cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Svizra
Chantuns
Las regenzas chantunalas han num, tut tenor chantun, Regierungsrat, Regierung, Staatsrat, Standeskommission, Conseil exécutif, Conseil d’État, Consiglio di Stato, Governo resp. Regenza. Ils parlaments chantunals èn organisads sco parlaments d’ina chombra e sa numnan Kantonsrat, Grosser Rat, Landrat, Grand Conseil, Gran Consiglio resp. Cussegl grond.
Scienza
La Svizra è commembra ed in stadi fundatur da l’Agenzia spaziala europeica (ASE/ESA). L’astronaut svizzer Claude Nicollier è sgulà quatter giadas en l’univers en rom d’in program da cooperaziun tranter l’ESA e la NASA.
Linguas
Tenor la statistica uffiziala dal 2020 è il tudestg cun 62 % la lingua la pli derasada. En Svizra tudestga vegnan discurrids divers dialects; sco lingua scritta vegn per ordinari fatg diever dal tudestg da scrittira (cun intginas atgnadads svizras, numnadas helvetissems).
Geografia da l'Europa
Descripziun topografica
thumb|240px|Sutdivisiun dal continent en regiuns grondas Tut en tut è l’Europa fragmentada fitg ferm. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, la Peninsla Scandinava e la Peninsla dal Balcan, e bleras autras peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jutland. Ultra da quai datti in grond dumber dad inslas; las grondas èn las Inslas Britannicas, l’Islanda, la Sicilia e Sardegna.
Svizra
Fieras ed exposiziuns
Impurtantas exposiziuns ch’han lieu en Svizra èn Art Basel (ina da las pli impurtantas exposiziuns d’art dal mund), Baselworld (la pli impurtanta fiera dad uras e da bischutaria en tut il mund), il Salun d’autos a Genevra (ina da las pli impurtantas exposiziuns d’autos dal mund), l’exposiziun internaziunala d’invenziuns a Genevra sco er exposiziuns da muntada naziunala sco MUBA (Basilea), OLMA (Son Gagl), BEA (Berna) e Züspa (Turitg).
Il pli impurtant en furma concisa
Dapi il 1848 furma la Svizra in stadi federal; quel è sutdividì en trais plauns statals: las vischnancas, ils chantuns e la Confederaziun. Las trais pussanzas politicas da la Confederaziun èn: il Cussegl federal sco executiva, l’Assamblea federala (che sa cumpona dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns) sco legislativa ed il Tribunal federal sco giudicativa.
Tais
Uman e tais
Fin viaden ils onns 1970 èsi stà usità da manar gas en taunas da vulps, quai ch’ha er decimà massivamain ils effectivs da tais. En il fratemp èn quels puspè sa stabilids e pon per part puspè vegnir sajettads en rom da la chatscha auta, bassa e da guetta resp. cun traplas. Damai ch’il tais è fitg attent ed activ da notg reusseschi be darar d’al sajettar; perquai è surtut impurtanta la chatscha cun traplas.
Svizra
Fauna
En las auas svizras èn da chasa radund 65 spezias e sutspezias da peschs, tranter quellas ina varietad da ferras ch’è unica en tut il mund.
Tais
Uman e tais
En tschertas regiuns, surtut sin las Inslas Britannicas, furman ils tais in problem sco transmetturs da la tuberculosa bovina. Damai che programs da decimar l’effectiv tras la chatscha fruntan sin il protest da vart da protecturs d’animals, vegn empruvà da schliar il problem cun agid da vaccinaziuns.
Svizra
Cuschina
Enconuschents en tut il mund èn surtut la tschigulatta ed il chaschiel svizzer. Spezialitads localas èn per exempel ils Basler Läckerli, vermicelles, la pizieuta emplenida da l’Appenzell, Baiser, la turta cun carottas da l’Argovia u la turta cun kirsch da Zug.
Scienza
Attribuidas, ma betg suttamessas al Departament federal da l’intern èn las duas Scolas politecnicas federalas a Turitg e Losanna. La gronda part da las ulteriuras universitads e scolas autas vegnan manadas dals chantuns. Per la coordinaziun tranter la Confederaziun ed ils chantuns procura la Conferenza universitara svizra.
Il pli impurtant en furma concisa
thumb|220px|Halla a cupla en la Chasa federala a Berna La cuntrada svizra è caracterisada da la chadaina da las Alps. Al sid da las Alps giascha il chantun Tessin, al nord la Svizra Bassa e la chadaina dal Giura. En las Alps svizras naschan plirs gronds flums: il Rain, il Rodan, l’En, l’Aara ed il Ticino. Il clima da la Svizra sa lascha caracterisar sco temprà.
Dretgs umans
Il 1974 ha la Svizra ratifitgà la Convenziun europeica dals dretgs umans.
Linguas
La quarta lingua naziunala, il rumantsch, è derasada en parts dal Grischun e vegn discurrida da be 0,5 % da la populaziun svizra. Praticamain tut las persunas da lingua rumantscha discurran er tudestg. Dapi il 19avel tschientaner è il rumantsch, malgrà diversas mesiras da promoziun, periclità fitg ferm (germanisaziun). Il 1938 – en vista a smanatschas irredentisticas nà da l’Italia faschistica – han ils votants svizzers concedì al rumantsch il status d’ina lingua naziunala. Ed il 1996 è il rumantsch vegnì fixà en la Constituziun federala sco lingua parzialmain uffiziala. Dapi il 1996/2001 dovran la Confederaziun ed il chantun Grischun il rumantsch grischun sco lingua da scrittira uffiziala; en las vischnancas è per gronda part en diever in dals tschintg idioms.
Musica populara
La musica populara tradiziunala da la Svizra appartegna a la musica populara alpina. Questa musica, che vegn er numnada Ländlermusik u be Ländler, è fitg derasada ed appreziada surtut en la Svizra tudestga, ma er en las autras parts dal pajais. Tipics instruments svizzers èn la tiba e l’orgelet da maun da Sviz, ma er gìa, giun e clarinetta giogan in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’ulteriur territori da lingua tudestga na designescha Ländler en Svizra betg be melodias da ländler en il tact da trais quarts, mabain en general ina musica da saut e da divertiment ch’è sa sviluppada a l’entschatta dal 20avel tschientaner da la musica populara dal 19avel tschientaner. La musica populara instrumentala vegn tgirada en numerusas gruppas localas, per ordinari d’amaturs. Intginas gruppas e musicists èn er vegnids enconuschents en l’entir pajais, sco pe exempel la Streichmusik Alder, Carlo Brunner u ils Swiss Ländler Gamblers. Tar la musica populara sa tracti oravant tut da musica da saut sco ländler u schottisch, la quala vegn però savens er sunada senza chaschun da sautar. Er furmaziuns da musica instrumentala èn derasadas vastamain en l’entir pajais. Medemamain vegn il jodel tradiziunal tgirà en bleras uniuns. Per pudair cunfinar meglier il jodel svizzer dal jodel tirolais ch’era da quel temp popular e per render puspè pli populara la tiba ch’era bunamain svanida, han ins fundà il 1910 l’Associaziun federala da jodladers. En intervals regulars han lieu festas federalas en differentas direcziuns stilisticas, sco per exempel la festa da musica federala che vala sco pli grond festival da la musica instrumentala dal mund.
Il stadi federal modern
Sin champ religius e cultural ha la confruntaziun tranter il liberalissem ed il conservatissem chattà sia cuntinuaziun en furma dal cumbat cultural. L’integraziun dals catolics en il nov stadi federal è la finala suandada il 1891 cun l’elecziun da Josef Zemp sco emprim commember catolic-conservativ dal Cussegl federal. Avant era il gremi stà occupà dapi la fundaziun dal stadi federal exclusivamain cun represchentants dals liberals. Dapi lura èn las partidas burgaisas sa posiziunadas per ordinari sco bloc serrà cunter il moviment da lavurants. En rom da la Chauma generala dal 1918 hai dà la confruntaziun la pli critica tranter ils lavurants e la burgaisia en Svizra. Pir suenter l’introducziun da l’elecziun tenor il sistem da proporz il 1919 ha il moviment da lavurants pudì s’etablir en la politica naziunala. En rom da las elecziuns dal Cussegl naziunal l’onn 1943 è la partida socialdemocratica da la Svizra daventada la pli ferma fracziun insumma. Sinaquai è Ernst Nobs vegnì elegì sco emprim socialdemocrat en il Cussegl federal. Cun l’introducziun da l’Assicuranza per vegls e survivents (AVS) è s’accumplida il 1948 in’ulteriura pretensiun da la Chauma generala.
Geografia
thumb|240px|Maletg da satellit da la Svizra La Svizra è in pajais da l’intern situà tranter il 46avel ed il 48avel grad da latituda. El dispona da regiuns da funtaunas da flums che sbuccan en la Mar dal Nord, en la Mar Mediterrana ed en la Mar Naira. L’extensiun maximala nord-sid munta a 220,1 kilometers (da Bargen a Chiasso), la pli gronda extensiun vers-ost a 348,4 kilometers (da Chancy fin en la Val Müstair).
Religiuns
thumb|200px|Claustra da Nossadunnaun (SZ) Da la populaziun sur 15 onns eran il 2017 tenor l’Uffizi federal da statistica 35,9 % catolic-romans, 26 % senza confessiun, 23,8 % evangelic-refurmads, 5,9 % commembers d’in’autra cuminanza cristiana (baselgias independentas, vegl catolics ed ortodoxs), 5,4 % muslims, 1,6 % commembers d’autras cuminanzas religiusas (tranter quels 0,3 % Gidieus) ed 1,4 % n’han fatg naginas indicaziuns.
Uniun sovietica
Segunda Guerra mundiala e suenterguerra
Ils partenaris d’allianza europeics da l’Uniun sovietica eran unids militarmain en il Patg da Varsovia ed economicamain en il Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON). Pliras giadas ha l’Uniun sovietica però stuì intervegnir sezza per salvar ils reschims communistics cunter emprovas da sullevaziun (p.ex. RDT 1953) u per tegnair il reschim sez en dependenza sovietica (p.ex. Ungaria 1956).
Guerra fraida
thumb|200px|Parada militara sin la Plazza cotschna a Moscau Gia curt suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èsi vegnì a tensiuns tranter las pussanzas dal vest, per exempel pervi da la spartiziun da la Germania, pervi da las truppas che l’Uniun sovietica vuleva laschar permanentamain en l’Iran, pervi da l’emprova d’influenzar la Tirchia u en general pervi da la violaziun dals dretgs umans a l’intern da l’Uniun sovietica. In auter eveniment ch’ha fatg donn a lunga vista a la reputaziun da l’Uniun sovietica e ch’ha alienà las pussanzas dal vest, ha furmà il putsch communistic a Prag il favrer 1948.
Surtut cun ils Stadis Unids è l’Uniun sovietica sa mesirada en ina concurrenza d’armament extendida. Dapi ils onns 1960 aveva il svilup tecnic sin il champ da las bumbas atomaras manà ad ina situaziun ch’avess pussibilità ad omaduas pussanzas mundialas da destruir l’adversari cumplettamain entaifer curt temp. Suenter la mort da Stalin il 1953 han ses successurs però er exprimì la voluntad da surpassar ils Stadis Unids en ina ‹coexistenza paschaivla› cun prestaziuns economicas, scientificas e culturalas. Dasperas è l’Uniun sovietica er sa stentada da prender influenza cun meds politics, economics e militars sin las anteriuras colonias da las pussanzas dal vest en l’Africa, en l’Asia ed en l’America dal Sid. Tar ils paucs cas nua ch’igl è reussì da liar a lunga vista partenaris d’allianza tutga il régime da Fidel Castro a Cuba.
En il decurs da la Guerra fraida èn s’alternadas (e per part er sa cruschadas) fasas da detensiun e da confruntaziun. Betg d’emblidar è il fatg ch’ils stadis dal vest furmavan tuttavia er partenaris da commerzi da l’Uniun sovietica. Ina nova fasa da detensiun ha cumenzà vers la mesadad dals onns 1980 cun l’entrada en uffizi da Michail Gorbatschow. El è sa stentà da dar als stadis communistics dapli libertad, betg il davos er perquai che l’Uniun sovietica aveva adina pli grondas difficultads da sustegnair ils partenaris d’allianza economicamain. Sin fundament da quest svilup han ils facturs da dependenza en l’allianza da l’ost pers a partir dal 1989/1990 lur effect.
Svizra
Il pli impurtant en furma concisa
En il Contract de Vestfalia da l’onn 1648 han ils pajais europeans renconuschì formalmain l’independenza svizra dal Sontg Imperi roman. L’onn 1798 èn las armadas da la Revoluziun franzosa penetradas en Svizra. En rom dal Congress da Vienna dal 1815 han ils potentats europeicas restabilì l’independenza da quella.
Monuments culturals ed architectonics
A Nossadunnaun, Son Gagl e Soloturn dattan baselgias pompusas perditga dal stil abundant dal baroc.
Linguas
La lingua jiddica (jiddic dal vest) enconuscha en Svizra ina lunga tradiziun en ils vitgs dal Surbtal Endingen e Lengnau (pervi da las cuminanzas gidieuas ch’èn per part sa mantegnidas là fin oz). Ina tradiziun pli giuvna ha la lingua jiddica (jiddic da l’ost) en la citad da Turitg, nua che quella vegn discurrida en circuls ultraortodoxs.
Pervi da l’immigraziun discurran en il fratemp 9 % dals abitants in’autra lingua che las linguas naziunalas. La pli derasada da quellas è il serbocroat cun 1,5 %.
Austria
Aviatica
L’Austrian Airlines Group furmava oriundamain la societad aviatica naziunala ed è vegnida privatisada il 2009. Ella offra las pli bleras colliaziuns a partir da Vienna. Ulteriuras impurtantas plazzas d’aviaziun sa chattan a Graz, Linz, Klagenfurt, Salzburg ed Innsbruck.
Svizra
Politica
La Svizra è segnada dal maletg da sasez sco naziun fundada sin la voluntad politica. L’identitad naziunala na sa basa betg sin ina lingua e cultura communabla, mabain tranter auter sin l’istorgia communabla, mitus communabels, la tradiziun federalistica e directdemocratica sco er per part sin il sentiment da furmar sco stadi pitschen neutral e pluriling in cas spezial en l’Europa.
Dretg da burgais svizzer
Ils Svizzers che vivan a l’exteriur vegnan magari numnads la ‹tschintgavla Svizra›; questa noziun sa declera or da las quatter regiuns linguisticas da la Svizra. L’onn 2015 vivevan 761 630 burgais svizzers a l’exteriur.
Uniun sovietica
Economia
Ils 25 da schaner 1949 è vegnì fundà da la gronda part dals stadis dal bloc da l’ost il Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON). Suenter la mort da Stalin il 1953 han ins empruvà pliras giadas da refurmar il centralissem da planisaziun e da reorganisar il comité directiv (ils onns 1965 e 1979). Ils princips ed elements d’organisaziun fundamentals n’han ins però betg midà tras quai.
Svizra
Il pli impurtant en furma concisa
Il 1291 han ils chantuns dad Uri, Sviz e Silvania renovà ina lia pli veglia. Quest Patg federal era en emprima lingia in’allianza da pasch per garantir la protecziun e l’agid vicendaivel; pli tard ha la lia er servì al cumbat cunter ils Habsburgais ch’eran da quel temp ina da las famiglias las pli pussantas entaifer il Sontg Imperi roman. La victoria cunter l’armada habsburgaisa en la Battaglia da Morgarten (1315) ha fullà via a l’independenza da la Svizra.
Il stadi federal modern
Sin iniziativa da Henry Dunant aveva gia gì lieu il 1864 a Genevra la fundaziun dal Comité internaziunal da la Crusch Cotschna (CICC).
Linguas
Il dumber dals viagiants – tranter ils quals domineschan ils Jenics, sper in dumber bundant pli pitschen da Sinti e Roma – na vegn betg eruì en rom da las dumbraziuns dal pievel. Stimaziuns uffizialas partan d’in dumber da 20 000 fin 35 000. Ils Jenics vivan en l’entir pajais e discurran sper lur lingua interna jenic per ordinari ina da las linguas naziunalas.
Istorgia tempriva
Suenter il declin da l’Imperi roman han las stirpas germanas dals Burgognais ed Alemans colonisà la Svizra Bassa nà dal nord ed èn sa maschadadas cun la populaziun romanisada. En ils territoris da la Svizra dal Vest e da las valladas alpinas ch’eran colonisads pli ferm dal temp dals Romans, èn sa mantegnidas las linguas romanas (pli tard franzos, rumantsch e talian) ed il cristianissem, entant ch’èn sa derasads en la Svizra dal Nord idioms germans. Fin l’onn 746 han ils Francs suttamess ils Burgognais ed Alemans uschia che la Svizra è daventada ina part dal Reginavel dals Francs. Tar la spartiziun da quest imperi è il territori da la Svizra vegnì attribuì al Reginavel ostrofrancon, il Sontg Imperi roman da pli tard. Per gronda part appartegneva il territori da la Svizra da quel temp al ducadi da la lingia svabaisa ed al reginavel da la Burgogna. Fin il 9avel tschientaner èn er ils Alemans vegnids cristianisads nà d’impurtants centers claustrals sco Son Gagl u Reichenau.
Exposiziuns naziunals
Dapi la fundaziun dal stadi federal han gì lieu las suandantas exposiziuns naziunalas: 1883 a Turitg, 1896 a Genevra, 1914 a Berna, 1939 a Turitg (Landi), 1964 a Losanna e 2002 en la regiun da Biel/Bienne, Neuenburg, Yverdon-les-Bains e Murten (Expo.02).
Protecziun da la natira
La protecziun da la natira è reglada en la Lescha federala davart la protecziun da la natira e da la patria. Er organisaziuns privatas s’occupan da la protecziun da la natira, uschia per exempel la Pro Natura che tgira bundant 600 territoris natirals protegids d’ina surfatscha totala da bunamain 600 km² u l’Associaziun svizra per la protecziun dals utschels (BirdLife Svizra).
Il pli impurtant en furma concisa
Las vischnancas furman il stgalim il pli bass da l’urden statal. Tut ils chantuns èn dividids en vischnancas politicas, però betg tuts attribueschan a las vischnancas in’autonomia communala talmain vasta sco il Grischun.
Traffic sin via
Quant vasta che la rait da traffic publica è, sa mussa en il fatg che radund in tschintgavel da tut ils tegnairchasas svizzers na disponan da nagin agen auto. En las citads s’augmenta questa cumpart a 43 %, quai che vegn er sustegnì dal fatg ch’il carsharing è derasà vastamain en Svizra.
Per far diever da las autostradas basegna il traffic individual ina vignetta; per camiuns è ultra da quai en vigur dapi il 2001 ina taxa dependenta da la prestaziun.
Geografia da l'Europa
Europa dal Nord
Gronds lais situads en la Scandinavia furman ils lais Vänern, Vättern e Mälaren che sa chattan en il sid da la Svezia. Il Vänern ed il Vättern furman ensemen cun il Chanal da Trollhätte ed il Chanal da Göta ina via navigabla che tanscha a travers la Svezia da la Mar dal Nord fin la Mar da l’Ost. Quest territori vegn numnà Foppa da la Svezia Centrala; pervi da ses terrens ordvart fritgaivels furma quella il center agricul da la Svezia. Ils pli gronds lais da la Platta da Lais Finlandaisa èn il Saimaa ed il Päijänne; il pli grond lai en la part finlandaisa da la Laponia è il Inarijärvi. Gronds fiords a la costa da l’Atlantic furman il Sognefjord, il Hardangerfjord ed il Trondheimfjord; gronds flums da l’Europa dal Nord èn Glomma, Kemijoki, Paatsjoki e Gudenå.
Uniun sovietica
Dal 1985 al 1991: refurmas e dissoluziun da l’Uniun sovietica
Er la convivenza da las naziunalitads entaifer l’Uniun sovietica è stada segnada da disturbis. Il december 1986 èsi vegnì per l’emprima giada suenter l’era da Breschnew a grevs cumbats etnics, quai suenter ch’il schef da partida dal Kasachstan era vegnì remplazzà suenter suspects da corrupziun tras in funcziunari russ dictà da Moscau. L’entschatta 1988 ha cumenzà il conflict da Aut Karabah tranter l’Armenia e l’Aserbajdschan; quel dueva sa sviluppar a l’emprima guerra tranter stadis successurs da l’Uniun sovietica. Entaifer curt temp èn suandads divers ulteriurs conflicts naziunalistics a l’intern da l’Uniun sovietica.
Imperialissem
Temp medieval
A l’Imperi bizantin èsi reussì en il decurs dal temp medieval tempriv da conquistar la part orientala da la Mar Mediterrana, l’Asia Anteriura e parts da l’Italia; uschia ha pudì vegnir restabilida – almain en tschertas parts – la veglia extensiun da l’Imperium Romanum. Fin en il 13avel tschientaner è Bizanz restà ina da las pussanzas grondas dominantas en l’Europa. Pir a partir da la quarta Cruschada ch’ha manà a la conquista da Constantinopel tras ils Venezians e ‹Francs›, ha la pussanza cumenzà a dar ensemen, fin che Constantinopel dueva crudar il 1453 dal tuttafatg en ils mauns dals Osmans. Er las citads-stadi da l’Italia Superiura, Genua e Venezia, han stgaffì vasts imperis da commerzi cun basas e colonias a la Mar Naira ed en l’intschess da la Mar Mediterrana.
Geografia da l'Europa
Europa dal Vest
thumb|220px|Il Mont Blanc en las Alps dal Vest Las grondas muntognas en l’Europa dal Vest furman en Frantscha il Massiv Central, las Pireneas dal Nord, il Giura Franzos e las Alps dal Vest. En las Alps Franzosas datti numerus glatschers, per exempel il Mer de Glace ed il Glacier des Bossons. Muntognas main autas èn las Vogesas e las Ardennas situadas en Frantscha, Belgia e Luxemburg. Muntognas situadas sin las Inslas Britannicas èn las Pennines, la Furmaziun da Crida da l’Engalterra dal Sid, Lake District, Grampian Mountains, Northwest Highlands, Cheviot Hills, Cambrian Mountains, Mourne Mountains, Macgillycuddy’s Reeks e Wicklow Mountains. A la costa atlantica franzosa sa chatta la pli auta duna da l’Europa, la Dune du Pyla.
Svizra
Festivals
La Svizra è enconuschenta per ses grond dumber da festivals da musica da differentas direcziuns. Il Lucerne Festival unescha per exempel mintg’onn la scena da musica classica internaziunala. Er en auters lieus vegnan realisadas occurrenzas sumegliantas. Ultra da quai han lieu mintga stad numerusas occurrenzas open air sco il Gurtenfestival, il Paléo Festival u l’Open Air Son Gagl. La Street Parade a Turitg attira mintg’onn var in milliun visitaders e furma uschia la pli gronda occurrenza da tecno en tut il mund.
Flora e vegetaziun
In terz da la surfatscha da la Svizra è cuvert cun guaud. En las Alps domineschan plantas da guglias (pign, aviez, laresch e schember). Ils guauds en las Alps èn da grond’impurtanza sco protecziun cunter lavinas ed auazuns (il guaud retegna la quantitad da plievgia e dat giu quella be plaunsieu). En la Svizra Bassa, en il Giura ed al sid da las Alps sutvart 1000 meters creschan guauds maschadads e guauds da feglia. Territoris da guaud spezialmain enconuschents èn l’Aletschwald, il Sihlwald ed il Pfynwald sco er ils guauds selvadis alpins Bödmerenwald (ca. 150 hectaras), il guaud selvadi da pigns da Lac de Derborence (22 ha), il guaud da lareschs Scatlè sper Breil (9 ha) ed il reservat da guaud Val Cama – Val Leggia en il Mesauc. Tamangur en l’Engiadina Bassa è il guaud da schembers il pli autsituà en l’Europa. En il Tessin ed en il Mesauc datti sco particularitad regiunala vasts guauds da chastagners, ils quals giugavan antruras ina rolla centrala en l’alimentaziun da la populaziun dal lieu. Ils trais pli gronds guauds da la Svizra s’extendan en il vest da la Maggia (169 km²), tranter il Monte Tamaro e Roveredo (162 km²) sco er en il Giura dal Col du Mollendruz fin al cunfin dal pajais sper La Dôle (117 km²).
Film
thumb|220px|Festival da film internaziunal da Locarno Cumpareglià cun l’ulteriura Europa è l’istorgia dal film en Svizra relativamain giuvna. Pir ils onns 1930 e be tras l’immigraziun d’artists ed interprendiders ambiziunads ha insumma pudì sa furmar ina scena da film svizra. Ils pli impurtants dad els en l’emprima èra dal film da tun fin ca. il 1950 èn stads ils dus immigrants austriacs Lazar Wechsler, ch’ha fundà la Praesens-Film, e Leopold Lindtberg ch’è stà ses reschissur il pli productiv e quel ch’ha gì il pli grond success. Tut en tut ha la Praesens-Film gudagnà quatter Oscars e numerusas distincziuns a tut ils impurtants festivals internaziunals.
Uniun sovietica
Relaziun cun il Terz Mund
A l’entschatta dals onns 1960 ha l’Uniun sovietica extendì ses engaschament a favur da stadis dal Terz Mund entaifer las Naziuns unidas. Per l’ina ha ella sustegnì finanzialmain intgins projects da svilup da l’ONU; per l’autra ha ella empruvà da trair sin sia vart ils novs stadis decolonisads che daventavan commembers da la cuminanza da stadis internaziunala. Sco exempel per questa politica po valair il pled che Chruschtschow ha tegnì il 1960 davant la radunanza plenara da las Naziuns unidas. En quel ha el reproschà a l’ONU da sustegnair en la Crisa dal Congo il putschist dictatoric Mobutu. Sia pretensiun d’instradar vastas refurmas entaifer las structuras da las Naziuns Unidas n’ha però strusch chattà sustegn da vart dals novs stadis commembers; quels avevan tema che midaments vi dal status quo pudessan esser nuschaivels a lur dretg da cundecisiun entaifer quest gremi internaziunal.
Svizra
Dis da festa
Il di da festa naziunal, fixà en la Constituziun federala, è il prim d’avust. La regulaziun da tut ils auters dis da festa è chaussa dals chantuns; facticamain èn sper il prim d’avust renconuschids be trais ulteriurs dis da festa en l’entira Svizra: Bumaun, Ascensiun e Nadal (emprim di da Nadal). En vastas parts dal pajais vegnan ultra da quai festegiads il venderdi sontg, il glindesdi da Pasca e Son Steffan (segund di da Nadal). La gronda part dals firads han in context religius. Sontgilcrest, Nossadunna d’avust e Numnasontga èn dis da festa en ils chantuns catolics, il firà da Bumaun (2 da schaner) vegn percunter festivà be en ils chantuns protestants. Betg part da l’onn ecclesiastic fa il prim da matg che vala sco di da cumbat dal moviment da lavurants, ma il qual na vegn betg festivà explicitamain en tut las parts dal pajais.
Uniun sovietica
Dretgs umans
Da la fundaziun dal stadi a sia dissoluziun ha l’Uniun sovietica furmà in stadi da polizia. I na deva strusch in aspect da la vita da mintgadi che mitschava da la surveglianza statala. La libertad d’opiniun e da viadi existivan bain sin il palpiri, ma betg en la pratica. Per bunamain mintga activitad pli gronda era necessaria ina permissiun tras las autoritads. Ils uffizis, surtut il servetsch secret e da segirtad dal stadi KGB (Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti, ‹Comité per la segirtad dal stadi›) survegliavan a moda intensiva la vita publica e privata dals burgais. Dissidents stuevan quintar cun repressalias statalas e chastis severs fin a la deportaziun en champs da correcziun (Gulag, Glavnoe upravlenie ispravitel'no-trudovykh lagerei, ‹Administraziun centrala dals champs da correcziun›).
Svizra
Monuments culturals ed architectonics
La cultura da bajegiar purila ha manà ad ina vasta varietad da stils ch’èn mintgamai adattads a las cuntradas e relaziuns climaticas specificas. Ils vitgs da la Svizra Orientala èn segnads da la tipica construcziun cun armadira da travs, en il Vallais domineschan las chasas cun laina radunda embrinidas dal sulegl, en la Planira Bernaisa frunt’ins dapertut sin las chasas da purs cun ils tetgs fitg lartgs ed en l’Engiadina èn tipicas las chasas decoradas ritgamain cun sgrafits. Ina survista cumplessiva dals differents tips da las chasas purilas en Svizra porscha il Museum al liber Ballenberg cun ses bundant 100 exponats originals.
Politica
A basa da questas premissas è sa sviluppà in sistem politic ch’è unic en sia totalitad, segnà dal federalissem, da vasts dretgs dal pievel resp. d’elements da la democrazia directa, da la neutralitad vers anora e dal consens politic a l’intern dal pajais.
Uniun sovietica
Dretgs umans
A moda spezialmain intensiva èn questas mesiras totalitaras da repressiun e da controlla statala vegnidas applitgadas sut Stalin e Breschnew. Il ‹grond terrur› sut Stalin duai avair custà la vita a radund 700 000 persunas. Pli tard, surtut durant l’epoca da glasnost sut Gorbatschow, hai er dà spazis d’agir in pau pli libers entaifer la cultura, la politica e la vita privata. Suenter l’èra da Stalin è sa sviluppà in moviment clandestin ch’è s’exprimì en furma da litteratura scumandada (Samisdat) e d’umor politic (Radio Eriwan).
Svizra
Sport
Al svilup da la schientscha naziunala descrit survart è d’attribuir la spessezza surprendenta d’uniuns da gimnastica e da tir en l’entir pajais. Sco sport svizzer il pli tipic vala il lutgar ch’ha pudì mantegnair fin oz sia popularitad.
Museums
Il Technorama a Winterthur è il pli grond Science Center da la Svizra. Quel mussa differents experiments ch’explitgeschan connexs tecnics e da las scienzas natiralas.
Uniun sovietica
Dal 1917 al 1922: Revoluziun d’october e guerra civila
Il cumbat cunter ils inimis (ils uschenumnads ‹cuntrarevoluziunars›) durant la revoluziun e la guerra civila (1917–1921) ha manà ad ina situaziun economica catastrofala. Il 1921 è perquai vegnida introducida ina Nova politica economica (NPE) ch’è stada colliada cun ina retscha da concessiuns envers l’economia da martgà.
Svizra
Chantuns
Il nivel administrativ tranter chantun e vischnanca vegn – là nua che quel exista insumma – numnà en la gronda part dals chantuns Bezirk Verwaltungsregion, Verwaltungskreis, Wahlkreis, Amtei, Amt, district, distretto, regione resp. regiun.
Il stadi federal modern
Il 1866 han ins concedì als Gidieus svizzers ils dretgs da burgais cumplains e la libertad da domicil en l’entira Svizra. La libertad da cretta cumpletta è però pir suandada en rom da la revisiun da la constituziun il 1874.
Uniun sovietica
Geografia
6 – RSS casacca
Svizra
Istorgia tempriva
En l’istorgia tempriva dal Sontg Imperi roman han famiglias aristocraticas or da la Svizra (t.a. ils da Habsburg, Kyburg e Lenzburg) giugà in’impurtanta rolla. Ultra da quai eran ils pass alpins da muntada centrala en connex cun il domini tudestg en l’Italia. Uschia èn er las valladas da la Svizra Centrala stadas suttamessas directamain a l’Imperi, quai ch’ils abitants han considerà sco privilegi.
Exposiziuns naziunals
Il 1991, a chaschun da las festivitads per il giubileum da 700 onns da la Confederaziun, han ins manà tras festas decentralas en tut las parts dal pajais, uschia per exempel l’exposiziun da perscrutaziun naziunala Heureka a Turitg.
Istorgia tempriva
A partir dal 12avel fin en il 14avel tschientaner ha gì lieu in moviment migratoric d’abitants dal Vallais Sura en vasts territoris alpins en Svizra, en l’Italia dal Nordvest, en il Liechtenstein e l’Austria dal Vest, per part er en la Savoia ed en la Baviera. Quests emigrants han ins pli tard numnà Gualsers. Sur ina lunghezza da radund 300 km existan anc oz en l’artg alpin radund 150 vitgs ch’èn vegnids fundads dals Gualsers.
Sport
Fitg derasads en la populaziun èn ils sports da team ballape, ballamaun, ballarait ed unihockey. Sports da profi che vegnan persequitads d’ina gronda part da la populaziun furman ballape e hockey sin glatsch. Il sportist svizzer che dueva daventar il pli enconuschent en tut il mund è Roger Federer che vala sco in dals pli impurtants giugaders en l’istorgia dal tennis.
Pressa
Gasettas da muntada surregiunala èn ‹Neue Zürcher Zeitung› (NZZ), ‹Tages-Anzeiger› e ‹Der Bund›. La gasetta dal di cun il pli aut dumber da lecturs è la gasetta da pendularis gratuita ‹20 Minuten› (franzos ‹20 minutes›), suandada da la gasetta da boulevard ‹Blick› e dal ‹Tages-Anzeiger›. En Svizra franzosa exista la gasetta dal di surregiunala ‹Le Temps›. Las gasettas dal di en lingua franzosa cun ils pli blers lecturs èn ‹24 heures› e l’anteriura ediziun stampada da ‹Le Matin›.
Protecziun da la natira
En Svizra existan stgars 20 parcs natirals d’impurtanza naziunala. Il pli enconuschent da quels è bain il Parc Naziunal Svizzer en il chantun Grischun ch’è vegnì fundà il 1914. Dus parcs èn ultra da quai vegnids distinguids sco reservats da biosfera. 165 cuntradas protegidas èn registradas en l’inventari federala da las cuntradas e monuments da la natira da muntada naziunala.
Dapi il 1987 èn las palids e palids autas protegidas en la constituziun. L’inventari federal correspundent enumerescha bundant 1700 territoris degns da protecziun cun ina surfatscha totala da radund 21 500 hectaras.
Citads e vischnancas
thumb|220px|La citad da Genevra L’unitad politica la pli pitschna furman las vischnancas. Er las citads valan sco vischnancas. Il 2018 existivan en Svizra bundant 2200 vischnancas; lur dumber è sa reducì fermamain ils ultims onns pervi da fusiuns da vischnancas.
Sport
La topografia muntagnarda dal pajais ha marcà a moda decidida il cumportament da temp liber da ses abitants. Vers la fin dal 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner è l’ir cun skis avanzà al sport il pli popular. Cun il svilup dal turissem en las Alps è la Svizra sa sviluppada ad ina naziun da sport d’enviern per propi. Medemamain sut l’ensaina da las muntognas stattan la stad il viandar, raiver ed ir cun velo da muntogna.
Uniun sovietica
Dal 1985 al 1991: refurmas e dissoluziun da l’Uniun sovietica
Ch’ils stadis situads a l’ur da l’Uniun sovietica han cumenzà a rumper cun la centrala a Moscau è stà d’attribuir main a la populaziun en ils numerus centers da crisa, mabain als manaders politics da las singulas republicas d’uniun. Il cumenzament han fatg las republicas balticas ch’èn sa referidas a lur identitad naziunala. Il 1990 e 1991 han la Lituania, la Lettonia e l’Estonia declerà lur independenza. Ils 19 d’avust 1991, in di avant che Gorbatschow ed ina gruppa dals manaders da la republica vulevan segnar in nov contract d’uniun, ha il comité statal per il stadi d’urgenza che sa cumponiva d’auts funcziunaris empruvà da vegnir a Moscau a la pussanza. Gia ils 21 d’avust ha il putsch fatg naufragi pervi da l’intervenziun da la populaziun sut l’egida da Boris Jelzin. Tras il putsch da l’avust è l’Uniun sovietica ida dal tuttafatg en tocca. La dissoluziun uffiziala ha però gì lieu pir ils 26 da december 1991 cun la ratificaziun da la cunvegna d’Alma-Ata; ils 31 da december dal medem onn ha l’Uniun sovietica chalà d’exister.
Suenter il putsch è la Partida communistica da l’Uniun sovietica vegnida scumandada tras decret. Jelzin ha surpiglià la controlla da las medias e dals ministeris-clav. Gorbatschow è sa retratg sco secretari general da la PCUS, è però restà president dal stadi fin ils 25 da december 1991, cura ch’el ha surdà las fatschentas al president da la federaziun russa, Boris Jelzin. La saira dal medem di è vegnida remplazzada sin il Kremlin la bandiera cotschna da l’Uniun sovietica tras la bandiera alv-blau-cotschna da la Russia.
Imperialissem
Temp medieval
Ulteriurs impurtants gronds imperis dal temp medieval han furmà il Reginavel dals Francs, che pretendeva medemamain per sai da star en la successiun da l’Imperium Romanum, e la curuna d’Aaragon che dominava surtut la part occidentala da la Mar Mediterrana.
Uniun sovietica
Dal 1985 al 1991: refurmas e dissoluziun da l’Uniun sovietica
Las republicas d’uniun han declerà successivamain lur independenza da l’Uniun sovietica. La finala han indesch dad ellas – ils stadis baltics e la Georgia n’eran betg preschents – decidì ils 21 da december 1991 ad Alma-Ata da schliar l’uniun. Tras dismembraziun è l’URSS uschia sa dividida en las singulas republicas; sco successuras dal subject da dretg internaziunal Uniun sovietica han quellas obtegnì uno actu il status da stadis cun dretgs cumplains.
Svizra
Film
Sco en tut ils pajais europeics è la cinematografia er dependenta en Svizra da la promoziun statala. Ils meds da promoziun tanschan però be per in pitschen dumber da films ad onn. En l’istorgia pli nova èsi perquai reussì be a paucs films svizzers da cuntanscher success internaziunals. En il kino ed a la televisiun domineschan las producziuns dal territori anglosaxon.
Flora e vegetaziun
En las valladas tessinaisas e per part en la Svizra Bassa creschan sco plantas decorativas intginas spezias da palmas, per exempel la palma nanina u la palma da la fortuna chinaisa. Quest’ultima daventa selvadia e stgatscha spezias da plantas indigenas, uschia ch’ella vegn en il fratemp taxada sco neofit invasiv.
Film
Bain il pli enconuschent film or da producziun svizra è ‹Die Schweizermacher›. Ulteriuras comedias ch’han gì in grond resun èn ‹Beresina oder Die letzten Tage der Schweiz› da Daniel Schmid, ‹Les petites fugues› da Yves Yersin e ‹Gekauftes Glück› dad Urs Odermatt. Da tempra bundant pli seriusa èn ‹Höhenfeuer› da Fredi M. Murer e ‹Reise der Hoffnung› da Xavier Koller ch’ha gudagnà il 1991 in Oscar. Renum mundial han er cuntanschì diversas producziuns cun participaziun svizra, per exempel da vart dal producent da films Arthur Cohn, dal reschissur Marc Forster u da l’actur Bruno Ganz. Ils ultims onns han tranter auter gì success las versiuns cinematograficas da cudeschs d’uffants sco ‹Mein Name ist Eugen›, ‹Heidi› e ‹Schellen-Ursli›.
Linguas
Las persunas che discurran jenic e jiddic resguarda la Svizra dapi il 1997 en rom da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras sco cuminanzas minoritaras betg territorialas, senza però renconuscher lur linguas sco linguas minoritaras naziunalas.
Film
Il premi cinematografic svizzer vegn mintgamai surdà a chaschun dals Dis da film a Soloturn la fin da schaner. Mintg’onn l’avust ha ultra da quai lieu il Festival da film internaziunal da Locarno che furma ina da las impurtantas occurrenzas da film en tut il mund. Il pli giuven festival è il Zurich Film Festival ch’ha lieu dapi il 2005.
Geografia
Il pli aut punct da la svizra furma il Piz da Dufour (4634 m s.m.), situà al cunfin vers l’Italia. Il pli bass punct furma la riva dal Lago Maggiore cun 193 m s.m., medemamain al cunfin talian. Il lieu abità permanentamain situà il pli ad aut è Juf en il chantun Grischun (2126 m s.m.). Il punct central geografic da la Svizra sa chatta en il chantun Sursilvana sin l’Älggi-Alp.
Teater
Dapi il 1957 surdat la Societad svizra per cultura da teater mintg’onn l’anè da Hans Reinhart. Quel vala sco distincziun la pli auta en la scena da teater da la Svizra.
Uniun sovietica
Relaziun cun la Germania
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica declerà ils 25 da mars 1954 da vulair sa metter en relaziuns diplomaticas cun la Republica democratica tudestga (RDT, tudestg DDR) «sco cun mintga auter stadi suveran» ed ha concedì a la RDT ils 20 da settember 1955 la suveranitad statala en dumondas da l’intern e da l’exteriur. Quai èn stadas consequenzas directas da la conferenza dals ministers da l’exteriur da las quatter pussanzas d’occupaziun dals 25 da schaner als 18 da favrer 1954 ch’aveva fatg naufragi. L’Uniun sovietica ha bain resalvà explicitamain a sasezza la cumpart da sia responsabladad sco pussanza d’occupaziun entaifer l’entira Germania. Las trais pussanzas dal vest han però respundì ils 8 d’avrigl 1954 ch’els resguardian l’Uniun sovietica er vinavant «sco pussanza responsabla per la zona sovietica da la Germania». En quest senn ha il commando superiur da l’Uniun sovietica sa resalvà il dretg d’interprender «en cas che la segirezza vegniss periclitada» tut las mesiras necessarias, e quai senza dretg da cundecisiun da vart da la RDT. Ils 25 da schaner 1955 è il stadi da guerra cun la Germania vegnì schlià ed ils davos schuldads tudestgs èn turnads a chasa da la praschunia da guerra sovietica. Sinaquai ha l’Uniun sovietica er tgirà contacts diplomatics cun la Republica Federala Tudestga (RFT, tudestg BRD). La RFT sezza veseva en quest pass ina via pussaivla per surmuntar la spartiziun dal stadi e restituir l’unitad statala da la Germania.
Svizra
Museums
En la Svizra franzosa tematiseschan intgins museums organisaziuns internaziunalas. Da muntada èn surtut il Museum da la Crusch cotschna a Genevra ed il Museum olimpic a Losanna.
Veglia Confederaziun
Igl èn suandadas ulteriuras confruntaziuns cun la chasa Habsburg: En rom da las battaglias dal 1386 sper Sempach (la Lumbardia che veseva periclitada ses interess economics tras ils Habsburgais aveva finanzià las armas dals Confederads) e dal 1388 sper Näfels èsi reussì als Confederads da batter armadas da chavaliers habsburgaisas. Il 1415 han els (intimads da l’imperatur Sigismund) conquistà il pajais d’origin dals Habsburgais en l’Argovia. Pervi da l’ierta dal cont da Toggenburg è prorutta tranter la citad da Turitg ed ils ulteriurs Confederads la Veglia Guerra da Turitg (1436–1450), en il decurs da la quala Turitg è s’allià cun ils Habsburgais. Ma la finala è la citad da Turitg stada sfurzada da returnar en la Confederaziun. En rom d’in’ulteriura guerra han ils Habsburgais stuì surlaschar als Confederads la Turgovia; il zercladur 1474, en vista a las smanatschas tras Carl il Temerari da la Burgogna, è duca Sigismund dal Tirol stà necessità d’acceptar la Veglia Confederaziun sco urden statal independent (en rom da l’Accord etern). Sin giavisch da l’imperatur Friedrich III èn ils Confederads tratgs cunter Carl il Temerari ed han destruì, en uniun cun la Lorena e Habsburg, il reginavel da la Burgogna. Berna e Friburg han expandì da quel temp en il Vad, che steva avant sut controlla da la Savoia e Burgogna, ed han conquistà fin il 1536 quest territori dal tuttafatg. thumb|200px|Battaglia sper Dornach en rom da la Guerra svabaisa (1499) La victoria militara cunter ils Burgognais ha confermà ils Confederads en lur voluntad da mantegnair l’independenza. Per quest motiv èn els s’opponids a la refurma da l’imperi dal retg tudestg ed imperatur da pli tard Maximilian I. L’emprova da Maximilian da subordinar ils Confederads en rom da la Guerra svabaisa è ida a fin il 1499 cun la Pasch da Basilea. Sco consequenza concreta da quest conflict èn Basilea e Schaffusa s’unids il 1501 cun la Confederaziun, la quala è sa sviluppada vinavant als Tredesch Vegls Lieus confederals.
Uniun sovietica
Relaziun cun il Terz Mund
Suenter che l’Uniun sovietica era sa liberada da la perspectiva eurocentrica e xenofoba dals onns 1930 e 1940, è ella sa stentada a partir da la mesadad dals onns 1950 da tgirar contacts cun il Terz Mund ch’era gist vegnì decolonisà. Il motiv era quel d’empruvar da liar al sistem da pussanza sovietic stadis che n’appartegnevan betg ad in dals dus blocs politics. Las visitas plain simbolica da Chruschtschow en l’India, a Burma ed en l’Afganistan il 1955, il festival mundial da la giuventetgna a Moscau il 1957 e la fundaziun da l’universitad per l’amicizia dals pievels il 1960 èn d’attribuir a questas stentas. La mancanza da persunas da l’Africa, da l’America dal Sid u da l’Asia dal Sidost che vivevan en l’Uniun sovietica e la mancanza quasi cumpletta da persunas ch’avessan pudì mantegnair tras lur activitad da viagiar l’allianza tranter l’Uniun sovietica ed il Terz Mund han però quasi rendì impussibels quests contacts a lunga vista. In ulteriur factur per explitgar daco che las relaziuns da l’Uniun sovietica cun il Terz Mund n’han betg cuntanschì il nivel giavischà furma la situaziun da l’economia da l’exteriur da l’Uniun sovietica sezza: quella era sviluppada memia pauc per porscher prestaziuns da commerzi suffizientas u schizunt vegnir en agid ad auters stadis economicamain; tras quests deficits sin il champ economic n’ha quel er betg pudì furmar la basa per in’ulteriura collavuraziun al nivel politic, ideologic u militar.
Svizra
Chantuns
Pervi dal federalissem giascha en Svizra la cumpetenza per bleras incumbensas statalas per part u dal tuttafatg tar ils chantuns. Quai vala per exempel per ils fatgs da scola, da sanadad, da finanzas, da polizia e da giustia sco er en il dretg administrativ. Per dumagnar questas incumbensas a moda effizienta e tenor criteris unitars, han ils chantuns fatg numerus concordats interchantunals. Tut ils chantuns appartegnan ultra da quai ad ina da las tschintg conferenzas regiunalas che servan al stgomi d’infurmaziuns vicendaivel, a coordinar l’activitad guvernativa e sco gremi per represchentar a moda efficazia ils interess dals chantuns envers la Confederaziun. Ultra da quai collavuran ils chantuns en rom da las differentas conferenzas da directurs (p.ex. la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l’educaziun publica u la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da sanadad). Ils secretariats da questas conferenzas sa chattan en la Chasa dals chantuns a Berna.
Uniun sovietica
Economia
Ils sbagls e las mancanzas da l’economia planifitgada han ins pudì cumpensar sur lung temp tras in’economia extensiva, vul dir cun trair a niz las immensas surfatschas e la ritgezza da materias primas dal pajais. A partir dals onns 1970 èn ils cunfins da quest sistem però vegnids adina pli evidents. Las ratas da creschientscha èn sa sminuidas e la malcuntentientscha da vart da la populaziun è creschida. Adina pli savens èn sa mussadas difficultads e stretgas areguard il cirquit economic:
Svizra
Cuschina
Enconuschentas tratgas svizras èn fondue, raclette, macaruns d’alp e rösti. Da quest ultim deriva er la noziun ‹foss dal rösti›: en l’ost da quel è il rösti ina da las spaisas naziunalas las pli popularas, en il vest da quel betg. La buglia da Bircher ch’è oz famusa en tut il mund ha il medi svizzer Maximilian Bircher-Benner sviluppà vers il 1900 a Turitg. Toblerone, la tschigulatta da mel, mandlas e nugat, vegn producida dapi bundant tschient onns a Berna e distribuida en dapli che 120 pajais. La servela furma la liongia preferida dals Svizzers.
Organisaziun da protecziun civila
thumb|160px|Protecziun civila L’Organisaziun da protecziun civila è vegnida fundada il 1934 ed è suttamessa al Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport. En cas da catastrofa s’occupa quella (sco segunda squadriglia, pia suenter pumpiers, polizia e servetsch da salvament, ma avant l’armada) da la protecziun, la tgira ed il sustegn da la populaziun civila. Ultra da quai è la protecziun civila responsabla per la protecziun da bains culturals, sustegna ils organs directivs a nivel communal e regiunal e restabilescha l’infrastructura da basa.
Servetsch federal d’infurmaziun
Il Servetsch federal d’infurmaziun proveda ils purtaders da decisiuns cun infurmaziuns ed avertiments ch’èn relevants per pudair exequir lur incumbensa directiva. Il servetsch è suttamess directamain al chau dal Departament federal da defensiun, protecziun da la populaziun e sport.
Corp da guardias da cunfin
Il Corp da guardias da cunfin è responsabel per la protecziun dal cunfin svizzer. Las guardias da cunfin unifurmadas ed armadas fan part da l’Administraziun federala da duana ch’è suttamessa al Departament federal da finanzas. Ils commembers dals Corp da guardias da cunfin èn staziunads als cunfins sco er a las plazzas aviaticas da Turitg, Basel-Mulhouse, Genevra e Lugano-Agno. Els controlleschan il traffic da persunas e da traffic, cumbattan la cuntrabanda, la criminalitad sur ils cunfins e la cuntrabanda da persunas.
Polizia
La suveranitad da polizia cumpeta en Svizra als chantuns. Uschia dispona mintga chantun da si’atgna polizia chantunala, citads pli grondas er d’ina polizia da la citad. L’Uffizi federal da polizia (fedpol) fa lavur da coordinaziun tranter las polizias chantunalas sco er envers ils posts da polizia da l’exteriur.
Veglia Confederaziun
L’onn 1291, suenter la mort dal retg tudestg Rudolf I da Habsburg, han ils chantuns d’origin Uri, Sviz e Silvania fatg ina lia per proteger lur «veglias libertads». In document correspundent, l’uschenumnà Patg federal, è datà sin l’entschatta d’avust 1291. Tenor la legenda è questa lia vegnida fatga sin il Rütli. Vers la fin dal 19avel tschientaner han ins fixà il prim d’avust 1291 sco data da fundaziun da la Veglia Confederaziun ed il prim d’avust è daventà il di da la festa naziunala.
Uniun sovietica
Dal 1945 al 1985: Guerra fraida
Malgrà vasts contacts diplomatics ha la Guerra fraida tranter l’Uniun sovietica ed ils Stadis Unids perdurà. Tant ils stadis commembers da la NATO sco er quels dal Patg da Varsovia han cuntinuà cun lur concurrenza d’armament. La Crisa da Cuba dal 1962 ha manà il mund a l’ur d’ina guerra atomara. Sut squitsch dals Stadis Unids ha Chruschtschow bain clamà enavos las rachettas atomaras che duevan vegnir staziunadas sin l’insla caribica ed è uschia prevegnì a l’escalaziun smanatschanta. A medem temp al èsi però reussì da pretender dals Stadis Unids en ina cunvegna secreta che quels retirian da la Tirchia rachettas dal tip Jupiter. Tras quai era la situaziun militara sa midada tras la crisa a favur da l’Uniun sovietica. Tuttina aveva l’Uniun sovietica l’impressiun d’avair pers la confruntaziun; paradoxamain vala gist il medem er per ils Stadis Unids.
Svizra
Divers temas culturals
I suonda ina survista da divers ulteriurs temas culturas da muntada naziunala:
Il pli impurtant en furma concisa
La Svizra ha quatter linguas naziunalas ed uffizialas: il tudestg (65,6 %), il franzos (22,8 %), il talian (8,4 %) ed il rumantsch (0,6 %). Quatter chantuns èn plurilings: il chantun Grischun (tudestg 68,3 %, rumantsch 15,0 % e talian 10,2 %), il chantun Berna (tudestg 84,0 % e franzos 7,6 %), il chantun Friburg (franzos 63,2 % e tudestg 29,2 %) ed il chantun Vallais (franzos 62,8 % e tudestg 28,4 %).
Divers temas culturals
La Pro Helvetia che vegn finanziada tras la Confederaziun è responsabla per la preschientscha culturala da la Svizra a l’exteriur e per il dialog cultural tranter las differentas parts dal pajais.
Traffic aviatic
La Svizra dispona da trais plazzas aviaticas naziunalas e dad indesch plazzas aviaticas regiunalas. Ils pli gronds eroports èn quels da Kloten sper Turitg e da Cointrin sper Genevra; il terz grond è situà sper Basilea sin territori franzos. Impurtantas plazzas aviaticas regiunalas sa chattan a Sion, Berna-Belp, Lugano-Agno e Son Gagl-Altenrhein. La plazza aviatica a Samedan (Engadin Airport) è ina da las pli autsituadas en tut l’Europa.