cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Beatles
La separaziun (1969–1970)
Ils 10 d’avrigl 1970 ha Paul McCartney tramess tiers a la pressa britannica la prepublicaziun da ses emprim agen album. Questa platta cuntegneva er in’intervista, en la quala el annunzia da sa sparter dals Beatles. La medema saira è cumparida l’ultima decleraziun da pressa uffiziala dals Beatles:
«April 10, 1970: Spring is here and Leeds play Chelsea tomorrow and Ringo and John and George and Paul are alive and well and full of hope. The world is still spinning and so are we and so are you. When the spinning stops – that’ll be the time to worry. Not before. Until then, the Beatles are alive and well and the beat goes on, the beat goes on…»
«Ils 10 d’avrigl 1970: La primavaira è qua e Leeds gioga damaun cunter Chelsea e Ringo e John e George e Paul èn en vita ed en gamba e plain speranza. Il mund gira vinavant, e quai faschain er nus e quai faschais er vus. Cura che quel smetta da girar – alura è arrivà il mument da sa far quitads. Betg avant. Fin lura èn ils Beatles en vita ed en gamba, ed il beat cuntinuescha, il beat cuntinuescha...»
Il temp suenter la separaziun (1970–1993)
thumb|220px|John Lennon e Yoko Ono ad Amsterdam Suenter las dispitas pervi da ‹Let It Be› ed il fatg che Paul McCartney aveva annunzià persul da vulair sa sparter dals Beatles, era la relaziun tranter el ed ils auters commembers vaira disturbada a l’entschatta dals onns 1970. Tar la premiera mundiala dal film n’è sa mussà gnanc in dals commembers da la band. John Lennon, il qual ha elavurà la fin dals Beatles en sia cumposiziun ‹God›, ha fatg fin en in’intervista en il magazin ‹Rolling Stone› a tuttas speculaziuns ch’i pudessi vegnir proximamain tar ina reuniun. Ils 31 da december 1970 ha McCartney purtà plant cunter ils ulteriurs ex-Beatles e cunter Apple e pretendì che las relaziuns da fatschenta tranter els vegnian terminadas. Il process è ì a fin ils 12 da mars 1971 a favur da McCartney.
Malgrà ch’ils Beatles han chalà d’exister sco band, èn John Lennon, Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr restads en il decurs dals onns 1970 en contact in cun l’auter. Ad in inscunter communabel da tuts quatter na devi però betg pli vegnir.
John Lennon ha scrit e producì per Ringo Starr las chanzuns ‹I’m the Greatest› (1973), ‹Goodnight Vienna› (1974) e ‹Cookin’› (1976). Paul McCartney ha sustegnì Starr musicalmain tar la registraziun da ‹You’re Sixteen›, ‹Six O’Clock› (1973) e ‹Pure Gold› (1976). George Harrison ha lavurà il 1971 cun Lennon vi da l’album ‹Imagine› e cun Starr vi da ‹Ringo› (1973) e ‹Ringo’s Rotogravure› (1976). Ringo Starr sez è stà represchentà sin plirs albums da ses anteriurs collegas, tranter quels ‹John Lennon/Plastic Ono Band› (Lennon 1970), ‹All Things Must Pass› (Harrison 1970) e ‹Living in the Material World› (Harrison 1973).
Ils 12 da matg 1971 han Paul McCartney e Ringo Starr visità las nozzas da Mick Jagger e Bianca Morena de Macías a Saint-Tropez. Starr ha sunà il prim d’avust al Concert per Bangladesch da George Harrison en il Madison Square Garden a New York. Il 1972 han Ringo Starr, George Harrison e John Lennon registrà ensemen cun Klaus Voormann (bass) e Billy Preston (orgla) il titel ‹I’m the Greatest› ch’è cumparì l’onn 1973 sin l’album da Starr ‹Ringo›.
Il mars 1973 èn ils trais sa participads ad ina sesida da fatschenta da Capitol Records a New York. Ils 2 d’avrigl èn vegnids publitgads ils dus albums Greatest Hits 1962–1966 e 1967–1970. Quels èn er enconuschents sco l’album ‹cotschen› e ‹blau› ed èn stads in fitg grond success. L’atun ha Ringo Starr cumprà da John Lennon il bain Tittenhurst Park, suenter che Lennon ed Ono eran ids a star a New York. Ils 2 da november han Lennon, Harrison e Starr purtà plant cunter lur anteriur manager Allen Klein, perquai che quel duai avair defraudà tantiemas. Il process è ì a fin in onn pli tard a lur favur.
Ils 28 da mars 1974 ha Paul McCartney visità a Los Angeles ils Burbank Studios, nua che John Lennon lavurava vi d’in album. Cun questa chaschun han ils dus anteriurs chaus creativs dals Beatles fatg ina jam session ch’è er vegnida registrada (ma ch’è fin uss be vegnida publitgada en furma da bootlegs). Igl è quai stà l’ultima giada che Lennon e McCartney han fatg ensemen musica.
Ils 26 da schaner 1976 è il contract da registraziun da musica tranter ils Beatles e l’EMI ì definitivamain a fin. Suenter che tut las singles dals Beatles èn danovamain vegnidas publitgads en la Gronda Britannia, era la gruppa l’avrigl cun 23 songs tranter ils top-100-charts. Ils 24 d’avrigl, in’emna suenter ch’era vegnì offert als Beatles milliuns per ina reuniun, è Paul McCartney stà a New York sin visita tar John Lennon en l’abitaziun da quel en il Dakota-Building. La saira han ils dus guardà ensemen l’emissiun Saturday Night Live sin NBC, cura ch’il moderatur Lorne Michaels ha offert als Beatles «la tariffa minimala da paja» (ca. 1000 dollars) sch’els vegnian sperasvi anc durant la show. McCartney e Lennon han quità l’idea vaira «cool», èn lura però tuttina sa decidids cunter ina preschentaziun spontana. Il di suenter vuleva McCartney danovamain vegnir sin vista, ma Lennon n’al ha betg vulì retschaiver. Igl è quai stà l’ultima giada ch’ils dus musicists èn sa scuntrads.
Ils 2 da matg 1977 è cumparì sco album la registraziun da l’ultim concert das Beatles en il Star Club a Hamburg (1962). Quatter dis pli tard è suandada la platta ‹The Beatles at the Hollywood Bowl› che cumpiglia registraziuns live dals onns 1964/1965.
L’onn 1978 ha Apple Corps purtà plant cunter la firma da computers Apple per avair violà dretgs da marca. Ins è s’unids en quel senn che la firma da computer è s’obligada da sa restrenscher sin il sectur dals computers e da betg vegnir activa en il martgà da musica.
Ils 28 da settember 1980 han John Lennon e George Harrison visità ina preschentaziun da la truppa da comedy Monty Python en la Hollywood Bowl. Ils 28 da november ha Lennon segnà ina decleraziun che preveseva da dar in singul concert dals Beatles en connex cun la realisaziun dal film documentar ‹The Long and Winding Road›.
Ils 8 da december 1980 è John Lennon vegnì sajettà avant sia chasa a New York d’in fan cun disturbis psichics. Lennon aveva 40 onns e sa chattava amez ses comeback musical cun l’album ‹Double Fantasy›. Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr èn vegnids infurmads per telefon davart la mort da lur anteriur partenari. Starr è sgulà ils 9 da december a New York ed ha visità Yoko Ono e Sean Lennon en il Dakota Building. In’emna pli tard èn ils ex-Beatles restants sa scuntrads cun Ono en il Plaza Hotel per discutar las consequenzas da fatschenta ch’èn resultadas da l’assassinat da John Lennon.
Cura che Ringo Starr ha maridà ils 27 d’avrigl 1981 l’actura Barbara Bach èn er Paul e Linda McCartney sco er George ed Olivia Harrison stads tranter ils giats. Durant la festa han McCartney, Harrison e Starr sunà ensemen cun Harry Nilsson e Ray Cooper sco All-Star-Band. Ils 11 da matg ha George Harrison publitgà sco tribut a John Lennon la single ‹All Those Years Ago› che cuntegna er contribuziuns musicalas da Paul McCartney e Ringo Starr. L’album da Starr ‹Stop and Smell the Roses› ch’è cumparì ils 27 d’october cuntegna mintgamai duas cumposiziuns da McCartney e da Harrison.
L’opziun da cumprar enavos la firma Northern Songs han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr discutà tar in inscunter ils 25 da fanadur 1983 a Londra. A chaschun d’in ulteriur inscunter da fatschenta cun Yoko Ono il prim da december è vegnì discussiunà davart l’avegnir dad Apple.
L’onn 1985 èn danovamain ruttas ora dispitas da fatschenta tranter ils Ex-Beatles. Ils 25 da favrer han George Harrison, Ringo Starr e Yoko Ono purtà plant cunter Paul McCartney, damai ch’el aveva apparentamain auzà adascus sia quota da tantiemas da la vendita da plattas dals Beatles. Ils 10 d’avust dal medem onn ha Michael Jackson cumprà per 47,5 milliuns dollars ils dretgs vi da tut las 251 cumposiziuns da Lennon/McCartney. Paul McCartney, ch’aveva sez tutgà tar ils offerents, è stà schoccà, damai che Yoko Ono al aveva segirà ch’i bastia senz’auter da far in’offerta da tschintg milliuns.
A partir dals 25 da favrer 1987 èn tut ils albums dals Beatles vegnids edids da nov sin CD. Per il giubileum da 20 onns è ‹Sgt. Pepper› avanzà fin sin il terz plaz da la parada da hits britannica. Ils 5 da zercladur han George Harrison e Ringo Starr sunà ensemen a chaschun da la Prince’s Trust Rock Gala en la Wembley Arena a Londra. Ils 2 da november è cumparì l’album da Harrison ‹Cloud Nine› che cuntegna la chanzun da tribut ‹When We Was Fab› cun Starr a la battaria.
Ils 20 da schaner 1988 èn George Harrison e Ringo Starr sa participads a l’introducziun dals Beatles en la Rock and Roll Hall of Fame en il Waldorf Astoria-Hotel a New York. Pervi da las differenzas da fatschenta che perduravan è Paul McCartney stà absent. Harrison e Starr han dà ensemen cun Bob Dylan, Mick Jagger, Bruce Springsteen e Mike Love in concert dad All-Star. Ils 8 da mars èn cumparids ils albums ‹Past Masters Vol. 1 & 2› che cumpiglian tut las singlas ed EP dals Beatles.
Ils 8 da november 1989 han ils tribunals decidì che las firmas da plattas EMI e Capitol stoppian pajar suenter als ex-Beatles tantiemas en l’autezza da 100 milliuns.
Anthology (1994–2001)
Ils 19 da schaner 1994 è John Lennon vegnì introducì postum sco interpret solist en la Rock and Roll Hall of Fame. Preschents a la festivitad en il Waldorf-Astoria-Hotel a New York èn stads Paul McCartney e Yoko Ono. A chaschun da la conferenza da pressa ha McCartney confermà ch’i vegnia proximamain ad ina reuniun dals Beatles. Ono ha surdà a McCartney quatter demos cun chanzuns da Lennon dals onns 1970 che n’eran betg vegnidas publitgadas fin qua.
Ils 11 da favrer 1994 han Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr cumenzà en il studio da McCartney a Peasmarsh (Sussex) cun las registraziuns per l’emprima nova single dals Beatles dapi 25 onns. Sut la producziun da Jeff Lynne è vegnì registrà ed agiuntà al demo da ‹Free as a Bird› da Lennon ils instruments e las vuschs dals ulteriurs Beatles.
Ina tscherna da las registraziuns ch’ils Beatles han fatg ils onns 1963 fin 1965 per il radio è cumparida ils 30 da november sco album dubel ‹Live at the BBC›. En la Gronda Britannia ha quel cuntanschì l’emprim plaz da la parada da hits.
Ils 6 da favrer 1995 ha la gruppa cumenzà a lavurar vi da la segunda nova single ‹Real Love›. Questa giada è la producziun sa mussada bundant pli difficila, damai che la qualitad da tun da la registraziun sin bindel era fitg nauscha. Da vulair terminar ils ulteriurs novs tocs, ‹Now and Then› e ‹Grow Old with Me›, è la finala vegnì sistì in mais pli tard pervi da differenzas d’opiniun.
En preschientscha da George Martin han ils Beatles cumenzà ils 22 da matg 1995 en ils Abbey Road Studios a Londra a selecziunar e maschadar ils tocs per ils trais albums dubels ‹Anthology› che duevan cuntegnair outtakes e tocs nunpublitgads. Klaus Voormann è danovamain vegnì incumbensà da crear ils covers. L’october e november èn vegnids filmads ils videoclips tar ‹Free as a Bird› e ‹Real Love›.
Accumpagnà d’ina massiva campagna da reclama è l’emprima part da la documentaziun da tschintg uras ‹The Beatles Anthology› vegnida emessa, sco premiera mundiala, ils 19 da november 1995 a la televisiun americana. Dus dis pli tard è cumparì l’album dubel ‹Anthology 1› cun registraziuns dals onns 1958 fin 1964. Ils 4 da december è cumparida la single ‹Free as a Bird›; quella è avanzada en la Gronda Britannia fin sin il segund plaz da la parada da hits (davos ‹Earth Song› da Michael Jackson).
Ils 4 da mars 1996 è cumparida la segunda single da comeback ‹Real Love›. ‹Anthology 2› cun chanzuns dals onns 1965 fin 1968 è cumparì ils 18 da mars ed ha cuntanschì dad omaduas varts da l’Atlantic l’emprim plaz da las paradas da hits. Ils 15 da zercladur è il producent dals Beatles George Martin vegnì fatg chavalier.
En ina decleraziun per la pressa han McCartney, Harrison e Starr fatg a savair ils 17 d’october 1996 ch’i na vegnia a dar naginas novas registraziuns communablas. L’album dubel ‹Anthology 3›, cun chanzuns da 1968 fin 1970, è cumparì ils 28 d’october ed ha danovamain cuntanschì l’emprim plaz en ils Stadis Unids. Ils Beatles èn uschia stads la suletta gruppa, a la quala igl è reussì duas giadas entaifer dudesch mais da cuntanscher cun trais albums l’emprim plaz da la parada da hits americana (il 1964 ed il 1996). Per las trais parts da l’‹Anthology› è la gruppa vegnida undrada en tut cun 15 plattas da multi-platin e cun trais Grammy Awards.
Ils 11 da mars 1997, en il Buckingham Palace a Londra, è Paul McCartney vegnì fatg chavalier tras regina Elizabeth II. Dus mais pli tard ha el publitgà ses album ‹Flaming Pie›. Il titel fa allusiun a la remartga da John Lennon en in’intervista dal 1961 ch’il num dals Beatles derivia d’ina visiun, en la quala in um saja cumparì sin ina petta ardenta ed als haja revelà quest num. L’album cuntegna contribuziuns musicalas da Ringo Starr, e McCartney è sa revantschà in onn pli tard sin la CD da Starr ‹Vertical Man›. Ils 14 d’october han ils dus ulteriurs ex-Beatles visità communablamain la premiera mundiala da l’ovra d’orchester ‹Standing Stone› da Paul McCartney en la Royal Albert Hall.
Ils 8 da zercladur 1998 han McCartney, Harrison e Starr prendì part da la ceremonia da commemoraziun per Linda McCartney ch’era morta ils 17 d’avrigl da cancer dal sain. E la fin da l’onn, ils 28 da december, èn ils Beatles vegnids perpetnisads cun ina staila sin il Hollywood Walk of Fame.
La fin da l’onn 1999 èn ils Beatles vegnids elegids en ina retschertga naziunala tranter 600 000 burgais britannics sco ils pli impurtants artists e sco la meglra gruppa da musica dal 20avel tschientaner. E ‹Sgt. Pepper’s› è vegnì elegì sco il meglier album.
Cun l’album ‹1› che cumpiglia tut ils tocs dals Beatles ch’han cuntanschì l’emprima plazza en la parada da hits èn ils Beatles anc returnads ina giada ils 17 da november 2000 en 34 pajais (t.a. Gronda Britannia e Stadis Unids) sin l’emprim plaz da la parrada da hits. Questa CD cun las pli autras cifras da vendita da l’entir onn è sa qualifitgada be l’emprim’emna en tut il mund per 35 plattas da platin ed è vegnida vendida fin l’onn 2006 24 milliuns giadas.
Dapi il 2001
Gia l’avust/settember 1997 aveva George Harrison stuì sa laschar allontanar in nuf limfatic e far ina radioterapia. Il schaner 1998 è suandà in tractament en la renumada Mayo Clinic a Rochester (Minnesota). Ils 21 da mars 2001 è Harrison danovamain vegnì ospitalisà ed ins al ha allontanà dal lom in carcinom. Paul McCartney ha visità ses ex-collega ils 8 da matg, cura che quel sa revegniva en la Toscana da l’operaziun. Be in’emna pli tard han medis da la clinica da cancer a Bellinzona diagnostitgà in tumor dal tscharvè. L’ultim inscunter da Paul McCartney, George Harrison e Ringo Starr ha gì lieu ils 12 da november en l’University Hospital a Staten Island (New York), nua che Harrison vegniva tractà cun ina ferma chemoterapia. Ils 29 da november 2001 è George Harrison mort en la vegliadetgna da 58 onns a Los Angeles (California).
Paul McCartney e Gerry & the Pacemakers èn sa preschentads ils 24 da favrer 2002 a chaschun d’in concert da commemoraziun per George Harrison en l’Empire Theatre a Liverpool. Il fanadur dal medem onn èn ils dus ex-Beatles McCartney e Starr sa participads ensemen cun George Martin ad in’occurrenza da commemoraziun per Harrison en sia chasa a Henley-on-Thames. Ed ils 29 da november ha gì lieu a Londra en la Royal Albert Hall il Concert for George; sper Paul McCartney e Ringo Starr èn t.a. sa preschentads qua Eric Clapton, Tom Petty, Jeff Lynne, Billy Preston e la truppa da comedy Monty Python.
Ils 17 da november è cumparì ‹Love›. Tar quest album sa tracti da novas maschaidas d’enconuschents tocs dals Beatles, procuradas da George Martin e da ses figl Giles Martin. La basa per quest album ha furmà la show da medem num dal Cirque du Soleil a Las Vegas.
Ils 5 da favrer 2007 ha Steve Jobs sco CEO dad Apple Inc. annunzià ina nova enclegientscha cun la firma dals Beatles Apple Corps Ltd. Tenor quella è la firma Apple Inc. da nov possessura da tut ils dretgs da marca ch’han da far cun il num Apple e licenziescha tscherts dretgs a la firma dals Beatles.
Records en la musica
En il decurs da lur carriera musicala han ils Beatles cuntanschì in grond dumber da records, dals quals intgins valan fin oz.
Malgrà che la band ha be registrà plattas durant otg onns, èn ils Beatles fin oz la gruppa ch’ha vendì ils pli blers albums en tut il mund. Tenor indicaziuns da la firma da plattas EMI èn vegnidas vendidas bundant ina milliarda plattas dals Beatles.
Ils Beatles han gì dapli singles ch’èn arrivadas fin sin l’emprim plaz da la parada da hits che mintga autra gruppa u artist singul (22 en ils Stadis Unids, 23 en l’Australia, 23 en ils Pajais Bass, 22 en il Canada, 21 en la Norvegia, 18 en Svezia, 12 en Germania).
Ils Beatles han gì dapli albums sin plaz 1 da la parada da hits che mintga auter artist u gruppa (19 en ils Stadis Unids e 15 en la Gronda Britannia).
Ils Beatles èn stads il pli ditg sin plaz 1 da la parada da hits dad albums (132 emnas en ils Stadis Unids, 174 en la Gronda Britannia).
Nagin album dubel è sa vendì uschè bain durant l’emprima emna sco ‹The Beatles Anthology Volume 1›. Tranter ils 21 ed ils 27 da november 1995 èn vegnids vendids en ils Stadis Unids 855 797 exemplars.
Lennon e McCartney èn fin oz ils cumponists en l’istorgia da la musica da rock e pop ch’han gì il pli grond success. McCartney ha gì en ils Stadis Unids 28 singles ch’èn avanzadas fin sin l’emprim plaz, Lennon 21 (da quai 19 titels scrits communablamain). En la Gronda Britannia èn quai stads 21 per Lennon e 23 per McCartney (da quai 18 titels communabels).
L’entschatta avrigl 1964 sa chattavan chanzuns dals Beatles sin ils plazs 1–5 dals Billboard Hot 100, quai che n’era anc reussì a nagin. Tar ils tschintg titels sa tractavi da ‹Can’t Buy Me Love›, ‹Twist and Shout›, ‹She Loves You›, ‹I Want to Hold Your Hand› e ‹Please Please Me›.
En l’emna dals 11 fin ils 17 d’avrigl 1964 eran ils Beatles preschents cun betg main che 14 chanzuns en ils Billboard Hot 100. Avant eran quai stads maximalmain nov (Elvis Presley il december 1956).
Ils Beatles èn stads ils sulets artists, als quals igl è reussì duas giadas da remplazzar sasezs sin l’emprim plaz dals Billboard Hot 100. Quai è stà il cas l’entschatta da l’onn 1964 cun ‹I Want to Hold Your Hand›, ‹She Loves You› e ‹Can’t Buy Me Love›.
Ils Beatles èn stads ils emprims artists ch’èn vegnids emess sur la televisiun live en tut il mund. Quai è stà il cas ils 25 da zercladur 1967 en rom d’ina emissiun a la quala èn sa participads 26 pajais e ch’ha cuntanschì en tut il mund 600 milliuns aspectaturs. Mintga pajais ha contribuì in’atgna part a l’emissiun. Uschia han ins per exempel pudì assister en il Mexico ad ina naschientscha. Ed ins è daventà perditga cura ch’ils Beatles han chantà en l’Engalterra live lur chanzun ‹All You Need Is Love›. A la fin da la chanzun han blers amis dals Beatles gidà a chantar, p.ex. Mick Jagger, Keith Richards, Marianne Faithfull, Eric Clapton e Keith Moon. La registraziun ha gì lieu en il studio 1 dals Abbey Road Studios, nua ch’ils Beatles han registrà tranter il 1962 ed il 1970 la gronda part da lur tocs.
En ils Stadis Unids èn ils Beatles vegnids onurads il 2005 per la sisavla giada cun in Diamond Award (per la cumpilaziun ‹1›). Quel surdat la Recording Industry Association of America (RIAA) per dapli che diesch milliuns exemplars d’in album ch’èn vegnids vendids en ils Stadis Unids.
Muntada musicala
thumb|170px|Il bass da Paul McCartney e la ghitarra da George Harrison Ils Beatles vegnan per ordinari valitads sco la pli impurtanta band da pop dals onns 1960 ed han influenzà quasi tut ils geners da la musica da rock e pop. A l’entschatta ha la band dà il num a la direcziun da musica dal beat. Igl era quai in stil segnà da ghitarras, da svelts tacts da quatter quarts e da melodias tschiffantas. La muntada da quest stil è surtut da vesair en il fatg ch’igl è s’etablì per l’emprima giada en la Gronda Britannia in agen stil da rock e ch’igl è uschia reussì da daventar independent dals idols americans.
A partir da l’onn 1964 han ils Beatles cumenzà a sa sviluppar vinavant musicalmain ed ad experimentar cun auters stils. L’album ‹Beatles for Sale› mussa per exempel cleras influenzas da la musica da folk e country. Sin il proxim album ‹Help!› è d’udir cun la ballada ‹Yesterday› ina cumposiziun da McCartney nua ch’el chanta e suna ghitarra acustica e vegn uschiglio accumpagnà be d’in quartet d’artgists. Questa nova tendenza d’integrar elements da la musica classica dueva anc vegnir extendida marcantamain tar ils ulteriurs albums. Sin l’album ‹Rubber Soul› dal 1965 èn d’udir per l’emprima giada influenzas indicas. L’album ‹Revolver› dal 1966 integrescha differents elements da la musica da pop. Qua sa mussa ina da las grondas fermezzas dals Beatles: Ad els èsi adina puspè reussì d’integrar ils pli differents stils musicals senza perder lur agen caracter.
Cun l’album ‹Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band› dal 1967 han ils Beatles – influenzads da l’album ‹Pet Sounds› dals Beach Boys – preschentà in dals emprims albums conceptuals en l’istorgia da la musica da pop. Igl è quai er stà l’emprima platta en l’istorgia da la musica da pop sin il cover da la quala eran stampads ils texts da las chanzuns. Ed er sin il ‹White Album› demonstreschan ils Beatles anc ina giada lur entir spectrum musical, tranter auter cun ‹Helter Skelter› che vala sco emprim toc da hardrock.
La musica dals Beatles cuvra uschia in spectrum stilistic che tanscha da rock’n’roll, beat e balladas sur country, folk, music hall e blues fin a psychedelic rock, musica classica e hard rock. Betg il davos ha questa vastezza musicala er gidà a pledentar in public fitg different.
Muntada per la cultura da pop
Avant ils Beatles avevan be Frank Sinatra en ils onns 1940 ed Elvis Presley en ils onns 1950 pudì fascinar a moda sumeglianta las massas e manar ad ina veneraziun quasi fanatica. Cumpareglià cun ils Rolling Stones han ils Beatles plitost valì sco ‹ils bravs› ed er areguard ils texts èn els stads vaira ditg fidaivels al schlagher plitost banal. Quai è però sa midà en rom da las grondas midadas che duevan tschiffar la societad occidentala en la segunda mesadad dals onns 1960. A partir dal 1965 èn ils texts, inspirà da Bob Dylan, daventads in pau a la giada pli persunals e profunds. Ed er las cumposiziuns ed ils arranschaments èn vegnids pli cumplexs.
Rodan
Il Rodan (en franzos Rhône, en talian Rodano ed en tudestg Rhone u Rotten) è in flum da la Svizra e da la Frantscha cun 813 km.
The Beatles
Muntada per la cultura da pop
En chanzuns sco ‹She Said, She Said› han ils Beatles elavurà a partir dal 1966 las experientschas fatgas cun LSD. En pli èn els s’occupads cun la spiritualitad indica ed èn daventads discipels dal guru Maharishi Mahesh Yogi e da sia tecnica da meditaziun. Als Beatles èsi reussì a moda maisterila da s’adattar als moviments ch’eran gist actuals, senza però s’exponer memia fitg. Uschia han els per exempel experimentà il 1967 cun elements psicadelics, ma a moda bundant pli moderada che quai che la band Pink Floyd ha fatg a medem temp. Betg il davos han er lur films – surtut ‹Yellow Submarine› (1968) – influenzà fermamain la cultura da pop. Ed ils clips per ‹Paperback Writer›, ‹Rain›, ‹Strawberry Fields Forever› e ‹Penny Lane› èn stads ils emprims videos da musica inscenads, vul dir durant ils quals la band na sunava betg simplamain be il song.
Discografia
Fin la fin dals onns 1980 sa differenziava la discografia dals Beatles en tut il mund, quai ch’è d’attribuir ad ina politica da publicaziun che variava da pajais tar pajais. Dapi l’onn 1987, cura che tut ils albums dals Beatles èn cumparids l’emprima giada sin CD, è la discografia suttamessa ad in uschenumnà ‹canon dals Beatles›, vul dir: en tut il mund vegnan las registraziuns en il studio publitgadas a moda unitara en la furma sco ch’ellas èn cumparidas l’emprima giada en la Gronda Britannia.
Impurtantas distincziuns
Tranter las nundumbraivlas distincziuns ch’ils Beatles han retschet en lur carriera sajan be menziunads l’Oscar dal 1971 per il film ‹Let It Be› en la categoria meglra musica da film ed ils suandants Grammy Awards:
Valragn
Valragn (tudestg Hinterrhein) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Valragn dal district Rain Posteriur.
Ottawa
200px|thumb|right|Dalla vart seniastra Gatineau ed igl Ottawa River, dalla vart dretga il center d'Ottawa 200px|thumb|right|Carta dil marcau d'Ottawa Ottawa (engles [] ni [], franzos []) ei la capitala dil Canada. El secatta egl ost dalla provinzia digl Ontario, sper la riva sid dil flum Ottawa River / Rivière des Outaouais, che fuorma leu il cunfin denter las provinzias digl Ontario e dil Québec. Tenor la dumbraziun dil pievel digl onn 2011 haveva Ottawa quei onn 883 391 avdonts ed ina surfatscha da 2 790,22 km².
Ensemen cun il marcau da Gatineau, situaus sper la riva nord digl Ottawa River, el Québec, e culs contuorns fuorma Ottawa l'aglomeraziun urbana d'Ottawa-Gatineau. Igl onn 2011 haveva il census metropolitan area d'Ottawa-Gatineau tenor la definiziun digl uffeci da statistica dil Canada (Statistics Canada) 1 236 324 avdonts sin ina surfatscha da 6 287,03 km², dils quals agl Ontario appartenevan 3 287,13 km² cun 921 823 avdonts ed al Québec 2 999,90 km² cun 314 501 avdonts. Questa aglomeraziun ei era stada dessignada sco regiun dalla capitala naziunala (National Capital Region / Région de la capitale nationale) davart dalla federaziun canadesa per la lescha sur dalla capitala naziunala digl onn 1985. La regiun dalla capitala naziunala definida da questa lescha ei denton buca identica cun il census metropolitan area definius digl uffeci da statistica, ella cumpeglia mo in intschess da 4 715 km².
Arbon
Arbon è ina citad ed ina vischnanca politica en il district Arbon dal chantun Turgovia en Svizra. Ella è la chapitala da quest district. Ella sa chatta sin la riva dal Lai da Constanza.
thumb|left|250px|Il port cun la baselgia Son Martin
Aara
thumbnail|L'Aara e la [[Reuss (flum)|Reuss]]
L'Ara (tudestg: Aare, franzos: Aar) è in flum da la Svizra cun 295 km lunghezza.
Il flum sa chatta en la batschida dal flum Rain. El cula tras ils chantuns Berna, Soloturn ed Argovia. Sper Koblenz (AG) sbucca el en il Rain.
Rorschach
Rorschach e ina citad svizra dal chantun Son Gagl.
Surses (circul)
Il circul da Surses furma ensemen cun ils circuls d'Alvaschagn, da Belfort e da Bravuogn il district da l'Alvra dal chantun Grischun en Svizra. La sedia da l'uffici cirquital sa chatta a Savognin.
Num
Il num ufficial da questa unitad d'administraziun tenor la lescha chantunala è Circul da Surses, che figurescha er en il Pledari Grond. Tenor la constituziun cirquitala è num ufficial surmiran sin quel stgalim Circuit da Surses, entant che la conjuncziun da vegn savens laschada davent (p. ex. en la chau da brev ufficiala). En la lingua dal mintgadi aud'ins savens il germanissem Cres (da) Surses, quai che ha manà al fatg ch'il Surses vegniva numnà en autras regiuns simplamain igl Cres. In'autra denominaziun tradiziunala è Tera da Surses.
Vischnancas
Il circul consista da las seguentas vischnancas:
Viafier retica
La Viafier retica (VR) (tal. Ferrovia retica, tud. Rhätische Bahn) è in’interpresa da viafier cun ina rait a binaris stretgs situada en il chantun Grischun. Da la furma giuridica ennà è la Viafier retica ina societad anonima (SA) cun sedia a Cuira. La Viafier retica posseda ina rait da rodaglias cun ina lunghezza da 384 kilometers. Las rodaglias èn in meter ladas. Las lingias da viafier da l’Alvra e dal Bernina da la Viafier retica tutgan dapi ils 7 da fanadur 2008 tar il Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
Fundaziun
La construcziun da la Viafier retica deriva da l’iniziant ollandais Willem-Jan Holsboer. El è stà il promotur principal da la lingia da viafier da Landquart a Tavau che furma l’emprima lingia da la rait da la Viafier retica da pli tard.
Ils 7 da favrer 1888 è vegnida fundada sin l’iniziativa da Holsboer la Schmalspurbahn Landquart–Davos AG (LD). Per surmuntar las pendenzas dal traject alpin tranter Landquart e Tavau vuleva la societad construir oriundamain ina denticulara. In’autra varianta cun trais stortas a piz vegniva medemamain discutada. Pervi dal success da la Viafier dal Gottard, senza rodas dentadas e senza stortas a piz, èn dentant omaduas variantas vegnidas refusadas. Ins è sa cunvegnì da construir ina viafier d’adesiun be cun ina storta a piz; quest’unica storta a piz sa chattava a la staziun da Claustra ed è vegnida gulivada pli tard. La lingia ch’ins aveva planisà a l’entschatta n’ha betg pudì vegnir realisada pervi da la val fitg stretga e per motivs finanzials. L’emprima badigliada è succedida ils 29 da zercladur 1888.
Gia l’onn 1889 ha pudì vegnir averta la lingia da Landquart a Claustra ed otg mais pli tard er l’entira lingia fin a Tavau. L’onn 1895 ha la Schmalspurbahn Landquart–Davos AG midà ses num en Rhätische Bahn (RhB) respectivamain Viafier retica (VR). Il motiv è stà che Holsboer planisava in’expansiun da la viafier er en autras regiuns dal Grischun. Suenter ina decisiun dal pievel il 1897 è la Viafier retica daventada la viafier chantunala dal Grischun.
Emprimas extensiuns da la rait da viafier
Cuntrari a las ulteriuras lingias existentas è la lingia da Bever a Scuol stada electrifitgada gia da l’entschatta. Tranter ils onns 1913 e 1922 è lura l’entira rait vegnida electrifitgada. L’electrificaziun ha optimà l’effizienza da l’entir traffic da viafier ed ha schlià il problem da la mancanza da cotgla, chaschunà tras l’Emprima Guerra mundiala. Ils responsabels èn sa decidids per in sistem electric cun current alternant da 11 kV e 16 2/3 Hz (dapi il 1995 16.7 Hz) che vegn duvrà anc ozendi.
Cumpras da viafiers (Arosa, Mesauc e Bernina)
Il 1942 ha la Viafier retica surpiglià il manaschi da las viafiers d’Arosa e dal Mesauc. Il 1944 è alura succedida la cumpra da la Viafier dal Bernina. Questas viafiers eran stadas independentas fin al mument che la Viafier retica las ha cumprà. Il motiv per la vendita èn stadas las cundiziuns economicas pli difficilas chaschunadas tras la Segunda Guerra mundiala.
Problems economics
La Viafier retica ha gì da cumbatter cun problems finanzials a partir da la Segunda Guerra mundiala fin tard viaden en ils onns setanta. Be cun subvenziuns generusas da la Confederaziun ha ella pudì surviver quest temp da bassas frequenzas senza stuair restrenscher la lingia da viafier e senza stuair serrar tschertas staziuns. Temporarmain han ins perfin discutà sche la Viafier retica duess vegnir surpigliada da las Viafiers federalas svizras (VFF).
Pir cur che la Confederaziun ha cumenzà vers la fin dals onns setanta a sbassar drasticamain las subvenziuns, èn ins puspè sa regurdà tar la Viafier retica da las fermezzas dal temp da piunier ed ha cumenzà a commerzialisar turisticamain ses trajects. Ins ha creà purschidas sco il Glacier-Express, il Bernina-Express, il Palm-Express u il Heidiexpress. Grazia a visitaders da tut il mund han quellas procurà per trens plains durant la gronda part da l’onn. Ultra da quai han ins spargnà persunal u serrà las staziuns che faschevan nagina u be ina pitschna svieuta. La lingia Mesocco-Bellinzona è vegnida messa ord funcziun l’emprim per il traffic da persunas, pli tard er per il transport da vitgira.
Avertura da la lingia dal Veraina
Ulteriurs impuls ha retschavì la Viafier retica cun l’avertura da la lingia dal Veraina che maina da Claustra tras il tunnel dal Veraina en l’Engiadina Bassa. Il tunnel è vegnì inaugurà l’onn 1999. La finanziaziun è vegnida garantida oravant tut da la Confederaziun. Ultra da persunas vegnan transportads spezialmain autos e camiuns tras il tunnel dal Veraina. Uschia na manglan quels betg far durant l’enviern il viadi fadius sur il Pass dal Flüela.
Tras il tunnel dal Veraina è l’Engiadina Bassa s’avischinada oravant tut l’enviern pli ferm als lieus centrals sco Cuira, Turitg, Son Gagl e Berna. Las frequenzas da la lingia dal Veraina han fin ussa surpassà tut quai ch’ins aveva spetgà ed han oravant tut purtà a la vischnanca da Scuol in tschert svilup economic, dentant er in augment turistic per part contestà.
Er cun tut las innovaziuns n’èn ils problems economics da la Viafier retica betg schliads. Ins ha dentant pudì cumpensar las subvenziuns scursanidas dal stadi numnadas survart. L’onn 2004 ha la Viafier retica fatg in gudogn da stgars ina milliun francs, trais milliuns pli pauc che l’onn avant. Entant ch’ins ha pudì augmentar massivamain il gudogn da transports da persunas grazia al Glacier-Express ed al Bernina-Express, èn las entradas dals transports da vitgira, d’abunaments e da cartas da plirs viadis vegnidas pli pitschnas.
Ulteriuras mesiras da sanaziun
Ils 24 d’avust 2006 ha il cussegl administrativ da la Viafier retica decidì da reducir fin l’onn 2008 il dumber dal persunal per 10 % (145 persunas). Tenor il cussegl administrativ saja quest pass indispensabel per segirar a mesa vista l’existenza da la Viafier retica. Las novas resursas finanzialas a disposiziun èn vegnidas duvradas urgentamain per sanar ils trassés (per exempel èsi stà necessari da sanar radund in terz da las 150 punts) e per cumprar vaguns da tren moderns. Ins ha bain empruvà da realisar la reducziun da persunal per gronda part senza stuair relaschar emploiads, var 40 relaschadas n’èn dentant betg stadas d’evitar. Quellas han tutgà oravant tut lavurers en ils lavuratoris ed il persunal da las staziuns. Sco autras era, han las staziuns da Vaz Sut, da l’Ospizio Bernina e da Campocologno nagin persunal da staziun pli (dapi il 2008). Per autras staziuns èn ins en tschertga da possessurs privats.
Sco tut tschellas viafiers en Svizra na porscha la Viafier retica gia dapi il december 2005 nagin cumpartiment per fimaders pli. Tras questa mesira ha la Viafier retica pudì augmentar il confort per ils viagiaturs e spargnar custs considerabels tar il mantegniment dals trens.
Patrimoni cultural da l’UNESCO
Ils 21 da december 2006 han ils represchentants da la Viafier retica surdà a la sedia da l’UNESCO a Paris in’acta da canditatura cun la dumonda d’acceptar il traject da Tusaun fin Tirano en l’inventari dal Patrimoni cultural mundial. Ils 7 da fanadur 2008 ha l’UNESCO respundì en moda positiva a questa dumonda. Cunquai è la cuntinuitad dal traject da Tusaun a Tirano garantida a lunga vista. Il label sco Patrimoni cultural na vala betg be per la lingia da viafier en in senn restrenschì, mabain er per patrimonis culturals impurtants sco viaducts, maletgs dal vitg ed autras caracteristicas da la cuntrada. La fin finala han ins definì ina zona da 500 fin 1000 meters che cumpiglia tut la cuntrada da cultura vesaivla davent da la lingia dal tren.
Micurà de Rü
Micurà de Rü (atgnamain Nikolaus Bacher; 4 da december 1789 a Rü, St. Kassian, Badia, Tirol dal Sid – 29 da mars 1847 a Wilten, Puntina, Austria) era in linguist ladin dolomitan.
Viafier retica
Patrimoni cultural da l’UNESCO
Cun integrar er Tirano en l’acta da candidatura è l’Italia stada cunresponsabla per la candidatura. La Svizra ha dentant surpiglià la responsabladad principala per il project. Da l’acta da candidatura è l’Uffizi federal da cultura s’occupà. En avegnir sa restrenscha l’incumbensa dal stadi dentant sin survegliar las directivas da l’UNESCO. Il stadi ed il chantun Grischun èn s’obligads tras las candidatura da mantegnair la singularitad da las lingias da l’Alvra e dal Bernina inclus il conturn. Quai na vul dentant betg dir che indrizs antiquads na possian betg vegnir modernisads. Sper la Semmeringbahn en l’Austria e la Mountain Railways of India è la Viafier retica la terza lingia da viafier ch’è vegnida acceptada sco Patrimoni cultural mundial.
Micurà de Rü
Biografia
Micurà de Rü e naschì ils 4 da december da l'onn 1789 sco Nikolaus Bacher a Rü, in aclaun da San Ćiascian (St. Kassian) en la vischnanca da Badia (Abtei) en il Tirol dal Sid. El era il davos da quatter figls d'ina famiglia da purs da muntogna ladina. Bacher ha frequentà la scola elementara en ses vitg da naschientscha ed il gimnasi a Brixen. Suenter l'examen da matura ha el studegià filosofia e teologia tranter auter a Puntina, Trento e Salzburg.
Viafier retica
Investiziuns actualas
A chaschun da la preschentaziun dals novs trens han ils responsabels discurrì d’in mument ordvart impurtant per la Viafier retica. Ils novs trens sajan tant in’investiziun per il turissem sco per il traffic pendular. Plinavant han ins menziunà l’identificaziun dal tren cun il chantun Grischun. Il fundament per il design dal tren è l’animal da la vopna dal Grischun, il capricorn.
Micurà de Rü
Biografia
Ils 28 d'avust 1814 è el vegnì ordinà sco sacerdot a Salzburg. Ses emprims onns sco sacerdot ha el passentà en varias plaivs austriacs. El ha operà per plirs onns sco chaplon d'armada e sco educatur en in institut a Milaun. Plinavant è el er stà lector per lingua taliana a l'Universitad da Puntina. Suenter onns da malsogna è Micurà de Rü mort ils 29 da mars 1847 a Wilten, in quartier da Puntina.
Sper l'uffizi sacerdota è el s'interessà particularmain per sia lingua materna, il ladin da las Dolomitas. L'onn 1833 ha el redigì l'emprima grammatica ladina cun il titel Versuch einer deütsch-ladinischen Sprachlehre – Erstmalige Planung einer gesamtdolomitenladinischen Schriftsprache. L'idea da basa da quest'ovra era l'elavuraziun d'ina lingua da scrittira cuminaivla per tut ils Ladins. En regurdanza da Micurà de Rü è l'institut cultural ladin da San Martin de Tor, fundà l'onn 1976, vegnì numnà tenor el.
Cristianissem (puter)
Il cristianissem es la pü granda religiun universela cun var 2,3 milliards commembers sül muond inter.
Classificaziun
Insembel cun giudaissem, la sour pü veglia, e cun l'islam, chi apparaiva pü tard, es il cristianissem üna religiun monoteistica caracteriseda da la cretta be in ün unic Dieu. Quistas trais religiuns fuorman la gruppa da las religiuns abrahamiticas chi integreschan ad Abraham in lur istorgias da fundaziun.
Il cristianissem es üna religiun missiunarica chi's drizza zieva il cumand da Gesu da Nazaret da fer deraser sieu evangeli fin als cunfins dal muond e suot tuots pövels.
Doctrina
I'l center da la cretta da tuottas confessiuns differentas infra il cristianissem sto la persuna da Gesu. El vain onuro scu il salveder chi ho chaschuno il reconciliamaint traunter Dieu e'ls umauns in forza da sia vita, da sia paschiun, da sia mort sülla crusch ed in vigur da sia resüstaunza dals morts zieva trais dis.
Derasaziun
Il cristianissem es preschaint in tuots pajais dapertuot sün tuot il muond. In Europa, in America da Süd e da Nord, in Africa centrela e da Süd, süllas filippinas ed in Australia es la granda part da la populaziun tradiziunelmaing cristiauna. Ün stedi greiv ho'l cristianissem in bod tuots pajais islamics ed in Corea da Nord. Cu vegnan crettaivels dischavantagios, oppress u perseguitos.
Confessiuns
Il cristianissem as parta in bgeras confessiuns, da las quêlas sun las pü importantas la baselgia catolica romauna in Europa da Süd (il papa domicilo i'l Vatican) e sül continent americauna latina, las baselgias ortodoxas in Europa d'Ost ed illa part asiata da Russia e'l protestantissem in Europa centrela e da Nord ed in America da Nord.
Stretga da La Pérouse
thumb|La stretga da La Pérouse cun Sachalin davosvart, vesì dal [[cap Sōya.]] thumb|La stretga da La Pérouse, cartografada da La Pérouse sez. La stretga da La Pérouse (russ Пролив Лаперуза, Proliw Laperuza) u stretga da Sōya (宗谷海峡) è ina stretga da mar che separescha la part meridiunala da l'insla russa Sachalin dal nord da l'insla giapunaisa Hokkaidō.
Ses num internaziunal va enavos a Jean-François de La Pérouse, che l'ha scuvert il 1787 ensemen cun il cap Crillon. Ses num giapunais deriva dal num dal cap Sōya sin Hokkaidō.
Las auas territorialas giapunaisas tanschan be trais miglias marinas en la stretga da La Pérouse, enstagl da las 12 miglias normalas; quai che permetta a bastiments da guerra e sutmarins da la Marina dals Stadis Unids (US Navy) ch'èn equipads cun armas nuclearas da traversar la stretga senza violar il scumond dal Giapun cunter armas nuclearas en ses territori.
Murray
Cun ina lunghezza da 3'370 km è il Murray il pli lung flum da l'Australia.
Maturitad bilingua
La maturitad bilingua è l'attest, ch'ins retschaiva, sch'ins absolva ina scola media cun duas linguas d'instrucziun. Quai vul dir ch’intgins roms da basa vegnan instruids en in’autra lingua. Ils roms d’accent e roms cumplementars vegnan per ordinari instruids en la lingua usitada da la scola.
Scola chantunala
La Scola chantunala grischuna è la suletta scola en il Grischun che offra la maturitad bilingua rumantsch-tudestg tenor las prescripziuns da la CDEP (4 lecziuns/emna rumantsch e trais roms d'immersiun rumantscha). Scolaras e scolars da lingua materna rumantscha fan la matura bilingua rumantsch/tudestg. Ils roms istorgia, biologia e geografia vegnan lura instruids en talian, respectiv en rumantsch.
Ultra da quai offra la Scola chantunala ina maturitad bilingua en las variantas talian/tudestg per scolaras e scolars da lingua taliana e tudestg/talian per scolaras e scolars da lingua tudestga. Plinavant vegnan plirs roms d'accent instruids per englais.
Academia Engiadina
Era l’Academia Engiadina porscha ina maturitad bilingua a basa facultativa. L’academia porscha differentas variantas. In varianta è quella da prender il rumantsch sco emprima lingua (4 lecziuns per emna). In’autra varianta è d’avair l’instrucziun da geografia (3./4. classa) e biologia (5./6. classa) en rumantsch. La terza varianta è lura d’avair duas lecziuns supplementaras da rumantsch. Ina cumbinaziun da quella cun las lecziuns rumantschas da geografia e biologia è era pussaivla.
Institut Otalpin Ftan
L’Institut Otalpin Ftan pussibilitescha la maturitad bilingua rumantsch/tudestg a moda facultativa. Scolaras e scolars che frequentan quella maturitad han 4 empè da 2 lecziuns rumantsch per emna. Ultra da quai vegnan era ils roms da biologia ed istorgia instruids en rumantsch.
Avantatgs
L’avantatg tar ina maturitad bilingua è ch’ins retschaiva in attest da scola media cun duas linguas. Il chantun e la confederaziun avessan da resguardar sco emprim, cura ch’els pledeschan insatgi per ina nova plazza, las persunas che san pliras linguas naziunalas.
Egl
thumb|240px|Egl da l’uman thumb|240px| Construcziun da l’egl dals vertebrats 1 Sclera 2  Membrana coroida 3  Chanal da Schlemm u sinus venus 4  Ragisch da l’iris 5  Pel-corna 6  Iris 7  Pupilla 8  Chombra da l’egl anteriura 9  Chombra da l’egl posteriura 10  Corpus ciliar 11  Lenta 12  Corp transparent 13  Retina 14  Gnerv da l’egl 15  Fibras zonularas L’egl (latin oculus, grec ὤψ ops) è in organ sensitiv che serva a la percepziun da stimulaziuns da la glisch. El furma ina part dal sistem visual e pussibilitescha als animals da vesair. La recepziun dals stimuls succeda cun agid da fotorecepturs, vul dir da cellas da la gnerva sensiblas sin glisch. L’irritaziun da quellas vegn influenzada da la lunghezza da l’unda da la radiaziun electromagnetica entaifer il spectrum visibel. Tar vertebrats vegnan quests impuls dads vinavant sur las lingias da la gnerva da l’egl al center da la vesida dal tscharvè; là vegnan els elavurads ad ina percepziun optica.
Ils egls dals animals sa differenzieschan per part marcantamain en lur construcziun e funcziunalitad. Lur muntada biologica e tras quai er lur prestaziun è adattada a las pretensiuns da l’organissem correspundent. Er il dumber dals egls è in’adattaziun evoluziunara a las cundiziuns da viver. Tscherts animals s’orienteschan main sur impressiuns visualas e dovran be ina differenziaziun groppa tranter cler e stgir, tar auters bastan musters da cuntrast e da moviment. Egls sviluppads pli fitg servan a la percepziun d’in maletg plain da cuntrasts; la qualitad da quel crescha cun l’abilitad da l’egl da recepir a moda fitg precisa differenzas da l’intensitad da la glisch. E quai s’exprima en ina vesida correspundenta che po esser fitg differenta da di, tranter stgir e cler e da notg. Puspè auters animals dovran main ina vesida ritga da cuntrasts, mabain plitost in grond champ visual u ina percepziun da colurs fitg differenziada entaifer ils singuls secturs da la lunghezza da l’unda.
En general pon ins dir che la capacitad dal senn visual e la cumplexitad tant da la construcziun anatomica sco er dals champs surordinads da la generaziun ed elavuraziun dal maletg creschan en relaziun tar las pretensiuns che la furma da viver correspundenta tschenta a la qualitad da l’orientaziun visuala.
Spezialmain sviluppads èn ils egls dals vertebrats. Quels fan part da la gruppa dals egls da lenta; els èn fitg sumegliants in a l’auter e correspundan en lur construcziun, cun paucas excepziuns, a l’egl da l’uman. Ils egls dals vertebrats giaschan en las foppas dals egls; qua èn els per l’ina protegids dal conturn ossus da la chavazza e vegnan per l’autra circumdads d’in pulstrà da musculs, grass e tessì colliant.
Cun excepziun da la gronda part dals peschs procuran mecanissems da protecziun ch’ils egls na vegnian betg donnegiads tras intervenziuns externas. Surtut il serrar ils viertgels dals egls impedescha ch’i entrian corps esters; a medem temp tegna quest reflex permanentamain umida la pel-corna e na lascha betg siar ora quella.
Ils moviments dals egls vegnan dirigids dals musculs da l’egl exteriurs. La grondezza dal champ visual che resulta variescha puspè da spezia tar spezia e dependa da las cundiziuns da viver respectivas.
Quest artitgel preschenta l’emprim la construcziun da l’egl dals vertebrats (egl da lenta) cun resguard spezial da l’egl da l’uman. En ina segunda part da l’artitgel vegn preschentada l’evoluziun da l’egl en general ed er dà in sguard a las ulteriuras furmas dad egls ch’èn sa sviluppadas entaifer il reginavel dals animals.
Construcziun
L’organ da la vesida dals vertebrats sa lascha divider en trais parts :