cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teoria da la relativitad
Gravitaziun e la curvatura dal spazitemp
Èsi gia grev da s’imaginar a moda plastica il spazitemp da quatter dimensiuns tenor la teoria da la relativitad speziala, sche vala quai tant pli per in spazitemp ch’è ultra da quai stort. Per illustraziun pon ins però er contemplar situaziuns cun in dumber da dimensiuns reducì. Uschia correspunda en il cas d’ina cuntrada da duas dimensiuns storta ina geodata a la via che prendessan dus vehichels cun guvernagl drizzà a dretg or. Partissan dus da quests vehichels a l’equator d’ina cula precis in sper l’auter a moda parallela vers nord, alura fruntassan els al pol dal nord in sin l’auter. In observatur, al qual la furma da culla restass zuppada, vegniss a la conclusiun ch’igl existia tranter ils dus vehichels ina forza d’attracziun. I sa tracta però d’in fenomen puramain geometric. Forzas da gravitaziun vegnan perquai er designadas mintgatant en la teoria da la relativitad generala sco forzas apparentas.
Damai che la via geodetica tras il spazitemp dependa da la geometria da quel e betg da la massa u d’autras caracteristicas dal corp che croda, crodan tut ils corps en il champ da gravitaziun tuttina svelt, sco che gia Galilei aveva constatà. Quest fatg vegn descrit en la mecanica da Newton tras l’equivalenza da massa inerta e greva, la quala furma er la basa da la teoria da la relativitad generala.
La structura matematica da la teoria da la relativitad generala
200px|thumb|Effect da lenta da gravitaziun (diagram) ed equaziuns dal champ Entant che blers aspects da la teoria da la relativitad speziala sa laschan suandar en lur formulaziuns las pli simplas er cun pitschnas enconuschientschas matematicas, è la matematica da la teoria da la relativitad generala bundant pli pretensiusa. La descripziun d’in spazitemp curvà vegn fatga cun las metodas da la geometria differenziala, la quala substituescha la geometria euclidica dal spazi planiv usitada.
Per represchentar la curvatura vegn, per motivs d’illustraziun, per ordinari integrà in object curvà en in spazi da dapli dimensiuns. Per exempel s’imaginesch’ins la surfatscha d’ina culla bidimensiunala en in spazi tridimensiunal. La curvatura sa lascha però er descriver senza s’imaginar in tal spazi da contextualisaziun, quai che vegn savens er fatg en la teoria da la relativitad. Igl è per exempel pussaivel da render perceptibla la curvatura tras quai che la summa dals anguls da trianguls na correspunda betg a 180°.
A descriver co che la curvatura sa furma, servan las equaziuns dal champ dad Einstein. Tar quellas sa tracti d’equaziuns differenzialas d’in champ tensorial cun diesch cumponentas, las qualas sa laschan be schliar en cas spezials a moda analitica, vul dir en furma d’in’equaziun matematica. Per sistems cumplexs vegn perquai lavurà per ordinari cun mecanissems d’approximaziun.
Uras en il champ da gravitaziun
Entaifer la teoria da la relativitad generala na dependa il moviment dad uras betg be da lur sveltezza relativa, mabain er da lur lieu entaifer il champ da gravitaziun. In’ura sin ina muntogna va pli svelt ch’in’ura en la val. En il champ da gravitaziun da la terra sa mussa quest effect bain mo a moda minimala; entaifer il sistem da navigaziun GPS vegn el però tuttina resguardà per evitar sbagls tar la determinaziun da la posiziun, e quai en furma d’ina correctura respectiva da la frequenza dals signals radiofonics.
Cosmologia
Entant che la teoria da la relativitad speziala vala en cas da preschientscha da massas be en secturs dal spazitemp ch’èn uschè pitschens che la curvatura po vegnir negligida, n’è la teoria da la relativitad generala betg suttamessa a questa restricziun. Quella po pia er vegnir applitgada sin l’univers en general e gioga perquai ina rolla centrala en la cosmologia. Uschia vegn l’expansiun da l’univers ch’ils astronoms observan descritta a moda adequata tras las soluziuns da Friedmann da las equaziuns dal champ dad Einstein en cumbinaziun cun in’uschenumnada constanta cosmologica. Tenor quai ha l’expansiun cumenzà cun il sfratg primar, il qual ha gì lieu tenor las retschertgas las pli novas avant 13,7 milliardas onns. Quel po er vegnir considerà sco cumenzament da spazi e temp, tar il qual l’entir univers era concentrà sin in spazi dal diameter (extrem pitschen) da la lunghezza da Planck.
Foras nairas
In’ulteriura predicziun da la teoria da la relativitad generala furman foras nairas. Quests objects han ina gravitaziun talmain ferma ch’els pon schizunt ‹tschiffar› glisch, uschia che quella na po betg pli sortir da la fora naira. Einstein n’ha betg pudì sa famigliarisar cun quest patratg ed è stà da l’avis ch’i stoppia dar in mecanissem ch’impedeschia la furmaziun da tals objects. Observaziuns odiernas mussan però ch’igl existan propi talas foras nairas en l’univers, e quai sco stadi final dal svilup da stailas da fitg gronda massa sco er en ils centers da galaxias.
Undas da gravitaziun
210px|thumb|Visualisaziun bidimensiunala d’undas da gravitaziun La teoria da la relativitad generala lubescha l’existenza d’undas da gravitaziun. Tar quellas sa tracti da defurmaziuns localas dal spazitemp che sa furman tar l’acceleraziun da massas e che sa derasan cun sveltezza da la glisch. Questas defurmaziuns èn però talmain pitschnas ch’ellas èn fitg grevas da mesirar. A moda indirecta ha l’existenza d’undas da gravitaziun pudì vegnir confermada or d’observaziuns vi da sistems da stailas binaras cun pulsars. Persuenter han Russell Hulse e Joseph Taylor retschet il 1993 il Premi Nobel da fisica. L’onn 1987 ha gì lieu in’explosiun d’ina supernova relativamain datiers da la Terra, uschia che las undas da gravitaziun che quella ha chaschunà sa laschassan cumprovar cun ils detecturs sco ch’els èn sviluppads en il fratemp; ils dus detecturs ch’èn stads en diever da lez temp eran però anc memia pauc precis per pudair cumprovar las undas a moda precisa. In’emprima mesiraziun cun la tecnica avanzada è reussida ils 14 da settember 2015 en rom da l’experiment LIGO.
Teoria da la relativitad speziala
Partind da dumondas en connex cun las differentas teorias da l’eter dal 19avel tschientaner e da las equaziun da Maxwell, ha gì lieu in svilup cuntinuant cun las suandantas staziuns principalas:
Tut quai ha culminà en la teoria da la relativitad speziala dad Albert Einstein (1905) en furma d’ina deducziun transparenta da l’entira teoria or dals postulats dal princip da la relativitad e da la constanza da la sveltezza da la glisch e superond definitivamain la noziun da l’eter cun reformular las noziuns da spazi e temp. Il punct da vista dinamic da Lorentz e Poincaré è vegnì remplazzà tras il punct da vista chinematic dad Einstein. La finala è suandada la reformulaziun matematica da la teoria cun integrar il temp sco quarta dimensiun tras Hermann Minkowski (1907).
Teoria da la relativitad generala
thumb|220px|Tenor il princip d’equivalenza na sa lascha betg distinguer entaifer ina stanza senza fanestras, schebain quella vegn accellerada sco ina racheta en l’univers ubain ruaussa entaifer il champ da gravitaziun d’in planet Vi dal svilup da la teoria da la relativitad speziala èn stads cumpigliads in’entira retscha da scienziads – la lavur dad Einstein dal 1905 ha muntà qua ina finiziun ed ina nova entschatta a medem temp. Il svilup da la teoria da la relativitad generala percunter è, quai che pertutga sias constataziuns fisicalas fundamentalas, praticamain la prestaziun dad Einstein sulet.
Quest svilup ha cumenzà il 1907 cun il princip d’equivalenza, tenor il qual massa inerta e greva èn equivalentas. Da quai ha el deducì il spustament vers il cotschen gravitativ ed ha constatà che la glisch vegn deviada en il champ da gravitaziun, e quai considerond da bell’entschatta il retardament ch’i dat en quest connex (l’uschenumnà retardament da Shapiro). L’onn 1911 ha el manà vinavant quests patratgs fundamentals cun ina metoda meglierada. Questa giada ha el er presumà che la deviaziun da la glisch en il champ da gravitaziun sa laschia mesirar. La valur ch’el aveva preditg da lez temp era però anc per in factur 2 memia pitschna.
En l’ulteriur decurs ha Einstein realisà ch’il formalissem dal spazitemp da quatter dimensiuns tenor Minkowski – envers il qual el aveva gì fin qua ina tenuta sceptica – saja da muntada centrala per sviluppar la nova teoria. Medemamain èsi sa mussà uss ch’ils meds da la geometria euclidica na bastian betg per pudair cuntinuar cun sia lavur. Il 1913 al èsi reussì cun agid dal matematicher Marcel Grossmann d’integrar en sia teoria la geometria betg euclidica ch’era gia vegnida sviluppada en il 19avel tschientaner; quai però senza cuntanscher la covarianza cumpletta, vul dir la concordanza da tut las leschas da la natira en il sistem da referenza. Il 1915, suenter intgins nunsuccess, èn quests problems stads superads ed Einstein ha la finala pudì deducir las equaziuns dal champ da la gravitaziun correctas. Quasi a medem temp è quai er reussì a David Hilbert. Einstein ha calculà la valur correcta per la rotaziun perihela dal Mercur, e per la deviaziun da la glisch il dubel da la valur ch’el aveva obtegnì il 1911. L’onn 1919 è questa valur vegnida confermada l’emprima giada, quai ch’ha mess ad ir la renconuschientscha ed il triumf da la teoria entaifer circuls academics ed en la publicitad.
Silsuenter èn blers fisichers sa stentads da tschertgar la schliaziun exacta da las equaziuns da champ, quai ch’è resultà en divers models cosmologics ed en teorias sco quellas da las foras nairas.
Ulteriuras teorias geometricas
Suenter avair explitgà la gravitaziun sco fenomen geometric, èsi quasi s’imponì d’er manar enavos las autras interacziuns fundamentalas ch’eran enconuschentas da quel temp, l’electrica e la magnetica, sin effects geometrics. Theodor Kaluza (1921) ed Oskar Klein (1926) han postulà en quest connex ina dimensiun supplementara dal spazi, da lunghezza subatomara. Els n’han però betg gì success cun lur teoria. Er Einstein è sa stentà ditg da stgaffir ina tala teoria dal champ unitara.
Suenter la scuverta d’ulteriuras interacziuns fundamentalas en la natira, ha l’uschenumnada teoria da Kaluza-Klein enconuschì ina renaschientscha – però a basa da la teoria da quants. La teoria ch’ha ozendi las meglras perspectivas da pudair unir la teoria da la relativitad e la teoria dals quants, la teoria dals strings, parta da sis u set dimensiuns zuppadas da la grondezza da la lunghezza da Planck, e correspundentamain d’in spazitemp da diesch resp. indesch dimensiuns.
Conferma experimentala
160px|thumb|Fotografia da la stgiradetgna dal sulegl dal 1919 utilisada da Arthur Stanley Eddington en connex cun sia cumprova da la teoria da la relativitad L’emprim success da la teoria da la relativitad speziala è stà da schliar la cuntradicziun tranter il resultat da l’experiment da Michelson-Morley e la teoria da l’electrodinamica che po valair sco raschun per la quala questa teoria è insumma vegnida scuverta. Dapi lura è la teoria da la relativitad sa cumprovada en l’interpretaziun da nundumbraivels experiments. In exempel persvadent furma la cumprova da mions en la radiaziun d’autezza, ils quals na pudessan pervi da lur curta durada da vita betg cuntanscher la surfatscha da la terra, sch’il temp na giess per els – pervi da lur gronda sveltezza – betg pli plaun resp. ch’els resentissan il traject da sgol sco contrahà areguard la lunghezza. Questa cumprova è per part reussida a chaschun da sgols da ballun dal fisicher svizzer Auguste Piccard en la stratosfera ils onns 1931 e 1932, ils quals èn vegnids preparads cun agid dad Einstein.
Dal temp che la teoria da la relativitad generala è cumparida devi percunter be in sulet indizi che quella saja correcta, numnadamain la rotaziun perihela dal Mercur. L’onn 1919 ha alura Arthur Stanley Eddington constatà a chaschun d’ina stgiradetgna dal sulegl in spustament da la posiziun apparenta da las stailas datiers dal sulegl ed ha furnì cun questa cumprova fitg directa per la curvatura dal spazi in’ulteriura cumprova da la teoria.
Fin oz ha la teoria da la relativitad pudì sa far valair en la furma preschentada dad Einstein cunter tuttas alternativas ch’èn surtut vegnidas proponidas en connex cun sia teoria da la gravitaziun. La pli impurtanta da quellas è la teoria da Jordan-Brans-Dicke, la valaivladad da la quala n’ha betg pudì vegnir refutada fin oz – il sectur il qual il parameter decisiv po occupar tenor il stadi experimental odiern è però fitg limità.
Percepziun en la publicitad
L’avrigl 1922 han ins preschentà l’emprima giada il film cun il titel ‹Ils fundaments da la teoria da la relativitad dad Einstein›. Cun agid da bleras animaziuns emprova quel d’explitgar al public a moda bain chapibla la teoria da la relativitad speziala dad Einstein. 170px|thumb|Albert Einstein (1947) Critica envers la teoria da la relativitad hai dà per divers motivs, saja quai per nunchapientscha, pervi d’opposiziun cunter la matematisaziun cuntinuanta da la fisica e per part er or da resentiments en connex cun la derivanza gidieua dad Einstein. A partir dals onns 1920 han intgins fisichers da tenuta antisemitica en Germania, sco ils titulars dal Premi Nobel Philipp Lenard e Johannes Stark, empruvà d’opponer a la teoria da la relativitad ina ‹fisica tudestga›. Paucs onns suenter ch’ils naziunalsocialists èn arrivads a la pussanza, ha Stark attatgà en in artitgel frontalmain ils aderents da la teoria da la relativitad e da la teoria da quants ch’eran restads en Germania. Tranter auter ha el denunzià Werner Heisenberg e Max Planck sco «gidieus alvs». Heisenberg è sa drizzà directamain a Himmler ed ha cuntanschì sia reabilitaziun cumplaina; betg il davos en vista als basegns da l’industria d’armament è la teoria da la relativitad restada lubida.
Er blers impurtants represchentants da la fisica classica da fin qua han refusà la teoria da la relativitad, tranter quels Lorentz e Poincaré sezs ed er fisichers experimentals sco Michelson.
Renconuschientscha scientifica
A l’entschatta è la muntada da la teoria da la relativitad stada contestada. Il Premi Nobel da fisica dal 1921 han ins surdà ad Einstein l’onn 1922 per si’explicaziun da l’effect fotoelectric. A chaschun da ses pled d’engraziament ha el alura però discurrì davart la teoria da la relativitad.
Ginaiver cumin
Il ginaiver cumin (Juniperus communis) è ina spezia da planta che tutga tar il gener ginaiver or da la famiglia da las cipressas (Cupressaceae).
Descripziun
left|thumb|200px|Illustraziun or da Koehler (1887) Il ginaiver cumin crescha sco chaglia ruschnanta u che stat a dretg si; el po però er furmar ina pitschna planta cun bist aut che cuntanscha autezzas da fin a 12 meters (maximalmain fin 18,5 meters) ed in diameter da 0,9 meters e che furma in sistem da ragischs profund. Il bist posseda ina scorsa brin grischa fin brin cotschna. Il ginaiver cumin sviluppa per ordinari ina curuna graschla en furma da tgeiel fin ovala. Las guglias èn fixadas cun ina giugadira directamain vi dal rom; ellas cumparan en gruppas da trais, èn fitg gizzas e punschentas e cuntanschan ina lunghezza da 1 fin 2 centimeters. Lur vart superiura è surtratga cun sdrimas da stomata e da tschaira clers. thumb|180px|Flurs masculinas Tar il ginaiver cumin sa tracti d’ina planta bichasana (darar monochasana) cun separaziun da las schlattainas. Exemplars masculins enconusch’ins dal temp da fluriziun da l’avrigl fin il zercladur vi da las flurs melnentas. Las puschas, munidas cun in moni, sa sviluppan en il decurs da l’atun. Puschas femininas sa cumponan da trais squamas da puschas. Mintga squama da sem porta be in furmasem. Ils furmasems èn be accessibels da surengiu. Las squamas da sem creschan pli tard ensemen cun las squamas da cuvrida e daventan charnusas. Il svilup fin a la puscha madira, en furma da cocla, dura trais onns. L’emprim onn suenter l’impollinaziun è la puscha anc verda, il terz onn daventa quella la finala brin naira cun ina glischur blauenta (stresa da tschaira). Ils sems lainus han ina grondezza da 4 fin 5 millimeters e sa chattan en ina crosa dira.
Cuntrari a la gronda part da las coniferas sviluppa il ginaiver cumin tar la schermigliaziun be dus cotiledons.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 22.
Ecologia
Il ginaiver cumin posseda ina scorsa che sa stortiglia. Las guglias èn fitg gizzas, quai che serva sco protecziun cunter vegnir maglià, sco punct da condensaziun per aua da plievgia sco er per s’adattar a la setgira. La planta furma ragischs profundas cun micoriza.
Testament da Tello
Ils 15 da december 765 ha testamentà l'uvestg Tello da Cuira a la claustra da Mustér las entradas da ses bains en la Foppa e da ses possess sparpaglià da Trun fin a Buchs/SG. Quest testament è ina da las funtaunas istoric-culturalas las pli impurtantas da la Rezia e da la Svizra en general per quel temp.
Ginaiver cumin
Ecologia
Il temp da fluriziun dura da l’avrigl fin il matg. Il pollen dal ginaiver vegn derasà tras il vent. Tranter l’impollinaziun e la fructificaziun passan 2–3 mais. La furmaziun d’in embrio dura 1 onn. Il sem madira l’enviern dal segund onn.
La derasaziun ha lieu tras turschs giagls, merlotschas e giaglinas da draussa. Il sem ch’è protegì tras ina crosa vegn pli tard puspè excretà.
Derasaziun
Tar il ginaiver cumin sa tracti da la conifera la pli derasada, almain sch’ins tira er en consideraziun las sutspezias resp. varietads. Il territori da derasaziun s’extenda da l’America dal Nord, la Grönlanda dal Sid, l’Africa dal Nord, l’Europa, l’Asia Anteriura, l’Asia dal Nord e l’Asia Centrala fin en l’Asia da l’Ost, per part schizunt fin en las regiuns da cunfin settentriunalas da l’Asia dal Sid. Cun sias set varietads populescha la planta spazis da viver fin en in’autezza da 4050 m s.m.
Envers autras plantas n’è il ginaiver cumin per ordinari betg abel da concurrer, uschia che quel vegn stgatschà sin lieus sitgs, sablunus, carpus u palidus. Savens chatt’ins la planta sin pastgiras magras suleglivas, vi da grippa u en guauds clers. Il ginaiver furma ina planta che tschertga la glisch e che preferescha surtut terrens sitgs, per il pli ritgs da basas, savens chaltschinus. Blers effectivs en l’Europa Centrala èn sa furmads a moda secundara tras l’utilisaziun dal terren sco pastgiras, damai ch’in ginaiver na vegn betg ruis da la muaglia.
Sistematica
thumb|200px|Ginaiver alpin La discussiun scientifica areguard varietads resp. sutspezias dal ginaiver cumin (Juniperus communis) cuntinuescha anc. Tenor R.P. Adams sa laschan distinguer, inclusiv la furma nominala, set varietads:
Tenor Euro+Med sa laschan differenziar trais sutspezias:
Sorts
thumb|200px|Exemplars en la Lüneburger Heide (Germania dal Nord) Per diever sco planta decorativa (p.ex. sin santeris) han ins cultivà numerusas sorts, da las qualas sajan numnadas las suandantas:
Fritgs
Dals fritgs sa laschan er gudagnar vinars da ginaiver (p.ex. Bergila, Borovička, Genever, Genièvre, Gin, Köhm, Kranewitter, Krambambuli, Péquet, Steinhäger).
Utilisaziun medicinala
thumb|200px|Fritgs madirs vi dal rom Il ginaiver cumin vegn duvrà da vegl ennà sco planta medicinala. Per quest intent vegnan tratgs a niz la puma setgentada sco er il lain e l’ieli eteric dal ginaiver. En general vala la planta sco levamain toxica, ella po irritar la pel.
La planta ha in effect diuretic; da quel èn ins gia sa servì en il temp medieval sco che cumprovan divers texts. L’ieli vegn però er applitgà per unscher en la pel u sco essenza da far bogn en cas da mals reumatics.
Aspects culturals
Ils dis da Nadal pendev’ins pli baud roma vi dals ischs da las stallas per tegnair davent dischariels e strias.
24 Heures
24 Heures (rumantsch: "24 uras") è il num d'ina gasetta regiunala dal chantun Vad da la Svizra franzosa che cumpara mintga di. L'editur è Edipresse da Losanna. 24 uras ha quatter ediziuns localas, cun secziuns per las regiuns specificas dal chantun.
Jim Caviezel
James Patrick ‹Jim› Caviezel jr. (* 26 da settember 1968 a Mount Vernon, Washington) è in actur american da descendenza rumantscha. El è famus per avair giugà Jesus da Nazaret en il film La Passiun da Cristus.
UEFA
280px|thumb|right|La UEFA La Uniun europeana da ballape (UEFA - Union des associations européennes de football association) è ina organisaziun internaziunal che coordinescha las federaziuns da ballape da l'Europa. La sedia da la federaziun sa chatta a Nyon. La UEFA organisescha differentas arranschaments da ballape, sco per exempel ils campiunadis europeans da ballape (EURO) dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIFA è il franzos Michel Platini.
Colliaziuns
Pagina d'internet uffiziala da la FIFA
Sporting Cristal
miniatura|Logo dal club Il Sporting Cristal, era numnau SC, ei in club da ballape Peru ord la citad da Lima.
Saxonia
thumb|200px| thumb|200px|Vopna dal Saxonia thumb|200px|Saxonia Saxonia (tudestg e uffizialmain: Freistaat Sachsen; sorb: Swobodny stat Sakska/Zwězkowy kraj Sakska) è in pajais federativ da la Germania.
Geografia
La surfatscha dal pajais cuvra 18.415,51 km².
Tribune de Genève
Tribune de Genève (rumantsch: "tribuna da Genevra") è il num d'ina gasetta regiunala dal chantun Genvra da la Svizra franzosa che cumpara mintga di. L'editur è Edipresse da Losanna. Tribune de Genève ha ina edicziun da 67'151 exemplars.
Canada
Il Canada èn in pajais da l'America dal Nord. Sia chapitala è Ottawa.
Las linguas uffizialas èn l'englais ed il franzos.
Sontg Spiert
Aduraziun
Il Spiert Sench vain aduro scu Dieu. La festa, in occasiun da la quela il Spiert Sench vain memoriso, es Tschinquaisma.
Seperaziun da las confessiuns
La baselgias occidentelas ed orientelas as separaivan sur la dumanda dispüttaivla scha dess gnir confesso: "il Spiert Sench deriva dal bap" u perô cul agiunt "... dal bap e dal figl" (= latin filioque). Las baselgias ortodoxas nun acceptan quist agiunt pü tard.
Conservatissem
thumb|240px|Margaret Thatcher, primministra da la Gronda Britannia ed impurtanta exponenta dal conservatissem dals onns 1980 Il conservatissem (er conservativissem; da latin conservare, ‹conservar›, ‹mantegnair› u er ‹mantegnair insatge en ses connex›) furma ina noziun collectiva per moviments socials da tempra politica u spiertala ch’intendan da mantegnair l’existent u da restabilir urdens socials d’antruras. Sper il liberalissem ed il socialissem furma il conservatissem ina da las trais grondas ideologias politicas resp. concepziuns dal mund ch’èn vegnidas definidas e sviluppadas en l’Europa en il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner. Cuntrari a las duas autras represchenta il conservatissem politic però plitost ina tenuta en ina situaziun istorica specifica ch’ina filosofia politica serrada.
En ses origin sco concepziun dal mund politica è il conservatissem vegnì descrit sco cuntramoviment a l’epoca da l’illuminissem e da las ideas da la Revoluziun franzosa sco er dal liberalissem e dal radicalissem. I dat ozendi però er scienziads che fan valair la tesa ch’il conservatissem na saja betg be sa sviluppà sco cuntramoviment, mabain sa chapeschia sco reformulaziun da las ideas da la societas civilis (cf. sutvart).
Origin ed istorgia da la noziun
En il 18avel tschientaner han pensaders conservativs temprivs cumbattì il raziunalissem da l’illuminissem, il qual propagava la cretta en l’autonomia manada da la raschun da l’uman ed en l’abilitad da quella d’ordinar da nov confurm a la raschun tut ils champs da la politica. Il conservatissem da sia vart ha resguardà quai sco intervenziun da l’uman cunter dretg e cunter la natira en l’urden dal mund natiral e divin. Er è sa consolidada uschia la tendenza antiabsolutistica dal conservatissem, damai ch’il domini da l’«absolutissem illuminà» sa legitimava adina dapli a moda raziunala. En la confruntaziun critica cun la Revoluziun franzosa e las consequenzas da quella èn alura vegnidas scrittas las emprimas grondas scrittiras programmaticas dal conservatissem (surtut dad Edmund Burke, Joseph de Maistre, Ernst Brandes, Adam Heinrich Müller e Karl Ludwig von Haller).
Il term politic ‹conservativ› è sa furmà vers il 1800 en l’Engalterra ed en Frantscha (conservative; conservateur) ed è (suenter che la Tory-Party aveva midà num il 1832 en Conservative Party) er vegnì surpiglià dapi l’entschatta dals onns 1830 en auters pajais (p.ex. en Germania). Dapi la Revoluziun franzosa na sa drizzava il conservatissem betg pli be cunter l’absolutissem, mabain surtut – ed en emprima lingia – cunter las differentas furmas da teoria e pratica politica revoluziunara, a las qualas ins attribuiva sper il liberalissem ed il constituziunalissem tempriv er las ideas da la democrazia radicala e (pli tard) dal socialissem.
Ideas fundamentalas
Al conservatissem vegnan da princip attribuidas las suandantas posiziuns fundamentalas:
Il conservatissem sco moviment spiertal-politic en l’Europa è en sia quintessenza ina teoria co ordinar l’urden politic ch’ha sias ragischs en ideas medievalas e cristianas. Il conservatissem è partì istoricamain da l’idea ch’igl existia in urden divin determinà e fixà davant la raschun umana, ils tratgs dal qual s’exprimian surtut en l’idea d’in dretg perpeten, garantì a moda transcendenta ed inviolabel (dretg natiral/dretg divin). Al princip d’ina novaziun radicala (‹avantgarda›) è vegnida opponida l’idea d’ina cuntinuitad politica e spirituala e l’orientaziun a la tradiziun cumprovada, creschida istoricamain.
L’autodenominaziun ‹conservativ› è oriundamain s’orientada als terms romans conservator rei publicae e conservator populi (‹conservatur dal stadi›, ‹conservatur dal pievel›), quai che vegniva chapì sco prevenziun u defensiun cunter ina situaziun u tendenza privlusa u destructiva. Aderents dal conservatissem n’han betg pretendì da princip ina discrepanza tranter lur ideas ed il progress, quai che cumprova per exempel la gasetta dal di viennaisa d’enturn il 1880 (cun il schefredactur Karl von Vogelsang), la quala designava sasezza en il suttitel sco «conservativ-progressiva». Refusada vegniva però la gronda part da las midadas che vegnivan pretendidas da las forzas revoluziunaras; refurmas na duevan betg succeder cun la forza, mabain a moda cuntinuanta. Ils conservativs sa stentavan da mantegnair e d’extender quai ch’als pareva degn da vegnir conservà (inclusiv valurs eticas) e per quest intent han ins savens er propagà atgnas ideas areguard la concepziun da la societad e refurmas socialas.
Intgins auturs, sco per exempel Hans-Joachim Schoeps, attribueschan a la tenuta conservativa tuttavia er in element ‹acziunistic›: Tenor quest’idea na saja la finamira betg simplamain stada be da conservar a moda passiva l’existent, mabain da stabilir resp. da renovar activamain situaziuns ed instituziuns degnas da vegnir mantegnidas: «Ina tenuta conservativa è insatge pli aut e pli profund ch’il giavisch temelitg da perder quai ch’ins ha uschè plaun sco pussaivel.» Sco exemplaric per questa moda d’agir po vegnir considerà Otto von Bismarck, dal qual las refurmas da la politica interna e politica exteriura èn succedidas sut l’ensaina d’ina tenuta fundamentala conservativa.
Edmund Burke e ses successurs
La pussanza, il domini ed il stadi èn per il pli las categorias centralas dal conservatissem continentaleuropeic da pli tard. Il stadi è per regla connotà a moda positiva e savens concepì a moda autoritara, per exempel cur che quel è pensà sco mecanissem da defensiun cunter l’immoralitad da l’uman, il qual vegn chapì sco nausch da natira ennà (cf. putgà original, Thomas Hobbes), e ses egoissems privatistics. Tutta stenta da vart conservativa da crear urden è focusada sin il stadi. Quel vegn chapì sco il lieu natiral, nua che vegnan ensemen la pussanza politica, las decisiuns inappellablas e la responsabladad sociala (confurm a l’idea dal monopol da pussanza). Daspera hai però dà da l’entschatta ennà entaifer il conservatissem posiziuns cun ina tenuta critica envers la pretensiun da pussanza dal stadi (p.ex. en il vegl conservatissem d’orientaziun cristiana dal 19avel tschientaner), las qualas sa refereschan a l’orientaziun da basa antiabsolutistica dal pensar conservativ.
Conservatissem anglosaxon
Istoricamain sa laschan eruir areguard l’orientaziun continentaleuropeica ed anglosaxona dal conservatissem duas direcziuns principalas, las qualas sa distinguan areguard la valitaziun dal stadi e da l’individualissem:
Teorias pli novas
Dapi ils onns 1970 vegn fatg, sa basond sin Erhard Eppler, la differenza tranter in conservatissem da structura ed in conservatissem da valurs:
Ord vista da l’istorgia da las ideas è oravant tut manegià cun il term conservatissem la posiziun dal conservatissem da las valurs.
Conservatissem sco moviment politic
thumb|180px|Clemens Wenzel von Metternich Avant las revoluziuns dal 1848/49 ha il conservatissem plitost furmà en l’Europa in’uniun lucca da singulas persunas u da forzas politicas da differenta orientaziun ch’in moviment unitar per propi. Partidas conservativas en il senn modern n’existivan per ordinari betg anc; ils tories britannics furman qua l’excepziun. Avant la Revoluziun franzosa e durant ils decennis suenter quella è il pensar conservativ tempriv surtut vegnì derasà da singuls pensaders politics (p.ex. Justus Möser), e politica conservativa (v.d. antirevoluziunara) han surtut fatg singulas persunas centralas – oravant tut il prinzi von Metternich durant il temp da la restauraziun –, ils quals na pudevan però betg sa basar sin ina gruppa politica serrada.
Conservatissem en Svizra
Il conservatissem en Svizra è l’emprim sa chapì sco cuntramoviment al liberalissem e radicalissem ed ha sviluppà sias conturas ideologicas e sia furma organisatorica en rom dals conflicts d’unificaziun, da constituziun e da baselgia dals onns 1830 e 1840. Da quel temp è il term ‹conservativ› er daventà ina part da la lingua da mintgadi politica en Svizra. Ils catolic-conservativs, er numnads ‹democrats rurals› han bain tutgà il 1847/48 tar ils perdents politics (en rom da la Guerra da la Lia Privata e da la fundaziun dal stadi federal modern); tuttina han els, ensemen cun ils socialists temprivs, pudì attribuir a moda essenziala che la Svizra è daventada in stadi federalistic e directdemocratic. Cun lur ideas en connex cun la suveranitad dal pievel avevan els fatg frunt als elements liberals, anticlericals e per part centralistics ed uschia cuntanschì in cumpromiss federal.
Igl è ultra da quai da far la differenza tranter in conservatissem utopic-restaurativ ed in conservatissem realistic-evoluziunar. L’emprim è s’orientà a las utopias da l’urden da stans prerevoluziunar. Il segund, plitost moderà, ha percunter recepì princips liberals e pretendì refurmas socialas, economicas e da la politica da furmaziun.
Conservatissem en Germania
En la Prussia, il pli impurtant stadi da la Germania dal Nord en il 19avel tschientaner, è ina partida conservativa sa sviluppada l’emprima giada en rom da la Revoluziun tudestga dal 1848/1849 or da l’uniun relativamain lucca da gruppaziuns e deputads da tenuta conservativa.
Perquai ch’igl è reussì a Bismarck da stabilisar l’idea statala conservativa, èn ils princips e las instituziuns democraticas vegnids installads relativamain tard en Germania. Pir il 1918 ha pudì sa far valair la furma da regenza parlamentara. Dal temp da l’Imperi tudestg n’era l’agir politic da las partidas betg stà tolerà dal tuttafatg.
La fin da la monarchia en Germania ha er muntà per il conservatissem ina vieuta: Al lieu da la tradiziun è uss passada l’idea da crear in nov urden. Per part han las forzas conservativas gidà Hitler a vegnir a la pussanza, per part èn ellas er sa messas en opposiziun tar quel ed èn stadas activas en la resistenza (surtut en rom da la gruppa dals 20 da fanadur 1944).
Suenter il 1945 e l’experientscha da la dictatura totalitara ha il conservatissem en Germania suandà ils princips dal stadi da dretg democratic. Suenter avair surmuntà las differenzas confessiunalas dueva la CDU s’etablir sco la pli impurtanta partida d’orientaziun conservativa.
Conservatissem en Gronda Britannia
Il moviment dominant dal conservatissem britannic e da la Conservative Party furma dapi la fin dals onns 1970 il thatcherissem che represchenta in liberalissem economic ed ina programmatica da tenuta sceptica envers l’Europa. Ina minoritad substanziala da la partida e da la publicitad conservativa represchenta però ina varianta dal conservatissem orientada pli ferm al consens, al stadi social ed a las ideas economicas dal keynesianissem; quest’ala s’engascha per la solidaritad naziunala e tranter las singulas gruppas socialas ed è da tenuta pli positiva envers l’Europa.
Conservatissem en ils Stadis Unids
En ils Stadis Unids represchenta la Partida republicana il conservatissem. Ils republicans vulan mantegnair valurs cristianas; da l’autra vart datti però er aderents d’autras religiuns, p.ex. gidieus ortodoxs, che s’identifitgeschan cun il moviment conservativ. La gronda part dals conservativs èn adversaris d’aborts, sustegnan il dretg da purtar armas ch’è francà en la constituziun e propagheschan in’economia liberala. In’ulteriura direcziun derasada vastamain en ils Stadis Unids è il neoconservatissem che sustegna intervenziuns militaras a l’exteriur.
Extra calvinisticum
Suot extra calvinisticum (latin per il dadour calvinistic) s'inclegia üna particularited da la teologia da Johannes Calvin ed insomma da l'ela refurmeda dal protestantissem.
Quista specialited es gnida elavureda i'l connex da la dispütta cristologica intuorn la dretta incletta da la Sencha tschaina culs aderents da Martin Luther.
Il püt da vista refurmo
A d'eira la persvasiun refurmeda cha l'umanited da Gesu as rechatta daspö l'ascensiun i'l tschêl da la vart dretta dal bap celestiel, uschê ch'ella nu possa esser preschainta corporelmaing düraunt l'act da la Sencha tschaina.
Il püt da vista luteraun
L'opiniun luterauna invezza intunescha cha l'omnipreschentscha (latin ubiquitas) da la natüra umauna da Gesu saja deda causa cha la natüra divina e la natüra umauna nu sajan da separer, bgeraunz ch'ellas comunicheschan vicendaivelmaing e staun in üna cumünaunza permanenta (term tecnic teologic: comunicatio idiomatum). Que pussibiltescha cha Gesu es preschaint reelmaing in, suot e cun ils elemaints da la Sencha Tschaina, il vin e'l paun.
Serenera
thumb|260px|Grond implant da serenaziun en vischinanza da Kiel (Germania) thumb|260px|Schema d’ina serenera: stgalim mecanic (sisum), stgalim biologic (amez), tractament final e dismessa da la glitta (giudim) Tar ina serenera sa tracti d’in implant tecnic per nettegiar aua persa. La serenaziun succeda en plirs stgalims: L’emprim vegn l’aua nettegiada a moda mecanica. Qua vegnan retegnidas las particlas ch’èn pli grevas u pli levas che l’aua. Alura suondan la serenaziun biologica e chemica (ch’èn per ordinari colliadas ina cun l’autra en la medema part da l’implant). En la serenaziun biologica decumponan micro-organissems il material organic sco per exempel las fecalias. En la serenaziun chemica vegn allontanada la gronda part dal fosfat. Tschertas sereneras han anc in ulteriur stgalim: En quel cula l’aua tras in filter che retegna er las particlas las pli pitschnas.
Introducziun
Gia dapi daditg n’è la purificaziun natirala dals auals, flums e lais betg pli abla da nettegiar tut l’aua tschuffa che l’uman producescha. Perquai han ins cumenzà a rimnar las auas en chanalisaziuns e manar quellas en sereneras, nua che l’aua tschuffa vegn nettegiada.
La tecnica da serenaziun è pli veglia che quai ch’ins pudess spetgar: L’emprima serenera en l’Europa continentala, quella da Frankfurt-Niederrad, datescha dal 1882. Ma pir cun la schientscha creschenta per dumondas da la protecziun da l’ambient han ils singuls pajais cumenzà a relaschar ina legislaziun cumplessiva davart la protecziun da l’aua ed ad adossar a las vischnancas l’obligaziun da liar tut ils abitadis e quartiers industrials a sereneras. En l’Europa Centrala è quai surtut succedì en il decurs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner.
Las singulas parts da l’implant
thumb|260px|Ils singuls elements dal stgalim mecanic (survart) e dal stgalim biologic (sutvart) en survista
Stgalim mecanic
Las materias grossas vegnan allontanads cun rastels da l’aua persa (A, B).
En la sablunera (C) van las particlas tschuffas, per exempel glera e sablun, a fund.
Da la sablunera arriva l’aua en il batschigl da serenar primar (D). Las particlas finas tschuffas sfundran, autras sa rimnan a la surfatscha da l’aua (p.ex. grass, ielis). Ellas vegnan tschiffadas en in recipient spezial. I dat er sereneras che desistan da questa part da l’implant.
Stgalim biologic
En il batschigl da serenar secundar (H) sa tschenta la glitta da bacterias, furmada en in batschigl revitalisant, sin il fund e vegn allontanada. La plipart da la glitta vegn pumpada enavos en il batschigl revitalisant.
Products finals e dismessa
A la fin cula l’aua nettegiada puspè en in’aua natirala, per exempel en in aual.
La glitta dal batschigl da serenar primar e quella restanta dal batschigl da serenar secundar vegnan savens transportadas en ina tur da smarschir (quai dovra damain spazi). Il gas che vegn producì po vegnir utilisà per stgaudar u per producir electricitad.
Fin l’entschatta dal 21avel tschientaner duvrav’ins la glitta restanta per fertilisar ers e prads. Ozendi è quai scumandà: La glitta da serenera cuntegna metals grevs ed autras substanzas nuschaivlas e sto perquai vegnir brischada.
Serenaziun mecanica
L’aua persa ch’arriva or da la chanalisaziun en la serenera cula l’emprim tras in rastè. Quel retegna il material gross sco per exempel palpiri. Lura suonda la sablunera che retegna crappels. Suenter cula l’aua en il separader da grass e d’ieli che allontanescha las substanzas che nodan en l’aua. A la fin da la serenaziun mecanica arriva l’aua en il fossal da serenar primar. Qua vegnan deponidas ulteriuras particlas. La glitta giufuns vegn manada en la tur da fermentaziun. Là fermentescha questa glitta e sa mida en glitta da serenera e gas combustibels.
Serenaziun biologica
thumb|230px|Batschigl revitalisant (davantvart) cun apport d’oxigen Per decumponer las particlas organicas dovr’ins ils reducents. I dat duas metodas da serenaziun biologica. Il fossal da glitta activa cuntegna pitschnas floccas da glitta cun bacterias, vorticellas e rodettas. Quests animalets sa nutreschan d’aua malnetta. Questa metoda da nettegiar l’aua dovra bler oxigen. Perquai ston ins adina pumpar aria en il fossal da glitta activa. L’indriz da daguttar consista d’in recipient radund cun crappa da la grondezza d’in pugn. Questa crappa è surtratga cun ina rasada da bacterias e d’auters reducents. L’aua malnetta vegn squittada sur l’indriz da daguttar e cula plaun engiu. Suenter la serenaziun biologica cuntegna l’aua anc glitta da bacterias. Quella sa depona en il fossal da serenar secundar. Ina part da la glitta po vegnir reutilisada.
Serenaziun chemica
En sereneras cun fossal da glitta activa (= per lunschor la gronda part da las sereneras en l’Europa Centrala) è la serenaziun chemica colliada cun la biologica. En sereneras cun indriz da daguttar succeda la serenaziun chemica avant la serenaziun biologica. Tar la serenaziun chemica agiuntesch’ins chemicalias che lian il fosfat en l’aua. Sin la surfatscha da l’aua sa furman floccas ch’ins sto allontanar.
Valurs da contaminaziun
thumb|250px|Differents stadis da tractament da l’aua (da sanester a dretg): fin dal tractament mecanic, batschigl revitalisant, fin dal tractament biologic, aua da baiver
Dicziunari Rumantsch Grischun
L’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG) publitgescha il pli grond vocabulari da las Rumantschas e dals Rumantschs. Quel cuntegna l’entir stgazi da pleds documentà a partir dal 16avel tschientaner fin al di dad oz, inclusiv la lingua discurrida.
Il DRG cun sedia a Cuira è in dals quatter vocabularis naziunals da la Svizra. Ils ulteriurs instituts sa chattan a Turitg (Wörterbuch der schweizerdeutschen Sprache), Neuchâtel (Glossaire des patois de la Suisse romande) e Bellinzona (Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana).
L’Institut dal DRG (IDRG) è dapli che mo lieu da lavur da la redacziun DRG; el enserra il pli impurtant post da documentaziun davart il rumantsch insumma. Las collecziuns e la biblioteca èn da princip accessiblas al public (cun preavis); sin giavisch vegn era fatg visitas guidadas.
Cartoteca maistra
La cartoteca maistra (principala) endrizzada dals fundaturs da l’institut ed amplifitgada da cuntin durant ils tschient onns passads cuntegna circa 2 milliuns attestaziuns dal rumantsch pledà e scrit. Entant occupan ellas prest 900 chartuns gronds sco stgatlas da chalzers.
Biblioteca
La biblioteca da consultaziun dal DRG tutga tar las collecziuns rumantschas munidas il meglier, cunzunt quai che reguarda ils stampats vegls. Sper linguatg e litteratura fan er istorgia, folcloristica ed onomastica part da l’inventari. Ils cudeschs pon ins consultar sin il lieu; l’emprest n’è betg pussaivel.
Fototeca
Essend il DRG in’ovra illustrada che cuntegna ultra dals artitgels lexicals era da quels enciclopedics, han ins stuì rimnar da prima davent era material illustrativ (cunzunt da la cultura purila ed artisanala d’antruras). En pli ha il DRG era ‹ertà› bleras fotos: uschia per sumeglia las collecziuns da Walram Derichsweiler e da Christian Meisser, cun maletgs dals emprims decennis dal 20avel tschientaner. Medemamain ina donaziun è il material original davart la perscrutaziun da la chasa purila en il Grischun. El porscha vegl material illustrativ per part anc inedì da tut las vischnancas grischunas. La fototeca è dal reminent accessibla er a las visitas.
Questiunaris Planta e Melcher/Pult
Cun agid da questiunaris han ils piuniers dal DRG Robert de Planta e Florian Melcher collecziunà ensemen cun Chasper Pult ina massa da material linguistic, sin il qual la redacziun sa basa anc oz. I sa chapescha atgnamain da sez che quests documents d’ina vegliadetgna da tschient onns e nunremplazzabels èn mess en salv en il DRG. Latiers exista er ina copia da microfilm, ed en il rom d’ina acziun da plirs onns vegn il questiunari registrà en ina banca da datas per meglierar la disponibladad.
Onomastica e register dals incipits
En l’IDRG chatta l’onomast (il scienzià da nums) il material original per ils gronds cudeschs da nums retics (nums da lieus e da persunas). En blers cas cuntegna il material rimnà dapli che la publicaziun. Anc betg publitgà è in register terminà dals incipits da chanzuns rumantschas.
Fundaziun
Cun fundar l’onn 1904 il vocabulari dialectal DRG han la Societad Retorumantscha a Cuira e l’indogermanist Robert de Planta realisà in project cuminaivel cun la finamira da registrar il stgazi linguistic dal Grischun rumantsch e da preschentar ed explitgar l’entir stgazi da pleds da tut ils dialects dal linguatg matern periclità.
Rimnada dal material
Il stgazi da pleds e l’inventari fonetic d’ina part represchentativa da las 130 vischnancas rumantschas dal Grischun da lezza giada èn vegnids tschiffads sistematicamain cun agid da correspundents ed acziuns da questiunari. Ils emprims redacturs Florian Melcher e Chasper Pult han cuntinuà l’activitad da collecziunar e sistematisar entschavida da Robert de Planta. Dasperas han els cumenzà ad excerpar tut ils geners da la litteratura stampada (dapi il 1560) ed avant maun en manuscrit.
Publicaziun
Il 1939 è cumparì l’emprim fascichel dal DRG; Andrea Schorta è daventà chauredactur. Repercussiuns dal DRG sin la vita linguistica e la conscienza dals Grischuns rumantschs èn sa fatgas valair. Il moviment da linguatg ha profità pli e pli da l’Institut dal DRG sco post da documentaziun ed infurmaziun per la lavur da promoziun linguistica, p.ex. tar l’elavuraziun da vocabularis regiunals e grammaticas, tar la creaziun da novaziuns linguisticas (neologissems) e.u.v.
Finanziaziun
Il DRG sco vocabulari naziunal è vegnì finanzià dal 1975 enfin il 1995 principalmain dal Fond Naziunal Svizzer (FN), dapi il 1996 da l’Academia Svizra da las Scienzas Moralas (ASSM), omaduas instituziuns sesentas a Berna. Ina cumissiun filologica garantescha la cussegliaziun scientifica dal stab da redacziun.
Cuntegn
Il pled entaifer la construcziun dal linguatg pledà e scrit, sia muntada e ses diever, la morfologia, ils derivats e las cumposiziuns furman il coc dals artitgels lexicografics davart la cultura materiala, en ils quals era locuziuns e proverbis, engiavineras e versets han lur plaz. Sco vairas monografias sclereschan ils artitgels pli vasts dal DRG la relaziun specifica da pled e chaussa.
Structuraziun
Il DRG sco ovra enciclopedica sa basa sin il diever dal linguatg vivent, sin funtaunas scrittas veglias e novas. El daventa l’inventari cumplet da lingua e cultura alpina rumantscha. La vita tradiziunala ed il mintgadi puril sa mussan en il spievel da l’expressiun linguistica.
Utilisaders
Tar ils utilisaders dal DRG tutgan scienziads da las pli differentas spartas, il romanist e dialectolog tant sco l’istoricher da la cultura ed il folclorist. Era la scienza istorica generala, l’istorgia economica, giuridica e medicinala pon sa servir dal ritg material da funtauna dal DRG.
Tello
Tello († 773 ?) è stà uvestg da Cuira da 759 fin 765. D'impurtanza istoric-culurala è l'uschènumnà Testament da Tello.
Le Temps
Le Temps (rumantsch: "il temp") è il num d'ina gasetta da la Svizra franzosa che cumpara mintga di. L'editur è Edipresse da Losanna e Ringier da Turitg. Le Temps ha ina ediziun da 50'000 exemplars.
Runtgaglia
Runtgaglia (tudestg Rongellen) è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul Schons dal district dal Rain Posteriur.
Rochers de Naye
Ils Rochers de Naye èn ina montagna svizra da las alps da 2'042 m sin il Lai da Genevra ed la citad da Montreux en il chantun Vad. La viafier Chemin de fer Montreux-Glion-Rochers-de-Naye leva si a la crest.
Maton
Maton (tudestg Mathon) e egna vischnànca politica agl cantùn Grischùn an Svizra. Ella s'oda tier igl zercel da Schons digl district digl Ragn posteriur.
Maton e igl zenter geografic a cultural da la Muntogna da Schons sura.
Geografeia
La vischnànca satgata a la Muntogna da Schons sen egna terassa a la spunda orientala digl Pez Bavregn agl vest da Donat. Da tut igl teritori comunal da passa 15 km² en 1'002 ha taragn cun guideia agricula, par la grànda part sco cualms (economeias d'alp). Ulteriuras 337 ha en taragn nunproductiv (bunameing me muntogna); 152 ha en curvatadas cun gòld a igl rest da 21 ha en taragn d'avdar.