cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Planta (bostg)
Definiziun e derasaziun taxonomica
thumb|220px|Plantas pon crescher sut cundiziuns fitg differentas (Namibia) La botanica definescha plantas sco plantas da sem perennas che daventan lainusas e ch’èn segnadas d’in’axa da chatsch principala, da la quala la grossezza s’augmenta tras creschientscha secundara. Tras questas caracteristicas sa differenziescha ina planta da chaglias, feleschs, palmas e d’autras plantas che lignifitgeschan/daventan lainusas. En cumparegliaziun cun lur antecessurs entaifer l’evoluziun dispona la gronda part da las plantas ultra da quai d’organs da feglia bundant pli differenziads che creschan sin chatschs laterals (chatschs lungs e chatschs curts) diromads fermamain. Il bist, la roma e las frastgas (romins) sa prolungheschan mintg’onn cun agid da brumbels finals e brumbels laterals, lignifitgeschan ed augmentan cuntinuadamain lur circumferenza. Ina caracteristica che differenziescha plantas da chaglias è il fatg ch’ils brumbels finals domineschan tar las plantas sur ils brumbels laterals, uschia ch’i sa furma in chatsch principal dominant.
Furmas cun caracter da planta da lain cumparan surtut en radund 50 famiglias da plantas superiuras. Percunter manca questa furma tar algas, mistgels, Liliaceae, Iridaceae, Hydrocharitaceae, orchideas, Chenopodiaceae, Primulaceae e per il pli er tar Convolvulaceae, Campanulaceae, Cucurbitaceae, Umbelliferae, Saxifragaceae, Papaveraceae, Ranunculaceae u Caryophyllaceae.
thumb|280px|Tigl Sco planta – en il senn da bostg, planta da lain – designesch’ins ina planta lignifitgada che consista d’ina ragisch, d’in bist aut e d’ina curuna cun feglia. Sche betg numnà autramain, vegn il term ‹planta› (che stat er per il reginavel da las plantas en sia totalitad) duvrà qua en quest senn.
Creschientscha
Tar chaglias percunter manca la dominanza d’in brumbel principal u lateral; enstagl sa sviluppa nà dal terren cun agid da numerus chatschs laterals ina fisionomia diromada fermamain.
thumb|250px|Bist d’ina planta Tar las plantas per propi sa sviluppa il bist successivamain d’in scherm, e quai tras creschientscha en lunghezza e creschientscha secundara en grossezza. Tras il brumbel final che sa renovescha cuntinuadamain, sa sviluppa il chatsch ad aut e daventa in bist che tanscha fin il piz da la curuna. Substanzas da creschientscha (auxins) che vegnan furmadas en il brumbel final suppriman l’activitad en ils brumbels laterals. Tar bleras spezias da plantas lascha questa dominanza dal chatsch principal suenter en la vegliadetgna ed i sa furma ina tipica curuna da planta da feglia diromada fermamain.
Durant la perioda da vegetaziun sa furma mintgamai vi da las axas da creschientscha in ulteriur segment (chatsch annual), dal qual il cumenzament resta visibel sur lung temp. In ulteriur chatsch suenter la perioda da vegetaziun numn’ins chatsch da son Gion. Spezias tropicas chatschan per ordinari pliras giadas ad onn.
Definiziun e derasaziun taxonomica
Furmas da vita cun caracteristicas da planta – en il senn da bostg, planta da lain – cumparan entaifer il reginavel da las plantas en differentas gruppas: Plantas ‹per propi› furman d’ina vart las plantas da feglia entaifer ils angiosperms, da l’autra vart ils gimnosperms en furma da planta, als quals appartegnan las coniferas, ma er il ginkgo e numerus represchentants dals angiosperms plimads (Cycadophytina). Bain la planta la pli particulara furma Welwitschia mirabilis, ina spezia che crescha en la Namibia, da la quala il bist resta en la terra. Daspera pon er las palmas ed ina part dals feleschs sviluppar furma da planta; questas gruppas na disponan però da nagin lain per propi (xilem secundar) e na vegnan perquai betg attribuidas a las plantas da lain. En ina posiziun speziala sa chatta il gener Dracaena: Quel tutga bain tar las monocotiledonas, è però segnà – quai ch’è atipic per questa gruppa – d’in augment secundar cuntinuant da la grossezza.
Vegliadetgna
La vegliadetgna d’in rom sa lascha eruir a basa dals chatschs annuals e dal grad da diromaziun. Questa determinaziun da la vegliadetgna è però nunprecisa, damai che numerusas spezias (p.ex. pign u aviez) e plantas pli veglias sviluppan, tras brumbels ‹che dorman›, chatschs supplementars che servan a renovar la curuna, a remplazzar roma veglia u er sco reacziun sin stress (naiv, insects e.a.).
Creschientscha
Tar autras spezias sco fau u charpin surpiglia in brumbel lateral la direcziun; tar talas plantas sa sviluppa uschia in’‹axa apparenta› ordinada a dretg si. En l’ulteriur decurs tschessa la dominanza dal brumbel directiv e d’auters brumbels laterals sa sviluppa roma pli ferma che furma la finala ina curuna. Quai succeda savens pli baud che tar plantas che s’orienteschan en lur creschientscha tenor in brumbel final.
Construcziun dal bist
thumb|250px|Tagl traversal tras il bist d’in tieu Cun far in tagl traversal tras in bist vegnan visiblas differentas zonas da quel. Amez sa chatta il lain da cor mort, enturn quel il lain alv che serva sco conduct e magasin. Tar bleras spezias (p.ex. ruver, taisch, robinia) sa differenziescha la colur dal lain da cor cleramain da quella dal lain alv; tar autras (p.ex. il pign) n’è quai percunter betg il cas.
Mitologia e religiun
Divers mitus raquintan d’ina planta che furma l’axa dal mund amez l’univers (p.ex. il fraissen Yggdrasil en la mitologia nordica). Ina planta da la vita cumpara per exempel en la mitologia dals Egipzians e Gidieus. Ils Celts, Slavs, Germans e Balts aduravan antruras plantas en guaudets dals dieus; da terrar talas plantas vegn tematisà en numerusas legendas che tractan da la missiun cristiana en l’Europa dal Nord ed Europa Centrala.
Utilisaziun
Sper l’impurtanta funcziun da las plantas sco element da furmar la cuntrada cultivada, accumpogna surtut l’utilisaziun da laina da vegl ennà il svilup da l’umanitad. Ultra da la laina da brisch, ch’è surtut anc derasada vastamain en pajais en svilup, è il lain in material da construcziun e d’ulteriuras furmas d’elavuraziun (p.ex. producziun da palpiri), dal qual la quantitad producida en tut il mund surpassa per lunschor quella d’atschal, aluminium u betun. Correspundentamain furman plantas in’impurtanta funtauna da materia prima.
Evoluziun da las plantas
La repartiziun globala da las spezias da plantas è oravant tut segnada da las relaziuns climaticas e dal current continental. Entant che Fagaceae (faus) è per exempel ina tipica famiglia da l’emisfera dal nord, cumpara la famiglia Podocarpaceae surtut en l’emisfera dal sid. La repartiziun natirala odierna è surtut vegnida influenzada fermamain dals temps da glatsch dal quartar. Las massas da glatsch scandinavas ed alpinas ch’èn avanzadas a medem temp en l’Europa han stgatschà numerusas spezias e chaschunà la povradad da spezias che regia fin oz en l’Europa Centrala (p.ex. en cumparegliaziun cun l’America dal Nord). En la regiun montana da l’Europa Centrala furma per exempel il pign (Picea abies) la suletta spezia da quest gener, entant ch’il continent nordamerican enconuscha numerusas spezias.
Guaud
La derasaziun e cumposiziun odierna dals guauds è segnada fermamain da l’activitad economica da l’uman. La transiziun da la cultura da chatschaders e rimnaders a l’agricultura ha fatg tschessar ils guauds en bleras regiuns abitadas pli spess. La destrucziun extensiva dal guaud en l’Europa Centrala durant il temp medieval ha manà en il temp modern a l’introducziun dal princip da la cultivaziun dal guaud persistenta, tenor la quala dastga be vegnir retratga la quantitad laina che crescha suenter.
Construcziun dal bist
La stresa exteriura furma la scorsa. Quella sa cumpona da la rasada da bast che transporta substanzas nutritivas schliadas en l’aua e da la scorsa sco tala che protegia il bist d’influenzas exteriuras (radiaziun ultravioletta, chalur, donns mecanics u biotics).
Guaud
thumb|160px|Guaud tropic
Feglia
Ina planta da feglia europeica porta en media 30 000 fegls, ils quals disponan en lur totalitad d’in’immensa capacitad da transpiraziun. Dis da stad chauds po la planta vapurisar plirs tschient liters aua.
Ragischs
Plantas pli veglias sviluppan stedi uschenumnadas ragischs adventivas, vul dir ragischs giuvnas che remplazzan las ragischs veglias, daventadas ineffizientas. E d’intginas spezias da plantas pon sa sviluppar da ragischs che sa chattan datiers da la surfatscha fadetgnas da la ragisch sco furma da multiplicaziun vegetativa. Surtut en lieus abitads pon donns vi da las ragischs (p.ex. tras lavurs da construcziun) avair per consequenza che bulieus che destrueschan il lain penetreschan en la planta; quai maina savens a donns irreparabels.
Las caracteristicas da las plantas
Areguard lur statura (morfologia) èn las plantas da lain segnadas d’ina gronda variaziun. Cun la noziun ‹planta› vegn associada la construcziun da las ragischs, dal bist e da la curuna. Tar ils feleschs en furma da planta e la gronda part da las palmas èn percunter be avant maun simpels bists che na portan nagina roma, mabain feglia, savens plimada, ordinada en furma da tschof. Plinavant n’enconuschan feleschs e palmas – sco monocotiledonas – nagin augment secundar da la grossezza e na furman perquai naginas plantas da lain per propi.
Usits e rituals
Cun las plantas èn colliads numerus usits, rituals e festas. Sco exempels sajan numnads la tradiziun da plantar ina planta tar la naschientscha d’in uffant, il pignol da ventschida, la planta da matg u il pignol da Nadal. Ultra da quai pon plantas avair ina muntada istoric-politica (planta da la libertad, planta da dretgira) ubain ch’i dat plantas caracteristicas che vegnan attribuidas a singuls pievels (il tigl german, il badugn sco simbol per la Russia).
Creschientscha
thumb|190px|Brumbel d’ina magnolia Sco tar tut las plantas dependan er las plantas da lain en lur metabolissem e creschientscha tant d’influenzas endogenas (fixadas geneticamain) sco er d’influenzas exteriuras. Tar questas ultimas tutgan las relaziuns dal lieu, il clima e la concurrenza cun auters organissems resp. l’influenza nuschaivla da quels. Durant la perioda da vegetaziun procuran ils brumbels finals ed il cambium per ina creschientscha cuntinuanta en lunghezza ed en ladezza. Il cumenzament e la fin da la perioda da vegetaziun èn determinads tut tenor spezia da planta tras l’aura e l’accessibladad dad aua resp. tras la durada dal di. La creschientscha vegn dirigida tras fitormons e l’accumulaziun da biomassa optimada intenziunadamain. Plantas èn tras quai ablas da s’adattar a cundiziuns da creschientscha che sa midan e da producir ed adattar tessids da fixaziun, conduct, accumulaziun u assimilaziun als basegns specifics.
Flurs
Las flurs da plantas en la zona temprada èn mintgatant relativamain modestas; tar tschertas gruppas èn reducids singuls circuls da petals. Intginas spezias da plantas en la zona temprada disponan da flurs d’ina schlattaina; las flurs da las duas schlattainas pon cumparair vi da la medema planta (monochasan, p.ex. ruver, fau, charpin, badugn, ogn e nuscher) ubain sin differentas plantas, uschia ch’ins differenziescha tranter plantas masculinas e plantas femininas (bichasan, p.ex. saleschs e paplas). Autras plantas sco pumers, chastagners selvadis e bleras plantas da climas pli chauds disponan da flurs androginas che sviluppan tant stamins sco er carpels.
Guaud
Là nua che plantas chattan avunda glisch, chalira ed aua furman ellas guauds. L’onn 2000 eran tenor l’Organisaziun da las Naziuns Unidas per l’alimentaziun e l’agricultura (FAO) cuverts radund 30 % da la terra franca cun guaud. Per hectara lian plantas da guaud tranter 60 e 2000 tonnas material organic e furman uschia ils pli gronds magasins da biomassa dals continents. Damai che radund la mesadad da la substanza dal lain consista da carbon, furman ils guauds suenter ils oceans ils pli gronds arcuns da carbon en tut il mund, quai ch’è da gronda muntada areguard la bilantscha da CO2 en l’atmosfera da la terra.
Utilisaziun
Sper l’utilisaziun da laina servan plantas a gudagnar flurs, fritgs, sems u singulas cumponentas chemicas (terpentin, zutger, cautschuc, balsams, alcaloids e.a.). Entaifer la selvicultura dals pajais industrialisads èn questas utilisaziuns da muntada main gronda. Sulettamain la pumicultura sco impurtant segment da l’agricultura è en bleras regiuns in impurtant factur economic.
Evoluziun da las plantas
L’ulteriura evoluziun da las plantas ha manà en il perm a la furmaziun da las plantas da sem. Ils gimnosperms, sco emprimas plantas, èn sa derasads svelt ed han probablamain cuntanschì en il trias (avant ca. 200 milliuns onns) la pli gronda variaziun da las spezias, fin ch’ellas èn vegnidas substituidas en il terziar (avant ca. 60 milliuns onns) dals angiosperms en lur muntada. Da las radund 220 000 fanerogamas u plantas cun flur enconuschentas èn ca. 30 000 spezias da lain, uschia ch’i sa tracta tar mintga otgavla planta cun flur d’ina planta u chaglia. La gronda part da las plantas da lain tutgan tar ils angiosperms. Ils gimnosperms cumpiglian be radund 800 spezias, cuvran però radund in terz da la surfatscha da guaud en tut il mund.
Centers da derasaziun, diversitad
En ils guauds primars da las tropas umidas è avant maun la pli gronda varietad da las spezias da tut ils tips da guauds. I suondan en la zona subtropica bleras plantas semperverdas ed en la zona temprada guauds cun plantas che perdan la feglia. En la zona boreala domineschan alura ils guauds da coniferas (plantas da guglias).
Mitologia e religiun
Ma er en las religiuns mundialas odiernas giogan plantas in’impurtanta rolla, sco per exempel il pumer da l’enconuschientscha dal bun e dal mal en il Vegl Testament ubain la planta da bodhi, sut la quala buda ha chattà l’illuminaziun spiertala e che vala sco simbol dal resvegl.
Conducts d’aua
Ils sucs da la plantas ha l’uman tratg a niz da vegl ennà cun tagliar la scorsa ed als elavurar per exempel a sirup.
Co che las plantas transportan aua e vegnan da surmuntar autezzas da bundant 100 meters n’è betg sclerì dal tuttafatg. Ins suppona che quai vegnia effectuà d’ina vart tras ina tensiun da tschitsch en ils conducts che resulta da la svapuraziun a la fin da quels. Tge ch’ins sa en tutta cas è il suandant: Il fatg che zutger vegn mobilisà la primavaira en las cellas da deposit maina ad ina pressiun osmotica la quala procura che aua cula suenter or da las ragischs. Tras quai recepescha la planta sals nutritivs cuntegnids en l’aua. Pir suenter avair furmà la feglia vegnan ils assimilats creads en la feglia alura transportads sur il bast dal bist giuadora e stattan a disposiziun per augmentar la grossezza. In’excepziun furman en quest reguard las plantas da feglia cun poras ordinadas a moda circulara, tar las qualas las emprimas poras dal lain tempriv vegnan furmadas or da substanzas da reserva da l’onn precedent.
Construcziun dal bist
Tranter la rasada da bast ed il lain sa chatta il cambium. Questa stresa furma tras creschientscha en ladezza vers anen lain (xilem) e vers anora bast (folem). La structura lainusa resulta dal process da magasinar lignin en la membrana cellulara. Tras quai daventan las cellas airias e sviluppan in tessì permanent cumpact e ferm. L’augment secundar da la grossezza, la lingificaziun da la membrana cellulara e la multiplicaziun tras sems han furmà en blers bioms da la terra in avantatg envers autras plantas, uschia ch’igl èn sa sviluppads vasts guauds. Excepziuns furman ils deserts, las tundras arcticas e las steppas a l’intern dals continents.
Feglia
La furma da la feglia è in’impurtanta caracteristica per determinar las singulas spezias (furma, grondezza, colur, structura dals gnervs, dents, posiziun vi da la roma e.a.). In agid betg main bun furman d’enviern ils brumbels da la feglia. In’identificaziun precisa è però pir pussaivla a basa da las flurs e dals fritgs. Intginas plantas disponan da spinas. Tar quellas sa tracti ubain da roma curta cun in piz giz (chagliastretg, furmas selvadias da la pumera) ubain ch’i sa tracta da feglia laterala furmada en furma da spina (p.ex. la robinia).
Creschientscha
La producziun da novs tessids cun l’augment secundar da la grossezza e cun producir mintg’onn novs chatschs ha l’effect che la planta sa renovescha cuntinuadamain da dadens anora. Il biolog da plantas Alex Shigo ha sviluppà da quai il concept da la cumpartimentaziun che mussa che plantas reageschan auter che animals e l’uman sin blessuras, numnadamain cun isolar e dar si singulas parts. Tras ina creschientscha adaptiva optimescha la planta ultra da quai sia statura e sviluppa ina furma optimala ord vista da la mecanica (p.ex. cun evitar tensiuns en las diromaziuns). Questas enconuschientschas, fatgas surtut dal fisicher e biomecanicher Claus Mattheck, han ins tranter auter tratg a niz per optimaziuns en la construcziun da maschinas.
Ragischs
Areguard la furma dal tschep vegn distinguì tranter ragisch a pal (u ragisch verticala), ragisch pauc profunda e ragisch en furma da cor (vul dir cun pliras ragischs da differenta fermezza vi dal tschep). Tar la ragisch a pal crescha la ragisch principala a moda verticala en il terren, quai ch’è surtut caracteristic per il ruver. Sin terrens pauc profunds resp. sche la planta frunta sin grip ni aua sutterrana, alura sa furma savens ina structura da ragischs pauc profundas. Terrens sitgs promovan la furmaziun d’ina ragisch a pal. Per lunschor la gronda massa da las ragischs d’ina planta na furman però betg las parts da las ragischs ch’èn daventadas lainusas, mabain il sistem da ragischs finas che vivan en simbiosa cun ina micoriza (micels da bulieus): Las plantas retiran dals bulieus minerals sco fosfor, entant che quels retschaivan da las plantas ils products d’idrats carbonics che servan a la fotosintesa. Ils bulieus pon colliar pliras plantas ina cun l’autra ed i sa furma uschia ina rait che stgomia substanzas alimentaras e signals. La massa totala da las ragischs n’è savens betg main gronda che quella da las parts da la planta situadas sur la terra.
Evoluziun da las plantas
Ils antecessurs da las plantas èn enconuschents or dal carbon. Quels tutgavan tar las spurellas, las pattas-luf ed ils feleschs. Els disponivan da bists lignifitgads ch’enconuschevan er in augment secundar da la grossezza. Geners fossils èn per exempel Lepidodendron e Sigillaria. Ils sediments cumprimids da quests guauds furman il charvun da crap.
Definiziun e derasaziun taxonomica
Bleras differentas spezias da plantas datti però er entaifer ils angiosperms. Las differentas sutclassas han sviluppà qua differents tips da plantas da feglia. Tar ils pli impurtants tutgan Fagaceae (faus, ruvers, chastagners), Betulaceae (badugns, ogns), Juglandaceae (nuschers), Ulmaceae (ulms) e Moraceae (murers). A las rosidas appartegnan ils tigls or da la famiglia Malvaceae, la pumera or da la famiglia Rosaceae sco er las leguminosas (Fabales) cun fitg bleras spezias, surtut tropicas. En questa gruppa tutgan er ils geners dals palissanders e da las robinias. Da muntada economica èn en pli la famiglia da las Dipterocarpaceae sco er las Meliaceae, a las qualas appartegnan tranter auter las plantas da mahagoni.
Superlativs
thumb|160px|General Sherman Tree
Conducts d’aua
Il conduct d’aua succeda en coniferas cun agid da las tracheidas, en plantas da feglia tras avainas (poras) pli effizientas. Questas ultimas èn ordinadas en plantas da feglia ubain a moda sparpagliada (p.ex. en fau, ischi, papla) ubain a moda circulara (p.ex. en ruver, ulm, fraissen) entaifer il rintg annual. Ina pora da ruver cun in diameter da 400 µm è per exempel abla da transportar 160 000 giadas dapli aua en il medem spazi da temp ch’ina tracheida da conifera cun in diameter da 20 µm.
Definiziun e derasaziun taxonomica
Entaifer ils gimnosperms cumparan plantas da lain d’ina vart en furma da la spezia ginkgo, da l’autra vart en la gruppa da las plantas da guglias u coniferas. Entaifer questas ultimas domineschan surtut las spezias ch’appartegnan a l’urden Pinales cun las famiglias Pinaceae (pigns, tieus, aviezs, douglasias, lareschs), Cupressaceae (cipressas, tuias, ginaiver, plantas gigantescas), Podocarpaceae, Araucariaceae, Taxaceae (taischs) e Cephalotaxaceae.
Crestas-cot
Caracteristicas generativas
thumb|160px|Giuvens fritgs en furma da capsla Il temp da fluriziun tanscha dal matg fin il fanadur. Las flurs giaschan sin in moni da 5 fin 8 millimeters lunghezza ed èn ordinadas en portaflurs umbellifurms. Las singulas flurs possedan in tschertgel dubel enturn la flur (fegls dal chalesch e fegls da curuna); la colur dals tschintg fegls da curuna tanscha da rosa ferm fin cotschen. La curuna ha ina lunghezza da fin a 2 centimeters ed è pailusa a l’intern. Las singulas flurs èn ermafroditas; ils diesch stamins n’èn betg pli lungs che la curuna e medemamain pailus en la part giudim.
Ils fritgs en furma da capsla madiran a partir da l’avust; els èn lainus e cuntegnan in grond dumber da sems extremamain levs che vegnan derasads tras il vent.
Planta (bostg)
Ragischs
Er areguard la furmaziun da las ragischs sa differenzieschan las plantas tranter pèr. Sper las determinaziuns geneticas vegn l’intensitad e la moda da sviluppar las ragischs influenzada dal basegn da fixar la planta en la terra e da proveder la planta cun aua e substanzas nutritivas, pia da facturs che pon sa differenziar vaira ferm d’in lieu a l’auter.
Crestas-cot
Caracteristicas vegetativas
Ils fegls èn ordinads alternantamain e cumparan a la fin da la roma a moda spezialmain spessa. Il plat dal fegl da structura simpla e d’ina consistenza da tgirom ha ina lunghezza da 1 fin 4 centimeters ed ina ladezza da fin a 1 centimeter; el è per ordinari da furma da lantschetta fin elliptica. L’ur dal fegl è pli u main rullà en vers engiu u levamain dentà; el n’è percunter betg tscheglià. La vart sura dal fegl è niva, glischanta e da colur verd stgira. Tar giuvens fegls è la vart sut melnenta, pervi dals chavels en furma da squama daventa quella cun ils onns brin cotschnenta. Ils fegls restan be ca. dus onns vi da la chaglia.
thumb|220px|Portaflurs (cresta-cot cotschna) thumb|220px|La planta en ses ambient natiral (cresta-cot pailusa) Crestas-cot è la denominaziun per duas spezias alpinas dal gener rododendron (Rhododendron) entaifer la famiglia da las Ericaceae (a la quala appartegnan numerusas autras chaglias bassas sco p.ex. il brutg/erica). La cresta-cot cotschna (Rhododendron ferrugineum) è derasada en la gronda part da las muntognas da l’Europa Centrala e dal Sid; la cresta-cot pailusa (Rhododendron hirsutum) crescha sin terrens chaltschinus da las Alps da l’Ost e per part da la Alps Centralas. Quest artitgel da survista purtretescha curtamain las duas spezias cun preschentar lur atgnadads e lur tratgs cuminaivels.
Cresta-cot pailusa
thumb|190px|Cresta-cot pailusa: portaflurs ed ils fegls pailus caracteristics
Caracteristicas generativas
Il dumber da cromosoms dad omaduas spezias da crestas-cot cumpiglia 2n = 26.
Er areguard las caracteristicas generativas sa lascha la cresta-cot pailusa cumparegliar cun la cresta-cot cotschna. Il moni da la flur po cuntanscher ina lunghezza da fin 1,5 cm. Las flurs savuran ferm. Tar omaduas spezias da crestas-cot s’avra il fritg en furma da capsla da sisum engiu; da las tschintg averturas sortan mintgamai blers sems fitg pitschens. Quels èn plats, munids cun alas e possedan ina paletscha dal sem lucca da colur brin clera.
Cresta-cot cotschna
thumb|190px|Flurs betg anc avertas da la cresta-cot cotschna
Derasaziun
Abitadis preferids furman guauds da coniferas frestgs, per ordinari acidics, chaglioms clers, pastgiras cun chaglias bassas e bostgam cun laina storta. La cresta-cot cotschna evitescha terren chaltschinus. La planta crescha sin autezzas da 500 fin 2800 meters. Ensemen cun il ginaiver nanin (Juniperus communis var. saxatilis) furma ella in piunier da terrens frestgs.
Cumparegliaziun
thumb|130px|Illustraziun da la cresta-cot cotschna cun la coluraziun caracteristica da la vart sut da la feglia Cuntrari a la cresta-cot cotschna crescha la cresta-cot pailusa be sin chaltschina e sa differenzieschan tras ils tschegls dals fegls e la vart sut dals fegls ch’è verda. Abstrahà da quai èn las duas spezias fitg sumegliantas, quai che resorta gia da las explicaziuns fatgas survart che valan per gronda part per omaduas spezias. En il linguatg botanic discurr’ins en quest connex da vicarissem, vul dir che las duas spezias cumpletteschan ina l’autra sut cundiziuns ecologicas divergentas.
Derasaziun
La cresta-cot pailusa è surtut derasada en las Alps Orientalas. In accent sa chatta en las Alps Chaltschinusas settentriunalas e meridiunalas (Austria e Tirol dal Sid). En las Alps Centralas cumpara ella be sporadicamain ed a moda sparpagliada.
Cumparegliaziun
La cresta-cot ibrida (Rhododendron hirsutum × Rhododendron ferrugineum) è situada tant morfologicamain sco er ecologicamain tranter ils parents. Ella cumpara surtut en regiuns nua che da las duas spezias s’entaupan. Là furman quests ibrids per ordinari effectivs che pon sa mantegnair a lunga durada. La cresta-cot ibrida preferescha terrens cun ina valur pH intermediara.
Denominaziun
Tar la cresta-cot cotschna è la vart sut da la feglia l’emprim melnenta e daventa alura brin cotschnenta (pervi dals chavels en furma da squamas). Da qua deriva il num ‹cotschen› (quai che sa mussa er bain en las denominaziuns tudestgas ‹Rostblättrige Alpenrose› u ‹Rostrote Alpenrose›).
Derasaziun
Sco spazi da viver preferescha la planta bostgaglia da laina storta e pastgiras da chaglias bassas. En pli cumpara la cresta-cot pailusa sin glera da chaltschina e spundas crappusas sco er en guauds da tieus clers. La cresta-cot pailusa crescha en autezzas da 600 fin 2500 meters. En autezzas pli bassas cumpara ella surtut en chavorgias umidas.
Denominaziun
La cresta-cot pailusa ha ses num dals fegls pailus. Per tudestg vegn ella er numnada ‹Almrausch›, ‹Almenrausch› u ‹Steinrose› (per la differenziar da la cresta-cot cotschna che vegn er numnada ‹Echte Alpenrose›).
Derasaziun
Ordaifer il territori da derasaziun natiral vegnan las crestas-cot er tratgas en las zonas tempradas sco plantas decorativas.
Denominaziun
Er il territori rumantsch enconuscha differentas denominaziuns regiunalas per ‹cresta-cot›: ‹(flur) striauna› u ‹crestatgiet› (sursilvan), ‹flur d’alp› (sutsilvan), ‹saletscha› (surmiran) e ‹grusaida› (puter e vallader).
Caracteristicas vegetativas
La cresta-cot cotschna (Rhododendron ferrugineum, per tudestg ‹Rostblättrige Alpenrose›) crescha sco chaglia bassa semperverda e cuntanscha autezzas da 20 fin 100 cm. Ils roms èn fitg ferms e resistents ed adina puspè diromads en blers romins. La scorsa da roms giuvens posseda squamas da colur brin cotschnenta, roms pli vegls han ina scorsa da colur grischa. Tar bistets d’in diameter da 1 fin 2 centimeters han ins constatà ina vegliadetgna da bunamain 100 onns.
Derasaziun
La cresta-cot cotschna è derasada en las Alps, las Pireneas, il Giura, las Apenninas, las Carpatas e sin il Balcan. En las Alps cumpara ella surtut en las Alps Centralas cun lur terrens da silicat; en las Alps Chaltschinusas crescha ella a moda sparpagliada.
Ecologia e fenologia
Cumbain che las crestas-cot èn plantas alpinas, dovran ellas l’enviern ina cuverta da naiv proteginta; ellas reageschan numnadamain sensibel sin schelira. Il ciclus annual da la resistenza a la schelira resulta, sco tar las coniferas, da l’adattaziun da las valurs osmoticas. Sut ina cuverta da naiv saziada cun vapur d’aua pon las crestas-cot surviver; en lieus nua che la cuverta da naiv disparescha, schelan las crestas-cot e pireschan.
Effect toxic
Sco bleras autras spezias dal gener rododendron èn omaduas spezias da las crestas-cot toxicas, e quai pervi dal tissi acetilandromedol ch’è cuntegnì en tut las parts da la planta.
Ecologia e fenologia
Il pollen en las flurs è farinus ed ordinà en tetradas ch’èn colliadas cun fils che tatgan. Il stigma è fitg glittus. Sut l’ovari vegn secretà bler nectar, il qual vegn cuvert dals fils da stamin. Sco impollinaders vegnan en dumonda tavauns cun trombas lungas. Per svidar ora il pollen basta in pitschen contact. Pussaivla è er l’autoimpollinaziun. Il temp da fluriziun tanscha dal matg fin il fanadur.
Caracteristicas vegetativas
La cumparsa da la cresta-cot pailusa (Rhododendron hirsutum, per tudestg ‹Bewimperte Alpenrose›) correspunda per gronda part a quella da la cresta-cot cotschna. La scorsa da giuvens roms è qua e là pailusa e be levamain squamada. L’ur dals fegls è cleramain tscheglià; ils chavels da quests tschegls han ina lunghezza da 1 fin 3 millimeters e stattan a dretg giu. Il plat dal fegl è dad omaduas varts da colur verda e punctà; las glondas che furman quests puncts èn a l’entschatta da colur melnenta, pli tard daventan els brinents. La vart sura dal fegl è da colur verd clera.
Chaval
Il chaval domesticà u simplamain chaval (Equus caballus) è in animal da chasa e da niz ch’è derasà vastamain e ch’exista en numerusas razzas en tut il mund. Tar il chaval domesticà sa tracti da la furma domesticada dal chaval selvadi (Equus ferus). Ensemen cun ils asens ed il zebras furma quel la famiglia dals chavals (animals d’in chalzer, Equidae), entaifer l’urden dals mammals cun unglas spèr (Perissodactyla).
Cumparsa exteriura
thumb|220px|Equitaziun u sport da chavals La cumparsa dal chaval domesticà variescha en sia statura, en la grondezza dal corp, il pail e la colur. Tut tenor per tge intent che chavals vegnan allevads, differenziesch’ins tranter chavals da lavur, chavals da razza e ponis. Chavals da lavur han en general in temperament plitost ruassaivel e pauc temelitg, chavals da razza valan sco pli gnervus e sa laschan irritar pli tgunsch.
Cumportament
Per ordinari restan las chavallas ensemen en ina gruppa. Giuvens stalluns percunter vegnan chatschads da l’alfa (il stallun il pli ferm) or dal triep, uschespert che quels han cuntanschì la madirezza sexuala. Quels furman alura trieps da stalluns giuvens e mesiran là in cun l’auter lur forza per pudair victorisar in di cunter in stallun dominant e conquistar uschia in agen triep. Savens vivan stalluns creschids u pli vegls er a moda solitaria. thumb|220px|Rusignar in l’auter è in cumportament social ch’exprima bainvulientscha Mintgatant sa schlian singulas u pliras chavallas d’ina gruppa existenta, s’uneschan cun autras gruppas u cun in giuven stallun e furman cun quel ina nova gruppa.
Antica
Il fier-chaval è stà en diever gia tar ils Romans. L’origin precis da quest’invenziun n’è però betg enconuschent. Percunter n’èsi betg reussì als Romans da sviluppar in portachargia adattà per chavals. Metodas adattadas per transportar rauba fitg pesanta cun chars tratgs da chavals èn vegnidas sviluppadas pir bler pli tard.
Cumportament
Chavals èn animals da fugia, tar asens percunter è innata tant la reacziun da fugia sco er quella da cumbat. Cuntrari als chavals vivan asens magari persuls cun lur pitschen ed ina fugia na fiss perquai betg pussaivla senza periclitar quel.
Il chaval en servetsch da l’uman
La gronda part dals chavals vegnan tegnids oz sco animals da sport e da temp liber. Sco chavals da temp liber èn savens er en diever gronds ponis sco haflinger, norvegiais u tinker ch’èn pauc pretensius areguard il pavlar e la tegnida. Sco animal da niz è il chaval per part anc en diever tar la polizia e tar il militar (colonnas da train).
Cumparsa exteriura
Ils chavals da lavur han ina constituziun dal corp bundant pli robusta, ma er in caracter pli miaivel. Quests allevaments derivan savens da regiuns pli fraidas. Pervi dal temperament ruassaivel e la statura ferma èn questas razzas da chavals adattadas meglier per trair grevas charrotschas u laina. Cun l’eleganza e sveltezza da chavals da razza na sa laschan els però betg cumparegliar.
Pavlar
Pavel tradiziunal furman pastg, fain e strom sco er avaina e pavel finì (cun ina relaziun da proteins e d’amet da 1:8–10) che vegnan agiuntads a la raziun da pavel quotidiana. Sco raziun da basa è da far quint per in chaval da grondezza mesauna cun 6 kg fain a di. Per mintga ura da lavur vegn cusseglià d’agiuntar ca. 1 kg pavel concentrà (max. 5 kg a di), per ordinari en furma d’avaina. Ultra da quai èn da resguardar ils basegns individuals da mintga animal. Pulieders e chavals giuvens sco er chavallas en purtanza u che dattan latg han in basegn da proteins ch’è bundant pli aut, chavals da sport basegnan pavel ritg d’energia e tar animals pli vegls è da resguardar che lur utilisaziun dal pavel è reducida. Attenziun speziala meritan er las substanzas mineralas; indispensabel è en tutta cas in crap da sal.
Temp medieval
thumb|220px|Illustraziun dal 15avel tschientaner A la vieuta da l’antica al temp medieval, pia dal temp da la migraziun dals pievels, è la grondezza dal chaval s’augmentada levamain. Da las numerusas fossas da chavals da quel temp resulta in’autezza da la spatla da ca. 120 fin 150 cm. Il pli tard dapi il 8avel tschientaner sa lascha cumprovar ina tratga intenziunada da chavals da cumbat resp. da chavals da lavur. En il temp medieval tempriv è arrivada la staffa en l’Europa Centrala. Quella è probablamain vegnida introducida dals Avars, ma è sa derasada be plaunsieu.
Cumparsa exteriura
Tut tenor razza e territori d’allevament pon er cumparair sdrimas u cruschs. Tar chavals è quai plitost darar il cas (surtut vi da las chommas), tar asens percunter vaira derasà.
Ils chavals da razza sa basan sin l’allevament arab e vegnan per ordinari duvrads sco chavals da sport. Ins differenziescha tranter chavals da razza arabs (ox) e chavals da razza englais (xx). Omaduas razzas èn per ordinari fitg sensiblas e cuntanschan sveltezzas da fin a 70 km/h (sveltezza maximala; sur ina distanza da 160 km munta quella en media a 12–20 km/h).
Capacitad da prestaziun dal chaval domesticà
thumb|220px|Illustraziun da la forza-chaval La forza-chaval sco mesira per la prestaziun va enavos sin James Watt (1736–1819). Cun agid da questa indicaziun vuleva el intermediar quant superiuras che sias maschinas da vapur sajan en cumparegliaziun cun la tracziun tras chavals.
Tenor Gustav Fischer pon grevs chavals da 700–800 kg prestar cun avanzar al pass (pia ca. 1 m/s) ina forza da tracziun constanta da 100 kg, e chavals da lavur pli levs cun in pais da 600–650 ina forza da tracziun constanta da 75–80 kg tar ina spertadad da 1–1,2 m/s.
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
La mitologia greca. enconuscha tranter auter ils chavals che tiran il char dal dieu dal sulegl Helios, ils centaurs ch’èn mez uman e mez chaval sco er il chaval cun alas Pegasus. Famus èn en pli daventads il chaval da Troja – in chaval da lain a l’intern dal qual ils Grecs eran sa zuppads per pudair conquistar la citad da Troja – e Bukephalos, il chaval legendar dad Alexander il Grond.
Grondezza, vegliadetgna, reproducziun
thumb|220px|Congual da grondezza tranter in chaval grond ed in poni Tut tenor razza cuntanschan chavals in’autezza da las spatlas (fin il spitg dal dies u varisch) tranter 40 cm (miniponi) e 220 cm (shire horse). Chavals cun in’autezza da las spatlas fin a 148 cm vegnan numnads ponis. Tar tut ils chavals che surpassan questa mesira sa tracti da chavals gronds. Il pais dal poni e dal chaval grond munta tranter 90 kg (falabella) e 1200 kg (shire). Lur creschientscha maximala cuntanschan ils chavals cun set onns. Chavals gronds pon vegnir ca. 20–35 onns vegls, ponis en singuls cas fin a 50 onns. La pli auta vegliadetgna ch’è insumma cumprovada per in chaval grond munta a 62 onns. L’aspectativa da vita sa differenzieschan tenor razza, las relaziuns da la tegnida e l’utilisaziun. Chavallas cuntanschan la madirezza sexuala cun 12 fin 18 mais, stalluns tranter 12 e 20 mais. Il temp da purtanza munta tar tut ils chavals radund 330 dis (11 mais). Il minimum èn 320 dis, il maximum 355 dis; pli baud en il decurs da l’onn ch’il termin da naschientscha sa chatta, e pli ditg che dura per ordinari il temp da purtanza. Il temp da chalira cumenza la primavaira e lascha lura suenter successivamain. En cas da tegnida en uigl e pavlada intensiva sa laschan er manar natiers l’enviern purtanzas. Las chavallas èn be en chalur mintga 21 fin 24 dis. Suenter radund 11 mais parturescha la chavalla il pulieder; quel emprova immediat da star en pe. Quai è impurtant per in pulieder che nascha en il liber, damai ch’el daventass uschiglio l’unfrenda d’animals da preda.
Cumparsa exteriura
L’udida dal chaval è fitg buna. Mintga conchiglia da l’ureglia sa lascha manar per 180°. Uschia è il chaval abel da drizzar sias ureglias uschia ch’el auda en tuttas direcziun fitg bain.
Chavals èn animals che van sin ils pizs dals pes. Els sa movan sulettamain sin il det pe central, pia sin il terz det pe; ils ulteriurs dets pe èn regredids e be pli visibels a moda rudimentara vi dal skelet da la chomma davant. Perquai ch’ils egls sa chattan en ina posiziun laterala, pon chavals bunamain vesair enturn enturn (350°); lur vesida spaziala n’è però betg sviluppada fitg ferm. E quai che sa chatta precis davant lur nas u davos els, remartgan ils chavals pir cur ch’els volvan il chau. Chavals n’èn bain betg tschorvs per colurs, ma els na pon betg distinguer tut las colurs ina da l’autra. Brin, verd e grisch n’èn els betg buns da tegnair dapart – colurs sco alv, cotschen, mellen e blau vesan els percunter spezialmain bain. En il stgir vesan chavals meglier che umans; lur egls dovran però pli ditg da s’adattar a midadas da stgir e cler.
Capacitad da prestaziun dal chaval domesticà
1 forza-chaval correspunda a la prestaziun ch’i dovra per muventar cun ina sveltezza da 1 m/s in corp d’ina massa da 75 kg cunter il champ da gravitaziun da la terra (tar in’acceleraziun da la terra da 9,80665 m/s²).
Antica
En ils epos da Homer tiran chavals surtut chars da guerra, sco che quai era medemamain stà usità en il nov imperi egipzian e tar ils Assirs e Hetits. Tar la sepultura da Patroklos (Ilias 23, 163) vegnan er unfrids chavals. En l’antica greca era il chaval ultra da quai collià simbolicamain cun la mort: chavals che guardan sin illustraziuns d’eroxs tras la fanestra annunzian la mort da quel.
Istorgia dal chaval domesticà
La domesticaziun dal chaval ha purtà als pievels intgins avantatgs extraordinaris. Grondas distanzas han sa laschà surmuntar bundant pli spert, quai ch’ha simplifitgà da mantegnair reginavels pli gronds. Tranter auter han ils chavals prestà impurtants servetschs en cas da conflicts guerrils; quels han pussibilità furmas d’attatga e da guerra dal tuttafatg novas. Ultra da quai èn ils chavals vegnids tegnids sco impurtants furniturs da charn, sco che quai è per part anc oz il cas.
Derivanza
Il chaval selvadi, la furma d’origin dal chaval domesticà, è probablamain vegnì domesticà vers 3000 a.C. en l’Asia Centrala; intgins auturs partan d’ina domesticaziun gia en il 5avel millenni a.C. Davart la dumonda nua e cura che l’uman ha mess en ses servetsch il chaval, existan chats ed interpretaziuns cuntradictoricas. L’analisa d’ADN mitochondrial da chavals domesticads odierns e da razzas fossilas extinctas lascha supponer che la domesticaziun dal chaval na saja betg succedida en in lieu, mabain haja gì lieu independentamain in da l’auter en plirs lieus. L’indizi central persuenter è il fatg ch’igl existan en omaduas gruppas da test ina variaziun genetica tuttina vasta. En cas d’ina domesticaziun be en in lieu fiss stà da spetgar tar ils chavals domesticads ina variaziun genetica pli restrenschida. Ultra da quai è vegnì constatà ch’intginas razzas mortas ora èn parentadas pli stretgamain cun razzas odiernas ch’intginas razzas odiernas tranter pèr.
Denominaziuns e razzas
Il chaval masculin numn’ins stallun resp. chaval chastrà. Il chaval feminin sa numna chavalla e l’animal giuven pulieder. In chaval è creschì en la vegliadetgna da quatter onns, po però anc crescher vinavant fin en la vegliadetgna da sis onns.
Temp modern
D’in tut auter tip da chaval sa tracti tar il chaval da razza englais. L’allevament da quel ha cumenzà en il 17avel tschientaner cun cruschar stalluns orientals cun chavals da cursa englais. Pervi da lur temperament, lur sveltezza e lur cundiziun domineschan quels fin oz il sport da cursas a galop.
Temp medieval
Da duvrar il chaval sco animal da lavur è pir stà pussaivel a partir dal 9avel tschientaner tras a l’introducziun dal cumet. Tar quel sa tracti d’in culier pulstrà ch’è vegnì inventà en China. Ils indrizs da trair ch’eran stads en diever fin qua serravan giu als chavals l’aria en cas da gronda forza da tracziun ed eran perquai be stads adattads per chars che rodlan tgunsch, betg però per lavurs grevas. Fin qua avev’ins duvrà en l’agricultura surtut bovs, als quals l’indriz da trair vegniva fermà vi dals corns. Grazia al cumet pudeva il chaval uss per exempel vegnir duvrà per trair in arader. Damai che lur prestaziun da lavur è bundant pli gronda che quella da bovs, ha quai muntà – ensemen cun autras novaziuns sco la cultivaziun en trais semenzas – ina revoluziun agricula. En blers lieus èn ils bovs però vegnids duvrads vinavant sco manadira per trair stgerpa greva.
En il decurs dal temp autmedieval èn ils pretschs per chavals da chavaltgar creschids considerablamain en cumparegliaziun cun chavals da lavur, uschia che quels èn stads reservads quasi a moda exclusiva a l’aristocrazia. Cun far diever e las battaglias da cumbattants a chaval è sa furmada la classa sociala dals chavaliers. Or da questa tradiziun da chavaltgar ch’aveva oriundamain intents puramain militars è sa sviluppà cun il temp l’art da chavaltgar curtais. Sco pli veglia razza da chavals po valair l’arab, il qual è vegnì allevà sin la Peninsla Araba. Gia en il 9avel tschientaner èn intgins da quests animals custaivels arrivads en l’Europa. En l’Europa Centrala sez è l’allevament da differentas razzas però pir sa sviluppada pli ferm en il decurs dal temp medieval tardiv. Surtut per pudair purtar ils chavaliers en lur cuirass hai duvrà chavals adina pli gronds e pli ferms. Da quai è resultà il chaval da chavalier classic dal 14avel tschientaner. Singuls chats cumprovan che quel pudeva cuntanscher in’autezza da la spatla da fin a 160 cm.
Colurs dal pail
I dat in grond dumber da differentas colurs da chavals ed er las denominaziuns correspundentas pon variar. Las colurs da basa èn nair/chaval nair, brin/chaval brin, cotschen/fux, alv/schimmel, (chaval) tschec, (chaval) fustg ed Isabella u chaval brin cler.
Vegl Orient
thumb|220px|Char da guerra dal temp dals Assirs Ils gronds imperis temprivs dals Assirs e Hetits sco er ils Hurrits en il Reginavel da Mitanni han profità dals chavals en guerra. Ils chavals vegnivan duvrads tant per chavaltgar sco er per trair chars da guerra. In manual per dressar chavals deriva da Kikkuli. Enturn l’onn 1700 a.C. èn ils Hyksos penetrads en l’Egipta, probablamain nà da la part meridiunala da la Levanta. Ils Egipzians n’avevan betg enconuschì fin qua chavals ed en il cumbat èn lur adversaris stads talmain superiurs ch’igl è reussì a quels da conquistar l’Egipta Inferiura.
Cumparsa exteriura
Per esser protegids en lur spazi da viver oriund d’animals da rapina, èn sa sviluppadas cun il temp differentas colurs dal pail. Ina da las emprimas è stà in tun brin cler (numnà fustg, da là er chaval fustg). Represchentants tipics da questa coluraziun furman il norvegiais u il chaval da Dülmen.
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
Kikkuli è stà en il 15avel tschientaner a.C. l’autur da l’emprim manual ippologic davart l’allevament, la tegnida ed il trenament da chavals. El descriva tranter auter in program da trenament detaglià per manar ils levs chars da guerra. A basa da questa nova tecnica da guerra han ils Hetits victorisà l’onn 1274 en la Battaglia sper Qadeš ils Egipzians.
Cumparsa exteriura
Il pulieder ha 24 fin 28 dents da latg; la dentadira stabla dal chaval sa cumpona da 36 fin 44 dents.
Per pudair differenziar in da l’auter ils singuls individis, pon ins s’orientar als flatgs en fatscha, vi dal corp e vi da las chommas. In flatg en fatscha (sin il frunt) numn’ins per ordinari ina staila.
Chavals en la mitologia ed en l’istorgia
Er en il hinduissem, en la tradiziun dal budissem ed en la mitologia da l’Orient Extrem cumparan divers chavals, e quai savens sco accumpagnaders dals dieus u sco lur incarnaziuns (p.ex. Vishnu en furma dal chaval alv Devadatta).
Cumparsa exteriura
Tar ponis sa tracti da chavals pitschens d’in’autezza dal spitg dal dies da maximalmain 1,48 m. I sa tracta per il pli d’animals segnads d’ina statura robusta, d’ina ferma dentadira e d’ina lunga aspectativa da vita. Els vegnan per ordinari tegnids per ir a chaval e per trair chars.
Capacitad da prestaziun dal chaval domesticà
En divers tests han ins pudì mussar che chavals da lavur pon prestar per curt temp bunamain 30 forzas-chaval e che chavals da razza cuntanschan cun ir a galop u tar il sigl d’obstachels per curt temp bundant 20 forzas-chaval.
Pavlar
Chavals dovran mintga di aua frestga. La quantitad dependa fermamain da l’aura, da la moda da pavlar e dal pais e po muntar fin a 60 liters per di. En cas da pavel verd po il consum d’aua però er esser surprendentamain bass (in fin dus liters a di tar in pais da ca. 500 kg). Mancanza d’aua po manar a grevas indigestiuns u schizunt a colicas che pon chaschunar in privel mortal.
Temp modern
L’invenziun da l’automobil e dal tractor han gì per consequenza ch’il chaval è vegnì remplazzà en il decurs dal 20avel tschientaner en ils pajais industrials quasi cumplettamain sco med da transport ed animal da lavur.
Capacitad da prestaziun dal chaval domesticà
Tut tenor la razza, il stadi da trenament ed il sforz mumentan po la prestaziun d’in chaval variar considerablamain da questa mesira.
Tenor ina retschertga fatga da Johannes Flade cumpiglia la prestaziun utilisabla a lunga durada tar in chaval da lavur da 750 kg radund 1,2 forzas-chaval, tar in chaval da razza da 600 kg 1,1 forzas-chaval e tar in poni shetlandais da 200 kg 0,4 forzas-chaval.
Europa Centrala
En l’Europa Centrala èn restanzas da chavals cumprovadas dapi il temp da crap tempriv; ils chats correspundents cuntinueschan er suenter che la regiun è puspè stada cuvrida cun guaud a la fin da l’ultim temp da glatsch. A partir da cura ch’il chaval è vegnì domesticà en l’Europa è però contestà pervi da la greva differenziaziun tranter ossa da chavals domestics e tala da chavals selvadis.
Il chaval sco furnitur da charn, da latg e da tgirom
Il tgir vegn per gronda part elavurà en l’industria da tgirom, per exempel per producir chalzers.
Razzas da chavals
Tar concurrenzas vala mintga chaval dal qual il spitg dal dies mesira damain che 147,3 cm in chaval pitschen, dapli in chaval grond. Tar in chaval grond na sa tracti pia betg d’in chaval spezialmain grond, mabain da quai ch’ins considerescha en la lingua da mintgadi sco in chaval da grondezza normala.
Genetica
Il chaval cuntegna en ils nuschegls da sias cellas l’infurmaziun genetica en furma da 32 pèra cromosoms (da quels in pèr cromosoms sexuals). Il genom d’in chaval da razza englais cun num Twilight ha furmà il 2007 la basa per l’emprima analisa cumplessiva dal genom dal chaval; quel cuntegna 2 474 929 062 pèrs da basas. Ina stimaziun areguard il dumber da gens n’è betg enconuschenta.