cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plinius il Giuven
Senatur en temps segnads d’ina vieuta politica
La muntada e la multifariadad dals divers uffizis mussan ch’igl era reussì a Plinius d’occupar la posiziun da ses aug e da tgirar las bunas relaziuns tar la dinastia flaviana. E la confidenza dals imperaturs en sia persuna è er sa mantegnida suenter la midada da la pussanza da Domitian tar ils imperaturs adoptivs Nerva e Trajan. La carriera armonica da Plinius ha per part manà entaifer l’istoriografia a critica envers sia persuna, damai ch’el na saja betg sa distanzià dal reschim despotic dals ultims onns da regenza da Domitian. Da vart da Plinius sez resorta en las brevs il maletg d’ina resistenza fitg secreta, la quala vegniva er pronunziada en la sfera privata be cun gronda precauziun. Ina da las brevs tracta la memoria a la malsogna e mort da ses bun ami Corellius Rufus. Rufus suffriva d’ina greva gutta ch’è sa derasada davent dals pes sur tut ils members. «Jau al hai visità ina giada dal temp da Domitian, cura ch’el giascheva malsaun en sia chasa da champagna. Ils sclavs èn sa retratgs da la chombra; quai era usità tar el cura ch’arrivava in da ses amis intims. E schizunt sia dunna ans ha bandunà, cumbain ch’el la confidava tut. El ha guardà enturn ed ha ditg: ‹Pertge crais ti che jau supportia uschè ditg questas terriblas dolurs? – Be perquai che jau vuless viver almain in di pli ditg che quest scroc.›»
Da refusar explicitamain il terror che Domitian haja exequì dapi l’onn 92, uschia Plinius, saja stà pussaivel ad el ed a ses collegas en il Senat pir suenter che quest regent saja vegnì allontanà. Ils onns precedents saja il Senat stà in’assamblea tementada e daventada mitta, la quala l’imperatur haja convocà per banalitads ubain per commetter gronds malfatgs e la quala haja gì ina sort tant ridicula sco trista. Sasez e l’adressat da sia brev Aristo enserra Plinius explicitamain cura ch’el scriva da las incunvegnientschas ch’ins haja observà sur blers onns, «quai ch’ha fatg daventar noss spiert indifferent, al ha rut e demoralisà»:
En in’autra brev accentuescha Plinius però er in’atgna rolla activa en l’opposiziun cunter in dals acts arbitraris da Domitian, numnadamain cura che quel ha bandegià tranter il 88/89 ed il 93/94 ils filosofs da Roma. Cumbain che gia set da ses agens amis sajan vegnids executads u exiliads saja el, Plinius, stà fidaivel a ses ami expulsà Artemidoros, il schender dal stoic Musonius ch’el admirava fitg. Schizunt da ses temp ch’el era exponì spezialmain en sia funcziun da pretor, haja el rendì a quel ina visita en sia chasa ordaifer Roma ed al haja gidà cun in emprest senza tschains or d’ina stretga finanziala, entant che auters amis bainstants hajan esità.
Suenter che Domitian è vegnì assassinà, ha il Senat rut demonstrativamain cun quest regent cun bandegiar ses num (damnatio memoriae). Plinius il Giuven ha ultra da quai mess agens accents areguard la ruptura cun il passà sco ch’el suttastritga en las brevs publitgadas. Pertge ch’ad el è sa purschida la buna chaschun da «persequitar culpants, da prender vendetga per lur unfrendas e da trair uschia l’attenziun sin quellas». Cun descriver si’interpellaziun correspundenta en il Senat metta Plinius accents dramatics e suttastritga sia prontadad da prender sin sai ristgas a favur da la giustia. Pertge che l’onn 97 na vulevan blers da ses collegas en il Senat betg pli vegnir confruntads cun il passà ch’ins aveva gist surmuntà ed han reagì a moda negativa cura che Plinius ha dumandà da midar l’urden dal di per pudair accusar in senatur. Ins al ha tranter auter admonì da tegnair en egl la situaziun politica generala che na saja betg anc sclerida dal tuttafatg e da betg sponder la broda cun candidats pussaivels per l’onur d’imperatur. Tant pli gronda sto alura esser stada l’impressiun cura che Plinius ha, suenter ch’il Senat aveva tractà en il fratemp autra materia, formulà si’accusaziun cunter Publius Certus, il qual el ha demascrà sco instigader principal tar la condemnaziun dal senatur Helvidius Priscus l’onn 93. La sentenzia da mort cunter el ed auters manaders da l’opposiziun vegniva tenor Plinius resguardada sco il crim il pli orribel da l’èra da Domitian insumma. Anc avant ch’il num Publius Certus era insumma crudà, al ha ina retscha da commembers dal Senat defendì a moda preventiva. Dus auters percunter han sustegnì il plant a favur dals commembers da famiglia da Helvidius, ils quals eran uss returnads da l’exiliaziun e dals quals Plinius aveva procurà per sai in ulteriur mandat.
«Cura che jau sun stà en retscha da discurrer, sun jau stà en pe, hai cumenzà (...), hai respundì a las dumondas da mintga singul. Remartgabel cun tge tensiun, cun tge applaus ch’els han quità tut, els ch’avevan anc protestà avant curt; ina tala vieuta è stada pussaivla pervi da la muntada dal cas, pervi dal success da l’oratur u pervi da la resolutezza da l’accusader. Cura che jau sun a fin, emprova Veiento da respunder. Ma nagin n’al lascha vegnir a pled; ins al interrumpa, sbragia dad aut...»
Il passà sut Domitian vegn bain tematisà be en singulas da sias brevs; quel è però restà actual per Plinius, pertge ch’el è adina puspè revegnì ad in u l’auter aspect durant l’entira perioda da publicaziun da sias brevs. En quest connex è el sa servì da la collecziun da brevs tant sco med da stilisaziun autobiografica sco er per far politica en atgna chaussa. E cun far la punt tranter referiments al passà e dumondas politicas actualas ha el adina er empruvà d’influenzar ils contemporans en in senn politic e moral.
Panegiricher ed aderent d’in nov princip da pussanza
thumb|160px|L’imperatur Trajan La posiziun politica da Plinius suenter la fin da Domitian ed a l’entschatta dal temp da regenza da Trajan intendeva da restaurar il Senat sco organ da decisiun central da la politica romana. L’ideal che Plinius aveva avant egl n’è betg da tschertgar en ina fasa tempriva dal principat, sco che Beutel mussa, ed er betg tar Augustus, mabain en il Senat da la Roma republicana. En il ‹Panegyricus› beneventa Plinius l’imperatur Trajan tranter auter sco quel ch’ha reinstituì la libertad e la segirezza politica. Suenter il referat en il Senat ha Plinius anc extendì ses pled da laud sin Trajan en furma scritta ed al ha alura declamà avant amis en ina prelecziun da trais dis. Quai rapporta Plinius en ina brev, en la quala el introducescha en il senn e la muntada da ses ‹Panegyricus›:
«Mes consulat m’ha adossà l’incumbensa d’engraziar al princeps en num dal Senat. Suenter avair fatg quai en il Senat tenor las isanzas dal lieu e dal temp, sun jau stà da l’avis ch’in bun burgais stoppia sa sentir obligà da nudar tut quai a moda pli detagliada e ritga en ina scrittira, per l’ina per preschentar a l’imperatur sias virtids en furma d’in laud sincer, per l’autra per clamar en memoria a prinzis futurs – betg gist en il tun da magister, ma tuttina cun als tegnair avant l’exempel – en tge moda ch’els possian aspirar il medem renum. Pertge che da vulair dar instrucziuns co ch’in princeps avess dad esser fiss bain in bel pensum, ma er in stentus e forsa in pau prepotent. Ma da ludar il meglier princeps e da mussar uschia a ses successurs sco d’ina tur ina glisch, la quala els pon suandar, ademplescha il medem intent e quai senza nagina impertinenza.»
Il fatg che Nerva ha adoptà Trajan, ha Plinius stilisà ad in’elecziun dal princeps tras il pievel ed il senat sco er – e surtut – tras ils dieus. I sa tractia d’ina elecziun dal meglier tranter tut quels che sajan insumma qualifitgads per quest uffizi. Tranter las qualitads che Plinius lauda vi da Trajan e las qualas duain suttastritgar che quel saja adattà spezialmain sco regent, tutgan il sentiment per giustia, la conscienziusitad, la tempranza, la prudenza e la dominaziun da sasez (iustitia, pietas, modestia, moderatio, disciplina). Munì cun questas qualitads saja Trajan abel d’ademplir sia rolla en rom da las leschas ed en concordanza cun il Senat. Cun preschentar Trajan sco imperatur exemplaric emprova el a medem temp d’al liar a la rolla definida en quest senn e d’al statuir sco ideal per regents futurs. Uschia daventa Plinius, tenor Beutel, il mentor d’in principat che saja da furmar da nov:
«L’adopziun e l’interpretaziun da quella sco elecziun d’in princeps or da las retschas dals senaturs tras ils senaturs sa mussa uschia sco impurtant element da la concepziun dal stadi tenor Plinius. Uschia (...) al reusseschi da revalitar il pais politic dal Senat e da limitar – almain apparentamain – la pussanza dal princeps. Sin basa da l’adopziun po Plinius fundar teoreticamain ses concept dal principat sco uffizi statal e la posiziun dal princeps sco primus inter pares.»
Tar las expectoraziuns da Plinius en il ‹Panegyricus› sa tracti però main d’ina descripziun da la realitad che da desiderats programmatics; quels duain servir al Senat a reconquistar la cumpetenza da decisiun giavischada. Enstagl da la libertad republicana respectiv da la libertas senatus propagada da Plinius regiva en vardad la libertas Augusti, vul dir la libertad che l’imperatur concediva a ses pievel. Che las atgnas pussaivladads d’agir sajan limitadas conceda lura tuttavia er Plinius sez:
«Er nossas brevs duain avair in cuntegn che surpassa l’ordinari, nunimpurtant e privat! Bain dependa tut da la voluntad d’in sulet [vul dir da l’imperatur], il qual ha prendì sulet ed en l’interess da tuts sin sai noss quitads. Ma da questa funtauna benedida culan er tar nus in pèr fils d’aua, ils quals nus pudain trair a niz ed offrir a noss amis en il lontan en furma da brev.»
Il nov ideal dal principat sco ch’el s’exprima tant en il ‹Panegyricus› da Plinius il Giuven sco er en las ‹Historiae› da Tacitus n’ha betg rinforzà politicamain il Senat, mabain ha plitost gì in effect en la direcziun cuntraria: «L’ultima consequenza da l’ideologia da l’adopziun n’è stà nagut auter che da sclauder il Senat dal tuttafatg da la dumonda da la successiun. Ad el è be pli restada ina funcziun d’acclamaziun.» Plinius il Giuven e Tacitus han pia empruvà sco ultims e senza success da preservar entaifer la politica romana la muntada dal Senat sco forza che cooperescha activamain a furmar la politica. Cun Tacitus finescha entaifer l’Imperi roman la fasa d’elavurar il passà en furma istoriografica. Suenter ses temp vegn la biografia dal regent a dominar entaifer la cronistica.
Ambiziuns persunalas e moda da viver privata
Tant en ses operar public sco er en sia vita privata sa spruvava Plinius da tegnair en egl l’atgna reputaziun (posteriura). Quai tematisescha el per part directamain en sias brevs e lascha magari er resortir en furma da motiv. Uschia scriva el per exempel:
«Tgi resguarda quel e tgi l’auter sco l’uman il pli ventiraivel. Jau da mia vart consideresch quel sco il pli fortunà che po gia s’allegrar durant ses temp da vita d’in bun num e che viva vinavant en la posteriuritad en furma da ses renum futur.»
Da premissas optimalas per questa furma da fortuna disponiva tenor ses avis tgi che sa distingueva tant tras ovras a favur da la communitad sco er tras sia lavur publicistica. Surtut tar Cicero al pareva quai mess en vigur a moda exemplarica; per ses agen temp na sa laschava quai però betg pli realisar uschè tgunsch, e quai pervi dal princeps suveran:
«Sche quest curt spazi da temp passager ch’ans è dà na po betg vegnir impundì per prestaziuns gloriusas – la chaschun da prestar quellas na giascha gea betg en noss mauns – sche la vulain nus almain prolungar cun prestaziuns spiertalas; damai ch’i n’ans è betg concedì da manar ina lunga vita, sche vulain nus almain laschar enavos insatge che dat perditga che nus avain insumma vivì.»
thumb|220px|Visualisaziun d’ina da las villas da Plinius Pli pitschnas che las schanzas per il singul eran da prestar grondas ovras politicas e pli fitg ch’il singul «sa sentiva bittà enavos en la stanza da studi empruvond da cuntanscher l’‹immortalitas› giavischada» (Butler). En quest reguard sa chattava Plinius però en ina situaziun ordvart confortabla, possedeva el gea en plirs lieus bains nua ch’el pudeva sa retrair. En in lieu rapporta el detagliadamain d’in bain situà en la Toscana al pe da las Apenninas:
«Sin la vart davos da la chasa ves’ins las Apenninas, ma vaira lunsch davent. Da quellas arriva dis clers e ruassaivels in ventin frestg, il qual n’è però betg memia ferm, mabain flaivlentà gist pervi dal lung viadi. La vart davant guarda vers sid ed envida il sulegl – la stad a partir da mezdi, l’enviern gia in pau pli baud – da vegnir sut in lad portic che guarda ora in pau. Davent da quel arriv’ins en bleras stanzas e schizunt en in atrium tenor la moda veglia. (...) Da l’autra vart dal portic, visavi la stanza da mangiar, sa chatta ina gronda chombra; ina part da las fanestras guardan vers la terrassa, l’autra sin la prada. Ma avant anc sin il lajet da peschs situà sut las fanestras che serva a delectar ureglia ed egl; pertge che l’aua che croda da l’autezza fa ina stgima alventa cura ch’ella vegn tschiffada en il batschigl da marmel. Questa stanza è fitg chauda l’enviern, damai ch’ella è exponida al sulegl. In local da stgaudar è er avant maun e cura ch’il tschiel è cuvert po la chalur che vegn manada natiers remplazzar il sulegl. Alura suonda ina gronda ed empernaivla gardaroba per il bogn, silsuenter il bogn cun aua fraida cun in grond batschigl sumbrivaun. Sch’ins vul dapli plazza u aua pli chauda per nudar, alura sa chatta in batschigl en la curt e daspera ina cisterna, cun l’aua da la quala ins po puspè sa sfradentar cura ch’ins ha avunda dal chaud. (...) Ti sas uss ils motivs, daco che jau preferesch mes bain en la Toscana a las villas a Tusculum, Tivoli e Praeneste. Pertge che sper tut quai che jau hai rapportà qua vegn anc il profund ruaus senza disturbi e senza quitads. Nagin squitsch da stuair trair en la toga, nagins uman mulestus en vischinanza; tut è paschaivel e quiet, quai ch’attribuescha gist uschè a la sanadad da la cuntrada sco il clima pli miaivel, l’aria pli pura. Là sa chattan mes spiert e mes corp en il meglier stadi. Pertge che cun lavur scientifica tegn jau alert mes spiert e cun la chatscha mes corp.»
Sco champ il pli avantagius per studis e per laschar enavos scrittiras las pli gloriusas giuditgava Plinius l’istoriografia, «perquai ch’i ma para inditgà sur tut ora da betg laschar ir en emblidanza quels ch’han merità l’immortalitad e da derasar il renum d’auters cun l’agen. (...) Pertge che la retorica e la poesia valan be pauc, sch’ellas n’èn betg formuladas a moda perfetga; l’istorgia però delectescha en mintga furma.»
L’exempel da l’aug ch’aveva scrit duas ovras istoricas da plirs toms al ha stimulà supplementarmain. Ma la finala possia el tuttina far be ina chaussa: ubain elavurar per la posteriuritad ses blers impurtants cas da dretgira en tala moda che ses pledoyers na giajan betg en emblidanza cun sia mort, ubain sa deditgar a l’istorgia. La retorica e l’istoriografia sajan bain segnadas da tratgs cuminaivels, ma tuttavia er da tscherts cuntrasts. Entant ch’i vegnian savens debattadas avant dretgira chaussas indegnas, s’occupia l’istoriograf dal custaivel e sublim. E quai vegnia mintgamai fatg en in auter tun, structurà autramain e cun duvrar auters pleds. En il senn da Thukydides saja quai tuttina insatge auter, sch’in fatg u in schabetg vegnia mess ora sco possess cuntinuant en furma da l’experientscha istorica ubain sco prestaziun giuridica orientada al mument. Plinius ha sinaquai animà Capito, l’adressat da sia brev, d’al proponer ina materia istorica adattada, damai ch’el sez aveva dubis areguard questa dumonda. La finala na dueva Plinius però betg realisar quest project.
Cun la publicaziun da sias brevs ha Plinius chattà in’autra via da segirar l’atgna survivenza en la posteriuritad. El vala numnadamain sco emprim represchentant da la litteratura europeica ch’ha publitgà brevs privatas – ed en quest senn sco emprim autur d’ina autobiografia en il vair senn dal pled. En quest connex resorta a moda evidenta la finamira da Plinius da preschentar sasez en la dretga glisch. Per part descriva el extendidamain si’atgna generusadad e giustifitgescha las reflexiuns en scrit ch’el fa davart quai:
Sia generusadad ha tranter auter cumpiglià aliments d’uffants basegnus, la confinanziaziun da magisters da retorica, la construcziun ed il mantegniment d’ina biblioteca publica, la restauraziun d’in sanctuari da Ceres e la construcziun d’in tempel; plinavant ha el gidà en ses ambient privat cun mesiras da sdebitaziun e cun stipendis da promoziun. Sco premissa per la generusadad che vegnia demussada envers auters, ha Plinius inditgà il tegnair mesira ed il manar l’agen tegnairchasa tenor criteris economics. Per las immensas summas ch’el ha regalà, al stevan però – sper diversas iertas – be a disposiziun las entradas dals agens bains. Correspundentamain ston quels esser stads da fitg gronda dimensiun.
Ses decurs dal di durant in segiurn da stad sin ses bain rural en la Toscana ha Plinius descrit sco suonda: Cun l’alva dal di ha el l’emprim reflectà en tut ruaus e nundisturbà davart las lavurs da scriver che spetgavan. Alura ha el clamà ses scrivant ed al ha dictà. A la medema occupaziun è el sa deditgà en il decurs da l’avantmezdi al liber e sin excursiuns en il char. Ed el cuntinuescha:
«La tensiun sa mantegna, e quai gist er grazia a las midadas che vivifitgeschan. In pau dorm jau puspè, vom alura a spass, pli tard legel jau dad aut in pled grec u latin, betg tant per la vusch sco per la digestiun; ma er quella vegn rinforzada a medem temp. Alura vom jau puspè a spass, ma unsch en, fatsch gimnastica e vom en il bogn. Sche jau sun durant la tschavera ensemen cun mia dunna ed intgins paucs amis, vegn prelegì in cudesch; suenter avair mangià sa preschenta in actur u in sunader da la lira e pli tard fatsch jau ina spassegiada cun mia glieud, tranter ils quals sa chattan er erudits. Uschia vegn la saira passentada cun divers discurs e cumbain ch’il di è stà fitg lung, è el svelt a fin.»
thumb|160px|Busta en regurdientscha da Tacitus En sias stentas publicisticas da metter sasez en scena a moda positiva fa Plinius magari diever da la varianta da laschar dar insatgi auter ina sentenzia bainvulenta davart sia persuna. Là nua ch’el fa resortir l’anteriur consul Corellius Rufus sco il pli onuraivel, incontestabel e fin da tut ils contemporans, agiunta el a medem temp che quel al haja gia tractà sco um giuven sin il medem nivel, gea cun auta stima. Tacitus percunter dumonda el senza far grondas da pudair vegnir perpetnisà en sias ovras:
«Mes char Tacitus. Jau smin, e mes presentiment na ma engiona betg, che tias ovras istoricas vegnian ad esser immortalas; tant pli – jau confess quai avertamain – giavisch jau da chattar ina plazza lien. Pertge che sche nus giavischain che noss tratgs vegnian reproducids mo dals megliers artists, na stuain nus alura betg giavischar che nossas ovras vegnian affidadas ad in scriptur e laudatur che sumeglia tai?»
Tge ch’el giavischa da Tacitus da vegnir resguardà sco ovra onurifica, è il sustegn che Plinius ha concedì a ses collega en il Senat Herennius Senecio davant ils consuls en quel mument che quel è vegnì attatgà da Baebius Massa en ina moda e maniera ch’avess er pudì daventar privlusa per Plinius. «Schizunt Nerva ch’è vegnì auzà tranter ils dieus», fa Plinius a savair a Tacitus, «ha gratulà en in scriver ordvart onuraivel betg be a mai, mabain a noss entir tschientaner per in tal exempel degn dals temps vegls.»
En l’entira publicaziun da brevs è Tacitus l’adressat che vegn pledentà il pli savens. Sias abilitads admirava Plinius, al empruvond d’imitar gia sco giuvenil, e quai d’ina vart sco «il proxim en lunga distanza», ma da l’autra vart er mettend sasez sin il medem stgalim sco quel:
«Tant pli ma legrel jau che nus vegnin numnads ensemen, cura ch’ins discurra da litteratura, che mes num vegn immediat endament a quels che discurran sur da tai. (...) Gea, ti stos avair remartgà che nus survegnin schizunt en testaments – danor sch’insatgi fiss stà collià casualmain tut spezial cun in da nus dus – ils medems legats, e quai adina ensemen. Tut quai èn indizis che nus ans duessan charezzar anc pli fitg, sche l’activitad scientifica, il caracter, il renum e la finala la davosa voluntad da la glieud ans unescha cun tants lioms.»
Er sco cussegliader divertent sa porscha el a Tacitus:
Cura che Plinius na scriveva però betg a Tacitus, mabain davart el, fa el quai en in tun dal qual resorta main intimitad famigliara e gronda stima. Ludolph constatescha en quest connex che Plinius haja agì cun bler calcul envers ses concurrent il pli impurtant.
Per si’auta vegliadetgna ha Plinius prendì il consul Vestricius Spurinna sco exempel. Quel aveva el enconuschì en la vegliadetgna da 77 onns sco persuna ordvart activa, tant corporalmain sco er spiertalmain. La damaun fascheva el regularmain ina spassegiada da trais miglias, alura suandavan discurs u lecturas, in gir en il char e la lavur vi da poesias en la stanza da lavur. Al bogn dal suentermezdi procediva in’ulteriura spassegiada sco er ina fasa da moviment intensiv durant il gieu da balla. Fin il past vegniva prelegì e silsuenter stà ensemen da cumpagnia fin la notg. – Ina tala vita giavischia el er per sasez, scriva Plinius, anticipond quella en patratgs, entant ch’el era anc occupà cun nundumbraivlas fatschentas. Ma er en quai al furmia Spurinna in exempel, pertge che quel haja «uschè ditg sco che quai ha pudì succeder a moda onuraivla, ademplì sias obligaziuns, occupà uffizis, administrà provinzas e gudagnà quest temp liber cun blera lavur.»
Administratur da Trajan a Bithynia
En la vegliadetgna da stgars tschuncanta onns è Plinius il Giuven vegnì nominà l’onn 111 da l’imperatur Trajan sco administratur extraordinari da la provinza Bithynia e Pontus (legatus pro praetore provinciae Ponti et Bithyniae consulari potestate) e munì cun plenipotenzas spezialas. Fin qua era questa provinza vegnida administrada dal Senat; tenor il model dal temp republican aveva quel instituì là proconsuls che midavan mintg’onn. Ils ultims onns eran però sa mussads divers abus, surtut en connex cun l’urden da finanzas da las citads. Sco anteriur responsabel per la cassa statala pareva Plinius spezialmain adattà per puspè metter en urden questas relaziuns. Là nua che auters avevan disditg, sa purscheva uss ad el la chaschun da surpigliar sco incumbensà persunal da l’imperatur in impurtant post en la part orientala da l’Imperi roman. Suenter esser arrivà là ils 17 da settember 111 è el viagià davent da sia residenza a Nicaea u Nicomedia en pliras etappas tras la provinza.
Surtut or da questa activitad da Plinius sco administratur da provinza, elegì cun tschertas aspectativas e munì cun plenipotenza extraordinaria, è sa mantegnida ina collecziun da brevs (il cudesch X) da tut auter caracter che quai che represchenta la publicaziun da las brevs en ils cudeschs I fin IX, ils quals Plinius sez ha edì cun tschertas ambiziuns litteraras. Il cudesch X è cumparì pir suenter la mort da Plinius, e quai sut circumstanzas che n’èn betg scleridas. Cuntegnidas n’èn betg be las dumondas da Plinius en furma da brev, mabain per ordinari er las respostas da l’imperatur Trajan.
thumb|220px|Posiziun da la provinza Bithynia e Pontus Qua cumpara Plinius, en congual cun las brevs ch’el ha sez edì, en ina tut autra glisch. Entant ch’el tschenta en sias atgnas ediziuns savens si’atgna persuna en la rolla dal cussegliader sabi, è el qua l’entir temp la persuna che tschertga cussegl e che reassicurescha sasez. Apparentamain sa stenta el da far en questa impurtanta missiun nagins sbagls per betg periclitar tar l’imperatur ses renum e sia reputaziun. Da quai resulta ina «conscienziusadad pedanta» e «flaivlezza da decisiun eclatanta» – quai che n’al vegn betg be reproschà da la perscrutaziun pli nova. Gia or da las respostas da l’imperatur resorta per part in tun admonint areguard il far diever da las atgnas cumpetenzas da decisiun e trair a niz ils meds e las forzas avant maun al lieu.
Plinius rapporta per exempel a l’imperatur da l’erecziun d’in nov teater a Nicaea che custia ordvart bler, ma che n’avanzia betg pervi dal fund dubius e sfessas gravantas en la substanza; en pli d’in gimnasi, tar il qual la statica vegnia messa en dumonda sco er d’in bogn public da grondas dimensiuns a Claudiopolis che vegnia erigì en in lieu discutabel, e quai or da meds da fundaziun imperials. Cura ch’el dumonda da trametter in architect, survegn el per resposta:
Tar in’autra chaschun survegn Plinius d’udir che ses agir targlinant saja deplazzà, damai ch’el enconuschia gea bain avunda la tenuta da Trajan «da betg vulair sa far respect tar ils umans tras tema ed anguscha u tras process pervi d’offensiun da maiestad.» Anc en ina da las ultimas brevs da Trajan a Plinius ch’èn sa mantegnidas vegn quel bain confermà en sia valitaziun ch’i saja da dar cuntrapais a las memia grondas societads da festa privatas ed als custs che sajan colliads cun quellas; ma a medem temp al vegn clamà en memoria ch’el saja vegnì elegì en questa funcziun pervi da sia sabientscha, «sinaquai che ti prendias sez mesiras per regular il cumportament dals provinzials e relaschias decrets che servian a calmar a lunga vista questa provinza.»
Da l’autra vart datti er brevs cun propostas da Plinius che n’han betg chattà suatientscha e che mussan ch’igl era tuttavia giustifitgà da sa laschar confermar da surengiu la moda da proceder. En in lieu descriva Plinius il problem da plazzar meds da credit statals tar il tschains usità da 12 % e dumonda sch’i saja meglier da sbassar il pertschient dal tschains ubain d’adossar als commembers dal cussegl communal (decurions) emprests sfurzads. Sin quai ha Trajan respundì:
«Jau na ves sez nagin’autra soluziun, mes char Secundus, che da sbassar il tschains, sinaquai ch’ils daners da vischnanca possian vegnir investids pli tgunsch. La dimensiun da questa sbassada vegns ti a fixar resguardond il dumber da quels che tschertgan in emprest. Da sfurzar la glieud da surpigliar cunter lur veglia in emprest, il qual fiss per els forsa be chapital mort, na correspunda betg al senn da giustia da noss temp.»
La pli enconuschenta part da las brevs da Plinius insumma furma bain sia dumonda co proceder cunter ils cristians:
«A debattas giudizialas cunter cristians n’hai jau anc mai assistì; perquai na sai jau betg tge e quant fitg ch’ins chastia u ha la disa d’intercurir. Jau era er vaira malsegir, schebain la vegliadetgna vegnia resguardada, vul dir sche glieud giuvna vegnia tractada tuttina sco creschids; sch’i vegn perdunà a la persuna che s’enricla, ubain sch’i na gida nagut a quel ch’è insumma stà insacura cristian da betg pli esser quai; schebain gia il num ‹cristian› basta per vegnir punì, er sch’igl èn enconuschentas naginas cuntravenziuns, ubain sch’i vegnan be punidas cuntravenziuns ch’èn colliadas cun il num.
Per entant sun jau procedì sco suonda cunter quels che m’èn vegnids denunziads sco cristians. Jau als hai dumandà, schebain els sajan cristians. Tgi ch’ha confessà, hai jau dumandà ina segunda e terza giada sut smanatscha da paina da mort; quel che steva tar ses confess hai jau fatg manar davent. Pertge che stinadadad ed in cumportament chaprizius hai jau en tutta cas vulì punir, independent da quai ch’els allegavan. Auters ch’avevan tschiffà la medem obsessiun, ma ch’èn burgais romans, hai jau prenotà per transferir a Roma.»
Persunas che vegnivan denunziadas a moda anonima sco cristians, citava Plinius avant sai per truar sur dad els suenter avair guardà sch’els sajan pronts d’unfrir al purtret da Trajan ed a las statuas dals dieus romans tradiziunals intschains e vin e da sbittar Cristus. Er tgi ch’inditgava d’avair vieut il dies al cristianissem vegniva schanegià da Plinius, sut la cundiziun che las unfrendas dumandadas vegnivan prestadas. I sa tractia bain, uschia ses giudicat, da betg dapli che d’ina superstiziun senza mesira. Novas observaziuns mussian però ch’i saja tuttavia pussaivel da tegnair pitg en las citads ed ils vitgs a l’auta rata da derasaziun da questa superstiziun contagiusa. En vista al grond dumber d’accusads haja el per il mument suspendì ulteriurs process per dumandar l’imperatur per cussegl. En la famusa resposta da Trajan hai num:
«Ti has, mes Secundus, applitgà la dretga moda d’agir tar l’examinaziun dals cas da quels che t’eran vegnids annunziads sco cristians. Ins na po numnadamain betg determinar in proceder general ch’avess quasi da furmar ina regla fixa. Ir a tschertgar els na duain ins betg; vegnan els denunziads ed è lur culpa cumprovada, als duain ins punir, ma uschia che quel che snega d’esser in cristian e mussa quai cun unfrir a noss dieus (...) duaja retschaiver perdun sin fundament da sia ricla. Scrittiras anonimas na dastgan percunter betg vegnir resguardadas davant dretgira. Pertge che quai è in nausch exempel e betg degn da noss tschientaner.»
Durant il terz onn che Plinius era en uffizi sco prefect, rumpa la correspundenza tuttenina giu. Ins sto perquai supponer ch’el saja mort durant ses temp d’uffizi.
Il publicist e si’ovra
thumb|140px|Ediziun franzosa dal ‹Panegyricus› Plinius ha tranter auter scrit cun 14 onns ina tragedia greca ed intginas poesias; da quests texts litterars n’èn però nagins sa mantegnids. Sut l’imperatur Nerva ha el publitgà in dumber da pleds che quel ha tegnì, en atgna versiun repassada ed extendida. Ma er quels èn ids a perder.
Uschia furman ils agens pleds e las brevs la part centrala da la lavur publicistica da Plinius il Giuven ch’è sa mantegnida fin oz. Igl eran quai da ses temp occupaziuns parentadas, «pertge che la brev tutga tar la producziun litterara, fa pia sco tut la litteratura antica part da la retorica.»
Las funtaunas, da las qualas è inspirada la producziun da brevs litterara da Plinius èn multifaras e na sa laschan betg adina identifitgar en il detagl. Tenor Bütler ha Plinius reprendì tant en las brevs sco er en il ‹Panegyricus› «numerus patratgs ed ideas, dals quals l’origin na sa lascha betg pli tschiffar ozendi, ch’èn navigads senza patrun en il current da la tradiziun e che tutgavan da quel temp tar ils bains spiertals generals». Ina rolla tut speziala giugava tranter auter la teoria da la morala tenor la stoa. Ma «d’in autur al qual ils patratgs prevegnan da tuttas varts a moda talmain libra», uschia Bütler, «na dastga betg vegnir spetgà – en in temp dominà sin tut ils champs dal sincretissem – ina concepziun dal mund serrada e concisa: el alleghescha quai ch’el dovra gist, senza dar mintga giada pled e fatg da sia funtauna.» Ina u l’autra cuntradicziun areguard ils puntgs da vista che Plinius fa valair en il decurs da sia correspundenza è bain er d’attribuir a la brev sco gener litterar; la finala na sa tracti betg d’in text coerent, mabain d’ina collecziun da singuls tocs ch’èn segnads da disposiziuns e da circumstanzas mumentanas.
Chantun Grischun
Num e vopna
Il chantun Grischun porta il num da l’anteriura Lia Grischa. Entaifer la Republica da las Trais Lias furmava quella la lia cun la pli gronda paisa politica. Sco num per l’entir territori cumpara il term ‹Grischun› a partir dal 15avel tschientaner (da quel temp però parallel sper diversas autras denominaziuns).
En il 16avel tschientaner han ils umanists er transferì il num antic ‹Rezia› sin il territori dal Grischun. Quest term fa allusiun als Rets, il pievel preistoric sesent en la part orientala dal Chantun odiern, ed al num ‹Raetia› da l’anteriura provinza romana. Il 1799 è il Grischun vegnì integrà sco ‹Chantun Rezia› en la Republica helvetica ed er oz datti anc divers nums che regordan a questa denominaziun: la Viafier retica, il Museum retic e.a. Cun l’acta da mediaziun dal 1803 è ‹Grischun› daventà il num uffizial.
La vopna dal chantun Grischun sa cumpona da las vopnas da las anteriuras trais lias: Lia Grischa (sisum a sanestra), Lia da las Diesch Dretgiras (sisum a dretga) e Lia da la Chadé (capricorn).
Geografia
thumb|left|200px|Piz Bernina Il chantun Grischun cuvra l’entir sidost da la Svizra ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals. La surfatscha dal Chantun munta a 7105 km², uschia ch’il Grischun è il pli grond chantun svizzer. Pervia da las cundiziuns geograficas/topograficas è el dentant be pauc populà. Ordinà tenor abitants sa chatta il Grischun sin la 14avla plazza. Guauds cuvran 20 % da sia surfatscha. Il Chantun è alpin e cumpiglia las muntognas da las vals dal Rain e da l’En. En il Grischun sa chattan 462 pizs che surpassan 3000 meters sur mar ed in che surpassa 4000 meters: il Piz Bernina (4049 m s.m.; cun il piz lateral La Spedla 4020 m s.m.). Il punct il pli bass furma il cunfin cun il chantun Tessin (260 m s.m.).
Il Grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers: en il sidvest cun il chantun Tessin, en il vest cun il chantun Uri, en il nord cun il chantun Glaruna e cun il chantun Son Gagl. Il Grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais: cun il Liechtenstein e cun l’Austria (pajais federativs Vorarlberg e Tirol) en il nord, cun l’Italia en l’ost (Tirol dal Sid) ed en il sid (Lumbardia). Sper il Grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun Son Gagl cun trais differents pajais vischins.
thumb|200px|Malans Las auas dal Grischun sbuccan en trais differentas mars: il Rain cun ses flums da funtauna (il Rain Anteriur ed il Rain Posteriur) curra vers la Mar dal Nord. Or da l’Engiadina en l’ost dal Chantun sburfla l’En che terminescha ses viadi en la Mar Naira. Las vals italofonas dal Grischun dal Sid (la Val Mesauc cun la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav) mainan lur aua vers il Po e cun quel en l’Adria. La part la pli orientala dal Chantun, la Val Müstair, maina si’aua en l’Etsch che va medemamain a finir en l’Adria. Ils trais intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira sa scuntran betg lunsch davent da la funtauna da l’En datiers dal Pass Lunghin sur Malögia. Da là davent curra en direcziun nord la Gelgia che maina si’aua via il Rain en la Mar dal Nord, vers sid la Maira che maina si’aua sur il Po en la Mar Mediterrana e vers ost l’En che sbucca en il Danubi che finescha en la Mar Naira.
Populaziun
Per la fin da l’onn 2016 dumbrava il chantun Grischun 197 529 abitantas ed abitants permanents. 18,3 % da tut las abitantas e da tut ils abitants permanents en il Grischun han ina naziunalitad estra.
Linguas
thumb|250px|Territoris linguistics tradiziunals Sco unic chantun da la Svizra ha il Grischun trais linguas uffizialas: il tudestg, il rumantsch ed il talian. Medemamain è el l’unic chantun, en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala. Pervi da quai e pervi da la diversitad culturala, ma era pervia da sia furma e ses caracter, vegn il Chantun era descrit sco pitschna Svizra entaifer la Svizra.
Las vischnancas e las regiuns pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola; il Chantun relascha dentant directivas, spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian.
Abitantas ed abitants tenor lingua principala (dumbraziun dal pievel da l’onn 2000):
Ils dialects germans dal Grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer:
Il rumantsch che vegn discurrì en differents territoris dal Chantun (oravant tut en la Surselva, en parts dal Grischun Central, en l’Engiadina ed en la Val Müstair) sa cumpona da tschintg idioms scrits, numnadamain dal sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. En pli exista il rumantsch grischun sco lingua da scrittira communabla stgaffida a l’entschatta dals onns 1980.
Ils dialects lumbards da la Val Mesauc, da la Val Calanca, da la Bregaglia, da Beiva e da la Val Puschlav èn varietads dal lumbard alpin.
En connex cun la realisaziun d’ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais ha la Confederaziun repartì al chantun Grischun enturn l’onn 1850 in grond dumber da Jenics. Dapi lura ha il Grischun era ina populaziun (betg registrada statisticamain, ma stimada sin var 35 000 persunas en tut la Confederaziun) da lingua materna jenica.
Religiuns – confessiuns
thumb|200px|I dat trais claustras en il Grischun: Müstair, Mustér (maletg) e Cazas En consequenza da l’autonomia communala ha mintga vischnanca pudì decider en il 16avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun. Fläsch è stà l’emprima vischnanca refurmada dal Chantun, suenter èn suandads St. Antönien e blers auters vitgs. Il Grischun tutga pia tar ils chantuns paritetics.
Per gronda part catolicas èn la Val dal Rain Anteriur cun la Val Lumnezia (senza Vuorz, la Foppa e la Val Stussavgia), plinavant il Surses (senza Beiva) e la part centrala da la Val Alvra sco er la Val Mesauc e la Val Puschlav. Per gronda part refurmadas èn il Partenz, il Scanvetg ed il Landwassertal, plinavant il Valragn, la Val Schons ed Avras sco era l’Engiadina (senza Tarasp e Samignun), la Bregaglia e la Val Müstair (senza Müstair). Confessiunalmain maschadadas èn las regiuns Tschintg Vitgs, il Plaun e la Tumleastga.
Istorgia
L’istorgia dal Grischun sa lascha divider en las suandantas epocas: il temp preistoric e roman, la Currezia medievala, la Republica da las Trais Lias (1524–1798), il Chantun Rezia (1799–1803) ed il chantun Grischun (a partir dal 1803).
Politica
La constituziun chantunala actuala datescha da l’onn 2003. (Access direct a la versiun rumantscha)
Legislativa
thumb|200px|Edifizi dal Cussegl grond a Cuira thumb|200px|La Chasa grischa a Cuira (sedia da la regenza chantunala) thumb|200px|La Dretgira chantunala a Cuira L’autoritad legislativa è il Cussegl grond che dumbra 120 commembers. Las deputadas ed ils deputads vegnan elegids tenor procedura da maiorz mintgamai per quatter onns. Il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun: 4000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun, 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha (iniziativa dal pievel), 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender ch’ina lescha statuida dal Cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel. Midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel.
Executiva
President da la Regenza per l’onn 2021 è Mario Cavigelli, vicepresident Marcus Caduff. Manader da la Chanzlia chantunala è dapi il 2017 chancelier Daniel Spadin.
Giudicativa
Las pli autas dretgiras dal Chantun èn la Dretgira chantunala (responsabla surtut per fatgs civils e penals) e la Dretgira administrativa (surtut responsabla per cas da dretg public). Instanzas subalternas èn las dretgiras regiunalas.
Represchentaziun a nivel naziunal
En il parlament federal deleghescha il Grischun sco mintga chantun dus represchentants per il Cussegl dals chantuns. En il Cussegl naziunal po il Grischun trametter tenor sia cumpart a la populaziun svizra tschintg deputadas e deputads.
Regiuns e vischnancas
220px|thumb|right|Regiuns dal chantun Grischun Il 2016 è entrada en vigur la refurma dal territori che las votantas ed ils votants dal Grischun han approvà ils 30 da november 2014. Tenor quella è il Chantun dividì da nov en 11 regiuns che figureschan sco purtadras da las incumbensas statalas. Ellas stattan a disposiziun tant per incumbensas communalas sco er chantunalas e remplazzan ils 39 circuls, las 14 corporaziuns regiunalas ed ils 11 districts da pli baud.
Grazia al svilup istoric giaudan las vischnancas en il chantun Grischun in’autonomia communala sco en nagin auter chantun.
Economia e turissem
Il turissem è in factur economic enorm impurtant, tant da stad sco d’enviern, principalmain en las regiuns Engiadina, Tavau/Claustra, Arosa, Lai e Flem, ma era en quasi tut il rest dal Chantun. In turissem particular è quel da cura e bogns a Val S. Pieder, Scuol, Andeer e San Murezzan.
Traffic
A l’entschatta dal 20avel tschientaner existivan en il chantun Grischun vias d’ina lunghezza da radund 1000 kilometers; ma il traffic individual motorisà è vegnì cumbattì vehementamain. Tranter il 1907 ed il 1919 ha il suveran relaschà repetidamain scumonds correspundents. L’admissiun dals autos a partir dal 1925 ha pretendì in schlargiament da la rait da vias, per il qual i mancavan però al Chantun ils meds finanzials. A partir dal 1935 ha la Confederaziun mess a disposiziun meds finanzials ch’han pussibilità d’avrir ils impurtants pass alpins al traffic motorisà. Il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il San Bernardin che collia la Valragn ed il Mesauc.
thumb|180px|Ils trens cotschens da la Viafier retica èn objects tipics en la cuntrada grischuna La rait da vias chantunala odierna cumpiglia 163 kilometers vias naziunalas, 597 kilometers vias principalas e 835 kilometers vias da colliaziun. Las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal Chantun èn ultra da quai accessibels tras ina viafier a binari stretg, la Viafier retica.
Cultura
L’architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn ordvart relevants per il turissem. Il Grischun ha ina gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da Müstair e la Viafier retica en la cuntrada Alvra/Bernina bains culturals da muntada mundiala (UNESCO). Dapi il 1991 è la punt dal Salginatobel sin via d’Aschera a Schuders l’unic monument mundial da la Svizra tenor la premiaziun da la ASCE (American Society of Civil Engineers).
Il chantun Grischun ha sviluppà in’atgna cuschina che sa differenziescha d’autras cuschinas regiunalas svizras. Products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l’aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l’andutgel. Tratgas tipicas èn capuns, plain in pigna, bizochels, canedels, maluns, la turta da nuschs sco er in scuflà da charnpiertg.
Mitus
thumb|240px|‹Scena mitologica› da Dosso Dossi (ca. 1524) In mitus (dal grec vegl μῦθος, ‹sun, pled, discurs, raquint, istorgia legendara, ditga›, latin mythus) è en sia muntada oriunda in raquint. En il mitus religius vegn l’existenza dals umans colliada cun il mund dals dieus u spierts.
Mitus fan valair che quai ch’els expriman correspundia a la vardad. Envers questa pretensiun d’esser vardaivels è gia sa drizzada la critica da l’illuminissem grec dal temp dals presocratichers (p.ex. Xenophanes, enturn 500 a.C.). Per ils sofists furma il mitus il cuntrast tar il logos, il qual emprova da giustifitgar a basa da cumprovas raziunalas la vardad da sias pretensiuns.
La summa da tut ils mitus d’in pievel, d’ina cultura, d’ina religiun vegn numnà mitologia (dal grec vegl μυθολογία). Uschia discurr’ins per exempel da la mitologia dals Grecs, dals Romans, dals Germans.
Caracteristicas e cunfinaziun da la noziun
thumb|220px|Claude Lévi-Strauss (2005) En il 19avel e 20avel tschientaner fruntan ins sin definiziuns dal term ‹mitus› che sa differenzieschan fermamain ina da l’autra. L’idea ch’igl existia ‹il› mitus en il senn d’ina moda da raquintar ch’includia tut las culturas ha chattà blers aderents dal temp dal neoumanissem. La psicoanalisa u la scola antropologica da Claude Lévi-Strauss han sviluppà vinavant quest’idea en il 20avel tschientaner.
Cuntrari a las furmas narrativas parentadas sco ditga, legenda, fabla u paraula, vegn il mitus – il qual stgaffescha identitad, explitgescha il mund a moda cumplessiva, dat senn a la vita e serva sco orientaziun religiusa – considerà sco raquint ch’intermediescha in’experientscha da la vita pli u main coerenta, cumplessiva.
En tscherts mitus interpreteschan ed explitgeschan ils umans sasezs, lur cuminanza u eveniments mundials resp. l’ir dal mund en general. Andaments regulars e cuntinuants en la natira u en l’ambient social vegnan attribuids ad istorgias da la creaziun dal mund divinas. Situads ordaifer il temp istoric sa splegan mitus en in spazi dominà da forzas u persunificaziuns numinusas.
Vasco da Gama
thumb|Vasco da Gama. Purtret da [[Gregorio Lopes (1490–1550)]]
Il Portugais Vasco da Gama (* ca. 1469 a Sines; † ils 24 da december 1524 a Cochin, India) ha scuvert la via maritima che maina dal Portugal enturn il continent da l’Africa en l’India. En vista a la concurrenza da la Spagna cun las scuvertas da Columbus ed al privel creschent dals Arabs era il Portugal sa preparà durant decennis per far quest viadi. I sa tractava d’avrir territoris enconuschents e nunenconuschents e da segirar qua tras las ritgezzas enormas da l’Africa e da l’India. Vasco da Gama è partì cun sia flottiglia ils 8 da fanadur 1497 ed è stà passa dus onns sin viadi. La scuverta da la via maritima en l’India ha stabilì la ruta sin la quala tut ils bastiments europeics èn navigads en l’Orient Central enfin tar l’avertura dal Chanal da Suez l’onn 1869.
Mitus
Caracteristicas e cunfinaziun da la noziun
Tenor in maletg ideal che vegn savens allegà, èn «mitus originars» sa sviluppads en culturas senza scrittiras e vegnids dads vinavant a bucca tras in circul da persunas elegì sco sacerdots, chantadurs u patriarcs. Ch’ins ha pli tard mess quels en scrit, rimnà, ordinà e codifitgà en genealogias e manuals canonics vegn magari interpretà sco segn che la vigur tradiziunala dals mitus haja cumenzà a laschar suenter.