cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Engiadina
Economia
L'economia engiadinaisa es fundeda pella megldra part sül turissem. El cumanzet dal 19. tschientiner, cur cha üna funtauna d'ova termela gnit scuverta a San Murezzan. Zieva vet inizi eir il turissem inviernel: pelvaira gnint construieus funiculeras e runals, chi ragiundschan ils lös culla naiv. La prüma funiculera füt quela da la Mottas Muragl, inaugureda ils 9 avuost 1907.
Grandas vias
L'Engiadina es percurrida tres tuot sia lungezza da ün'unica via, fatta da las Vias naziunelas 3 (fin Silvaplana e 27, chi vo da Malögia (e dimena dal cunfin taliaun da Castasegna, in Val Bergiaglia) fin al cunfin cun l'Austria, tar Martina (vschinauncha Tschlin). Otras vias importantas da la val sun:
Viafiers
Tuots las viafiers da l'Engiadina sun a binari stret e gestidas da la Viafier retica. La staziun la pü important da la val as chatta a San Murezzan: cò partan ils trens per Tiraun, Cuira, Tavo e Scuol; la viafier San Murezzan-Scuol traversa tuot la part centrela da l'Engiadina. Dal 1999 gnit inauguro il Tunnel dal Vereina, chi lia Lavin e Susch a Klosters. Quist tunnel, il pü lung dal muond cun binari stret (19.042 meters), es fich important per l'economia da la val: pelvaira lia l'Engiadina al Partenz e a la val del Rain ed es aviert eir d'inviern, cur cha'ls pass alpins sun serros pella naiv.
Ecoteaux
Ecoteaux è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Bönigen
Bönigen è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Bardonnex
Bardonnex è ina citad svizra en il chantun Genevra.
Geografia
Las vischnancas e citads cunfinantas èn Plan-les-Ouates, Troinex, Bossey (Frantscha), Collonges-sous-Salève (Frantscha), Archamps (Frantscha), Saint-Julien-en-Genevois (Frantscha) e Perly-Certoux.
Colliaziuns
Pagina uffiziala da la vischnanca (en franzos).
Etiopia
Etiopia (amaric ኢትዮጵያ Ityop̣p̣əya, grec Αἰθιοπία) - da pü bod eir numno Abessinia (insè ün term cultur-historic chi descriva be las regiuns pü otas dal pajais) - es ün stedi i'l ost da l'Africa. El ho cunfins cun Eritrea, il Sudan, Kenia, Somalia e Dschibuti. La festa naziunela es ils 18 da meg, di da la victoria cunter la regenza dictatorica da Mengistu Haile Mariam (1991).
Vucherens
Vucherens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Etiopia
Cunfins politics
Cunfins in tuot: 5328 km Daspö l'independenza da l'Eritrea dal 1993 nu ho l'Etiopia pü üngün acces direct ni al mer neir ad ün port.
Geologia
La pü granda part da l'Etiopia es domineda dal plateau da l'Abessinia cun il Ras Daschen scu pü ota muntagna (4'620 m); in quista vasta regiun da muntagnas as chatta eir la chapitela dal pajais: Addis Abeba (2'370 m). Oters pizs chi surpassan 4'000 meters sun il Talo (4'413 m), il Guma Terara (4'231 m) ed il Guge (4'203 m). Tres la mited dal stedi as extenda dal nordost vers südvest il uschènumno Rift Valley. Da sieu vart südvest vo que inavaunt cul plateau da Somali cul piz Batu (4'307 m). Las parts las pü bassas dal pajais as rechattan illa depressiun da Koba, na lönch dal cunfin cun l'Eritrea (116 m suot la mer).
Clima
Illa zona choda tropicala (fin 1'800 m) es la temperatura in media da 27 gros, cun üna quauntited totela da plövigia da 500 mm per meter quadrat ed an. La zona choda tempereda (1.'00 fin 2'500 m) esa 22 gros cun 500 fin 1'500 mm plövgia. Illa zona da muntagnas (a partir da 2.500 m) esa be pü 16 gros e la quauntited da plövgia vo sü fin 1'800 mm. La granda stagiun da plövgia düra da mited gün fin la mited september, ed a do aunch'üna pitschna stagiun da plövgia traunter favrer e marz.
Flur-portg
La flur-portg, num scientific Taraxacum sect. Ruderalia, furma ina gruppa da spezias da plantas stretg parentas entaifer il gener flur-portg (Taraxacum) or da la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). En il diever da mintgadi rumantsch vegnan tant questas plantas sco er quellas dal gener Leontodon numnadas ‹flur-portg› (popular er ‹flur-chadaina›) u ‹dent-liun›. Er per tudestg è il num dad omadus geners ‹Löwenzahn› (cun la varianta dialectala ‹Saublume› en Svizra tudestga, da la quala deriva er il num rumantsch ‹flur-portg›). Per motivs da sistematica e per evitar scumbigls è il num ‹flur-portg› reservà en rumantsch grischun per il gener Taraxacum (quai che correspunda a la derivanza dal term ‹Saublume›, cf. sutvart), entant ch’il num dent-liun vegn duvrà – confurm a la muntada dal num latin – per designar il gener Leontodon.
Etiopia
Lejs
thumb|300px|L'Etiopia no dal spazi
Flüms
Il flüms ils pü importants da l'Etiopia sun l'Akobo, l'Awash, il Nil Blouv, il Genale, l'Omo ed il Tekeze.
Flora e fauna
Pervi da sia topografia varieda cun sias diversas rasedas geologicas et las cundiziuns climaticas ter differentas es l'Etiopia la patria dad ün enorm muond da plantas e da bes-chas. L'Etiopia es ün dals och centers genetics da la terra. La flora etiopiauna cumpiglia var 7000 plantas, 12 pertschient da quêlas sun endemicas. L'Etiopia es il pajais d'origin dal café e da diversas sortas da cereals scu teff u enset (ventricosum Ensete). Pü cu 20 differentas plantas da culura vegnan da quist pajais.
Traunter las bgeras sortas da bes-chas as chattan 30 mammels (12 % endemicas) (traunter oter il luf etiopiaun, la gazella Sömmerring, 16 sortas dad utschèls (2,5 %), 3 reptilias (3,9 %) e 17 amfibias.
Citeds
Las pü grandas citeds sun (1. 1. 2005): Addis Abeba 2'757'807 avdaunts, Dire Dawa 252'347 avdaunts, Nazret 214'034 avdaunts, Bahir Dar 168'929 avdaunts, Gonder 153'942 avdaunts e Mek'ele 151'752 avdaunts.
Populaziun
thumb|left|Svilup da la populaziun 1961-2003 L'Etiopia vela scu pajais multi-etnic. Cumbain cha geograficamaing üna part da l'Africa al süd da la Sahara es la cultura scu eir la populaziun etiopiauna profuondamaing caracteriseda dad ün'influenza arabica e semitica.
Gruppas etnicas
thumb|Ein Arbeiter aus Agame (um 1845) Fin i'l vainchevel tschientaner d'eiran ils Amharas il pövel da stedi. Cumbain ch'els rivan be fin tar 20 u 30 % da la populaziun, es l'amharic dvanto la lingua naziunela e vain druveda scu lingua da traffic almain da la populaziun urbana da tuot il pajais. Insembel cun ils Tigray chi correspuondan ad arduond 10 % da la populaziun da l'Etiopia, ils Amharas vivan tradiziunelmaing scu purs illas planüras otas dal nord, i'l center historic da l'imperi etiopiaun. Ils duos pövels Amharas e Tigray, chi discuorran linguas strettamaing paraintas (semiticas), paun eir gnir resümos suot il pled Habesha. In lur granda magiurited sune aderents da la "baselgia etiopiauna-orthodoxa", ma a do traunter els eir minuriteds da muslims, protestants e da catolics. Daspö ils ans nonaunta es la pitschna minurited güdeva bod cumplettamaing emigreda vers Israel.
thumb|left|Purteder da launtscha dal Tigray (ca. 1845) Tuottüna sun tenor las statisticas ils Oromos la pü grand'etnia, chi discuorra üna lingua cuschitica scu per exempel eir ils Somalis (la veglia denominaziun Galla, chi vain da l'amharic e chi'd as referescha pü generelmaing eir ad oters pövels cuschitics e minchataunt perfin omotics, stuvess vela scu blatsmeda e stuvess esser s-chivida). Ils Oromos ragiundschan pü cu 40 % da la populaziun etiopiauna ed els sun suvenz Muslims, cumbain cha que detta eir bgers ortodoxs etiopiauns. Lur territori etnic as concentrescha sün la mited dal süd dal pajais. La populaziun islamica da la cited da Harar ho nom Aderi e posseda our da ragiuns historicas ün'egna identited linguistica e culturela; lur lingua es semitica. La pü importantas ulteriuras etnias da l'Etiopia sun: Somalis (6 %), Shankella (6 %) Afar (4 %), Gurage (3 %), Sidama (9 %) ed Agaw (1 %). Illas regiuns dal vest e dal südvest dal pajais vivan aunch'adüna bgeras etnias niloticas ed omoticas, chi'd haun suvenz preservo lur stil da vita tradiziunel. Las pü cuntschaintas sun ils Mursi, ils Hamer, ils Ometo ed ils Nuer. Varqauntas da quistas etnias sun vivan per part eir i'ls pajais chantunais.
Flur-portg
Descripziun
thumb|200px|Fasas da fluriziun da la flur-portg thumb|160px|Las singulas parts da la planta (tenor Köhler, 1895) La flur-portg è ina planta ervusa perenna. Ella cuntanscha in’autezza da 10 fin 30 cm e cuntegna en tut las parts in suc latgus. La ragisch a pal è ordadora da colur brin stgira fin naira; ella è charnusa e po avair ina lunghezza da fin 1 meter u dapli. Survart suonda la zona dal chatsch ch’è cumprimida fermamain e sin la quala sa chattan ils fegls ordinads en furma d’ina rosetta. Sch’il punct da vegetaziun vegn blessà, sa regenerescha la planta nà da la ragisch e furma alura per regla pliras rosettas da feglia. Ils fegls sezs han ina lunghezza da 10 fin 30 cm ed èn ovals fin lunghents (en furma da lantschetta); els èn entagliads e dentads ubain be pauc ubain er fitg ferm, mintgamai cun l’accent vers la basa e main exprimì vers il piz dal fegl.
Confignon
Confignon è ina vischnanca politica svizra en il.
Etiopia
Linguas
Pü cu 80 linguas vegnan discurridas in Etiopia. Sper la lingua ufficiela, l'amharic, es l'oromo la lingua la pü deraseda. L'englais es la lingua da l'educaziun superiura e vain druvo scu lingua d'instrucziun illas scoulas secundaras ed illas universiteds. Las linguas etiopiaunas paun gnir spartidas linguisticamaing in quatter famiglias da linguas: Las linguas semiticas domineschan i'l nord ed i'l center dal pajais (amharic, tigrinya), la famiglia omotica as rechatta i'l südvest, las linguas cuschiticas vegnan discurridas i'l süd e la gruppa nilo-saharanica es deraseda i'l vest.
Syens
Syens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Confignon
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Aire. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Onex, Plan-les-Ouates, Perly-Certoux e Bernex.
Etiopia
Religiuns
La cumposiziun religiusa da l'Etiopia es taunt heterogena scu la cumposiziun etnica: Las cumünaunzas las pü importantas sun la baselgia etiopiaun-ortodoxa (ouravaunt tuot persunas chi discuorran amharic u tigrinya, ma na be) ed ils muslims sunnits (la magiurited dals Oromos). Impü do que auncha la baselgia etiopiaun-catolica, la baselgia etiopiaun-evangelica, bgers adherents da religiuns da natüra scu eir Hindus e Sikhs.
Üna rolla speciela haun ils Falaschas chi sun üna cumünanza da güdevs etiopiaus e pera dad avair origins pü veglias cu il Talmud. Cun üna punt aviatica vaiva Israel evacuo dal 1984 pü cu 25.000 Falaschas our da las regiuns muntagnardas traunter Gondar ed Aksum vers la Terra Saincha. Hoz vivan be pü var 3.800 Falaschas in Etiopia.
Baselgia etiopiauna-ortodoxa
thumb|left|Ün spirituel ortodox cun cruschs tipicas da l'Etiopia Il cristianissem etiopiaun-ortodox es istoricamaing la pü importanta religiun dal pajais. Zieva l'Armenia, l'Etiopa vela sco il seguond pü vegl stedi oriundamaing cristiaun dal muond inter. Las practicas religiusas haun conservo ün caracter orientel fich tradiziunel ed as differenzcheschan profuondamaing da quels da las baselgias catolicas e evangelicas.
Baselgias protestantas
Daspö 1830 do que missiunaris evangelics in Etiopia; dal 1855 fin 1868 s'ho ingascho la missiun St. Chrischona da Basilea, in collavuraziun cul uvas-ch anglican da Jerusalem, e da quist ingaschamaint es naschieu traunter oter ün muvimaint protestant traunter ils Falaschas. Las staintas missiunarias dvantaivant alura viepü intensivas, ma ouravaunt tuot illas regiuns cun religiuns tradiziunelas africaunas; ils muvimaints ils pü importants gnivan da la Svecia, da la Norvegia, dals Stedis Unieus e dal Danemarc. Hozindi existan in Etiopia las seguaintas baselgias protestantas:
Baselgia catolica
baselgia catolica da l'Etiopia
Islam
Tenor las pü nouvas estimaziuns, l'Islam pêra dad esser la pü granda religiun dal pajais, cumbain cha's chatta aunch'adüna veglias infuormaziuns cha la dictatura da Mengistu vaiva manipulo in favur dals cristiauns. Congualo culs pajais dal Golf percunter es l'Islam etiopiaun pü liberel. La cited da Harar es ün lö sainch pels muslims dal pajais.
Scumpartiziun administrativa
300px|right|Verwaltungsgliederung
Istorgia
Hauptartikel: Geschichte Äthiopiens
thumb|right|Das Skelett Lucy, ein [[Australopithecus afarensis]]
thumb|left|300px| Karte um 1891: Nubien und Abessinien
Parcs naziunels
Nationalparks in Äthiopien
Ouest lausannois (district)
Il District de l'Ouest lausannois è in district svizzer dal chantun Vad.
Etiopia
Cultura
thumb|right|Die [[Felsenkirche Bet Gyiorgis na dalöntsch da Lalibela ]]
Gazetta ordinaria da Scuol
La Gazetta ordinaria da Scuol è stada ina gasetta emnila, l'emprima gasetta rumantscha e l'emprima gasetta grischuna insumma. Ella cumpareva enturn l'onn 1700 a Scuol en l'Engiadina Bassa.
Etiopia
Art
thumb|left|Äthiopische Malerei
Sport tradiziunel
thumb|right|[[Tirunesh Dibaba]]
Gazetta ordinaria da Scuol
Istorgia
Infurmaziuns davart la gasetta datti fitg paucas cunquai ch'ils fegls èn svanids. Tenor Peider Lansel vegn sia fundaziun al attribuida chancelier Joan Marnia, ina figura da grond'influenza en la politica communala da Scuol. Marnia aveva fatschentas a Vienna, danunder el ha forsa importà l'idea da fundar ina gasetta. Stampà haja ella Ludovico Gadina en la Chasa Dorta, l'odierna Chasa Baer-Gaudenz.
Da l'existenza da la Gazetta ordinaria da Scuol san ins da la suandanta communicaziun ch'il redactur advocat Martin Maloth da Martina ha publitgà en la secziun «Engiadina» en il nr. 4 dal 1843 da la gasetta rumantscha Il Republicano:
Oriundamain han ins cartì che la Gazetta ordinaria da Scuol haja existì be in u dus onns, ma en in vegl cudesch ch'appertegneva il 1964 al magister Wilhelm Vital (1897–1977) da Zuoz è attestà ch'ella è cumparida almain fin il 1726. Dals quints resorta ch'il pretsch d'abunament na vegniva betg mo pajà en renschs e crizers mabain era en mesiras da vin.
Men Rauch era da l'avis che la Gazetta ordinaria da Scuol haja chattà sia fin enturn l'onn 1730, cura che Marnia ha pers si'influenza en Engiadina.
Suenter la fin da la Gazetta ordinaria da Scuol hai cuzzà passa 110 onns fin ch'i ha dà danovamain emprovas d'edir ina gasetta rumantscha.
Oeschinensee
Il lai da Oeschinen (tudestg: Oeschinensee) è in lai da la Svizra (chantun Berna).
La surfatscha dal lai è 1.5 km² gronda.
Hermenches
Hermenches è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Beatenberg
Beatenberg è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Guardia svizra papala
La Guardia svizra papala (tud. Päpstliche Schweizergarde frz. Garde suisse pontificale, tal. Guardia svizzera pontificia, lat. Pontificia Cohors Helvetica, era Cohors Pedestris Helvetiorum a Sacra Custodia Pontificis) ha la funcziun da proteger il papa, segirar il Vatican e las residenzas papalas e render servetschs d'onur a chaschun da cults divins.
Soral
Soral è ina citad svizra en il chantun Genevra.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flums Laire e Aire. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Laconnex, Bernex, Perly-Certoux, Saint-Julien-en-Genevois (Frantscha), Viry (Frantscha) e Avusy.
Perly-Certoux
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Aire. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Confignon, Plan-les-Ouates, Bardonnex, Saint-Julien-en-Genevois (Frantscha), Soral e Bernex.
Luis Astruc
Luis Astruc (*7 da schaner 1857 a Marselha; † 4 d'avrigl 1904 a Marselha) stà in dramaturg, poet e scriptur occitan.
Vita
È nat als 7 da schaner 1857 a Marselha, Frantscha.
Ouvras
Cudeschs da poemas e sonetas
Dramas
Ftan
Ftan è ina vischnanca politica svizra en il en il district da l'En en il circul da Suot Tasna.
Baselgia evangelica refurmada dal Grischun
Istorgia
La baselgia deriva dal temp da la refuorma. Las ideas da Martin Luther e da Huldrych Zwingli as derasaivan eir in Grischun chattand ad aderents numerus. Daspö 1537 exista la renomnada sinoda grischuna, illa quala tuots ravarendas dal chantun sun integrats. In cuntrari a tuottas sinodas protestantas ulteriuras sül muond inter nu piglian part ingüns laics. La recepziun tras la sinoda es la cundiziun per pudair avair ün pöst pastoral i'l Grischun.
Organisaziun
Actualmaing (2010) dombra la baselgia var 70'000 commembers in circa 90 corporaziuns evangelicas. L'administraziun da la baselgia ha seis lö a Cuoira illa Loestrasse. Presidenta dal cussagl da baselgia es pel mumaint Lini Sutter, üna giurista da Roveredo.
Medias
Mincha mais cumpara ün'ediziun da la gazetta "reformiert.", la successura dal organ ecclesiastic da plü bod "Bündner Kirchenbote".
Mustafa Kemal Atatürk
thumb|230px|Mustafa Kemal Atatürk Mustafa Kemal Atatürk (tr. Gazi Mustafa Kemal resp. Gazi Mustafa Kemal Pascha, * 19 da matg 1881 ad Saloniki en Grezia sco Mustafa; † 10 da november 1938 a Istanbul en Tirchia), è stà in general, um dal stadi ed president tirc.
Flur-portg
Descripziun
Dals anguls dal fegl sortan per regla plirs monis d’ina lunghezza da fin 60 cm che fineschan mintgamai en in portaflurs. Il moni n’ha nagins fegls, è dador levamain pailus e furma ina bavrola ch’è chavorgia a l’intern. A la fin dal moni suondan 30 fin 40 fegls auts ch’èn ordinads spessamain en furma da spirala e che setgentan relativamain spert. Survart furma in vertschel da fegls da cuvrida l’emprim ina protecziun serrada enturn il brumbel dal portaflurs. Ils fegls da cuvrida s’avran e sa serran enturn il portaflurs e restan verds fin ch’ils fritgs èn madirs. Tar il portaflurs sez sa tracti d’ina flur apparenta, en la quala bleras flurs melnas en furma da lieunga èn reunidas ad in chanastret en furma da taglier d’in diameter da trais fin tschintg centimeters. En quel s’avran las singulas flurs en furma da rintg da dadora vers anen. Durant il temp da fluriziun che dura plirs dis sa serra il portaflurs mintgamai la notg, da plievgia u setgira e la finala avant che sflurir. Plirs dis pli tard s’avran ils fegls da cuvrida ina davosa giada en quel mument ch’ils fritgs èn madirs. En questa fasa sa liberescha la flur-portg l’emprim dals tschertgels enturn la flur setgads ch’appartegnevan a las flurs en furma da lieunga. Ils fritgs sezs èn achenas satiglias en furma da butschin ch’èn munidas cun umbrellas sgulantas (pappus). Els vegnan derasads tras il vent. Avant che quai succeda, sa preschenta il portaflurs cun ils fritgs madirs en furma da l’enconuschenta ‹flur da suflar›.
En l’Europa Centrala dura il temp da fluriziun principal da l’avrigl fin il matg. En in dumber marcantamain pli bass cumparan las flurs però fin viaden l’atun.
Las singulas plantas èn ablas da s’adattar fitg ferm a lur lieu specific. En lieus nundisturbads sviluppan ellas lungs fegls ch’èn drizzads vers ensi e monis d’ina lunghezza da fin 50 cm. Sin vias frequentadas stediamain u sin prads che vegnan segads savens han las plantas percunter fegls fitg curts che giaschan spess per terra; medemamain èn ils monis pli curts e cuntanschan en cas extrems be ina lunghezza da paucs millimeters.
Sistematica e derasaziun
thumb|200px|Prada cun flurs-portg en plaina fluriziun Oriundamain deriva la flur-portg da la part occidentala da l’Asia e da l’Europa. Ozendi è ella però derasada – er tras intervenziun da l’uman – en vastas zonas da l’emisfera nord. En l’emisfera sid cumpara la planta be sporadicamain e lura adina pervi da derasaziun (vulida u nunvulida) tras l’uman. En l’Europa Centrala furma la flur-portg in’erva selvadia fitg frequenta sin prads, a l’ur da vias ed en curtins. Sco planta ruderala occupa ella svelt surfatschas nuncultivadas, gondas e sfessas en mirs. La planta crescha en territoris cun ina temperatura media ad onn tranter 5 e 26 °C e precipitaziuns annualas tranter 0,3 e 2,7 m, e quai sin terrens cun ina valur pH tranter 4,2 e 8,3. En regiuns muntagnardas cumpara ella fin ad in’autezza da 2800 m s.m., resta là però bundant pli pitschna ch’en la planira.
Damai che las populaziuns da la flur-portg sa laschan be tschiffar malamain cun ils concepts tradiziunals d’in gener, èn ellas vegnidas subsummadas sut il gener collectiv Taraxacum officinale agg. (G. H. Weber ex Wiggers). Ma er quel sa lascha strusch differenziar da geners collectivs parentads; perquai vegnan uss tut las plantas attribuidas a la secziun Ruderalia entaifer il gener Taraxacum. Tut tenor definiziun cumpiglia questa secziun tranter in e plirs milli geners.
Uniun per la Litteratura Rumantscha
Intents
Igl intent principal dalla ULR ei da promover la litteratura rumantscha dil lectorat professiunal tochen tier la vendita da cudischs. La ULR s`engascha specialmein per ina casa editura, la realisaziun dils Gis da litteratura, edir ina revista litterara, porscher in lectorat ad auturs ed auturas e per sustener prelecziuns.
Caselle Landi
Caselle Landi (i Casèli en dialect lodigian) è ina vischnanca taliana cun 1658 avdants en la provinza da Lodi en Lumbardia.
Geografia
Il vitg sa chatta 35 km al sid da Lodi e 15 km al nord da Piacenza, a la riva sanestra dal Po.
Fracziuns e culegnas
Tenor l'Institut naziunal da statistica (ISTAT) cumpiglia il territori communal il lieu principal Caselle Landi, la fracziun Gerrone e las culegnas Bruzzelle, Cascina Oratorio, Isola e Piardello.
Vischnancas limitrofas
Caselle Landi cunfina cun la vischnancas da Castelnuovo Bocca d'Adda, Corno Giovine, Cornovecchio, Meleti, Santo Stefano Lodigiano ch'appartegnan medemamain a la provinza da Lodi sco era cun las vischnancas da Caorso e Piacenza en la provinza da Piacenza.
Istorgia
Avant che daventar in feud dals marches Landi il 1262 aveva la vischnanca num Caselle Vecchie e pli tard Caselle del Po. Suenter questa perioda ha ella obtegnida ses num dad oz. Enfin l'onn 1797 ha la vischnanca cumpartì la sort da Piacenza. Enfin la fin dal 16avel tschientaner sa chattava il lieu a la riva dretga dal Po. Suenter han ins fatg ina deviaziun dal flum uschia che Caselle ha midà a la riva sanestra. Malgrà quai è Caselle restà part da la diocesa da Piacenza e dal Ducadi di Parma e Piecenza.
Pir cun la stgaffiziun da la Republica Cisalpina il 1797 è Caselle Landi definitavamain daventà territori lumbard.
Etnias
Ils 31 da december 2008 dumbrava la vischnanca da Caselle Landi in total 102 esters, quai che correspunda a 5,92 % da la populaziun. Tranter las naziuns las pli preschentas sa chattan:
Festas e fieras
La festa principala ha lieu la quarta dumengia d'october, cur ch'i vegn festegià il patron dal lieu, Savino, uvestg da Piacenza.
Ina fiera da l'agricultura, da l'artisanadi e da muvel vegn organisada mintg'onn l'entschatta october.
Albania
Elecziuns e partidas
Il dretg d’eleger da las dunnas è vegnì introducì en l’Albania l’onn 1920. Durant l’èra communistica era be ina partida admessa a las elecziuns. Il 1991 han gì lieu las emprimas elecziun libras cun pliras partidas. Fin il 2009 èn las elecziuns stadas segnadas d’irregularitads, dapi lura è la situaziun sa stabilisada.
Flur-portg
Nivels da poliploidia
Las plantas cumparan – en in dumber che divergescha da regiun tar regiun – en divers nivels da poliploidia, ils quals sa differenzieschan in da l’auter en lur atgnadads da multiplicaziun.
Uniun per la Litteratura Rumantscha
Purschida
Als commembers che sustegnan la ULR vegn purschiu il suandont:
La presidenta dalla ULR ei Chatrina Josty.
Flur-portg
Nivels da poliploidia
thumb|160px|Il portaflurs cumpiglia blers singuls pistils Sco quai che examinaziuns en divers lieus mussan, na cuntegna nagina populaziun plantas da be in stgalim da poliploidia. Ina populaziun en ils Pajais Bass ch’è vegnida perscrutada a fund cuntegneva per exempel 31 % plantas diploidas, 68 % plantas triploidas e stgars 1 % plantas tetraploidas. Ultra da quai han ins constatà grondas sumeglientschas geneticas tranter las plantas diploidas e las triploidas. In fatg surprendent è er che las plantas triploidas produceschan nectar cumbain ch’ellas na basegnan nagin impollinader. Quai pon ins interpretar uschia che questa varianta da la flur-portg è pir sa sviluppada avant curt temp, uschia che questa sfarlattada d’energia n’ha betg anc pudì vegnir curregida en il decurs da l’evoluziun.
La totalitad da quests fenomens – che paran, guardà be mintgin per sai, dad esser vaira curius – sa lascha declerar en il fatg che la planta mida a moda ciclica ses nivel da poliploidia: plantas diploidas han relativamain savens descendents tetraploids. Plantas diploidas fructifitgadas cun pollen da plantas tetraploidas han savens descendents triploids. Plantas triploidas na sa multiplitgeschan bain betg a moda sexuala; ellas èn però ritgas da mutaziuns e sa derasan fermamain tras multiplicaziun vegetativa. Tras reducziun da gens, directamain sur nivels intermediars aneuploids, resultan dad ellas puspè plantas diploidas che derasan las mutaziuns ch’èn s’accumuladas en il pool da gens. Resguardond pia la totalitad da las plantas da flur-portg entaifer la secziun Ruderalia, la pon ins chapir sco ina suletta spezia, entaifer la quala singuls commembers na fan per tscherts temps betg part da la reproducziun sexuala. Tge mecanissem ch’è responsabel per la midada dal nivel da poliploidia, quant savens ch’i dat tals ciclus e quant ditg che quels duran sco er ils motivs per las divergenzas tranter nord e sid areguard la repartiziun da la poliploidia èn fenomens che n’èn betg anc perscrutads avunda.
Pussaivladads da scumbigl
La flur-portg po vegnir scumbigliada tgunschamain cun plantas d’autras secziuns dal gener Taraxacum, damai che quellas sumeglian fitg ina l’autra e pon mintgatant be vegnir tegnidas ina ord l’autra tras la furma dal sem. Medemamain guardan or las spezias dal dent-liun, che furman il gener Leontodon, sco er las spezias dal gener purschlera (Hypochaeris) bunamain tuttina sco la flur-portg. Ils monis da tut questas flurs n’èn però betg chavortgs. En pli èn las achenas dal gener Leontodon furmadas uschia ch’il pappus na sa chatta betg sin in moni, mabain è collià directamain cun las zaidlas mellen-alvas fin brin cleras.
Diever
thumb|130px|Transfurmaziun da las flurs sfluridas als fritgs madirs Damai ch’ella flurescha baud, è la flur-portg impurtanta per il svilup dals pievels d’avieuls en il decurs da la primavaira; cumpara la flur-portg en fitg gronds dumbers, pussibilitescha ella schizunt ina racolta da mel prematura. Mel d’avieuls da flur-portg ha in aroma vigurus, è l’emprim da colur mellen aurà e consistent e candescha a grauns fins che furman alura in mel da colur melnenta. Per producir in kilo mel sto in pievel d’avieuls visitar bundant 100 000 flurs-portg.
Albania
Elecziuns e partidas
La politica vegn surtut dominada da la Partida democratica da l’Albania e da la Partida socialistica da l’Albania che furman las duas partidas las pli grondas dal pajais.
Flur-portg
Diever
Uffants fan gugent diever dal moni da la planta per far londerora ina pitschna trumbetta (cun sfender il moni d’ina vart). Sch’ins stgarpa il moni en sdrimas e metta quellas silsuenter en l’aua, sa furman spiralas. Quai è d’attribuir a l’abilitad d’absorbar aua che sa differenziescha tranter la paraid interna e quella externa dal moni. La paraid interna sa scufla pli fitg e furma uschia la vart dadora da la curva.
Nutriment
Las flurs melnas èn adattadas per far londerora in bun sirup u in gelé per stritgar sin il paun. La feglia giuvna da la planta gusta be levamain amar ed è adattada per far ina salata. En cumbinaziun cun ina sosa da groma e charnpiertg vala quella sco delicatessa.
Medischina, medischina populara ed omeopatia
Per intents medicinals vegn fatg diever da las suandantas parts da la planta:
Substanzas activas
Las substanzas activas principalas èn substanzas amaras dal tip sesquiterpenlacton (tetrahydroridentin B, taraxacolid-β-D-glucosid ed autras), in derivat da l’acid da phenolcarbon (taraxosid) e triterpens (taraxasterol e ses derivats); ultra da quai èn cuntegnidas autas concentraziuns da calium (fin a 4,5 %) ed inulin (l’atun fin a 40 %). Lavurs da perscrutaziun pli novas or dal sectur da l’etnofarmacologia han intercurì las caracteristicas fisiologicas dals taraxasterols. I para che la fracziun da sesquiterpen saja responsabla per l’effect hepatoproctectiv ch’ins ha constatà ; quella mussa er il potenzial d’effects chemoprotectivs. Tar extracts da flur-portg han ins pudì cumprovar in effect retardant areguard la creschientscha e l’invasivitad da cellas da cancer da prostata e dal sain ; en pli in effect che promova l’apoptosa tar cellas da carcinom dal gnirom, tar cellas da leuchemia e tar cellas da cancer dal pancreas. Tar experiments cun animals è sa mussà a basa d’in extract da flur-portg in effect retardant areguard il sbassar da la valur da glucosa en il sang, cumbinà cun in augment retardà da las valurs da triglicerid e lactat.
Applicaziun
thumb|110px|Derasaziun d’in singul sem Las substanzas activas las pli impurtantas da la flur-portg èn las substanzas amaras. Quellas promovan en general la secreziun da las glondas da digestiun. Daspera ha er pudì vegnir cumprovà in effect diuretic (che fa passar l’aua); quel sa lascha eventualmain attribuir a l’auta concentraziun da calium. La planta vegn applitgada en cas da mancanza d’appetit, disturbis digestivs cumbinads cun il sentiment d’esser plain e scufladiras, tar disturbis en la regiun da deflussiun dal fel sco er per promover il sponder aua en cas da malsognas d’inflammaziun e furmaziun da crappugl dal fel.
En la medischina populara vegn la planta plinavant duvrada sco purgiativ lev, en cas da diabetes, tar malsognas reumaticas ed eczems. Il suc dals monis vegn cusseglià cunter variclas ed egls-giazla. Per far curas da la primavaira vegnan ils fegls giuvens ultra da quai elavurads a salatas e suc pressà u duvrads sco agiunta a smoothies. Las ragischs che vegnan racoltadas l’atun cuntegnan bler inulin e vegnan oz per part puspè duvradas en furma brassada sco surrogat da café.
Preparats omeopatics vegnan ultra da quai applitgads en cas da malsognas dal gnirom e disturbis digestivs. En las autas potenzas n’è però cumprovada nagina efficacitad en l’omeopatia.
Substitut da cautschuc
Durant la Segunda Guerra mundiala èn vegnidas fatgas en l’Uniun sovietica ed en il Terz Reich emprovas da gudagnar or da la flur-portg in substitut da cautschuc. Tranter auter è vegnida endrizzada il 1942 en il champ da concentraziun dad Auschwitz ina staziun da perscrutaziun per cautschuc da plantas, en la quala lavuravan 150 fin 250 praschuniers.
Albania
Politica da l’exteriur
La politica da l’exteriur da l’Albania è sa midada fitg ferm dapi la fin da la dictatura communistica il 1990/91. Il pajais na furma betg pli in’«insla isolada» sin la charta da l’Europa, mabain è daventà commember da bleras organisaziuns internaziunalas. Dapi onns sa stentan ins d’integrar il pajais en las structuras europeicas-atlanticas (NATO, UE e.a.).
Flur-portg
Substitut da cautschuc
Dapi intgins onns han ins cumenzà a revegnir al potenzial da la flur-portg sco planta da materia prima. En l’Europa ed en l’America dal Nord han lieu perscrutaziuns cun la finamira da pudair producir da la flur-portg russa (Taraxacum kok-saghyz) in cautschuc utilisabel sco alternativa tar il cautschuc natiral che vegn gudagnà dal suc da latg da la planta da cautschuc (Hevea brasiliensis) resp. tar il cautschuc sintetic.
Albania
Militar
La Republica da l’Albania posseda dapi il 1912 in’atgna armada. Il 1939 è il stadi albanais vegnì schlià en rom da la Segunda Guerra mundiala ed uschia er las forzas armadas. A medem temp èn però sa furmads en il pajais differents moviments da resistenza; il pli ferm e popular era quel sut Enver Hoxha, il dictatur da pli tard. Vers la fin da la guerra il november 1944 dumbravan ils partisans communistics radund 70 000 umens, quai che correspundeva da lez temp a ca. 7 % da la populaziun da l’Albania.
Flur-portg
Denominaziuns dialectalas
thumb|140px|Il suc da latg cuntegnì en il moni Sco gia menziunà existan per rumantsch ils dus nums ‹flur-portg› e ‹dent-liun›; in’ulteriura denominaziun populara è ‹flur-chadaina›.
Albania
Militar
Suenter la liberaziun dal pajais è l’armada vegnida fundada da nov il 1945 en la Republica populara socialistica da l’Albania. Dal 1950 fin il 1968 è il stadi stà commember dal Patg da Varsovia, uschia che quel vegniva provedì cun armas ed implants tecnics. Medemamain han gì lieu regularmain exercizis militars cun las forzas armadas dals auters stadis communistics. Ils onns 1970 e 1980, suenter la ruptura cun l’Uniun sovietica, èn las forzas armadas vegnidas extendidas cuntinuadamain. A la fin da l’èra communistica dumbravan quellas 61 000 schuldads activs, 260 000 reservists ed in aut dumber da «voluntaris».
Leuggern
Leuggern è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Albania
Sutdivisiun administrativa
Il territori da la Republica da l’Albania sa divida en 12 qarqe (singular: qark; er numnà prefecturas). Quellas sa dividan da lur vart en 61 bashkia; il nivel da las komuna (vischnancas) han ins abolì il 2015.
Economia
thumb|220px|Commerzi pitschen tipic sin il martgà a Korça L’Albania sa chatta en in process da transfurmaziun da l’economia planisada socialistica d’antruras a l’economia da martgà averta. Suenter grevas crisas ils onns 1990 è la situaziun sa meglierada. Bleras interpresas statalas han ins privatisà, las cundiziuns da basa giuridicas èn vegnidas meglieradas e las pajas èn creschidas. Il sectur turistic ha purtà dapli entradas e l’infrastructura è vegnida modernisada.
Malgrà quests svilups datti vinavant problems structurals vaira gronds. La quota da dischoccupads è relativamain auta ed anc adina vala il pajais sco in dals pli povers da l’Europa. In dals pli gronds problems furma l’infrastructura manglusa en regiuns ruralas; perquai bandunan blers lur vitgs e van a star en la citad u emigreschan a l’exteriur.
Il 2015 sa cumponiva il product naziunal brut da 21,4 % agricultura, 19,4 % industria e 59,2 % servetschs; il medem onn eran però anc activs en l’agricultura 58 % da las persunas activas, en l’industria 15 % ed en ils servetschs 27 %.
En il Global Competitiveness Index sa chatta l’Albania sin plaz 75 da 137 (situaziun dal 2017–2018). En l’index da la libertad economica è il pajais rangà il 2018 sin plaz 65 da 18 pajais.
Commerzi
Ils exports han muntà il 2011 a 1,954 milliardas dollars ed ils imports a 5,076 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit da commerzi da 3,122 milliardas dollars (24,3 % dal product naziunal brut).
Il pli impurtant stadi d’export e d’import furma l’Italia, alura la China e divers stadis vischins resp. stadis commembers da l’Uniun europeica. Exportà vegn surtut victualias, crom, textilias, ieli, asfalt e mangola; importà victualias, maschinas, chemicalias, textilias ed autra rauba da diever.
Finanzas
La banca centrala Banka e Shqipërisë è responsabla per la politica monetara dal pajais, ella emetta la valuta dal pajais, il lek, e surveglia las bancas. L’anteriura banca statala Banka e Kursimeve ha la Raiffeisen International austriaca acquistà il 2004 e transfurmà en l’interpresa da servetschs da finanzas la pli gronda dal pajais.
Energia
L’onn 2006, suenter che l’ovra atomara bulgara Kosloduj è vegnida messa ord funcziun, è il provediment d’energia en il pajais daventà precar: l’Albania che producescha 97 % da l’energia cun agid d’ovras idraulicas era, sco blers stadis vischins er, dependenta d’imports or da la Bulgaria. Igl èn suandadas bleras e lungas interrupziuns dal current electric ch’han fatg grond donn a l’economia.
Ils ultims onns è la situaziun sa meglierada marcantamain: La gronda part da las ovras idraulicas pli grondas als flums Drin e Mat èn vegnidas modernisadas cun agid svizzer ed austriac e plirs novs lais da fermada èn en planisaziun u en construcziun. Er las raits electricas èn vegnidas sanadas ed extendidas.
Materias primas
Il pajais dispona da numerusas materias primas. Crom furma in dals pli impurtants bains d’export da l’Albania. Daspera datti er giaschaments da nichel, arom, charvun, gip, crap da chaltschina, turba, basalt e.a. Ultra da quai dispona l’Albania da vasts giaschaments da gas e dad ieli. Per divers motivs vegnan bleras da questas materias primas però strusch explotadas.
Agricultura
thumb|220px|Regiun muntagnarda en l’Albania dal Nord Sco pajais agrar tradiziunal furma l’agricultura in dals pli impurtants secturs en l’Albania. Bunamain 7000 km², radund in quart da l’entira surfatscha dal pajais, sa laschan trair a niz per l’agricultura. Il clima è da princip adattà per tuttas furmas da cultivaziun da plantas ed allevament da muvel; la qualitad dal terren variescha fermamain tenor regiun e posiziun. I dominescha surtut l’allevament da muvel; er en la cultivaziun da plantas vegn radund la mesadad da la producziun utilisada sco pavel da muvel.
Sco gia menziunà survart è ina gronda part da la populaziun anc adina activa en l’agricultura. Savens sa tracti però be d’economia da subsistenza, pia per l’agen diever. La productivitad en l’agricultura è anc adina bassa. Ils problems principals èn la mancanza da chapital per investiziuns en maschinas e stabiliments sco er en il mantegniment resp. en il restabiliment da la fritgaivladad dal terren, sistems da sauaziun insuffizients, metodas da producziun antiquadas e la mancanza d’access als martgads. La ferma parcellaziun da las surfatschas da cultivaziun e relaziuns da proprietad nuncleras furman ulteriurs problems structurals che pudessan anc franar sur pli lung temp il svilup da l’agricultura albanaisa: Ils manaschis agriculs avevan anc il 2011 ina grondezza d’en media be 1,05 hectaras. E malgrà ina lescha da decollectivisaziun radicala dal 1991, la quala ha prevesì la repartiziun da la surfatscha d’utilisaziun agricula sin ils purs dals manaschis senza prender resguard sin las relaziuns da possess d’antruras, mancan anc savens ils documents da terren formals.
Turissem
Vastas parts da l’Albania èn caracterisadas tras natira intacta e cuntradas variadas (multifariadad da l’ecosistem). Il pajais enconuscha ina flora e fauna ordvart ritga e furma in dals pajais cun la pli gronda ritgezza da las spezias en l’Europa (endemia). Cun sia cultura multifara ed il clima mediterran dispona l’Albania d’ulteriuras premissas per il svilup da differentas furmas da turissem.
Il dumber dals turists crescha dad onn tar onn. L’onn 2004 han ins registrà 588 000 pernottaziuns; l’onn 2016 eran quai gia 4,07 milliuns persunas da l’exteriur. Er en avegnir vul la regenza investir en il turissem per promover l’economia dal pajais.
Bilantscha dal stadi
Il 2016 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 3,55 milliardas dollars ed entradas en l’autezza da 3,20 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit dal budget en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut.
Ils debits dal stadi han muntà il 2016 a 71,5 % dal product naziunal brut.
Il 2012 ha la cumpart da las expensas statalas muntà a 9,7 % en il sectur da sanadad, 11,7 % en il sectur da furmaziun e 3,3 % en il sectur da defensiun.
Problems
Anc adina ha l’Albania da cumbatter cun problems structurals pli gronds, ils quals stattan en via a l’economia. Tar ils pli gronds tutgan la povradad, l’infrastructura flaivla, la corrupziun, il problem social da la vendetga (kanun, cf. sutvart) e.a. Tenor l’index da corrupziun da Transparency International da l’onn 2017 sa chatta l’Albania en tut il mund sin plaz 91 da 180 pajais examinads.
Tar autoritads da segirezza dal vest vala l’Albania sco pli grond furnitur da marihuana da l’Europa. Ultra da quai furma il pajais in’impurtanta plazza da transtgargiar da la cuntrabanda da heroin e cocain.
Rait da vias
thumb|280px|Autostrada Durrës–Kosovo Las emprimas vias modernas en l’Albania èn vegnidas erigidas tranter il 1939 ed il 1942 dals occupants talians. Sut domini communistic n’han ins alura strusch sviluppà vinavant la rait da vias. Ins ha però er tegnì bass il basegn – fin il 1990 n’era il possess d’automobils betg admess a privats. Las cundiziuns sin via èn per gronda part anc adina nauschas, ma cun agid dal patg da stabilitad dal Balcan han intginas vias da transit gia pudì vegnir sanadas. L’emprima autostrada dal pajais, la SH 2 (Tirana–Durrës), è vegnida averta l’onn 2000; ulteriuras èn medemamain gia terminadas resp. sa chattan en planisaziun u construcziun.
Viafier
Tut las lingias da viafier dal pajais èn vegnidas construidas suenter la Segunda Guerra mundiala, savens en furma da «lavur voluntara» da la populaziun u da students. Il 2013 dumbrava la rait da viafier 346 kilometers, 101 kilometers pli pauc ch’ils onns 1990. Il 2016 eran en funcziun las lingias Durrës–Kashar, Durrës–Elbasan–Librazhd, Durrës–Shkodra e Durrës–Fier. Pervi da la liberalisaziun dal traffic privat suenter il 1990 e l’extensiun da la rait da vias ha la viafier da cumbatter ils ultims dus decennis cun cifras sbassantas, e quai tant areguard il traffic da martganzia sco er da persunas.
Navigaziun
A Durrës a la Mar Adriatica sa chatta il pli grond port da l’Albania. Impurtants ports pli pitschens sa chattan a Shëngjin, Vlora e Saranda. Da Durrës u Vlora existan colliaziuns da navs-fera a Brindisi, Bari, Ancona, Triest e Venezia en l’Italia; Saranda en l’Albania dal Sid sa lascha cuntanscher cun la navetta nà da Corfu.
Traffic aviatic
La suletta plazza aviatica civila en funcziun sa chatta sper Tirana, en ina distanza da 17 km en il nordvest da la chapitala. Il 2010 è er vegnì avert sper Kukës ina plazza d’aviaziun, ma quella vegn be duvrada sporadicamain. L’Albania na dispona da nagin’atgna societad aviatica.
Cultura
L’Albania è segnada d’ina cultura ritga da fassettas, la quala ha percurrì dapi l’independenza da l’Imperi osmanic (1912) in svilup fitg vast. Pervi da l’isolaziun relativa dal pajais ha la cultura pli u main pudì mantegnair sur ils tschientaners sias atgnadads tipicas.
Ils Albanais en l’Albania, il Cosovo, la Macedonia dal Nord, la Serbia ed il Montenegro disponan d’ina cultura communabla, la quala è sa sviluppada fermamain dapi che la tenda da fier è crudada.
Cultura populara
thumb|220px|Chant dals Toscs en l’Albania dal Sid La cultura populara albanaisa sa concentrescha surtut sin ils territoris, en ils quals la gronda part da la populaziun era povra e betg fitg scolada e sa manifestescha en furma da costums, sauts popularas ed epos e chanzuns. A la cultura immateriala ch’è vegnida dada vinavant a bucca sa laschan er attribuir las diversas versiuns da normas da dretg da disa (kanun).
Surtut sut il reschim communistic è la cultura populara vegnida tgirada e promovida, ma er duvrada per intents ideologics. Festas da folclora han lieu regularmain en tut il pajais.
La musica populara è segnada en il sid da l’isopolifonia, en il nord prevala percunter la musica omofona. La tradiziun musicala è ordvart ritga e variescha vaira ferm da regiun tar regiun. Tipics èn er ils instruments specifics, sco diversas sorts da lautas, da flautas e d’auters instruments a flad (p.ex. la cornamusa albanaisa che deriva da la gaida da la Trachia), en pli tamburins e schumbers da differentas materialias e grondezzas. L’Albania dispona però er d’ina ritga tradiziun musicala en las citads, nua ch’èn sa furmads divers orchesters e chapellas.
Gudrun Pausewang
thumb|Gudrun Pausewang tier ina prelecziun all'Universitad da Bielefeld
Caselle Landi
Economia
Il territori da la vischnanca occupescha ina zona planivada ch'il flum Po ha dà liber cun sa spustar plaun a plaun vers sid. Là sa chattan pliras culegnas e fracziuns sparpagliadas en la cuntrada che dipendan da l'agricultura. Lezza è era l'activitad economica principala e consista surtut en la cultivaziun da mais e da pavel per muvel che furnescha carn e latg ed en l'allevament da portgs sin nivel industrial. Il maletg economic vegn cumplettà dad interpresas artigianas en ils secturs construcziun, textilias e mechanica. Ultra da quai datti in tschert dumber da persunas che penduleschan a Piacenza, Codogno e Milaun.
Gudrun Pausewang
Vita
Gudrun Pausewang ei naschida il 1928 a Wichstadtl en la Tschechoslovachia (oz: Mladkov en Tschechia). Leu passenta ella ina biala affonza cun ses tschun fargliuns. Il bab croda 1943 ell'uiara en Russia. Cun 17 onns banduna ella cun sia famiglia sia patria e scappa entochen Hessen. Suenter haver frequentau la scola primara, absolvescha ella igl abitur e studegia silsuenter agl institut pedagogic. Lura lavura ella in pèr onns sco scolasta e perfin sco menadra da scola en Tiaratudestga ed ell'America Latina. Ell'America Latina rimna ella ina massa experientschas e novs impuls u novas ideas per sias ovras litteraras. 1968 banduna ella aunc ina ga sia patria e passenta tschun onns ella Columbia. Ella tuorna cun siu um ed in fegl che ha da gliez temps dus onns. Tochen a sia pensiun ei ella puspei occupada sco scolasta a Hessen.
Albania
Cultura populara
Il saut tradiziunal cumpiglia sauts epics e sauts lirics, tar ils quals ils sautunzs chantan er. La furma da saut la pli populara è, sper autras variantas, il saut da rudè. Las festas da saut èn mintgamai segnadas da costums plain colurs e da coreografias fitg variadas.
Mellikon
Mellikon è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Albania
Cultura populara
Fin ils onns 1950 eran ils costums dal pajais er derasads en il mintgadi. Pli baud exprimivan quels savens la ritgezza u il status social da la persuna. Ozendi vegn la tradiziun dals costums surtut tigrada en uniuns culturalas. Ma en territoris rurals èn els tuttavia anc en diever a chaschun da nozzas u d’autras festas da famiglia.
Spazis culturals
Culturalmain sa divida l’Albania en trais regiuns grondas, las qualas sa laschan da lur vart sutdivider en spazis culturals pli pitschens. Il segn distinctiv central da las trais regiuns grondas furma il dialect resp. la gruppa da dialects. En l’Albania dal Nord vegnan discurrids dialects gegics che sumeglian quels dal Cosovo e da la Macedonia dal Nord. Il kanun dal Lekë Dukagjini ha furmà il dretg da disa tradiziunal dals Albanais gegics durant il temp osmanic ed er sur quel ora.
En l’Albania dal Sid èn derasads dialects toscs, als quals ins è er s’orientà cun stgaffir la lingua da standard albanaisa. Il sid è en general enconuschent per sia musica; il chant da questa regiun è schizunt vegnì recepì sco Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO.
L’Albania Centrala furma ina zona da transiziun tranter las duas regiuns. Ils dialects varieschan qua pli fitg da regiun tar regiun che quai ch’igl è il cas en il nord u en il sid dal pajais. En il sid da l’Albania Centrala domineschan elements toscs, en il nord elements ghegs. Il cunfin dialectal tranter la gegëria en il nord e la toskëria en il sid tanscha pli u main per lung dal Shkumbin. In’ulteriura caracteristica da l’Albania Centrala, che differenziescha questa part dal pajais da las duas ulteriuras regiuns, è sia musica populara segnada da clarinetta, daira ed accordeon.
Architectura
L’architectura da l’Albania è, tuttina sco la cultura, ritga da cuntrasts. Là nua ch’han pudì vegnir mantegnids centers da citads istorics pon ins contemplar prestaziuns architectonicas surtut dal temp osmanic e venezian. Pervi da lur caracteristicas architectonicas or da l’epoca osmanica fan per exempel las duas citads Berat e Gjirokastra, situadas en il sid dal pajais, part dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. Er a Tirana ed Elbasan èn entiras vias segnadas da quest stil architectonic. Autras citads han survegnì pervi da differentas influenzas culturalas ed economicas lur cumparsa odierna; da numnar èn surtut Korça (chasas da commerziants en il stil dals fundaturs e floreal) Shkodra, Vlora, Saranda e Durrës (architectura taliana). Furmas fitg arcaicas èn oravant tut da chattar en regiuns muntagnardas. In exempel per l’architectura medievala furma il chastè da Petrela.