cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imperi bizantin
8avel e 9avel tschientaner: cumbats da defensiun ed iconoclassem
Il pli privlus assedi da Constantinopel tras ils Arabs ha gì lieu ils onns 717–718. Be grazia a las capacitads da l’imperatur Leo III, operaziuns reussidas da la flotta (a chaschun da las qualas ils Bizantins han applitgà il fieu grec) e pervi d’in enviern extremamain dir ch’ha fatg fastidi als Arabs èsi reussì da tegnair la chapitala. L’onn 740 han ils Bizantins battì ils Arabs a moda decisiva sper Akroinon. Cumbain ch’ils cumbats da defensiun cunter ils Arabs han cuntinuà, na vegniva l’existenza da l’Imperi bizantin betg pli smanatschada seriusamain da lur vart. Sin il Balcan era Bizanz involvì en il fratemp en dirs cumbats cun ils Slavs; suenter il declin dal reginavel dals Avars penetravan quels adina pli profund en il territori bizantin. Vastas parts dal Balcan èn uschia stadas privadas per in tschert temp da l’access da vart da Bizanz; ma pass per pass èsi reussì als Grecs da recuperar dals Slavs territoris. A partir dal 7avel tschientaner han ins integrà quels en l’Imperi sco uschenumnada Sklaviniai. Per la paja è l’Imperi stà confruntà cun in nov adversari en furma dals Bulgars ch’aspiravan cun success da fundar in agen stadi.
thumb|200px|Solidus cun ils purtrets da Leo III e da ses figl Constantin V L’imperatur Leo III duai avair mess ad ir il 726 la dispita da maletgs ch’ha durà bundant 110 onns e ch’ha manà a diversas guerras burgaisas. Suenter la victoria dals iconoduls (‹veneraturs da las iconas›) èn las scrittiras dals iconoclasts (‹devastaders da las iconas›) però vegnidas destruidas, uschia che las funtaunas che dattan scleriment davart quest’epoca èn quasi tuttas scrittas or da la perspectiva dals victurs e sa preschentan correspundentamain a moda unilaterala. Suenter l’erupziun d’in vulcan en la Mar Egeica duai Leo avair allontanà l’onn 726 l’icona da Cristus che pendeva sur la porta da la chalke al palaz imperial. En la perscrutaziun pli nova vegn quai per part mess en dumonda; tut tenor sajan acziuns da pli tard vegnidas projectadas sin il temp da Leo. En mintga cas paran Leo e ses successurs betg d’esser stads gronds amis da l’aduraziun d’iconas. Grazia a lur success militars èsi stà pussaivel a quests imperaturs da remplazzar senza pli gronda resistenza las iconas (che n’avevan da quel temp però anc betg la muntada odierna) tras represchentaziuns da la crusch che pudevan vegnir acceptadas da tut ils Bizantins. Che quest pass saja succedì sut influenza da l’islam vegn oz mess fermamain en dumonda. Ils imperaturs iconoclasts eran numnadamain cristians persvadids che refusavan las iconas gist perquai che l’esser divin na sa laschava betg represchentar tenor els. En pli era la crusch, che dueva remplazzar las iconas, in simbol proscrit en il territori islam. La scienza pli nova n’è er betg pli da l’avis che Leo haja relaschà in veritabel scumond da maletgs u ch’i saja vegnì a gronds tumults, sco quai ch’i vegn descrit en las funtaunas iconodulas da pli tard. Probablamain n’è questa emprima fasa dal conflict betg vegnida manada cun tutta direzza sco che quai dueva alura esser il cas durant il 9avel tschientaner.
A l’intern ha Leo realisà pliras refurmas ed er militarmain ha el gì gronds success. En l’Asia Minura è el avanzà a moda offensiva cunter ils Arabs e ses figl Constantin è sa cumprovà sco cumandant. Cura che quest ultim è suandà ses bab il 741 sco Constantin V, ha el abattì la sullevaziun da ses quinà Artabasdos. Constantin era in inimi da la veneraziun da las iconas ed ha schizunt scrit plirs tractats teologics davart questa tematica. Tras il Concil da Hiereia l’onn 754 dueva la veneraziun dals maletgs er vegnir dismessa formalmain; ma Constantin è be intervegnì excepziunalmain ed ha schizunt scumandà explicitamain mintga furma da vandalissem envers instituziuns ecclesiasticas. Cumbain che ses temp d’uffizi è stà segnà da gronds success militars (e quai tant cunter ils Arabs sco er cunter ils Bulgars) vegn Constantin descrit en las funtaunas bizantinas sco regent ordvart crudaivel – quai è nungiustifitgà e probablamain be d’attribuir a sia tenuta envers las iconas. Autras funtaunas cumprovan numnadamain ch’el era relativamain bainvis entaifer la populaziun e ch’el giudeva gronda stima tar ils schuldads. A l’intern dal pajais ha Constantin realisà pliras refurmas e para plitost d’avair fatg ina politica miaivla areguard il scumond da las iconas. Plirs adversaris politics che l’imperatur ha fatg punir han ins probablamain pir declerà pli tard sco martirs che duain esser vegnids mazzads pervi da lur posiziun a favur da la veneraziun dals maletgs. Constantin n’era pia tuttavia betg l’iconoclast senza remischun sco quai ch’i vegniva pretendì en la litteratura pli veglia, la quala sa referiva a moda memia nuncritica als rapports iconoduls.
thumb|200px|La sutdivisiun da las themas en l’Asia Minura è stada suttamessa ad in svilup cuntinuant Er Leo IV, il figl da Constantin, ha suandà areguard dumondas da religiun la medema lingia sco ses perdavants; ma el è stà confruntà cun plirs cumplots ed è mort il 780 suenter in temp da regenza da tschintg onns. Per ses figl minoren Constantin VI ha sia mamma Irene surpiglià la regenza. Bainspert èsi però sa mussà che quella n’aveva betg l’intenziun da ceder la pussanza. Pli tard è Constantin vegnì tschorventà ed è mort en consequenza da quai. Irene ha midà la politica religiusa da ses antecessurs sa posiziunond puspè a moda pli positiva envers las iconas. Durant ses temp da regenza ha la pretensiun universala da l’Imperi bizantin subì ina greva frida, numnadamain en quel mument che Carl il Grond è vegnì curunà dal papa a Roma sco imperatur. L’onn 802 è Irene, ch’aveva agì politicamain plitost a moda maladestra, vegnida privada da la pussanza; cun ella è a medem temp ida a fin la dinastia siriana, numnada uschia tenor il pajais d’origin da ses fundatur Leo III.
Areguard la politica da l’exteriur na sa laschava per il mument betg cuntanscher bler cunter la pussanza dals Bulgars sin il Balcan. L’onn 811 è in’armada bizantina sut l’imperatur Nikephoros I schizunt vegnida battida dal khagan bulgar Krum; Nikephoros sez è crudà en il cumbat. Pir a Leo V èsi reussì da sa cunvegnir per contract cun il khan Omurtag. Leo V èsi er stà a prender puspè ina via pli iconoclastica. Durant il 9avel e 10avel tschientaner ha l’Imperi cuntanschì in pèr impurtants success areguard la politica da l’exteriur, e quai cumbain che la dinastia dad Amorion (a partir da Michael II il 820) ha l’emprim pers territoris als Arabs (numnadamain las inslas Creta e Sicilia). Theophilos, il figl e successur da Michael, è stà involvì sco ultim en la dispita pervi da las iconas; sut Michael III (842–867), il davos represchentant da la dinastia dad Amorion, ha quella pudì vegnir surmuntada definitivamain. Durant ses temp d’uffizi èn ils Bulgars sa convertids al cristianissem – e quai bain chapì en sia furma orientala, uschia che la cultura bizantina, che sa chattava en plaina fluriziun, è er daventada da muntada centrala entaifer il Reginavel bulgar. Il conflict pervi dals maletgs ha pudì vegnir surmuntà definitivamain ed en l’Asia Minura èn reussidas pliras victorias cunter ils Arabs. Ins ha schizunt fatg expediziuns da flotta a Creta ed en l’Egipta, las qualas èn però stadas senza success. Tut en tut aveva Bizanz pudì surmuntar uschia la fasa dals cumbats puramain defensivs.
La dinastia macedona
Michael III ha designà l’onn 866 Basileios sco cunregent; ma in onn pli tard ha quest ultim assassinà Michael, è sa declerà sco sulet imperatur ed ha fundà la dinastia macedona. Il temp da regenza da Michael è vegnì discredità fermamain en las funtaunas – e quai senza raschun, sco che mussan ils resultats da la perscrutaziun pli nova. Culturalmain è Bizanz stà segnà sut la nova dinastia d’in temp da fluriziun (l’uschenumnada renaschientscha macedona); quai sa mussa per exempel dal temp da Constantin VII, il qual era l’emprim vegnì exclus da Romanos I Lakapenos da las fatschentas da la regenza. Er areguard la politica da l’exteriur èsi reussì a l’Imperi da gudagnar terren: sut Nikephoros II Phokas è vegnida reconquistada l’insla Creta; e da segirar ils cunfins en l’ost era uss per gronda part l’incumbensa dals Acrits. Ioannes I Tzimiskes, il qual ha sco Nikephoros II be regì sco substitut dals figls da Romanos II, ha schlargià la sfera d’influenza bizantina fin en la Siria e per curt temp schizunt fin en la Palestina; a medem temp èsi reussì da tegnair a mastrin ils Bulgars. I fascheva l’impressiun sco sche Bizanz fiss sin via da daventar en la regiun la pussanza egemoniala.
thumb|240px|L’Imperi bizantin dal temp da la culminaziun da sia pussanza La culminaziun da sia pussanza ha l’Imperi cuntanschì sut ils imperaturs macedons dal 10avel e da l’entschatta dal 11avel tschientaner. La maridaglia tranter la sora da l’imperatur Basileios II ed il grond prinzi da Kiev Wladimir I ha fullà via a la cretta ortodoxa en ils territoris dals stadis odierns Ucraina, Bielorussia e Russia. La baselgia russa era suttamessa al patriarc da Constantinopel. Suenter cumbats da plirs onns èsi reussì a Basileos II da conquistar l’emprim Reginavel bulgar, quai ch’al ha dà il num da Bulgaroktónos (‹mazzabulgars›). L’onn 1018 è la Bulgaria daventada ina provinza bizantina ed er en l’ost è Basileios vegnì activ a moda expansiva.
Malgrà quests svilups è prorutta en l’Imperi ina crisa ch’è d’attribuir per gronda part a la creschientscha da la noblezza da la champagna che sutminava il sistem dals themas. Uschia ha l’armada permanenta per part stuì vegnir remplazzada tras truppas da mercenaris, quai che dueva sa vinditgar pitramain a chaschun da la Battaglia sper Manzikert cunter ils Seldschucs tircs. Fiss l’Imperi be stà confruntà cun ses vegls inimis, sco il califat dals Abbasids, avess el eventualmain pudì sa revegnir; ma a medem temp èn sa mussads novs invasurs: ils Normans ch’han conquistà l’Italia dal Sid (crudada da Bari il 1071) ed ils Seldschucs che s’interessavan surtut per l’Egipta, ma ch’han er fatg expediziuns da rapina en l’Asia Minura. Suenter la sconfitta da l’imperatur Romanos IV sper Mantzikert cunter Alp Arslan, il sultan dals Seldschucs, è ida a perder la gronda part da l’Asia Minura che furmava la pli impurtanta part da l’Imperi per la recrutaziun da schuldads en l’armada bizantina. Tranter auter è questa sconfitta stada d’attribuir al fatg ch’igl eran proruts a l’intern cumbats per il tron da l’imperatur, uschia ch’i n’era betg reussì da furmar ina defensiun communabla cunter ils Seldschucs. La sperdita da l’Asia Minura n’è però betg succedida immediat suenter la sconfitta; l’invasiun ha gì lieu pir trais onns pli tard, cura ch’il nov imperatur n’è betg pli sa tegnì vi da la cunvegna ch’era vegnida fatga tranter Romanos VI ed il sultan, uschia ch’ils Seldschucs han gì in motiv per penetrar en il pajais.
Il temp dals imperaturs comnens
thumb|160px|Imperatur Alexios I Komnenos Ils proxims tschientaners ha la dinastia dad Alexios I Komnenos dominà l’istorgia bizantina. Quel era vegnì a la pussanza l’onn 1081 ed aveva cumenzà a restabilir l’armada a basa d’in sistem feudal. Ad el èn reussidas impurtantas acziuns cunter ils Seldschucs e sin il Balcan cunter ils Petschenegs ch’eran medemamain da derivanza tirca. Ses clom d’agid drizzà vers il vest ha evocà senza vulair l’Emprima Cruschada; al lieu dals mercenaris suenter ils quals l’imperatur aveva dumandà, èn numnadamain arrivadas armadas da chavaliers ch’agivan independentamain da ses cumonds. Alexios pretendeva bain che mintga prinzi cruschader che vuleva passar cun si’armada tras Bizanz al stoppia prestar il sarament. Ma malgrà che la gronda part dals prinzis ha prestà quest sarament, han els tuttina agì tenor atgna voluntad.
Er suenter las tensiuns da l’Emprima Cruschada èn las relaziuns cun il vest restadas plitost tendidas. Tranter auter èn ils cruschaders vegnids a savair il cuntegn d’ina correspundenza tranter l’imperatur bizantin Alexios ed il regent fatimid da l’Egipta; en quella è Alexios sa distanzià explicitamain dals conquistaders da la Terra sontga. En vista a las relaziuns tranter ils Fatimids e Bizanz ch’eran tradiziunalmain bunas ed er strategicamain d’impurtanza è quai stà chapaivel; ultra da quai era il concept da la ‹guerra sontga› estra als Bizantins.
thumb|200px|Art bizantin dal temp da la fluriziun culturala durant il 12avel tschientaner Malgrà quai ha Bizanz enconuschì da quel temp ina fluriziun culturala. Ils imperaturs Ioannes II Komnenos – il figl dad Alexios I – e ses figl Manuel I han consolidà la posiziun da l’Imperi en l’Asia Minura e sin il Balcan. Manuel I n’ha betg be gì da s’occupar da las attatgas dal Reginavel norman en l’Italia dal Sid e da la Segunda Cruschada (1147–1149), mabain ha er fatg ina politica dal vest ambiziusa cun la finamira da gudagnar territoris en l’Italia ed en l’Ungaria; ma uschia è el vegnì en conflict cun l’imperatur Friedrich I Barbarossa. En l’ost ha el gì success cunter ils Seldschucs. Si’emprova da suttametter dal tuttafatg lur imperi è però ida a finir en la terrada sper Myriokephalon l’onn 1176.
Ils proxims onns èsi reussì als Seldschucs d’extender lur pussanza sin ils reginavels muslims vischins en l’Asia Minura (t.a. sin il reginavel dals Danischmendids ch’eran medemamain da derivanza tirca) ed er vers Bizanz a la costa da la Mar Mediterrana. Andronikos I – il davos imperatur dals Comnens – ha erigì in curt, ma brutal guvern da terrur (1183–1185); cun quel è ì a fin il sistem guvernamental ch’era vegnì fundà dad Alexios I e che sa basava surtut sin l’integraziun da l’aristocrazia militara. En consequenza da quai èn er idas en mal las forzas armadas efficazias ed organisadas a moda severa, cun las qualas l’Imperi aveva pudì ir in’ultima giada en l’offensiva sut ils regents Alexios, Ioannes e Manuel.
Il temp bizantin tardiv
thumb|200px|Ils cruschaders entran a Constantinopel (maletg istorisant dad Eugène Delacroix, 1840) Suenter ch’ils participants da la Quarta Cruschada han gì conquistà il 1204 Constantinopel, èn sa furmads trais stadis successurs bizantins: l’imperi da Nicea, nua che l’imperatur Theodoros I Laskaris ha tgirà en l’exil la tradiziun bizantina, il despotat Epirus e l’imperi da Trapezunt. Sut ils successurs dals Comnens era quest ultim sa separà gia avant la conquista da Constantinopel. A Theodoros I Laskaris ed a ses successur Ioannes III Dukas Batatzes èsi reussì d’etablir en il vest da l’Asia Minura in stadi cun in’economia flurinta e da consolidar il cunfin vers ils Seldschucs, ils quals sa chattavan en ina fasa da declin suenter lur sconfitta cunter ils Mongols il 1243. Sa basond sin quest fundament da pussanza, èsi reussì als Lascarids d’expander en l’Europa. Els han conquistà la Tracia e la Macedonia e mess ord via ils concurrents per la reconquista da Constantinopel: il reginavel dad Epiros – ch’era gia flaivlentà suenter ina terrada cunter ils Bulgars il 1230 – ed il reginavel dals Bulgars sezs ch’aveva patì fermamain d’ina invasiun dals Mongols il 1241.
Suenter il curt temp da regenza da Theodoros II Laskaris, ch’era fitg cultivà, ha il chau d’armada victorius Michael VIII Palaiologos surpiglià la regenza per Ioannes IV Laskaris ch’era anc minoren. La finala ha el fatg tschorventar quel ed al ha tramess en ina claustra; el sez ha fundà la nova dinastia dals Palaiologos che dueva reger l’Imperi fin la fin da quel.
A Michael èsi reussì da victorisar il 1259 en la Battaglia sper Pelagonia en la Macedonia sur in’allianza da ses inimis (despotat Epiros, principadi d’Achaia, reginavel da Sicilia, Serbia e Bulgaria) e da reconquistar tras in rampign Constantinopel (1261). L’Imperi era pia restituì, ma grondas parts da ses anteriur territori na stevan betg pli sut controlla da quel; ils regents dals stadis parzials ch’eran sa furmads suenter il 1204 n’èn numnadamain betg stads pronts da sa suttametter a Bizanz. Er la chapitala sezza n’era betg pli la metropola pumpusa da pli baud: il dumber d’abitants era sa reducì considerablamain, entirs quartiers eran ids en decadenza e cura che l’imperatur è returnà, sche vesev’ins bain anc dapertut ils fastizs da la conquista dal 1204, ma nagliur indizis d’ina reconstrucziun. Bizanz n’era betg pli la pussanza gronda potenta, mabain sin il pli in stadi da muntada regiunala.
thumb|240px|L’Imperi bizantin ca. l’onn 1263 Il quità principal da Michael è però stà da proteger las possessiuns europeicas e surtut la chapitala cunter novas cruschadas ed emprovas da conquista nà dal vest (surtut da vart da Charles I d’Anjou ch’aveva substituì ils Staufers en l’Italia dal Sid). Per quest motiv ha el serrà il 1274 l’Uniun da Lyon cun la baselgia dal vest, per impedir ch’il papa sustegnia ulteriuras cruschadas. Cura che Charles I dad Anjou ha tuttina cumenzà a preparar in’attatga, ha la diplomazia bizantina mess en moviment cun success ina sullevaziun a Sicilia, las Vespras sicilianas. Daspera han ils Palaiologos però negligì la defensiun dal cunfin en l’ost; quai ha pussibilità als divers principadis tircs d’expander en l’Asia Minura bizantina ch’è ida a perder successivamain durant ils onns 1330.
En rom da la dissoluziun dal sultanat dals Seldschucs da Rum èn s’etablids en l’Asia Minura sin l’anteriur territori bizantin numerus principadis tircs (Mentesche, Aydin, Germiyan, Saruhan, Karesi, Teke, Candar, Karaman, Hamid, Eretna ed ils Osmans en la Bitinia). Da quel temp eran ils Palaiologos però occupads cun in’ultima ferma offensiva cunter ils possess latins en la Grezia; fin il 1336 han els conquistà l’entira Thessalia ed il 1337 il despotat Epirus che vegniva dominà da la famiglia Orsini. Paucs onns suenter è l’imperatur Ioannes V Palaiologos stà confruntà cun las consequenzas dramaticas da la gronda pandemia da pestilenza ch’ha furià dal 1347 al 1353 e ch’ha fatg stremblir ils fundaments dal stadi. Ultra da quai han gì lieu pliras guerras burgaisas, la pli lunga (1321–1328) tranter Andronikos II Palaiologos e ses biadi Andronikos III Palaiologos. Suandond quest exempel han medemamain Ioannes V Palaiologos e Ioannes VI Kantakuzenos lutgà repetidamain per la pussanza (1341–1347 e 1352–1354); ed omadus èn sa stentads da gudagnar partenaris en la vischinanza (Serbs, Bulgars, ma er Aydın ed Osmans). Quai ha pussibilità al Reginavel dals Serbs sut Steffan IV Dušan d’avanzar tranter il 1331 ed il 1355 a la pussanza dominanta sin il Balcan. Uschia èn ils Bulgars vegnids suenter la Battaglia sper Küstendil dal 1330 en ina relaziun da dependenza envers la Serbia; ultra da quai ha Steffan cuntanschì fin il 1348 l’egemonia sur vastas parts da la Macedonia, da l’Albania, dal despotat Epirus e da la Theassalia ch’eran stads avant en la suzeranitad da l’imperatur bizantin. Cun sia curunaziun sco zar dals Serbs ed autocrat dals Rhōmaíoi ha quel er pretendì il tron imperial bizantin ed il domini sur Constantinopel. Ma i n’al dueva gnanc reussir da conquistar la segunda chapitala bizantina Thessaloníki e suenter sia mort l’onn 1355 è ses Reginavel grond serb sa dividì en in conglomerat da principadis serbs ch’eran pli u main independents (despotats).
Entant ch’ils stadis cristians sin il Balcan eran pia en dischuniun in cun l’auter, èn ils Osmans s’installads a partir dal 1354 en l’Europa ed han expandì en la Trakia bizantina, la quala els han per gronda part conquistà en il decurs dals onns 1360. In culp preventiv dal retg da la Serbia dal Sid Vukašin Mrnjavčević ensemen cun il zar bulgar Iwan Schischman da Weliko Tarnowo cunter il center da la pussanza osmanica en l’Europa, Adrianopel, è ì a fin cun la terrada sper la Mariza l’onn 1371, e quai cumbain che l’allianza cristiana era numericamain pli gronda. La victoria sur las duas pussanzas slavas sin il Balcan ha segirà al sultan l’egemonia sur parts da la Bulgaria dal Sid, la Macedonia serba e vastas parts dal Balcan. La finala ha el sfurzà l’onn 1373 il regent bulgar da renconuscher la supremazia dals Osmans. A quest exempel èn suandads Bizanz, ch’era daventà en il fratemp in stadi pitschen (che cumpigliava Constantinopel e Thessaloniki cun ils territoris cunfinants, la Thessalia, las Inslas Egeicas ed il despotat Morea), ed il reginavel da la Serbia dal Nord sut prinzi Lazar Hrebeljanović ch’è medemamain daventà in vasal dals Osmans. Repetidamain ha Bizanz clamà en agid il vest ed ha schizunt proponì per quest intent d’unir las baselgias, uschia per exempel il 1439 sin il Concil da Ferrara e Firenza; ma quai ha fatg naufragi pervi da la resistenza da la populaziun bizantina («Pli gugent il turban dal sultan ch’il chapè da cardinal»).
thumb|200px|La situaziun en la part orientala da la Mar Mediterrana avant la crudada da Constantinopel Suenter la Battaglia da Cosovo dal 1389 e la terrada dals cruschaders dal vest sper Nikopolis il 1396 pareva la situaziun da l’Imperi bizantin d’esser senza speranza. Pir la sconfitta dolurusa dals Osmans cunter Tamerlan – ch’era bainvulent envers Bizanz – a chaschun da la Battaglia sper Angora il 1402 ed il caos ch’è prorut en l’Imperi osmanic suenter la battaglia han concedì als Grecs ina davosa pausa. Ma la pussaivladad da parar il culp mortal tras ils Osmans n’aveva l’Imperi betg pli, damai ch’i mancava la basa territoriala e las resursas che fissan stadas necessarias. Uschia è restada be pli la via da la diplomazia. Tuttina han las sperditas da territori cuntinuà, damai che las pussanzas europeicas n’èn betg stadas bunas da s’unir ad in concept d’agid per l’Imperi smanatschà. Surtut suenter il 1402 han ellas gì l’impressiun che quai na saja er betg pli necessari, sa chattava l’Imperi tirc gea en ina fasa da dissoluziun interna.
Ma a sultan Murad II èsi reussì da manar ad ina buna fin la fasa da consolidaziun da l’interregnum osmanic, uschia ch’el ha puspè reprendì la politica d’expansiun da ses antecessurs. Suenter avair assedià il 1422 senza success Constantinopel, ha el tramess in’expediziun da sblundregiada en il despotat da Morea che furmava la secundogenitur imperiala en la Grezia dal Sid. Il 1430 ha el annectà parts da l’Epirus cun conquistar Janina. Anc il medem onn ha el occupà Thessaloníki che sa chattava – pervi d’ina cunvegna d’agid – dapi il 1423 sut domini venezian. E pauc suenter è el er sa drizzà cunter il reginavel serb dal prinzi Georg Branković, perquai che quel aveva refusà da dar sia figlia Mara al sultan sco dunna.
A chaschun d’ina expediziun per chasti en direcziun dal Danubi è vegnida destruida il 1439 la fortezza serba Smederevo ed il 1440 è la citad da Belgrad vegnida assediada senza success. La sconfitta osmanica davant Belgrad ha mobilisà ses adversaris cristians. Sut l’egida da papa Eugenius IV, il qual sa referiva a l’uniun da la baselgia da Firenza (1439), han ins danovamain planisà ina cruschada cunter ils ‹nuncartents›. L’Ungaria, la Pologna, la Serbia, l’Albania e schizunt l’emirat tirc Karaman en l’Anatolia han furmà in’allianza antiosmanica. Ma suenter la Battaglia sper Warna il 1444 e la segunda Battaglia da Cosovo il 1448 han ils regents cristians pers definitivamain la speranza da pudair preservar l’Imperi bizantin d’ina annexiun osmanica.
thumb|160px|Assedi da Constantinopel l’onn 1453 Ils 29 da matg 1453, suenter in assedi da prest dus mais, è la chapitala crudada en ils mauns da Mehmed II. Il davos imperatur bizantin, Constantin XI, è mort durant ils cumbats per la citad.
Ils 29 da matg vala anc oz tar ils Grecs sco di da disgrazia; igl ha cumenzà il lung domini ester, durant il qual tschertas parts dal pajais han surpiglià la lingua dals victurs, uschia ch’igl è be pli restada la religiun sco liom. Las datas dal cumenzament e da la fin da l’independenza da la chapitala, 395 e 1453, han ins resguardà sur lung temp sco cunfins d’epoca dal temp medieval. Suenter che Bizanz era crudà, èn er vegnids conquistads ils stadis restants ch’eran d’origin bizantin: il despotat Morea il 1460, l’imperi Trapezunt il 1461 ed il principadi Theodor il 1475. Sulettamain la citad Monemvasia, ch’era sa suttamettessa il 1464 a la protecziun da Venezia, ha pudì far frunt als Tircs fin il 1540. Ord vista dal dretg public furmava questa citad quai ch’era restà en il decurs dals tschientaners da l’‹Imperi roman›.
La crudada da Bizanz è stada ina vieuta da muntada istorica. L’Imperi bizantin, ch’era sa mussà sco in dals pli duraivels en tut l’istorgia mundiala, è svanì e cun el in’èra da 2000 onns. Pervi da la conquista da l’Imperi bizantin e la bloccada dal Bosporus sco er da la via terrestra en l’Asia tras ils Tircs osmans ha però er cumenzà ina nov’èra, numnadamain quella da las scuvertas maritimas e da la renaschientscha (ch’è vegnida favurisada tras scienziads bizantins ch’eran emigrads en il vest suenter la crudada da Bizanz).
Relaziuns demograficas
L’Imperi bizantin era in stadi multietnic che cumpigliava sper ils Grecs er Armens, Illirs, Slavs ed ina minoritad gidieua sco er, en la fasa tempriva, Sirians ed Egipzians. La gronda part dals territoris da l’Imperi eran vegnids hellenisads avant tschientaners, appartegnevan pia al circul cultural grec. Qua sa chattavan impurtants centers dal hellenissem sco Constantinopel, Antiochia, Ephesos, Thessaloníki ed Alexandria e qua è sa sviluppada la furma ortodoxa dal cristianissem.
Athen è restà vinavant in impurtant center cultural, fin che l’imperatur Justinan ha scumandà là il 529 la scola neoplatonica. Alura èn las relaziuns demograficas sa spustadas: sper la chapitala sa chattavan ils territoris ch’eran economicamain e militarmain ils pli impurtants en las provinzas orientalas da l’Imperi. Suenter che quellas èn idas a perder, ha l’Asia Minura giugà in’impurtanta rolla e pir dapi il temp medieval tempriv puspè il Balcan. E suenter che l’Asia Minura è crudada a partir dal 1071 parzialmain ed en il 14avel tschientaner definitivamain en ils mauns dals invasurs tircs, ha cumenzà il declin da la pussanza gronda a la pussanza regiunala e la finala al stadi pitschen.
Istorgia constituziunala, economica e culturala
thumb|220px|Mosaic da la Hagia Sophia a Constantinopel (12avel tschientaner) Cuntrari a la gronda part dals ulteriurs reginavels dal temp medieval, ha l’Imperi bizantin possedì ina birocrazia organisada a moda centrala che vegniva dirigida nà da Constantinopel. Quella è er anc sa mantegnida suenter ch’ils Arabs avevan cumenzà a conquistar parts da l’Imperi. Perquai ha l’enconuschent bizantinist George Ostrogorsky pudì discurrer cun raschun d’in stadi en il senn modern. Ultra d’in apparat administrativ effizient disponiva l’Imperi er da fatgs da finanzas bain organisads e d’ina armada permanenta. Nagin imperi situà en il vest da l’imperi da la China pudeva disponer da summas uschè grondas sco Bizanz. Numerusas vias da commerzi passavan tras l’Imperi bizantin e Constantinopel sez era in’impurtanta plazza da stgomi da martganzia, quai che generava impurtantas entradas (p.ex. en furma da dazis d’import ed export). La forza economica ed irradiaziun da Bizanz era uschè gronda ch’il solidus dad aur ha furmà tranter il quart ed il 11avel tschientaner la valuta-clav en il territori mediterran. L’imperatur sez regiva de facto quasi a moda absoluta sur l’Imperi (che sa sentiva anc adina obligà a l’idea da la pussanza universala) e la baselgia; tuttina na disponiva nagin auter stadi d’uschè vastas pussaivladads da far carriera per l’aristocrazia.
Sulettamain Bizanz – uschia l’opiniun contemporana – furmava la funtauna da la ‹vaira cretta› e da la civilisaziun. E propi era il nivel cultural a Bizanz, almain fin en il temp autmedieval, superiur a tut ils auters reginavels contemporans. A quai ha er contribuì il fatg che Bizanz aveva conservà bundant dapli da l’ierta antica che l’Europa dal Vest; medemamain è il standard da furmaziun stà sur lung temp pli aut che en il vest.
Davart tschertas fasas da la ‹Nova Roma› san ins be pauc. Per l’ina èn sa mantegnidas be paucas actas, per l’autra tascha er l’istoriografia bizantina sezza areguard il temp d’uffizi da singuls imperaturs. Cumbain ch’igl èn avant maun per tscherts temps be actas ‹ecclesiasticas› na dastg’ins betg deducir da quai che Bizanz saja stà in stadi teocratic. La religiun ha bain giugà ina rolla dominanta, ma il corpus da funtaunas è savens memia rudimentar (surtut per la perioda dal 7avel fin il 9avel tschientaner) per pudair gudagnar in maletg cumplessiv da la situaziun. Da l’autra vart è la scienza sa distanziada da l’idea d’in cesaropapissem bizantin, en il qual l’imperatur avess dominà la baselgia quasi a moda absoluta.
Influenzas posteriuras
Fin oz perdura la cultura bizantina surtut en il ritus da las baselgias oriental-ortodoxas. Tras missiun bizantina è il cristianissem ortodox sa derasà tar blers pievels slavs ed è sa mantegnì fin oz sco confessiun dominanta en l’Europa da l’Ost ed en la Grezia, en parts da l’Europa dal Sidost e dal Caucasus sco er tar la gronda part dals cristians arabs. La cultura ed il pensar bizantin han dà als pievels ortodoxs lur atgna tempra.
Ils reginavels slavs sin il Balcan ed a la Mar Naira han surpiglià sper la baselgia ortodoxa er usits profans bizantins. Surtut la Russia, Serbia, Ucraina, Bielorussia ed en ina dimensiun in pau pli pitschna er la Bulgaria duevan manar vinavant la ierta da l’Imperi bizantin.
Gia en il 9avel tschientaner èn las Rus vegnidas en contact cun Bizanz. Malgrà ch’igl ha adina puspè dà emprovas da vart da las Rus da conquistar Constantinopel, èn sa sviluppads intensivs contacts diplomatics ed economics tranter l’Imperi bizantin ed il reginavel da la Rus da Kiev. L’onn 988 è la Rus la finala sa convertida a la cretta ortodoxa. En il decurs dals proxims tschientaners han ins erigì sin il territori slav da l’ost numerusas baselgias pompusas tenor exempel bizantin. Uschia han l’architectura e l’art russ, sper il fundament slav e las influenzas scandinavas da pli tard, surtut ragischs bizantinas. Il medem vala er per l’architectura e l’art da l’Ucraina e da la Bielorussia.
Suenter il declin da l’Imperi bizantin ha l’Imperi russ surpiglià en vastas parts il ceremonial bizantin. Il patriarc da Moscau ha bainbaud acquistà ina posiziun cumparegliabla a quella dal patriarc a Constantinopel. Sco naziun ortodoxa ch’era economicamain la pli pussanta è la Russia sa resguardada sco terza Roma en la successiun da Constantinopel. Iwan III, il regent dal gronducadi da Moscau, ha maridà Zoe, la nezza da Constantin XI, e surpiglià l’evla a dus chaus sco animal da vopna. Iwan IV, numnà il Terribel, è la finala stà l’emprim regent moscovit ch’ha sa laschà curunar uffizialmain sco zar.
Ma er ils sultans osmans han considerà sasezs sco ertavels legitims da l’Imperi bizantin, cumbain ch’ils Tircs seldschucs ed osmans eran stads sur tschientaners ils inimis mortals dals ‹Romans› ed avevan la finala conquistà l’Imperi bizantin. Gia sultan Mehmed II è sa numnà Kayser-i Rum (imperatur da Ruma) – ils sultans èn uschia sa posiziunads sapientivamain en la cuntinuitad da l’Imperi roman (oriental) per sa legitimar. L’Imperi osmanic ch’è sa sviluppà en la confruntaziun cun Bizanz ha davaira gì cun quel dapli communabel che be il spazi geografic.
Militar
thumb|220px|L’armada bizantina stgatscha truppas islamicas ch’èn penetradas en l’Asia Minura (960) Durant l’entira istorgia da l’Imperi bizantin ha quel disponì d’ina armada permanenta, quai che n’era uschiglio betg il cas en ils reginavels europeics dal temp medieval. Durant il temp mesaun da l’Imperi eran las structuras da l’armada romanas da l’antica tardiva vegnidas reorganisadas dal tuttafatg. En la segunda mesadad dal 7avel tschientaner han ins endrizzà districts militars ch’han furmà sur lung temp las pitgas centralas da la defensiun bizantina cunter inimis da l’exteriur. L’armada e la flotta èn vegnidas divididas en mintgamai in’unitad centrala en la chapitala e las truppas localas staziunadas en las provinzas; las armadas da las grondas provinzas dumbravan en il 7avel/8avel tschientaner radund 10 000 schuldads. Tut en tut è l’armada bizantina sa mussada sco forza armada effectiva (sa chapescha mintgamai en dependenza dals singuls cumandants e da la logistica). En il 7avel tschientaner dumbrava l’armada probablamain 100 000 umens, en il 8avel tschientaner ca. 80 000 e vers l’onn 1000 ca. 250 000. En il decurs dals tschientaners è la forza da cumbat da l’armada bizantina però sa sminuida in pau; surtut a partir dal 13avel tschientaner n’eran las truppas betg pli ablas da far frunt a moda effectiva a las smanatschas nà da l’exteriur. Da quel temp na disponiva Bizanz betg pli dals meds finanzials necessaris e stueva ultra da quai sa basar fermamain sin mercenaris, quai ch’ha be pegiurà la situaziun. Cun la sperdita da territoris centrals (surtut en l’Asia Minura als Tircs) è er l’armada bizantina sa diminuida adina pli fitg e furmava a la fin be pli ina forza locala. La marina bizantina ch’aveva anc giugà in’impurtanta rolla en la fasa mesauna da l’Imperi bizantin n’existiva strusch pli en la fasa tardiva.
Recepziun
La perscrutaziun dal vest pli veglia ha savens resguardà Bizanz sco ina despotia decadenta da caracter mez oriental. Quest maletg han ins curregì gia dapi daditg. En il fratemp vegn adina renvià al fatg che Bizanz haja giugà ina rolla fitg impurtanta sco intermediatura da valurs culturalas e da savida da l’antica. Ultra da quai ha l’Imperi furmà sur lung temp ina sort ‹scut› europeic cunter la Persia ed ils pievels da la steppa resp. pli tard cunter l’islam. I tutga tar l’ironia da l’istorgia che Bizanz ha pir pers la forza d’exequir questa funcziun suenter ch’ils cruschaders dal vest avevan sblundregià Constantinopel l’onn 1204.
Crésuz
Crésuz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Soulce
Soulce e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Rennaz
Rennaz è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
La porta dalla libertad (sursilvan)
La porta dalla libertad ei in roman da Dumeni Capeder che sebasa sin raquintaziuns da schabetgs reals. Ei setracta da fugitivs vietnames che han stuiu bandunar lur patria per motivs politics. Els ein vegni schmanatschai dalla regenza communista ed aschia fatg in grev pass e detg pietigot da lur vitg matern, gie dalla tiara da lur perdavons e serender encunter Malaisia per anflar leu la via tier ina veta stabla, tgei ch’ei buc reussiu a tut ils fugitivs.
Las suandontas declaraziuns sebasan sin las otg damondas ad in text. Quellas damondas ein: Tgi? Tgi cun tgi? Nua? Cura? Co? Lungatg? Tgei dat en egl? Tgei? (il tgei? vegn buc menziunaus).
Tgi?
Vietnames-chines:
May: May ei ina giuvna vietnamesa. Il num May munta “flur-tscherscher”. Ella ha liungs cavels ners che tarlischan els radis dil sulegl. Ella era adina ina giuvna cun bia plascher ed entusiassem. Quei ei suenter in sgarscheivel eveniment semidau anetgamein.
Huê: Huê ei la tatta da May. Siu num munta “la gelgia”. Huê ei “il crap ella mundada” da May. Cun sias historias che han ina filosofia e morala profunda gida ella la giuvna May, sco era ils auters, da capir che mintga caussa, mintga schabetg, eis el aunc aschi nuncapeivels ha in senn.
Hâi: Hâi ei il muronz da May. Siu num munta “la mar”. El ha piars sia veta pervia sia carezia infinita per May.
Nam: El ei il capitani dalla nav PT 1359. Siu num munta “il viril”. Era el ei, sco Huê fetg sabis. El ei il protectur e defensur dalla gruppa da fugitivs. Ils fugitivs vesan en el la petga da sustegn.
Malaiès:
Ali: El ei in litinent che ei postaus al punct 456 el nord-ost da Malaisia.
Hassan: El ei in premsergent e postaus cun Ali al punct 456.
Tgi cun tgi?
Nam ei la petga da sustegn per la gruppa da fugitivs. La gruppa da fugitivs ein leds ed engrazieivels ch’el s’engascha per els. Els resentan grond respect per el e sia sabientscha. Duront la lectura resent'ins era la relaziun denter Ali e Hassan. Els respectan in l’auter, mo egl intern hassegian els in l’auter. Igl odi ei denton buca mo da sentir denter Ali e Hassan mobein era denter Hassan ed ils fugitivs. Quei odi ei schi gronds che Hassan mazza Hâi. Tier quei mazzament gioga scuidonza ina gronda rolla perquei che Hassen ei s’inamuraus en May. Cunquei che Hâi ei ensemen cun May, ha Hassan neginas schanzas tier May, e la scuidonza instigescha el aschia dad assassinar Hâi. Il respect dall'entschatta da May viers Hassan ei semidaus en pur odi. Ali s’inaumrescha era en May, mo lezza ei buc habla da carezzar pli, dapi la mort da Hâi. Mo l’aversiun da May ei buc diltut cheu. Ella sa buc ni en ni ora. En quels muments gioga la tatta ina gronda rolla per May. May ha gia piars baul sia mumma. La tatta ein ina sort remplazzament per la mumma ed era in cert ideal per May. Ella vegn adina puspei da perschuader May cun sias historias, che tut ha siu cuors.
Temps dall'acziun
L’historia passa el temps nua che Vietnam vegneva guvernaus d’ina regenza communista denter 1954-1970. L'historia da nos fugitivs gioga denton duront ina perioda da circa in miez onn.
Stil e lungatg
La raquintaziun ei scretta el present tgei che effectuescha il sentiment d’integraziun el schabetg. Ins ei cumpigliaus els schabetgs e senta directamein ils sentiments/situaziuns dils protagonists.
Auter
Igl ei fetg interessant d’intervegnir tgei che quels fugitivs han fatg atras, tgei buordi che els han giu si dies. Els han schau anavos lur patria cun la speronza d’anflar ina nova veta. Era sch’ei han anflau ina nova veta han buc tuts giu ina buna entschatta. Biars ein buc vegni acceptai dils hospitants. Els ein vegni confruntai cun ina nova cultura, ina nova religiun, in niev lungatg etc. ed els han stuiu anflar sez ina via per dar damogn a quella nova situaziun. Quei ha segiramein duvrau bia forza e curascha. Igl ei d'admirar sco quella glieud ha dau si l’existenza cun l’intschertezzia tgei che vegn aunc a succeder.
Jachiam Bifrun
thumb|L'g Nuof Sainc Testamaint (1560) Jachiam Bifrun (* 8 d'avrigl 1506 a Samedan, † 13 da december 1572 a Samedan) è stà in reformatur rumantsch.
El è il figl da Gian Bifrun ed Ursina Tütschett. L'onn 1518 va el gia a scola giu Turitg, nua ch'el vegn baud en contact cun Huldrych Zwingli e sia refurma. Cun 16 onns accepta el la confessiun evangelica. Da Turitg sa renda il giuven student a Paris per studegiar durant sis semesters il dretg. Suenter trais onns turna el tar ils ses, da quel temp domiciliads a Tiraun. Silsuenter fa el il giurist e notar a Samedan. L'onn 1531 marida el Maria Andreolo. El daventa ils proxims decennis pliras giadas mastral da l'Engiadin'ota, derschader, delegà a la Dieta e cussegliader da la Lia da la Chasa da Dieu.
Cerentino
Cerentino è ina citad svizra en il chantun Tessin è ina district Vallemaggia è ina circul Rovana.
Gordevio
Campo è ina citad svizra en il chantun Tessin è ina district Vallemaggia è ina circul Maggia.
Campo (Vallemaggia)
Campo è ina citad svizra en il chantun Tessin è ina district Vallemaggia è ina circul Rovana.
Igl Grischun Central
Igl Grischun Central è stà l'emprima gasetta rumantscha en il Surmeir. Ella è vegnida fundada e redigida da Leza Uffer e cumparida tranter l'october 1946 e l'avrigl 1948. Uffer ha edì il fegl cun il suttitel Gasetta per Surmeir en in «surmiran moderà», ch'era l'emprim pass en direcziun da ses interrumantsch.
Soyhières
Soyhières e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Chessel
Chessel è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
Heitenried
Heitenried è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Avegno (TI)
Avegno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Maggia dal district Vallemaggia.
Oberschrot
Oberschrot è in'anteriura vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sense.
Romontsch fusionau
Il romontsch fusionau era ina proposta da Gion Antoni Bühler per ina lingua da scrittira unifitgada per la «naziun retorumantscha». El sa basa principalmain sin il rumantsch sursilvan.
A la fin èn tut las stentas da Bühler stadas invanas. Ses texts scrits per romontsch fusionau èn vegnids translatads en ils differents idioms regiunals.
Morlon
Morlon è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Son Gagl
La citad Son Gagl è la chapitala dal chantun Son Gagl.
Roche
Roche VD è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
Auboranges
Auboranges ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Leo Tuor
Leo Tuor (* 29 da matg 1959 a Glion) è in scriptur rumantsch da la Surselva.
Vellerat
Vellerat e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Romana
Romana ei in roman da Leontina Lergier-Caviezel.
Ormont-Dessous
Ormont-Dessous è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Aigle.
Romana
Resumaziun
La buoba Romana crescha si en in pign vitg cun sia famiglia. En scola ha ella breigias da leger e scriver. Suenter in emprendissadi da vendidra el marcau anfla ella ina plazza giu Turitg ed empren d’enconuscher Thomas. Thomas ei 9 onns pli vegls ch’ella e student d’architectura. Suenter cuort temps va el a star en la pintga habitaziun da Romana. Pli tard, cun aunc buca vegn onns, vegn ella en speronza ed aschia ston Thomas e Romana maridar. Cuort suenter che lur buoba Ursina ei naschida, entscheiva Thomas a luvrar sco architect. Lur casa vegn memia pintga e la giuvna famiglia trai en ina pli gronda casa. Romana vegn sil suenter puspei en speronza, piarda denton igl affon aunc avon la naschientscha. Thomas ha ussa in agen biro d’architectura cun ina conluvrera. Ei cuoza buca ditg, ed el ha ina affera cun quella conluvrera Ursi. La relaziun denter Romana e Thomas vegn adina mendra, els sescognan bunamein mo pli. Suenter haver finiu la scola entscheiva Ursina a fa la matura. Denton interrumpa ella la scola e va els Stadis Uni per far ina scola d’art. Els Stadis Uni s’inamurescha ella en in um ch’ei 20 onns pli vegls ch’ella. Romana resta anavos persula. Thomas ha bandunau ella ed ei ius en vacanzas cun Ursi. Tuttenina iterrumpa Ursina il contact cun ils geniturs ed ins auda nuot pli dad ella. Aschia croda Romana en ina ruosna ed entscheiva a beiber alcohol e lavura bia. Thomas mida trasora amitga, sia pli nova ha num Silvia. Era Romana ei s’inamurada, numnadamein en siu schef Jean-Luc. Ensemen han els in’intensiva amicezia, denton sedecida Jean-Luc per sia dunna e banduna puspei Romana. Suenter liung temps audan Thomas e Romana puspei enzatgei da lur feglia Ursina. Ella ei en in spital a Berlin pervia da problems cun drogas. Thomas va per ella ed Ursina vegn anavos e fa curas encunter las drogas. Romana ei leda che sia feglia ei puspei turnada, denton cuort suenter vegn la nova che Romana hagi cancer. L’emprema cura resta senza success e Romana decida da guder la veta che resta ad ella. Thomas schenghegia ad Ursina ed ad ella vacanzas el Maroc. La relaziun denter mumma e feglia vegn puspei pli stretga e suenter il retuorn a casa miera Romana.
Ursina raquenta da New York. Leu haveva ella empriu d’enconuscher Mel, ed entras lezza Steve, ch’era ella scena da fiastas, drogas e sectas. Suenter cuort temps ei Ursina s’inamurada da Steve. Cun Mel ha ella denton interrut il contact, perquei che Mel haveva sentiu che Steve e la glieud en quella scena eran buca buns per ellas duas. In onn pli tard ha era Ursina sentiu che quella scena era buca il dretg per ella. Ella ei intervegnida ch’ella era en ina secta e che Steve era gia maridaus, numnadamein cun Samantha, perquei ha ella decidiu da fugir. In di, cura ch’ella haveva da repartger pupials, ha ella priu la caschun ed ei fugida tier Mel. Lezza ha priu si Ursina e gidau ad ella. Ursina ha denton tratg a nez la fidonza da Mel ed ha engulau caussas da Mel per vender. Culs daners ha ella cumprau drogas. Mel ha buca fatg liungas ed Ursina ha stuiu ir. Per saver cumprar drogas ha ella vendiu siu tgierp. Zacu han ils raps per saver sgular en Germania tunschiu. Cuort suenter ha ella stuiu ir el spital pervia dallas consequenzas dallas drogas ed ei lu turnada a casa. Igl entir temps cura che Ursina e Romana eran ensemen ha Ursina buca ughegiau da raquintar alla mumma tgei ch’era schabegiau els Stadis Uni.
Ursina ei ussa cuntenza e s’inamurada en Dominik.
Persunas
Caracterisaziun e descripziun dallas persunas prinzipalas:
Temps
Denter l’entschatta e la fin dil cudisch vegnan circa 50 onns tractai. Ils onns cura che Romana era aunc ina buoba giuvna eran aunc tradiziunals. Ils umens havevan da cumandar, ins mava mintga dumengia en baselgia, als geniturs ni scolasts vegneva buca cunterdetg, e.a.v. La fin dil cudisch muossa nies mund “modern”. Denteren schain mo 50 onns e tuttina ei ina massa semidau en quei temps.
Lungatg
Il lungatg ha buca ina gronda influenza sil cudisch. El ei sempels aschia sco igl entir text. Elegius eis el ideal per quei cudisch. Ei setracta d’in “modern” lungatg cun plaids engles. Denteren vegn era scret aschia sco il code elevau. Quei dat era ina certa realitad agl’entir cudisch. Discuors directs ein plitost rars.
Il raquentader ei ella tiarza persuna e sa tut quei ch’ils caracters patratgan.
Undervelier
Undervelier e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Sorne. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Bassecourt, Courfaivre, Soulce, Souboz (BE), en sudo al Sornetan (BE),Monible (BE), Rebévelier  (BE), Saulcy e Glovelier.
Submersiun
Submersiun è il cuntrari dad immersiun. Empè da 'far il bogn' en ina nova lingua ed emprender da nudar en quella, vegn l'uffant 'najentà' en la segunda lingua cun la finamira da remplazzar l'emprima lingua cun la segunda. Il resultat è savens in semilinguissem dubel.
Maggia (TI)
Maggia è ina vischnanca politica en il chantun Tessin che appartegna al circul Maggia dal district Vallemaggia.
Ils 4 da avril 2004 èn las anteriuras vischnancas Aurigeno, Coglio, Giumaglio, Lodano, Maggia, Moghegno e Someo fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca Maggia.
Mirjam Pressler
miniatura|upright=1.2|Mirjam Pressler suenter ina prelecziun da ses roman «Rosengift» ella Biblioteca centrala da Duisburg il 2004
Mirjam Pressler (* 18. zercladur 1940 a Darmstadt) ei ina scriptura e translatura tudestga.
Ella ha frequentau la scol'aulta per art figurativ a Frankfurt. Oz viva ella sco autura libra e translatura en la vischinonza da Minca. Ella ha retschiert denter auter il premi da Oldenburg per cudischs da giuvenils, il premi da Turitg per cudischs d'affons e – per sia lavur sco translatura – il premi spezial dalla Germania per litteratura da giuvenils.
Vermes
Vermes e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Ecublens (FR)
Ecublens ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
San Murezzan
thumb|left|300px|San Murezzan Vitg San Murezzan è ina vischnanca politica en il circul Engiadin' Ota en il district da Malögia dal en Svizra.
thumb|left|300px|San Murezzan Vitg