cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chaval
Il chaval en servetsch da l’uman
thumb|220px|Agricultura tradiziunala cun agid dal chaval Chavals da razza e da mesa razza èn surtut animals da chavaltgar e vegnan er duvrads per trair charrotschas levas. Ils chavals da lavur èn pli massivs e pli plauns e vegnan quasi duvrads be per manadiras e sco animal da lavur. Quests ultims èn pli baud stads en diever tranter auter per trair grevas chargias, per arar, per trair plantas terradas, per trair bastiments tras chanals ed en il 19avel tschientaner per part er per trair trens e trams. En il fratemp han maschinas surpiglià la gronda part da questas lavurs, uschia ch’ils chavals da lavur èn daventads stgars. Per part remplazzan els però puspè maschinas en curtins e guauds, damai ch’ils chavals strapatschan pli pauc il terren e sa laschan utilisar a moda pli flexibla.
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
thumb|200px|Centaur sin ina platta decorativa (Frantscha, 12avel tschientaner) Las pli veglias illustraziuns che mussan chavals ed auters animals gronds sa chattan en la grotta Chauvet en vischinanza da la citadina Vallon-Pont-d’Arc en Frantscha dal Sid ed han ina vegliadetgna da radund 30 000 onns.
Europa Centrala
Tar ils Germans servivan chavals sco orachels, in usit ch’è er cumprovà tar ils Slavs dal temp medieval tempriv. En la ‹Germania› da Tacitus (ca. 98 a.C.) è cuntegnida la suandanta descripziun da quest ritual: «L’usit d’observar la vusch ed il sgol dals utschels è er derasà qua; percunter èsi in’atgnadad germana, d’er dar bada a segns ed indizis da chavals. Sin donn e cust dal maun public tegnan ins en guaudets e cleragls schimmels che na vegnan profanads tras nagina lavur terrestra. Ins als metta sut il char sontg; il sacerdot ed il retg u il chau da la stirpa van sper ils chavals ed observan lur sgrignir e sgnuflar. Ed a nagin auter segn crain ins dapli, e quai betg be da vart dal pievel, mabain er tar ils nobels, tar ils sacerdots; els sezs resguardani numnadamain sco servients dals dieus, ils chavals però sco ils confidents da quels.»
Temp modern
Or dal grond e grev chaval dal chavalier medieval è sa sviluppà suenter la fin dal temp dals chavaliers il chaval baroc odiern. Dapi il baroc eran razzas da chavals spagnolas, sco l’andalus, daventadas fitg popularas. Quellas eran sa furmadas da la cruschada da razzas indigenas cun chavals arabs. L’onn 1562 ha l’imperatur Maximilian II importà tals chavals en l’Austria. Da quests animals èn sa sviluppads pli tard ils enconuschent lipizzans, ils quals èn colliads stretgamain cun la tradiziun da la Scola da chavaltgar curtaisa spagnola a Vienna (endrizzada il 1572).
Coluraziuns individualas
Ultra da la colur da basa datti dissegns e flatgs individuals. Lieus tipics per tals segns distinctivs èn las chommas ed il chau. In flatg sin il frunt numn’ins staila. Sper coluraziuns ch’existan dapi la naschientscha datti er talas che cumparan pir pli tard, p.ex. sche chavels alvs creschan suenter en lieus nua ch’il pail oriund è vegnì sfruschà davent.
Antica
Tar ils gieus olimpics da l’antica avevan lieu tradiziunalmain il segund di las disciplinas chavaltgar e cursa da chars.
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
Da la mitologia persiana è enconuschenta il stallun Rachsch. E tenor la tradiziun islamica va il profet Mohammed sin il chaval Buraq, in schimmel cun alas, a tschiel e returna silsuenter a Mecca.
Razzas da chavals
Tenor lur grondezza sa laschan las razzas da chavals sutdivider en ponis, chavals pitschens e chavals gronds.
Il chaval sco furnitur da charn, da latg e da tgirom
Latg-chavalla serva surtut als pulieders durant ils emprims mais da vita sco nutriment natiral. En sia consistenza sumeglia il latg quel da l’uman; perquai vegn quel duvrà en cas da basegn per remplazzar al novnaschì il latg-mamma. Ultra da quai vegn il latg-chavalla duvrà en applicaziuns medicinalas u sco ingredienza per meds cosmetics.
Steppa
Savens vegn Dereivka en l’Ucraina considerà sco la pli veglia cumprova da la domesticaziun da chavals. David Anthony ha chattà là dents da chaval cun fastizs d’isada che laschan supponer ch’ins haja fatg diever da chavazzinas per chavaltgar. El ha attribuì il chat a la Cultura da Sredny Stog (4000 a.C.). Datas spectrometricas dal dent sez han però datà quel en il temp tranter 700 a.C. e 200 a.C. ed han uschia refutà sia tesa.
Il chaval sco furnitur da charn, da latg e da tgirom
La religiun gidieua scumonda il consum da charn-chaval. En l’islam ed en il cristianissem n’exista in tal scumond betg explicitamain, ma en omadus circuls culturals han ins adina puspè dischapprovà il consum da charn-chaval. Papa Gregori III ha per exempel condemnà l’onn 732 il consum da charn-chaval sco tradiziun pajauna detestabla ed ha empruvà da metter fin a quella.
Europa Centrala
Sper Egolding en Germania han ins chattà in frain (la part da la chavazzina ch’il chaval tegna en bucca) ch’ha pudì vegnir datada sin 1400 a.C. In object cumparegliabel deriva da Füzesabony en Ungaria (1500 a.C.). Quests chats èn ils emprims indizis per il temp dals chavals e chavaltgaders che dueva cumenzar. En la cultura da santeris cun urnas (ca. 1300/1200–800/750 a.C.) sa chattan alura las famusas fossas cun chars da pumpa (a St. Winghardt p.ex. ina fossa dal temp da bronz tardiv). In piz d’ina frizza en la spina dorsala d’in chaval ch’ins ha chattà a Kaisersteinbruch en il Burgenland (Austria) dat perditga d’emprims fastizs da colonisaziun enturn il 800–700 a.C. I sa tracta en l’Europa Centrala da la pli veglia perditga d’in chaval domesticà da statura gronda e massiva.
Steppa
Ils pievels nomads temprivs da l’Asia Centrala han inventà en il terz millenni a.C. la sella. Pli tard rapporta l’istoriograf grec Strabon da l’art da chavaltgar extraordinari dals Scits.
Derivanza
Ulteriuras retschertgas vi da l’ADN mitochondrial han mussà il 2002 ch’igl existivan almain 77 tips d’origin da stalluns. Quai vegn interpretà uschia che differentas populaziuns da chavals selvadis èn vegnidas domesticadas independentamain ina da l’autra en differentas regiuns dal mund – bundant dapli che tar mintg’auter animal da chasa.
Pavlar
Tar il pavlar è adina da far attenziun ch’i stettia a disposiziun a l’animal avunda fain u strom. Quest pavel sitg è impurtant per mantegnair intactas las culturas da bacterias en il tract da la beglia dal chaval. Ultra da quai serva quel – tras sia structura speziala – a la tgira dals dents. I n’è betg prudent da vulair cuvrir il basegn da calorias cun dar surtut avaina. Pavel finì consista per gronda part da fain pressà; igl è sa mussà che quel maina tgunsch ad ina surpavlada resp. che l’animal stat, suenter avair consumà la quantitad correcta, enturn la gronda part dal temp senza occupaziun ed ha uschia lungurella.
Animals
Parentella exteriura
En la gronda part da questas gruppas èn las furmas monocellularas segnadas d’appendixs da la cella (pseudopodia) lungs e senza diromaziun cun in skelet intern airi che consista da filaments d’actina, entant ch’ils auters ‹protists› (p.ex. ils Amoebozoa) furman pseudopodia lads e diromads. Ils filaments pudessan correspunder als appendixs (Mikrovilli) dal ‹cularin› dals flagellats a cularin. La gruppa ch’è parentada il pli stretg cun ils animals da bleras cellas furman precis ils flagellats a cularin (Choanoflagellata); quels disponan da blers tratgs cuminaivels cun ils Choanozyten da las spungias (Porifera), in tip da cella entaifer las chombras da turnigls. thumb|150px|Colonia d’organissems monocellulars (Ichthyosporea) Las relaziuns da parentella da las gruppas ch’èn fin uss vegnidas intercuridas a fund e che furman uschia la stretga parentella dals animals, pudessan vesair or sco suonda:
Caracteristicas dals Metazoa
Cura entaifer l’evoluziun ch’ils emprims Metazoa èn cumparids vegn discutà fin oz a moda cuntraversa. Quai è surtut d’attribuir al fatg che tut ils fossils dal precambrium – surtut quels dal temp avant l’ediacarium – èn grevs d’interpretar e che lur attribuziun è dispitada. En las stresas pli giuvnas da l’ediacarium, suenter il temp da glatsch da Gaskiers avant ca. 580 milliuns onns, sa chattan intgins fossils che vegnan attribuids als Metazoa. Ils pli vegls represchentants dals tscheps d’animals recents dals quals l’attribuziun è incontestads derivan però pir dal cambrium avant ca. 541 milliuns onns. En la fauna dal cambrium tempriv sco ch’ins la chatta en la regiun chinaisa Chengjiang (avant ca. 520 milliuns onns) èn gia represchentads quasi tut ils tscheps d’animals ch’han insumma il potenzial da daventar fossils. Il fatg che la fauna ‹moderna› cumpara relativamain andetg en gronda variaziun numn’ins l’explosiun cambrica.
Chaval
Nov Mund
Ils chaval selvadis americans eran morts ora avant la populaziun tras l’uman. Cun ils Spagnols è arrivà il chaval domesticà en l’America. Intgins chavals èn scappads ed han furmà trieps da mustangs che vivevan en libra natira. En questa moda èn ils Indians vegnids l’emprima giada en contact cun chavals. Per tscherts pievels ha quai midà a moda radicala lur moda da viver. Surtut ils pievels da la preria da l’America dal Nord tschiffavan grazia a la sveltezza dals chavals dapli bisons ed han er pudì extender grazia a la mobilitad creschenta lur territori da chatscha.
Animals
Protostomia
thumb|150px|Bau-mustgat
Ord vista da la biologia sa tracti er tar l’uman d’in animal. En il diever da la lingua betg biologic, tranter auter er en il context giuridic, vegn però per ordinari manegià cun ‹animals› ils ‹animals cun excepziun da l’uman›.
Sistematica cumplexa
Entaifer la sistematica cumplexa vegnan ils accents savens mess in pau auter, numnadamain cun focussar sin impurtants pass evolutivs e gruppar ensemen ils tscheps e las classas situadas avant resp. suenter il svilup respectiv. Da quai resultan per ordinari trais gruppas:
Parentella exteriura
Tenor analisa da lur sequenza ADN furman ils animals, ils bulieus ed intginas gruppas da parentella per gronda part monocellularas ina cuminanza da derivanza entaifer ils eucariots; quella vegn numnada Opisthokonta. Tratgs caracteristics dals Opisthokonta èn tranter auter: la cella dispona be d’ina flagella (sche quella n’è betg regredida secundarmain); quella cumpara adina senza Mastigonema e cun dus centriols. Spezias u stadis d’ina cella possedan mitochonders cun Cristae plattas. Ils Opisthokonta sa cumponan da duas gruppas sora. Ina da quellas, ils Nucletmycea, cumpiglia ils bulieus ed intginas gruppas parentadas (per gronda part d’ina cella). L’autra gruppa, ils Holozoa, cumpiglia ils animals ed intginas gruppas parentadas. Tar questas sa tracti da:
Posiziun giuridica
En la tradiziun dal dretg roman èn animals vegnids resguardads sur lung temp entaifer il dretg civil sco chaussas. Quai è per gronda part sa midà en il decurs dals onns 1980/90 (p.ex. en Svizra il 1993). La protecziun dals animals è fixada en Svizra dapi il 1973 en la Constituziun federala.
Chaval
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
Il mitus da l’unicorn legendar, in chaval cun chalzers-chaura, la cua d’in liun ed in corn sin il frunt, deriva probablamain da l’India. La mitologia greca e romana n’enconuscha nagins unicorns; bain cumparan però da quel temp descripziuns en il context da las scienzas natiralas, per exempel tar Aristoteles e tar Plinius il Vegl.
Europa Centrala
Or da sanctuaris celtics èn enconuschentas cumprovas per unfrendas da chavals (p.ex. Gournay-sur-Aronde, Frantscha).
Antica
Dapi l’epoca geometrica (ca. 900–700 a.C.) èn chars da guerra vegnids ord diever. Chavallarists sin chavals elevads adina pli gronds èn sa mussads – en cumbinaziun cun il svilup da l’art da chavaltgar – sco pli sperts, pli movibels e tras quai er pli effizients che cumbattants sin il char da guerra. Gia en l’antica greca aveva l’allevament da chavals cuntanschì in aut nivel, cumbain ch’i na dat nagins indizis ch’i fissan vegnidas tratgas differentas razzas. Ils chavals da chavaltgar grecs cuntanschevan gia in’autezza da la spatla da fin a 140 cm, en cas excepziunals da fin a 147 cm. Ina grondezza cumparegliabla cuntanschevan ils chavals romans sco er ils chavals germans dal temp dals imperaturs romans.
Animals
Metazoa basals
thumb|180px|Differentas medusas (pagina or da l’ovra ‹Kunstformen der Natur› dad Ernst Haeckel, 1904)
Istorgia da la noziun e taxonomia
thumb|180px|Carl von Linné (1707–1778) La noziun ‹animal› è gia vegnida stgaffida en l’antica e furma medemamain la basa da la taxonomia fundada da Carl von Linné sco er da la sistematica biologica. Fin en il 19avel tschientaner ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner vegniva be differenzià tranter animals (Animalia) e plantas (Plantae). En ovras popularas e d’introducziun è questa bipartiziun però anc sa mantegnida bundant pli ditg.
Caracteristicas dals Metazoa
Il term Metazoa cumpiglia tut las gruppas d’animals da bleras cellas. Fin oz èn enconuschentas radund 1,2 milliuns spezias ch’appartegnan a quest taxon. Ensemen cun las spezias che n’èn anc betg vegnidas descrittas vegn stimà ch’i sa tractia en tut da 10 fin 20 milliuns spezias. La gronda part da las spezias enconuschentas appartegnan als artropods (1 milliun u bundant 80 %); entaifer quels furman ils baus ed ils splerins ensemen radund la mesadad da las spezias. Artropods e molluscs, cun radund 100 000 spezias il segund grond tschep, enserran 90 % da tut las spezias recentas. Ils vertebrats cumpiglian radund 5 % da las spezias entaifer la fauna.
Chaval
Cumportament
Las conchiglias da l’ureglia pon ils chavals manar sin tut las varts. Èn quellas drizzadas ensi e vegnan ellas vieutas d’in cuntin enavant ed enavos, alura signalisescha il chaval attenziun ed interess, er envers il chavaltgader u charrotschier. Vegnan las ureglias però sbassadas enavos cunter il chau, è quai in avertiment envers in agressur supponì e signifitgescha ch’il chaval vegnia a sa defender cunter ina smanatscha resentida u cunter in’emprova da submissiun, e quai cun dar davos ora u cun morder. Pendan las ureglias a moda lassa da la vart, è quai ubain in segn per malesser e/u stancladad, in’expressiun da submissiun ubain er da detensiun; en quest ultim cas, sch’ils egls èn a medem temp mez serrads, èsi er in segn da cuntentezza.
Animals
thumb|250px|La diversitad dals animals da pliras cellas Sco animals vegnan designadas creatiras cun nuschegl da la cella (eucariots) che na gudognan lur energia per il metabolissem betg sco las plantas or da glisch dal sulegl, che basegnan oxigen per trair flad e che n’appartegnan betg als bulieus. Per gudagnar energia e materia sa nutreschan animals d’autras creatiras (eterotrofia). La gronda part dals animals èn abels da sa mover a moda activa e disponan d’organs sensitivs. La scienza dals animals è la zoologia; il mund dals animals vegn er numnà fauna, quel da las plantas flora. Ord vista da la taxonomia sa numna il reginavel dals animals Animalia (dal latin animus, ‹olma›, en il senn da creatiras ‹animadas›, biologic creatiras eterotrofas cun funcziuns da gnerva e da senns). Da l’entira massa da las creatiras che vivan sin terra (1,8·1015 kg) èn be 2 ‰ (3,5·1012 kg) animals.
Parentella exteriura
Co che las ulteriuras gruppas menziunadas fissan d’integrar en questa sistematica n’è per il mument betg cler, damai che retschertgas cumplessivas n’èn betg avant maun. Probablamain è però Corallochytrium limacisporum situà en ina posiziun basala en cumparaziun cun las autras gruppas.
Chaval
Il chaval sco furnitur da charn, da latg e da tgirom
Avant la domesticaziun dal chaval vegniva fatg chatscha sin l’animal sco furnitur da charn. Pli tard è la charn-chaval stada savens en diever sco raziun da fom. Ma er il 2001 vegnan anc consumads en tut il mund radund 153 000 tonnas charn-chaval.
Animals
Survista simplifitgada
Simplifitgond la cumplexitad dal reginavel dals animals ‹per il diever da mintgadi› vegn savens differenzià tranter ils invertebrats ed ils vertebrats. Tar ils invertebrats sa tracti d’ina gruppa informala che cumpiglia ils uschenumnads ‹animals inferiurs›. Ed ils vertebrats (Vertebrata) vegnan sutdividids – tenor la taxonomia tradiziunala – en las classas dals peschs, dals amfibis, dals reptils, dals utschels e dals mammals.
Chaval
Cumparsa exteriura
Tar intgins allevaments, ch’han medemamain cumenzà cun la cruschada da chavals da razza e da chavals da lavur, han ins empruvà d’unir ils avantatgs dad omaduas razzas: Vul dir da mantegnair tant l’eleganza e la sveltezza da l’arab sco er il temperament miaivel e la robustadad dals chavals da lavur. Damai che quai è reussì adina meglier en il decurs dals tschientaners, èn quests chavals adattads per quasi tut ils aspects dal sport da chavals. En il fratemp èn quests allevaments vegnids declerads sco atgnas razzas.
Planta (bostg)
Vegliadetgna
Crescha la planta sut cundiziuns climaticas che sa midan en il decurs da l’onn, sa furma durant la perioda da vegetaziun in rintg annual. Cun agid da quests rintgs sa laschan leger giu la vegliadetgna da la planta e las cundiziuns sut las qualas quella è creschida. La dendrocronologia sa serva da quai per datar lain vegl e per reconstruir il clima d’ina regiun, e quai sur in spazi da temp da plirs millis onns.
Animals
Deuterostomia
thumb|200px|Chaputschin
Chaval
Cumportament
Gruppas consistan da pliras chavallas e lur pulieders sco er d’in stallun, tar gruppas pli grondas magari da plirs stalluns. Ch’i dat entaifer gruppas da chavals chavallas en posiziun dominanta, n’ha fin uss pudì vegnir cumprovà en nagins studis scientificas. Tge animals, auter ch’il stallun, ch’effectueschan moviments dal triep n’è betg sclerì. Il stallun percunter è in animal imposant e ferm. El protegia ses triep cunter animals da preda e dat vinavant a quel ses agens gens. En cas da fugia van differentas chavallas ordavant ed il stallun cura davos il triep per chatschar enavant animals che stattan enavos.
Il chaval è in tipic animal da triep. Perquai è sa sviluppà in linguatg dal corp fitg extendì per communitgar tranter pèr.
Antica
L’istoriograf grec Xenophon ha scrit en il quart tschientaner a.C. l’ovra ‹Peri hippikes› (‹Davart l’art da chavaltgar›), en la quala el ha rimnà la savida da ses temp davart ils chavals ed il chavaltgar. La gronda part dals cussegls che l’autur dat en quest’ovra han mantegnì fin oz lur muntada.
Planta (bostg)
Vegliadetgna
Da l’autra vart po la creschientscha specifica da las plantas da lain esser colliada cun donns che pon pertutgar plantas giuvnas (p.ex. rusignadas da selvaschina) u er plantas pli grondas (chametg, vent, naiv). Ulteriurs privels furman schelira, infestaziuns d’insects ubain infecziuns da bulieus.
Temp da bronz
Temp da bronz mesaun
En Svizra ha la Cultura da crests-fossa remplazza la Cultura dal Rodan (Svizra franzosa) resp. la Cultura dad Arbon (Svizra Bassa). En grondas parts dal Grischun è il temp tranter 1600–1300/1200 a.C. segnà da la Cultura da bronz interalpina.
Nutriment
Las culturas dal temp da bronz vivevan per gronda part da l’agricultura. La cultivaziun da terren e l’allevament da muvel eran gia sa fatgs valair en il temp da crap tardiv (‹revoluziun neolitica›). Sco en l’epoca precedenta vegniva cultivà surtut furment dubel e furment d’in graun; daspera er – surtut en la Germania dal Nord – ierdi, entant che la Germania dal Sid enconuscheva la cultivaziun da tredi. Ultra da quai è cumprovada la cultivaziun d’avaina. Vers la fin dal temp da bronz è plinavant vegnida cultivada la panitscha. Quella è bain pli sensibla al fraid, ma ella crescha er sin terrens sablunus. D’impurtanza è ultra da quai stada vers la fin da l’epoca la cultivaziun da la favatscha.
Temp da bronz mesaun
Cuntrari a las relaziuns dal temp da bronz tempriv datti en il temp da bronz mesaun paucs indizis per structuras ierarchicas entaifer la societad da l’Europa Centrala. Ils objects agiuntads a las fossas mussan che las dunnas vegnivan sepulidas tuttina ritgamain sco ils umens. In ulteriur fenomen dals crests-fossa èn sepulturas da pliras persunas u agiuntas posteriuras da stresas che cuntegnan ulteriuras fossas. Quai sa lascha interpretar sco fossas da stirpas u da famiglias; ins suppona che la gronda muntada da structuras famigliaras haja dà da quel temp in cunterpais a l’ierarchisaziun da la societad. Igl è dentant er pussaivel che las culturas dal temp da bronz mesaun han exprimì lur structura ierarchica en ina moda e maniera la quala l’archeologia n’è anc betg stada buna da leger a basa dals chats ch’èn avant maun.
Planta (bostg)
Vegliadetgna
Plantas pon cuntanscher ina vegliadetgna da plirs 100 onns, en tscherts cas schizunt da plirs millis onns. Sco pli veglia planta dal mund (situaziun dal 2008) vala il pign Old Tjikko en il parc naziunal Fulufjället, situà en la part centrala da la Svezia. En tut èn enconuschents var 20 pigns, dals quals la vegliadetgna surpassa 8000 onns. Il pign po pia vegnir radund duas giadas uschè vegl sco il tieu american che valeva fin qua cun 4000 fin 5000 onns sco planta cun la pli auta vegliadetgna. Las pli veglias plantas da l’Europa Centrala, da las qualas la vegliadetgna è cumprovada, han ina vegliadetgna da radund 600 fin 700 onns.
Temp da bronz
Nutriment
Sco ulteriur animal da chasa è vegnì vitiers vers la fin da l’epoca il chaval. En l’agricultura han ins fatg diever – sco en il temp neolitic tardiv – d’in arader che vegniva tratg d’ina manadira da bovs. La modernisaziun da l’iseglia vegn probablamain medemamain ad avair attribuì vers la fin dal temp da bronz ad in augment da la racolta.
Palestina
A partir da 1550 a.C. ha l’Egipta conquistà la Palestina; cun questa cesura cumenza en la Palestina il temp da bronz tardiv. Ils stadis-citad han percunter existì vinavant; medemamain è sa sviluppà da quel temp il diever da la scrittira en la regiun.
Europa da l’Ost
Tranter las impurtantas culturas dal temp da bronz en l’Europa da l’Ost tutgan la Cultura d’Andronowo e la Cultura da chombras funebras (Ural), la Cultura da la Pontica dal Nord (Mar Naira), la Cultura da Srubna (Europa dal Sidost, Asia dal Vest) sco er la Gruppa da Turbino (Ural, Russia da l’Ost, Sibiria).
Temp da bronz tardiv
En detagl sa preschenta la successiun dals singuls stgalims dal temp da bronz tardiv sco suonda:
Egipta
En l’istorgia da l’Egipta vegn il term ‹temp da bronz› quasi adina substituì tras las differentas epocas istoricas e dinastias ch’èn documentadas en las numerusas funtaunas scrittas. L’arom è gia documentà vers 4000 a.C. en la Cultura da Badari. En il proxim millenni è l’Egipta Sura vegnida dominada da la Cultura da Naqada e l’Egipta Sut da la Cultura da Maadi; omaduas culturas èn d’attribuir al temp d’arom. Il temp da bronz cumenza curt suenter la fundaziun dal stadi egipzian, vers 2700 a.C. Il Vegl Imperi (ca. 3000–2200 a.C.) sa lascha attribuir al temp da bronz tempriv; l’Imperi mesaun (ca. 2000–1650 a.C.) al temp da bronz mesaun ed il Nov Imperi (ca. 1550–1070 a.C.) al temp da bronz tardiv. Pir durant l’Imperi mesaun cumpara il bronz en quantitads pli grondas, entant ch’avant dominava l’arom u auters liaments d’arom ch’il bronz. Pervi da la mancanza da materias primas en l’Egipta vegnivan quasi tut ils products da bronz importads. Durant l’entira epoca han ins er duvrà vinavant utensils da crap.
Temp da bronz tardiv
Il territori da tschep da la Cultura da santeris cun urnas vegn plinavant spartì en ina part dal vest ed ina da l’ost. Il vest vegn sutdividì en trais gruppas regiunalas: Rain – Svizra; Main Sut – Svevia; Baviera Superiura – Salzburg – Austria Auta. En quest center cultural al nord da las Alps è sa furmà a partir da 800 a.C. la Cultura da Hallstatt ch’appartegna gia al temp da fier.
La Cultura da santeris cun urnas era derasada sur vastas parts da l’Europa Centrala (da la regiun da Paris fin en l’Austria Bassa e da la Catalugna fin en l’Italia dal Nord). Sco lieu d’origin vegnan en dumonda las Prealps al nord, ost e sidost e là surtut la Cultura da Laugen-Melaun. Da questa regiun è la Cultura da santeris cun urnas sa derasada en tuttas direcziuns. En l’Italia ed en il Siebenbürgen è ella gia vegnida remplazzada suenter paucs tschientaners da culturas successuras, entant ch’en la Frantscha dal Sid e la Spagna dal Nordost è la Cultura da santeris cun urnas penetrada pir vers la fin dal temp da bronz (ca. 9avel tschientaner a.C.).
Temp da bronz tempriv
Sper la Cultura d’Aunjetitz e la Cultura da Wessex en il sid da l’Engalterra (ch’ha duvrà sco davosa il monument da megalits da Stonehenge) n’èn enconuschentas naginas autras gruppas culturalas da muntada surregiunala. Percunter datti bleras gruppas regiunalas u localas sco per exempel:
Temp da bronz tardiv
Il temp da bronz tardiv (ca. 1300–800 a.C.) mussa en l’Europa Centrala medemamain in’unificaziun culturala en furma da santeris d’urnas. Perquai vegn quest temp er numnà temp da la Cultura da santeris cun urnas. Er la Cultura da Lausitz (en la Germana Centrala e da l’Ost sco er en Pologna) ha sepulì ils morts sin santeris cun urnas. En l’Europa dal Nord e dal Vest è percunter sa mantegnida la tradiziun dals crests-fossa.
L’Africa al sid da la Sahara
En l’Africa dal Vest na datti nagin temp da bronz; qua para d’avair gì lieu ina transiziun directa dal temp da crap al temp da fier. Ins ha chattà en las medemas stresas tant segirs da crap mulà sco er segirs da fier. Ins suppona che la nova tecnologia saja arrivada tant dal Maghreb (sur las rutas tras la Sahara) sco er da l’Egipta (sur la Nubia).
Sutdivisiun cronologica
Il perscrutader Paul Reinecke (1872–1958) ha sutdividì il temp da bronz en ils stgalims Bz A–D e Ha A–B. Questa structuraziun vegn surtut applitgada en la Germania dal Sid.
Temp da bronz tempriv
Il bronz per propi sa fa valair en ina segunda fasa dal temp da bronz tempriv (2000 a.C. fin 1650 a.C.). Regiuns ch’eran fin uss autarcas èn per part vegnidas dependentas da l’import da metals, damai ch’ellas na possedevan betg agens giaschoms. Quai ha manà a raits da commerzi adina pli vastas e cumplexas e promovì la spezialisaziun artisanala. Da questas innovaziuns tecnologicas e vieutas economicas èn er resultadas midadas entaifer la societad: per l’ina èn stirpas che vivevan en pitschens territoris sa colliadas pli ferm a culturas surregiunalas; per l’autra è er la structura sociala dals singuls abitadis sa sviluppada a furmas pli ierarchicas.
Il temp da bronz tempriv cumenza vers la fin dal terz millenni ed è sa sviluppà da la Cultura da cups en furma da zains resp. da la Cheramica da cordas tardiva. En la fasa pli veglia (2200 a.C. fin 2000 a.C.) èn anc da chattar relaziuns culturalas cumparegliablas a quellas da la fin dal temp neolitic. Las armas ed utensils ‹da bronz› èn a l’entschatta per ina buna part anc d’arom u da legas d’arom cun auters metals (sco antimon u arsen) che mussan caracteristicas cumparegliablas a quellas dal bronz. La vieuta a l’utilisaziun dal bronz n’è en quest senn betg da vesair sco ina ruptura profunda ch’avess midà d’in mument a l’auter las relaziuns da viver, mabain sa lascha plitost caracterisar sco ina seria d’innovaziuns.
Temp tempriv grec
En il decurs dal terz millenni a.C. èn pliras colonias sin l’insla Creta sa sviluppadas ad impurtants centers d’artisanat e commerzi. La Cultura minoica che dueva sa sviluppar qua furma l’emprima cultura auta da l’Europa insumma. Entaifer questa cultura è sa fatga valair ina classa sociala che dominava ils affars economics e ch’ha surpiglià cun il temp la pussanza politica sviluppond tratgs monarchics. Il segn caracteristic da quest svilup ha furmà la cultura da palaz minoica che dueva bainbaud er sa derasar sin la terra franca. Là cumenza il temp da bronz cun la perioda helladica resp. cun la Cultura da las Cicladas en il sid da la Mar Egeica. L’irradiaziun da la cultura da palaz minoica ha manà en il pajais d’origin a la furmaziun da centers da pussanza, tranter ils quals Micene dueva sa distinguer spezialmain. La Cultura micena è segnada en il temp da bronz tardiv da la dinastia da fossas da chava.
Survista
En l’Europa dal Nord ed en la Scandinavia vegn il temp correspundent numnà temp da bronz nordic. Pervi da la derasaziun successiva da l’elavuraziun dal bronz cumenza quella in pau pli tard (enturn ca. 1800 a.C.). Surtut l’ambra è sa sviluppada ad in impurtant bain d’export che vegniva perquai er numnà l’‹aur dal nord›. Ils objects da metal dal circul nordic tutgan tar ils pli bels products dal temp da bronz ch’èn sa mantegnids fin oz. En furma da cliniez è il bronz stà en diever qua pli ditg, per part fin la midada dal temp.
Abitadis
Tipic per il temp da bronz èn abitadis averts da differenta grondezza (dal bain singul a vitgets da fin a 30 chasas). En media abitavan ca. 50–80 persunas en ina tala culegna. Damai che famiglias grondas furmavan la regla, correspundeva quest dumber a ca. 5–8 famiglias. Daspera hai dentant er dà ils emprims abitadis fortifitgads. Questas ‹fortezzas› furman il pli savens in’unitad d’abitar ensemen cun ils abitadis averts. Probablamain sa tractavi pia da la sedia dals manaders privilegiads. In svilup particular furman ils vitgs da palissadas ch’èn vegnids erigids surtut il 16avel ed il 11avel–9avel tschientaner a.C. als lais da las Prealps.
Structura sociala
La differenziaziun sociala ch’è sa fatga valair en il decurs dal temp da bronz sa mussa surtut en ils rituals da sepultura (p.ex. fossa da prinzi da Leubingen). En la fasa tardiva da la Cultura d’Aunjetitz cumpara la societad en ina furma ch’è cleramain ierarchisada. Ins suppona ch’igl haja gì lieu a l’entschatta dal temp da bronz tempriv ina vieuta da simplas structuras da chaus da la stirpa a posiziuns da cumond ertavlas. Questas persunas decisivas controllavan tant las resursas sco er las raits da commerzi e da communicaziun.
Differenzas regiunals durant il temp da bronz
Cuntrari a las culturas da bronz europeicas han quellas en l’Asia Anteriura gia sviluppà emprimas scrittiras. Exempels furman las ieroglifas en l’Egipta, la scrittira a cugn en l’Orient Anteriur e la scrittira lineara B da la Cultura micenica. Quai lubescha da cumplettar, curreger e valitar per l’emprima giada ils chats archeologics cun agid da funtaunas scrittas. En la scienza remplazzan ils nums dals regents e da las dinastias ch’èn cuntegnids en questas funtaunas successivamain il term ‹temp da bronz› sco med da classificaziun cronologic.
Palestina
Enturn 2000 a.C. cumenza alura il temp da bronz mesaun, il qual po valair sco temp da fluriziun. A l’entschatta da questa perioda viveva la populaziun a moda nomadica. A partir da 1800 a.C. han ins lura danovamain erigì abitadis urbans. Il commerzi cun l’Egipta fluriva. A Jericho han ins chattà numerusas fossas bain mantegnidas, las qualas cuntegnan surtut objects en lain sco mobiglias u cuppas. Dad auters lieus è sa mantegnì cliniez dad aur; e chats dad armas da bronz cumprovan ch’i vegniva uss er producì bronz per propi.
Asia Centrala
Da ca. 2200 fin 1700 a.C. ha existì en il Desert dal Karakum (en il Turkmenistan ed Afghanistan dad oz) la Cultura dad Oxus u d’oasas. Ils chats correspundents sa distinguan tras ina vaschlaria d’aut nivel ed in’elavuraziun da metal avanzada. Ins ha erigì edifizis monumentals; plinavant è er cumprovada la sauaziun. Anc pli baud ch’en China (a partir da ca. 2300 a.C.) para d’esser sa sviluppada qua ina scrittira. Ils motivs per il declin da la Cultura dad Oxus n’èn anc betg enconuschents.
Temp da bronz tempriv
La pli impurtanta gruppa dal temp da bronz tempriv furma la Cultura d’Aunjetitz. Quella cumpara tant en la Germania Centrala sco er en la Boemia, en la Moravia, en l’Austria Bassa (al nord dal Danubi), en il sidvest da la Slovachia ed en la Pologna dal Vest. Chats extraordinaris da questa cultura furman ils crests-fossa da Leubingen e Helmsdorf ch’èn enconuschents sco fossas da prinzis.
America
La sutdivisiun da las epocas preistoricas tenor il material che vegniva elavurà primarmain n’è betg usitada per il continent american. Tuttina pon ins attribuir intginas culturas dal temp avant l’arrivada da Columbus ad in tschert ‹temp da bronz›. Per exempel èsi cumprovà che la Cultura Chimú (ca. 1270 fin 1470 s.C.) ha elavurà bronz avant ch’ella è ida si en l’Imperi dals Incas. La cultura precedenta, la Mochica u Moche (emprim fin 7avel tschientaner), ha elavurà arom ed ina lega dad aur numnada tumbago. Er la Cultura dal Mississipi (ca. 900–1600) sa lascha attribuir ad in chalcolithicum tempriv.
Palestina
En la Palestina cumenza il temp da bronz ca. 3300 a.C. Gia en il temp d’arom precedent era sa sviluppada qua in’elavuraziun da metal sin in fitg aut standard tecnic (en spezial en la regiun da Nachal Mischmar). Il temp da bronz palestinais è segnà da la fundaziun da citads-stadis. La Palestina giascheva da quel temp tranter trais culturas autas (Egipta, Siria e Mesopotamia) ed è vegnida influenzada fermamain da quellas.
Survista
miniatura|200px|Rudella da tschiel da Nebra (Saxonia-Anhalt) Il temp da bronz ha cuntanschì pir tard l’Europa Centrala (ca. 2200 a.C.) e l’Europa dal Nord. Per il temp da bronz da l’Europa Centrala èn cumprovads contacts da commerzi cun l’Europa dal Nord (ambra) ed en la regiun da l’Egeis. Sco cumprova per ils vasts contacts commerzials valan tranter auter ils dissegns sin grip a Carschenna a la via da sauma tras la Viamala. A basa da las differentas furmas da sepultura vegn il temp da bronz dividì en l’Europa Centrala en il temp da la Cultura da tiembel (u da crests-fossa) ed en la Cultura da santeris cun urnas. Il pli impurtant chat dal temp da bronz en l’Europa Centrala furma la Rudella da tschiel da Nebra (Saxonia-Anhalt). In object d’art specific da quel temp furman plinavant ils chapels dad aur.
Abitadis
Chasas erigidas be da crap n’èn betg enconuschentas en l’Europa Centrala; percunter èn tschertas chasas gia vegnidas erigidas sin in fundament da crappa. La chasa d’abitar vegniva accumpagnada da chasas chavadas en in foss che servivan ad intents economics e da conservaziun. Vers la fin dal temp da bronz cumpara en la Baviera dal Sid ina nova furma d’abitadi, numnadamain il bain singul fortifitgà. Quel po valair sco precursur dals bains signurils dal temp da fier.
Vestgadira ed armas
En l’Europa dal Nord – nua ch’ils morts vegnivan sepulids en vaschels fatgs da bists da planta – èn sa mantegnids divers tocs da vestgadira che permettan da reconstruir la cumparsa dal temp da bronz. Medemamain èn ils stilets vegnids fabritgads uss pli e pli da bronz (e betg sco en il temp neolitic da silex); quai ha er pussibilità da fabritgar spadas pli grondas.
Temp da bronz tardiv
En la Cultura da santeris cun urnas vegnivan ils morts brischads sin il stgandler. Silsuenter vegnivan las restanzas dad ossa e la tschendra mess en urnas che vegnivan sepulidas en la terra. Damai ch’er autras culturas brischavan da quel temp lur morts e faschevan diever dad urnas, vegn la Cultura da santeris cun urnas definida supplementarmain sur atgnadads en l’elavuraziun da bronz e sur las furmas tipicas dals chats da cheramicas.
Survista
La ‹chadaina metallurgica› ch’era necessaria per producir il bronz ha effectuà midadas fundamentalas entaifer la structura sociala; questas pon valair sco tratg communabel da tut las culturas dal temp da bronz en il territori pertutgà. En rom da la controlla da las resursas (access als metals, metallurgia, vias da communicaziun e da commerzi) è sa sviluppada ina classa superiura (ch’ins vesa per exempel bain en la Cultura minoica); quest svilup è probablamain stà collià cun ina differenziaziun sociala ed ha manà a posiziuns da manader ereditaras. Il bronz ha pussibilità d’accumular per l’emprima giada ritgezzas en ina furma che sa laschava transportar bain. Barras da bronz han ins alura er duvrà sco med da pajament. Il svilup d’abitadis fortifitgads fitg ferm e l’invenziun da la spada vegnan savens valitads sco indizis per in augment dals conflicts guerrils resp. dals assagls da rapinament.
Animals
Caracteristicas dals Metazoa
thumb|240px|A la fin dal precambrium (spirala superiura) hai dà ina veritabla explosiun da las spezias entaifer il reginavel dals animals Savens vegn Animalia duvrà sco sinonim per Metazoa. Ils Choanoflagellata d’ina u da paucas cellas na vegnan alura betg considerads sco animals per propi, mabain sco gruppa-sora dals Animalia.
Temp da bronz
Vita da mintgadi dal temp da bronz en l’Europa Centrala
miniatura|160px|Vestgadira da l’um da Trindhøj (Danemarc)
Temp da bronz mesaun
Sper la Cultura da crests-fossa en il senn pli stretg dal pled, che cumpiglia las cuntradas tranter il cunfin nord da las Alps ed il sid da las Muntognas Mesaunas, è sa furmada en il territori da l’anteriura Cultura d’Aunjetitz la Cultura da Lausitz. Pli vers nord (Germania dal Nord e Scandinavia dal Sid) han ils umans dal temp da bronz nordic cumenzà a medem temp a sepulir lur morts sut crests-fossa, per regla cun agiuntar objects da fossa.
Fabricaziun da chars e commerzi
En il temp da bronz n’existivan anc nagins daners; barras da bronz e d’arom figuravan perquai betg mo sco martganzia, mabain er sco med da pajament.
Palestina
Durant il temp da bronz tempriv (ca. 3300–2000 a.C.) èn blers vitgs vegnids abandunads a favur da novs abitads ch’avevan in caracter urban. Blers dad els eran fortifitgads fitg ferm, quai che lascha sminar temps guerrils. La vaschlaria aveva gia cuntanschì in aut stan tecnic; la cheramica era per part ornada cun maletgs. Objects en metal èn sa mantegnids be paucs da questa perioda, ma els laschan percorscher bunas enconuschientschas da la tecnica da liaments (cumbain ch’i na vegniva betg anc agiuntà da quel temp zin a l’arom). Ils morts vegnivan sepulids en fossas communablas stgalpradas directamain en il grip. Ins suppona ch’il pajais era organisà en furma d’in stadi-citad. Igl èn vegnidas a la glisch numerusas cumprovas d’in commerzi fitg vast. Dal temp tranter 2400 e 2000 a.C. datti fitg paucs chats archeologics en la Palestina.
Asia dal Sid e dal Sidost
La China dal temp da bronz stat sut l’ensaina da las dinastias Xia (ca. 2200 a.C.–1800 a.C.) e Shang (ca. 1570–1066 a.C., era numnada Yin) ch’elavuravan medemamain bronz. Qua è er sa sviluppada da quel temp – ed independentamain dal Proxim Orient – in’atgna scrittira.
Art e cultura
Ina particularitad da la cultura dal temp da bronz furman ils chapels dad aur. Sa mantegnidas èn be las tolas dad aur finas; oriundamain eran quellas probablamain vegnidas surtratgas sin material organic. Igl existan be quatter exemplars, ils quals èn vegnids chattads en differentas parts da la Germania (Berlin – ma oriund da la Germania dal Sid –, Schifferstadt, Ezelsdorf-Buch) ed en Frantscha (Avanton). Quests chapels d’ina autezza tranter 30 e 90 cm valan sco ensainas d’in cult dal sulegl ed avevan probablamain er ina funcziun chalendarica. Ils exemplars avant maun derivan da ca. 1400–1300 a.C. e da ca. 1000–800 a.C.
Asia dal Sid e dal Sidost
En l’India è sa sviluppada la Cultura da l’Indus u Civilisaziun da l’Indus (er numnada tenor in dals lieus da chat principals en il Punjab, Pakistan, Harappa u Cultura da Harappa). I sa tracta d’ina civilisaziun antica ch’è sa furmada tranter 2800 a.C. e 1800 a.C. per lung dal flum Indus en il nordvest dal subcontinent indic.
Cipra
Sco ch’i para ha il temp da bronz tempriv chaschunà vieutas politicas pli grondas sin l’insla. Ils lieus da chat archeologics da quel temp giaschan surtut en il nord da l’insla; eventualmain hai er dà immigraziuns nà da l’Anatolia. Abitadis èn vegnids a la glisch be paucs; la perioda è surtut enconuschenta tras chats da fossas.
Sutdivisiun cronologica
En l’Europa Centrala vegn il temp da bronz per regla sutdividì en las suandantas epocas:
Chaval
Cumparsa exteriura
Daspera datti er chavals da mesa razza. Tar quels sa tracti da cruschadas tranter chavals da razza ed autras razzas. In genitur e tras quai 50 % dal genom sto esser stà in chaval da razza arab. Descendents da dus chavals da mesa razza n’adempleschan betg pli quest criteri.
Temp da bronz
Survista
miniatura|160px|Furn da luar da la Cultura minoica L’‹invenziun› dal bronz croda en il terz millenni a.C. Gia en il temp neolitic eran ils umans per part buns d’elavurar metals, però be tals che cumparan a moda pli u main pura gia en la natira sco aur, argient u arom. Tut tenor regiun vegn il temp da transiziun vers l’elavuraziun da bronz perquai er numnà temp d’arom (latin: chalcolithicum). Il bronz sez è in liament metallic che consista per 90 % d’arom e per 10 % da zin; cumpareglià cun l’arom è il bronz bler pli dir.
Cipra
A partir dal temp da bronz mesaun (ca. 1900–1650 a.C.) sa laschan cumprovar vasts contacts tar autras costas da la Mar Mediterrana. Uschia vegn la Cipra per exempel er menziunada en texts da scrittira a cugn (sut il num Alaschia). La fin da questa perioda è stada segnada dad acts guerrils. Ins ha chattà bleras armas ed ils abitadis da quel temp èn fortifitgads fermamain. Sco ch’i para stattan questas tensiuns en connex cun disturbis politics en la Siria ed en l’Asia Minura. Percunter è il commerzi cun l’Egipta e la Palestina creschì fermamain. L’insla è daventada exportadra d’arom e da pitschnas buttiglias che cuntegnevan eventualmain pomadas luxuriusas. Durant il temp da bronz tardiv (ca. 1650–1050 a.C.) èn vegnidas construidas citads ed introducida la scrittira.
Sin l’insla Cipra è il temp da bronz sa sviluppà enturn il 2600 a.C. d’ina perioda dal temp d’arom (il qual ha cumenzà ca. 3900 a.C.). La Cipra posseda gronds giaschaments d’arom ed era perquai da gronda muntada entaifer il commerzi internaziunal. (Il num latin cuprum per ‹arom› è vegnì deducì dad aes cyprium, ‹metal da la Cipra›; da cuprum deriva er il term tudestg Kupfer.)
Temp da bronz tempriv
En la proxima fasa, che fa gia part dal temp da bronz mesaun, vegnan las societads dal temp tempriv remplazzadas a partir da ca. 1650 a.C. da gruppas da cultura ch’èn structuradas cumplettamain auter. Questas differenzas sa mussan en lur moda da sepultura, ma er areguard la moda da deponer ils objects da bronz (chats da refugi resp. chats da deposit).
Survista
La derasaziun ineguala dals giaschaments da metal – surtut dal zin ch’è fitg rar – ha manà ad ina rait da commerzi ‹globala›. Sper la distribuziun da raubas ha quella er gidà a derasar ideas culturalas. Il chat d’in bastiment da commerzi dal temp da bronz tardiv (Bastiment da Uluburun) cumprova a moda impressiunanta co che rauba fitg multifara vegniva martgadada sur lungas distanzas.
Oceania
En l’Australia ed Oceania n’era sa sviluppada nagina cultura ch’elavurava metal avant l’arrivada dals Europeans (en il 16avel e 17avel tschientaner).
Arabia dal Sid
Enfin ca. 3200 a.C. para d’avair existì en l’Arabia dal Sid ina moda da viver nomada. Silsuenter cumparan emprims abitadis stabels, la cheramica e la cultivaziun dad ers. Ins po distinguer differentas culturas localas cun abitadis ch’avevan per part ina grondezza da pliras hectaras. Cur ch’il bronz è vegnì introducì è grev da dir, l’arom u liaments d’arom èn cumprovads cun segirtad a partir da ca. 2500 a.C. Ins suppona che la tecnologia da metal saja vegnida importada da la Palestina. Il temp da fier cumenza qua enturn 1000 a.C., dal temp ch’è sa sviluppada l’emprima cultura auta.
Animals
Relaziuns filogeneticas tranter las spezias
thumb|280px|Represchentaziun filogenetica da las relaziuns da parentella entaifer ils Metazoa Tradiziunalmain vegniva il reginavel dals animals sutdividì en tscheps (tranter 27 e 36). Oz desistan ils biologs per part da far ina stricta divisiun en bists sco gruppas principalas. Il sistem cladistic (dal grec vegl klados = rom) dal biolog Willi Hennig (1913–1976) represchenta la fauna en furma d’ina planta che sa sroma adina pli fitg. Questa visualisaziun na focusescha main sin il ‹resultat› apparent da l’evoluziun, vul dir sin il status actual, mabain tegna pli ferm quint dal svilup evolutiv e da las relaziuns da parentella tranter las singulas spezias, pia da la filogenesa. En ina tala visualisaziun sa musa era che spezias apparentamain ‹superiuras› pon esser pli veglias, entant che autras, apparentamain inferiuras, èn sa sviluppadas pli tard.
Temp da bronz
Fabricaziun da chars e commerzi
Chars cun rodas a rudella eran gia vegnids inventads en il temp neolitic. Ils fabritgants da chars dal temp da bronz en l’Europa Centrala han però sviluppà innovaziuns tecnicas sco chars manischabels u rodas cun fis. Er il commerzi a distanza è sa sviluppà vinavant. Per pudair transportar ils metals da lur lieu d’explotaziun (p.ex. arom da la Cipra u zin da la Britannia) èn la construcziun da navs e la navigaziun daventadas adina pli impurtantas.
In sguard a las ulteriuras culturas mundialas dal temp da bronz
miniatura|160px|Vasa ceremoniala da la Cultura da Harappa (Pakistan)
America
Enconuschentas culturas americanas sco ils Maya, Toltecs ed Aztecs n’han mai cuntanschì ina vasta elavuraziun d’objects da diever da metal. L’excepziun furman objects da cult, ils quals eran però per ordinari fatgs da metals prezius relativamain purs. Utensils per il diever da mintgadi eran percunter fatgs per gronda part da material organic e/u da crap.
Temp da bronz mesaun
miniatura|200px|Crest-fossa dal temp da bronz (Baviera) Gia vers la fin dal temp da bronz tempriv sa fa valair en tschertas regiuns ina midada da la sepultura en simplas fossas planivas als crests-fossa. A l’entschatta dal temp da bronz mesaun (ca. 1600 a.C.) è questa nova furma da sepulir sa messa tras en general. Per quel motiv vegnan las differentas gruppas regiunalas da quel temp er numnadas Cultura da crests-fossa (u Cultura da tiembels); ses intschess tanscha da la Frantscha da l’Ost enfin en l’Ungaria.
Temp tempriv grec
En il vest da l’Asia Minura vegn il temp da bronz tempriv attribuì a la fasa Troja I (ca. 2800 a.C.).
Pel
La pel sco organ da contact ed organ sensitiv
thumb|220px|Palpar ina surfatscha da betun La pel furma la part visibla dal corp uman. Sco tala ademplescha ella in’entira retscha da funcziuns communicativas. Per recepir stimuls (sensibilitad da la surfatscha) è la pel munida cun differents tips da recepturs:
Pel cun lingias papillaras
thumb|280px|Pel cun lingias papillaras (a sanestra) e pel pailusa (a dretga) Quest tip da pel cumpara vi da la detta, vi da la vart dadens dals mauns e vi da la planta-pe. L’epidermis mussa qua finas lingias papillaras; quellas derivan da quai che las papillas da la pel-tgirom s’ordineschan en retschas longitudinalas. Sut mintga lingia da la pel sa chattan mintgamai duas retschas da corps papillars. Las lingias papillaras furman in muster individual che sa cumpona da diversas figuras geometricas (turnigls, artgs, bindels, bindels dubels). La dactiloscopia (identificaziun da las improntas dal det) fa diever da quests musters en la tecnologia criminala sco ina furma da datas biometricas. Cun excepziun da glondas da suaditsch na cuntegna la pel cun lingias papillaras nagins appendixs da la pel.
Temp da bronz
Differenzas regiunals durant il temp da bronz
L’Asia Anteriura vala sco punct da partenza per il svilup da la tecnologia da bronz europeica. Da questa regiun è il nov material ed er la savida davart si’elavuraziun vegnida derasada pass per pass. En la Palestina sa lascha l’elavuraziun da bronz gia cumprovar per 3300 a.C., en l’Egipta ca. 2700 a.C., en l’Europa Centrala vers 2200 a.C. ed en l’Europa dal Nord enturn 1800 a.C. Il temp da bronz furma uschia in process da svilup che s’extenda en il spazi entaifer intervals che sa laschan distinguer relativamain cler sin l’axa cronologica (ins discurra perquai d’ina cronologia relativa). Da quai resulta in grond dumber da culturas archeologicas en ina sutdivisiun ch’è liada a la regiun. Per regla vegn l’epoca dividida en in temp da bronz tempriv, mesaun e tardiv. La dataziun absoluta da l’epoca e sia sutdivisiun varieschan da regiun a regiun tenor il process da derasaziun da l’elavuraziun dal bronz.