il 1997 cun la Republica Tscheca.
Svilup economic
L’economia publica tudestga ha nudà sur plirs decennis pli auts exports che tut ils auters pajais, uschia che la Germania è vegnida titulada repetidamain ‹campiun mundial da l’export›. Il 2011 han ins exportà martganzias en la valur totala da 1061,2 milliardas euros, entant che la valur dals imports ha muntà a 902,5 milliardas euros.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Suenter che la coaliziun è rutta dapart, è Helmut Kohl (CDU) daventà il 1982 nov chancelier federal. El ha regì pli ditg che tut ses antecessurs e vala sco il chancelier da l’Unitad tudestga. Quella è daventada pussaivla tras ils process da midament en l’Uniun sovietica (glasnost e perestroika) ed è vegnida accelerada a moda decisiva da las demonstraziuns en massa en la Republica democratica tudestga e dals moviments da bandunar il pajais ch’han gì lieu là. Ils 9 da november 1989 ha la direcziun da la RDT stuì avrir il Mir da Berlin, suenter ch’in pledader aveva mess en moviment per sbagl ina gronda fulla vers ils posts da cunfin.
Guerra dal Vietnam
Armas chemicas
Dapi ils onns 1950 avevan ils Stadis Unids experimentà en labors militars a Fort Detrick cun erbicids ch’eran vegnids sviluppads durant la Segunda Guerra mundiala sco armas chemicas ed ils quals ins aveva silsuenter duvrà a moda commerziala. A partir dal 1959 han ins er duvrà quests meds en il Vietnam dal Sid per intents militars. Pervi dals rapports da success ha il president american Kennedy fatg da questas substanzas ina part integrala d’ina strategia da counterinsurgency innovativa e flexibla ed ha ordinà persunalmain da las applitgar en il Vietnam. La regenza americana ha profità d’ina largia en il Protocol da Genevra dal 1925, tenor il qual il diever d’armas chemicas è bain scumandà cunter umans, ma betg explicitamain cunter plantas. Per pudair tegnair pass cun las grondas empustaziuns da vart da l’armada americana, han ils producents Dow Chemical e Monsanto mess ad ir la sintesa da las materias primas tar temperaturas pli autas, quai ch’ha augmentà la cumpart da dioxin en il product final.
Germania
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
Ils pli impurtants terms da quest’èra sin il sectur da la politica da l’exteriur èn stads l’integraziun en il vest – il 1955 è la Germania dal Vest daventada commembra da la NATO – e la participaziun a l’uniun economica europeica ch’ha cumenzà il 1952 cun la Communitad europeica da charvun e d’atschal e ch’è vegnida amplifitgada il 1957 cun ils Contracts da Roma. La Republica democratica tudestga da sia vart è daventada il 1950 commember cumplain entaifer il Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON) e, suenter avair abattì cun forza l’Insurrecziun dal pievel dals 17 da zercladur 1953 ed avair installà atgnas forzas armadas, er dal Patg da Varsovia.
Cun l’entschatta da la regenza socialliberala sut Willy Brandt (SPD) il 1969 ha inizià ina retscha da refurmas entaifer la politica sociala e da l’exteriur. Per sia ‹nova politica da l’ost› ch’ha tschertgà la conciliaziun – quai ch’è s’exprimì a moda simbolica en la prosternaziun da Varsovia – e ch’ha manà ad in process da detensiun, è Brandt vegnì undrà il 1971 cun il Premi Nobel da la pasch. L’entschatta da questa nova politica aveva marcà l’inscunter suprem dad Erfurt. Questa politica han ils conservativs però crititgà per part vehementamain. L’avrigl 1972 ha Brandt dumagnà in votum da disfidanza e la SPD è sa salvada cun manar tras novas elecziuns.
Demografia
Il dumber dals uffants naschids vivs ha muntà il 2013 682 069. Quai correspunda ad ina natalitad da 1,41 uffant per dunna resp. da 8,4 naschientschas sin 1000 abitants. Igl è quai la pli bassa quota da naschientschas en tut il mund. Malgrà il deficit da naschientschas vivevan en Germania l’onn 2013 radund 244 000 persunas dapli ch’il 2012. Quai è d’attribuir a l’auta rata da migraziun.
Republica Federala Tudestga e RDT (1949–1990)
La fundaziun da la Republica democratica tudestga ha gì lieu ils 7 d’october 1949 en la zona d’occupaziun sovietica. Suenter ina refurma da l’administraziun l’onn 1952 èn resultads da quella 14 districts inclus Berlin da l’Ost.
Curta survista istorica
Las quatter pussanzas victuras alliadas han sutdividì la Germania e Berlin en ina zona d’occupaziun da l’ost e trais dal vest. En las trais zonas dal vest è sa furmada ils 23 da matg 1949 cun la proclamaziun da la constituziun (Grundgesetz) la Republica Federala Tudestga, entant che la zona da l’ost è sa transfurmada en la Republica democratica tudestga (RDT) socialistica. Durant la Guerra fraida è la Germania restada dividida, enfin ch’igl è vegnì ils 9 da november 1989 a la crudada dal Mir da Berlin. Quest eveniment ha furmà il resultat d’ina revoluziun paschaivla en la Republica democratica tudestga ch’ha la finala manà al collaps da la dictatura statala. Ils 3 d’october 1990 ha gì lieu la reuniun da la Germania; quest ‹Di da l’unitad tudestga› vegn festivà dapi lura sco festa naziunala. Ultra da quai è la Germania in commember fundatur da l’Uniun europeica ch’è sa furmada il 1992 (a basa da la lavur da las instituziuns antecessuras) e vala sco in dals motors da l’integraziun europeica.
Guerra dal Vietnam
Opposiziun cunter la guerra en ils Stadis Unids
Retschertgas ch’èn vegnidas fatgas regularmain en tut il pajais han manà a la suandanta procentuala da persunas ch’han respundì cun na a la dumonda sche l’engaschament da guerra american saja stà in «sbagl»: 61 % (1965), 50 % (1966), 44 % (1967), 34 % (1968), 24 % (1971). Ina cumpart adina pli gronda da la populaziun americana ha pia cumenzà a metter en dumonda l’engaschament da guerra, e quai pli ditg che la guerra durava e pli grond ch’il dumber d’unfrendas daventava. Però hai anc dà il 1967 ina cumpart da be 6 % che vuleva sortir immediat da la guerra, entant che 80 % han favurisà in’escalaziun per accelerar la fin da la guerra. Pir a partir da la fin dal 1968 è ina maioritad s’exprimida a favur da la retratga e pir dapi la fin dal 1970 a favur d’ina retratga immediata da las truppas americanas.
Germania
Dal Reginavel ostrofrancon al Sontg Imperi roman (962–1806)
Cuntrari a la perscrutaziun pli veglia na vegn il temp medieval tardiv (ca. 1250–1500) betg pli giuditgà da l’istoriografia pli nova sco temp da declin. Il temp enfin la fin dal 14avel tschientaner è stà segnà fermamain dal dretg d’eleger il retg: trais grondas famiglias, ils Habsburgais, ils Luxemburgais ed ils Wittelsbacher, disponivan da la pli gronda influenza en l’Imperi e da la pli gronda pussanza dinastica. Sco pli impurtant retg tudestg-roman dal temp medieval tardiv vala Karl IV. Sper crisas sco la pestilenza (mort naira) vers la mesadad dal 14avel tschientaner, la crisa agrara ed il Schisma occidental, è il temp tuttavia er segnà da las citads flurintas, dal commerzi e da la transiziun en direcziun da la renaschientscha. La finala han ils Habsburgais surpiglià la successiun dals Luxemburgais, ils quals eran morts ora il 1437 en la lingia masculina, ed han tschentà fin la fin da l’Imperi quasi senza interrupziun ils retgs tudestg-romans.
Linguas e dialects
thumb|200px|Bibla da Luther – l’emprima translaziun cumpletta da la Bibla en tudestg (1534) La lingua ch’è surtut derasada en Germania è il tudestg, suandà dal tudestg bass (cun radund 4 milliuns persunas che dumognan la lingua bain fin fitg bain). Sper il franzos e l’englais furma il tudestg er ina da las linguas da lavur las pli frequentas entaifer ils gremis da l’Uniun europeica.
Germania
Suenter la Segunda Guerra mundiala han las pussanzas victuras duvrà il term ‹Germania/Deutschland› exclusivamain per l’Imperi tudestg (pia senza l’Austria). Il 1949 han ils Stadis Unids e la Gronda Britannia inizià la fundaziun da la Republica Federala Tudestga, entant che l’Uniun sovietica ha mess ad ir la Republica democratica tudestga. Il cussegl parlamentar da la Republica Federala ha discussiunà da cuntinuar cun il diever dal num ‹Imperi tudestg›; ma la finala èn ins vegnì a la conclusiun che quel haja en il fratemp «in accent agressiv» ed ha perquai fatg diever per l’emprima giada uffizialmain da la denominaziun ‹Germania/Deutschland›. La «forza d’integraziun emoziunala dal num e sia paisa areguard il dretg statal» duevan gidar a furmar l’identitad e suttastritgar la cuntinuitad dal nov stadi. La Republica democratica tudestga n’ha bain betg duvrà il term ‹Germania/Deutschland› directamain en il num; tenor l’emprim artitgel da la constituziun dal 1949 dueva el però valair sco noziun sinonima al num ‹Republica democratica tudestga›. Pli tard ha la RDT quasi be pli duvrà l’attribut ‹tudestg› resp. l’agiunta «...da la RDT». L’unificaziun tudestga dal 1990 dueva alura puspè manar ensemen ils territoris oriunds ad in’unitad statala.
Flora
Actualmain èn cuverts radund 29,5 % da la surfatscha dal stadi cun guaud. La Germania furma uschia in dals pajais da l’Uniun europeica cun la pli auta cumpart da guaud. La cumposiziun da quests guauds correspunda però als interess da l’economia forestala (pigns e tieus) e betg a las relaziuns natiralas, en las qualas prevalessan – sco demussà survart – ils guauds maschadads dominads da faus.
Guerra dal Vietnam
‹Pacificaziun›
La fin mars ha Johnson remplazzà Westmoreland tras general Creighton Abrams. Quel ha empitschnì las unitads americans las transfurmond en commandos d’acziun mobils e versads en il cumbat d’um ad um; uschia èn uss er vegnids controllads sistematicamain ils territoris da palì e da tschungla ch’ins aveva empruvà d’evitar fin qua. Abrams ha augmentà las acziuns da search and destroy, en las qualas èn stads involvids il mars ed avrigl radund 100 000 schuldads americans. Il Program da Phoenix da la CIA ch’è vegnì lantschà il zercladur 1968 dueva privar la NLF definitivamain da la basa d’operaziun. En rom da quest program èn unitads spezialas da l’ARVN ch’eran vegnidas furmadas d’uffiziers americans vegnidas activas cunter cumbattants locals. Fin la mesadad da l’onn 1971 han quellas mess a ferm 28 000 cumbattants da guerrila, han sajettà 20 000 e muventà 17 000 – per part er cun tortura – da midar vart. Il reschim da Thieu ha nizzegià quest program per eliminar opponents, uschia che las unitads spezialas han er mazzà blers civilists betg communistics. Tut en tut èn vegnids mazzads fin 50 000 umans.
Parallelamain ha il militar american intensivà la ‹pacificaziun› ch’aveva cumenzà il 1966 cun la finamira da dumagnar las regiuns ruralas sut controlla dal reschim da Thieu. Cun in ‹Program da svilup revoluziunar› ha l’ARVN imità las metodas da la NLF. Teams da mintgamai 60 Vietnamais sa rendevan en in vitg, purschevan servetschs socials ed empermettevan segirezza, per trair ils abitants sin la vart da Thieu. Fin qua avevan quests programs per ordinari fatg naufragi per mancanza da coordinaziun tranter las truppas americanas e quellas da l’ARVN e pervi da la lavur manglusa da las instanzas a Saigon; ultra da quai eran las persunas che duevan recrutar ils abitants scoladas mal e bleras èn daventadas unfrendas d’attentats da la NLF. Pir suenter l’Offensiva dal Tet e sut l’influenza dals mazzaments en connex cun il Program da Phoenix han las emprovas d’influenzar la populaziun gì dapli effect.
Germania
Migraziun
En Germania vivan immigrants da praticamain tut ils stadis dal mund. Tenor indicaziuns statisticas dal 2013 vivevan en Germania radund 6,3 milliuns persunas senza dretg da naziunalitad tudestg. Il 2012 ha la Germania furmà suenter ils Stadis Unids il pajais da l’OECD cun la segund auta cifra absoluta d’immigrants. Ils esters e las persunas cun ina biografia d’emigraziun èn repartids fitg inegual a nivel regiunal; las pli autas cumparts vegnan cuntanschidas en las aglomeraziuns da la part meridiunala dal pajais, p.ex. ad Offenbach am Main (25,8 %), Mannheim (23,6 %) e Minca (23,5 %). Las quotas las pli bassas èn da chattar en ils territoris rurals da la Germania da l’Ost e dal Nord.