cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antigone
Antigone (grec vegl Αντιγόνη) è ina figura da la mitologia greca. Ella era la figlia dad Edipus e Iocaste. En sia furma classica è il mitus enconuschent surtut tras la tragedia da Sofocles ch’è probablamain vegnida preschentada l’emprima giada l’onn 442 a.C. Dasperas datti er autras funtaunas che sa differenzieschan per part da Sofocles. Il mitus d’Antigone tutga tar il Ciclus da Teba che furma sper il Ciclus da Troja in dals dus gronds ciclus mitics da l’antica greca.
La famiglia dad Antigone
Antigone nascha da la lètg incestuusa dad Edipus e da sia mamma Iocaste. Confurm a la profezia aveva Edipus mazzà ses bab e maridà sia mamma. Suenter avair realisà il succedì, chava Edipus or a sasez ils egls e va en l’exil a Colonos sper Athen. Antigone accumpogna il bab tschorv. Cur che l’aug Creon vul rapinar Antigone, vegn l’erox Teseus en agid ad ella. Suenter la mort dad Edipus returna Antigone a Teba per impedir il duel ch’era vegnì profetisà tranter ses dus frars.
Suenter che Edipus era ì en exil avevan ses dus figls Polineices ed Eteocles exequì communablamain la pussanza a Teba. Ma pli tard stgatscha Polineices Eteocles. Eteocles sa retira ad Argos, furma là in’armada ed attatga las set portas da Teba. Davant sis portas da la citad gudogna Eteocles las battaglias; ma davant la settavla porta capita quai che Antigone vuleva evitar: ils dus frar sa duelleschan e mazzan in l’auter.
Il destin dad Antigone
Creon, il nov retg da Teba, relascha sin quai in scumond da sepulir Polineices, perquai ch’el duaja avair tradì la patria. Tgi ch’emprovia tuttina da sutterrar el, vegnia sentenzià a la mort. Ma Antigone tschenta l’atgna conscienza sur la lescha terrestra e crai da stuair obedir als dieus pli fitg ch’als umans. Perquai cumenz’ella cun ils rituals da sepultura prescrits dals dieus. Er sia sora Ismene na vegn betg da persvader ella, da betg far quai.
Cun il funeral simbolic pussibilitescha Antigone bain a ses frar d’entrar en il Hades. Ma ella vegn traplada d’in guardian e manada avant Creon. Antigone defenda si’ovra e sa mussa pronta da prender sin sasezza las consequenzas. Er l’agid da sia sora Ismene, che vul far crair Creon d’er esser stada involvida en il succedì, n’accepta Antigone betg.
Creon sentenziescha a la mort Antigone. Ella duai vegnir sutterrada viva, e quai schebain ch’ella è la spusa futura da ses figl Haimon. Antigone survegn bain avunda nutriment per pudair s’enriclar; ed er Haimon prenda partida per ella, ma vegn refusà da ses bab. Pir suenter ch’il profet Teiresias ha annunzià a Creon in mortori en l’atgna famiglia, sa mussa quel pront da dar suenter. Ma igl è gia memia tard: Antigone, serrada en ina praschun sutterrana, sa suicidescha per prevegnir a la mort da la fom. Ed era Haimon, udind da la fin tragica da sia marusa, suonda ella senza che ses bab vegnia d’impedir quai.
Istorgia da l'astronomia
L’astronomia (grec ἀστρονομία astronomía: ‹observaziun da las stailas›, da ἄστρον ástron ‹staila› e νόμος nómos ‹lescha›) è la scienza da las stailas. Ella examinescha cun metodas scientificas las caracteristicas dals objects ch’èn da chattar en l’univers. L’istorgia da l’astronomia mussa co che las enconuschientschas davart quests objects èn sa midadas en il decurs dal temp.
Astronomia arcaica
Nossa savida davart l’astronomia arcaica, vul dir davart cults da stailas, sa restrenscha sin enconuschientschas archeologicas. Gia en la tauna da Lascaux, in dals pli vegls monuments culturals da l’homo sapiens, è da chattar ina pictura da las Plejadas. Er la Rudella da stailas da Nebra – uschia suppon ins – mussia la medema rotscha da stailas. Il lieu dal cult preistoric il pli impressiunant en Europa è bain Stonehenge. Davart ils cults pratitgads là na san ins nagut, ma l’orientaziun geografica dal monument è evidentamain da natira astronomica. Enconuschientschas cumparegliablas sa laschan gudagnar da monuments da cult da tuttas epocas sin l’entir mund.
Astronomia antica
Gia las pli veglias scrittiras grecas laschan percorscher l’immens svilup che l’astronomia dueva far en questa cultura. Uschia descrivan tant Homer sco Hesiod fenomens astronomics. Lur scrittiras na mussan dentant betg anc ina savida profunda da l’astronomia. Per exempel descrivan domadus la staila da la damaun e la staila da la saira sco objects differents – schebain che domadus èn en vardad nagut auter che la Venus. Er ils segns zodiacs dad oz descriva Homer be parzialmain. Ina chapientscha in pau pli profunda da fenomens da la natira laschan ils filosofs presocratics percorscher. Tranter auter han els sviluppà metodas adina pli exactas da mesirar il temp, sco p.ex. uras da sulegl. La basa da questas invenziuns han els probablamain surprendì da la cultura da Babilon.
La cultura greca dal temp classic è stada l’emprima epoca a pratitgar l’astronomia senza intents cultics u astrologics, pia be per motivs da savida. Enconuschenta è p.ex. la mesiraziun detg exacta dal diameter da la Terra tras Eratostenes enturn 220 a.C. El aveva laschà mesirar il medem di da mezdi la lunghezza da la sumbriva dal sulegl ad Alexandria e Syene. La differenza constatada aveva el attribuì correctamain a differents grads da latituda d’ina culla. Main enconuschenta è l’emprova d’Aristarch da Samos da mesirar la distanza da la Terra tar il sulegl en relaziun tar la glina. Pervia da mesiraziuns memia pauc exactas aveva el bain eruì ina distanza ch’era per il factur 20 memia curta; metodicamain aveva el dentant lavurà dal tuttafatg correct.
Hipparchos da Nicäa ha sviluppà ils instruments astronomics ch’èn restads en diever enfin tar l’invenziun dal perspectiv, pia bunamain duamilli onns. L’ovra da Ptolemeus enturn 150 s.C. furma la finala il punct culminant e la finiziun da l’astronomia antica. El ha sviluppà il maletg dal mund ptolemeic ed edì l’Almagest, in’ovra da standard da l’astronomia ch’è restada en diever enfin ditg suenter la renaschientscha. Auter ch’ils Grecs na s’interessavan ils Romans betg uschè fitg per l’astronomia. Quella aveva per els en emprima lingia ina muntada astrologica, ma er là preferivan els autras furmas che la profezia cun agid da las stailas.
Astronomia araba
Suenter che l’astronomia era sa durmentada in pau durant l’Imperi roman, ha l’expansiun islamica dà a questa scienza nova vita. La conquista d’Alexandria cun sia biblioteca fitg ritga ed influenzas da l’India han stimulà ils scienziads islams. Las prestaziuns arabas cumpiglian observaziuns dal tschiel fitg exactas – er per motivs astrologics –, e catalogs da stailas dals quals ina buna part dals nums dad oz deriva. Ma senza telescops n’èsi betg stà pussaivel als astronoms arabs da cumplettar la savida antica a moda fitg vasta. Uschia è il maletg dal mund geocentric restà vinavant incontestà. Las constataziuns fatgas per l’astronomia araba valan per gronda part er per l’astronomia chinaisa da quel temp. Or da l’optica dad oz è la prestaziun la pli impurtanta dals astronoms arabs d’avair translatà e dà vinavant las lavurs anticas che vegnivan negligidas en la cultura europeica dal temp medieval.
Astronomia da la renaschientscha
L’astronomia europeica cumenza a renascher enturn 1500 cun Nicolaus Copernicus. Suenter observaziuns da la relaziun tranter la glina e las stailas ha el cumenzà ad avair dubis davart il maletg dal mund geocentric. Uschia ha el sviluppà ses maletg heliocentric ch’el ha preschentà l’onn 1543 en ses cudesch De Revolutionibus Orbium Coelestium.
Tycho Braha ha observà l’onn 1572 ina «nova staila» ch’el descriva sco ina «miracla mai vesida dapi l’entschatta dal mund». Bain avevan ils Chinais gia descrit l’onn 1054 ina tala supernova, ma senza che l’Europa avess gì enconuschientscha da quai. Brahe ha er sviluppà apparaturas che han pussibilità observaziuns fitg exactas. Grazia a sias mesiraziuns fitg precisas da las posiziuns dals planets ha Johannes Kepler pudì scuvrir las leschas dals moviments dals planets.
La vieuta decisiva en l’astronomia ha la finala l’invenziun dal perspectiv manà natiers vers l’entschatta dal 17avel tschientaner. Cun agid dal perspectiv ha Galileo Galilei scuvert las quatter glinas interiuras dal Jupiter e las fasas da la Venus. Tras quai è il maletg dal mund geocentric collabà definitivamain. La dispita tranter la baselgia e Galileo è bain ida a fin en favur da l’inquisiziun; ma questa victoria dubiusa ha chaschunà en il medem mument ina relaziun disturbada tranter la baselgia e las scienzas natiralas che sa fa valair enfin oz.
Astronomia dal temp modern
En il decurs dals proxims decennis han ils astronoms megliurà lur telescops e descrit ils planets a moda adina pli exacta. Christiaan Huygens ha scuvert sco emprim la vaira natira dals rintgs da Saturn. Edmond Halley ha preditg correctamain il return dal comet Halley l’onn 1758, n’ha dentant betg pli pudì daventar sez perditga da quest eveniment.
L’onn 1781 ha Wilhelm Herschel scuvert in nov planet ch’ins ha pli tard numnà Uranus. Sistems da stailas dublas, colliadas fisicamain ina cun l’autra, han manà a speculaziuns davart sistems planetars che pudessan girar enturn autras stailas. A medem temp cumenza la spectroscopia che dueva manar da l’astronomia a l’astrofisica. A basa da la spectroscopia ha Herschel scuvert l’onn 1801 ils radis infracotschens che han mussà ch’il spectrum da la glisch na sa restrenscha betg sin la part visibla per l’egl da l’uman. Cun agid da questas enconuschientschas han ins cumenzà a parter ils objects dal tschiel en classas ch’ins ha pli tard pudì attribuir a tratgs fisicals cuminaivels.
Sco proxim pass ha la fotografia remplazzà tranter 1850 e 1900 l’egl sco instrument d’observaziun. Tras quai n’èn las observaziuns betg mo daventadas pli objectivas; la pussaivladad d’exponer objects durant pliras uras a la glisch ha er pussibilità observaziuns bler pli detagliadas.
La vieuta definitiva a l’astrofisica moderna marcheschan duas scuvertas: d’ina vart la proposta d’Arthur Eddington che la fusiun nucleara pudess esser la funtauna d’energia da las stailas (1920); da l’autra vart l’idea d’in univers en expansiun cuntinuanta, formulada d’Edwin Hubble suenter avair cumpareglià la distanza e la spertadad da galaxias en relaziun tar la Terra (1929).
Balena blaua
La balena blaua (Balaenoptera musculus) appartegna a la famiglia da las    balenas rubagliadas (Balaenopteridae), pia a la subordinaziun da las balenas cun fol (Mysticeti), al urden da las balenas (Cetacea) ed a la classa dals mammals (Mammalia). Cun ina lunghezza da passa 30 meters ed in pais da circa 170 tonnas è la balena blaua il pli grond animal che ha vivì e che viva anc adina sin nossa terra.
Anatomia
Il corp da la balena blaua ha ina fuorma fitg agila ed idrodinamica. Ella ha ina    colur blau-grischa e sin tut il corp flatgs pli clars. Tar animals che han vivì pli ditg en auas polaras, sa la vart dal venter che è pli clara, era esser colurada melnenta. Balenas cun questa coluraziun vegnan numnadas venter da zulper. La nudaglia dorsala ha in' autezza maximala da 45 cm. En cumparegliaziun è quai fitg pitschen. Ella as rechatta sin il davos quart dal corp dal animal. La nudaglia davos è fitg largia ed en la mesadad hai ina crenna. Las nudaglias dal pèz Flipper èn percunter d'in blau sblatg e satiglias. Ellas han ina lunghezza che correspunda circa a 14 pertschient da la lunghezza totala da l'animal.
Il chau da la balena blaua è, en confrunt cun autras balenas rubagliadas, fitg lartg cun ina gniffa platta. Dal piz dal gnif fin tar la fora per suflar sa tira ina glista; la fora per suflar (suffel) consista da duas foras da nas circumdas dad ina paraid pulpusa. Vi da differents lieus dal chau ins chatta chavels, surtut vi dal mintun e dad omaduas varts da la missella sut. En bucca ha la balena blaua sin mintga vart 300 fin 400 plattas da corn nairas che han ina lunghezza da 50 fin 100 centimeters. Ellas possedan franzlas fich grossas tipicas per questa spezia. Da la vart sut sa tiran 50 fin 90, tenor autras funtaunas fin 120 , faudas dal venter las qualas tanschan da la bucca enfin tar l'umbli. Questas faudas èn il segn caracteristic da la balena rubegliada e pussibilteschan ina extensiun da la bucca tar la ingestiun. 1966 è la "balena blaua nanina" (B. m. brevicauda) vegnida descritta sco sutspezia da la balena blaua. Ella duai cuntanscher ina lunghezza maximala da 24 meters, perquai che la part dal corp davos la nudaglia dorsala è pli curta. Era las plattas da corn èn pli pitschnas. Intgins zoologs mettan dentant en dubi la validitad da questa sutspezia e numnan quests exemplars animals giuvens malgrà lur quantitad augmentada da spinals da la cua.
Cariotip
I dat differentas inquisiziuns pertutgant las retschertgas davart il dumber da cromosoms da la balena blaua. L'onn 1955 è vegnì eruì vi da tessì da reproducziun conservà, che balenas blauas possedan 2n = 48 (pia duas garnituras da cromosoms cun mintgamai 24). L'onn 1974 han ins lura fatg talas retschertgas era vi dad autras balenas, tranter auter la balena cumina    Finnwal e la balena grischa Grauwal. Cun 2n = 44 cromosoms correspundan els era als cromosoms da la balena blaua.
ADN (DNA)
Ils resultats da retschertgas vi dal ADN mitochondral han mussà, che la balena cumina e la balena blaua san generar ibrids, schebain che ils roms genealogics dad omaduas razzas èn separads dapi tschintg milliuns dad onns. Ibrids feminins pon perfin esser fritgaivels. Las analogias en il cariotip gidan a reducir l'incumpatibilitad tar la Meiosa e dad augmentar cun quai la probabilitad da fertilitad.
Derasaziun e spazi vital
Sco abitanta da l' auta mar sa mova la balena blaua be darar en la vischinanza da la costa. En las auas polaras suonda ella però al glatsch tschessond vi dal qual vivan ils giombers da cril. Pervia da quai capiti adina puspè che las balenas restan circumdadas en il glatsch suenter ina midada da l'aura nunspetgada. Quai vegn rapportà regularmain surtut or dal Current da Sankt Lorenz en Canada.
La balena blaua nanina chatt'ins oravant tut sin l'emisfera sid ed en il nord dal ozean indic. Ina gronda gruppa viva duraivlamain en la subantarctica, ulteriuras gruppas èn vegnidas vesidas en vicinanza dal Chile e tar las Kerguelas.
Alimentaziun
Ils mais da stad tragutta la balena blaua probablamain 40 milliuns pitschens giomberets al di cun ina paisa totala da 3,5 tonnas. Già mo sia part dal magun principala cuntegna ina tonna da giombers. L'enviern na maglia la balena blaua betg e viva da sias reservas da grass.
Moda da sa mover
La balena blaua enconuschins sin auta mar oravant tut vi dal suffel fitg aut. Il suffel è la funtauna dad aria condensonta che sa furma tar la expiraziun, il qual tanscha enfin ad ina autezza nov meters. En cas normal vegn l'animal a la surfatscha mintga duas minutas, suenter lungas sfunsadas s'augmenta la frequenza da trair flad sin fin a sis respirs la minuta. Las pli lungas sfunsadas san durar enfin 20 minutas, però normalmain cuzzan ellas en media trais fin desch minutas.
La sveltezza da nudar è differenta. Tar l'ingestiun noda ella tranter 2 e 6,5 km/h, tar la migraziun sa ella augmentar ses tempo sin 5 enfin 33 km/h e sin ina sveltezza maximala da 48 km/h.
Cumportament social
Balenas blauas ins chatta surtut sco animal singul ubain sco gruppa da mamma- uffant. Gruppas pli grondas vegnan avant be darar e schE, alura mo sco accumulaziuns casualas or da motivs dad alimentaziun. Entaifer talas accumulaziuns na sa furma nagin liom social tranter las balenas. Era tar las migraziuns na datti naginas gruppaziuns pli grondas, be animals creschids van mintgatant cun lur animals giuvens. La primavaira partan las femnas en purtanza sco emprimas en las regiuns da nutriment e las bandunan sco ultimas.
Registraziun sonora da balenas blauas:
Reproducziun e svilup
In Ritual da paregliaziun da las balenas blauas n'è betg enconuschent, probabel datti copulaziuns casualas en las auas da reproducziun. Il vadè nascha suenter in temp da purtanza dad indesch mais. El vegn sin il mund cun ina lungezza da var set meters e cun in pais da circa 2,5 tonnas. Avant la naschintscha noda la femna en auas chaudas tempradas enfin subtropicas. Il vadè vegn tezzà set mais a la lunga e la separaziun succeda durant la migraziun en zonas da nutriment, lura ha'l cuntanschì ina lunghezza da circa 12,8 meters.
Ina femna è purtanta circa mintga dus onns. Tar las balenas blauas naninas ins sa ch'ellas possedan dus temps da chalira entaifer in onn. Il temp da chalur principal d'enviern ed in temp da chalur lateral durant la stad. Sco raschun da la mort naturala valan malsognas e parasits, en pli attatgas da gronds squagls e dad orcas sin animals giuvens e balenas creschidas flaivlas ni blessadas.
Sistematica
L'emprima descripziun da la balena blaua è vegnida scritta l'onn 1692 da Robert Sibbald en ses  Phalainologia nova sive observationes de rarioribus quibusdam balænis in Scotiæ littus nuper ejectis ..., pli tard è cumparida in'autra descripziun da Carl von Linné (1758) cun Balaean musculus en la 10avla ediziun dal Systema naturae.
La balena blaua è ina dad otg spezias enconuschentas da las balenas rubagliadas entaifer il gener da la Balaenoptera. molekularbiologische Studias preschentan ina parantella pli manaivla da las balenas blauas cun las balenas cun goba Buckelwal e cun las balenas grischas Grauwal che cun autras represchentantas da quest gener. Da l'autra vart datti actualmain indesch cas documentads da cruschadas tranter balenas blauas e balenas cuminas. Ina separaziun tranter las baleanoptordae ed autras taxonomias da balenas vegn supponì en il oligocen Oligozän da mez, per la separaziun da spezias entaifer il taxon Taxon na chatt'ins naginas datas.
Entaifer las balenas blauas chatt'ins duas sutspezias. La balena blaua Balaenoptera musculus musculus e la balena blaua nanina Balaenoptera musculus brevicauda. Vitiers datti eventualmain anc ina sutspezia numnada Balaenoptera musculus intermedia, la quala populescha l'ozean dal sid; questa vegn dentant per gronda part refusada e n'ha era betg pudì vegnir confirmada suenter analisas geneticas.
Chatscha da balena e protecziun
L'onn 1920 han ins schazegià il dumber mundial da balenas blauas sin sur 220.000 animals, da quels circa 90% en ils ozeans meridiunals. 40 onns pli tard existivan mo pli 1.000-3.000 animals. Oz vegn schazegiada l'entira populaziun puspè sin ca.10.000–20.000 individis, da quels èn ca. 6.000 balenas blauas naninas. Ina dumbraziun exacta n'è prest betg pussaivla.
Tectonica da plattas
thumb|right|280px|Plattas tectonicas cun ils continents thumb|280px|Tagl traversal tras la Terra (1: crusta; 2: mantè; 3: nuschegl; 4: litosfera; 5: astenosfera; 6: nuschegl liquid; 7: nuschegl dir)
La tectonica da plattas è la teoria che descriva ils moviments ch’han lieu en la crusta da la Terra ed en la part superiura dal mantè da la Terra. Ella po vegnir interpretada sco expressiun exteriura dals moviments che succedan a l’intern dal mantè (convecziun). La tectonica da plattas descriva il moviment da las plattas da la litosfera – l’uschenumnà current continental – e las consequenzas perceptiblas da quest spustament. A quellas appartegnan la naschientscha da las muntognas faudadas (orogenesa) e da sfessas sutmarinas entras la pressiun da las plattas ch’èn en moviment. Las defurmaziuns pli spaziusas da las massas exteriuras da crappa mainan a fenomens secundars sco vulcanissem u terratrembels che pon da lur vart effectuar tsunamis.
Survista
La basa per la tectonica da plattas furma la structura fragmentada da la litosfera. Quella sa cumpona da la crusta da la Terra e da la part elastica dal mantè da la Terra ed è partida en set grondas plattas:
Dasperas datti anc in’entira retscha d’ulteriuras plattas pli pitschnas sco per exempel la platta caribica, la platta da Cocos, la platta da Nazca, la platta indica, la platta da Scotia, la platta araba, la platta da las Filippinas ed anc diversas microplattas, da las qualas ins sa dentant pauc enfin uss.
En las sfessas sutmarinas sfundra la crusta puspè en il mantè e vegn ‹traguttida› (subducida). Ils blocs continentals per propi (che consistan principalmain da material da granit) vegnan be stuschads fitg plaun davent da las zonas da separaziun respectivamain en la vischinanza da las zonas da subducziun. Be ina collisiun cun in auter continent po fermar quest moviment (cunfin da plattas convergent). Cunquai che la crusta continentala è specificamain pli leva che quella dals funds oceanics, na po ella betg sfunsar en la zona da subducziun. Tar ina collisiun da duas plattas continentalas datti perquai process da defurmaziun cumplexs che van per regla ensemen cun il faudament d’autas chadainas da muntognas. Ina tala collisiun da continents ha per exempel lieu tranter la platta eurasiana e quella indica ed ha manà a la furmaziun dal Himalaia.
Duas plattas pon era be sa glischnar orizontalmain ina sper l’autra ora (cunfin da plattas conservativ). En quest cas vegn il cunfin da las plattas numnà ruttadira transfurmanta.
Istorgia da la teoria da la tectonica da plattas
250px|thumb|Territoris da derasaziun paleobiogeografics cumprovan l’existenza da la tectonica da plattas
Il current continental
Suenter che singuls perscrutaders avevan gia exprimì patratgs sumegliants, èsi stà oravant tut Alfred Wegener ch’ha preschentà l’onn 1915 la teoria da la tectonica da plattas (en ses cudesch Die Entstehung der Kontinente und Ozeane). Resguardond las furmas correspundentas da las costas da l’America dal Sid e da l’Africa ha el concludì che quels dus continents furmian parts d’in continent oriundamain pli grond; quel saja lura ì dapart en il decurs da l’istorgia terrestra. Ils continents s’entretschan anc meglier, sch’ins na guarda betg sin las lingias da las costas, mabain sin ils urs da la plattafurma continentala, pia sin las parts dal continent che sa chattan sut l’aua.
Wegener ha anc rimnà blers auters arguments per sia teoria. Ma el n’ha betg pudì numnar motivs persvadents per il current continental. In’ipotesa empermettenta è vegnida formulada il 1928 d’Arthur Holmes: currents termals en l’intern da la Terra genereschian la forza che mettia en moviment las plattas da la Terra. Da quel temp n’ha sia ipotesa dentant betg pudì sa far valair.
A partir dal 1960: funds oceanics, subducziun e mesiraziun da la Terra
thumb|250px|Muster dal fund oceanic polarisà oppostamain (a: avant 5 milliuns onns, b: avant 2–3 milliuns onns, c: oz) thumb|right|250px|Il moviment da las singulas plattas thumb|250px|Ils differents tips dals cunfins da plattas en survista La midada da paradigmas al mobilissem ha perquai pir cumenzà enturn l’onn 1960, cura ch’ins ha survegnì enconuschientschas dal tuttafatg novas davart la geologia dals funds oceanics. Quai è stà pussaivel oravant tut grazia a las lavurs da Harry Hammond Hess, Robert S. Dietz, Bruce C. Heezen, Marie Tharp, John Tuzo Wilson e Samuel Warren Carey.
Ins ha per exempel realisà che las dorsalas medio-oceanicas èn vulcanicamain activas. Grondas massas da lava basaltica sorta là da las sfessas da ruttadira, il pli savens en furma da lava da plimatsch (pillowlava). A chaschun da mesiraziuns paleomagneticas da quests basalts han ins scuvert che l’inversiun repetida dals pols dal champ magnetic terrester ha creà in muster da sdrimas simmetric sin omaduas varts da la dorsala medio-atlantica. Plinavant han ins percurschì il suandant: pli lunsch davent da la dorsala medio-oceanica ch’ins sa chatta e pli gronda che la crappa da sediment che cuverna ils funds sutmarins daventa.
L’explicaziun la pli plausibla per quests fenomens è il magma basaltic che sorta cuntinuadamain da las zonas da ruttadiras medio-oceanicas e che vegn dirs. Quest magma stauscha dapart il fund oceanic en direcziun opposta, uschia che quel s’extenda adina dapli en il decurs dal temp (seafloor spreading).
Ma fin oz na datti naginas indicaziuns significativas ch’il radius da la Terra fiss daventà pli grond en il decurs da si’existenza, sco quai che la teoria d’expansiun da Carey pretenda. Quai lascha supponer che la crusta oceanica furmada da nov stoppia vegnir destruida en in auter lieu.
Questa teoria vegn sustegnida dal fatg ch’ins n’ha fin oz chattà nagin fund oceanic che fiss pli vegl che 200 milliuns onns. La mesadad da tut ils oceans n’èn gnanc pli vegls che 65 milliuns onns. Cun quai han ins pudì refutar l’idea che veseva ils oceans sco batschigls da sbuvada veglianders, furmads curt suenter il svilup da l’emprima crusta ferma enturn la Terra. Sco lieu da la destrucziun da la crusta oceanica han ins identifitgà en ils onns 1970 las ruttadiras sutmarinas che circumdeschan oravant tut l’Ocean Pacific. Pervia da si’activitad seismica e vulcanica vegn questa zona era numnada tschinta da fieu dal Pacific.
Mesiraziuns geofisicalas han mussà là surfatschas da reflexiun seismicas inclinadas (zona da Benioff). Tar quellas surfatschas vegnan grevas crustas oceanicas apparentamain stuschadas sut crustas continentalas (u autras crustas oceanicas) e sfundran silsuenter. Tipic per questas zonas èn ils terratrembels cun in ipocenter en profunditads da 320 fin 720 km. Quests terratrembels vegnan explitgads cun la ferma fricziun tranter las plattas sbassantas e la crappa dal conturn ch’ha per consequenza che la platta subducida rumpa.
Gist sut la litosfera sa chatta l’astenosfera. Ella ha ina grossezza da 100 km e vala sco substrat sin il qual la crusta po glischnar. L’astenosfera vegn era numnada low-velocity zone (zona da bassa sveltezza), perquai che las undas P (undas primaras) e las undas S (undas secundaras) sa movan qua be plaunsieu. Questa zona viscusa sa cumpona probablamain da pachets da crappa per part luads che giaschan sut la litosfera dira da ca. 70 fin 120 km grossezza.
Las novas metodas da la geodesia cun satellits e da la VLBI (very long baseline interferometry – ina metoda per mesiraziuns cun ina resoluziun spaziala maximala) portan uss ina cumprova directa dal current continental. La sveltezza da la separaziun dal fund oceanic munta en media ad intgins centimeters ad onn, variescha dentant d’ocean tar ocean. Las ratas da separaziun tranter las plattas grondas giaschan tranter 2 e 20 cm ad onn. Sper la teoria da Wegener dal current continental cuntegna la tectonica da plattas er elements da la teoria da subfluenza d’Otto Ampferer.
Midada da paradigmas geologics
Avant che la tectonica da plattas è vegnida enconuschenta, furmava la teoria da la geosinclinala la basa per declerar fenomens geologics sco la furmaziun da muntognas. Quella partiva da process d’elevaziun e da la furmaziun da foppas entaifer la crusta da la Terra. Acceptar ils dus elements-clav da la tectonica da plattas, numnadamain la teoria dal current continental e quella da l’extensiun dal fund maritim (seafloor spreading), è forsa stà tuttina spectacular sco la revoluziun copernicana en l’astronomia. Entaifer be paucs onns dal 1960 e dal 1970 èn la geofisica e la geologia vegnidas revoluziunadas. Teorias avant quella da la tectonica da plattas descrivevan quai ch’ins observava, ma n’eran betg ablas d’explitgar ils mecanissems da basa. Il problem era la dumonda «co?». Ins n’era betg abel da respunder dumondas sco «co pon grips ch’èn cleramain d’origin maritim esser vegnids sin millis da meters sur la mar (p.ex. en las Dolomitas)?» u «co èn ils urs convexs e concavs da la chadaina alpina sa furmads?». La tectonica da plattas ha pudì schliar tals misteris geologics: collisiuns da plattas han gì la forza d’auzar il fund maritim a grondas autezzas.
Furmaziun da muntognas e vulcanissem a basa da la tectonica da plattas
I dat cunfins da plattas monodimensiunals, nua che duas plattas tectonicas vegnan ensemen, ed i dat uschenumnads triple junction, nua che trais plattas fruntan ina sin l’autra. Ils uschenumnads hot-spots perencunter n’èn betg liads als cunfins da las plattas, mabain vegnan chaschunads d’anomalias termicas en il mantè inferiur da la Terra.
Cunfins da plattas constructivs (divergents)
L’ir in ord l’auter da duas plattas numn’ins divergenza.
Dorsalas medio-oceanicas
thumb|240px|Questa punt en Islanda collia la platta nordamericana e la platta eurasiana Cun ina lunghezza totala da radund 70 000 kilometers vegnan las dorsalas medio-oceanicas consideradas sco il pli grond sistem da muntognas coerent sin il planet Terra. Tar las dorsalas regnan forzas expansivas, uschia ch’il grip na vegn betg faudà. Empè sa manifestescha la tectonica da ruttadira cun la furmaziun da sfessas e ruttadiras sco era da foss e da collinas tectonicas. Da la sfessa centrala che giascha en la regiun dal crest da las dorsalas sortan grondas massas da lava basaltica ch’effectueschan l’extensiun dal fund da la mar. thumb|left|200px|Structura da foss e collinas en ina zona d’expansiun In fenomen vulcanic spezial che cumpara a las dorsalas medio-oceanicas èn ils black smoker – chamins idrotermals, dals quals aua surstgaudada e saturada da minerals sorta.
Foss intracontinentals
Er ils foss intracontinentals – sco il Foss Ostafrican – pon vegnir considerads sco emprima fasa da la furmaziun d’oceans ed èn colliads a l’activitad vulcanica. Caracteristic è qua l’artg vieut ensi da la crusta continentala en il conturn. Quest artg nascha pervia da la scarica da tensiun e furma massivs extendids da muntogna da basa. Gist l’autezza media extraordinaria da la Tavla Africana lascha supponer blers scienziads ch’ina funtauna termica staziunara sa chattia sut il continent african: plirs uschenumnads ‹plimers› (englais/franzos plume per spessom da plimas) furman cun la litosfera in arvieut e stgaudan uschia la crusta da la Terra. En consequenza da quai datti stgarps en la crusta ed il magma sorta. Sche las zonas da ruttadira s’extendan, sa furman batschigls maritims lungs e satigls (sco per exempel la Mar Cotschna) che pon cun il temp s’extender a vairs oceans.
Cunfins da plattas destructivs (convergents)
220px|thumb|Subducziun da la crusta oceanica pli cumpacta sut la materia continentala thumb|220px|Model che represchenta la furmaziun d’in artg insular (5: foss, 6: artg insular) thumb|220px|Il current dal continent indic vers nord
Il tip da las Cordilleras u da las Andas
Il tip da subducziun classic chatt’ins là, nua che la crusta oceanica vegn subducida directamain sut la crusta continentala. Quai è per exempel il cas a la costa dal vest da l’America dal Sid. Qua regnan cundiziuns spezialmain cumprimintas ch’auzan ils pachets da crappa, als stauschan in sur l’auter en cuvertas tectonicas e faudan quellas. En pli grondas profunditads poi dar metamorfosas regiunalas e luentadas (anatexis) entras las pressiuns e temperaturas pli autas.
Tar la collisiun d’ina platta oceanica cun ina platta continentala datti sper il faudament da muntognas er ina furmaziun d’in artg vulcanic. La platta subducida transporta fluids liads – oravant tut aua – cun ella en la profunditad. Entras la pressiun e la temperatura han lieu transfurmaziuns da fasas (la midada d’in mineral en in’autra furma structurala). En quest process penetrescha l’aua da la platta sbassanta en il mantè che giascha lasura. Qua tras vegn la temperatura da luada dal crap dal mantè sbassada e la materia lieua parzialmain. La massa basaltica luada ascenda tras la litosfera che giascha lasura e po sa maschadar cun il material da la crusta. Magma d’andesit u da granit viscus po perfin cuntanscher la surfatscha e spisgentar là erupziuns vulcanicas fitg explosivas. Ils fastizs da talas erupziuns chatt’ins en differentas regiuns da las Andas (en il Chile, a Bolivia ed en il Peru). Er ils vulcans ch’èn per part activs fin oz (sco il Cerro Hudson u il Corcovado) illustreschan quests process geologics.
Tar la collisiun d’ina crusta oceanica cun ina crusta continentala na vegn il fund oceanic betg adina subducì cumplettamain. Pitschnas restanzas da sediments dal fund maritim e da material basaltic (ofiolits) vegnan mintgatant ‹sgaradas› giu da lur funs. Quest material na sfundra betg, mabain vegn defurmà ensemen cun la crappa da l’ur continental, faudà ed integrà en las tschintas da muntognas respectivas. Uschia daventan tals pachets da crappa ina part da la crusta continentala.
Artgs insulars vulcanics
La ruttadira inversa da duas plattas vegn numnada convergenza. Tar quest process vegn la platta ch’è la pli cumpacta stuschada sut la platta main cumpacta (subducziun). En las zonas da subducziun a la costa da l’ost da l’Asia ed a las sfessas sutmarinas dal Pacific dal Vest (sco il Foss da las Marianas u il Foss da Tonga) sa furman artgs insulars sturschids. La sturschida è da deducir dal cumportament geometric da la Terra (sco culla) durant il plegar e sfunsar d’ina part da la platta. Exempels èn las Inslas Aleutinas (chadaina dad inslas tranter l’America dal Nord e l’Asia), las Inslas Curilas (en Russia) u las inslas giapunaisas. Talas chadainas d’inslas èn per gronda part d’origin vulcanic.
Dasperas existan era territoris, en ils quals duas plattas oceanicas vegnan subducidas en senn oppost sut in’autra platta oceanica – quai è per exempel il cas tar las inslas da l’Asia dal Sidost u en la Caribica. Igl è perquai chapaivel che las erupziuns vulcanicas en questas regiuns tutgan tar las pli vehementas insumma.
Tip da collisiun
Sche la crusta oceanica situada tranter dus blocs continentals è vegnida subducida cumplainamain, sa furman muntognas dal tip da collisiun. Quai è il cas tar la collisiun dal subcontinent indic cun il continent eurasian en il Himalaia u er tar la furmaziun da las Alps. La posiziun dals anteriurs oceans che giaschevan tranter ils singuls blocs continentals marcheschan las zonas d’ofiolit. Quai èn parts da la litosfera che vegnan stuschadas sin il continent en il decurs da la subducziun dal fund oceanic. Er a la costa dal vest da l’America dal Nord chatt’ins indizis ch’il continent nordamerican accumuleschia adina dapli crusta sin basa da collisiuns cun ‹microcontinents› e cun artgs insulars vulcanics.
Il maletg po anc daventar pli cumplitgà en il cas d’ina collisiun torta dals blocs, sco tar la Peninsla Apenninica situada en la Mar Mediterrana. I para sco sche la crusta oceanica da la Mar Mediterrana fiss vegnida subducida per part tant sut la platta africana sco sut la platta eurasiana, entant che la Peninsla Iberica, il bloc sardo-corsic e la Peninsla Apenninica èn rotads en senn cuntrari a l’ura tranter ils gronds blocs continentals.
Cunfins da plattas conservativs
thumb|160px|Ruttadira da San Andreas (California)
Ruttadiras transfurmantas
A las dorsalas medio-oceanicas na sa furman betg mo foss vulcanics activs per lung, mabain era faudas a travers. Quellas taglian las flancas da las dorsalas pli u main rectangularmain en intervals irregulars e spostan ils singuls secturs in cunter l’auter, uschia ch’i dat las uschenumnadas ruttadiras transfurmantas. Vi da quellas ruttadiras vegn crusta oceanica ni furmada da nov ni destruida. Tuttina èn las ruttadiras transfurmantas seismicamain activas, perquai che tensiuns tectonicas che sa chargian entras il moviment da las plattas sa stgargian qua.
Zonas da stuschadas intracontinentalas
Er en la crusta continentala chatt’ins zonas da ruttadiras extendidas, nua che dus segments da plattas glischnan in sper l’auter or. Quellas zonas pon cuntanscher ina lunghezza considerabla ed appartegnan medemamain als puncts centrals da terratrembels. Exempels enconuschents èn la Ruttadira da San Andreas en California u la Ruttadira Nordanatolica en Tirchia.
Hot-spots
Il vulcanissem da hot-spot è in fenomen spezial, cunquai ch’el n’è betg lià als cunfins da las plattas. Tant en l’Islanda sco a Hawai vegnan lavas basalticas cun ina cumposiziun chemica specifica transportadas or da funtaunas staziunaras situadas en il mantè inferiur (ils uschenumnads diapirs u ‹plumes›/‹plimers›). Entant che l’Islanda giascha precis sin la dorsala medio-atlantica ed è forsa participada activamain a la separaziun da l’Atlantic dal Nord, sa chatta Hawai amez la platta pacifica. Las lungas chadainas d’inslas dal Pacific dal Sid pon ins explitgar cun la litosfera oceanica ch’è glischnada cuntinuadamain sur in hot-spot staziunar. Ils chamins vulcanics da quel han perfurà il fund oceanic en intervals regulars.
Almain per las Inslas da Hawai laschan novas enconuschientschas supponer ch’i na sa tractia betg d’in hot-spot cumplettamain staziunar, mabain d’in hot-spot movibel. Scienziads han intercurì l’orientaziun dal champ magnetic ch’il crap aveva quasi schelà en durant daventar dir. Ils resultats na sa cuvran betg cun la supposiziun d’enfin uss, mabain laschan presumar che la funtauna da chalira sa movia sut la platta tectonica. Il diapir sa mova dentant considerablamain pli plaun che la platta pacifica.
Motivs per il moviment da las plattas e problems betg schliads
I na dat strusch pli scienziads da la Terra che dubitan la realitad dal current continental. Tuttina datti anc adina bleras intschertezzas davart las forzas ch’effectueschan ed accelereschan ils moviments da las plattas.
Current da convecziun
L’opiniun la pli derasada ozendi parta da currents da convecziun plauns che derivan dal passadi termal tranter il nuschegl da la Terra fitg chaud ed il mantè da la Terra. L’energia per stgaudar il material dal mantè pudess tenor in model era derivar da l’energia d’accreziun (process, en il qual in object cosmic rimna materia a basa da gravitaziun u da forzas d’adesiun) ch’è vegnida libra tar la naschientscha da la Terra. Per part deriva la chalur era da process da decumposiziun radioactivs. L’energia da fricziun da l’effect da fluss e refluss da la glina sin la Terra po probablamain vegnir negligida. Tar cundiziuns da labor, per exempel en liquids viscus stgaudads, stgaffeschan ils currents da convecziun furmas fitg simmetricas ch’han per exempel ina structura da patgna. Quai na pon ins strusch accordar cun la furma da las plattas geotectonicas e lur moviments observads en realitad.
In’autra teoria parta da be dus centers da convecziun che giaschan in visavi l’auter. Ina cella ch’è ozendi dominanta giaschess sut l’Africa, quai che declerass las ruttadiras d’extensiun da là e la mancanza d’ina zona da subducziun a l’ur da la platta africana. L’autra cella da convecziun fiss situada da l’autra vart dal globus, numnadamain sut la platta pacifica che daventa adina pli pitschna. Il Pacific che cuntegna interessantamain nagina crusta continentala fiss pia la restanza da Phantalassa, d’in superocean dal temp primar che circumdava Pangea. Pir sche tut ils continents che giaschan en il territori dal Pacific d’ozendi s’unissan puspè ad in nov supercontinent, sa vulvess il moviment (ciclus da Wilson). La nova Pangea rumpess puspè per serrar in’ulteriura giada il nov superocean che fiss sa furmà da l’Atlantic, da l’Ocean Indic e da l’Ocean Arctic.
Plattas da la litosfera activas
Auters scienziads na crain betg che las plattas giaschian mo passivamain sin il mantè. Uschia creschan la grossezza e la densitad d’ina platta litosferica durant ch’ella s’allontanescha da la dorsala medio-oceanica e sa sfradenta. Sia densitad po perfin surpassar quella da la part dal mantè da la Terra che sa chatta sut ella. Perquai vegn ina platta che sfundra en il mantè suenter ina collisiun tratga a bass entras ses agen pais. Quest effect vegn numnà slab pull (englais: to pull = trair; slab = la platta che sfundra). La purtanza negativa vegn rinforzada, cunquai che las cundiziuns da pressiun e da temperatura en la profunditad transfurman il crap subducì en crap da pli gronda cumpactadad. Uschia sa transfurma il basalt da la crusta oceanica en eclogit. Ina forza per ca. 10 giadas pli pitschna nascha plinavant vi da la platta litosferica da la vart da la dorsala medio-oceanica, cunquai che la crusta auzada maina ad ina forza effectuada dal pais che smatga engiu. Era sin la platta betg subducida agescha ina forza en la zona da subducziun, numnadamain ina tensiun. La spertadad d’ina platta da la litosfera oceanica dependa dentant era da las cuntraforzas.
Tectonica da plattas sin auters planets
Il stadi actual da las perscrutaziuns mussa che la tectonica da plattas para be dad esser activa sin la Terra. Quai è plausibel per il pitschen planet Mercur, per las grondas glinas dals planets da gas e per la glina da la Terra. Quels corps bler pli pitschens che la Terra han ina litosfera ch’è en relaziun memia enorma per esser movibla en furma da plattas. Dentant mussa la crusta da Ganymed, ina glina dal Jupiter, la disposiziun d’ina tectonica da plattas. Tar il planet Venus, ch’è quasi uschè grond sco la Terra, èsi grev da chapir pertge ch’i na dat nagina tectonica da plattas, malgrà il ferm vulcanissem. In factur impurtant pudess esser l’aua libra ch’exista be sin la Terra. Sco ch’i para è l’aua ina sort ‹grass dad unscher› ch’agescha fin giu sin il nivel da la rait da cristals. En las zonas da subducziun na vegn numnadamain betg mo in cugn d’accreziun da sediments depositads tratg en la profunditad, ma cun el era mintg’onn milliardas tonnas d’aua. thumb|left|In cugn d’accreziun è ina massa da sediments che s’accumulescha en la zona da subducziun Quest’aua luenta parzialmain il mantè da la Terra che giascha suren. Sin la Venus n’è quest’aua betg avant maun.
Il Mars perencunter para d’occupar ina posiziun intermediara. Aua respectivamain glatsch è avant maun ed ins po identifitgar disposiziuns per ina tectonica da plattas. Ils vulcans da scut ed ils sistems da foss che circumdeschan il planet regordan en in tschert senn al rift sin la Terra. Dentant mancan cleras zonas da subducziun. Probablamain n’ha quest planet relativamain pitschen betg pudì effectuar ina chalira interna ferma avunda e sco resultat da quella ina convecziun gronda avunda per metter en moviment quest mecanissem. Forsa è quest process sa fermà gia èn l’istorgia tempriva dal planet.
I n’è betg enconuschent schebain ina sort tectonica da plattas ha lieu sin corps celests ch’èn dad in’autra cumposiziun che quella da la Terra. Candidats per ina dischlocaziun da la crusta orizontala a basa d’ina convecziun fissan las glinas Europa ed Enceladus. Europa, ina glina dal Jupiter ch’è bunamain uschè gronda sco la glina da la Terra, ha ina stresa da glatsch da ca. 100 km grossezza che giascha sin ina surfatscha da grip. Questa stresa pudess esser luada parzialmain en las parts suten, uschia ch’il glatsch nudass eventualmain sco las plattas da glatsch sin l’ocean. La glina Enceladus da be ca. 500 km vegn probablamain stgaudada entras forzas da fluss e refluss. Aua liquida u glatsch lom pudessan ascender tar omaduas glinas en zonas da deblezza tectonica e smatgar da la vart il glatsch. Quai signifitgass che crusta stuess vegnir traguttida en in auter lieu. Las surfatschas da quellas duas glinas èn en mintga cas geologicamain activas u èn stadas activas, quai che lascha presupponer mecanissems che renoveschan la crusta. Il vulcanissem sin Io – in’autra glina dal Jupiter – para perencunter d’esser stà uschè ferm che parts stabilas da la crusta en furma da plattas n’han gnanc pudì nascher.
Adelbert von Chamisso
Robert Fischer al numna en sia biografia in «burgais da l’Europa tempriv», il qual haja «resentì ils cuntrasts tranter duas naziuns ed ha empruvà d’unir quellas en sia vita». E Fischer cuntinuescha: «Si’orientaziun vers la natira e la consequenza cun la quala el ha la finala fatg da si’inclinaziun sia professiun, las experientschas rimnadas sco participant d’ina expediziun da scuverta russa ed er las ideas liberalas dal poet che derivava d’ina veglia famiglia aristocrata e ch’ha mantegnì fin la fin da sia vita in sensori per il malesser social ed in’avertadad envers tut il nov – tut quai fa cumparair ses curs da vita ch’è ì a fin avant bundant 150 onns en ina glisch surprendentamain actuala.»
Uffanza e giuventetgna
Adelbert è naschì sco quart da set uffants dal cont Louis Marie de Chamissot sin la residenza originara da la famiglia, il chastè Boncourt en la Champagne. Cumprovada è be la data da batten dals 31 da schaner 1781, sco quai ch’el scriva sez en sia ‹Reise um die Welt›.
Pervi dals svilups revoluziunars a partir dal 1789 han ils geniturs pers ina gronda part da lur facultad. L’onn 1790 han els bandunà lur sedia da famiglia ed èn emigrads il 1792 dal tuttafatg or dal pajais. Sin la fugia da las truppas revoluziunaras èn els arrivads l’emprim en ils Pajais Bass ed en la Germania dal Sid per sa chasar finalmain il 1796 a Berlin. Là han ils dus frars pli vegls chattà plazzas sco scolasts privats. Adelbert von Chamisso sez è daventà scolar al Collège Français de Berlin ch’ils ughenots avevan fundà il 1689. Il 1796 è suandada ina plazza sco pagi tar Luise Friederike da la Prussia a Berlin.
Servetsch militar e cumenzaments sco poet
thumb|160px|Chamisso fimond pipa (dissegn da F.C. Weiss) Dal 1798 al 1807 ha Chamisso prestà servetsch militar en l’armada prussiana. Il 1801 è el daventà litinent; da quel temp sa numnava el Ludwig von Chamisso.
A partir dal 1804 ha el edì ensemen cun ses amis dal circul da scripturs romantic ‹Nordsternbund› il ‹Berliner Musenalmanach› ed è sa numnà da qua davent Adelbert von Chamisso. A quest circul appartegnevan er Julius Eduard Hitzig, Friedrich de la Motte Fouqué, Karl August Varnhagen von Ense, la sora da quel Rosa Maria e Friedrich Wilhelm Neumann. Cun Rosa Maria Varnhagen von Ense ha Chamisso tgirà in’amicizia platonica; els han botanisà communablamain e translatà lirica dals trubadurs or dal franzos vegl.
L’onn 1805 è Chamisso vegnì transferì cun ses regiment a Hameln. Là è el vegnì perditga l’onn proxim da la capitulaziun umilianta da la fortezza envers las truppas da Napoleun Bonaparte ch’era vegnida pussibilitada tras tradiment. Silsuenter è Chamisso viagià sco praschunier sin pled d’onur en Frantscha, enfin ch’el è la finala sortì dal servetsch militar il 1806 u 1807.
L’onn 1807 è Adelbert von Chamisso vegnì recepì sco framassun en la loscha a Châlons-sur-Marne. Probablamain ha el er frequentà a Berlin loschas da framassuns, senza però daventar commember da talas.