cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chantun Säntis
Il chantun vegni crea en 1798 cun las fusiuns da l'Abazia Imperiala da Son Galgl, la Citad Imperiala da Son Gagl, il Podestat dal Rheintal ed ils chantuns Appenzell Dadens ed Appenzell Dadora, che eran chantuns en la Vegla Confederaziun Svizra. Il chantun vegni separa en ils chantuns Son Gagl, Appenzell Dadens ed Appenzell Dadora en l'onn 1803.
Mariano Tschuor
Mariano Tschuor (* 4 da zercladur 1958 a Zignau, Trun) ei in schurnalist svizzer.
Vita e carriera
Mariano Tschuor ei naschius ils 4 da zercladur 1958 a Zignau ella vischnaunca da Trun sco vischin da Rueun (ussa Glion) e da Laax. El ha passentau si'affonza e giuventetgna a Rueun. Da 1973 tochen 1978 ha el frequentau il gimnasi della scola claustrala a Mustér. Il 1978 ha el fatg in stage ella redacziun dalla Bündner Zeitung.
Da 1978 tochen 1980 ei Tschuor staus assistent per reschia e dramaturgia cun scolaziun d'actur el Städtebundtheater a Hof en Baviera. Denter 1980 e 1982 ha el occupau ils posts parzials sco dramaturg, actur ed assistent da reschia al teater municipal da Cuira e sco animatur da teater tier la Lia Rumantscha
Dapi 1982 eis el emploiaus tier la SRG SSR: da 1982 tochen 1989 sco redactur e moderatur tier Radio e Televisiun Rumantscha; da 1989 tochen 2003 sco redactur, moderatur e producent d'emissiuns tier Schweizer Fernsehen DRS a Turitg; da 2003 tochen 2009 manader da program e cauredactur tier RTR, da 2009 tochen 2014 directur dad RTR e commember dal directori dalla SRG. Dapi october 2014 eis el collavuratur el stab dil directur general ella direcziun generala dalla SRG SSR a Berna.
Hom Strom
L'Hom Strom è in usit d'origin prectristian per la stgatschada da l'enviern che vegn pratitgà a Scuol. I sa tracta d'in usit da fieu cumparegliabel cun il trair schibettas a Dardin e Danis/Tavanasa.
Ins chanta a la fin da l'usit da fieu la chanzun da l'Hom Strom, scritta da l'autur e cabarettist Men Rauch ils onns 1950:
Telesguard
Il Telesguard è ina emissiun d'infurmaziun che vegn producida da la Televisiun Rumantscha (TvR) per las Rumantschas ed il Rumantschs. L’emissiun tracta temas actuals e temas che han in connex cun la Rumantschia u cun il pievel rumantsch. La Televisiun Rumantscha tutga tar l’unitad d’interpresa da la Societad Svizra da Radio e Televisiun che sa numna Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). L’emissiun vegn emessa da glindesdi fin sonda enturn las 17.40 live dal studio da la Televisiun Rumantscha a Cuira.
Diffusiun
Il Telesguard vegn emess sin ils emetturs SRF 1, RSI LA 2 ed SRF info. Grazia a la diffusiun sin SRF info è il Telesguard era disponibel en l’entira Europa via ils satellits d’Eutelsat. SRF info è l’unic chanal da la SRG SSR che vegn derasà via satellit nuncodà.
Emissiun
L'expressiun emissiun ha plüsas significaziuns
Montana (stadi)
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 381'156 km²
Nums locals celtics
Oriundamain era il territori actual dal rumantsch populà da Celts e probablamain be dal tut en l'ost dal Grischun era da Rets. Davart ina pussibla classificaziun dals Rets e da lur lingua èn ins intscherts. Ins suppona dentant che la lingua dals Rets n'era betg ina lingua indoeuropeica. Constataziuns garantidas n’èn strusch pussiblas causa ils paucs e fragmentars testimonis da quella lingua e cultura. Ils pievels che vivevan sin il territori dal Grischun odiern èn vegnids suttamess durant la campagna militara dals Romans tras las Alps dal 15 a.C. Ils Romans han purtà la lingua latina en ils territoris suttamess (oravant tut en furma dal latin vulgar, il latin discurrì dal pievel e dals schuldads). Quant spert che la latinisaziun è lura succedida n'è betg dal tut cler. En mintga cas sto quest process avair cuzzà tschientaners, sco era en auters territoris periferics da l’imperi roman. A la fin dal temp antic eran, tenor las enconuschientschas actualas, las linguas preromanas apparentamain mortas ora ed igl èn restads be paucs pleds d'emprest en las linguas neolatinas modernas, sco per exempel en il rumantsch. Quests emprests sa refereschan surtut a la terminologia dal puresser ed a terms specifics dal champ da flora e fauna sco era a la descripziun da la cuntrada (exempel: crap) ed a toponims (nums da lieus).
Riviera vadaisa
La Riviera vadaisa (franzos: Riviera vaudoise) è ina regiun da la Svizra en il chantun Vad che sa chatta a la riva dal Lai da Genevra tranter Vevey e Villeneuve. La regiun attrai blers turists, surtut a Montreux. La regiun è era apprezia per ses panorama sin il Vallais, las Alps ed la regiun tranter Genevra ed Losanna.
Crisa da Cuba
Situaziun da partenza generala
thumb|200px|Racheta nucleara da mesa distanza sin la Plazza Cotschna a Moscau Da la Segunda Guerra mundiala eran ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica resortids sco superpussanzas. Quellas represchentavan sistems economics ed ideologics opposts. Cun il svilup d’adina novas tecnologias d’armas ha cumenzà a partir dals onns 1950 ina concurrenza d’armament.
Per pudair guntgir il preavertiment stuevan las rachetas vegnir installadas pli datiers da la destinaziun. L’onn 1958 ha l’Uniun sovietica cumenzà ad installar en la Republica democratica tudestga rachetas da mesa distanza atomaics ch’eran drizzadas cunter destinaziuns en il vest, surtut en la Republica federala tudestga. Surprendentamain èn quellas però vegnidas dischlocadas il 1959 a Kaliningrad.
Il proxim stgalim da la cursa a l’armament è suandà anc il medem onn. En il decurs dal 1959 han ils Stadis Unids installà rachetas da mesa distanza dal tip Thor resp. Jupiter en l’Engalterra, en l’Italia dal Sid (Apulia) ed en la Tirchia (en vischinanza dad Izmir). Da vart dals Stadis Unids è schizunt vegnì tratg en consideraziun en lur dispositiv l’opziun d’in emprim culp nuclear. Quel dueva destruir l’inimi cun agid d’in’intervenziun massiva d’armas atomicas, uschia ch’i n’avess dà nagina pussaivladad pli da reagir. L’entschatta dals onns 1960 è sa preschentada per l’emprima giada la situaziun che omaduas superpussanzas avessan pudì attatgar ina l’autra nà da l’agen territori statal cun rachetas intercontinentalas munidas cun chaus nuclears.
Las dissonanzas tranter l’Uniun sovietica e la China durant ils onns 1950 sco er il nunsuccess da Chruschtschow da vulair retrair da la citad da Berlin il status da las quatter pussanzas (november 1958) avevan flaivlentà la posiziun sovietica en la Guerra fraida. La situaziun è sa midada il schaner 1959 cura che la gueriglia sut Fidel Castro ha cupitgà il dictatur cuban Fulgencio Batista. Castro ha furmà in guvern revoluziunar che cumpigliava a l’entschatta differentas gruppas opposiziunalas. Tranter quellas sa chattavan er ils communists, als quals el ha bainbaud dà la preferientscha.
Batista era vegnì sustegnì sur lung temp dals Stadis Unids ed er Castro è sa stentà il 1959 da mantegnair las bunas relaziuns cun il pussant vischin en il nord. Per la regenza americana, ch’era restada sceptica pervi da l’allianza da Castro cun ils communists, na vegniva el però betg en dumonda sco partenari. Il president american Eisenhower ha refusà en questa fasa da porscher a la Cuba agid economic. Pli tard ha la regenza americana sustegnì l’opposiziun cubana ed er gruppas da terror ch’han fatg attentats ed acts da sabotascha. Ins ha schizunt empruvà da far attentats cunter Castro sez e tratg en consideraziun da fingir acts da terror ed incaps militars (Operation Northwoods) sco pretext per in’invasiun da la Cuba.
L’Uniun sovietica ha observà attentamain quests svilups ed ha mess ad ir il matg 1960 relaziuns diplomaticas cun la Cuba. Cun sustegn da la forza economica sovietica sperava Castro che la Cuba possia daventar in exempel per l’independenza naziunala en l’America latina. Ils Stadis Unids percunter han valità quai sco emprova inacceptabla da derasar il communissem en l’America Centrala e dal Sid.
Suenter che terren agrar, bancas e raffinarias dals Stadis Unids a Cuba eran vegnids statalisads senza naginas indemnisaziuns, ha la regenza dals Stadis Unids scumandà l’october 1960 per decret d’exportar petroli a Cuba. A medem temp èn vegnids scumandads tut ils imports nà da la Cuba. Il biro politic da l’Uniun sovietica han sinaquai empermess a la regenza da Castro sustegn economic e militar. Quai dueva pli tard furmar il motiv per l’invasiun en il Golf dals Portgs, la quala Cubans en l’exil han fatg l’avrigl 1961 cun sustegn zuppà da la CIA; l’attatga è però ida a finir en in fiasco. Anc il medem onn han ils Stadis Unids elavurà in program secret per sabotar ed infiltrar la Cuba (Operation Mongoose).
L’allianza tranter l’Uniun sovietica e la Cuba ha purtà avantatgs ad omadus stadis: L’Uniun sovietica sperava da pudair egualisar ses deficit strategic envers ils Stadis Unids sch’il territori adversari daventava cuntanschibel cun rachetas da mesa distanza. La Cuba da sia vart resguardava l’Uniun sovietica sco impurtant partenari da commerzi e pussanza protectiva, la quala possia preservar la regenza da Castro d’eventualas intervenziuns da vart dals Stadis Unids.
Ils eveniments ch’han manà a la crisa
thumb|200px|Fin il 1961 avevan ils Stadis Unids installà en l’Italia ed en la Tirchia dapli che 100 rachetas dal tip Jupiter A partir dal 1959 han ils Stadis Unids staziunà en l’Italia ina squadriglia cun 25 ed en la Tirchia duas squadriglias cun mintgamai 25 rachetas da mesa distanza. Questas rachetas dal tip Jupiter eran munidas cun in chau nuclear ed eran tuttas drizzadas sin l’Uniun sovietica.
Ils 26 d’october 1960 han ils Stadis Unids lantschà l’emprima giada sgols d’exploraziun sur Cuba. Quels èn vegnids fatgs nà da la Laughlin Air Force Base a Texas cun aviuns dal tip U-2. Ils 5 da settember 1961 èn reussids ils emprims maletgs da rachetas da defensiun cunter aviuns dal tip S-75 e d’aviuns da cumbat dal tip MiG-21 Fishbed.
L’avrigl 1962 èn las rachetas atomicas dal tip Thor e Jupiter ch’eran staziunadas en la Tirchia vegnidas fatgas prontas per l’acziun.
A partir dals 10 da fanadur 1962 ha l’Uniun sovietica cumenzà a staziunar dascusamain militar a Cuba (operaziun Anadyr). Cun agid da 86 bastiments ch’han fatg en tut 183 viadis han la marina sovietica e la flotta mercantila transportà a Cuba bundant 42 000 schuldads e 230 000 tonnas equipament. Tranter auter èn vegnidas manadas surmar 40 rachetas da mesa distanza dal tip R-12 e 24 dal tip R-14 cun ils chaus nuclears respectivs da 0,65 MT (R-12) resp. 1,65 MT (R-14). Per cumparegliar: La Fat Man ch’è vegnida bittada giu sur Nagasaki aveva 0,024 MT. Questas rachetas na servivan evidentamain betg be a proteger la Cuba, mabain servivan surtut a stabilir in potenzial da smanatscha militar, il qual dueva cumpensar las flaivlezzas da l’arsenal sovietic da rachetas intercontinentalas.
Il zercladur 1962 ha er il BND, il servetsch da spiunadi da la Republica federala tudestga, retschet indizis ch’i vegnian installadas a Cuba basas sovieticas cun rachetas prontas per l’attatga. Il BND ha giuditgà questas infurmaziuns sco provocaziun privlusa da vart da l’Uniun sovietica.
Ils 5 e 29 d’avust 1962 ha la CIA empruvà d’obtegnair scleriment davart quests indizis. Sin fotografias d’in aviun d’exploraziun han ins chattà per l’emprima giada indrizs sovietics da lantschar rachetas da defensiun da l’aria.
Il decurs da la crisa l’october 1962
thumb|240px|Charta dals Stadis Unids che mussa las posiziuns da rachetas sovieticas a Cuba Ils 14 d’october 1962 ha il president american John F. Kennedy danovamain autorisà sgols d’exploraziun cun aviuns dal tip Lockheed U-2. Duas giadas èn aviuns sgulads nà da la basa da l’aviatica militara Laughlin a Texas sur las posiziuns da las rachetas a Cuba. Els han scuvert tecnicists sovietics e schuldads ch’eran occupads cun construir las punts da lantschada da rachetas da mesa distanza sovieticas dal tip SS-4 Sandal e SS-5 Skean ed han pudì far pliras fotografias. Las truppas sovieticas han da lur vart scuvert l’eroplan, ma na disponivan da nagins cumonds per cuntramesiras.
L’auter di èn las fotografias vegnidas evaluadas ed han purtà il mussament che las punts da lantschada existian propi. Quellas sa chattavan en vischinanza da San Cristóbal en il nordvest da Cuba ed avessan pudì cuntanscher parts dals Stadis Unids. Las rachetas dal tip SS-5 cun ina sfera d’influenza bundant pli gronda n’han ins betg scuvert. Ins ha infurmà il minister da l’exteriur Dean Rusk ed il minister da defensiun Robert McNamara; il cussegliader da segirezza McGeorge Bundy ha decidì d’infurmar pir l’autra damaun il president.
Ils 16 d’october ha McGeorge Bundy pia infurmà John F. Kennedy ed ha immediat convocà in stab da cussegliaders (Executive Committee, ExComm). Ins ha tratg en consideraziun diversas reacziuns pussaivlas: tolerar il staziunament, in’attatga or da l’aria u l’invasiun. President Kennedy ha cumandà da far ulteriurs sgols d’exploraziun. Tar il segund inscunter da l’ExComm il suentermezdi ha Robert McNamara proponì da far ina bloccada maritima cunter la Cuba.
Ils 17 d’october han gì lieu sis ulteriurs sgols d’exploraziun sur las posiziuns da las rachetas. Las fotografias or da l’aria han cumprovà l’existenza da 16 fin 32 rachetas dals tips SS-4 e SS-5 che tanschan fin a 4500 km. Questas rachetas avessan cuntanschì la chapitala americana e las pli impurtantas citads industrialas dals Stadis Unids; il temp d’alarm avess be muntà tschintg minutas. Ultra da quai han ins scuvert bumbardaders dal tip IL-28.
thumb|200px|Inscunter tranter Kennedy e Gromyko ils 18 d’october 1962 Ils 18 d’october ha il minister da l’exteriur sovietic Andrei Gromyko visità Kennedy, sco che quai era planisà dapi daditg. Kennedy n’ha sapientivamain betg pledentà la situaziun a Cuba; per motivs tactics vuleva el tegnair secret da tge infurmaziuns ch’ils Stadis Unids disponian en chaussa. Percunter è vegnida tratga a strada repetidamain la veglia pretensiun sovietica che Berlin dal vest stoppia vegnir demilitarisà. Quai ha affirmà la supposiziun americana che l’Uniun sovietica veglia rinforzar cun ses agir a Cuba l’atgna posiziun en vista a novas contractivas davart il status da Berlin. Da la medem’opiniun èn er stads ils alliads dal vest, cumbain che quest’interpretaziun dueva pli tard sa mussar sco faussa. En il fratemp èn sa derasadas a Washington infurmaziuns davart vastas novas furniziuns dad armas a Cuba; ils cumandants da l’armada han cumenzà a vegnir malpazients. Ina bloccada maritima pareva als generals memia flaivla: ins duaja immediat cumenzar cun attatgas or da l’aria, a las qualas stoppia suandar in’invasiun. Il general da l’Air Force Curtis E. LeMay ha insistì: «Il chaun cotschen chava en la curt interna dals Stadis Unids e sto vegnir punì.» Il minister da giustia Robert F. Kennedy, il frar dal president, ha laschà sclerir tras ses substitut Nicholas deB. Katzenbach las basas legalas per ina bloccada maritima da la Cuba. En il decurs da las sesidas entaifer l’ExComm ha John F. Kennedy dà la preferientscha a la bloccada maritima.
President Kennedy na vuleva betg dar en la publicitad la chaschun a speculaziuns ed è perquai viagià ils 19 d’october – sco previs en sia planisaziun da termins – al cumbat electoral ad Ohio ed Illinois. El ha incumbensà Robert F. Kennedy da chattar entaifer l’ExComm ina maioritad per l’opziun d’ina bloccada maritima. Katzenbach ha orientà l’ExComm davart las premissas d’ina eventuala bloccada. Sinaquai è l’ExComm vegnì dividì en duas gruppas, las qualas han elavurà diversas pussaivladads per cumbatter las rachetas a Cuba. D’ina vart stevan ils Hawks (falcuns) che devan la preferientscha a l’attatga or da l’aria, da l’autra vart las Doves (columbas) che pledavan per l’opziun paschaivla da la bloccada.
Ils 20 d’october èsi reussì a Robert F. Kennedy da furmar en l’ExComm ina maioritad per la bloccada maritima. El ha telefonà cun il president che sa chattava a Chicago e quel è returnà a Washington. Cumbain che la decisiun era crudada a favur da la bloccada, han ins tegnì avertas las opziuns d’ina attatga or da l’aria e d’ina invasiun da Cuba.
Ils 21 d’october han ils cussegliaders dal Tactical Air Command (TAC) declerà ch’ina attatga or da l’aria na vegnia betg da destruir tut las rachetas sovieticas sin Cuba. Sinaquai ha Kennedy approvà definitivamain la bloccada maritima. La saira ha el telefonà cun ils editurs d’intginas grondas gasettas (‹New York Times›, ‹Washington Post›, ‹New York Herald Tribune›) per prevegnir a contribuziuns prematuras.
thumb|220px|Aviun da la US Navy sur in bastiment da vitgira sovietic durant la Crisa da Cuba Ils 22 d’october furma in dals pli impurtants dis en il decurs da la crisa: La damaun han las gasettas americanas annunzià per las 19 uras in pled dal president da muntada naziunala. Las forzas armadas americanas en tut il mund èn vegnidas messas en prontezza a l’acziun augmentada (Defense Condition 3), ulteriurs schuldads americans èn vegnids transferids a Florida per preparar in’eventuala invasiun e radund 200 navs da guerra èn sa messas en posiziun enturn Cuba. Ils represchentants da las regenzas da la Gronda Britannia, Frantscha, Republica federala tudestga e Canada èn vegnids infurmads ed han sincerà a Kennedy lur cumplain sustegn. L’ambassada svizra – sco represchentanta dals Stadis Unids – ha fatg a savair ils Cubans ch’i vegnian er ad avair lieu sgols d’exploraziun nocturns e che l’illuminaziun che saja necessaria en quest connex na furmia nagin’attatga militara. «I n’è betg da far quint che la Cuba avria il fieu» ha l’ambassada svizra pudì respunder a Washington. Ulteriurs contacts diplomatics duevan gudagnar ils stadis da l’America Centrala e dal Sid (Organisaziun da stadis americans) sco er las Naziuns unidas per la posiziun dals Stadis Unids. En in pled a la televisiun ha Kennedy infurmà la publicitad mundiala davart las rachetas a Cuba ed ha annunzià il cumenzament da la bloccada maritima per ils 24 d’october. El ha intimà il schef da la regenza sovietic Nikita Chruschtschow da retrair las rachetas da Cuba ed ha smanatschà en cas d’ina attatga cun ina cunterattatga atomica. A partir da quel mument era la Crisa da Cuba enconuschenta publicamain.
thumb|160px|800 dunnas dal Women Strike for Peace demonstreschan ils 23 d’october a New York per ina schliaziun paschaivla dal conflict Ils 23 d’october ha Chruschtschow annunzià da betg acceptar la bloccada, sincerond però a medem temp che las rachetas staziunadas servian be a la defensiva. La diplomazia americana ha gì success: L’Organisaziun dals stadis americans ha decidì d’agir cunter la Cuba ed ha confermà la bloccada maritima. Uffizialmain – per exempel en il pled da John F. Kennedy – vegniva quella numnada ‹quarantina›, damai che la noziun bloccada sa referescha en la lingua da mintgadi ad in proceder militar.
La bloccada maritima da navs da guerra americanas è entrada en vigur a las 10 uras (temp da Washington). Bainspert hai dà emprimas tensiuns, e quai cumbain ch’ils bastiments americans na dastgavan betg sajettar senza cumond dal president. Quai han ins ordinà per evitar in’escalaziun en il cas ch’ils bastiments sovietics empruvassan da rumper tras la tschinta da bloccada d’in radius da 500 miglias. Suenter ch’il radius da la bloccada era vegnì empitschnì, han la finala tut ils bastiments sovietics midà direcziun. Malgrà quai ha la regenza sovietica insistì sin sia posiziun.
Ils 25 d’october ha gì lieu a New York ina sesida dal Cussegl da segirezza da l’ONU. En rom da quella èn ils dus represchentants da l’Uniun sovietica (Walerian Sorin) e dals Stadis Unids (Adlai Stevenson) sa dispitads cun tut ils meds diplomatics pussaivels. Per l’emprima giada ha la delegaziun americana preschentà a la publicitad mundiala fotos d’exploraziun che n’han laschà nagin dubi areguard las posiziuns da rachetas sovieticas. Pli tard è sa mussà ch’il dumber da las rachetas nuclearas è vegnida sutstimada fermamain da vart americana. En rom d’ina conferenza d’istoriografs l’onn 2002 ha il schefcumandant da las forzas armadas sovieticas da quel temp declerà che 40 000 schuldads sovietics sa chattavan a Cuba e ch’igl eran installadas là 42 rachetas, incl. bumbas atomicas tacticas, da las qualas il diever era gia vegnì autorisà. Radund 80 chaus nuclears sa chattavan durant la crisa a Cuba. Il minister da defensiun american Robert McNamara ed il collavuratur dal ministeri da l’exteriur Raymond Garthoff han percunter constatà pli tard ch’ils Stadis Unids n’hajan betg fatg quint seriusamain che las rachetas da mesa distanza a Cuba sajan propi stadas munidas cun chaus nuclears.
Malgrà la bloccada ha il staziunament da las rachetas a Cuba cuntinuà ils 26 d’october. L’ExComm ha debattà davart pass militars. Ils hardliners pledavan per in’attatga or da l’aria e – sche necessari – in’invasiun. Kennedy ha retschet in scriver da Chruschtschow, en il qual l’Uniun sovietica ha offert da retrair las rachetas da Cuba, sch’ils Stadis Unids excludian in’invasiun da Cuba. Kennedy ha consentì. L’emprima nav da vitgira ch’è vegnida bloccada da la marina americana vegniva accumpagnada d’ina escorta da protecziun da plirs sutmarins. Cun bumbas d’exercizi han ils Americans sfurzà ils sutmarins da vegnir a la surfatscha. Pir l’onn 2002 è vegnì enconuschent ch’ils sutmarins eran per part munids cun bumbas atomicas ed autorisads da duvrar quellas per intents da defensiun.
Malgrà Defense Condition 2 – la pli auta prontezza d’alarm da las forzas armadas avant il stadi da guerra – ha l’US-Air Force cuntinuà sur il Johnston Atoll cun il test Bluegill Triple Prime che tutgava tar in’entira seria da tests da bumbas atomicas. L’ExComm n’è betg vegnì infurmà en chaussa. Er l’Uniun sovietica ha fatg ils proxims dus dis dus tests da bumbas atomicas en l’atmosfera.
thumb|200px|Punt da lantschada a Cuba fotografada ils 27 d’october La damaun dals 27 d’october è vegnì fatg a Cape Canaveral in test cun la nova racheta intercontinentala LGM-25C Titan II, e quai danovamain senza infurmar l’ExComm.
Missouri (stadi)
thumb|200px| thumb|200px| Missouri Missouri (uffizialmain: State of Missouri) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Jefferson City. Sia populazuin munta a 5'987'580 abitants (2009).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 180'533 km²
Kansas City è la pli gronda citad dal stadi.
St. Louis è la pli gronda regiun metropolitana dal stadi.
Caribica
Il num da la Caribica deriva dal pievel dals Caribs, sin ils quals ils conquistaders spagnols èn fruntads sin las Pitschnas Antillas (latin ante ilium, ‹inslas situadas davantvart›). La regiun vegniva e vegn er numnada India dal Vest, damai ch’ins ha cret dal temp che quella è vegnida scuverta ch’ins sa chattia sin via directa vers l’India.
Geografia e populaziun
Tenor la cunfinaziun da l’Organisaziun idrografica internaziunala sa chattan las inslas da la Caribica, ordinadas en furma d’artg, entaifer la Mar Caribica. Questa furma davent da la Peninsla Yucatán fin la part settentriunala da l’America dal Sid quasi in rectangul. Ultra da quai sa chatta davant la costa da Belize il segund grond sistem da grips da curals dal mund, il Belize Barrier Reef. La pli auta elevaziun da la Caribica furma il Pico Duarte cun 3098 m s.m. che sa chatta en la Republica Dominicana. Las pli grondas cascadas èn ils Mt. Carmel Falls. thumb|220px|Sin l’insla Dominica, ils onns 1770 En l’entira Caribica vivan radund 40 milliuns umans da derivanza fitg differenta sin ina surfatscha totala da ca. 220 000 km². Sper las fitg pitschnas cumparts restantas d’etnias autoctonas vivan sin las differentas inslas surtut umans d’origin african ed europeic, creols sco er Inds (surtut sin Trinidad e Tobago) e Chinais. Il spagnol cun radund 70 % e l’englais cun radund 24 % furman las linguas principalas da la Caribica, daspera vegn er discurrì franzos (surtut a Haiti), ollandais e diversas furmas da creol u caribian (surtut en il mintgadi).
L’aspectativa da vita en la regiun ha muntà il 2013 en media 72 onns. 26 % da la populaziun eran pli giuvens che 15 onns, 9 % pli vegls che 65 onns. L’emigraziun è per ordinari in pau pli gronda che l’immigraziun, tuttina è la spessezza da la populaziun relativamain auta cun 180 abitants per km².
Impurtantas instituziuns da furmaziun en la Caribica – che vegnan purtadas da numerus stadis en la regiun e cun sedia sin differentas inslas – furman l’University of the West Indies ed il Centre for Hotel and Tourism Management. Il turissem è ina da las pli impurtantas funtaunas d’entrada dals stadis caribics. Daspera existan en il sectur dals servetschs da finanzas bleras oasas fiscalas, surtut sin las Inslas Cayman.
La cuschina da la regiun è oravant tut segnada da peschs, leguminosas e spezarias.
Natira e clima
thumb|180px|Caracara da la Caribica En general prevala in clima tropic, vul dir ch’i regia in clima tenor il di (las differenzas da temperatura tranter di e notg èn pli grondas che tranter las stagiuns) cun temperaturas d’en media sur 20 °C. Ils mais da stad dal zercladur fin il settember è la probabilitad da plievgia ca. 30–50 %; ils mais d’enviern tranter november ed avrigl percunter èn cun tschintg fin nov dis da plievgia ils mais ils pli sitgs. Ultra da quai ha il Current dal Golf che sa mova vers l’Europa ses origin en las Bahamas. La denominaziun sur/sut il vent da las Antillas renviescha a l’influenza dal passat dal nord. In ulteriur fenomen da la natira furman huricans che passan sperasvi e che chaschunan regularmain donns, per exempel tras inundaziuns.
Crisa da Cuba
Il decurs da la crisa l’october 1962
In bastiment da turists da la Republica democratica tudestga cun 500 passagiers a bord ha ignorà la bloccada dals Americans. John F. Kennedy ha evità persunalmain che quel vegnia attatgà, uschia ch’il bastiment ha pudì sbartgar a Havanna.
Cun ina granata ha in destruider american sfurzà il sutmarin sovietic B-59 da vegnir a la surfatscha; er quel aveva a bord armas nuclearas. Anc ina giada è l’entir mund stà a l’ur d’ina guerra nucleara. Ma Wassili Alexandrowitsch Archipow, in dals trais uffiziers a bord dal sutmarin ch’eran responsabels per lantschar las armas nuclearas, ha refusà da sajettar in torpedo senza ulteriur cumond da Moscau.
Il medem di è in aviun d’exploraziun american entrà en il spazi d’aria sovietic. Be cun paina è el vegnì da mitschar dals aviuns da cumbat sovietics.
In’ulteriura brev da Chruschtschow ha cuntanschì ils Stadis Unids. En quella è la retratga da las rachetas vegnida liada tant a l’empermischun da nunagressiun da vart dals Stadis Unids sco er a la retratga da las rachetas americanas da la Tirchia.
Sur Cuba è in aviun d’exploraziun american dal tip U-2 vegnì tutgà d’ina racheta da defensiun dal tip SA-2; il pilot è vegnì per la vita. Kennedy ha scumandà explicitamain ina cunterattatga ed è sa declerà pront da cuntinuar cun las tractativas.
La saira da quest’uschenumnada ‹sonda naira› ha gì lieu in inscunter secret tranter Robert F. Kennedy e l’ambassadur sovietic Anatoli Dobrynin. John F. Kennedy ha fatg declerar ses frar ch’el saja pront da dar ses consentiment a la retratga da las rachetas americanas staziunadas en la Tirchia. Quest’opziun ha el taschentà visavi la gronda part dals commembers da l’ExComm che pretendevan in’attatga or da l’aria. Dobrynin ha immediat dà vinavant quest’infurmaziun a Moscau. Anc la medema notg è Nikita Chruschtschow sa decidì d’acceptar l’offerta da Kennedy e da retrair las rachetas da Cuba.
Ils 28 d’october dueva sa mussar che la diplomazia secreta aveva gì success: Chruschtschow è sa declerà pront da retrair las rachetas. Ils Stadis Unids da lur vart han declera da far nagin’invasiun a Cuba. En pli – ma quai na dastgava betg vegnir public – duevan vegnir retratgas las rachetas americanas da la Tirchia.
Sur Radio Moscau ha Chruschtschow annunzià che las rachetas sovieticas vegnian retratgas da Cuba. Cun quai è la crisa stada terminada.
Soluziun lianta dal conflict
Ils dus stadis èn sa cunvegnids a las suandantas cundiziuns: L’Uniun sovietica retira sias rachetas da Cuba. Persuenter decleran ils Stadis Unids da vulair far nagin’ulteriura emprova d’invader la Cuba. En cunvegna secreta han ils Stadis Unids ultra da quai consentì da retrair da la Tirchia las rachetas americanas dal tip Jupiter. La retratga da la Tirchia ha gì lieu in pau pli tard e senza che la publicitad intervegnia da quai – per l’ina per betg offender ils partenaris entaifer la NATO, per l’autra per ch’ils Stadis Unids possian cumparair en la publicitad sco victurs.
thumb|200px|Las rachetas sovieticas vegnan embartgadas (november 1962) Ils 5 da november ha cumenzà la retratga da las rachetas da mesa distanza da la Cuba; uffizialmain è quella stada terminada entaifer tschintg dis. Oriundamain aveva l’Uniun sovietica previs da surdar las rachetas a Cuba. Udind però Chruschtschow ils 15 da november 1962 che Castro n’avess er betg resalvas da far diever da quellas per intents d’attatga cunter ils Stadis Unids, è el sa decidì da trametter enavos tut ils chaus nuclears en l’Uniun sovietica e da laschar sin l’insla sulettamain intginas rachetas da curta distanza cun chau convenziunal. Ils 20 da november 1962 – suenter la fin uffiziala da la retratga da las rachetas sovieticas – han ils Stadis Unids schlià la bloccada maritima. Facticamain è la retratga da las rachetas sovieticas però pir stada terminada l’entschatta schaner 1963.
Suenter la crisa èn restadas a Cuba rachetas sovieticas a curta distanza. Quellas na pudevan bain betg cuntanscher citads americanas, ma smanatschar la basa militara dals Stadis Unids en il Golf da Guantanamo e bastiments che s’avischinavan a quella. Il privel ch’era collià cun las rachetas ch’eran restadas a Cuba suenter la fin dal conflict era tuttavia enconuschent als Stadis Unids; els èn però stads pronts d’acceptar quel, damai che questas rachetas pudevan vegnir consideradas sco armas da defensiun.
Analisa dal cumportament politic da las duas partidas
Per la Crisa da Cuba na s’interessescha betg be l’istoriografia, mabain er las scienzas politicas. En il center da las retschertgas stattan qua las libertads d’agir e da decider dals singuls exponents. Sco decisiv per la schliaziun paschaivla da la crisa vegn considerà che tant John F. Kennedy sco er Nikita Chruschtschow eran conscients da la purtada da lur decisiuns. Omadus èn sa stentads da tegnair sut controlla ils svilups, da laschar temp a l’adversari politic d’agir e da betg suandar precipitadamain als cussegls dals militars.
Curt suenter la fin da la crisa ha Kennedy declerà che betg tant il privel d’in’attatga da rachetas nà da la Cuba saja stada en il center, mabain il privel che la balance of power pudessi perder l’equiliber a favur da l’Uniun sovietica.
Consequenzas da la crisa
thumb|200px|Il propulsader da la Lockheed U-2 ch’è vegnida sajettada sur Cuba è exponì davant il Museum da la revoluziun a Havanna Las consequenzas directas da la Crisa da Cuba sa laschan taxar sco success tactic da l’Uniun sovietica: cun la retratga da las rachetas americanas da la Tirchia ed er da l’Italia era sa dada ord vista da l’Uniun sovietica ina situaziun pli favuraivla che avant la crisa.
La crisa ha però er manà ad emprimas contractivas areguard ina controlla da l’armament. Ils 5 d’avust 1963 è per exempel vegnì segnà a Moscau in contract ch’ha scumandà experiments nuclears en l’atmosfera, en l’univers e sut l’aua; ed a partir dal 1969 è vegnida negoziada la cunvegna da SALT (Strategic Arms Limitation Talks) che preveseva ina reducziun da las rachetas intercontinentalas dad omadus pajais. Igl è suandada ina politica da detensiun tranter las duas superpussanzas. Omadus pajais èn sa stentads d’evitar ina confruntaziun directa; enstagl èn els sa cumbattids en guerras da substituziun (Vietnam, Afghanistan). Lur interess èn er sa concentrads suenter la crisa sin quellas parts dal globus che n’eran anc betg repartidas cleramain tranter l’ost ed il vest.
Caribica
Natira e clima
Tar las spezias d’animals indigenas tutgan tranter auter il manati (vatga da mar) da la Caribica, la langusta da la Caribica u leguans. Autras spezias sco ils misarogns da la Caribica èn gia morts or pervi dad influenzas antropogenas. Tras la cultivaziun da plantas d’export (tradiziunalmain p.ex. channa da zutger) sin plantaschas en furma da monocultura vegnan spezias da plantas indigenas sco las mangrovas stgatschadas ferm a l’ur. Blers dals terrens da la regiun èn d’origin vulcanic e da differenta fritgaivladad.
Istorgia e scuverta da la Caribica
En l’emprim millenni a.C. èn arrivads nà da la Venezuela sin las inslas Caribicas Indians Arawaks (ch’appartegnevan surtut als Taíno). Sur Trinidad èn quels sa derasads vers nord. Ad els èn suandads radund 1500 onns pli tard ils Caribs guerrescs, ils quals han stgatschà plaunsieu ils Arawaks da las Pitschnas Antillas. Dal temp dals viadis da scuverta da Cristof Columbus vivevan ils Arawaks sin las inslas Cuba, Hispaniola e sin las Bahamas, entant ch’ils Caribs vivevan sin las Pitschnas Antillas. thumb|160px|Indiana Arawak Ils Arawaks, che discurrivan tuts linguas parentadas, vivevan en vitgs (communas) e cultivavan tranter auter granezza, patats e manioc. Els eran abels da filar e taisser, na tegnevan però nagins animals da chasa e na disponivan da nagin fier. Muntada cultica aveva tar ils Arawaks in crap triangular, numnà zemi (‹sontg›) che serviva a marcar la posiziun ierarchica dal dieu protectur da mintga chasada, ma che simbolisava er ils dieus, ils defuncts e las pussanzas cosmicas en general. Ozendi existan etnias d’Arawaks be pli sin la terra franca americana; en la Caribica èn els morts or curt temp suenter ch’ils Europeans han prendì possess da questa regiun.
Ils Caribs èn immigrads tranter il 8avel ed il 15avel tschientaner en la Caribica odierna. Anc oz vivan Caribs en ils stadis Venezuela, Guyana, Suriname ed en la Brasilia dal Nord; quests pievels numnan sasezs Kalihna resp. Galibi. Lur lingua tutga tar la famiglia caribica ch’è derasada vastamain en la part settentriunala da l’America dal Nord. Ils Caribs ch’eran arrivads en la Caribica (dal temp da Columbus surtut sin las Pitschnas Antillas) eran percunter sa maschadads là cun ils Arawaks, furmond uschia il pievel dals Kalinago che discurrivan ina lingua che tutgava tar la famiglia arawak. Da quests ‹Caribs da las inslas› vivan oz anc radund 3500 sin l’insla Dominica. Da la maschaida tranter ‹Caribs da las inslas› e sclavs africans derivan ils uschenumnads ‹Caribs nairs›, ils Garifuna. Entant che Columbus descriva ils Arawaks sco paschaivels, valevan ils Caribs sco guerrescs. Schebain els pratitgavan però – sco che Columbus rapporta a basa d’infurmaziuns dals Arawaks – praticas cannibalicas, è contestà.
La Caribica ha surtut furmà en il 17avel ed a l’entschatta dal 18avel tschientaner il champ d’acziun da bucaniers e pirats (uschenumnà temp dad aur da la pirataria). Las pitschnas inslas purschevan als pirats, ils quals eran per part sco corsars en viadi per incumbensa d’in retg, numerusas pussaivladads da refugi e las flottas da tresor spagnolas eran ina finamira d’attatga buna e lucrativa. Port Royal a Jamaica e la colonia franzosa sin l’insla Tortuga furmavan da quel temp veritablas colonias da pirats.
Inslas e territoris da la Caribica
En la Caribica sa chattan tant stadis independents sco er inslas ch’èn dependentas da stadis (surtut europeics). En direcziun da l’ura èn quai:
Legenda: CELAC: Cuminanza dals stadis da l’America Latina e da la Caribica, CARICOM: Cuminanza caribica, ALBA: Allianza da Bolivar per l’America, SICA: Sistem d’integraziun da l’America Centrala, OECS: Organisaziun dals stadis da la Caribica Orientala, UE: Uniun europeica, UNASUR: Uniun da las naziuns sidamericanas
Stadis che vegnan attribuids a la Caribica
Ils suandants stadis tutgan geograficamain tar la terra franca americana, vegnan però – pervi da lur istorgia coloniala sco er lur relaziuns economicas, da traffic e linguisticas – savens attribuids a la Caribica:
3 Cifra tenor la pagina dal pajais respectiva.
Stadis vischins da la Caribica
Ils suandants stadis cunfineschan cun la Caribica (dal nordvest vers il sidost):
Partiziuns d’inslas e gruppas d’inslas communablas
thumb|280px|L’insla Hispaniola Las suandantas inslas vegnan administradas da plirs stadis:
Las suandantas inslas vegnan reunidas a gruppas:
Las suandantas gruppas d’inslas èn vegnidas schliadas:
Crisa da Cuba
Consequenzas da la crisa
Kennedy ha prendì davent als militars la cumpetenza da disponer da las bumbas atomicas cun introducir in code obligatoric ch’è be enconuschent al president e che po vegnir transmess cun agid da l’uschenumnada valisch atomica. Quest code portan ils presidents dapi lura permanentamain cun sai. Il 1968 ha er l’Uniun sovietica introducì in sistem cumparegliabel. Per Kennedy sez ha la moda e maniera co ch’el ha schlià la crisa manà ad in augment da sia popularitad entaifer ils Stadis Unids. Damai che la retratga da las rachetas or da la Tirchia n’è betg vegnida enconuschenta en la publicitad, ha Kennedy pudì sa preschentar en la publicitad sco hardliner ch’ha sfurzà l’Uniun sovietica da tschessar.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
thumb|200px|Logo enfin ils 31 da december 2010
La Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (enfin ils 31 da december 2010 Radio e Televisiun Rumantscha) è in'organisaziun da communicaziun per emetter emissiuns rumantschas.
Crisa da Cuba
Consequenzas da la crisa
Per prevegnir a malchapientschas che pudessan periclitar la pasch ed ir or da via a confruntaziuns directas han ins meglierà il stgomi d’infurmaziuns tranter las duas pussanzas grondas. Il 1963 è vegnì endrizzà ina lingia directa tranter la Chas’alva ed il Kreml ch’ha pussibilità als dus schefs da stadi da sa metter directamain en contact in cun l’auter. L’emprima giada han ins fatg diever da questa lingia directa ils 5 da zercladur 1967 a chaschun da la Guerra da sis dis ch’era prorutta tranter l’Israel ed ils stadis arabs Egipta, Jordania e Siria. Er silsuenter l’han ils dus stadis duvrà durant la Guerra fraida en rom da divers auters conflicts.
En pli han ils Stadis Unids schlargià suenter il conflict l’embargo cunter la Cuba. Sinaquai è il stadi insular sa lià anc pli ferm a l’Uniun sovietica.
La finala ha la Crisa da Cuba manà ad ina nova relaziun tranter las superpussanzas, la quala è s’exprimida en furma d’ina nova politica da detensiun. Ils Stadis Unids han midà – per part gia avant il conflict – a la strategia militara da la flexible response e l’Uniun sovietica ha uss proclamà sut Chruschtschow la coexistenza paschaivla.
Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
Istorgia
Ils 17 da schaner 1925 vegn emessa l'emprima contribuziun da radio rumantscha. L'iniziant da quest'emissiun è Felix Huonder. Las emissiuns rumantschas regularas cumenzan l'onn 1943. Las Cristallas, la "radioscola" rumantscha, vegn emessa ils 27 da schaner 1955. Per far emissiuns rumantschas stattan a disposiziun CHF 144'302.50 en 1966.
Il Balcun Tort, l'emprima contribuziun da la televisiun rumantscha, vegn emessa ils 17 da favrer 1963. Quest'emprima contribuziun ha commemorà l'anniversari da 25 onns rumantsch sco quart linguatg naziunal da la Svizra. La Societad Svizra da Radio e Televisiun ha schlargià ils davos onns il Radio e la Televisiun Rumantscha a meds da massa electronics rumantschs impurtants. Dapi 1992 è vegnida dotada la societad purtadra, la SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R) cun il status e las cumpetenzas da la quarta regiun linguistica da la SSR. Il studio regiunal Grischun, sco residenza da l'organisaziun da program professiunala (RTR), è daventà in'unitad d'interpresa independenta da la SSR.
RTR podcasts
Emissiuns ch'il Radio e la Televisiun Rumantscha offreschan sco Podcast san ins copiar e tadlar sin il computer sco document. Attractiva è questa pusseivladad spezialmain per copiar las emissiuns sin in MP3-Player mobil. Uschia pon ins tadlar las emissiuns cura e nua ch’ins vul. Cuntrari al Download normal d'ina emissiun vegn il service da Podcast offerì en abunament. Emissiuns novas survegn ins automaticamain.
Malta
La Republica da Malta (maltais Repubblika ta’ Malta) è in stadi insular da l’Europa dal Sid situà en la Mar Mediterrana. L’archipel maltais sa reparta sin las trais inslas abitadas Malta (inclus Manoel Island, ca. 246 km²), Gozo (maltais Għawdex, ca. 67 km²) e Comino (Kemmuna, ca. 3 km²) sco er sin las inslettas nunabitadas Cominotto (Kemmunett), Filfla, St. Paul’s Islands e Fungus Rock.
L’insla principala Malta è partida en duas regiuns che cumpiglian en tut tschintg districts; Gozo e Comino furman la terza regiun ed il sisavel district. Il num Malta va enavos sin il term punic malet che designescha in lieu da refugi. Ils Grecs numnavan l’insla Melite (Μελίτη), tar ils Romans aveva ella num Melita.
Malta è stà radund 150 onns ina colonia britannica ed è daventà in stadi independent ils 21 da settember 1964. Dapi il prim da matg 2004 fa il pajais part da l’Uniun europeica e furma là il stadi commember il pli pitschen. Il prim da schaner 2008 è vegnì introducì a Malta l’euro.
Geografia
thumb|280px|L’archipel maltais en survista Cun ina surfatscha da 316 km² appartegna Malta als stadis pitschens. El è stgars duas giadas uschè grond sco il Principadi da Liechtenstein. L’archipel giascha 81 kilometers al sid da la costa da la Sicilia, 350 kilometers al nord da la citad da port libanaisa Al Khums, 150 kilometers al nordost da Lampedusa e radund 285 kilometers al sidost da la peninsla tunesiana Cap Bon. Sper la Cipra furma Malta il sulet pajais da l’Uniun europeica che sa chatta dal tuttafatg al sid dal 37avel grad da latituda.
Il tratg caracteristic geografic da Malta è la diversitad da sias lingias da costa, quai che sa manifestescha surtut sin l’insla principala. La vart da l’ost e dal nord è caracterisada da splagias planivas e vasts golfs sco il Marsaxlokk Bay, il Marsamxett Harbour, il Grand Harbour, il Mellieħa Bay ed il St. Paul’s Bay. Tar las parts da la costa situadas en il sidvest ed en il nord sa tracti percunter da grippa e d’entagls en furma da grottas. Da questa vart s’auza Malta andetgamain or da la mar; las lungas costas stippas culmineschan cun il Dingli Cliffs en il Ta’ Dmejrek ch’è cun 253 meters la pli auta elevaziun dal pajais. Ulteriurs grips carstics sa chattan en il nordvest cun il Mellieħa Ridge, il Bajda Ridge e l’enconuschent Marfa Ridge d’ina autezza da fin a 122 meters. Las pli autas elevaziuns sin l’insla Gozo mesiran 127 meters.
Geologia
thumb|180px|La lingia da la costa durant la davosa glazialisaziun L’istorgia geologica da Malta cumenza a la fin dal terziar, cur ch’igl ha existì tranter la Sicilia dal Sid e l’Africa dal Nord ina punt da terra che spartiva la Mar Mediterrana en dus batschigls. Suenter ch’il livel da la mar è s’auzà ed ha inundà quella, èn sa depositads en il paleocen (avant ca. 60 milliuns onns) en il lieu da l’archipel odiern sediments da chaltschina che derivavan da curals e conchiglias. En il decurs da las èras geologicas èn suandadas ulteriuras stresas da chaltschina e ton; ed en ina fasa pli tardiva dal paleocen èn las inslas la finala s’auzadas or da la mar. Durant il temp da glatsch è il spievel da l’aua puspè sa sbassà, uschia che la punt da terra è danovamain vegnida visibla. Cun la fin dal temp da glatsch avant ca. 13 000 onns è quella però vegnida interrutta definitivamain. Las inslas maltaisas sa chattan sin la platta continentala africana; geologicamain appartegnan ellas pia a l’Africa.
Suenter che las inslas èn cumparidas a la surfatscha da la mar, è l’insla principala s’enclinada en il decurs da plirs millennis vers nordost (pervi dal fundament ch’era instabil). Tras quai è la costa al sidvest vegnida auzada ed èn sa furmadas las costas stippas e grippusas cun ils Dingli Cliffs che caracteriseschan oz questa part da l’insla. Malta è surtratg oz da pliras ruttadiras tectonicas che marcheschan il relief geologic da l’insla. Il crap da chaltschina en colur d’ocher che dominescha l’insla principala (cun excepziun dal nordvest) furma la suletta resursa natirala da Malta; quel vegn explotà e duvrà intensivamain da la populaziun indigena, tranter auter per la construcziun da chasas.
Clima
Malta giascha en la zona mediterrana subtropica e sitga. Il clima maritim da l’insla sa preschenta a moda equilibrada, cun envierns miaivels ed umids e stads sitgas e chaudas, ma betg d’ina chalira ardenta. Las precipitaziuns annualas sin las inslas muntan a bundant 620 mm; la gronda part da la plievgia croda l’enviern, entant che las valurs tendeschan en ils mais zercladur e fanadur vers nulla. Per ordinari crodan las precipitaziuns en furma d’ina plievgia curta ed intensiva, entant che plievgia permanenta n’è strusch usitada. L’umiditad da l’aria giascha la stad tar ca. 74 %, durant ils mais d’enviern tar ca. 70 %.
Sco quai ch’igl è tipic per posiziuns insularas, na varieschan las differenzas da temperatura quotidianas betg fitg ferm (ca. 5–10 °C). Il fanadur ed avust po la temperatura crescher en media fin a 31,8 °C; la media la pli bassa è quella dal schaner cun 9,5 °C. Surtut il mars ed avrigl pon ferms vents fraids influenzar a moda negativa la curva da temperatura creschenta. La temperatura da l’aua cuntanscha l’avust per ordinari 22,8 °C e sa sbassa pir il december sut 20 °C. Las temperaturas las pli bassas giaschan enturn 15° C; a partir dal matg vegn puspè surpassà il cunfin da 20 °C.
La temperatura la pli bassa ch’è insumma vegnida mesirada insacura a Malta èn stads 1,2 °C (il 1895); la temperatura la pli auta 43,8 °C (il 1999). Confurm a las relaziuns climaticas è naiv in fenomen fitg rar. Dapi l’onn 1800 n’hai mai dà ina cuverta da naiv sin las inslas; ina leva bischa han ins registrà il 1895, il 1905 ed il 1962.