cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bulgaria
Politica
Il sistem da partidas ch’è sa manifestà l’emprima giada suenter la Constituziun da Tarnovo dal 1878 cumulescha duas lingias da conflict sociopoliticas, las qualas èn restadas preschentas fin oz en il sistem politic da la Bulgaria. Per l’ina il conflict tranter la dretga e la sanestra resp. tranter partidas conservativas e liberalas, per l’autra il cuntrast tranter represchentants da tenuta prorussa e tals orientads pli ferm vers il vest. Ina terza lingia da conflict, quella tranter champagna e citads, è sa transfurmada suenter las Guerras dal Balcan dals onns 1912/13 e l’Emprima Guerra mundiala en il conflict tranter chapital e lavurants, il qual exista medemamain fin oz. Percunter n’èn mai sa manifestadas en la Bulgaria discrepanzas pli grondas tranter baselgia e stadi; probablamain è quai d’attribuir al fatg che la baselgia bulgar-ortodoxa ha giugà in’impurtanta rolla tar la fundaziun da la Bulgaria odierna e disponiva perquai d’ina vasta legitimitad.
En l’index da democrazia dal 2016 è la Bulgaria stada sin plaz 47 da 167 stadis; las structuras dal pajais vegnan giuditgadas sco «incumplettas».
Parlament e regenza
thumb|220px|Edifizi dal parlament a Sofia Il parlament che sa cumpona da 240 represchentants vegn elegì mintga quatter onns. Per pudair entrar en il parlament sto ina partida cuntanscher almain 4 % da las vuschs.
Il pajais enconuscha la funcziun dal president sco chau dal stadi. Quel ha en emprima lingia funcziuns represchentativas. El è però a medem temp schefcumandant da l’armada. Las fatschentas da la regenza vegnan exequidas dal primminister cun ses ministers.
Politica exteriura
Sper las commembranzas gia menziunadas (Uniun europeica e NATO), fa la Bulgaria part da l’Organisaziun mundiala da commerzi, dal Cussegl da cooperaziun per l'Europa dal Sidost e da la Cooperaziun economica da la Mar Naira.
Medias
Areguard la libertad da pressa è la Bulgaria vegnida rangada il 2017 da l’organisaziun Reporters senza cunfins sin plaz 109 da 180 stadis. Tenor il rapport correspundent è la situaziun da la libertad da pressa en il pajais «difficila» e la pli problematica en tut l’Uniun europeica. L’independenza da la pressa è surtut periclitada perquai che las medias, la politica e persunas da fatschenta èn entretschadas fitg ferm.
La Bulgaria dispona mintgamai d’in emettur da radio e d’in emettur da televisiun statal (BNR e BNT) sco er da divers emetturs privats (bTV, Nova televizija, SKAT, TV Evropa e.a.). Tranter ils emetturs da radio privats dominescha Darik Radio.
Sutdivisiun geografica
Tenor l’artitgel 2 da la constituziun bulgara dal 1991 vala il pajais sco «stadi unitar cun administraziun autonoma locala», en il qual n’èn admess nagins territoris autonoms. L’unitad territoriala ed administrativa da basa furma la vischnanca (Община/obschtina), en la quala ils organs da l’administraziun autonoma locala represchentan ils interess communals e furman la politica.
Cuntrari a las vischnancas na vegn la segunda unitad territoriala, ils districts (област/oblast), betg administrada tras agens organs che vegnan elegids dal pievel. Tar l’oblast sa tracti il cuntrari d’in’unitad territoriala che vegn controllada d’in administratur statal elegì dal cussegl dals ministers en l’interess da l’administraziun statala. Tenor l’artitgel 143 da la constituziun ha l’administratur da procurar per la realisaziun da la politica statala ed el è responsabel per la protecziun dals interess naziunals e per l’urden public.
Militar
Las forzas militaras bulgaras sa cumponan da las forzas terrestras, da la marina e da l’aviatica militara e disponan en tut da 45 000 schuldas. L’armada era resp. è involvida en operaziuns en divers pajais (t.a. Cambodscha, Angola, Tadschikistan, Croazia, Bosnia ed Erzegovina, Eritrea ed Afghanistan). En pli ha la Bulgaria sustegnì ils Stadis Unids en la Guerra da l’Irac.
Istorgia da l’economia
La Bulgaria tutga tar ils pajais ch’èn entrads sco stadis agrars en il Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON) e ch’han per gronda part d’engraziar a quel lur industrialisaziun. Ins ha surtut augmentà l’industria greva che basegna grondas quantitads da materias primas e d’energia; a tschertas branschas sco la farmaceutica, la construcziun da maschinas e l’electronica èsi tuttavia reussì d’agir cun success en ils anteriurs martgads. Las marcas da computer Pravez, Izot, IMKO ed ES EVM producivan per tscherts temps fin a 40 % da tut ils computers che vegnivan stgamiads entaifer il territori dal Cussegl per agid economic vicendaivel.
Suenter ch’ils martgads da l’Uniun sovietica èn crudads davent è l’economia vegnida en ina gronda crisa, da la quala ella è pir sa revegnida dapi il 2004. L’industria da computers ch’era bain sviluppada è svanida dal tuttafatg. Ils onns 1989 fin 1995 èn las entradas effectivas ed il standard da viver ids enavos. Il sistem social, surtut il sistem da las assicuranzas da malsauns e da rentas, è quasi collabà dal tuttafatg.
La regenza socialistica sut Schan Videnov n’è betg vegnida da schliar la crisa, mabain ha plitost satisfatg als interess da l’anteriura nomenclatura. La primavaira 1996 èn ils debits statals s’augmentads talmain ch’igl è prorutta ina greva crisa economica. Diversas bancas èn quasi daventadas insolventas sur notg; ed il stadi sez è vegnì en difficultads envers ses creditaders da l’exteriur. Sperond sin il sustegn da la Banca mundiala e dal Fond monetar internaziunal ha la regenza socialistica deliberà in program da spargn. 134 manaschis statals deficitars duevan vegnir serrads e cun privilegis fiscals han ins empruvà d’attrair investiders, surtut da l’exteriur. Ma per il Fond monetar internaziunal progrediva la privatisaziun memia plaun; per la concessiun d’ulteriurs credits ha el pretendì ch’i vegnia endrizzà in cussegl monetar e ch’il lev bulgar vegnia lià al marc tudestg en relaziun 1:1. Dapi l’introducziun da l’euro è il lev bulgar lià a quel en relaziun 1:1,95583. En il fratemp èn intginas interpresas internaziunalas sa stabilidas en Bulgaria.
Datas da basa
thumb|210px|Raffinaria sper Burgas L’economia da la Bulgaria è surtut concentrada en il sid dal pajais. Las regiuns las pli sviluppadas èn Sofia, Burgas, Stara Zagora sco er, en la Bulgaria dal Nord, Varna. La Bulgaria dal Nordvest è la regiun la pli pauc sviluppada (situaziun dal 2008). La Bulgaria sezza ha il pli bass product naziunal brut per abitant e la pli auta quota da povradad (21,8 %) da tut ils pajais da l’Uniun europeica (situaziun dal 2009).
La cumpart da l’economia privata al product naziunal brut è creschida successivamain e cumpigliava il 2004 72,7 %. Cun stgaffir il cussegl monetar, consolidar las finanzas statalas, reducir l’indebitament vers l’ester e realisar vastas refurmas structuralas èsi reussì da stabilisar las relaziuns macroeconomicas. Tranter il 1998 ed il 2008 è il product interiur brut (PIB) creschì cuntinuadamain, en media per 5 %. Tenor stimaziuns dal Fond monetar internaziunal ha il product interiur brut bulgar gì il 2016 ina valur da 52,4 milliardas dollars, quai che correspunda ad ina cumpart da 7369 dollars per persuna. Resguardond la paritad da la capacitad da cumpra è la valur schizunt dubel auta e correspunda a 144,6 milliardas dollars u 20 227 dollars per persuna.
La quota da dischoccupads ha muntà il zercladur 2018 a 4,8 % e sa chatta uschia sut la media da l’Uniun europeica. La dischoccupaziun da giuvenils ha muntà il 2017 a 14,4 %. Il 2016 lavuravan 6,8 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 26,6 % en l’industria e 66,6 % en il sectur da servetschs. Il dumber total da las persunas occupadas vegn stimada sin 3,6 milliuns (2017); da quai èn 46,4 % dunnas. Las pajas èn las pli bassas da l’entira Uniun europeica.
Cumpareglià cun il product naziunal brut da l’Uniun europeica, exprimì en standards da la capacitad da cumpra, ha la Bulgaria cuntanschì il 2014 in index da 47 (EU-28:100). En il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad economica d’in pajais, ha la Bulgaria cuntanschì il 2017 il 49avel plaz da 137. En l’Index per libertad economica sa chattava il pajais il medem onn sin plaz 47 da 180.
Import ed export
Ils pli impurtants bains d’export èn products chemics, electricitad, maschinas ed equipaments, victualias e products da giudiment, products da metal e d’atschal e textilias.
Economia d’energia
La dependenza d’energia da la Bulgaria è in pau pli bassa che la media da l’Uniun europeica. Il 2008 ha il pajais retratg 52,3 % da si’energia da l’exteriur (media europeica 54,8 %).
Sin fundament da sia posiziun strategia sco er dal basegn a l’intern dal pajais ha la Bulgaria mess ad ir ils ultims onns numerus projects da muntada strategica che servan a la segirezza da provediment regiunala, naziunala ed europeica (planisaziun da conducts da gas natiral e d’ieli sco er d’ina segunda ovra atomara a Belene). Prioritad ha surtut il project da lingia da gas Nabucco, e quai tant per la Bulgaria sco er per l’Uniun europeica. Quel gida a moda essenziala a schliar divers problems da diversificaziun areguard las funtaunas e las vias da furniziun. Il nov conduct serva a segirar l’access als giaschaments da gas natiral situads en la regiun da la Mar Caspica e dal Proxim Orient.
Producziun d’electricitad
La producziun d’electricitad succeda surtut cun agid da l’ovra atomara Kosloduj (2000 MW; capacitad maximala oriundamain 3760 MW) e cun implants per producir energia termica (per ina buna part a basa da cotgla). Sper numerusas ovras idraulicas pli pitschnas vegn er investì en l’energia solara e da vent. Parcs da vent existan per gronda part en l’ost dal pajais (capacitad totala da l’energia da vent il 2013: 677 MW).
Relaziuns economicas
Il pli impurtant partenari da commerzi da la Bulgaria è la Germania. Bundant 5000 firmas tudestgas èn activas en il commerzi cun il pajais, da quai èn 1200 represchentadas al lieu.
La Bulgaria ha anc adina in aut basegn d’investiziuns; ensemen cun il persunal bain scolà e las pajas relativamain bassas porscha il pajais bunas schanzas per investiziuns a lunga vista. Il investiturs principals furman l’Austria, ils Pajais Bass e la Germania (situaziun dal 2008).
Agricultura
La Bulgaria èn in dals pajais principals per la cultivaziun da tubac oriental. Pli baud era il pajais schizunt il pli grond exportader da tubac en tut il mund. Dapi il 2010 na promova l’Uniun europeica però betg pli la cultivaziun da tubac, damai che quai na fiss betg cumpatibel cun las directivas da sanadad.
En la val da rosas en la Bulgaria Centrala sa chatta la pli gronda regiun da cultivaziun da feglia da rosas (Rosa damascena) en tut il mund per gudagnar ieli da rosas.
Polluziun da l’ambient
Suenter l’onn 1950 han ins realisà en rom da l’economia planisada l’industrialisaziun dal pajais ed intensivà l’agricultura; quai è savens succedì a donn e cust da l’ambient. La promoziun surtut da l’industria greva, dal sectur d’energia e da las minieras, e quai a basa da tecnologias antiquadas, ha per part manà a polluziuns considerablas da l’aria, dal terren e da l’aua.
Cun serrar blers lieus da producziun industrials en il decurs dals onns 1990 è la polluziun da l’ambient sa reducida cuntinuadamain. Tuttina èn anc necessarias grondas investiziuns per meglierar la situaziun. Gia il 1990 han ins stgaffì per quest intent in ministeri da l’ambient ed il 1991 è la protecziun da l’ambient vegnida definida en la constituziun sco finamira statala.
Corrupziun
La corrupziun furma en Bulgaria in grond problem. Per part ha l’Uniun europeica reducì contribuziuns da promoziun cun l’argument che las raschuns da quella vegnian cumbattidas memia pauc da vart dal stadi. Sin l’Index da percepziun da la corrupziun da Transparency International sa chattava la Bulgaria il 2017 sin plaz 75 da 172 pajais, ensemen cun la Tunesia, il Kuwait e la Tirchia.
Turissem
thumb|350px|Ressort da vacanzas sper la Mar Naira Il turissem è gia dapi ils onns 1970 in’impurtanta resursa da devisas dal pajais. Cun 8,2 milliuns turists sa chattava la Bulgaria l’onn 2016 sin plaz 41 dals pajais ils pli frequentads en tut il mund. Las entradas generadas tras il turissem han muntà il medem onn a 3,6 milliardas dollars. En Bulgaria datti en tut 10 lieus dal Patrimoni mundial da l’UNESCO.
Budget statal
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 17,89 milliardas dollars ed entradas da 18,44 milliardas dollars. Da quai è resultà in surpli da 1,3 % dal product naziunal brut. Ils debits statals han muntà il 2016 a 9,6 milliardas dollars u 27,3 % dal product naziunal brut. La Bulgaria tutga uschia tar ils pajais da l’Uniun europeica cun ils pli bass debits statals.
Da las expensas statalas han ins impundì il 2005/06 (en % dal product naziunal brut): Per la sanadad 7,2 %, per la furmaziun 4,5 % e per il militar 2,6 %.
Traffic
La Bulgaria furma in impurtant pajais da transit tranter l’Europa Centrala ed il Proxim Orient. Tras la Bulgaria mainan ils corridors da traffic paneuropeics IV (Dresden–Budapest–Craiova–Sofia–Thessaloniki), VII (Danubi), VIII (Durrës-Tirana–Skopje–Sofia–Burgas) e IX (Helsinki–Moscau–Bucarest–Dimitrovgrad–Alexandropolis).
Il pajais dispona d’ina rait da traffic relativamain vasta. Quella cumpiglia la rait da viafier (viafier statala bulgara), la rait da vias (che cumpiglia però fin qua be paucas autostradas), quatter eroports (a Sofia, Varna, Burgas e Plovdiv), dus ports d’auta mar (a Burgas e Varna) e plirs ports pli pitschens (t.a. Sosopol, Baltschik sco er per lung dal Danubi). Fin il temp medieval tardiv è la navigaziun interna sin il flum Mariza stà d’impurtanza. La navigaziun sin il Danubi è percunter bundant main impurtanta per la Bulgaria che per auters pajais situads per lung dal flum.
Il traffic sa splega en Bulgaria surtut sin via. Tranter las citads grondas curseschan bus da differentas interpresas; da las chapitalas da las provinzas en citads pli pitschnas existan colliaziuns regiunalas. La stad vegnan ultra da quai purschidas colliaziuns da las citads grondas en la gronda part dals lieus turistics a la costa da la Mar Naira.
L’infrastructura da la viafier è in pau main buna. Uschia dura per exempel in viadi en tren da Sofia a Burgas (ca. 400 km) radund sis uras e mez, entant ch’il bus dovra per quest tschancun be 5 uras. Sin intgins trajects è la viafier però pli bunmartgada ch’ils bus. Intginas citads da la Bulgaria (surtut Sofia e Burgas) furman la staziun finala da pliras colliaziuns europeicas; er l’Orient Express percurra la Bulgaria. En collavuraziun cun l’Uniun europeica è previs da colliar las lingias principalas a la rait europeica da trens ad auta sveltezza.
Temp medieval e renaschientscha
Cun il domini bizantin (1018–1185/86) èn er las influenzas nà da Bizanz daventadas pli fermas entaifer l’art bulgar. E la restauraziun dal reginavel bulgar l’onn 1185 ha fatg renascher l’art da l’emprim reginavel bulgar. A Tarnovo, la nova chapitala, è sa furmà in nov tip da baselgia pli pitschen, per ordinari ad ina nav, che mussa influenzas bizantinas, ma che cuntinuescha – cuntrari a l’art bizantin – cun la tendenza da decorar ritgamain ils mirs.
Pli gronda independenza ha la pictura cuntanschì en ils frescos da Bojana (1259). Quels tutgan tar las perditgas da l’art figurativ las pli bain mantegnidas da l’entira Europa dal Sidost ed èn segnads d’in stil prest renaschimental. Dapi il 13avel e 14avel tschientaner è la Bulgaria er enconuschenta per sias iconas; quellas surpassan las reglas da las scolas tradiziunalas e duevan sa sviluppar a la represchentaziun d’iconas la pli individuala entaifer l’entir art da la baselgia ortodoxa.
Temp modern
In impurtant artist dal temp modern è stà Jules Pascin (atgnamain Julius Pinkas) ch’è naschì il 1885 a Vidin. El ha vivì blers onns en Frantscha, nua ch’el è er mort l’onn 1930, e vegn considerà sco pictur e graficher bulgar-franzos.
Dal temp dal socialissem han ins erigì en bleras citads bulgaras edifizis monumentals a favur da la filosofia statala u da ses represchentants.
Il pli famus bulgar insumma è Christo Javaschev ch’è daventà enconuschent sut ses prenum ed ensemen cun sia dunna Jeanne-Claude. El ha tranter auter zuglià en l’edifizi dal Reichstag a Berlin ed il Pont Neuf a Paris.
Musica
thumb|220px|Musicists da la Bulgaria da l’Ost sunan sin lur gajda fatga a maun La Bulgaria dispona d’ina lunga tradiziun dal chant choral. Il Chor statal ha gì grond success tras in agen stil; nundumbraivels chors da dunnas bulgars, sco per exempel Angelite, èn oz enconuschents en tut il mund. L’instrument naziunal è, sper la flauta a trais parts kaval, la cornamusa gajda. En la gronda part dal pajais vegn sunada la djura gajda traca (a tuns auts), surtut per sautar, entant che la Muntogna Rhodopa sa serva oravant tut da la kaba gajda (a tuns bass) per accumpagnar balladas tristas. Pl raras èn las flautas da pasturs pli pitschnas svirka e duduk. La zurna, in’oboa a dratguir, sunan tradiziunalmain ils Roma e la minoritad tirca. Il pli enconuschent instrument a cordas è la lauta ad artg gadulca. Ultra da quai vegnan duvrads en la musica populara tradiziunala da la Bulgaria la lauta tambura, l’instrument ad artg gusle sco er ils schumbers tapan e tarambuka.
Alexander Gode
El inseniava linguas romanas e tudestg a las universitats Columbia e Chicago ed era activ per interlingua desde 1934.
Bulgaria
Musica
Impurtants chantadurs bulgars èn tranter auter il tenor Ari Leschnikoff ch’ha appartegnì dal 1928 fin viaden en ils onns 1930 als Comedian Harmonists ed il chantadur d’operas Boris Christov che valeva sco in dals megliers bassists insumma. La chantadura d’origin bulgar Vesselina Kassarova tutga oz tar las mezzosopranistas las pli dumandadas. Cun Anna-Maria Ravnopolska-Dean deriva ina da las pli enconuschentas arpistas dal temp preschent da la Bulgaria. Ma er las chanzuns popularas bulgaras èn vegnidas famusas en tut il mund tras las chantaduras da Le Mystère des Voix Bulgares e Valja Balkanska. La chantadura da chanson e da pop franzosa Sylvie Vartan è medemamain oriunda da la Bulgaria.
Alexander Gode
El redigeva libros referenzials 1943-1946 e publicava cun E. Clark Stillman la serie Spanish at Sight, French at Sight e Portuguese at Sight. Traduceva centos d'artichels ed alcun libros ab plure linguas in englais. Editava in 1941 300 paginas super Natural Science in German Romanticism. Fundava in 1946 la casa editoriala Storm Publishers, chi el gereva. Ultim director da retschercha da l'IALA desde 1946, redactor dal Interlingua-English Dictionary (1951) e co-autur da la Interlingua Grammar (cun Hugh E. Blair, 1951). Pois chef da Interlingua Division da Science Service (1953-1967).
Autur da numerose publicaziuns in interlingua e germano. Co-fundator ed emprim presidente da l'Associaziun Americana da Traductores. Dürant su ultime annos el traduceva textos scientifics via sia firma Interlingua Translations. Co-autur da Interlingua a prime vista, basà sur la serie ...at Sight. Premià cun i.a. Harald Swanberg Distinguished Service Award da l'American Medical Writers' Association per contribuziuns excellentas a revistas medicalas e per summarios in interlingua; anque premià tras la Fédération Internationale des Traducteurs per il labor da traducer publicaziuns scientificas ed il labor per la professiun da traductores.
Bulgaria
Litteratura
Ils origins da la litteratura bulgara èn da chattar en il 8avel e 9avel tschientaner. A l’entschatta sa tracti surtut da cronicas sco er d’inscripziuns da fossa e d’edifizis da regents ed aristocrats bulgars en lingua greca, excepziunalmain er en la lingua dals Bulgars originars. La litteratura scritta en bulgar vegl è vegnida nudada en la scrittira cirillica ch’è sa furmada en la Bulgaria suenter la cristianisaziun en il 10avel tschientaner.
Alexander Gode
Alexander Gode moriva il 10 d'augusto 1970 al età da 63 annos.
Bulgaria
Litteratura
La litteratura scritta en bulgar mesaun (er numnà slav da baselgia) cumpiglia apocrifas, biografias e cronicas; ina part da quests texts han ins translatà dal grec en il bulgar mesaun. In segund temp da fluriziun ha la litteratura bulgara enconuschì durant il 13avel e 14avel tschientaner; il center cultural furmava da quel temp la claustra ch’è vegnida fundada il 1350 en vischinanza da Tarnovo. A questa scola appartegnevan tranter auter il muntg Ciprian, Grigorij Camblak e Constantin Kostenezki; suenter la conquista da la Bulgaria han ils numnads er manà ils princips formals da la litteratura bulgara en il territori da la Serbia, Rumenia e Russia odierna.
Intgins dals pli impurtants auturs durant il temp dal domini osmanic èn stads Vladislav Gramatik, Païssi da Hilandar, Sophronius da Vraza ed ils frars Miladinovi; lur ovras èn surtut segnadas da la tschertga suenter l’identitad bulgara. En il 18avel tschientaner èn sa furmads dus geners, l’istoriografia e l’autobiografia. En rom da la renaschientscha bulgara ha la litteratura dal pajais cuntanschì in’ulteriura culminaziun. Las poesias patrioticas dals revoluziunars sco Christo Botev, Ljuben Karavelov e las ovras da Jordan Jovkov e dal patriarc da la litteratura bulgara Ivan Vasov han influenzà decisivamain il temp dal cumbat per ina Bulgaria libra ed ils onns sequents. La litteratura en furma da regurdanzas dueva culminar en las ovras da Sachari Stojanov e Simeon Radev.
L’access a la litteratura mundiala moderna dals onns enturn 1900 ha la litteratura bulgara chattà tras scripturs simbolistics sco Nikolai Liliev, Dimtscho Debeljanov, Pejo Javorov, Christo Jassenov, Teodor Trajanov e Nikolai Rainov. Impurtant en quest connex è er stà l’engaschament da l’expressionist e translatur Geo Milev, il qual è però vegnì assassinà il 1925 tras forzas che stevan datiers da la regenza. Suenter auturs sco Atanas Daltschev, Fani Popova-Mutafova, Elin Pelin u Nikola Vapzarov marcheschan oz tranter auter Nedjalko Jordanov, Jordan Raditsckov, Nikolai Haitov e Georgi Markov la litteratura bulgara.
Folclora ed usits
Ina fitg impurtanta rolla entaifer l’istorgia culturala da la Bulgaria giogan la folclora ed ils usits; durant il domini osmanic-tirc n’han quels betg be gidà a mantegnair l’identitad naziunala, mabain han er promovì l’ulteriur svilup da l’art e da la litteratura. Colliadas stretgamain cun la moda da viver da lez temp e cun ils cumbats cunter ils Osmans èn surtut las chanzuns popularas (chanzuns d’eroxs, da festa, da rituals, d’amur ed epicas). Pervi da la multifariadad da lur texts e ritmus e la melodica originala (t.a. tonalitad dorica e frigica) èn quellas er oz popularas.
En la Bulgaria vegn fatg la differenza tranter sauts en gruppa e solistics (choro resp. ratscheniza), ils quals èn oravant tut segnads da pass da saut cumplexs. Per ordinari vegnan ils sauts accumpagnads da la flauta da pasturs kaval, da la cornamusa gajda, dal schumber tapban sco er dals instruments ad artg gadulka e gusla. thumb|220px|Martenizas In usit popular èn las Martenizas, pitschens penderliez u bratschlets da colur cotschen-alva ch’ins regala in a l’auter il prim da mars per l’entschatta da la primavaira. Per che las Martenizas portian fortuna las duai ins purtar fin ch’ins vesa l’emprima cicogna. Alura las pendan ins vi d’in rom d’ina planta (sche pussaivel dal cornal mastgel) e giavischa insatge. En la Bulgaria dal Sidost, en la regiun Strandscha, è ultra da quai derasà il currer sur fieu. Plinavant existan en las periodas sitgas vers la fin da la primavaira e la stad dus rituals da plievgia: German è ina poppa fallica che dunnas sepuleschan e cumplanschan a moda rituala en la Bulgaria dal Nord. En la Bulgaria da l’Ost van mattatschas da plievgia (Paparuda) da porta a porta e chantan chanzuns che supplitgeschan per plievgia.
En tut las regiuns èn enconuschents ils gieus da carnaval dals Kukeri che represchentan ina sort da teater popular. En la Bulgaria da l’Ost sa preschentan quels durant l’emna avant il temp da curaisma ortodox, en l’ulteriura Bulgaria tranter Nadal e Bavania.
Fitg sviluppà era en il temp medieval er l’artisanadi, il qual ins chatta oz surtut en ils costums naziunals creads cun bler fantasia (tailas da colur cun retgamadas, grev cliniez da metal, diversas cuvridas-chau).
L’interess per la folclora e l’artisanadi existiva gia durant la renaschientscha naziunala. Dal temp dal domini communistic han ins promovì il mantegniment da la tradiziun cun organisar divers festivals da folclora, cun orchesters folcloristics, gruppas da saut, ina scol’auta a Kotel ed autras iniziativas. Percunter èn ids a perder elements che na sa cumportavan betg cun il maletg cumplessiv da la societad socialistica per motivs ideologics (t.a. visitar la messa da Nadal u da Pasca). Dapi la democratisaziun han ins però laschà reviver questas veglias tradiziuns.
Cuntrari a la convenziun ch’è uschiglio derasada en l’entira Europa vala en Bulgaria il dar dal chau sco ‹na› ed il scurlattar il chau sco ‹gea›. Tenor la ditga va quai enavos sin in cumbattant per la libertad che saja vegnì dumandà cun il piz d’ina spada sut il mintun sch’el veglia restar en vita.
Cuschina
Ina tipica tschavera bulgara cumenza cun ina salata (schopska u thrakijska) tar in rakija (vinars) e la stad cun la schuppa fraida tarator. Sco spaisa principala vala la kebaptscheta u in brassà d’agnè, il kscheverme, kavarma ed autras spezialitads dal gril. A la fin suonda la baniza, ina pastizaria da pasta sfegliada. En la cuschina bulgara è ultra da quai fitg derasada la saturegia tschubriza e la ljuteniza che consista surtut da puré da paprica e da tomatas sco er las duas spezialitads da liongia lukanka e sucuk.
Dis da festa
Sper ils dis da festa religius (tenor il chalender gregorian) ed il prim da matg (di da lavur) vegnan commemorads en spezial: Il prim da favrer sco di da regurdientscha per las unfrendas dal reschim communistic; ils 3 da mars sco di da la liberaziun da la Bulgaria da l’Imperi Osmanic il 1878 (di da la festa naziunala); ils 6 da matg sco di da la valurusadad e da l’armada bulgara; ils 24 da matg sco di da l’illuminissem bulgar e da la cultura e litteratura slava; ils 6 da settember sco di da la reuniun da la Bulgaria cun la Rumelia da l’Ost il 1885; ils 22 da settember sco di da l’independenza bulgara il 1908; il prim da november sco di dal moviment da resvegl naziunal.
Ultra da quai vegn regurdà ils 18 e 19 da favrer al di da la mort dal revoluziunar ed ideolog Vassil Levski ed ils 2 da zercladur a las 12 da mezdi resunan tut las sirenas en il pajais per commemorar la vita ed ovra dal cumbattant da libertad Christo Botev.
Scienza/invenziuns
Il pli enconuschent scienzià da derivanza bulgara è probablamain John Vincent Atanasoff ch’è naschì en ils Stadis Unids. El è l’inventader dal calculatur digital electronic ed ha instruì fisica matematica. Medemamain in famus scienzià american-austriac-bulgar è Carl Djerassi che vala sco bab da la pirla anticonceptiva.
Sport
Avant la vieuta valeva il sport sco politica statala e blers sportists bulgars han fatg furora en tut il mund (surtut en disciplinas individualas). Suenter la vieuta è crudà davent il sustegn statal, uschia ch’han be pli pudì sa far valair sportists ch’avevan fitg grond talent e che derivavan per ordinari da famiglias da sportists. Il pli enconuschent exempel furman las soras Maleeva en il tennis, las qualas èn tuttas stadas en ils top-10 e da las qualas l’ultima, Magdalena Maleeva, è sa retratga il 2005. En la Bulgaria exista ina lunga tradiziun en ils suandants sports: schah, lutga, auzar pais, boxar, volley, atletica leva e gimnastica ritmica. Il lutgader Nikola Stantschev è stà l’emprim victur olimpic bulgar. La squadra naziunala da ballape ha cuntanschì il 1994 en ils Stadis Unids il quart plaz.
Puschlav
"Ria, Puschlev, perque cha tü es uschè grand!" Anonim da la Bergiaglia
Puschlev u eir Puschlav (Poschiavo in taliaun, Pusc'ciâf in l'idiom dal lö) es üna vschnauncha svizra i'l da var 3.500 abitants. Ella appartegna al circul da Puschlev dal district Bernina.
Puschlev as chatta illa Val Puschlev, chi, insembel a la Bergiaglia, es la part dal Grischun, inua ch'as parla taliaun.
Geografia
Scu ch'ad es sto già dit, as chatta Puschlev illa val cun listess nom, chi es üna val laterela da la Vuclina (Italia); tres sieu territori passa que'l flüm Poschiavino, chi ho origen da la Val Laguné Ota, tar la Fuorcla da Livign, a 2328 meters d'otezza e vo aint il fiüm Adda (Italia).
Illa part süd dal territori da la vschinauncha do que il Lej da Puschlev, chi ho üna superfiss da 1,98 kilometers quadrats ed as chatta a 5 kilometers da la vschinauncha.
Ella es traverseda da la Viafier retica Tiraun-San Murezzan, chi ho bgers staziuns sün sieu territori cumünel (Miralago, Le Prese, Li Curt, Puschlev, Privilasco, Cadera, Cavaglia, Alp Grüm e Ospizi Bernina) e da la via, chi dal cunfin cun l'Italia vo al Pass dal Bernina.
Il punt il pü ot dal territori da la vschinauncha es il Piz Palü, a 3905 meters d'otezza.
Da la Preistorgia als Romauns
Ils ogets chattos illa val faun crajer ad üna presenzcha umauna già da l'Eted dal Fier e dal Bronz, ma ils sun memma pochs per avair üna granda tschertezza d'una presenzcha stabel. Ma es que tschiert, cha la Val, abiteda da populaziuns reticas, gnit occupeda dals Romauns als 15 aunz Cristus. Traunter ils 476 e'ls 741 eira Puschlev suot controlla da l'Imperi romaun d'Orient.
Temp medieval
Zieva las invasiuns barbaricas gnit la val occupeda als 8. tschientiner dals Langobards, chi purtettan scu schef il sculdahis (chi eira ün güdisch) e'ls decauns (chi vaivan funcziun d'administraziun), tschernieus dals schefs da famiglia. Il decanat füt la fuorma politica, chi ho distint la val per var milli an.
Zieva la conquista da la val vi da Carl il Grand (774) gnit la baselgia da Puschlev deda in donaziun ils 14 marz 775 a la clostra da Saint-Denis da Paris; que gnit cunfermo da Lotari I als 841. La donaziun nu plaschaiva tschiertamaing a l'uvas-ch da Com, chi in quist möd perdaiva sieus privilegis illa Valtellin'Ota.
Traunter ils 12. e'l 13. tschientiner gnint ils drets süls territoris interessos da la donaziun guadagnos da las famiglia von Matsch-Venosta, lieda a l'uvas-ch da Cuira, chi arcugnuoschet ad ella als 1284 l'ota giurisdicziun sülla val. Ma eir Com extendet sieu pudair cun l'exercizi da la bassa giurisdicziun sülla medemma val tres ils podesteds (auncha hoz nom del President da Vschinauncha da Puschlev). Uschè as chattet la val cun duos dominaziuns, da las quelas ils abitants da Puschlev haun tschiertamaint guadagno.
Als 1335 battet Milaun la cited da Com: la famiglia Visconti guadagno in quist möd Puschlev. Als 1406 gnit Puschlev deda a Giovanni Malacrida da Musso, ma per que as rebellettan ils abitaunts, chi ardettan il chastè fat sü da Milaun. Als 1408 as suotmettet tuot la val a l'uvas-ch da Cuira ed entret'la illa Lia da la Chadè. Da quel mumaint vivet Puschlev l'istorgia da las Trais Lias (nempe'l Grischun), chi occupet la Vuclina als 1512.
Zieva'l temp medieval
Tres l'activited da reverendas taliaun scu Pier Paolo Vergerio, chi eiran fugieus da l'Italia, naschit a Puschlev als 16. tschientiner üna cumünanza refurmeda. La baselgia da San Vittore gniva utiliseda pellas predgias catolicas e refurmedas.
La pêsch religiusa vet fin cullas persecuziuns da la cumünited refurmeda: a dettan grevas revoltas traunter Catolics e Refurmos in Vuclina als 1620 ed illa Val Puschlev als 1623.
Dal 17. tschientiner al 1753 a Puschlev daiva que bgers process per striunaria, cun tschientiners de sentenzchas da mort pronunzchedas.
Da la conquista da Napoleun ad hoz
Als 1797 separet Napoleun la Vuclina dal Grischun e la unit a la Republica Cisalpina, ma restet Puschlev i'l Chantun. La presenzcha dal cunfin a süd da Brüsch indeblit l'economia dal lö, ün temp lieda a la Vuclina. Dimena gnint fundedas chesas da vin specialmaing illa zona dal cunfin, afin cha ils vins da la Vuclina pudessan gnir vendieus a nord dals Alps.
Als 1851 dvantet Brüsch üna vschinauncha politica indipendenta da Puschlev. Als 1869 gnit la Val Puschlev deda a la diocesa da Cuira (aunz eira'la illa diocesa da Com, scu tuot la Vuclina) tres ün decret federel.
Zieva'l 17. tschientiner emigrettan bgers abitants da Puschlev illas zonas da Vnescha e daspö'l 19. tschientiner eir in Spagna, Frauntscha, Granda Bretagna e Russia. I'ls prüms ans dal 20. tschientiner gettan oters abitants da Puschlev in America e in Australia.
Traunter ils 1842 e'ls 1865 gnit construida la via dal Pass dal Bernina ed ils 1906 gnit feda sü la viafier Tiraun-San Murezzan. Quistas ouvras füttan fich important pell'economia da la val, ch'a saja pel commerzi cul nord dals Alps, ch'a saja pel turissem; pelvaira als 1857 gnit fo sü l'hotel dal bagn illa fracziun Le Prese (sper il Lej da Puschlev). Pella sia istorgia, pella sia cunterdgia bellezzas e pels sieus monumaints vegn Puschlev visiteda da bgeras persunas.
Vi per una granda alluviun, illa not traunter ils 19 e'ls 20 lügl 1987 gnit bgera crappa giò dal Muot Varuna, chi chaschunet dans ed inundaziuns a Puschlev ed in tuot la val. Hoz es Puschlev gnida missa a növ grazcha als agüds da la Cunfederaziun e da bgers voluntaris.
A Puschlev
Puschlev es scu üna pitschna cited: a do palazis signurils cun tet cuverts da craps dal lö, vias strettezzas fattas da craps e la pitschna Plaza da Cumün. in quist'ultima do que: A nord do que la baselgia refurmeda dals 1649.
Sülla spuonda dretta dal flüm Poschiavino do que'l Palazi Mengotti, inua ch'as chatta'l Museum da Puschlev.
A süd, suainter la Via dei Palazzi, do que l'uschè dit Quartier spagnol; quista zona ho quist nom, per cha ils abitants da Puschlev emigros in Spagna e zieva revgnieus in patria haun fat sü in quist lö chesas da stil spagnol.
A var 500 meters da la vschinauncha do que la baselgia da Nossa Signura d'Avuost; construida traunter ils 1692 e'ls 1711, è'la considereda üna da las pü bellas baselgias baroccas da tuot la Svizra.
Illa cuntredgia
A San Carl do que la baselgia cun listess nom, construida traunter ils 1613 e'ls 1624; zieva gnit agiunta la chaplutta da la Passiun, inua ch'a do pitturas da mür d'ün pittur anonim dal 17. tschientiner.
Illa part süd dal territori da la vschinauncha as chattan bgeras chesas dals 17. e 18. tschientiners cun pitturas da mür. Quellas megldras mantgnidas as chattan a Prada e Cantone.
Süsom il lej, a 1600 meters d'otezza, do que la baselgia da San Rumeri. Cò dal 12. tschientiner vaivan üna cumünanza da frers e laics ün ospizi per viandants e pelegrins, chi giaivan da l'Europa centrel in Italia.
Gnosca
Gnosca è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ticino dal district Bellinzona.
Borex
Borex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Chéserex
Chéserex è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Eysins
Eysins è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Bernard Cathomas
Bernard Cathomas (* 11 da zercladur 1946 a Breil en Surselva) è in exponent da lingua, cultura e medias en Svizra.
Vita ed ovra
Bernard Cathomas ha frequentà la scola primara e secundara a Breil-vitg, ha fatg il seminari scolastic a Cuira e dà scola primara a Pigniu ed Andiast. Dal 1968 al 1973 ha el studegià germanistica ed istorgia a l'universitad da Turitg. Sia lavur da doctorat porta il titel: ''Erkundungen zur Zweisprachigkeit der Rätoromanen. Eine soziolinguistische und pragmatische Leitstudie.'' (Europäische Hochschulschriften I/183, Bern/Frankfurt a.M 1977). Dal 1973 al 1980 ès el stà magister da tudestg al seminari scolastic a Cuira, da 1980 enfin 1997 secretari general da la Lia Rumantscha, dal 1998 al 2001 directur da la fundaziun svizra per la cultura Pro Helvetia a Turitg e dal settember 2001 fin 2009 directur da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha a Cuira e commember da la direcziun generala da la SRG SSR a Berna. Dal 2009 fin il 2016 ha el fatg part al cussegl da fundaziun dal Cussegl da pressa svizzer ch'el ha presidià dal 2011 al 2016. La fin dals 1970 era el in dals iniziants e commember da la gruppa che redegiva la revista critica ACCENTS, publitgada l'emprim en la Gasetta Romontscha e pli tard en la Bündner Zeitung.
A l'entschatta dals 1980 ha Cathomas sviluppà in concept da 7 puncts per la promoziun linguistica. Tenor quest concept dovra il rumantsch: 1. In territori linguistic, nua ch'el ha dretgs e funcziuns cleras; 2. En quest territori ina buna basa economica per evitar l'emigraziun; 3. In diever consequent dal linguatg en ils divers secturs da la vita privata e publica; 4. Ina lingua scritta unifitgada per l'adiever surregiunal e per tut las domenas, nua che mo ina varianta rumantscha vegn en dumonda; 5. Meds da massa sco ina gasetta quotidiana, in program da radio integral ed ina buna preschientscha en medias visualas; 6. La prontadad da las pledadras e dals pledaders dad esser bilings; 7. Ina buna convivenza cun las autras cuminanzas linguisticas dal chantun e da la Confederaziun.
Per realisar quest concept che sa basa sin enconuschientschas da la planisaziun linguistica (Language Planning) ha Cathomas inizià divers projects sco il rumantsch grischun, per il qual Heinrich Schmid ha sviluppà las directivas (1982) e che Georges Darms e sia squadra han elavurà. Cun numerusas mesiras d'implementaziun ha Cathomas guidà la derasaziun da la lingua surregiunala. Cun las Scuntradas rumantschas (1985 a Savognin, 1988 a Scuol, 1991 a Laax, 1994 a Donat (Schons) e 1997 a Domat) è l'unitad interrumantscha vegida promovida; cun ina vasta campagna d'infurmaziun è sensibilisaziun per il rumantsch en Grischun ed en Svizra è la Svizra vegnida fatga attenta per la valur dal rumantsch e las consequenzas, sche quel svaniss. Dapi 1980 ha Bernard Cathomas fatg part a tut las emprovas per realisar ina gasetta quotidiana rumantscha ed è stà confundatur da l'Agentura da Novitads Rumantscha. Da ses temp en la LR èn divers secturs da la vita publica vegnids rumantschads (nums da vitgs e vischnancas, inscripziuns sin edifizis federals e chantunals, indicaziuns en il cudesch da telefon e sin pachetaschas da products, etc) e la preschientscha dal rumantsch en las scolas medias (maturitad rumantscha) e professiunalas è vegnida rinforzada. Questa nova preschientscha da la lingua ha pretendì blers novs pleds ch'èn vegnids creads sistematicamain dad in post da linguatg en LR e la fimala edids en il in Pledari gromd. Bernard Cathomas ha fatg part a las gruppas da lavur sin plaun chantunal (Rapport: Regiuns linguisticas dal Grischun, Cuira 1994) e federal (La Svizra - 2 1/2 lungatgs?, Mustér 1982, e: Quadrilinguitad svizra - preschent e futur, Berna 1989) per augmentar las contribuziuns publicas a la Svizra rumantscha e per meglierar la basa giuridica a favur dal linguatg. Cun la votaziun dal pievel dals 10 da mars 1996 davart la revisiun dad artitgel 116 da la constituziun federala è il rumantsch (en la furma dal rumantsch grischun) vegnì acceptà sco linguatg uffizial da la Confederaziun en contact cun persunas rumantschas. Questa votaziun è stada la basa decisiva per las leschas da linguas sin plaun federal e chantunal. In pass impurtant è er stà la collavuraziun per la Charta europeica da las linguas regiunalas e minoritaras. Ina rait da contacts e barats cun autras linguas minoritaras en l'Europa e sur quella or ha dà impuls impurtants al moviment rumantsch da quel temp.
Sco directur da la Pro Helvetia ha Cathomas inizià ina reorganisaziun da questa organisaziun. Durant sia direcziun dad RTR è vegnida construida la chasa da medias RTR/SRG a Cuira, messa en funcziun il 2006, sco basa per la convergenza da radio, televisiun e multimedia. En questa chasa ha RTR survegnì l'emprim studi da televisiun cun la tecnica da producziun necessaria. Il 2006 è vegnida realisada la redacziun RTR online en rumantsch grischun ed il 2007 è il rumantsch grischun vegnì introducì sco lingua legida en las novitads dal Radio rumantsch. En quel temp ha RTR realisà per l'emprima giada in radio da 24 uras sin l'agen chanal. Pliras emprovas da realisar in chanal da televisun rumantsch n'èn betg reussidas, er betg quella da 2009 per ina chanal da tv Arte idée suisse che vuleva rinforzar il barat e la derasaziun dad emissiuns tranter las regiuns linguisticas da la Svizra ed il mument star a disposiziun ad RTR durant las emprimas uras da la saira (pirme-time) per atgnas emissisiuns quotidianas pli lungas. Cun in bonus da contribuziuns, sco quest princip vala en la SRG per ils emitturs en franzos (RSR) e talian RSI), fiss ina tala chanal TV stada realisabla.
Grens
Grens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Bernard Cathomas
Vita ed ovra
Publicaziuns: cf. Register Biblioteca chantunala dal Grischun (www.kantonsbibliothek.gr.ch). Valitaziun da l'activitad da Bernard Cathomas: cf. Gion Lechmann: Rätoromanische Sprachbewegung. Die Geschichte der Lia Rumantscha von 1919 bis 1996. Frauenfeld Stuttgart Wien 2005. ISBN 3-7193-1359-X Renata Coray: Von der Mumma Romontscha zum Retortenbaby Rumantsch Grischun. Rätoromanische Sprachmythen. Chur 2008. ISBN 978-3-905342-43-7 Claude Hauser (ed.): Zwischen Kultur und Politik. Pro Helvetia 1939 bis 2009. Zürich 2011.ISBN 978-3-03823-593-4. Concernent il svilup dad RTR 2001-2009 vesair ils rapports annuals RTR repsectivs.
Gorduno
Gorduno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ticino dal district Bellinzona.
Sursilvan
Il sursilvan è in idiom rumantsch. Quel vegn discurrì en l’entir territori linguistic situà survart il guaud da Flem (perquai sur-selva = sur il guaud). L’intschess da diever dal sursilvan scrit cumpiglia sper la Val dal Rain Anteriur (Cadi, Lumnezia, Foppa) tradiziunalmain er Il Plaun (vischnancas da Trin, Domat, Razén e Panaduz). Ina particularitad entaifer il sursilvan furma il dialect tuatschin/medelin, en il qual èn sa mantegnids tratgs caracteristics dal rumantsch sursilvan vegl.
Situaziun linguistica en Surselva
Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 han 13 879 abitants (42,5 %) dal district Surselva da lezza giada inditgà il rumantsch sco meglra lingua. 17 897 persunas (54,8 %) han inditgà da duvrar la lingua en famiglia, en il mintgadi e/u a la lavur. En Val Lumnezia han 82 % declerà il rumantsch sco meglra lingua, en la Cadi 78,1 %, en la Foppa 48 % en la citad da Glion percunter be 29,9 %.
Origin dal sursilvan sco lingua scritta
L’emprim text sursilvan è vegnì scrit il 1611 dal refurmatur Stefan Gabriel en la furma dal sursilvan refurmà. Fin il 1900 existivan duas ortografias sursilvanas, ina catolica ed ina refurmada. L’emprim text sursilvan en la furma catolica è il Curt Mussament dal pader chaputschin Gion Antoni Calvenzano, medemamain dal 1611.
Fonologia
Cuntrari als idioms da l’Engiadina ch’enconuschan anc ils vocals radunds /ü/ ed /ö/ ha gì lieu en il sursilvan ina delabialisaziun a /i/ ed /e/, cf. sursilvan mir ed egl vs. engiadinais mür ed ögl. Cun excepziun dal tuatschin n’enconuscha il sursilvan ultra da quai nagina palatalisaziun da /k/ a l’entschatta dal pled a tsch/ davant /a/, cf. casa cun /k/ vs. sutsilvan tgea, surmiran tgesa, vallader chasa e puter chesa, pronunziads tuts cun /tsch/ a l’entschatta dal pled.
Sintaxa
En l’Engiadina stat davant in object direct la preposiziun a, en sursilvan (e rumantsch grischun) percunter betg: cf. has viu Peider? vs. puter hest vis a Peider?
Intgins tratgs caracteristics ch’èn uschiglio nunusitads en las linguas romanas enconuschan tut ils idioms rumantschs, per exempel il diever dal conjunctiv en il discurs indirect ubain l’inversiun da la successiun subject – verb suenter ina furma adverbiala u ina proposiziun subordinada. I sa tracta qua d’influenzas nà da la lingua tudestga ch’è omnipreschenta en il Grischun.
Substantiv, genus, artitgel
Artitgel definit ed indefinit, furma masculina e feminina (che finescha per ordinari sin -a) sco er singular e plural (per ordinari sin -s) correspundan en lur diever a la situaziun en rumantsch grischun.
En sursilvan vegnan preposiziun ed artitgel definit tratgs ensemen, sco che quai è per exempel il cas en il talian (ma betg en rumantsch grischun).
Adjectiv
Tuttina sco en il rumantsch grischun suonda l’adjectiv per ordinari il substantiv. Las excepziuns (adjectiv davant substantiv) correspundan medemamain al diever en rumantsch grischun.
Verb
Il verb esser vegn conjugà en il preschent sco suonda:
Il verb haver (‹avair›) vegn conjugà en il preschent sco suonda:
Construcziun da la frasa
Tar dumondas ha lieu – sco en rumantsch grischun e tudestg – in’inversiun da la successiun dals pleds: la successiun substantiv – verb da la frasa declerativa vegn midada en verb – substantiv.
Transports publics de la région lausannoise
Sez
Il sez da la cumpagnia sa chatta en Renens.
Rait actual
Autobus :
Metro :
Saint-Cergue
Saint-Cergue è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Sementina
Sementina è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Ticino dal district Bellinzona.
Profets biblics
Ils profets biblics fuorman scu ils Nebiim (‏נְבִיאִים‎, ebraic) la seguonda part dal Tenach dals Güdevs e sun ün bloc coerent aint il Vegl Testamaint dals cristiauns.
La particularited dals profets in Israel
Cunter l'imaginaziun populera nun es steda l'incumbenza principela dals profets in prüma lingia il sguard aint in l'avegnir, bgeraunz la critica vi da stedis inacceptabels dal temp preschaint.
Ün profet in Israel d'eira adüna üna persuna chi surgniva ün clam da Dieu svess, da Jahwe, e chi discurriva da quist mumaint davent ils pleds da Dieu, in surpigliand ün substitut e siand ün portavusch da la vöglia divina.
A vegnan disferenzchos d'üna vart profets dal Israel tampriv chi nun haun relascho töchs da scrit e da l'otra vart profets pel solit pü tards, dals quels sun scrits sü pleds originels fin a cudeschs cumplets.
Profets singuls aunz l'exil a Babilonia
Quistas figüras e lur istorgias vegnan descrittas infra la Bibgia aint i'ls
Mauna Kea
250px|thumb|Mauna Kea Il Mauna Kea (q.v.d. Muntogna alva) è in vulcan a Hawaii. Amez la mar vegn el sin l'autezia respectabla da 4'214 m.s.m. Cunquai ch'el e carschi si dal funs da la mar è l'altezia totala dal pè al spitg 10'205 meters. Tenor questa categoria fiss il Mauna Kea la pli gronda muntogna dal mund.
1499
Battaglia da Chalavaina
Battaglia da Chalavaina da 1499, en la quala las Trais Lias han battì las truppas austriacas.
Brüsch
Brüsch (Brusio in talian, Brüs in lumbard e tudestg istoric) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella appartegna al circul da Brüsch dal district Bernina.
Geografia
Brüsch sa chatta a 780 m.s.m., en il sid da la Val Puschlav, a 6 km al nord da Tiraun ed a 50 km al sid-est da San Murezzan.
Da Brüsch appartegnan las fracziuns da Campascio, Campocologno, Cavaione, Monte Scala, Piazzo, Viano e Zalende.
Las vischnancas cunfinantas da Brusio en Bianzone (IT-SO), Chiuro (IT-SO), Grosotto (IT-SO), Poschiavo (Puschlav), Teglio (IT-SO), Tiraun (IT-SO), Velvio (IT-SO) e Villa di Tirano (IT-VA).