cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temp dal naziunalsocialissem
Conquistas (1939–1942)
Il 1940 ha la Wehrmacht occupà il Danemarc e la Norvegia e victorisà silsuenter en ina guerra da be sis emnas (Blitzkrieg) ils stadis Luxemburg, Pajais Bass, Belgia e Frantscha. La Frantscha è vegnida dividida en duas zonas. Sut occupaziun tudestga èn be restads il nord ed il vest dal pajais; marschal Pétain ha spustà la sedia da la regenza a Vichy en la part da la Frantscha che n’era betg occupada. Da quel temp ha la popularitad da Hitler cuntanschì sia culminaziun, damai ch’igl al era reussì d’«eliminar la vargugna da Versailles». D’invader la Gronda Britannia ha Hitler la finala renunzià, damai ch’i n’era betg reussì a l’aviatica militara da gudagnar la suveranitad sur l’Engalterra, e quai cumbain ch’ils pilots tudestgs ed englais stevan en ina relaziun 6:1.
Il 1940/41 ha la Germania occupà ensemen cun l’Italia faschistica ils pajais Jugoslavia e Grezia. Omadus pajais han ins spartì tranter ils dus dictaturs. A questas occupaziuns èn però suandadas guerras da partisans ordvart intensivas. L’Ungaria, la Rumenia e la Bulgaria han ins pudì gudagnar sco alliads dal Reich tudestg. Sin dumonda da Mussolini han truppas tudestgas sustegnì a partir dal schaner 1941 las truppas talianas en l’Africa dal Nord. Igl è quai stà l’uschenumnà Corp d’Africa tudestg ch’è vegnì enconuschent tras feldmarschal general Erwin Rommel.
Tenor cumond dals naziunalsocialists èn ils territoris occupads en l’ost vegnids sblundregiads sistematicamain. Ils territoris sovietics han ins sutdividì en divers cumissariats imperials ch’eran mintgamai suttamess ad in cumissari imperial. Il plan cumplessiv preveseva la spartiziun da l’Uniun sovietica e la destrucziun da quella sco stadi independent. Questa davosa finamira è vegnida impedida tras l’ulteriur decurs da la guerra; ma a sblundregiar, supprimer e mazzar sistematicamain la populaziun civila avev’ins gia cumenzà.
Il ‹Plan general ost›, che Heinrich Himmler aveva elavurà, intenziunava da decimar ils pievels slavs per total 30 milliuns persunas e da supprimer ils ulteriurs che duevan vegnir duvrads sco lavurers da construcziun e da fabrica, lavurants auxiliars, persunal da chasa, lavurers agriculs, en l’industria d’armament, en la construcziun da vias etc. Quasi sco ‹preludi› dal ‹Plan general ost› han ins manà davent tenor il plan da fom tudestg dal matg 1941 ina gronda part dals products agriculs da l’Ucraina e da la Russia dal Sid en direcziun Germania. Faschond quest pass avevan ins calculà cun fin a 30 milliuns morts; damai che la guerra fitg curta ch’ins aveva gì en egl n’ha betg gì success, èn morts facticamain almain quatter milliuns persunas en ils territoris occupads da l’Uniun sovietica. Tar las unfrendas dal ‹plan da fom› vegnan er quintads ils 2,6 milliuns schuldads sovietics ch’èn morts da la fom en praschunia da guerra tudestga.
Da Stalingrad fin la capitulaziun (1942–1945)
thumb|220px|Schuldà tudestg a Stalingrad (1942) L’enviern 1941/42 è l’offensiva da l’armada tudestga cunter l’Uniun sovietica stagnada. Ils 11 da december 1941 ha Hitler en pli declerà la guerra als Stadis Unids che provedivan la Gronda Britannia cun rauba. Quai suenter ch’il Giapun, sco allià tudestg, aveva attatgà la basa militara americana Pearl Harbor.
Pervi da decisiuns sbagliadas da Hitler ha la Wehrmacht subì en la Battaglia da Stalingrad l’emprima terrada decisiva areguard l’andament da la guerra (l’entschatta da favrer 1943). Fin la fin 1943 èsi reussì a l’Armada cotschna da l’Uniun sovietica – la quala vegniva er sustegnida dals Stadis Unids cun furniziuns d’armas – da reconquistar vasts territoris. Ed ils 13 da matg 1943 han las Pussanzas da l’axa – suenter avair pers gia en la segunda mesadad dal 1942 battaglias decisivas sco per exempel ad El Alamein – stuì capitular en l’Africa dal Nord.
Il 1943 ha cumenzà la guerra da bumbas dals Alliads sin citads tudestgas che dueva custar la vita a radund 300 000 civilists. Ils 18 da favrer 1943 ha Goebbels proclamà en sia allocuziun en il Palaz da sport la «guerra totala». En vista a l’avanzament da l’Armada cotschna èn blers Tudestgs fugids a partir da la fin dal 1944 da lur patria en l’ost. Il 1944 èsi reussì a quella da conquistar vastas parts da l’Europa dal Sidost. Ils 6 da zercladur ha cumenzà l’invasiun dals Alliads dal vest en la Normandia; gia avant avevan els conquistà suenter la sbartgada a Sicilia l’Italia ed avanzavan vers la Germania. Ils 20 da fanadur ha in attentat ed in’emprova da putsch da commembers da l’armada e d’ina gruppa da resistenza cunter Hitler fatg naufragi.
L’entschatta 1945 han ils Alliads decidì a la Conferenza da Jalta da sparter la Germania. Per laschar enavos als Alliads nagin’infrastructura duvrabla ha Hitler relaschà ils 19 da mars il Cumond da Nero ch’è però vegnì exequì be parzialmain. L’avrigl han truppas sovieticas cuntanschì la chapitala dal Reich ed igl è vegnì a la Battaglia da Berlin. Ils 30 d’avrigl ha Hitler commess suicidi en il tschaler da refugi da la Chanzlia imperiala. Tras testament aveva el nominà admiral Karl Dönitz sco ses successur tant sco president da l’imperi sco er sco schefcumandant da l’armada. Sper Hitler han er auters scheffuncziunaris fatg suicidi, sco Joseph Goebbels e Heinrich Himmler – quest ultim però pir pli tard en praschunia, suenter ch’ins al aveva mess a ferm cun documents da legitimaziun sfalsifitgads. Suenter esser vegnì autorisà da Dönitz ha colonel general Jodl suttascrit ils 7 da matg 1945 a bun’ura la capitulaziun senza resalvas da las forzas armadas tudestgas; quella è entrada en vigur il proxim di. Immediat suenter la capitulaziun è er la regenza imperiala cun Karl Dönitz vegnida messa a ferm a Flensburg.
En l’Asia dal Sidost ha la Segunda Guerra mundiala anc cuntinuà fin ils 2 da settember. En tut ha quella chaschunà la mort da ca. 60 milliuns persunas. Durant ils ultims mais da guerra e durant il temp suenter l’occupaziun tras il Reich è la gronda part dals Tudestgs ch’eran anc restads en l’Europa da l’Ost vegnids stgatschads.
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
thumb|180px|Stauffenberg (a sanestra), paucs dis avant che commetter l’attentat sin Hitler La resistenza da vart da las pli differentas gruppaziuns ha gia cumenzà avant ch’il naziunalsocialissem è vegnì a la pussanza. Durant il Terz Reich è la resistenza, la quala era adina colliada cun privel da vita, sa restrenschida ad ina fitg pitschna minoritad da la populaziun tudestga. En ils territoris che stevan sut occupaziun è la resistenza percunter stada pli gronda, per exempel en furma da guerra da partisans.
Dal temp che la NSDAP è vegnida a la pussanza eran surtut activs ils communists, socialdemocrats ed autras gruppas da la sanestra. Quellas han la Gestapo e la SS però flaivlentà entaifer paucs onns. Cun condemnar publicamain ils mazzaments d’impedids èsi per exempel reussì a l’uvestg catolic da Münster e cardinal Clemens August Graf von Galen da contribuir che l’acziun T4 vegnia interrutta. Singulas persunas da la Baselgia confessanta evangelica sco il preditgant Martin Niemöller u Dietrich Bonhoeffer èn s’alliads suenter l’erupziun da la guerra a circuls da resistenza. Sco blers auters adversaris dal naziunalsocialissem ha Bonhoeffer stuì pajar ses curaschi cun la mort en il champ da concentraziun. Il cumbattant singul communistic Georg Elser ha commess ils 8 da november 1939 en il Bürgerbräukeller a Minca l’attentat da bumba sin Hitler che quel ha survivì, perquai ch’el ha bandunà nunspetgadamain la sala avant la detunaziun. Elser è vegnì mess a ferm ed assassinà l’avrigl 1945 en il Champ da concentraziun da Dachau. La gruppa da resistenza studentica Rosa alva a Minca, tranter auter enturn ils fragliuns Hans e Sophie Scholl, ha fatg appel cun fegls sgulants da far resistenza cunter il reschim (cf. la versiun rumantscha). Ultra da quai ha la gruppa tschertgà il contact tar circuls da resistenza entaifer l’armada. Ils pli impurtants commembers da la gruppa han ins arrestà il favrer 1943; els èn vegnids sentenziads da la Dretgira dal pievel sut Roland Freisler a la mort ed executads suenter curt temp. En la regiun da Cologna è sa mussada ina gruppaziun che sa numnava Pirats da la stailalva (Edelweisspiraten). Quella derivava da circuls d’uniuns da giuvenils e da la tradiziun communistica ed è l’emprim sa drizzada cunter l’unifurmitad da la Giuventetgna da Hitler. En il decurs da la guerra han ils commembers però er cumenzà a far acziuns da resistenza concreta, sco per exempel acts da sabotascha. La gruppa da resistenza Orchester cotschen (Rote Kapelle) consistiva da diversas gruppas independentas che lavuravan a differents nivels cunter il reschim.
En singuls cas, e plitost a moda silenziusa, hai er dà furmas da resistenza da vart da persunas privatas. Quellas provegnivan savens d’ina aversiun morala cunter las ovras dal reschim u da cumpassiun cun las unfrendas e tanscheva da la refusa dal salid nazistic fin al provediment scumandà da lavurers sfurzads cun mangiativas u da mesiras da proteger e zuppar persequitads, surtut Gidieus.
Hitler ha survivì plirs attentats, dals quals l’Attentat dals 20 da fanadur 1944 è restà fin oz il pli enconuschent: Suenter l’attentat cun material explosiv commess dal colonel Claus Schenk Graf von Stauffenberg han ins empruvà da manar tras a Berlin in culp da stadi (Operation Walküre). Apaina ch’ins ha savì novas che Hitler haja survivì l’attentat, è quest’acziun però dada ensemen e vegnida abattida. Ils acturs directs da la tentativa da far in putsch, tranter els Stauffenberg sez, han ins sajettà anc la notg dals 20 sin ils 21 da fanadur 1944. En il decurs da las ulteriuras inquisiziuns èn vegnids a la glisch ulteriurs plans da sullevaziuns dals onns 1938 fin 1944. Fin la fin da la guerra ha la Dretgira dal pievel sentenzià en plirs process – ils quals vegnivan a l’entschatta preschentads en la Wochenschau – bundant 200 persunas che stevan en connex cun l’Attentat dals 20 da fanadur. Plirs generals populars ch’èn vegnids suspectads d’avair gì enconuschientscha dals plans (t.a. Erwin Rommel e Günther von Kluge) han ins necessità da commetter «suicidi d’onur».
Resistenza hai er dà da vart d’artists che vivevan en Germania u en l’exil, sco per exempel dal scriptur e dramaticher critic Bertolt Brecht e d’auters ch’èn sa vieuts cun lur meds – per ordinari publicistics – cunter il reschim naziunalsocialistic.
Sper la resistenza en Germania èn er sa furmadas suenter il cumenzament da la guerra gruppas da resistenza en ils territoris occupads, sco per exempel l’Armada da la patria polonaisa u la Résistance en Frantscha. En guerras da partisans han questas gruppaziuns fatg vehementa resistenza cunter ils occupants tudestgs. Spezialmain effectivas èn las resistenzas stadas sin il Balcan (Jugoslavia, Albania e Grezia) ed en la Pologna (Sullevaziun da Varsovia); ma gist en quests stadis èn er suandadas mesiras da retorsiun spezialmain crudaivlas, sco per exempel execuziuns en massa d’ostagis civils. Surtut en la Pologna è savens vegnida mazzada la populaziun d’entirs vitgs u citads sco reacziun sin acts da resistenza da singulas gruppaziuns.
Ils Alliads han bain sustegnì la resistenza en ils territoris occupads, ma betg quella en la Germania sezza. Il cuntrari ha la finamira da guerra dals Alliads da manar natiers ina capitulaziun tudestga senza cundiziuns manà ad ina solidarisaziun indirecta cun ils manaders dal Terz Reich e n’ha er betg laschà sperar sin meglras cundiziuns da pasch suenter in eventual culp da stadi.
Genocid ed auters crims cunter l’umanitad
thumb|220px|La SA arrestescha communists (1933) Sco gruppas ch’eran politicamain nungiavischadas, èn aderents da las partidas da sanestra, perditgas da Jehova e giuvenils da tenuta opposiziunala gia vegnids persequitads avant il cumenzament da la guerra e millis dad els èn vegnids executads.
Er l’execuziun da gruppas da la populaziun per motivs d’«igiena da razza» ha cumenzà avant la guerra cun la mazzacra da las persunas tudestgas impedidas. Suenter il cumenzament da la guerra è questa «Acziun T4» er vegnida giustifitgada cun la mancanza da plazzas da lazaret e zuppentada sco «eutanasia». Il «tractament» – mazzament – dals impedids vegniva fatg en il cas che quels n’eran betg abels da lavurar. Per quest intent han ins transfurmà en radund 30 lieus partiziuns spezialisadas da clinicas psichiatricas en locals d’execuziun. Per part han ils mazzaments er gì lieu durant il transport en camiuns isolads, en ils quals ins laschava cular ils svapurs da quels u cun agid da monoxid carbonic. Las baras han ins brischà ed als confamigliars han ins tramess attestaziuns da mort sfalsifitgadas. Ils delinquents èn silsuenter vegnids engaschads sco spezialists en las fabricas da la mort en l’Europa da l’Ost.
Il holocaust, il genocid sistematic vi da radund sis milliuns Gidieus e mezgidieus, tranter quels radund trais milliuns Polonais e 1,8 milliuns uffants, è stà il pli grond crim dals naziunalsocialists insumma. Quel ha cumenzà cun fisiladas en massa da Gidieus e caders polonais tras «gruppas d’acziun» spezialas durant la campagna militara en Pologna. Igl èn suandadas deportaziuns a l’engronda (sut il num da camuflagi «translocaziuns» ) ed internaments en ghettos e champs da lavur, en ils quals tschientmillis èn vegnids per la vita tras lavur sfurzada. En quests champs han ins er manà ils Gidieus tudestgs ed austriacs; cun mazzacradas sco quella a Babyn Jar (29 e 30 da settember 1941) e Riga (29 da november fin prim da december 1941) èn ghettos fullanads vegnids svidads per far plazza als proxims transports da Gidieus.
Cun la guerra cunter l’Uniun sovietica 1941–1945 èn ils murdraretschs dals Gidieus s’extendids a genocids ch’han cuvert l’entir territori. Per exequir l’Acziun Reinhardt èn vegnids endrizzads a partir dal zercladur 1941 trais champs d’extirpaziun; a partir dal december 1941 han gì lieu ils emprims mazzaments en camiuns da gas tenor l’exempel da l’acziun T4. Cun quels vulev’ins testar l’effect da gas toxic per pudair mazzar a moda pli efficazia e per pudair evitar scrupels dals assassins tar fisiladas en massa. A chaschun da la Conferenza da Wannsee secreta dals 20 da schaner 1942 han represchentants da tut las partiziuns involvidas organisà en detagl la «soluziun finala da la dumonda dals Gidieus» ed èn sa cunvegnids da manar tras en tut l’Europa deportaziuns da fin a 11 milliuns Gidieus en il ghettos e champs situads en l’Europa da l’Ost. Fin la stad 1942 èn stads realisads ils crematoris en il Champ da concentraziun dad Auschwitz-Birkenau; uss èn ils mazzaments en massa sa concentrads sin la gasatura industriala. Co utilisar la facultad da las radund trais milliuns unfrendas è vegnì reglà minuziusamain.
Ils delinquents han empruvà da tegnair adascus tant sco pussaivel lur crims e d’als zuppentar cun eufemissems sco «translocaziun» u «tractament spezial». Tras rapports privats ed allusiuns en las medias èn ils Tudestgs tuttina vegnids a savair avunda, per pudair concluder ch’ils Gidieus vegnian mazzads a moda sistematica. Il fatg ch’ils vischins gidieus svanivan senza fastizs e la destinaziun da lur transports ch’avevan lieu publicamain vegniva bain percepì, ma senza ch’ins avess analisà quai a moda critica. La frasa «ti vegns uschiglio en il champ da concentraziun» era a partir dal 1933 ina smanatscha per quasi mintgin. Currellas davart ils champs «en l’ost» èn arrivadas cun ils schuldads en congedi en prest mintga vitg; ils emetturs da radio dals Alliads (ils quals ins tadlava, cumbain che quai era scumandà e vegniva punì per part a moda draconica) han annunzià las mazzacras. Il servetsch secret polonais ha furnì als Brits gia il 1942 il mussament per il mazzament en massa ad Auschwitz. Er papa Pius XII ha gia gì baud enconuschientscha dals schabetgs.
thumb|220px|Crematori ad Auschwitz Las attatgas encunter Gidieus ch’han gì lieu cuntinuadamain a partir da l’avrigl 1933 èn per gronda part vegnidas acceptadas senza dir pled e schizunt beneventadas da quels che pudevan profitar. «Arisaziuns» da negozis e manaschis gronds e pitschens eran colliads cun expropriaziuns, uschia ch’i deva adina profitunzs; e tut quai succediva avant ils egls da la populaziun locala. Acziuns da salvament a favur da Gidieus han furmà la gronda excepziun; la regla èn stads conculpaivladad ed indifferenza. Oskar Schindler ha salvà radund 1200 lavurants sfurzads gidieus da Krakau da vegnir mazzads. Il biro Grüber ch’è vegnì endrizzà il 1938 da la Baselgia confessanta ha surtut gidà adascus cristians cun ragischs gidieuas ad emigrar; l’onn 1940 han ins serrà il biro.
En rom dals Process da Nürnberg ch’han gì lieu suenter la fin da la guerra èn be persunas en posiziun da cader u delinquents da guerra vegnids sentenziads per crims cunter l’umanitad. Ad elavurar a fund ils crims dal naziunalsocialissem e lur causas han ins pir cumenzà en la Germania dal Vest a partir dal 1960. Dapi il 1945 è er sa mantegnida ina tradiziun duraivla ed internaziunala da persunas che snegan il holocaust.
Dapi l’onn 2000 elavura l’United States Holocaust Memorial Museum in’‹Encyclopedia of Camps and Ghettos› (sut la direcziun da Geoffrey Megargee e Martin Dean). Fin il 2013 han ins eruì e numnà bundant 42 500 lieus da violenza dal Terz Reich en l’Europa occupada (tranter auter champs da concentraziun, ghettos, chasas da Gidieus e lieus, nua che dunnas èn vegnidas sfurzadas a la prostituziun). Fin qua avev’ins stimà quest dumber bundant pli bass.
Lavurers sfurzads ed uffants da preda
Tschientmillis umens e dunnas èn vegnids deportads dals territoris occupads – surtut da la Pologna, dal Balcan e da l’Uniun sovietica – per prestar lavur sfurzada en las pli differentas parts dal Reich. Blers dad els n’han betg survivì la Segunda Guerra mundiala. Ils uffants da las lavureras per forza han ins manà en «Chasas da tgira d’uffants da l’exteriur» ch’eran vegnidas endrizzadas per cumond da Himmler; quellas n’avevan nagin auter intent che da laschar ir a smerscha en il zuppà quests uffants «nungiavischads».
Daspera èn dieschmillis uffants polonais ch’ademplivan ils «criteris da razza» vegnids prendids davent da lur famiglias e deportads en Germania; er da quels ha be la pitschna part pudì returnar suenter la guerra tar lur geniturs. Auters, che n’ademplivan betg ils criteris da razza, han ins mazzà en massa en ils champs da concentraziun. Il cas il pli enconuschent vegn ad esser quel da la deportaziun da dieschmillis uffants or da la regiun da Zamość – nua che Tudestgs dal Balticum e da Bessarabia èn ids a star – en il Champ da concentraziun dad Auschwitz.
Datura
Datura es il nom d'üna gruppa taliauna da musica da disco furmeda dal 1991 dals musicists Ciro Pagano e Stefano Mazzavillani. Amparo Fidalgo ho chanto la megldra part da las chanzuns da quista gruppa.
Il nom
Il nom "Datura" deriva da üna plaunta medicinela mexicauna da listess nom, chi vegn druveda dals striuns Yaqui düraunts ils rituels mistics per s'approsmer a la cugnuschentscha. Ils commembers da la gruppa haun tschernieu quist nom, perque ch'els haun paschiun pel misticissem, elemaint fich preschaint in sias chanzuns.
Carriera
La gruppa naschit dal 1991 zieva l'inscunter traunter Pagano (da pü bod guiteder da la gruppa Gaznevada) e Mazzavillani (arrandscheder chi ho lavuro per bgers chantunzs taliauns scu Patty Pravo, Ivan Cattaneo e Righeira) e'ls discjockey e producent da musica Ricci e Cirillo. Zieva avair stipulo ün contrat culla chesa discografica "Trance Records", a la fin 1991 gnit our la chanzun Nu Style, illa quela la vusch d'ün striun annunzcha il proget mistic e musical dals Datura. Ella vet success ed entret illas paradas da hits dal sectur. Il success da public rivet dal 1992 zieva la publicaziun da la chanzun Yerba del Diablo, töch musica "trance" cul quêl la gruppa guadagnet sieu prüm disc d'or per and avair vendieu 100.000 copchas. Zieva que cumanzettan ils Datura üna turnea illas discotecas taliaunas pü renumnedas fand ün spectacul rich da simbolicas e clams davart misticissem, chi prevaiva eir la simulaziun d'ün rituel cun l'adöver d'intschais e pittüras. La chantunza Amparo Fidalgo dschaiva in lingua spagnola simplas frasas introductivas in bgers success da la gruppa. Dal 1993 gnit our la chanzun Devotion, chanteda da Billie Ray Martin (da pü bod chantunza dals Electribe 101). Ella entred illas prümas deschs pusiziuns da la parada da hits taliauna. Düraunt listess an gnit publicho l'album Eternity, chi cuntegna oters success scu Passion e Mystic Motion, dasper Devotion e la chanzun cun listess nom da l'album. Dal 1994 preschantet la gruppa la versiun "Eurodance" da Fade to Grey, chanzun dal 1984 dals inglais Visage, in collavuraziun cun Steve Strange, chantunz da la medemma gruppa. Sülla vart B da listess disc daiva que la chanzun El Sueño, chi gnit fich suno illas discotecas e dvantet eir ün chaunt da fan da ballapè. Zieva gnit our la chanzunThe 7th Allucination e gnittan ils Datura elet scu megldra gruppa da musica da disco da l'an 1994. Dal 1995 suottascrivane ün contrat cun la chesa discografica "Time Records" e zieva publichettane il töch musica Infinity insembel cun ils U.S.U.R.A., otra gruppa taliauna da musica da disco fich renumneda, ed eir Angeli Domini, chanto dad ün chor in latin chi tira adimmaint ils chaunts gregoriauns. Dal 1996 pigliettan ils Datura inspiraziun il prüm dal budissem per lur chanzun Mantra e zieva dal voodoo per Voo-Doo Believe?, chanto da Danny Losito, commember dals Double Dee. Oters success füttan The Sign dal 1997 e I Will Pray dal 1998. Eir pervi da la mort dal discjockey Ricci, zieva la chanzun dal 1999 I Love to Dance (chanteda da Ben Volpelier Pierrot, da pü bod chantunz dals Curiosity Killed the Cat) fet la gruppa üna posa da trais ans, düraunt ils quêls as dedichettan Ciro Pagano e Stefano Mazzavillani ad oters progets musicals. Els turnettan dal 2002, cur ch'els publichettan Will Be One; dal 2004 gnit our la chanzun Summer of Energy in collavuraziun cun Gigi D'Agostino. In seguit as dedichettane il prüm ad arrandscher darcho sias chanzuns e zieva (daspö 2006) a lantscher lur proget clamo "Pezzi da 90"; que es ün proget chi ho per böt la rescuvierta da la musica da disco dals auns Nonaunta.
Finanzas publicas
thumb|250px|Administraziun da taglia dals Pajais Bass ad Amsterdam La noziun finanzas publicas designescha tut las activitads economicas d’in stadi e da ses purtaders da cumpetenza territoriala che genereschan entradas e chaschunan expensas.
Infurmaziuns generalas
L’attribut ‹public› renda attent al fatg che la noziun cumpiglia be las activitads da finanzas che pon vegnir attribuidas al sectur public. Da quel fan part il stadi cun sias finanzas statalas e sias singulas partiziuns fin a las interpresas publicas. Tar las persunas giuridicas dal dretg public vegnan cumparegliadas en in budget (resp. en ina bilantscha) las entradas e las expensas. Quel furma l’element central da las finanzas publicas sin tut ils plauns statals. Il stgalim superiur furman las finanzas statalas.
Tge cumpiglia la noziun?
thumb|220px|Scola primara a Bamenohl (Germania). Il sistem da scola furma ina da las incumbensas dal stadi che vegnan finanziadas cun meds publics L’economia da finanzas publica cumpiglia en il stretg senn dal pled ils meds finanzials, pia tut ils pajaments tar ils quals in u omadus partenaris èn d’attribuir al sectur public. En il vast senn dal pled fan er part da las finanzas publicas ulteriurs bains (p.ex. immobiglias, participaziuns) ed il persunal (p.ex. il servetsch public). Cun quests meds che stattan a disposiziun ademplescha il stadi sias diversas incumbensas da provediment, protecziun e svilup; cun empruvar da prender influenza sin las finanzas statalas persequiteschan però er blers auters acturs betg statals lur finamiras particularas.
Al sectur public appartegnan en stadis federativs tut las corporaziuns territorialas (en Svizra: Confederaziun, chantuns, regiuns e vischnancas). Vitiers vegnan corporaziuns da vischnancas sco er instituziuns ed interpresas dal dretg public. Intginas interpresas publicas vegnan er manadas tenor il dretg privat (p.ex. la Swisscom). Sco corporaziuns dal dretg public fan er las assicuranzas socialas part da las finanzas publicas. E la finala tutgan tar las finanzas publicas las activitads finanzialas da las instanzas supranaziunalas sco l’Uniun europeica u las Naziuns unidas.
Entradas – expensas – debit dal stadi
Tar las incumbensas ch’han da vegnir finanziadas sur il budget statal tutgan tranter auter investiziuns en l’infrastructura (autostradas, furmaziun, perscrutaziun) u pajaments da transfer (surtut prestaziuns socialas).
Sco indicaturs caracteristics vegn savens inditgada la procentuala da las expensas publicas sin ils trais secturs sanadad, furmaziun e militar en relaziun tar il product naziunal brut. Questas valurs pon esser in indicatur davart il svilup dal stadi sco tal e servan er a cumparegliar ils singuls stadis in cun l’auter. Surtut las expensas per la defensiun naziunala sa laschan però interpretar en pliras direcziuns: In’auta procentuala po exprimer ch’il stadi ha u sa stenta da cuntanscher in’impurtanta posiziun geostrategica – a medem temp po quella però er esser l’expressiun d’in stadi cun structuras autoritativas envers l’atgna populaziun. E la perscrutaziun da conflicts s’occupa cun la dumonda, quant fitg che l’autezza da las expensas militaras promovian la schliaziun da conflicts politics cun la forza u mettian ad ir cursas d’armament.
En il budget statal ston tut las expensas publicas vegnir cuvertas uschè bain sco pussaivel cun entradas. In deficit dal stadi sa lascha da princip regular tras in augment da las entradas publicas, cun reducir las expensas publicas (quai ch’è per ordinari collià cun ina reducziun da las prestaziuns) ubain cun prender si credits (per exempel en furma d’emprests dal stadi). In surpli dal preventiv po da l’autra vart manar ad ina reducziun da la taglia, ad in augment da las expensas publicas u ad ina pli svelta liquidaziun dals credits.
En la gronda part dals pajais industrials è la bilantscha negativa, quai che vul dir ch’ils stadis ston s’indebitar. En Germania per exempel è quai il cas gia dapi l’onn 1970; il 2006 ha il saldo muntà a 24 milliardas euros, quai ch’ha pretendì credits nets en la medema autezza. I dat però er in dumber da stadis cun ina bilantscha equilibrada. thumb|260px|Indebitament statal en procent dal product naziunal brut (situaziun dal 2013) Mesirà vi da las entradas han ils Stadis Unids il pli grond budget dal stadi cun 2,424 billiuns dollars (tut las indicaziuns: situaziun dal 2017 ). I suondan il Giapun (1,563 billiuns), la Germania (1,304 billiuns), la Frantscha (1,137 billiuns) e la Gronda Britannia (929,4 milliardas). Questa successiun sa relativescha però sch’ins la confrunta cun ils debits dal stadi: Qua sa chatta il Giapun sin l’emprim plaz cun 12,24 billiuns dollars (783 % da las entradas publicas), alura suondan ils Stadis Unids (15 billiuns resp. 618 %), la Germania (2,67 billiuns u 205 %), la Frantscha (2,098 billiuns resp. 184 %) e la Gronda Britannia (1,588 billiuns resp. 171 %). Vul dir: Il Giapun duvrass stgars otg onns per pajar enavos tut ses debits publics (senza ils tschains). Al stadi na stessan alura a disposiziun durant quest temp nagins daners per auters intents e las entradas annualas stuessan restar sin la medema autezza. Relevanta en la discussiun n’èn pia betg las entradas, las expensas u ils debits sco cifras absolutas, mabain la relaziun tranter questas valurs resp. la cumparegliaziun da quellas cun il product naziunal brut.
Las finanzas publicas sco med dal stadi da prender influenza
L’abilitad d’agir e l’influenza dal sectur public dependa oz per ina buna part da sia cumpetenza da disponer da meds finanzials; pertge che quels furman – sper il dretg – il pli impurtant instrument da regulaziun d’in stadi. Il budget dal stadi è l’instrument central per far valair finamiras politicas, damai che quel ha la pli gronda influenza sin l’atgna economia publica. Las singulas expensas cuntegnidas en quel determineschan, en tge dimensiun che finamiras politicas (segirezza sociala, defensiun dal pajais e.a.) duain vegnir sustegnidas. Uschia vegn er decidì tge effect franond, neutral u promovend ch’il budget statal duai avair sin la conjunctura u la creschientscha economica. Tras ses sistem da taglia absorbescha il stadi ina gronda part da la capacitad da cumpra da l’economia publica senza ina cuntraprestaziun directa e tira a niz quella per la producziun da bains e prestaziuns (servetschs publics) sco er per pajaments da transfer ad interpresas e tegnairchasas. Er quests process da redistribuziun furman ina part integrala da l’economia da finanzas publica. Il medem vala per la gulivaziun da finanzas sco sistem da redistribuziun tranter ils divers plauns statals.
La participaziun parziala u cumplaina dal stadi vi d’interpresas publicas organisadas tenor il dretg privat segirescha a quel l’influenza publica sin il sectur respectiv (en furma d’ina maioritad dal chapital u da las vuschs). Talas participaziuns publicas èn previsas explicitamain en la legislaziun; ellas ston però servir ad ademplir incumbensas publicas. L’influenza publica segirescha la controlla sur da las decisiuns economicas da questas interpresas, uschia che quellas sa laschan attribuir en il vast senn dal pled a las finanzas publicas. En quest senn furman las finanzas publicas in factur cun grond’influenza sin l’economia publica.
Statistica da finanzas
Las finanzas publicas giogan in’impurtanta rolla per intents statistics. En Svizra vegnan las finanzas publicas sutdivididas statisticamain en stadi, Confederaziun, chantuns, vischnancas ed assicuranzas socialas e structuradas – applitgond la definiziun da Maastricht che vala per l’Uniun europeica – tenor entradas, expensas, grad d’atgna finanziaziun e quota da debits.
Chantun Tessin
La republica ed il chantun Tessin (talian: Ticino) è in chantun da la Svizra. Sco Genevra, Neuchâtel, e Giura, quest chantun dir republica a ella sezza, ina part da la Confederaziun Svizra.
Geografia
thumb|left|200px|Lai da Lugano Il chantun Tessin sa chatta en il sid da la Svizra. Il chantunt è quasi dal tuttafatg circunda per l'Italia che giascha en il ost, il vest ed il sid. En il nord giaschan il chantuns dal Vallais ed il Uri, ed en il nordost dal chantun, giascha il Grischun.
Sia surfatscha è da 2,812 km², dal qual trais quarts èn considerà productiv. Guauds cuvreschan in terz dal territori, però era ils lais Maggiore e Lugano cumponan ina part considerabel dal chantun.
Il Monte Ceneri parte il chantun Tessin en duas parts: il Sopraceneri, al nord ed il Sottoceneri al sid.
Lais
thumb|left|200px|none|[[Lago Maggiore]]
Legislativa
L'autoritad legislativa è il cussegl grond (Gran Consiglio) che dumbra 90 commembers e vegn elegì dal pievel tenor procedura da maiorz per quatter onns (tenor la constituziun veglia l'emprim per dus, lura per trais onns). La presidenta dal cussegl grond è Monica Duca Widmer (PCD).
Executiva
La Regenza dumbra tschintg commembers e vegn elegida dal pievel era tenor procedura da maiorz e medemamain per quatter onns. Il presidi mida annualmain en roda. Ils cussegliers guvernativs e las cusseglieras guvernativas en uffizi e lur departaments correspundents èn: La presidenta da la regenza per l'onn 2014 è Manuele Bertoli, vicepresident Norman Gobbi. Manader da la chanzlia chantunala è Giampiero Gianella.
Citads, lieus e cuntradas
Las suandantas vischnancas dal chantun han dapli che 5'000 abitants (stan: 31. december 2011)
Per ulteriuras vischnancas vesair: Vischnancas dal chantun Tessin
Districts
200px|thumb|right|Districts dal chantun Tessin Il chantun Tessin è politicamain partì en otg districts (ils districts èn puspè partids en 37 circuls): Vesair era: Districts dal chantun Tessin
Vischnancas
Dapi il 14 d'avrigl 2013 ha il Tessin 135 vischnancas ed 8 districts.
Istorgia
Vesair Istorgia dal chantun Tessin.
Plinius il Giuven
thumb|240px|Restanzas d’ina inscripziun antica deditgada a Plinius il Giuven en la Basilica di Sant’Ambrogio a Milaun Gaius Plinius Caecilius Secundus, er Plinius il Giuven, latin Plinius minor (* tranter ils 25 d’avust 61 ed ils 24 d’avust 62 a Novum Comum, uss Como, Italia Superiura; † ca. 113 u 115 probablamain en la provinza Bithynia et Pontus), è stà in advocat e senatur roman ch’è stà activ dal temp dals imperaturs Domitian, Nerva e Trajan. Sco ses aug, il perscrutader da la natira Plinius il Vegl, è el restà en memoria a la posteriuritad surtut en connex cun si’ovra litterara, en spezial pervi da las Brevs da Plinius.
Las brevs, las qualas Plinius il Giuven ha edì anc da ses temp da vita, furman in’impurtanta perditga areguard il pensar e la moda da viver entaifer ils circuls dals regents romans a l’entschatta dal principat. Spezialmain enconuschenta – sper sia descripziun da l’erupziun dal Vesuv l’onn 79 – è daventada sia correspundenza cun l’imperatur Trajan (cumparida postum). Questas brevs ch’el ha scrit sco administratur da la provinza Bithynia et Pontus furman ina funtauna istorica d’emprima qualitad areguard l’administraziun da las provinzas romanas.
Nev da Plinius il Vegl
thumb|180px|Statua da Plinius il Giuven vi da la fatschada dal dom da Como (vers il 1500) Gaius Caecilius Plinius è probablamain naschì l’onn 61 u 62 a Novum Comum, la citad da Como odierna. Dal temp da Gaius Iulius Caesar era l’Italia Superiura vegnida auzada en il rang d’ina colonia da burgais romans (colonia civium Romanorum). Sia mamma era la sora da Plinius il Vegl, ses bab probablamain Lucius Caecilius Secundus che vegn menziunà en in’inscripziun a Como. La famiglia appartegneva al stan dals chavaliers e possedeva enturn il Lai da Como plirs bains rurals e villas.
Suenter avair pers probablamain vaira baud ses bab, ha l’aug prendì il figl da sia sora en sia protecziun. La grond’impressiun che quest parent ha fatg sin l’adolescent resorta cleramain da las brevs publitgadas. Plinius il Vegl era gia vegnì da giuven a Roma ed en contact cun las famiglias dominantas da la chapitala. El era surtut s’occupà cun la filosofia stoica ed aveva sviluppà, visitond regularmain l’iert botanic d’in medi grec, in grond interess per las scienzas natiralas. Suenter l’onn 52 è el sa deditgà a studis extendids ed ha publitgà pliras ovras, tranter auter ina scienza natirala che collectescha en 37 cudeschs la savida accessibla da ses temp. Davart l’activitad da ses aug rapporta Plinius il Giuven a moda detagliada e plain admiraziun:
«A partir da la festa da Vulcanus [22 d’avust] cumenzava el a lavurar cun illuminaziun, [...] e quai ditg avant l’alva dal di. L’enviern però lavurava el a partir da l’ina u las duas da la notg, savens gia a partir da mesanotg. El era però bun da durmir da tut temp e fitg bain – magari amez la lavur – per cuntinuar silsuenter ladinamain cun si’activitad. Avant il far di gieva el tar l’imperatur Vespasian – pertge che er lez duvrava la notg per lavurar – e procurava silsuenter la fatschenta ch’al era vegnida adossada. Returnà a chasa sa deditgava el il rest dal di a ses studis.»
Plinius il Giuven attesta a ses aug in spiert viv ed attent e gronda diligenza. Per midar lieu a Roma ha Plinius il Vegl cusseglià a ses nev da far diever d’ina purtantina enstagl d’ir a pe, perquai ch’i giaja uschiglio a perder custaivel temp da studi. E sin viadi aveva il perscrutader da la natira adina a disposiziun in stenograf cun cudesch e tavla da scriver.
«Perquai», uschia s’exprima Plinius il Giuven, «stoss jau rir sche tscherta glieud ma numna in scienzià diligent – jau che sun en congual cun el il pli grond smarschun. Ma sun forsa be jau distratg tras obligaziuns publicas e talas envers mes amis? Tgi da quels che deditgeschan lur entira vita a la scienza na stuess betg avair l’impressiun sper el d’esser quasi in siemiader e valanagut?»
La vischinanza da Plinius il Vegl tar l’imperatur Vespasian è stada colliada cun surpigliar dapi l’entschatta dals onns 70 divers auts posts en l’administraziun da las provinzas. Il davos è el daventà l’onn 77 prefect da la flotta imperiala en la part occidentala da la Mar Mediterrana. En il quartier principal da questa flotta a Misenum al han er accumpagnà sia sora e ses nev.
Perditga da l’erupziun catastrofala dal Vesuv
L’erupziun dal Vesuv l’onn 79 ha muntà per Plinius il Giuven, il qual ha vis l’eveniment cun agens egls, ina vieuta en sia biografia. En il decurs da questa disgrazia ch’ha durà plirs dis è ses aug vegnì per la vita, empruvond quel d’evacuar sur la mar persunas che tschertgavan agid. Damai che Plinius il Vegl aveva adoptà ses nev tras testament, ha quel surpiglià a partir da quel mument sut il num Gaius Plinius Caecilius Secundus la facultad dal defunct, sia clientella e l’access da ses aug als circuls regents en l’Imperi.
Anc en in auter reguard era Plinius tuttavia conscient pli tard da la muntada da quest eveniment e da l’atgna rolla sco perditga. A l’istoriograf Tacitus, cun il qual Plinius tgirava contacts amicabels, ha el scrit:
«Ti ma supplitgeschas da ta scriver davart la mort da mes aug, sinaquai che ti possias far palais quella a moda tant pli vardaivla a la posteritad. Jau t’engraziel persuenter; pertge che jau sai che sia mort vegn a cuntanscher gloria immortala, sch’ella vegn descritta da tai. (...). Jau consideresch quels sco beads, als quals ils Dieus concedan ubain da far quai ch’è degn da vegnir scrit ubain da scriver si quai ch’è degn da vegnir legì; sco ils pli beads consideresch jau però quels che vegnan da far tant l’in sco l’auter. Tar quests ultims vegn a tutgar mes aug grazia a sias e tias scrittiras. Tant pli gugent ademplesch jau quai che ti giavischas, gea ta supplitgesch schizunt persuenter.»
thumb|220px|Plinius il Vegl dumonda ses nev da navigar cun el en direcziun dal Vesuv (tenor in maletg dad Angelika Kauffmann) La descripziun dals eveniments cumenza cun l’avantmezdi dals 24 d’avust, cura ch’il perscrutader da la natira e sia sora èn vegnids rendids attents ad in nivel d’ina furma e grondezza tut speziala. El decida – per motivs da perscrutaziun – da s’avischinar a quel cun agid d’ina nav a vela rapida ed envida ses nev d’al accumpagnar; quel però preferescha da cuntinuar cun ses studis. Cura ch’ina enconuschenta che viva al pe dal Vesuv al dumonda en scrit da la vegnir a spendrar sur la mar, mida Plinius il Vegl ses plan e sa volva cun in bastiment a quatter rembladers directamain vers il territori da catastrofa. Sias observaziuns dal fenomen da la natira che sa preschenta a moda adina pli smanatschanta dictescha el a ses scrivant.
La plazza d’atterrament previsa è gia nunaccessibla. Enstagl da returnar a Misenum, sco che quai era vegnì tratg en consideraziun, debartgescha l’expediziun da salvament en in auter lieu. Là emprova Plinius il Vegl da quietar ils preschents, fa bogn e mangia insatge. E spetgond sin vent favuraivel sa metta el demonstrativamain a durmir; ma pli tard, giond els vers la mar, stenscha el. Tenor Bütler haja Plinius il Giuven descrit ses aug tenor l’ideal dal sabi stoic: el sa lascha guidar da la sauna raschun e s’avischina al privel cun sang fraid; ses agir e segnà da la prontadad da gidar e da fidaivladad a ses duair fin la mort.
Plinius il Giuven era restà suenter la partenza da ses aug vi da ses studis, aveva fatg bogn, mangià insatge ed era sa mess a ruaus. Ma bainbaud vegn el sveglià da squass da la terra che surpassavan per lunschor quai ch’ins era uschiglio disà en la Campania. Ensemen cun sia mamma inquietada è el sa mess davant chasa en direcziun da la mar ed ha reprendì la saira ses studis cun in cudesch da Livius. La proxima damaun marvegl, tar ina glisch dal di be fustga, èn ins s’accurschì il privel da sbuvada dals edifizis ed è perquai sa resolvì da bandunar Misenum. Entamez il chatschim privlus d’in’entira fulla da glieud e tirond la mamma cun sai ha Plinius observà fenomens nunenconuschents, sco la mar ch’era quasi vegnida chatschada enavos e traguttida dal terratrembel ed in grond dumber d’animals da la mar ch’eran restads enavos sin la riva. Malgrà las supplicas da la mamma da la bandunar e da fugir persul il pli spert pussaivel, è Plinius restà tar ella; e vegnind il tschiel adina pli stgir, èn els s’allontanads in pau da la massa e da la via per betg vegnir zappitschads en la stgirezza da la fulla en panica.
«Strusch che nus eran ans mess giu, èsi vegnì stgirenta notg – betg sco d’ina notg senza glina e nivlusa, mabain sco sch’ins stizza la glisch en stanzas serradas. Uss udiv’ins a cridar dunnas, a plirar uffants ed a sbragir umens; ils ins clamavan lur geniturs, auters lur uffants u lur consort; intgins han enconuschì in l’auter vi da las vuschs, quels han deplorà lur atgna disfortuna, ils auters quella da lur confamigliars e per spir tema da la mort desideravan intgins la mort. Blers auzavan ils mauns vers ils Dieus, auters pretendevan ch’i na dettia nagins Dieus pli e che la davosa e perpetna notg dal mund haja cumenzà.»
Cura che fieu lontan ha sclerì in pau la cuntrada e la plievgia da tschendra e la fimera han laschà suenter, èn ins puspè returnà a Misenum. Là era en il fratemp tut sepulì sut ina grossa stresa da tschendra ch’ha fatg sin Plinius l’impressiun sco sche tut fiss cuvert cun naiv. «La tema ha però dominà, pertge ch’il terratrembel ha cuntinuà ed intgins mez nars han sgiamià lur atgna disfortuna e quella dals auters cun terriblas profezias.» Malgrà tut il succedì ed il fatg ch’il privel n’era anc betg passà, han Plinius e sia mamma decidì da restar a Misenum fin ch’els vegnian a savair novas davart l’aug resp. frar.
Advocat e derschader
Cun 18 onns (ca. l’onn 80) è Plinius gia passà si davant dretgira sco oratur. Sia scolaziun aveva el frequentà a Roma. Tranter ses magisters sa chattava il famus retoricher Quintilian. Suenter avair terminà sia furmaziun sco giurist ha el maridà si’emprima dunna, da la quala il num n’è betg enconuschent. Sia segunda dunna è stada la figlia dal ritg Pompeia Celerina, ma gia sut Nerva (96–98) era el puspè vaiv. La terza lètg ha Plinius serrà ca. l’onn 100 cun Calpurnia, a la quala èn drizzadas pliras da sias brevs. Circa dal medem temp sco ch’ha cumenzà si’activitad sco oratur davant dretgira, ha Plinius surpiglià ses emprim uffizi public. Sco decemvir stlitibus iudicandis s’occupava el da cas da dretg civil. Tuttina sco ils auters uffizis dal cussegl dals vigintivir steva quel per ordinari a l’entschatta d’ina carriera da senatur da pli tard.
Fitg malcuntent sa mussa Plinius cun la tendenza da reducir adina pli fitg il temp da discurrer davant dretgira:
«Pertge che quels che discurran vulan pli gugent avair defendì che defender e quels che taidlan vulan pli gugent esser a fin che da sa far in’opiniun. Uschè gronda è la negligientscha, uschè gronda è la marschadetgna ed uschè grond è il spretsch envers la lavur ed ils ristgs dals advocats. U essan nus forsa pli sabis che noss perdavants, pli gists schizunt che las leschas che laschan tiers tantas uras, tantas sesidas, tantas suspensiuns? Eran quels apatics e terriblamain plauns, e discurrin nus pli cler, chapin nus pli spert, truain nus pli conscienziusamain che nus chatschain tras entaifer paucas uras d’aua cas, per ils quals i vegniva duvrà pli baud pliras sesidas?»
Collià cun l’infurmaziun ch’el sez saja pli savens en funcziun sco derschader che sco advocat, accentuescha Plinius ch’el admettia adina il temp da discurrer maximal che vegnia giavischà. Ins na possia gea gnanc giuditgar las dimensiuns d’in cas avant l’audiziun. Pazienza saja la pli impurtanta qualitad dal derschader ed ina premissa essenziala per giustia.
«Sche ti vas ina giada a spassegiond tras la basilica e vuls savair quant bain u mal ch’ils singuls oraturs discurran, na dovras ti betg l’emprim ascender il tribunal e na dovras betg tadlar tiers. Ti engiavinas quai tgunschamain; il mender oratur è quel, al qual vegn applaudì il pli dad aut.»
Senatur en temps segnads d’ina vieuta politica
thumb|200px|Denar dal temp da Domitian Ils uffizis che Plinius il Giuven ha percurrì en rom da ses cursus honorum avant e durant si’appartegnientscha al Senat roman, lur successiun e durada sa laschan per part reconstruir or d’indicaziuns che Plinius ha sez fatg en sias publicaziuns sco er or d’ina inscripziun ch’è sa mantegnida en sia citad natala Como. Tenor quai è el stà suenter il decemvirat ca. l’onn 82 – dal temp da regenza da Domitian (81–96) – tribun militar en Siria, ca. l’onn 88 questor, ca l’onn 92 tribun dal pievel e l’onn suenter pretor. Dal temp da la midada da regenza da Domitian a Nerva (96–98) era el, sco praefectus aerarii militaris, responsabel per l’administraziun da la cassa, or da la quala vegnivan pajadas las contribuziuns als legiunaris pensiunads. Sut Trajan (98–117) è Plinius stà responsabel ils onns 98–100 sco praefectus aerarii Saturni per l’aerarium, la cassa statala che vegniva tegnida en salv en il tempel da Saturn. L’onn 100 è el stà consul suffectus, parallel al terz consulat successiv da l’imperatur Trajan. L’onn 103 è Plinius stà en uffizi sco augur e dal 104 al 107 responsabel per la cura alvei Tiberis et cloacarum urbis, vul dir per la surveglianza dal letg dal flum e per il livel da l’aua dal Tiber sco er per la chanalisaziun da la citad da Roma.