cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guerra civila spagnola
Uniun sovietica
L’Uniun sovietica aveva bandunà il 1935 ses curs da confruntaziun ch’ella exportava avant en il vest sur la Comintern e sa stentava uss, midond en la defensiva geostrategica, da s’alliar cun las democrazias europeicas cunter il faschissem che vegniva adina pli ferm (politica da fronts popularas). In sustegn avert a favur da la republica è perquai pir sa sviluppà en quel mument ch’igl è sa mussà che las pussanzas dal vest na vegnian betg a s’engaschar per la republica spagnola e ch’ils stadis faschistics avevan gia daditg fatg valair lur influenza da vart dals putschists. Er emprovas posteriuras da l’Uniun sovietica da far intervegnir Londra e Paris cunter l’Italia e la Germania han fatg naufragi ed isolà uschia Moscau pli e pli. Ils 28 d’october 1936 ha l’ambassadur sovietic ed a medem temp represchentant en il comité da nunintervenziun Iwan Maiski declerà a Londra che ses pajais na sa sentia betg obligà pli ferm al patg da nunintervenziun che la Germania, l’Italia ed il Portugal.
L’Uniun sovietica ed il Mexico han furmà per Madrid quasi ils sulets partenaris d’allianza; facticamain è la republica daventada uschia dependenta da Moscau. Il dumber da commembers da la partida communistica PCE è creschì a partir dal 1936 entaifer in onn da 5000 sin 100 000 fin 300 000. Commembers da la PCE èn surtut daventads Spagnols ch’avevan ina tenuta ostila envers las partidas socialisticas moderadas da la regenza da la front populara. La partida ha surtut gudagnà commembers entaifer la classa mesauna e la burgaisia pitschna che stuevan temair da perder lur privilegis.
A moda spezialmain eclatanta è l’influenza sovietica sa mussada entaifer ils fatgs da militar. Fin la primavaira 1937 eran 125 da 168 cumissaris da battagliun commembers da partida da la PCE e PSUC ubain da l’associaziun da giuvenils communistica. Il dumber dals spezialists sovietics ch’eran activs en Spagna vegniva zuppentada tant sco pussaivel; ins stima ch’igl eran quai maximalmain 800 a medem temp e sur tut il temp radund 2150.
Quai che las truppas da la regenza duvravan però il pli urgentamain durant ils emprims mais da guerra eran armas, muniziun ed auter equipament. Tant en questa dumonda, sco er en quella da las brigadas internaziunalas, è Stalin sa tegnì enavos vaira ferm, bain per tema da cumplicaziuns internaziunalas. Uschia n’han ins betg exaudì il fanadur cloms d’agid urgents da la regenza Giral, mabain sulettamain purschì als republicans ieli sut cundiziuns favuraivlas. Las emprimas furniziuns d’armas sovieticas èn alura arrivadas l’october 1936 en Spagna. Tenor atgnas indicaziuns ha l’Uniun sovietica furnì da l’october 1936 fin il mars 1937 333 aviuns, 256 chars armads, 60 vehichels armads, 3181 mitraglias grevas e 4096 mitraglias levas, 189 000 buis, 1,5 milliuns granatas, 376 milliuns patronas, 150 tonnas pulvra e 2237 tonnas carburants e grass dad unscher.
Cun las furniziuns d’armas da vart sovietica è la relaziun da forzas sa spustada vers ina controlla da pussanza autoritara tras la PCE che vegniva dominada da l’Uniun sovietica. Quai ha manà ad in’unda da terror cunter anarchists (CNT), marxists (POUM) e trotzkists. Quels vegnivan denunziads sco «spiuns faschistics», «tschintgavla colonna da Franco» u sco defetists. Quest conflict ha culminà en ils eveniments dal matg a Barcelona (cf. survart), in conflict intern ch’ha flaivlentà supplementarmain la republica.
En la perscrutaziun èsi fin oz intschert, pertge che Stalin ha quasi terminà a partir dal 1938 dal tuttafatg ses sustegn. Tut en tut sa lascha be specular davart las intenziuns da Stalin en connex cun sia politica spagnola. L’engaschament da l’Uniun sovietica n’ha mai cuntanschì, ni areguard il material ni areguard las persunas, las dimensiuns che fissan stadas necessarias per manar ils republicans a la victoria; eventualmain serviva quel sulettamain ad evitar che l’Uniun sovietica perdia dal tuttafatg sia reputaziun entaifer il moviment communistic mundial. Tenor atgnas indicaziuns da vart da l’Uniun sovietica dueva il fatg che la bloccada è vegnida rinforzada quasi render nunpussaivlas ulteriuras furniziuns.
Mexico
Sco sulet stadi dal continent dubel american ha er il Mexico sustegnì la regenza republicana. Il pajais ha refusà da suttascriver il patg da nunintervenziun dal settember 1936 ed ha furnì als republicans 20 000 buis e 20 milliuns patronas sco er in sustegn finanzial en l’autezza da bundant dus milliuns dollars. Il pli impurtant sustegn ha il Mexico però prestà en furma d’agid diplomatic e cun recepir radund 50 000 fugitivs republicans, tranter quels blers intellectuals spagnols sco er orfens da famiglias republicanas.
Gronda Britannia
thumb|200px|Schuldads republicans, zercladur 1937 La Gronda Britannia ha gia furmà dapi l’entschatta dal 18avel tschientaner in’impurtanta rolla en la regiun da la Mar Mediterrana, per exempel en connex cun la guerra da successiun spagnola. Pervi dals problems da l’Empire e la reducziun da sia forza militara vulevan ins uss sa concentrar sin il continent. Ultra da quai n’era la republica spagnola dal 1931 betg fitg bainvisa tar las elitas en la Gronda Britannia ed er en ils Stadis Unids, damai ch’ins suspectava che quella haja tendenzas socialisticas e che la revoluziun sociala tutgava ils interess da glieud da fatschenta britannica. Uschia han las elitas gì ina tscherta simpatia per ils putschists, damai che quels laschavan las relaziuns da proprietad sco ch’ellas eran. Cun la politica da nunintervenziun dueva la Spagna vegnir «neutralisada», il conflict restrenschì a la Peninsla Iberica ed il pajais ni daventar «communistic» ni in partenari militarmain activ dals concurrents faschistics che mettevan en dumonda l’urden continental. Franco è vegnì encunter en quest reguard als Brits cun declerar il 1938 la neutralitad spagnola en il cas d’in conflict europeic pussaivel. Malgrà ch’èn sa mantegnidas tschertas tensiuns, èn uschia s’intensivadas las relaziuns diplomaticas ed economicas tranter la Gronda Britannia ed il reschim da Franco, surtut suenter che quel ha occupà il Pajais Basc.
Frantscha
60 % da tut las investiziuns da l’exteriur en Spagna derivavan nà da la Frantscha. A Paris regivan il fanadur 1936 ils socialists sut Léon Blum, uschia ch’è sa purschida ina stretga collavuraziun tranter ils dus stadis. Ma tuttina sco la republica spagnola, era er la Terza Republica franzosa fermamain dividia a l’intern e perquai flaivlentada; vastas parts dal champ burgais han lura er exprimì indubitablamain lur simpatia per ils putschists. Medemamain ha ina pitschna secziun da Franzos da dretga cumbattì en la legiun estra franzosa sut Franco. Da l’autra vart ha la sanestra simpatisà cleramain cun la regenza spagnola legitima. Per tema che la guerra tranter la dretga e la sanestra pudess er rumper ora en l’agen pajais, ha Paris decidì gia baud da desister da tut agid material uffizial, quai tant pli ch’ins era sa lià areguard la politica exteriura a la Gronda Britannia.
Repressiuns ed assassinats politics
Repressiuns hai dà tant da vart dals putschists sco er da vart dals republicans; tut ils istorichers èn però d’accord che la repressiun franquista, ch’è surtut sa drizzada cunter schuldads republicans, sindicalists e commembers da partidas sanestras, haja custà bundant dapli unfrendas che la repressiun republicana ch’aveva surtut en mira spirituals, commembers da partidas da dretga e falangists. La baselgia stima ch’i sajan vegnids mazzads tranter il 1931 ed il 1939 bunamain 7000 spirituals. Fisiladas eran, surtut durant las emprimas emnas e mais da la guerra, usitadas dad omaduas varts; pli tard hai dà diversas cunvegnas cun la Crusch cotschna.
Las indicaziuns davart il dumber da mazzads varieschan fitg ferm. Per la zona naziunalistica tanschevan las stimaziuns fin qua da 75 000 fin 200 000; en la perscrutaziun actuala vegn il dumber da las persunas «sparidas» però curregida fermamain ensi. En la zona republicana vegn discurrì da 35 000 fin 65 000 unfrendas.
Suenter la guerra èn l’entira armada republicana e bleras autras persunas vegnids en praschunia. Tut en tut sa chattavan a la fin da la guerra radund 275 000 persunas arrestadas en arenas da cumbat da taurs e stadis da ballape. Fin la fin dals onns 1940 è quest dumber sa reducì a ca. 45 000. Anc fin il 1945 han gì lieu fisiladas en massa, saja quai a basa da sentenzias da tribunals da guerra u er senza.
Il favrer 1939 devi bunamain 500 000 fugitivs da guerra. Quels èn per gronda part vegnids internads en la Frantscha dal Sid. Dapli che la mesadad dad els èn returnads ils proxims mais en Spagna. Ina part dals Spagnols che vegnivan persequitads politicamain èn emigrads en l’America Latina. En Frantscha èn restads radund 150 000 Spagnols. Radund 7000 dad els ha la Wehrmacht manà pli tard en il KZ Mauthausen, nua che var 5000 èn morts. Auters ha la Gestapo extradì nà da la Frantscha a Franco, tranter quels Companys, Zugazagoitia e Cruz Salido.
Dapi l’onn 2000 sa stenta l’organisaziun ARMH (Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica) – betg adina senza resistenza da vart da circuls conservativs – d’exhumar e sepulir da nov las unfrendas. Bain ina da las pli grondas fossas communablas han ins scuvert il 2003 ad El Carrizal sper Granada; là eran vegnidas sepulidas 5000 unfrendas d’execuziuns.
Revoluziun sociala
thumb|180px|Mujeres Libres Vasts territoris da l’Aragonia e da la Catalugna sa chattavan sut controlla dals anarchists, organisads per il pli en la Confederación Nacional del Trabajo (CNT), da las 20 000 dunnas da las Mujeres Libres e da l’Opposiziun sanestra che simpatisava cun il POUM. En questas regiuns ha, ultra dals success militars, er gì lieu ina revoluziun sociala cumplessiva. Per ils stgars dus milliuns anarchists na pudevi betg dar ina victoria da las truppas da la regenza senza la revoluziun sociala; e quella stueva avair lieu durant la guerra civila. Lavurants e lavurers agriculs han collectiva terren ed industria, han administrà sezs quests manaschis ed installà cussegls – parallel tar la regenza (che na funcziunava betg).
Tant il PCE sco er las partidas democraticas eran cunter questa revoluziun. Per els dueva l’emprim vegnir gudagnada la guerra civila e pir suenter avair lieu in moviment revoluziunar. En il decurs da la guerra èsi, grazia a las armas sovieticas, reussì a la regenza ed a la partida communistica da reacquistar la controlla sur la producziun d’impurtanza strategica. Quai è succedì tant a moda diplomatica sco er cun la forza. A medem temp han las truppas communisticas fatg purificaziuns politicas che Stalin aveva cumandà. La finamira era da sfratgar ils anarchists dal CNT ed ils marxists sanesters dal POUM. Suenter avair franà la revoluziun sociala è er la resistenza en las regiuns che vegnivan controlladas d’anarchists dada ensemen.
Il matg 1937 han tschients u millis republicans mazzà in l’auter en il cumbat per la controlla dals puncts strategics a Barcelona. Ina figura-clav dals anarchists era il lavurant da metal Buenaventura Durruti, il qual è gia vegnì sajettà il 1936.
La rolla da Franco
Damai che las ideas politicas dals catolics, dals dus moviments monarchistics (Alfonsinos, Carlistas), dals republicans conservativs, dals falangists e purs pitschens eran fitg differentas, è la sullevaziun l’emprim stada planisada sco putsch puramain militar, senza includer gruppas politicas cun excepziun dals carlists. En quel mument ch’è sa sviluppà dal putsch la guerra civila, n’ha questa spartiziun tranter acziun militara e politica betg pli sa laschà mantegnair. Suenter la mort da general Sanjurjo è uschia sa furmada sut ils generals Franco, Mola e Queipo de Llano ina giunta da defensiun militara cun sedia a Burgos, entant che monarchists e falange han mantegnì u furmà da nov lur atgnas structuras da commando, milissas, academias ed organs da propaganda.
Per la cuntinuaziun da la guerra n’era quai betg nunprivlus, pertge ch’ils monarchists, catolics ed agrars da tempra conservativa n’avevan betg bler communabel cun ils falange socialrevoluziunars. E propi hai dà repetidamain grevas differenzas a l’intern da la direcziun ed er excess cunter ils adversaris entaifer las atgnas retschas. En questa situaziun ha la giunta decidì da nominar in schefcumandant e schef da stadi provisoric en la persuna da general Franco. Per surmuntar ils cuntrasts ha quel unì il 1937 ils tradiziunalists ed ils falangists en la Falange Española Tradicionalista che dueva furmar fin il 1975 la partida unitara spagnola.
Schebain che blers eran trumpads – ils monarchists per mancanza da la restauraziun, ils falangists per mancanza da la revoluziun sociala, ils republicans conservativs en vista a la dictatura – èsi reussì a general Franco d’unir tut sin il pli pitschen numnader communabel: mantegniment da la muntada da la baselgia, possess privat, egualisaziun statala tranter lavurants e patruns, structuras autoritaras e corporativas, integraziun da las tradiziuns dals retgs spagnols. Tut quai represchentava Franco. Ulteriurs pass na fissan betg stads pussaivels senza offender ina gruppa ch’aveva sustegnì il champ naziunal.
Recepziun
Durant la dictatura da Franco ch’è suandada a la guerra civila hai da l’autra vart gì num che quella haja furmà ina guerra da liberaziun da las forzas naziunalas cunter in communissem internaziunal che vuleva destruir la Spagna. Quest puntg da vista n’è er betg sa midà durant ils onns da l’uschenumnada Transición, damai che bleras elitas èn restads sin lur posts. Pir dapi ils onns 2000 ha puspè lieu ina debatta publica pli vasta davart il passà spagnol. Da quai è resultada il 2007 la Ley de Memoria Histórica, ina lescha che numna la dictatura publicamain sco tala e renconuscha las unfrendas da quella. thumb|200px|Valle de los Caídos, monument naziunal commemorativ erigì dal temp da Franco Malgrà questa reabilitaziun dals perdents – segiramain giustifitgada –, vegn la Guerra civila spagnola savens giuditgada oz da vart da l’istoriografia a moda pli differenziada ed er crititgà «che blers manaders sanesters han beneventà la perspectiva d’ina guerra civila. Els crajevan per sbagl ch’il conflict vegnia a manar bler pli spert ad ina victoria da la revoluziun che la guerra civila russa, e quai surtut perquai ch’els eran da l’avis ch’els survegnian agid d’ordaifer». Ma facticamain «n’è la guerra en Spagna mai stada in conflict tranter democrazia liberala e faschissem (...). I deva be duas pussaivladads: ina dictatura stalinistica ch’avess sfratgà tut ses rivals entaifer la sanestra u il reschim crudaivel da Franco – reacziunar, militar e clerical – cun ina liadira faschistica (be) a la surfatscha.»
Ord vista sovietica han ins applitgà qua l’emprima giada il concept da la front populara che la Comintern aveva concludì il 1935; tenor quel dueva il faschissem en l’Europa vegnir franà tras la collavuraziun da forzas communisticas, socialisticas e burgaisas betg faschisticas cun promover ina politica da refurma e desister da la revoluziun sociala.
Per blers aderents da l’anarchosindicalissem, da la POUM d’orientaziun marxistica sanestra u da gruppaziuns da trotzkists era però gist quai il sbagl che las gruppaziuns communisticas e socialisticas han tschertgà la collavuraziun cun las forzas burgaisas, enstagl da pratitgar a moda consequenta ina politica da revoluziun sociala. Senza il sustegn dals socialists moderads, dals communists e dals republicans burgais steva la revoluziun però gia da l’entschatta ennà sin chommas falombras. Questa spartiziun istorica a l’intern dal moviment da lavurants cuntinuescha, en furma da debattas, er en la politica da commemoraziun.
Chaun
Il chaun (Canis lupus familiaris) è in animal da chasa che vegn tegnì sco animal da cumpagnia e/u sco animal da niz. Sia furma selvadia originara è il luf; a quel è il chaun attribuì sco sutspezia. Cura che la domesticaziun dal chaun ha gì lieu n’è betg dal tut cler; las stimaziuns scientificas tanschan da 15 000 fin 100 000 onns avant noss temp.
Plantas
thumb|250px|La multifariadad dal reginavel da las plantas Las plantas (Embryophyta) furman ina gruppa entaifer la domena dals eucariots, pia da las creatiras che disponan d’in nuschegl da la cella e da membrana cellulara. Il sectur entaifer la biologia che s’occupa a moda scientifica da la perscrutaziun da las plantas sa numna botanica.
Chaun
Chauns vegnan per ordinari tegnids en u enturn chasa, èn pia disads a la societad umana e vegnan educads a la convivenza cun l’uman. Da questa furma da viver usitada dal chaun èn da differenziar chauns che vivan en libra natira, ch’èn daventads selvadis u che vagabundeschan; bain sa tracti er tar quels d’animals dumestitgads (damai ch’els appartegnan a la sutspezia domesticada dal luf), ma els n’èn betg socialisads. Er tar il dingo (cf. sutvart) sa tracti d’in chaun; provisoricamain vegn quel però manà sco atgna sutspezia dal luf.
Plantas
Entant ch’ins attribuiva pli baud a las plantas er las algas (u – tut tenor – almain las algas verdas) sa restrenscha la definiziun scientifica da las plantas oz a las Embryophyta, vul dir a las plantas da la terra. Tar quellas tutgan ils mistgels e las plantas vascularas. Las plantas vascularas da lur vart sa cumponan dals feleschs e da las plantas da sem. E questas ultimas sa dividan en ils gimnosperms ed en ils angiosperms.
Tenor stimaziuns actualas existan sin l’entir mund tranter 320 000 e 500 000 spezias da plantas. L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) parta da 380 000 spezias, da las qualas radund in tschintgavel èn en privel da svanir.
Chaun
Populaziun
En tut il mund stiman ins ch’i vivian radund 500 milliuns chauns, da quai ca. 75 % en libertad. En blers pajais furma la controlla da la populaziun da chauns in problem. Sut l’aspect da la vischinanza tar l’uman e da la convivenza sociala cun quel sa laschan ils chauns sutdivider en las suandantas gruppas:
Plantas
Caracteristicas
180px|thumb|Diagram schematic dal ciclus da vita da las plantas da la terra Las plantas èn segnadas d’ina midada da generaziun tar la quala ina generaziun haploida sexuala ed ina diploida vegetativa sa barattan. Tar las plantas recentas sa sviluppan las duas generaziuns a furmas differentas (midada da generaziun eteromorfa). Tar la fletga dominescha il gametofit haploid, tar las plantas vascularas percunter il sporofit diploid.
Chaun
Populaziun
La moda da viver ed il bainesser dals chauns dependa fitg ferm da la dumonda co ch’els vegnan tegnids dals umans, cun ils quals els vivan ensemen.
Denominaziuns
thumb|300px|Denominaziun da las singulas parts dal chaun
Plantas
Caracteristicas
La generaziun sexuala, il gametofit, sviluppa spezials organs sexuals da pliras cellas, ils quals èn circumdads da cellas sterilas. Ils organs masculins èn ils anterids, ils organs feminins las archegonias. Las cellas dals ovs restan en las archegonias, nua ch’ellas vegnan fructifitgadas. Tar ils angiosperms èn ils gametofits, e tras quai er ils anterids e las archegonias, reducids fitg ferm.
Il sporofit sa sviluppa l’emprim sco embrio da pliras cellas che resta vi da la planta-mamma e che vegn nutrì da quella. Savens furma el in stadi da paus. Il sporofit sa cumpona adina da pliras cellas.
Las plantas èn – sco tut ils represchentants da las cloroplastida, a las qualas ellas appartegnan – quasi tuttas fototrofas, vul dir ch’ellas cuvran lur basegn d’energia cun agid da la glisch. En pli èn ellas autotrofas, vul dir ch’ellas basegnan per furmar las substanzas organicas ch’èn necessarias per crescher e viver sulettamain substanzas anorganicas; sco funtauna da carbon sa servan ellas per ordinari exclusivamain da dioxid carbonic. La furmaziun da questas substanzas cun agid da la glisch sco funtauna d’energia vegn numnada fotosintesa. Ins designescha las plantas sco fotoautotrofas (fototrofas ed autotrofas). Tar represchentants che n’èn betg autotrofs sa tracti adina da derivats. Igl èn quai intginas plantas micotrofas che vivan a moda eterotrofa da bulieus (p.ex. intginas orchideas, Corsiaceae, Burmanniaceae), las qualas han pers en il decurs da l’evoluziun lur clorofil, sco er intginas plantas eterotrofas che vivan a moda parasitara sin autras plantas (p.ex. Rafflesiaceae, intginas Orobanchaceae e Convolvulaceae).
thumb|120px|Embrio d’in ceder cun ils cotiledons (c), l’ipocotil (h) e la radicula (r) Ulteriurs segns distinctivs, ils quals cumparan er tar blers represchentants dals taxons surordinads Charophyta e Chloroplastida, èn cloroplasts cun clorofil a e b sco pigments da la fotosintesa e carotinoids sco pigments accessorics, amet sco polisaccarid da reserva ed ina membrana cellulara or da cellulosa. La paraid da las sporas cuntegna sporopollenin, las sporofitas furman ina cuticula.
Ultra da quai èn plantas ablas da communitgar ina cun l’autra ed en la zona da las ragischs er cun bulieus, bacterias ed auters microorganissems. Quests process da communicaziun segireschan per l’ina ch’i stettian a disposiziun substanzas nutritivas adattadas, per l’autra vegnan coordinads ed organisads uschia ils process da creschientscha e da svilup che sa dattan a curta, a mesa ed a lunga vista.
Chaun
Dents
Mintgamai in dals molars è spezialmain ferm e serva sco dent da stgarpar. En la missella sura è quai il P4, en la missella sut il M1, pia adina il terz davos dent. Quels tschiffan in en l’auter e servan a stgarpar tocs charn.
Plantas
Caracteristicas
Il fundament molecular d’ina ‹memoria da plantas› pudess consister da prions che sa cumbineschan cun l’ADN da las plantas e che genereschan uschia midaments epigenetics, ils quals pussibiliteschan a la planta sa d’adattar ad influenzas da l’ambient.
La grondezza da las plantas variescha fitg ferm. Tut tenor lur grondezza vegnan las spezias da plantas partidas en macrofitas e microfitas: Ina macrofita è visibla be ad egl, ina microfita be cun agid da meds auxiliars optics. La pli auta planta recenta è ina sequoia semperverda d’in’autezza da bundant 100 meters.
Chaun
Dents
La posiziun dals dents è fitg variabla e po sa distinguer vaira ferm tranter las singulas razzas da chauns. Tar il tip normal (vul dir che correspunda a quel da luf, per exempel tar il chaun-nurser tudestg) tanschan ils incisivs da la missella sut immediat davos quels da la missella sura. Tar razzas cun chau curt (per exempel boxer u pechinais) è la missella sura bundant pli curta che la missella sut, uschia ch’ils dents incisivs e dents chanins sutvart sa chattan cleramain davant quels sura (uschenumnada morsa sut). Tar razzas cun in chau lung e graschel sco Barsoi, Whippet e Collie sa preschentan las relaziuns gist il cuntrari (morsa sura).
Plantas
Sistematica
thumb|220px|Sistematica da las plantas (ozendi: a partir da las plantas da la terra) Tenor la sistematica actuala dals eucariots dad Adl e.a. (2012) na vegnan ils represchentants da las algas verdas ed algas cotschnas betg pli attribuids a las Plantae. Sur lung temp avev’ins considerà quels ensemen cun las plantas da la terra (embriofitas) sco plantas en il vast senn dal pled. Dapi lura correspundan las Plantae pia sulettamain a las embriofitas e cumpiglian ils mistgels e las plantas vascularas.
Sistematica exteriura
Ina parentella tranter las plantas e las algas verdas è vegnida supponida sur lung temp, e quai pervi dals pigments da fotosintesa communabels (clorofil a e b) sco er perquai ch’i cumparan en omadus cas polisaccharids. La biologia moleculara ha però eruì che be ina pitschna part da quai che vegniva pli baud subsummà sut il term ‹algas verdas› è situà en vischinanza da las plantas e che be questa part tutga cun las Plantae en la gruppa da las Charophyta. Cumparegliaziuns da sequenzas da DNA han mussà che las algas-chandalier macroscopicas, las qualas furman gia ina cumplexitad morfologica (tranter auter en furma d’in tessì che circumdescha la cella da l’ov), èn las parentas viventas las pli stretgas da las plantas. Ensemen furman quellas la gruppa Streptophyta.
Chaun
Dents
Chauns naschan senza dents. Ils emprims dents da latg (ils dents chanins) cumparan a partir da la terza emna da vita. Suenter ca. sis emnas èn sa sviluppads tut ils 28 dents da latg. Al premolar P1 ed als molars na precedan nagins dents da latg. La midada dals dents a la dentadira stabla cumenza gia cun trais mais (tar ils dents incisivs). En il settavel mais da vita è quella terminada.
Plantas
Sistematica interna
180px|thumb|Mistgel da turba 180px|thumb|Tscharescher selvadi sco exempel per ina planta vasculara Ils represchentants recents da las plantas che creschan sin terra furman quatter gruppas che sa distinguan cleramain ina da l’autra. Quellas sa preschentan a moda monofiletica tant tenor aspects morfologics sco er areguard la biologia moleculara: mistgels plats, mistgels feglius, la gruppa da mistgels Anthocerotophyta e las plantas vascularas. La relaziun da questas quatter gruppas tranter pèr n’è però anc betg sclerida dal tut. En il passà èn vegnidas fatgas en quest reguard diversas propostas (cf. sut la sistematica dals mistgels).
Chaun
Udida
thumb|210px|Ureglias... L’ureglia dal chaun è sviluppada fitg ferm, uschia che quel po percepir in pli vast spectrum da frequenzas che l’uman. L’uman percepescha frequenzas da ca. 20–20 000 Hz, il chaun da ca. 15–50 000 Hz (tenor autras funtaunas da fin 100 000 Hz).
Plantas
Sistematica interna
Sco relaziun da parentella la pli probabla sa cristalliseschan las Anthocerotophyta sco gruppa sora da las plantas vascularas. Sper studis molecularbiologics dattan er pliras caracteristicas da las Anthocerotophyta, las qualas distinguan quels dals ulteriurs mistgels, perditga da lur stretga parentella cun las plantas vascularas: las sporofitas da las Anthocerotophyta èn vaira grondas, vivan ditg e fotosintetiseschan activamain, uschia ch’ins las po caracterisar sco relativamain autonomas. En quest reguard sa chattan las Anthocerotophyta pia en ina posiziun intermediara tranter ils ulteriurs mistgels cun lur sporofitas ch’èn dependentas da las gametofitas e las plantas vascularas cun lur sporofitas ch’èn dal tuttafatg independentas. Tenor quai sa tracti – sco che quai vegniva gia pensà pli baud – tar ils mistgels da nagina gruppaziun monofiletica, mabain d’ina parafiletica.
Chaun
Udida
La conchiglia da l’ureglia dal chaun è ultra da quai movibla, quai che lascha percepir il chaun ils suns a moda bundant pli plastica, tridimensiunala che l’uman. Daspera servan las conchiglias er a la communicaziun optica.
Vesida
Pli baud eran ins da l’avis ch’il chaun saja be abel da percepir tuns grischs. Tenor la savida odierna vesan ils chauns bain colurs, ma els èn dicromats e n’èn betg abels da percepir la colur cotschna separadamain.
Plantas
Sistematica dals represchentants fossils
Integrond las plantas fossilas, che stattan a la basa da las plantas vascularas, daventa il maletg represchentà survart in pau pli cumplitgà. Bain n’èn enconuschents nagins mistgels fossils or dal temp primar da las plantas, ma persuenter divers represchentants da las plantas vascularas. Quels han ins subsummà a l’entschatta dal 20avel tschientaner sut la noziun da las psilofitas; ma questa gruppa è bainprest sa mussada sco fitg eterogena. Banks ha spartì questa gruppa en las trais gruppas da las Rhyniophyta, Trimerophytophyta e Zosterophyllophyta. Kenrick e Crane han però mussà il 1997 ch’i sa tracta almain tar las emprimas duas gruppas da constructs fitg artifizials. Ils represchentants da las duas davosas gruppas tutgan tar las Eutracheophyten, entant ch’ils represchentants da las Rhyniophyta èn situads en ina posiziun fitg basala. Tranter ils mistgels e las plantas vascularas sa chattan pia anc intginas gruppas da plantas ch’èn svanidas.
Polysporangiophyta
Las Polysporangiophyta cumpiglian tut las plantas da la terra che na vegnan betg attribuidas ad ina da las gruppas dals mistgels. Lur caracteristicas communablas èn: sporofits sromads cun plirs sporangia; il sporofit è independent dal gametofit. Las archegonias èn laschadas giu en ils gametofits, quai è però er il cas tar las Anthocerotophyta.
Chaun
Vesida
L’egl dal chaun cuntegna, sco che quai è il cas tar tut ils mammals, duas differentas sorts da recepturs da glisch: Entant che las batgettas èn responsablas per percepir tuns grischs, pussibiliteschan las statgettas – premess ch’i saja avant maun in’illuminaziun ferma avunda – da vesair colurs. Il chaun dispona da bler dapli batgettas e quellas reageschan er pli sensibel sin glisch che las statgettas. Quai è er il cas tar l’uman: Tranter stgir e cler vesain nus be en tuns grischs. Tar ils chauns – sco tar la gronda part dals mammals, ma betg tar l’uman – cuntegna la part davos da l’egl ina stresa che reflectescha la glisch, uschia che quella croda in’ulteriura giada sin las batgettas. Tranter stgir e cler vesan chauns pia bundant meglier che l’uman. thumb|210px|...egls... Las statgettas èn mintgamai spezialisads sin in tschert segment spectral. Tar l’uman èn avant maun trais differents recepturs per las colurs cotschen, verd e blau; a basa da quests trais signals da colur furma il tscharvè l’impressiun cumplessiva da las colurs. Il chaun dispona be da dus tips da recepturs, ils quals reageschan sin verd e cotschen. Uschia vegn cuvert be ina part dal spectrum da colurs da l’uman: cotschen è ina colur ch’il chaun n’è betg abel da percepir. La vesida da colurs dal chaun è spustada in pau en direcziun ultraviolet e finescha pervi da la mancanza dal receptur da cotschen tar la colur melna.
Plantas
Polysporangiophyta
Tar ils represchentants da las Polysporangiophyta tutgan sco gruppa la pli basala las Horneophytopsida cun la spezia Horneophyton. Ina spezia che sa chatta en ina posiziun isolada è Aglaophyton major. Ils ulteriurs represchentants appartegnan a las plantas vascularas (Tracheobionta), la gruppa basala da las qualas èn las Rhyniopsida.
Istorgia da la definiziun
160px|thumb|Las algas (incl. las algas verdas) na vegnan oz betg pli attribuidas a las Plantae Sper ils animals ed ils minerals èn las plantas vegnidas consideradas sur lung temp sco in dals trais reginavels natirals. Quai vala per exempel per Carl von Linné, ‹Systema Naturae› (1735), ed er Ernst Haeckel ha enserrà en sia gruppa da las Plantae ils bulieus, ils litgens, las cianobacterias (bacterias blauas) e fitg differentas gruppas dad algas. Er las bacterias – cumbain che quellas n’èn per gronda part betg fototrofas e bleras dad ellas sa movan a moda activa – han ins attribuì ditg a las plantas, e quai perquai che la gronda part dad ellas dispona da membranas cellularas sterias. Entant che la botanica s’occupa vinavant da tut questas gruppas, è la definiziun da las plantas vegnida reducida pli tard a las plantas da la terra ed a las algas verdas ch’èn segnadas dals clorofils a e b, d’amet sco polisaccarids da reserva e da cellulosa en las paraids da la cella. Oz vegnan las plantas definidas differentamain: Tscherts sistems integreschan en las plantas las algas verdas; auters – sco quel dal qual vegn fatg diever qua – subsummeschan las creatiras cun las caracteristicas menziunadas survart sut la noziun Chloroplastida e restrenschan las plantas a las plantas da la terra (Embryophyta).
Chaun
Vesida
Igl existan anc ulteriuras differenzas: l’egl dal chaun reagescha il pli sensibel en il sectur 430 nm – il sectur blau – entant che l’egl uman reagescha il pli ferm en il sectur 550 nm (verd/mellen). Probablamain vesa il chaun las conturas a moda main clera che l’uman e percepescha ils objects surtut sut l’aspect dal moviment; objects che na sa movan betg vegnan supprimids dal tscharvè ed uschia strusch percepids. Il motiv vegn ad esser quel che la preda dal luf sto vegnir selectada a moda optica, damai ch’ella sa muventa.
L’extensiun orizontala dal champ visual dal chaun munta a ca. 250° (tar l’uman ca 180°). Il sectur entaifer il qual il chaun è abel da vesair en trais dimensiuns è cun radund 60° pli pitschen che tar l’uman (120°).
Odurat
thumb|210px|...e gnif Il nas, l’organ da l’odurat dal chaun, è bundant pli sensibel che quel da l’uman. Ils chauns tutgan tar ils macrosmatichers, pia tar ils animals che s’orienteschan tenor il nas. Che l’odurat è sviluppà tar il chaun bundant pli ferm sa mussa gia vi dal dumber da cellas da l’odurat; d’ina razza da chaun a l’autra po quel però variar vaira ferm. L’uman dispona da radund tschintg milliuns cellas da l’odurat, il basset da 125 milliuns ed il chaun-nurser da 220 milliuns.
Per giuditgar la prestaziun da l’odurat na bastan quellas cifras però per lunschor betg: mesiraziuns han mussà ch’il chaun savura radund in milliun giadas meglier che l’uman. Cun curtas fladadas è il chaun abel da respirar fin a 300 giadas la minuta, uschia che las cellas da l’odurat vegnan provedidas d’in cuntin cun novas particlas d’odurs.
En il tscharvè vegnan ils signals ch’arrivan elavurads ed evaluads. Damai ch’il nas è abel da differenziar tranter dretg e sanester (sco tar la vesida), pon chauns savurar en trais dimensiuns. En questa moda po il chaun suandar la direcziun d’in fastiz d’odurs. La part dal tscharvè ch’è reservada ad elavurar signals da l’odurat è immensa en cumparegliaziun cun l’uman: quella cumpiglia radund diesch procent dal tscharvè dal chaun, tar l’uman percunter be in procent. L’uman sa serva da quest’abilitad dal chaun cun al duvrar sco chaun da chatscha e da polizia.
Chauns ‹savuran› odurs er sur l’uschenumnà organ da Jacobson u organ vomeronasal che sa chatta en la chavorgia da la bucca. Las infurmaziuns che quel retschaiva vegnan immediat transportadas al sistem limbic ch’è responsabel per il svilup da sentiments, per il cumportament instinctiv e per la furmaziun d’ormons.
Gust
Chauns disponan da nufs gustativs che sa chattan sin las papillas da la lieunga, ma er sin il tschiel da la bucca ed en la regiun da la gula. Tut en tut ha il chaun bundant 1700 nufs gustativs (entant che l’uman ha radund 9000). Per pudair percepir gusts, ston moleculs vegnir schliads en la spida, uschia ch’il chaun dispona da quatter pèra glondas da spida. I dat duas sorts da spida – ina cun ina consistenza d’aua per las cumparts vegetalas dal nutriment ed ina pli mutschignusa per schliar ils moleculs da la charn. Las differentas regiuns da recepziun da gust sin la lieunga èn ordinadas in pau auter che tar l’uman. La part laterala da la lieunga reagescha sin nutriment dultsch, salà ed acid, entant che la part davos reagescha sin cumparts amaras. Ils recepturs ch’inditgeschan nutriment charnus èn repartids sin l’entira lieunga, domineschan però surtut en il terz davant.
Palp
thumb|180px|Il boxer ha servì sco model per sequenzar il genom dal chaun Il palp è fitg impurtant per ils chauns, damai ch’els entran sur quel en contact social ed emoziunal cun auters chauns e cun ils umans. Tras contacts corporals pon chauns vegnir quietads, quai che sa lascha schizunt mesirar: il puls daventa pli plaun e la respiraziun pli regulara.
Ils chauns recepeschan contacts surtut sur la pel e cun agid da lur barbis. Els disponan en la pel da duas sorts da recepturs. Per l’ina datti recepturs per il contact da surfatscha – quels sa chattan directamain sut la pel e transmettan moviments dals chavels; per l’autra recepturs per pressiun pli gronda, ils quals sa chattan pli profund en la pel. Il nas ed ils lefs dal chaun reageschan spezialmain ferm sin pressiun, damai ch’i sa chattan là fitg blers gnervs sensitivs. Sur las toppas recepeschan chauns vibraziuns. En fatscha ha il chaun in barbis ch’è pli airi che l’ulteriur pail e che tanscha er pli profund en la pel. A la basa dal barbis sa chattan blers recepturs da palp. Ins suppona ch’il barbis saja fitg impurtant per il chaun, damai che 40 % da la part dal tscharvè ch’è reservada per il palp è responsabla per la fatscha. Il barbis serva al chaun sco sistem da preavertiment per sa proteger cunter collisiuns u cunter blessuras dals egls. Il barbis è uschè sensibel ch’el na dovra gnanc tutgar in object – ils turnigls d’aria che sa furman cun passar sperasvi bastan per al recepir.
Chauns disponan sulettamain da recepturs da fraid. L’excepziun furma il nas, en il qual sa chattan recepturs da chalur; quels servan surtut als chagniels a chattar suenter la naschientscha la mamma. Tar contact cun objects chauds reageschan chauns cun lur recepturs da dolur, betg cun ils recepturs da chalur. Chauns sentan dolurs sco l’uman. Igl è cumprovà che chauns sa revegnan pli spert suenter operaziuns, sch’i vegn fatg diever da meds cunter las dolurs – en quest cas cumenzan els pli baud a magliar e baiver, levan en pe pli baud e pon ir a chasa pli baud. Chauns zuppentan però savens lur dolurs; quai è d’attribuir a l’evoluziun dal luf e serva a prevegnir da vegnir stgatschà dal triep. Indizis per dolurs pon esser plirar, giappar, sgnuflar, in flad svelt, tremblar, malruaus, sa retrair u reagir a moda agressiva sin contact, litgar u ruier las parts dal corp che dolan, in puls svelt, pupillas engrondidas u ina temperatura dal corp augmentada.
Senn magnetic
Chauns èn abels da percepir il champ magnetic da la terra. En in studi han ins pudì constatar che chauns sa posiziuneschan cun chajar ed urinar da preferenza uschia che l’axa longitudinala da lur corp è orientada per lung dal champ magnetic da la terra. Quest cumportament han ils animals però mussà be durant las uras che l’orientaziun dal champ magnetic da la terra (l’uschenumnada declinaziun) na sa midava betg. Ils chauns èn uschia ils emprims mammals, tar ils quals ins ha pudì cumprovar ch’els na reageschan betg be sin il champ magnetic da la terra, mabain er sin las fluctuaziuns da quel.
Multiplicaziun
thumb|220px|Chogna che lascha tettar La madirezza sexuala sa mussa tar la cogna cura che quella è l’emprima giada en chalur. Quai è per ordinari il cas en ina vegliadetgna tranter 7 e 14 mais. Circa cun la medema vegliadetgna cuntanschan ils chauns mastgels lur capacitad da procrear. Chauns pitschens èn per ordinari pli baud madirs che chauns da razzas grondas.
Las cognas enconuschan in ciclus da chalur fitg marcant che sa mussa ca. mintga mez fin trais quarts d’onn e che n’è betg lià a las stagiuns. Ils chauns mastgels èn – cuntrari al luf – adina pronts da sa multiplitgar.
Il ciclus sexual è dividì en quatter fasas. Cun il cumenzament da la prechalur s’unfla la vulva ed i sorta in secret d’aua e sang che fa attractivas las cognas per ils chauns mastgels. Quests ultims n’èn però anc betg pronts da sa multiplitgar. La durada da questa fasa sa differenziescha d’in individi a l’auter e tanscha da quatter fin 21 dis. Alura suonda la chalur per propi, la quala è segnada da la fertilitad da la cogna e da la prontezza da quella da sa multiplitgar. Il secret che sorta tar la cogna survegn ina colur pli clera e la cogna sa preschenta al chaun, vul dir ch’ella sa ferma e metta la cua sin la vart. Sco terza fasa (che dura nov fin dudesch emnas) suondan process da regressiun e regeneraziun vi da l’uterus. La quarta e davosa fasa dura dus fin sis mais ed è segnada da la mancanza da tutta activitad sexuala.
Plantas
Muntada per l’uman
250px|thumb|Repartiziun e concentraziun dal clorofil en la biosfera L’utilisaziun da plantas ha cumenzà en il temp primar da l’uman cun l’activitad da rimnar. Oz vegnan plantas per il diever da l’uman surtut cultivadas sco plantas da cultura (agricultura). In cas da cunfin furma l’utilisaziun dal lain en guauds.
Chaun
Multiplicaziun
Tar la copulaziun sa lascha observar in cumportament remartgabel: Suenter la penetraziun s’unfla la basa dal penis (num anatomic: Bulbus glandis) en tala moda ch’ils animals ‹restan pendids› e na pon betg sa sparter in da l’auter; pervi dal privel da blessuras n’als duess ins er betg strair dapart cun la forza. Suenter l’ejaculaziun descenda il mastgel da la cogna e sa volva per ordinari per 180°, uschia ch’ils dus animals restan fin ad ina mes’ura cun la part davos drizzada in cunter l’auter. Quai ha l’effect ch’il sperma ha in avantatg envers quel dals proxims mastgels che copuleschan cun la medema cogna.
Plantas
Plantas sco nutriment
L’alimentaziun da l’uman sa basa cumplettamain sin plantas, ubain en furma da consumaziun directa, ubain a moda indirecta cun mangiar animals u products d’animals che mangian plantas. Las pli impurtantas plantas da niz en tut il mund èn furment, ris, tirc e tartuffels. Dal grond dumber da plantas da niz che vegnan cultivadas èsi be ina pitschna part sin la quala sa basa la vivonda da basa da l’uman.
Chaun
Multiplicaziun
Il temp da purtanza da la cogna munta en media 63 fin 65 dis. Il dumber da chagniels dependa fitg ferm da la razza e tanscha da trais fin dudesch animals. La relaziun tranter il pais total da la tratga ed il pais da la mamma munta a 10–15 %.
Plantas
Las plantas sco furnituras dad oxigen
Tras la fotosintesa da las plantas è s’augmentada la cumpart d’oxigen en l’atmosfera. Quai ha furmà ina premissa indispensabla per ina gronda part da las creatiras ch’èn sa sviluppadas en il decurs da l’evoluziun.
180px|thumb|Varietad da las flurs a l’exempel da las cumpositas: 1. Anthemis tinctoria, 2. Glebionis coronaria, 3. Coleostephus myconis, 4. Chrysanthemum spec. 5. Sonchus oleraceus, 6. Cichorium intybus, 7. Gazania rigens, 8. Tithonia rotundifolia, 9. Calendula arvensis, 10.  Leucanthemum vulgare, 11.  Hieracium lachenalii, 12. Osteospermum ecklonis
Plantas sco furnituras d’energia
La furma classica da gudagnar energia or da plantas è quella da las brischar. L’utilisaziun dal fieu ha furmà in pass decisiv a l’entschatta dal svilup da l’uman. Il pli impurtant material dad arder è il lain. Er tar la cotgla che vegn gudagnada tras explotaziun sa tracti d’in material dad arder da plantas. Da muntada adina pli gronda èn carburants che vegnan gudagnads or da plantas, sco per exempel biodiesel.
Plantas sco material
Da vegl ennà vegnan plantas elavuradas da l’uman per divers intents da diever. Uschia furman plantas in impurtant material da basa per la producziun da vestgadira u da palpiri. Ellas vegnan elavuradas als pli differents utensils e plantas, surtut lur lain, furman in material da construcziun indispensabel.
Chaun
Socialisaziun
thumb|220px|Agility – ina furma d’interacziun tranter chaun ed uman Er tar ils chauns fan ins diever da la noziun ‹socialisaziun› per descriver il process en rom dal qual il chaun sa confrunta cun ses ambient, emprenda d’enconuscher las reglas da quel e sviluppa relaziuns e lioms. A moda spezialmain intensiva ha la socialisaziun lieu durant ils emprims mais da vita. Gia tar ils chagniels vegnan instradads – premess cundiziuns da tegnida correspundentas – ils suandants process:
La pli impurtanta fasa da socialisaziun dal chaun s’extenda da ca. la terza fin la dudeschavla emna da vita. Durant quel temp sa sviluppan numnadamain ils organs sensuals e las abilitads motoricas. La socialisaziun cun members da la medema spezia ha lieu tranter la terza e l’otgavla emna ed uschia in pau avant quella cun l’uman (5avla fin 12avla emna). Durant quest temp emprendan ils chauns novas modas da sa cumportar e sviluppan ils moviments sco ch’els èn tipics per chauns creschids sco er a sa nutrir ed ad urinar/chajar ‹sco ils gronds›. Els emprendan a conuscher il linguatg dal corp da l’atgna spezia, emprendan giugond da giappar, da morder e da retegnair il morder e cumenzan a leger il linguatg dal corp da l’uman. Il svilup da mintga chaun dependa per gronda part da sia socialisaziun ed educaziun. Process da socialisaziun che n’han betg lieu durant las emprimas 14 emnas da vita na sa laschan silsuenter betg prender suenter dal tuttafatg. In chaun che n’è betg vegnì socialisà fin la 14avla emna da vita na sa lascha praticamain ni educar ni trenar. Cun la fasa da socialisaziun na va l’acquist d’abilitads socialas però tuttavia betg a fin; e quellas sa mantegnan er be tras l’interacziun sociala per vita duranta.
Plantas
Plantas sco furnituras da colurants
Bleras plantas vegnan duvradas da vegn ennà en tenscharias, damai ch’ellas cuntegnan substanzas che sa laschan utilisar per dar colur (p.ex. chardun tenschider, ginestra tenschidra, isatis, lupina d’indigo).
Plantas sco products da giudiment
Plantas èn gia da vegl ennà betg be vegnidas duvradas sco vivonda da basa, mabain er sco products da giudiment, uschia per exempel ervas e spezarias per cundir spaisas. Exempels per products da giudiment a basa dad ervas ch’èn da gronda muntada economica furman café, té, tubac e bavrondas alcoholicas che vegnan producidas a basa da las pli differentas plantas. Tar ils products da giudiment en il vast senn dal pled tutgan er las plantas da las qualas vegnan gudagnads meds envirants; quellas vegnan savens attribuidas a las plantas da tissi.
Chaun
Socialisaziun
Sa basond sin ina recumandaziun da Scott e Fuller da l’onn 1965 è sa derasada l’opiniun ch’i saja bun da sparter ils chagniels il pli tard en la vegliadetgna dad otg emnas da la mamma e dals fragliuns. Auters perscrutaders, sco per exempel Ádám Miklósi, èn percunter da l’avis ch’i na dettia nagin motiv da sparter ils animals gia uschè baud, e quai surtut sch’il chagniel chatta tar l’elevatur cundiziuns per la socialisaziun ch’èn forsa meglras che quellas dal possessur da pli tard. La socialisaziun succedia en questa fasa numnadamain anc a moda generala e betg orientada ad umans specifics, e chauns che fetschian a l’entschatta bunas experientschas cun umans sa laschian per ordinari er socialisar pli tard bain cun auters umans.
Plantas
Products terapeutics
Avant ch’ins ha cumenzà a producir medicaments sintetics, furmavan plantas ed extracts da plantas ina rolla centrala sco products terapeutics. Er oz cuntegnan blers medicaments substanzas erbivoras. Da muntada centrala èn las plantas medicinalas en la medischina populara, surtut en furma da tés dad ervas.
Plantas decorativas
Plantas decorativas vegnan cultivadas per motivs estetics, per exempel per ornar edifizis (or en il liber ed a l’intern). En questa categoria tutga er la gronda part da las plantas da stiva. Savens vegnan plantas aromaticas er cultivadas pervi da lur savur.
Chaun
Aspectativa da vita
Chauns gronds daventan pli spert vegls che chauns pitschens, uschia che chauns pitschens han en general ina pli auta aspectativa da vita. Razzas sco il basset pon senz’auter cuntanscher ina vegliadetgna da 15 onns, en cas excepziunals schizunt da 20 onns. Chauns pli gronds e pli grevs sco il doc tudestg na vegnan percunter strusch pli vegls che 9 onns. Ils motivs daco che chauns gronds daventan pli spert vegls n’èn anc strusch enconuschents. Il gen ch’effectuescha ina creschientscha pli pitschna retardescha eventualmain a medem temp il vegnir vegl. E probabel s’accumuleschan tar chauns gronds en la fasa da creschientscha dapli donns tras stress oxidativ.
Chaun e luf
thumb|210px|Tamaskan: ina razza che sumeglia fitg il luf Chaun e luf èn abels da sa cruschar. Quant fitg ch’i sa tracta tar il resultat d’ina tala cruschada plitost d’in chaun u d’in luf na sa lascha betg dir exnum a basa da la parita exteriura, damai che l’individi sumeglia savens fitg ferm in luf ubain in chaun. Questa dumonda pon ins be sclerir a basa da tests genetics.
Er en l’allevament da chauns han ins adina puspè empruvà da ‹meglierar› razzas cun las cruschar cun lufs (Lupo Italiano e.a.). Tar tut questas emprovas na duevan las aspectativas però betg s’accumplir.
Oriundamain eran ins da l’avis che talas cruschadas n’hajan strusch lieu en la natira, damai che luf e chaun sa differenzieschian memia fitg en lur cumportament. Sco ulteriur impediment èn da numnar ils ciclus da fertilitad divergents: Tar il luf èn tant il mastgel sco er la femella be ina giada ad onn fertils. En quest reguard sa differenziescha pia surtut il chaun mastgel dal luf.