cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Acquisiziun d'ina segunda lingua
Differenza tranter segunda lingua e lingua estra
Quai signifitga ch’ina gronda part da l’acquisiziun da la segunda lingua po avair lieu senza agids d’emprender. Vul ins pia esser terminologicamain correct, alura discurr’ins d’‹emprender linguas estras› e da s’‹acquistar segundas linguas›. Malgrà questas definiziuns e differenziaziuns èsi magari grev da differenziar cleramain tranter segunda lingua e lingua estra. Sco exempel po valair la situaziun da l’englais en il Danemarc. Ils scolars danais emprendan englais durant intginas lecziuns per emna en scola. Ma la lingua englaisa ha per bleras Danaisas e blers Danais anc tut autras funcziuns: L’englais vegn per exempel duvrà sco lingua uffiziala da bleras grondas interpresas internaziunalas. Er ina part da l’instrucziun ad intginas universitads ha lieu per englais. Ultra da quai sa servan blers scolars da l’englais er en il mintgadi, damai che tut las serias da televisiun etc. en lingua englaisa vegnan emessas en la lingua originala. Ils scolars emprendan l’englais pia en emprima lingia en scola, ma la lingua è er preschenta en lur mintgadi.
Facturs affectivs: motivaziun e tema
Quai che concerna la tema han evaluaziuns mussà che tant la tema da discurrer, la tema d’ina evaluaziun negativa e la tema d’examens possian s’effectuar a moda negativa sin l’acquisiziun d’ina segunda lingua. thumb|240px|L’atgna persunalitad è in factur che na dastga betg vegnir sutstimà tar l’emprender ina nova lingua
Stil d’emprender e facturs da l’atgna persunalitad
In giuven rom da la perscrutaziun da l’acquisiziun da linguas tracta la dumonda, co ch’il stil d’emprender individual influenzeschia l’emprender ina segunda lingua u ina lingua estra. Pertge che la moda e maniera co ch’in uman percepescha ed elavura infurmaziuns è da muntada fundamentala per ses process d’emprender. Il stil d’emprender manegia en quest senn las preferenzas areguard la preschentaziun ed elavuraziun d’infurmaziuns (p.ex. visual, auditiv etc.). Ma er facturs da l’atgna persunalitad sco introvertì u extrovertì, empatia e prontezza da ristgar (surtut tar il discurrer) giogan in’impurtanta rolla.
Facturs affectivs: motivaziun e tema
Motivaziun designescha la prontezza da lavurer per cuntanscher insatge, qua per acquistar ina lingua. A moda tant pli motivada ageschan ins, sche la finamira ch’ins vul cuntanscher è custaivla e sche la probabilitad ch’ins vegnia a cuntanscher quella è gronda. Per ordinari vegn fatg la differenza tranter motivaziuns integrativas ed instrumentalas. D’ina motivaziun integrala discurran ins sch’in uman vul emprender ina segunda lingua per pudair vegnir en contact cun commembers da questa cultura linguistica. L’emprendider ha pia ina tenuta positiva envers la lingua e la cultura. Motivs instrumentals accentueschan l’aspect pragmatic da l’acquisiziun d’ina segunda lingua, senza che l’emprendider stoppia avair in interess vital da communitgar cun ils commembers da questa cultura linguistica. En quest cas è l’emprendider plitost da l’avis ch’i saja nizzaivel per sia vita futura d’emprender questa lingua.
Regiun Viamala
thumb|210px|Piz Valragn thumb|210px|Rain Posteriur en vischinanza da Spleia thumb|210px|Cresta (Avras) thumb|210px|Val Schons thumb|210px|Tumleastga La regiun Viamala è in’unitad d’administraziun dal chantun Grischun ch’è entrada en vigur il prim da schaner 2016. Tut en tut sa cumpona la regiun, che vegn percurrida dal Rain Posteriur, da trais stgalims: il Valragn cun la val laterala Avras, la Val Schons e la regiun Tumleastga/Mantogna.
Acquisiziun d'ina segunda lingua
Differenza tranter segunda lingua e lingua estra
thumb|200px|Il pli tgunsch vai sche la segunda lingua serva er a communitgar en la vita da mintgadi La noziun ‹segunda lingua› vegn definida en la litteratura internaziunala a moda fitg differenta. En bleras ovras vegnan ils dus terms ‹segunda lingua› e ‹lingua estra› duvrads a moda sinonima. En la Scandinavia ed er en il territori da lingua tudestga fan ins però ina differenza tranter ils dus terms. Decisiv è il context, en il qual la nova lingua vegn acquistada. Vegn ina lingua emprendida sco lingua estra, alura ha quest’acquisiziun da la lingua lieu en rom d’in’instrucziun formala (p.ex. en scola). Perquai na dovra la persuna ch’emprenda la lingua per ordinari er betg quella en ses temp liber. Da l’acquisiziun d’ina segunda lingua discurr’ins percunter sche la lingua vegn emprendida entaifer la cultura respectiva. Quai è per exempel il cas sch’in Englais emprenda en l’Italia la lingua taliana. La differenza principala è pia da vesair en quai che la segunda lingua serva er a communitgar en la vita da mintgadi. La persuna ch’emprenda resenta en quest cas in pli grond basegn d’acquistar bunas enconuschientschas da la lingua. Ultra a questa communicaziun en il mintgadi po la persuna ch’emprenda er vegnir instruida en questa lingua.
Regiun Viamala
Tumleastga e Mantogna
Il fil da la Mantogna cumenza en il sid sin 1848 m cun il Glaspass (Tavellas) che furmava antruras in impurtant passadi (via da sauma) da Tusaun en la Val Stussavgia. Ils puncts ils pli marcants dal fil èn Lüschgrat (2179 m), Tguma (2163 m), Präzer Höhi (2120 m), Crest dil Cut (2016 m) e Crest Ault (1942 m).
Acquisiziun d'ina segunda lingua
Facturs affectivs: motivaziun e tema
Tranter ils facturs affectivs che pon avair in’influenza sin l’acquisiziun da la segunda lingua èn surtut da numnar la motivaziun e la tema, damai che omadus influenzeschan decisivamain il success d’emprender e la spertadad, cun la quala la nova lingua vegn acquistada.
Regiun Viamala
Avras e Valragn
La via che maina tras la Val d’Avras è vegnida erigida pir il 1895, sco ina da las ultimas da l’immens program d’erecziun da vias, cun il qual il Grischun ha rendì accessibel tranter il 1840 ed il 1897 tut las valladas. Pir cun l’erecziun dal mir da fermada ils onns 1950 ha la val alura survegnì ina via moderna, asfaltada. Praticamain tut las auas da la Val d’Avras e da la val laterala Madris vegnan manadas survart 1950 m tras gallarias en il lai da fermada Val di Lei. Quest lai è bain situà en ina val orientada vers il nord, ma sa chatta sin territori talian; il mir da fermada percunter è situà en Svizra.
Davent dal Valragn mainan duas vias charrablas vers sid: il San Bernardin en il Mesauc ed il Spleia en la Val San Giacomo (Italia). La colliaziun segira d’enviern tras il tunnel dal San Bernardin (autostrada A 13) han ins avert il 1967. Antruras colliavan er vias da sauma sur il Safierberg (Piz Calandari) ed il Valserberg (Cuolm Val) la vallada cun ses vischins al nord Stussavgia e Val sco er tras la Val Curciusa vers sid.
Val Schons
Sin la Muntogna da Schons sa chattan sin 1100 fin 1200 meters autezza la fracziun Casti da la vischnanca da Casti-Vargistagn e las fracziuns Pazen a Farden da la vischnanca da Donat. Sin la Muntogna da Schons sura chatt’ins sin var 1500 meters ils vitgs da Lon, Maton e Vargistagn.
Acquisiziun d'ina segunda lingua
La perscrutaziun tracta ils process ch’han lieu cun emprender ina nova lingua. Ultra da quai vegnan intercurids ils facturs e las premissas ch’influenzeschan l’acquisiziun a moda positiva u negativa. Dapi ils onns 1940 èn vegnidas sviluppadas en quest connex diversas teorias ed ipotesas.
Regiun Viamala
Svilup istoric da las vischnancas e refurma territoriala
Ils singuls circuls sa cumponivan da las suandantas vischnancas (situaziun dals 31 da december 2015): Fin la dissoluziun dals districts e dals circuls (il prim da schaner 2016) han gì lieu en la regiun las suandantas fusiuns communalas e midadas dal territori:
Avras e Valragn
Sco la Val d’Avras è er il Valragn vegnì colonisà, suenter emprims colonisaturs rumantschs sparpagliads, en il 14avel tschientaner tras Gualsers. Entant che quels èn arrivads en la Val d’Avras nà dal sid, èsi stà en il Valragn ils baruns da Sax-Misox e da Vaz ch’han carmalà ils colonisaturs. En in document dal 1286 èn fixadas las relaziuns feudalas tranter ils colonisaturs e lur signur territorial. Sco la Val d’Avras, la Val Schons, ed ina gronda part da la Mantogna e Tumleastga ha er il Valragn aderì en il 16avel tschientaner a la refurmaziun.
Val Schons
La lingua tradiziunala da la Val Schons è il rumantsch sutsilvan. En blers abitads dominescha oz la lingua tudestga. Tuttina èsi reussì, betg il davos er grazia a la scola, da mantegnair per part il rumantsch en la Muntogna da Schons ed en la part settentriunala da la vallada (Donat e Ziràn).
Tumleastga e Mantogna
thumb|220px|Tumleastga La Tumleastga furma la vart orientala da la val tranter Tusaun e Giuvaulta. La vart occidentala sa numna Mantogna. Per part vegn l’entira vallada però er be numnada Tumleastga.
Val Schons
Fin il temp medieval tardiv viveva sin la Muntogna ina cuminanza da purs libers, ils uschenumnads ‹Libers sin la Muntogna›; insaquants privilegiads avdavan sin il funs da la val. Las baselgias da Lon e Maton vegnan menziunadas per l’emprima giada l’onn 831; l’onn 1204 vegnan numnads ils umens libers ‹de Saxammo›. En il contract da pasch da l’onn 1428 tranter Clavenna ed ils vischinadis da la Val Schons cumpara il mastral dal cumin da la Muntogna cun in agen sigil.
Cun excepziun da la vischnanca da Mut (ch’ha midà il 2016 nà dal district Alvra) è la regiun Viamala identica cun il district Rain Posteriur ch’ha existì fin ils 31 da december 2015. Quel sa cumponiva dals circuls Tumleastga, Tusaun, Schons, Avras e Valragn.
Preschentaziun dals singuls stgalims
La regiun Viamala sa cumpona da sisum fin giudim da trais stgalims: il Valragn cun Spleia sco pli grond abitadi sco er la val laterala Avras, la Val Schons cun Andeer e la regiun Tumleastga/Mantogna cun Tusaun. Tranteren èn situadas las duas chavorgias Puntcrap (survart la Val Schons) e Viamala (sutvart) che furmavan antruras impediments da traffic temids.
Tumleastga e Mantogna
Pervi da si’impurtanta posiziun areguard la politica da traffic, sco via da passadi als pass da las Alps Spleia, San Bernardin, Güglia e Set, è la Tumleastga sa sviluppada ad ina da las regiuns las pli ritgas da chastels da l’entira Svizra. Dal nord al sid èn quai Hochjuvalt ed Innerjuvalt a Giuvaulta, il chastè Ortenstein a Tumegl, il chastè Hasensprung a Pratval, a Pasqual ils chastels Alt-Süns e Neu-Süns, a Pratval il chastè Rietberg, a Preaz en la Mantogna il chastè Heinzenberg, a Seglias il chastè Baldenstein sco er las turs Campell, Ehrenfels, Hohenrätien ed Obertagstein survart Tusaun.
Avras e Valragn
thumb|220px|Valragn La Val d’Avras furma ina val laterala dal Rain Posteriur che vegn percurrida dal Rain d’Avras. Il num da la val, ch’è menziunà l’emprima giada il 1292, sa referescha probablamain a l’abitadi Avero en il nordost da San Giacomo sper Chiavenna; el designass en quest senn ‹las pastgiras dad Avero›. A quai renviescha er il fatg che la val suttasteva oriundamain a la citad da Como e pir dapi l’entschatta dal 14avel tschientaner a l’uvestgieu da Cuira.
Lucius Candrian
Lucius Candrian (* 9 da mars 1828 a Duin; † 29 da zercladur 1888 a Flem) fuva in plevon reformà da lieunga rumantscha.
Vita
Naschì è Lucius Candrian u Candrion a Duin en ses vitg patern. El ha studegià teologia ed è vegnì recepì 1852 en la sinoda evangelic-retica. Sia emprima plaiv era da 1853 fin 1863 la plaiv da Duin-Pitasch-Riein. 1863-1881 è el stà a Ciraun-Donat en Val Schons. Durant quai temp ha el publitgà la translaziun da la biografia da Filip Gallicius, purtada ensemen tras Georg Leonhardi. El ha maridà ina Brunett, ina schlatta d'Alvaschein. 1881 fin sia mort è el stà plevon a Flem. Ses figl Christian Candrian, medemamain plevon, è suandà a ses bab sin scantschala a Flem. Lucius Candrian scriveva tenor atgna indicaziun en il Romonsch da la Ligia Grischa è possedeva ina pitschna biblioteca privata tar el a chasa a Flem.
Regiun Viamala
Avras e Valragn
Il Valragn s’extenda sur ina lunghezza da radund 26 kilometers en direcziun vest-ost. Il center economic e cultural furma il vitg da Splügen (Spleia). Ils pli auts pizs èn il Piz Valragn (Rheinwaldhorn) en il vest cun 3402 ed il Pizzo Tambo (3279 m) en il sid. A l’entrada da la Puntcrap (1250) banduna il Rain Posteriur la vallada en direcziun da la Val Schons.
Val Schons
Dad omaduas varts cunfineschan autas muntognas la Val Schons. Ils pli auts pizs èn en il vest las Pizzas d’Anarosa (3000 m), il Bruschghorn (3056 m) ed il marcant Piz Beverin (2998 m), en l’ost, al cunfin vers il Surses, il Piz Curvér (2972 m).
Tumleastga e Mantogna
Il Rain Posteriur ch’arriva nà da la Val Schons prenda si, suenter avair percurrì la Viamala, da sia vart dretga l’Alvra. Alura cura ella permez la val d’ina lunghezza da radund 15 kilometers fin a La Punt. La vallada sa cumpona d’in lad fund da la val ed è circumdada d’autas muntognas. Per quest motiv han ins chanalisà en il 19avel tschientaner il Rain Posteriur, uschia che quel dispona be tranter Giuvaulta e la confluenza cun il Rain Anteriur da sia parita natirala.
Vischnancas
Tar la regiun Viamala tutgan la suandantas vischnancas: (Situaziun dal prim da schaner 2016 cura che la refurma territoriala è entrada en vigur)
Tumleastga e Mantogna
La Mantogna sezza furma la costa occidentala da la vallada. Surtut vers sid munta la costa a moda vaira miaivla (15 fin 20 procent) e porscha uschia bunas cundiziuns a l’agricultura. Enturn ils vitgs sa derasan prads e pastgiras da chasa, giufuns la val er ers e pumera. Survart suonda la zona da las aclas. Autezzas sur 1800 m s.m. furman pastgiras d’alp extendidas. Il duca Henri de Rohan ha ludà la cuntrada culturala sco «la pli bella muntogna dal mund».
Avras e Valragn
Cun 1960 m s.m. è Avras la vischnanca politica la pli autsituada da la Svizra. Il vitget da Juf che fa part dad Avras vala cun 2126 m s.m. schizunt sco lieu abità sur onn situà il pli aut en tut l’Europa. L’entira part superiura da la val sur Cresta è situada survart il cunfin da guaud. A Cresta sa chatta la chanzlia, la scola e la baselgia. La vischnanca sa cumpona da las suandantas fracziuns: Campsut (1668 m), Cröt (1715 m), Cresta, Pürt (1921 m), Am Bach (1959 m), Juppa (2004 m), Podestatsch Hus (2046 m) e Juf (2126 m).
Preschentaziun dals singuls stgalims
La regiun correspunda al curs dal Rain Posteriur. Quel nascha al Piz Valragn e s’unescha a La Punt/Reichenau cun il Rain Anteriur. Tenor la lunghezza è il Rain Posteriur levet pli curt ch’il Rain Anteriur; al lieu da confluenza maina el però levet dapli aua ch’il Rain Anteriur.
Tumleastga e Mantogna
Il sutterren sa cumpona da plattamorta grischuna pauc resistenta. Il maletg vegn dominà da foppas e pitschnas sbuvadas. Temì era surtut il torrent Nolla (rumantsch Anugl) che cunfinescha la Mantogna vers sid. Quel era sa chavà vers la fin dal 18avel tschientaner entaifer paucs decennis profund en il terren e smanatschava Tusaun cun sias auas grondas. Igl ha duvrà vasts rempars per stabilisar la situaziun.
La Tumleastga vala sco ‹curtin da pumera› dal Grischun. En la val vegnan cultivadas 120 sorts da maila e 30 sorts da paira.
Val Schons
Perquai ch’els disponivan da la dretgira bassa, pudevan ils Libers sin la Muntogna decider autonomamain davart l’utilisaziun da guauds, pastgiras ad alps. Il lieu da radunanza era Maton. La dretgira auta suttasteva als suverans comitals en la Val Schons. Suenter la Faida da Schons dal 1451/52 e la liberaziun da la val dals dretgs feudals l’onn 1458 èn ils Libers sin la Muntogna s’unids cun il cumin da Schons.
Acquisiziun d'ina segunda lingua
Ipotesas
L’ipotesa d’identitad parta da quai ch’i sa tractia tar l’acquisiziun da la segunda lingua da princip dal medem fenomen sco l’acquisiziun da l’emprima lingua; ella sa lascha pia considerar sco posiziun cuntraria a l’ipotesa cuntrastiva. La basa per quest’ipotesa han surtut furmà ils tests da Dulay & Burt da l’onn 1974 ch’han mussà che uffants chinais e spagnols da tschintg fin otg onns emprendan ils morfems grammaticals da l’englais en la medema successiun, e quai cumbain che las duas linguas da partenza sa differenzieschan fitg ina da l’autra. Crititgada è però vegnida la metoda da la retschertga e medemamain il fatg ch’ins partia (implicitamain) da process d’acquisiziun da la lingua universals.
Regiun Viamala
Val Schons
thumb|220px|Andeer La Val Schons furma il stgalim central dal Rain Posteriur. Nà dal Valragn vegn quel cunfinà da la Puntcrap (tudestg Rofla), aval furma la Viamala il cunfin vers la Tumleastga e Mantogna. Il Rain Posteriur percurra la vallada en direcziuns sid-nord e sa sbassa da 1094 m a la sortida da la Puntcrap fin a 883 meters a l’entrada da la Viamala.
Narcissa melna
La narcissa melna (Narcissus pseudonarcissus) è la pli enconuschenta spezia da plantas or dal gener da las narcissas (Narcissus) entaifer la famiglia da las Amaryllidaceae.
Descripziun
thumb|left|200px|Flur da la narcissa melna thumb|200px|Fritgs e sems La narcissa melna crescha sco planta ervusa perenna. Sco organ che pussibilitescha a la planta da sa mantegnair sur onns sviluppa quella tschagulas. Ella cuntanscha per ordinari in’autezza da 40 cm. Sin mintga moni cumpara ina singula flur melna, e quai a partir dal mars. Ils ca. 6–10 petals (fegls da la flur) èn d’in mellen fustg fin glischant ed èn ordinads in sper l’auter; els circumdeschan la curuna secundara, la quala enserra da sia vart ils sis stamins. La curuna secundara – ina bavrola en posiziun orizontala fin pendenta – è segnada da faudas lunghentas e d’in ur tschurriclà. Savens vegn ella numnada chalesch u trumbetta. Il moni na porta nagins fegls ed ha ina furma plitost platta. Ils 4–6 fegls verd blaus creschan tuts a la basa da la planta e cuntanschan ina lunghezza da ca. 10–25 centimeters. Els sa sviluppan en furma da lantschetta, lur finiziuns èn smuttadas.
Diever sco planta medicinala
Pervi da ses effect irritant vegniva la narcissa melna duvrada en l’antica sco med cunter malsognas da la pel (dervets u abscess). La medischina populara da pli tard l’ha tratg a niz cunter il dafraid u la tuss-chaun ed er sco vomitiv.
Descripziun
A moda vegetativa sa multiplitgescha la narcissa melna cun agid da bulbinas.
Simbolica e muntada
Per ordinari flurescha la narcissa melna enturn il temp da Pasca. Da qua na deriva betg mo il num tudestg Osterglocke u Osterglöckchen (sper gelbe Narzisse), mabain er la muntada simbolica da la planta: Entaifer il cristianissem furma la narcissa melna in simbol per la resurrecziun e per la vita perpetna. Fa ella l’ulteriur decurs da l’onn l’impressiun d’esser morta, sche flurescha ella adina puspè danovamain da Pasca.
In sguard a la cultivaziun commerziala da las narcissas en general
En la cultivaziun commerziala vegnan tschagulas da narcissas multiplitgads cun agid da l’uschenumnà twin-scaling: Tschagulas vegnan tagliadas en fitg pitschens tocs, ma uschia che duas paletschas èn anc colliadas ina cun l’autra tras in pitschen toc fund da la tschagula. D’ina tschagula-mamma sa laschan uschia trair 25 fin 35 novas plantas. Quellas flureschan suenter ca. 4 onns.
Descripziun
La planta è autamain toxica e cuntegna substanzas activas ch’irriteschan la pel. Quantitads pli grondas da questas substanzas pon manar a l’uschenumnada dermatitis da narcissas; en pli smanatschan paralisas e collaps da la circulaziun. La concentraziun la pli auta da substanzas toxicas sa chatta en la tschagula; da mangiar quellas po avair consequenzas mortalas.
In sguard a la cultivaziun commerziala da las narcissas en general
La racolta da las tschagulas che duain vegnir commerzialisadas ha lieu la stad. Quellas vegnan tractadas cun aua chauda per las proteger cunter infestiun e silsuenter sientadas.
thumb|220px|Cultivaziun da narcissas en ils Pajais Bass Ina rolla speziala en la cultivaziun da tschagulas da flurs giogan surtut ils Pajais Bass (suandads da la Gronda Britannia) ed er la cultivaziun commerziala da narcissas ha surtut lieu en questa regiun. Tut en tut vegn emplantada en ils Pajais Bass ina surfatscha da 16 700 hectaras cun tschagulas da flurs, da quai radund 1800 hectaras cun narcissas. Pli impurtantas che las narcissas èn sulettamain las tulipanas, gladiolas, iris, minicolas e gilgias.
La Royal Horticultural Society (Gronda Britannia) furma il post da registraziun internaziunal per novs ibrids da narcissas. L’entschatta dals onns 1990 eran cataloghisadas dapli che 24 000 sorts. Tar sorts che duain er esser adattadas per la cultivaziun commerziala guard’ins che lur monis hajan ina lunghezza d’almain 30 centimeters; tras quai èn ellas adattadas sco flur da tagl. Flurs che vegnan tagliadas en stadi da brumbel duain ultra da quai pir flurir suenter intgins dis. Uschia sa laschan ellas commerzialisar en faschs e flureschan pir tar il flurist che las prepara a fin.
Malgrà ch’i dat gia in fitg aut dumber da sorts, cultivesch’ins adina puspè novas sorts per plantar en iert. Qua sa stentan ins surtut da cuntanscher novas cumbinaziuns da colurs. Uschia datti per exempel sorts, tar las qualas la curuna secundara è da colur rosa. Gugent vegnan plantadas en iert sorts cun moni curt. Impurtant èsi er ch’ils novs ibrids sajan resistents al fraid d’enviern.
Diever sco flur da tagl e dad eras da flurs
thumb|220px|Prà cun narcissas melnas l’avrigl La narcissa melna furma, ensemen cun tut las furmas cultivadas ed ibrids ch’èn resortids dad ella, la narcissa cun la pli gronda muntada economica. Mintg’onn dal temp da fluriziun vegn ella vendida en grondas quantitads sco flur da tagl. En la floristica l’appreziesch’ins surtut perquai ch’ella sa lascha tegnair ditg (en lieus frestgs fin a 10 dis). Ma er lur tschagulas vegnan vendidas en grond dumber per las plantar en eras sco planta tempriva.
In sguard a la cultivaziun commerziala da las narcissas en general
Il dumber da sorts da narcissas che vegnan producidas è relativamain pitschen: var dus terzs da la surfatscha da cultivaziun èn reservads per be radund 20 ibrids. Las pli impurtantas sorts en la melna ‹Carlton› e l’alva ‹Ice Follies›; tuttina sco tar las ulteriuras sorts principalas ‹Dutch Master› e ‹Golden Harvest› sa tracti da sorts che vegnan gia cultivadas dapi daditg (‹Carlton› e ‹Golden Harvest› dapi il 1927, ‹Ice Follies› sco pli giuvna sort dapi il 1953).
Diever sco flur da tagl e dad eras da flurs
Sco flur da tagl ha il tissi da la narcissa però in effect negativ sin la creschientscha d’autras plantas; perquai èsi impurtant da la laschar perder in pau suc en aua separada, avant ch’ins las cumbinescha cun ulteriuras flurs da tagl en la medema vasa.
Derasaziun
Sco planta selvadia (la quala sa differenziescha marcantamain da la furma cultivada, p.ex. èn las flurs bundant pli pitschnas) è la narcissa melna smanatschada fitg ferm ed è perquai protegida. Da cleger talas narcissas selvadias è scumandà severamain.
In sguard a la cultivaziun commerziala da las narcissas en general
Sco flurs da tagl u plantas da vasch en fluriziun vegnan las narcissas vendidas tranter Nadal e Pasca. Per pudair proveder il martgà sur in spazi da temp uschè lung, ston ils manaschis da cultivaziun tractar correspundentamain las tschagulas. Duain quellas gia flurir il december, vegnan ellas conservadas – suenter esser vegnidas racoltadas, dischinfectadas e sientadas – sur quatter dis tar ina temperatura da 34 grads, silsuenter durant duas emnas tar ina temperatura da 30 e duas ulteriuras emnas tar ina temperatura da 17 grads. Alura suonda ina conservaziun tar ina temperatura constanta da 9 grads. Plantadas en in iert sut vaider flureschan questas plantas suenter 19 fin 30 dis. thumb|180px|Differentas sorts da narcissas Narcissas ch’ins vul racoltar sco flurs da tagl u da vasch a partir da mez schaner na ston betg vegnir conservadas tar temperaturas pli autas. Suenter la racolta vegnan questas tschagulas conservadas tar 17 grads e silsuenter sfradentas il settember sin 9 grads. Ellas pon er gia vegnir plantadas al liber, sch’ins las protegia cun mesiras correspundentas cunter memia grondas fradaglias.
Derasaziun
La narcissa melna preferescha lieus suleglivs fin mez sumbrivauns sin prads umids, cun pauca chaltschina e levamain arschiglius. Ins la chatta er a la riva da dutgs, en guauds clers ed en muntognas mesaunas. En l’autezza cumpara la narcissa fin ca. 2000 meters.
Parròquies da l'Andorra
L'Andorra consista da set parròquies (sg. parròquia, oriundamain pravendas, oz vischnancas politicas). La chapitala e pli gronda vischnanca dal pajais è Andorra la Vella cun (ils ).
La suandanta tabella mussa las set parròquies ed ils resultats da las stimaziuns uffizialas per ils onns 1990, 2000 e. Las indicaziuns da surfatscha e populaziun sa refereschen a mintga parròquia en ses cunfins politics.
1) Tenor l'urden protocollaric
Concepción
Concepción, cun num entir La Concepción de María Purísima del Nuevo Extremo, è ina citad en il Chile cun 216'061 abitants (2002).
Concepción è la chapitala da la VIII Regiun dal Biobío. Sia surfatscha importa 221,6 km². Grond Concepción (cumprenda Talcahuano, San Pedro de la Paz, Hualpén, Chiguayante, Penco, Tomé, Lota, Coronel, Hualqui e la Citad di Concepción) è cun 889'725 abitants (2002) la terz gronda regiun metropolitana dal Chile, davos Santiago e Valparaíso. La citad da Concepción è la 11avla gronda citad dal Chile.
Istorgia
La citad è vegnida fundada ils 5 d'october 1550 dal Spagnol Pedro de Valdivia.
Curlar
Curlar è in sport da squadra che vegn giugà sin glatsch cun craps da granit. Il gieu semeglia a boccia u al tir da tschoccas. Ils giugaders, partì en duas equipas, emprovan da dumagnar l'atgna crappa sur il glatsch en in areal destinà numnà la chasa, questa chasa consista ord trais rudials concentrics.
Istoria
Las emprimas reglas han ins furmà en Scozia e questas en vegnidas approvadas 1838 entras igl emprim club fundà ad Edinburgh. 1843 ha la regina Victoria visità in gieu ed era fascinada da quest gieu ch'ella ha dà permissiun da numnar il club Royal Caledonian Curling Club, il num che quest club porta anc oz.
Curlar
L'equipa è partgida en quatter posiziuns, Prim, Secund, Terz e Quart. La quarta posiziun gioga pil solit il Skip.
Istoria
Curlar deriva da la Scozia. L'exacta derivonza da quai gieu e dentant betg enconuschent. Igl artist flam Pieter Bruegel (1530-1569) ha purtretà in'activitad sin in lai schelà en il 16avel tschientaner. L'emprima cumprova chatt'ins en lingua latina ord igl onn 1540. John McQuhin, in notar scot, ha documentà en ses protocols il gieu tranter John Sclater, in pader da la claustra Paisley e Gavin Hamilton, in representant da l'avat. Sclater ha tramess trais craps sur il glatsch per demonstras quel saja pront per la cumpetenza
Situaziun en Svizra
La Svizra è pia dapi l'entschatta da la federaziun mundiala da curlar 1966 in pajais cun ina viva cultura da curlar. En la Svizra dat è actualmain enturn 8'000 curladers activs. Sulet en Scozia cun 15'000 ed a Canada cun rodund 800'000 è curlar anc pli derasà.
Istoria
1957 ha ina conferenza ad Edinburgh menà tar la fundaziun d'ina federaziun internaziunala. 1959 ha il Scotch Cup giu lieu tranter Scozia e Canada. Autras terras ha mussà interess ed en entrads a quest turnier, la Svizra gia 1964. En igl onn 1990 ha la federaziun internaziunala midà ses num per igl actual.
Situaziun en Svizra
Tar ils umens ha la Svizra ina giada gudagnà l'olimpiada, trais giadas ils champiunadis mundials ed otg giadas ils champiunadis europeics. Las dunnas han gudagnà sis giadas ils champiunadis mundials da curlar e sis giadas ils champiunadis europeics.
En la Rumantschia è curlar derasà sin ils lais da l'Engiadina ota ed en general cunzunt en ils lieus turistics, uschè enturn ed a San Murezzan, Schlarigna, Puntraschigna, Segl e Silvaplauna ma era a Scuol, Filisur, Lantsch e Flem che possedan anc oz mintgamai in club da curlar. Ultra da quai ha il Grischun anc clubs da curlar a Tavau, Arosa e Cuira. . La curladra cun il pli bler success dal Grischun è Binia Feltscher-Beeli da Flem.
Istorgia da la telecommunicaziun
thumb|220px|Veglias pitgas da telegrafia e telefonia L’istorgia da la telecommunicaziun preschenta las premissas, las differentas furmas ed il svilup dal stgomi d’infurmaziuns sur lunga distanza, e quai dal temp preistoric fin oz. L’artitgel cumenza cun ina definiziun ed introducziun generala, alura suonda ina cronologia concisa ed a la fin vegn dà in sguard al svilup tecnic actual.
Definiziun
En il senn modern sa lascha la telecommunicaziun definir sco il process tecnic da trametter, transportar e retschaiver signals cun agid d’apparaturas ed installaziuns da telecommunicaziun. En quest senn tutgan er radio e televisiun (tant en furma analoga sco er digitala), il telefax, la telefonia mobila sco er l’internet tar la telecommunicaziun.
Il term telecommunicaziun (dal grec vegl τηλέ ‹lontan› e latin communicare ‹far cuminaivlamain›, ‹communitgar›) cumpiglia mintga furma da barat d’infurmaziuns sur ina distanza spaziala. La transmissiun dals signals po avair lieu:
La tecnica da novitads odierna fa diever quasi exclusivamain da la transmissiun a cabel (cabel da telecommunicaziun, cabel coaxial u sur la rait electrica) ubain da la tecnica radiofonica senza fil. Er la telecommunicaziun optica ha mantegnì ina tscherta muntada en furma da telecumonds (e fin avant curt temp er da modems) a basa d’infracotschen. La transmissiun da signals en furma optica u acustica è gia vegnida duvrada en l’antica ed en temps preistorics.
Indrizs da telecommunicaziun furman ina part elementara da l’infrastructura. Per quest motiv e per evitar disparitads territorialas vegnan lur installaziun e mantegniment resguardads sco incumbensas statalas. En rom da la liberalisaziun po il stadi avrir tscherts servetschs da telecommunicaziun a la concurrenza; ma el procura vinavant ch’il provediment da basa saja garantì (en furma d’obligaziuns liantas per ils furniturs da servetschs).
Istorgia e terms impurtants da la telecommunicaziun
thumb|160px|Alexander Graham Bell
Survista da la tecnica da communicaziun moderna
thumb|200px|Vista interiura d’in modem (model dal 1991) Il term ‹analog› designescha la transmissiun da signals en furma d’undas da sinus. In exempel è la lingua che vegn transmessa sco undas electricas ed a la fin puspè reproducida a moda acustica. Per transfurmar il signal vegn fatg diever da modulaturs e demodulaturs (modems). Colliaziuns da modem datti per ordinari cun ina rata da transmissiun da datas da fin a 56 kbit/s.
Expansiun europeica
Expansiun spagnola
Blers dals veterans da las guerras da conquista ed er colonists immigrads pli tard han gì relaziuns legitimas ed illegitimas cun dunnas indianas. Da questas uniuns èn resortids ils uschenumnads mestizs che duevan daventar ina part purtanta da la societad coloniala. La populaziun puramain indigena è vegnida decimada fermamain tras malsognas importadas dals colonisaturas e la dira lavur sfurzada sin las hazienadas dal Mexico ed en las minieras dal Peru, surtut en la citad Potosí. Las uschenumnadas leyes nuevas dal 1542, che duevan meglierar las cundiziuns da lavur, han per part gia stuì vegnir revocadas il 1545 pervi da la resistenza dals colonists. Leschas da protecziun da pli tard èn medemamain sa mussadas sco pauc effizientas; vi dal fatg ch’ils indigens vegnivan tractads mal n’han guvernaturs da provinza ed er missiunars engaschads, sco per exempel Bartolomé de Las Casas, betg pudì midar bler be a basa da lur relaschs resp. predis e scrittiras.
Las Tredesch Colonias
L’onn 1651 ha il guvernatur William Berkeley incumbensà il Tudestg John Lederer d’examinar quests rapports. Si’expediziun n’ha bain betg purtà novas enconuschientschas cartograficas, ha però avert ina via da commerzi tar las stirpas dals Cherokee e dals Catawba. Pir en la segunda mesadad dal 18avel tschientaner èsi reussì als emprims exploraturs da surmuntar las Appalachas en il sid e d’avanzar fin als flums Ohio e Cumberland. Pli lunsch vers sid, davent da South Carolina e Georgia, èn ils Europeans avanzads da quel temp fin a Tennessee e Kentucky sco er al Golf da Mexico. Las Tredesch colonias han sviluppà en il decurs dal temp in’economia flurinta. Sper la chatscha sin pails han er la cultivaziun da tubac, da channa da zutger e pli tard da mangola cuntanschì grond’impurtanza. Remartgabel è il fatg che la gronda part da las forzas da lavur betg libras eran qua fin il 1660 alvs, dals quals il status social n’era strusch meglier che quel dals servs medievals. Tar quests lavurants, ils uschenumnads Indentured Servants, sa tractavi d’emigrants, ils quals pudevan be sa prestar il viadi en il Nov Mund tras obligaziun sfurzada. Pir cur ch’il standard da viver en l’Engalterra è sa meglierà vers il 1660, han ins cumenzà a transferir en questas regiuns sclavs nairs or da l’Africa.
Raschuns e muntada dals viadis da scuverta
Da la muntada da quest’expansiun transoceanica, unica en l’istorgia da l’umanitad, eran gia ils contemporans conscients. L’aur e l’argient da l’America han rinforzà las pussanzas statalas en l’Europa envers las pussanzas aristocraticas localas ch’avevan impedì en il temp medieval la suveranitad dals stadis resp. dals retgs da pli tard. E schizunt la Revoluziun industriala en l’Engalterra è avanzada a moda decisiva tras las consequenzas economicas da l’expansiun. Uschia han surtut ils cultivaturs da zutger da l’India dal Vest ed ils commerziants da sclavs da Liverpool provedì il pajais cun ils meds finanzials ch’eran necessaris per extender l’industria englaisa.
Expansiun spagnola
La mort en massa dals Indios ha bainprest manà ad ina mancanza da forzas da lavur. Enstagl da meglierar las cundiziuns da lavur dals (quasi-)sclavs indians han ins manà adina dapli sclavs da l’Africa en las colonias, quai ch’ha anc rinforzà las midadas massivas areguard la structura da la populaziun en las colonias. Surtut l’engaschament da sclavs ha alura er contribuì a gudagnar ils bains d’export principals da las colonias spagnolas: coscheniglia (cotschen-carmin), pels, saiv, zutger e surtut l’argient da las minieras mexicanas e peruanas che serviva savens sco med da pajament per la cumpra da saida chinaisa. Per garantir il transport segir da la rauba custaivla en Spagna resp. Asia da l’Ost, han ins bainspert introducì in sistem da convoi per il viadi sur ils oceans. Medemamain han ins fortifitgà fermamain ils ports d’import e d’export principals sco Havanna a Cuba, Cartegena en Columbia, Veracruz ed Acapulco en il Mexico e Sevilla e pli tard Cádiz en Spagna.
Las pussanzas europeicas en la Caribica
Ils emprims onns suenter la scuverta dal Nov Mund han ils Spagnols prendì en possess las inslas Hispaniola (cun la citad Santo Domingo fundada il 1496, la pli veglia citad europeica en l’America ch’exista anc oz) Cuba, Puerto Rico e Trinidad. Sin las inslas occupadas han ins però be chattà pauc aur e malgrà ils gudogns or da la cultivaziun da channa da zutger han ins la finala cumenzà a perscrutar la terra franca. Suenter la conquista dal Mexico tras ils Spagnols ils onns 1519 fin 1521 ha l’interess da la Spagna da consolidar ed extender l’imperi colonial en la Caribica laschà suenter dal tuttafatg. Damai che er il Portugal n’ha betg interprendì pass da prender en possess l’archipel, èn bainbaud sa preschentads auters pajais europeics che duevan far valair lur pretensiuns areguard la regiun.
Istorgia da la telecommunicaziun
Survista da la tecnica da communicaziun moderna
SDSL lubescha ratas da transmissiun identicas en omaduas direcziun tranter 2 e radund 20 Mbit/s. Damai che l’upstream ed il downstream han lieu a medem temp e cun la medema, cumplaina spertadad da transmissiun, è SDSL surtut adattà per clients u partenaris che transmettan grondas quantitads da datas u che disponan d’agens servers.
Expansiun europeica
L’expansiun en l’Africa
A Lagos, en la Nigeria dad oz, èn commerziants europeans alura sa participads l’emprima giada ad in’aucziun da sclavs. Ils Europeans n’han oramai betg introducì la sclavaria en l’Africa, mabain han tratg a niz structuras ch’existivan gia dapi millennis, e da las qualas gia ils Egipzians avevan profità. Sin via vers sid han ils Portugais numnà impurtantas cuntradas tenor lur raubas da commerzi principalas, sco per exempel costa dad aur (oz Ghana) ubain Costa d’ivur.
Istorgia da la telecommunicaziun
Survista da la tecnica da communicaziun moderna
Sur la Digital Subscriber Line (DSL, englais per lingia d’attatg d’abunent digitala) pon vegnir tramessas e retschavidas datas cun in’auta rata da transmissiun (1000 kbit/s fin 500 Mbit/s). Las differentas variantas da DSL sa basan tuttas sin l’attatg da telefon d’enfin qua (cabel d’arom).
Expansiun europeica
Las Tredesch Colonias
Pervi da la mancanza da terren èn intgins colonisaturs sut Roger Williams tuttina sa rendids l’onn 1636 davent da la costa da Massachusetts en l’intern dal pajais ed han etablì là la colonia Rhode Island. Auters territoris ch’èn vegnids averts per il commerzi cun pails èn stads la regiun dal Connecticut River ed intginas autras valladas fluvialas. Ils Ollandais èn medemamain stads interessadas da pudair sa participar a la chatscha sin pails ed han fundà da lur vart differentas colonias; en il decurs dal temp ed en rom da diversas guerras èn quellas però tuttas vegnidas en ils mauns dals Englais. Latiers tutgan t.a. Fort Orange (oz Albany) al Hudson River, Fort Nassau a la sbuccada dal Delaware River e Nieuw Amsterdam che furma oz la citad da New York. La preschientscha dals Englais e lur bunas relaziuns cun las stirpas d’Indians, surtut cun ils Irocais, ha manà a tensiuns cun ils Franzos ch’eran sa domiciliads en il Canada. La fin da la Guerra da set onns è alura er stada colliada per la Gronda Britannia cun il gudogn da tut las possessiuns franzosas en il Canada.
thumb|200px|William Penn contrahescha cun ils Indians Il quecher William Penn è daventà l’onn 1681 il fundatur da la colonia Pennsylvania ch’è vegnida numnada suenter el. El ha fundà la citad Philadelphia (ch’è pia ina da las pli veglias citads da l’America dal Nord). Er la veglia colonia a Virginia è creschida cuntinuadamain e dumbrava il 1650 gia 5000 alvs. Da là anora èn vegnids colonisads numerus territoris situads en il vest ed en il sid. Blers Europeans eran da quel temp da l’avis che da l’autra vart da las muntognas da Virginia sa chattia gia l’Ocean Pacific; quest’imaginaziun vegniva apparentamain confirmada dals rapports da las stirpas d’Indians davart ils «blers flums che curan da l’autra vart da las muntognas en ina gronda mar».
Expansiun spagnola
Cur che la Spagna è vegnida occupada l’onn 1808 – en rom da las Guerras da coaliziun – da la Frantscha, era l’administraziun coloniala flaivlentada en si’autoritad. Ils colonists da lur vart eran daventads cun l’ir dal temp adina pli malcuntents cun l’administraziun spagnola. Els avevan gia pretendì daditg l’autonomia politica, economica ed administrativa ed han uss profità da la chaschun per declerar lur independenza. Fin l’onn 1826 èsi reussì a las armadas da José de San Martín nà da l’Argentinia e da Simón Bolívar nà da la Venezuela da stgatschar ils Spagnols da tut l’America dal Sid. En il Mexico è il domini spagnol ì a fin suenter ina sullevaziun sut il commando dal general Agustín de Iturbide ch’ha durà indesch onns.
Svilup dals imperis da commerzi europeics
Las Moluccas sezzas avevan António de Abreu ed Afonso de Albuquerque bain gia scuvert e conquistà il 1511 per il Portugal. Ma cuntrari als Portugais n’han ils Spagnols – pervi dals ritgs giaschaments dad aur e d’argient en il Nov Mund – mussà nagin interess pli vi da questa regiun. Enstagl han els cumenzà ad occupar in archipel, il qual gia Fernando Magellan aveva scuvert curt avant sia mort sin sia navigaziun enturn il mund ed il qual il conquistader Miguel López de Legazpi ha numnà en onur da retg Felipe II il 1571 Filippinas. Las Filippinas furmavan ina spezialitad en l’Asia, damai che n’era sa furmada qua avant l’arriv dals Europeans nagina cultura citadina. Perquai che la populaziun spagnola è creschida svelt e pervi dals terrens plitost maghers, han ils Spagnols cumenzà a duvrar la populaziun indigena sin lur plantaschas per lavur sfurzada. Gia a partir da l’onn 1600 è Manila, il lieu principal da la colonisaziun spagnola, sa sviluppà ad in’impurtanta plazza da transtgargiada per porcellana e mobiglias da vernisch nà da la China; questa rauba vegniva cumprada per argient ch’arrivava da las colonias americanas. Bainbaud han ils Spagnols però stuì cumenzar a sa defender cunter attatgas sin lur navs ed abitadis surtut da vart dals Portugais ed Ollandais.
En il fratemp han ils Portugais conquistà ulteriurs territoris ed endrizzà suenter Goa ports da commerzi a Malacca (1511) ed a Hormuz al Golf Persic (1515). Damai ch’ils commerziants portugais pudevan transportar cun lur navs directamain en l’Europa las spezarias preziusas, eran els abels da guntgir ils commerziants intermediars tircs e venezians e pudevan uschia porscher lur rauba per pretschs pli favuraivels. Per mancanza da chapital è la curuna portugaisa tuttina stada necessitada da laschar participar chasas commerzialas tudestgas e talianas als viadis en l’India. Sin lur viadis vers l’Asia avevan els chargià ducatas dad aur e d’argient, arom, plum ed argient viv; las spezarias ch’els manavan enavos en l’Europa vegnivan vendidas a partir dal 1520 ad Antwerpen, e quai be per pretschs fixs.
Las pussanzas europeicas en la Caribica
Il pli tard suenter il terz bancrut dal stadi spagnol e la sconfitta da l’armada spagnola è arrivada l’ura per las ulteriuras pussanzas maritimas europeicas. A partir dal 1600 han l’Engalterra e la Frantscha, in pau pli tard er ils Pajais Bass cumenzà ad occupar pass per pass intginas inslas, e quai surtut per motivs economics e strategics. Damai ch’ils Spagnols refusavan a commerziants esters l’access a lur colonias e che las inslas furmavan il lieu d’origin da blers products tropics, èsi stà chapibel ch’ins ha cumenzà ad endrizzar qua atgnas colonias, quai tant pli ch’ils transports d’argient spagnols organisads dapi il 1561 en furma da convoi stuevan passar questa regiun e che quellas furmavan uschia ina mira attractiva. Gia en l’emprima mesadad dal 16avel tschientaner avevan navs englaisas e franzosas spetgà sin las navs da vitgira davant ils ports spagnols; ma uss pudev’ins gia tschiffar las martganzias al lieu d’origin – cumbain che quai na dueva la finala betg vegnir empruvà fitg savens – e guntgir las restricziuns da commerzi spagnolas tras cuntrabanda. Bleras possessiuns britannicas (Jamaica, Antigua) e franzosas (Martinique, Guadeloupe, St. Kitts e Nevis sco er pli tard la part orientala da Hispaniola ch’ins ha prendì davent als Spagnols) han profità da la cuntrabanda da rauba or da las colonias spagnolas. thumb|210px|Anteriur magasin da la Cumpagnia da l’India dal Vest ollandaisa ad Amsterdam Sco en l’Asia, èn bainbaud er sa furmadas en la Caribica emprimas cumpagnias da commerzi, per exempel la Cumpagnia da l’India dal Vest ollandaisa (1621) u la Cumpagnia da l’India dal Vest franzosa (1664). Las pussanzas colonialas n’han uschia l’emprim betg surpiglià uffizialmain la controlla sur las novas possessiuns, mabain han be surveglià il svilup a moda indirecta. Per las cumpagnias era in’attatga directa sin ils Spagnols a l’entschatta anc memia privlusa; perquai èn ins sa laschads en emprima lingia sin pirats ch’eran en viadi cun brevs da corsars uffizialas e che duevan uschia far donn al commerzi maritim spagnol. Cun agid da corsars pudev’ins – senza sperdita da prestige dals pajais respectivs e senza pli gronds custs – chaschunar als Spagnols problems areguard la protecziun da lur navs da vitgira.
Premissas scientificas e tecnicas
Il temp medieval tempriv aveva manà en congual cun l’antica ad ina clera sperdita da savida (cumbain che l’imaginaziun che numerus babs da baselgia e papas hajan cret en ina terra en furma da rudella ed hajan cumbattì vehementamain la furma da culla da la terra vegn oz sezza considerada sco mitus ); da quel temp ha oravant tut il circul cultural arab salvà l’ierta greca. Tras il contact cun Arabs, surtut en Spagna (Califat da Córdoba, pli tard reginavels da Taifa) è questa savida la finala puspè arrivada en l’Europa. Er enconuschientschas persianas ed indicas sco er las impurtantas atgnas prestaziuns da perscrutaders arabs sin il sectur da l’astronomia èn arrivadas a l’entschatta dal temp modern en l’Europa. Uschia han las tavlas da Toledo da l’astronom arab-spagnol Al-Zarqali or da la segunda mesadad dal 11avel tschientaner pussibilità d’eruir a moda precisa la posiziun quotidiana dals corps celests (stailas fixas), quai ch’ha lubì ensemen cun la mesiraziun da l’autezza dal sulegl e da la declinaziun dal sulegl enconuschenta dal di respectiv da calcular il grad da latituda. Navigaturs portugais dal 15avel tschientaner èn sa servids da questa nautica astronomica ed er a Columbus era quella almain enconuschenta.
Istorgia da la telecommunicaziun
Survista da la tecnica da communicaziun moderna
ISDN è l’abreviaziun per ‹Integrated Services Digital Network›; il term designescha il standard internaziunal per ina rait da telecommunicaziun digitala. Sur questa rait vegnan transmess ed intermediads differents servetschs sco telex e telefon. La rata da transmissiun da datas cuntanscha per ordinari 64 kbit/s. Tar ina colliaziun da basa po la capacitad vegnir dublegiada; in chanal multipel cuntanscha ina capacitad da 2 Mbit/s (downstream ed upstream).
Expansiun europeica
Motivs per la superiuradad tecnica dals Europeans
Il fatg ch’il grad d’influenza dals Europeans sin la populaziun indigena divergescha da regiun tar regiun, sa lascha eventualmain attribuir a la situaziun tecnica respectiva dals singuls pievels. Damai che las culturas da l’Africa e da l’America eran en quest reguard inferiuras a la situaziun en l’Eurasia, èsi stà simpel per ils conquistaders da suttametter ils pievels indigens e d’obligar els a lavur sfurzada. La gronda part dad els na viveva betg en stadis pli gronds, mabain en pitschnas stirpas, uschia che resistenza militara organisada n’era strusch pussaivla; en l’Africa vegn anc vitiers l’immensa diversitad linguistica ch’ha franà supplementarmain la coordinaziun tranter las singulas stirpas. En l’Asia da l’Ost e dal Sidost èn ils Europeans percunter fruntads sin in svilup tecnic che steva tuttavia a pèr a l’agen. Consequentamain n’han ils Europeans betg gì pussanza avunda per suttametter quests pievels ed als controllar a moda directa. Enstagl han els tratg a niz segns da flaivlezza, sco per exempel en il cas da l’Imperi dals moguls u da l’Imperi chinais; ma in domini direct han ils Europeans pir cuntanschì durant l’epoca da l’imperialissem en il 19avel tschientaner, cur che l’avantatg tecnic da l’Europa è stà, pervi da la Revoluziun industriala, grond avunda per pussibilitar in tal svilup.