cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trair schibettas
Igl usit „trer schibettas“
La sonda suenter la mesjamna da tschendra sa rimnan ils giuvens la saira vers las set avant baselgia. Mintgin porta sias schibettas liadas enturn il corp, radund 60 schibettas per persuna. I suonda in til cun tizuns da la via ch'ins è arrivà al Plaun da schibas, nua ch'ils giuvens envidan in fieu. Las schibettas vegnan tegnidas vi dal bastun-coller en il fieu, enfin ch'ils urs èn da burnida. L‘emprima schibetta vegn sajettada a las 20.00. Il president da l'uniun da giuventetgna d'astga trer l'emprima schiba. Alura po mintgin tegnair sia schibetta en il fieu e la sajettar a val sur in baun da lain. Cun trair la schibetta clom'ins dad ault: „Ooooo tgei biala schibetta per ...“ Ei segua in num d’ina matta.
Co fan ins schibettas?
Schibettas vegnan fatgas ord lenn-ogn. Il lenn procureschan ins per exempel cun la giuventetgna dil vitg ni sch‘ins ei aunc buca en la giuvetegna persuls. Avon ch‘ins derscha la plonta meran ins che ella ei rodunda, ch‘ella ha l‘endretga grossezia e ch‘ella ha buca memia biara roma. Suenter ch’ins ha dersch la plonta vegn il best tigliaus cun la resgia da mottor en tocca da circa 20 cm. Quella tocca tschentan ins si dretg e fenda quella alura alla diagonala en tocca pli pintga da circa 8cm grossezia. Quei fan ins cun ina mazza. Lu tschentan ins in da quells tocs e noda il punct central da quella. Sco proxim fan ins cun la maschina da furar ina ruossna tier il punct central(la grossezia dil trader sesanfla d’enter 22 e 18.Quei san ins far sco ins vul.).Silsuenter dattan ins a quella tocca cun la segir ina groba fuorma d’ina piramida (meglier ch‘ins fuorma cun la segir e pli tgunsch ch’ei va da luvrar cun il cunti da trer). Sco proxim drovansa in baun da trer, ei va era cun in fest che ha la grossezia da 22-18(tut tenor tgei grossezia dalla ruossna centrala che ins ha elegiu)ch‘ins ferma agrad si per exempel vid ina meisa. Cun il cunti da trer dattan ins alla schibetta ina uliva fuorma che va centra[entuorn la ruossna) encunter ensi. Silsuenter taglian ins la schibetta rodund cun ina maschina da tigliar.
Intec davart la historia dil „trer schibettas“
L'usit da trair schibettas era ina giada derasà pli u main en l'entira Europa preromana en il territori celtic-retic. El è vegnì menziunà l'emprima giada en in document l'onn1090. Entras ina schibetta ha in bajetg lateral da la claustra da Lorsch piglià fieu ed è brischà.
Samsung
La Samsung Group è cun distanza il pli grond conglomerat en la Corea dal Sid. 2014 aveva la gruppa da Samsung 489.000 lavuraders. Nav admirala da la gruppa è Samsung Electronics, il pli grond producent da DRAM, NAND memoria da flash, SSD, televisiun, frestgera, handy e smartphone.
Il num Samsung munta en il corean „trais stailas“.
Suenter la mort da Lee Byung-chull (fundader da l’interpresa) en il onn 1987 ha ses terz figl, Lee Kun-hee, surprendì il presidi da la gruppa. Suenter che el ha stuì demissiunar da tut ses posts en il onn 2008 vegn la gruppa da Samsung manà dals CEOs da las singulas cumpagnias.
Istorgia
miniatura|Samsung en ils onns trenta
Sacramento
thumb|250px Sacramento è la chapitala dal Stadi da California, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America.
La citad ha ina surfatscha da 257 km² ed ina populaziun da 470.956 avdants (dumbraziun dal 2010).
Reginavel dals Francs
miniatura|300px|L’expansiun dal Reginavel dals Francs dal 481 al 814 miniatura|220px|Carl il Grond e ses emprim figl Pippin il Gob Il Reginavel dals Francs u Reginavel francon ha existì tranter il 5avel ed il 9avel tschientaner. El è sa furmà en il territori enturn la chapitala dad Aachen en la regiun da cunfin odierna tranter la Germania, ils stadis dal Benelux e la Frantscha. Dal temp da sia pli gronda extensiun cumpigliava il Reginavel vastas parts da la Frantscha e da la Germania, il Benelux, la Svizra sco er parts da l’Austria e da l’Italia odierna e furmava il pli impurtant stadi successur da l’Imperi roman dal vest ch’era ì a fin il 476.
L’origin dal Reginavel dals Francs han furmà pliras stirpas guerrilas dals Germans dal vest ch’èn s’unidas en il decurs da la migraziun dals pievels. Suenter la fin da l’Imperi roman dal vest han las dinastias dals Merovings e Carolings manà quest Reginavel ad ina pussanza gronda. Gia vers la fin dal 7avel tschientaner èn ils Carolings, ch’eran da quel temp ils administraturs dals Merovings, sa fatgs valair politicamain; il 751 han els lura surprendì sezs la dignitad roiala. Il punct culminant areguard sia pussanza ed extensiun ha il Reginavel francon cuntanschì sut Carl il Grond (768–814). En il 9avel tschientaner è il Reginavel vegnì spartì. En l’ost è sa sviluppà il Sontg Imperi roman, en il vest la Frantscha da pli tard.
Il Reginavel francon merovingic
miniatura|300px|Visualisaziun animada da l’expansiun dal Reginavel dals Francs Dapi il quart tschientaner eran gruppas germanas sa chasadas sin il territori da l’Imperi roman sco foederati, pia sco confederads cun ils quals l’Imperi aveva fatg in contract. Igl eran quai guerriers che battevan per l’imperatur, ma sut agens cumandants, e che vegnivan remunerads per lur servetschs tras il stadi roman. En il nordost da la Gallia èn sa stabilids uschia ils Francs che cumparan en funtaunas romanas a partir da ca. 250 sco Franci. La fin dal quart tschientaner eran quests guerriers en servetsch cunter sblundregiaders che vulevan surpassar il cunfin dal Rain. Contestada è la dumonda co e cura che mercenaris germans èn sa sviluppads ad in pievel cun atgna identitad.
La stirpa dals Salis u Francs dal vest vegn menziunada da l’istoricher roman Ammianus Marcellinus che rapporta dal cumbat dal caesar roman Julian cunter ils Francs l’onn 358: «Suenter questas preparativas è el sa vieut cunter la gruppa dals Francs ch’ins numna per regla ils Salis; quels avevan gì avant pli lung temp l’impertinenza da sa domiciliar sin territori roman en la Toxandria [= il Brabant dal Nord odiern en la regiun da cunfin tranter il Pajais Bass e la Belgia].»
Il pli tard suenter la mort dal politicher e general roman pussant Flavius Aëtius il 454 han ils Romans pers pli e pli la controlla sur la Gallia. Ils Francs han tratg a niz questa situaziun ed en spezial il vacum ch’era sa dà suenter la fin da l’Imperi roman dal vest (476) per engrondir l’atgna sfera da pussanza. En la Gallia dal Nord aveva il cumandant roman Syagrius pudì defender ina part da l’anteriura provinza ch’era dentant isolada dal rest da l’Imperi (a partir dal 464). Il 486/487 han ils Francs dal vest sut Chlodwig I battì Syagrius e surpiglià il commando sur las truppas romanas restantas. Il gudogn territorial ha schlargià la sfera da pussanza dals Francs fin a la Loire.
miniatura|220px|Il batten da Chlodwig I (miniatura dal 9avel tschientaner) Chlodwig, che duai esser stà in figl da Merowech e parentà cun l’anteriur rex Chlodio, era l’emprim be in da plirs warlords entaifer ils Francs dal vest. Grazia a sia victoria al èsi reussì d’eliminar ils ulteriurs reginavels parzials dals Francs e da furmar in reginavel unì german-roman sut egida dals Merovings. Tranter auter ha el battì il rex Sigisbert da Cologna sco er Ragnacher ed ha manà ils onns 496/506 cun success guerras cunter ils Alemans. Il 507 ha Chlodwig battì ils Visigots en la Battaglia da Vouillé ed als ha stgatschà praticamain da l’entir territori da la Gallia.
Il possess dals Romans bainstants ch’èn vegnids mazzads u stgatschads en rom da las guerras da conquista è vegnì en ils mauns dal regent francon. Uschia ha Chlodwig pudì finanziar ulteriuras campagnas militaras e rinforzar sia pussanza. Pass per pass è el daventà il pli grond possessur da terren. Tras donaziuns ha el lià auters nobels a sia persuna e stgaffì la dependenza funsila che dueva furmar – almain tenor la scienza pli veglia – il fundament dal feudalissem medieval. Ozendi è questa tesa dentant contestada fermamain. En il decurs dal temp è la posiziun dal rex francon sa midada pli e pli en quella d’in veritabel retg.
miniatura|200px|Partiziun dal Reginavel dals Francs tranter ils quatter figls da Chlodwig I (511) Organisatoricamain ha Chlodwig surpiglià per gronda part l’apparat administrativ roman da l’antica tardiva. Il coc da quel furmava – almain en il sid dal territori – la civitas che sa cumponiva d’ina citad e da ses conturn. Gia sut domini roman eran ils lieus principals da questas civitas daventads savens sedias episcopalas. Damai ch’ils uvestgs avevan surpiglià pli e pli bleras incumbensas administrativas è Chlodwig sa stentà d’als gudagnar per ses interess. Sut l’influenza da la Burgognaisa Chrodechild duai Chlodwig, ch’era avant pajaun u arian, esser sa convertì al cristianissem catolic (l’onn 496/98 u 508). Quai al ha segirà il sustegn dals Romans cristians e fullà via a la convivenza tranter ils guerriers francons e la populaziun civila galloromana.
Harry S. Truman
thumb|right|Harry S. Truman Harry S. Truman (* 8-5-1884 a Lamar, Missouri; † 26-12-1972 a Kansas City) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1945 enfin 1953. Democrat. L'emprim farmer lura, suenter il return da la guerra, manader d'ina fatschenta da moda per umens a Kansas City. L'onn 1933 senatur, l'onn 1944 vicepresident da Roosevelt. Suenter la mort da lez, president saramentà. Cun daventar nunspetgadamain signur da la chasa alva aveva el da far decisiuns impurtantas: l'attatga cun bumbas nuclearas cunter il Giapun e la midada da la frunt cunter Stalin. La doctrina Truman, il plan da marshall, la bloccada da Berlin e la fundaziun da la Nato han gì lieu en ses temp d'uffizi, medemamain il cumenzament da la guerra da Corea l'onn 1950. Suenter ch'el aveva desistì da candidar anc ina giada è el sa retratg cun sia dunna ad Independence ed è mort là l'onn 1972.
Reginavel dals Francs
Il Reginavel francon merovingic
Vers la mesadad dal 6avel tschientaner è la fasa transitorica da l’antica tardiva ida a fin en la Gallia; il temp medieval tempriv ha cumenzà ch’è caracterisà definitivamain dal domini francon. D’ina vart han las autoritads localas (conts ed uvestgs) cumenzà a realisar a livel local las ordinaziuns da Chlodwig. Daspera al èsi reussì en rom da l’emprima sinoda dal Reginavel (511) da far valair in’influenza decisiva dal retg francon sin l’investitura dals uvestgs. Medemamain ha el empruvà da stgaffir ina legislaziun ecclesiastica unitara per il Reginavel francon. Suenter il 507 è sa sviluppada la Lex Salica, ina collecziun dal dretg (secular) dals Francs. La scienza pli nova na deducescha quel dentant betg pli dal vegl dretg german, mabain da la legislaziun romana da l’antica tardiva.
Ils Arnolfings e Pippinids arrivan a la pussanza
miniatura|180px|Fossa da Karl Martell a Saint-Denis Suenter la mort da Chlodwig (511) è sia pussanza vegnida repartida sin ses quatter figls. Quai è succedì tenor il model da l’Imperi roman tardiv e betg – sco quai ch’ins pensava pli baud – a basa d’ina tradiziun germana. Chlodwig n’ha dentant betg schlià formalmain l’unitad dal Reginavel, uschia che ses successurs pudevan restituir quella da tut temp. L’onn 639 è mort Dagobert I, il davos Meroving da muntada pli gronda. A ses figl ha el bain surdà il Reginavel unì; la vaira pussanza era dentant en ils mauns da la vaiva da Dagobert e da l’administratur Aega.
Ils administraturs empruvavan uss pli e pli da surpigliar la pussanza. En in intermezzo ch’ha cuzzà ils onns 657 fin 662 è il figl da l’administratur Grimoald schizunt vegnì adoptà dal Meroving Sigisbert III ed è uschia daventà regent. En la Battaglia sper Tertry (687) ha l’administratur da l’Austrasia (la part orientala dal Reginavel) Pippin II battì il regent legitim dal Reginavel unì ed ha stgaffì la basa per l’avanzament dals Arnolfings e Pippinids e pli tard dals Carolings. Suenter il nunsuccess da Grimoald n’ha Pippin dentant betg gì il curaschi da numnar sasez retg. Il pensar dinastic da l’antica tardiva, ch’attribuiva il dretg da regnar be ad ina famiglia, era anc memia preschent.
Il 714, suenter la mort da Pippin, èn proruts cumbats da pussanza. La finala dueva victorisar ses figl illegitim Karl Martell ch’è vegnì enconuschent per sia direzza e sia capacitad da sa far valair. Il nov regent steva davant gronds problems a l’intern ed er areguard la politica exteriura. Adina puspè han manaders da las veglias schlattas regentas empruvà da surpigliar la pussanza. La vieuta ha purtà l’onn 732: Ensemen cun ses inimi d’antruras, Eudo d’Aquitania, e sustegnì dals Langobards al èsi reussì da batter ils Arabs muslims en las Battaglias da Tours e Poitiers. Quai al ha purtà l’admiraziun sco salvader da l’Occident. Er ils cumbats cunter ils Fris, Saxons, Bajuvars ed Alemans han gidà a segirar sia pussanza. Ultra da quai ha el sustegnì la lavur da missiun che l’uvestg Bonifatius ha inizià en questas regiuns. A partir dal 737, suenter la mort dal retg merovingic Theuderich IV, regiva el sulet sur il Reginavel dals Francs – sco ses bab ha er el fatg quai senza surpigliar formalmain il titel da retg. Tenor tradiziun francona ha Karl Martell repartì il Reginavel avant sia mort sin ses dus figls Karlmann e Pippin III.
Il Reginavel dals Francs sut ils Carolings
miniatura|250px|Expansiun dal Reginavel sut Carl il Grond Suenter che ses frar Karlmann è entrà en claustra, ha Pippin III regì sulet. Il 751 ha el fatg in’allianza cun il papat, ha destituì il davos retg merovingic Childerich III ed ha laschà unscher sasez sco retg tenor l’exempel dal Vegl Testament. Trais onns pli tard al ha papa Steffan II unschì ina segunda giada. En il Contract da Quierzy (754) ha Pippin empermess da surlaschar al papa l’anteriur exarchat roman oriental da Ravenna sco domini terrester (Donaziun da Pippin). Persuenter ha il papa legitimà ils Carolings sco retgs dal Reginavel dals Francs. Gia il 755 ha il papa dumandà il retg francon da tegnair si’empermischun areguard il domini papal. En tut ha Pippin manà duas campagnas militaras cunter ils Langobards e regalà al papa ils territoris conquistads. Uschia vala Pippin III sco fundatur dal stadi pontifical. Tar sia mort il 768 ha el surlaschà a ses dus figls Carl e Karlmann in reginavel che sa chattava en in ferm svilup politic ed economic.
Gia il 771 è Karlmann mort, uschia che Carl il Grond è daventà regent sulet. Tras il contract che ses bab aveva fatg, era er Carl obligà envers il papa. Damai ch’ils Langobards n’eran betg pronts da renconuscher la Donaziun da Pippin, ha Carl fatg guerra encunter els e conquistà l’onn 774 lur entir reginavel. Daspera han cuntinuà en l’ost las stentas da missiunar ils pievels cunfinants. Da muntada èn stadas en spezial las guerras cunter ils Saxons. L’onn 785 è lur retg Widukind sa suttamess al retg dals Francs; la guerra ha dentant cuntinuà fin il 804. Il 811 han ins fixà la Eider sco cunfin tranter il Reginavel francon ed il Reginavel danais. Cun quai è er stada terminada l’expansiun francona vers il nord.
miniatura|200px|Il tron roial en il dom dad Aachen Las numerusas guerras han accelerà la feudalisaziun, rinforzà ils ritgs ed augmentà il dumber da purs dependents. Da quest svilup è resultà ina concentraziun da pussanza e da possess en ils mauns dal retg e dals ducas. Er la baselgia ha pudì stabilisar sia pussanza. Vers anora ha Carl consolidà la pussanza statala cun drizzar en marcas da cunfin. Quellas servivan sco bastiuns per defender il Reginavel, ma er sco lieus da rimnada per guerras offensivas. Ils marches ch’administravan questas regiuns da cunfin èn vegnids dotads cun dretgs spezials; quai è resultà dal fatg che las marcas na faschevan betg directamain part dal Reginavel. En las marcas han ins erigì fortezzas e domicilià ina populaziun rurala pronta da sa defender. D’impurtanza speziala èn stadas las marcas en l’ost dal Reginavel, l’Avaria (Marcha Orientalis) e la Marchia Carantana, en la regiun da las qualas sa dueva sviluppar l’Austria da pli tard (Ostarrîchi).
Per rinforzar sia pussanza a l’intern ha Carl centralisà l’onn 793 la monarchia tras ina refurma administrativa. Il domini dal retg sa basava sin la curt, la dretgira roiala e la chanzlia. En las singulas parts dal Reginavel administravan conts ils bains imperials (Pfalzen). Quests conts sco er ils conts da las marcas vegnivan controllads tras mess roials. Medemamain sut Carl il Grond è Aachen daventà il palatinat roial ed il center dal Reginavel francon.
Il punct culminant da sia carriera ha Carl cuntanschì ils 25 da december 800 cura che papa Leo III al ha curunà a Roma en la baselgia da S. Peder sco imperatur roman. Tras quai era il Reginavel dals Francs daventà – sper l’Imperi bizantin ed il Califat dals Abbasids – la terza pussanza gronda.
Il declin dal Reginavel dals Francs
miniatura|250px|Partiziun dal Reginavel dals Francs tenor il Contract da Verdun (843) Suenter avair regnà 46 onns è Carl mort il 814 ad Aachen. Ses figl Ludivic il Pietus è daventà – damai che ses dus frars eran morts il 810 resp. 811 – ses sulet successur sco imperatur. Tenor la tradiziun francona e sco Carl il Grond aveva previs il 806 en la Divisio Regnorum dueva l’ierta vegnir repartida. Ma Ludivic ha vulì impedir quai, damai che la dignitad imperiala valeva sco indivisibla. Perquai ha el relaschà il 817 l’Ordinatio imperi, tenor la quala mintgamai il figl vegl da l’imperatur dueva daventar ses successur. Confurm a quest princip ha Ludivic nominà ses figl Lothar sco cunregent. Betg il davos era quest’idea da l’unitad er influenzada da la baselgia; quella veseva l’unitad imperiala sco pendant tar l’unitad da la baselgia. Perquai ha la baselgia prendì partida per l’imperatur, cura che ses figls èn s’exprimids a favur da la divisiun da l’imperi. Dapi il 829 han questas tensiuns schizunt manà a conflicts militars tranter l’imperatur e ses figls. Il 830 han ils figls privà lur bab da la pussanza ed al han be laschà la funcziun d’in imperatur titular. Gia a partir dal 831/832 èn sa cristallisads svilups independents da las singulas parts dal Reginavel.
Suenter la mort da Ludivic (840) è Lothar I daventà imperatur, ma il 843 han ils frars decidì en il Contract da Verdun da divider definitivamain l’Imperi. Tras questa spartiziun èn naschids trais novs reginavels:
miniatura|180px|Lothar I Pli tard hai anc dà ulteriuras spartiziuns, numnadamain la Divisiun da Prüm (855), il Contract da Mersen (870) ed il Contract da Ribemont (880). Tut questas divisiuns han pertutgà il Reginavel central: Cun la Divisiun da Prüm ha Lothar I repartì il Reginavel central sin ses figls. Suenter la mort prematura dals figls è l’anteriur Reginavel central vegnì attribuì en il Contract da Meersen a Carl il Chalv e Ludivic il Tudestg. Carl il Chalv ha empruvà senza success da prender possess da l’entir territori da l’anteriur Reginavel central; sinaquai han ins attribuì en il Contract da Ribemont la part settentriunala da la regiun Lotharingia al retg ostrofrancon Ludivic III. A partir dal quel mument è il cunfin tranter il Reginavel dal vest e quel da l’ost restà durant l’entir temp medieval pli u main senza midadas.
Suenter la mort dals retgs Ludivic III (882) e Carloman/Karlmann (884) è il retg ostrofrancon Carl III stà fin l’onn 888 il davos imperatur dal Reginavel (re-)unì (cun excepziun da la part inferiura da la Burgogna). Silsuenter dueva il conflict latent pervi da l’attribuziun da singulas parts da l’anteriur Reginavel central cuntinuar – sco uschenumnada ostilitad d’ierta – sur tschientaners ed engrevgiar la relaziun tranter ils stadis successurs Germania e Frantscha fin en il 20avel tschientaner.
Cun excepziun da la curta perioda surmenziunada sut Carl III (885–887) n’è l’unitad dal Reginavel mai pli vegnida restabilida. Las singulas parts han sviluppà atgnas isanzas ed atgnas linguas ed èn daventadas stadis independents. Per in temp han ins anc discurrì d’in Reginavel francon da l’ost e d’in dal vest, ma in tschientaner pli tard è er quest renviament a las ragischs communablas svanì.
La populaziun
La gronda part da la populaziun en il Reginavel francon fascheva il pur u appartegneva a la fameglia purila. En vastas parts da la Gallia na devi naginas citads; quai era gia stà uschia dal temp dals Romans. En il sid dal Reginavel han percunter existì vinavant cumplexs romans empitschnids che furmavan il center administrativ da civitates che vegnivan manadas d’uvestgs u da comites (‹conts›).
En questas regiuns dal sid dominava la populaziun galloromana. Qua n’han ils dialects germans dals guerriers francons betg pudì fitgar pe. En il nord dominavan percunter la lingua e la moda da viver francona. Ierarchicamain sa cumponiva la societad francona da la vasta populaziun citadina e rurala, sur la quala sa chattava ina pitschna noblezza, numnada ‹ils gronds›.
La moda da viver da la populaziun purila era liada fermamain al lieu. La cultura materiala era pli simpla che dal temp da l’Imperi roman, e leger e scriver saveva medemamain ina pli pitschna cumpart da la populaziun che pli baud. Sco vias da colliaziun existivan per regla sulettamain quellas ch’ils Romans avevan erigì. Il dumber da la populaziun en il Reginavel dals Francs è grev da stimar. En la part germana dal nord muntava ella probablamain a radund 2 milliuns abitants; la part galloromana era populada in pau pli spessamain.
Cumenzament dal domini feudal
Suenter il collaps da l’Imperi roman occidental han guerriers dals reges francons surpiglià ina part dals bains signurils; l’autra part da las latifundias è restada en ils mauns dals possessurs galloromans. I n’è betg enconuschent dal tuttafatg, co ch’è succedida la transfurmaziun da l’economia e da la societad da l’antica tardiva. Il process è en mintga cas stà bundant pli cumplex che quai che la scienza ha supponì sur lung temp. Detagls enconusch’ins pir a partir dal temp carolingic: ils famegls e las fantschellas che vivevan sper il bain puril cultivavan la terra dal signur. Els na vegnivan betg pajads cun munaida, mabain cun dar albiert e dunsena. Ils mastergnants producivan la vestgadira e las armas. Ils pli povers avevan da prestar servetsch armà. Tgi che pudeva pajar tribut vegniva relaschà a chasa.
Tar ils purs sco part dominanta entaifer la populaziun rurala distinguiv’ins en il temp medieval plirs stadis giuridics. I deva ils libers, ils mez libers ed ils betg libers; pli tard han ins anc differenzià tranter servs e dependents.
Er tar la noblezza sa tractavi oriundamain be da purs gronds cun in vast possess da funs, numnà allodi. Las persunas liadas al bain sco er famiglias dependentas eran suttamess ad in dretg signuril extendì. Ina situaziun cumparegliabla aveva gia existì en la societad romana da l’antica tardiva. Er qua dirigivan ils gronds proprietaris da terren latifundias che vegnivan cultivadas da purs dependents e da mastergnants. Quests purs eran liads a la terra ch’els cultivavan e na pudevan betg ir davent. Da questas duas ragischs, la romana e la francona, è sa sviluppà il domini feudal dal Reginavel dals Francs.
Quest sistem economic è sa derasà en tut las parts dal Reginavel, er en quellas ch’èn vegnidas conquistadas pir enturn il 800. La signuria feudala sa cumponiva da nobels, claustras, uvestgs e dal retg ch’era da quel temp il pli grond possessur da funs. Ils purs ch’eran suttamess ad in tal domini na lavuravan per gronda part betg a moda independenta, mabain stuevan servir sin il funs dal possessur. Il domini feudal è daventà uschia il crap da fundament da la structura economica e sociala dal temp medieval.
Ils signurs feudals
Sco signurs feudals eran en funcziun durant il temp carolingic nobels, uvestgs ed avats. Il pur dependent dal temp medieval na pudeva betg sa schliar dal domini feudal senza lubientscha da ses patrun. El aveva da lavurar per quel e da pajar regularmain tribut, per regla en furma d’ina cumpart da la racolta. Ma er il signur stueva ademplir sias obligaziuns. El aveva da garantir a ses subdits protecziun cunter attatgaders e da prender vendetga en num da quels, sch’els vegnivan per la vita. Medemamain aveva il signur da porscher succurs, per exempel en cas da malsogna, incendi u nauscha racolta. Entaifer ses territori d’administraziun exequiva il signur plinavant la funcziun d’in mediatur e derschader e pudeva sentenziar la persuna ch’aveva rut la pasch.
Il domini feudal sa divideva en pliras parts. Tut tenor grondezza dal bain eran avant maun ina baselgia, divers lavuratoris (fravgia, lavuratori da tgirom, cusunzaria, lavuratori da roder, tenscharia, lavuratori da chalger e.a.), ina bieraria, in mulin ed ina torclera. Dals funs vegniva la gronda part messa a disposiziuns als subdits. Ina part dal terren tegneva il signur dentant per sai; perquai stuevan ils purs s’occupar da questas surfatschas, avant ch’els pudevan elavurar l’agen funs.
Sper ils subdits devi fameglia che n’elavurava betg agen funs, mabain serviva da tut temp al possessur da terren. Questas fantschellas e famegls vivevan per regla sin il bain tributar u directamain sper quel.
Ils purs
Ils purs da tschains na stuevan betg lavurar sin il terren dal signur, mabain pudevan impunder tut il temp da lavur sin l’agen funs. Els eran dentant obligads da pajar tributs al signur feudal, per che quel als protegia. En il decurs dal temp è questa classa sa diminuida e vers la fin dal Reginavel francon (enturn l’onn 900) na sa differenziava ella strusch pli dals purs dependents.
Ils purs dal retg u libers n’avevan nagin signur feudal sur els auter ch’il retg. Tar questa classa sa tractavi per regla da commembers dal pievel dals Francs. Il retg als pudeva clamar sut las armas; alura avevan els da servir en l’armada sco infantarists. A tals purs avevan ils retgs francons savens surdà novs possess territorials ch’els avevan conquistà en Gallia. Carl il Grond ha er installà tals purs en la Saxonia per gidar a stabilir il domini francon.
I deva dentant er cas, nua che libers sa suttamettevan voluntarmain ad in signur feudal. Il motiv pudeva esser l’impovriment, daivets tar in signur u l’incapacitad da manar vinavant il bain. Ma savens succediva quest pass er per mitschar da l’armada. Cun il temp eri numnadamain daventà la regla che purs subdits n’eran betg obligads da prestar servetsch militar.
Vers la fin dal temp medieval tempriv han ins decretà en diversas parts da la Frantscha e da la Germania che nagin abitant dal pajais possia esser liber. Mintga pur stueva pia esser suttamess ad in signur feudal, u sco pur dependent u sco famegl.
Las claustras en il Reginavel francon
En il decurs dals tschientaners è il dumber da las claustras sin l’intschess dal Reginavel s’augmentà fermamain. Dapi l’emprim retg carolingic e l’operar da l’uvestg Bonifatius han pli e pli bleras claustras surpiglià l’urden da son Benedetg. Benedetg da Nursia aveva fixà il 530 il cumportament e la convivenza dals muntgs en sia claustra sin il Monte Cassino sper Napoli. Quest urden è alura daventà la directiva per praticamain l’entir urden monastic en l’Europa.
Per la vita sco muntg u mungia sa decidevan en emprima lingia quels e quellas che vulevan sa retrair da l’orientaziun vers il mund per sa deditgar al servetsch per Dieu. I deva dentant anc auters motivs per entrar en claustra, per exempel era garantì là in provediment economic suffizient. Ils muntgs sa rimnavan tschintg giadas durant il di e duas giadas durant la notg en baselgia per far oraziun e chantar ils psalms. Er durant las tschaveras prelegeva mintgamai in muntg or da las scrittiras dals sontgs. Ils vuts monastics scumandavan da maridar e d’avair uffants. Ils muntgs duevan viver en povertad ed esser obedaivels a l’avat. Tut quai dueva gidar il muntg a pudair s’orientar exclusivamain vers Dieu.
En il Reginavel dals Francs èn las claustras savens vegnidas dotadas cun vasts bains funsils, uschia ch’ellas han pudì sa sviluppar a dominis feudals pussants. Grondas claustras occupavan famegls che lavuravan sco mastergnants. Ma er la noblezza profitava da las claustras per plazzar là figls u figlias ch’els n’avevan betg pudì dar en lètg a moda cunvegnenta. Savens eran perquai ils avats e las abadessas da provegnientscha nobla.
La posiziun dals retgs
Dapi il temp carolingic n’era il retg betg mo il chau dals purs e da la noblezza, mabain dominava er ils avats ed uvestgs en il Reginavel. En pli era el per lunschor il pli grond possessur da terren. En blers territoris aveva el installà nobels en funcziun da conts; quest titel als legitimava sco substituts dal retg. Tar lur incumbensas tutgavan la surveglianza dals bains roials, la recrutaziun da forzas armadas e l’incassament da las diversas taglias. Sin intgins dals bains pli gronds han ils retgs carolingics laschà eriger gronds edifizis da crap, ils uschenumnads palatinats (dal latin palatium, tudestg: Pfalz). Tut ils bains roials avevan da sbursar lur surpli al proxim palatinat. Quests centers administrativs stevan mintgamai sut la direcziun d’in cont palatin.
Il retg na residiava oriundamain betg en ina chapitala, mabain girava cun sia curt da palatinat tar palatinat. Per l’ina eri pli simpel da proveder en questa moda la suita, per l’autra pudeva il retg marcar uschia preschientscha en tut il Reginavel. Damai che l’infrastructura e l’administraziun antica eran idas en decadenza, era quai necessari a l’entschatta per pudair exequir la controlla sur dal pajais. Da la servitid faschevan part in chombrer ch’administrava il stgazi roial e las entradas sco er il marschal che cumandava la guardia roiala. Medemamain era preschent in spiritual che manava la chanzlia. El prelegeva al retg las brevs d’auters regent u d’uvestgs, scriveva las respostas e preparava ils documents ed acts roials. Il retg sez na saveva per il pli betg leger. Er Carl il Grond cumplettava be ses monogram cun in stritg per declerar ses documents sco valaivels.
En general
Monografias/survistas
Artitgels en lexicons
Davart ils Merovings
Monografias/survistas
Artitgels en lexicons
Davart ils Carolings
Monografias/survistas
Artitgels en lexicons
Rassissem
thumb|300px|Marsch da protesta cunter il rassissem (Sydney 2005) Rassissem è ina tenuta ubain ideologia, tenor la quala umans vegnan categorisads e giuditgads sco ‹razza› a basa da singulas caracteristicas exteriuras che laschan supponer ina tscherta provegnientscha. Las caracteristicas, da las qualas ins sa serva per cunfinar la razza – sco la colur da la pel, la statura u la lingua (e tut tenor er caracteristicas culturalas sco la vestgadira u usits) – vegnan consideradas sco facturs fundamentals e determinants areguard atgnadads ed abilitads umanas; perquai vegnan attribuidas a quellas valurs. Tut ils umans che correspundan il meglier pussaivel a las atgnas caracteristicas valiteschan rassists da princip sco superiurs, entant che tut ils auters vegnan discriminads sco inferiurs (savens a moda graduada). Cun talas teorias da las razzas, che duain apparentamain avair in fundament scientific, vegnivan e vegnan giustifitgadas diversas acziuns che stattan en cuntradicziun cun ils dretgs umans sco ch’els vegnan applitgads ozendi.
La noziun ‹rassissem› è sa furmada a l’entschatta dal 20avel tschientaner en la confruntaziun critica cun concepts politics che sa basavan sin teorias da las razzas. En teorias antropologicas areguard il connex tranter cultura e razza è la noziun ‹razza› per part er vegnida colliada cun la noziun etnologica/sociologica ‹pievel›.
Il rassissem na focusescha betg sin la percepziun subjectiva d’atgnadads d’ina gruppa, mabain metta en dumonda sia valur sco tala ed en il cas extrem schizunt il dretg d’existenza da quella. La discriminaziun rassistica emprova perquai da renviar a differenzas (projectadas) fenotipicas e, deducì da quai, persunalas.
Independentamain da sia provegnientscha po mintga uman esser pertutgà da rassissem. La Cunvegna internaziunala davart l’eliminaziun da mintga furma da discriminaziun da razza na differenziescha betg tranter discriminaziun da razza ed etnica. Ina chapientscha extendida da la noziun ‹rassissem› po er includer numerusas autras categorias. Umans cun pregiudizis rassistics discrimineschan auters pervi da talas appartegnientschas, il rassissem instituziunal refusa a tschertas gruppas avantatgs e prestaziuns u privilegescha auters. Teorias e musters d’argumentaziun rassistics servan a giustifitgar relaziuns da pussanza ed a mobilisar umans per intents politics. Las consequenzas dal rassissem tanschan da pregiudizis e discriminaziun sur la separaziun da las razzas, sclavaria e pogroms fin ad uschenumnadas ‹purificaziuns etnicas› e genocids.
Per sa distanziar da la noziun da razza fa la biologia umana ozendi be anc ina sutdivisiun (arbitrara) dals umans en populaziuns. En la biologia furma Homo sapiens la suletta spezia recenta, la quala na vegn ni sutdividida en ‹razzas› ni en sutspezias.
La noziun dal rassissem sa cuvra per part cun quella da l’ostilitad cunter ils esters (xenofobia) e na sa lascha per ordinari betg cunfinar precis da quel. Parts da las scienzas socialas fan però la differenza tranter xenofobia e rassissem.
Aspects generals
thumb|220px|Manuscrit dal 1837 che preschenta las castas da l’India Rassissem, en il stretg senn dal pled, explitgescha fenomens socials a basa d’analogias pseudoscientificas or da la biologia. Sco reacziun sin il princip d’egualitad universal da l’illuminissem emprova el da stgaffir ina giustificaziun apparentamain inviolabla da l’inegualitad sociala cun sa referir ad enconuschientschas da las scienzas natiralas. Tenor quai duain la cultura, il status social, las disposiziuns, il caracter, il cumportament e.a. esser determinads tras la biologia ereditara. In urden da pussanza apparentamain natiral u divin, structurà a moda ierarchic-autoritara, ed il squitsch d’agir che vegn deducì da quai servan a giustifitgar discriminaziun, exclusiun, suppressiun, persecuziun u extirpaziun d’individis e gruppas – e quai tant a nivel individual sco er instituziunal. Differenzas areguard la colur da la pel, la lingua, la religiun u la cultura stabiliseschan la cunfinaziun tranter las differentas gruppas e duain segirar la posiziun privilegiada da l’agen envers l’ester. Il progress civilisatoric da la moderna vegn interpretà sco svilup decadent che stettia en cuntradicziun cun l’inegualitad natirala da l’uman.
Las ragischs dal rassissem tanschan enavos fin en l’istorgia tempriva da l’umanitad. L’istoriograf Imanuel Geiss vesa en ils fundaments istorics dal sistem da castas indic «la pli veglia furma da structuras quasi rassisticas». Tenor Geiss han quellas inizià il pli tard cun la conquista da l’India dal Nord tras ils Arians vers 1500 a.C.: «Conquistaders da pel clera han suttamess persunas da pel stgira e sfurzà quels sco ‹sclavs› en l’apartheid d’ina societad da razzas e castas. Quella n’ha bain betg sa laschà mantegnair a lunga vista en la furma oriunda, ma ha tuttina manà ad in’extrema fragmentaziun ed isolaziun da las castas sco cuminanza da vita, da lavur, d’abitar, da mangiar e da lètg nunsurmuntabla.»
Il rassissem ‹modern› è sa sviluppà en il 14avel e 15avel tschientaner ed è l’emprim vegnì motivà religiusamain. A partir dal 1492, suenter la reconquista en Spagna, èn gidieus e muslims vegnids persequitads sco «penetraders esters» u simplamain sco «marranos» (pors) e stgatschads da la Spagna. Bain ha existì la pussaivladad formala da sa laschar battegiar (a moda pli u main voluntara) per mitschar a l’expulsiun u a la mort; ma savens vegnivan ils Conversos (gidieus convertits) u Moriscos (Maurs convertits) inculpads da pratitgar lur cretta en il zuppà, quai che privava facticamain ils convertits da la pussaivladad da daventar commembers equivalents da la societad. Il ‹gidieu› u ‹islamic›, ma er il ‹cristian› è vegnì declerà sco la natira interna, l’essenza da l’uman e l’appartegnientscha religiusa è daventada uschia ina barriera insurmuntabla. L’idea ch’il batten u la conversiun na tanschian betg per extinguer la mancanza, ha essenzialisà u natiralisà la religiun e vala per blers istoriografs sco origin dal rassissem modern. Il patratg ch’in gidieu u muslim mantegnia er ses ‹esser› gidieu u muslim suenter avair midà sia religiun – che quai saja pia quasi en il sang – è en sasez rassistic. «La veglia persvasiun europeica che uffants hajan il medem ‹sang› sco lur geniturs, era plitost ina metafra u in mitus ch’ina constataziun empiric-scientifica, ma quella ha sancziunà ina sort determinissem genealogic, il qual cupitga en rassissem, sch’el vegn applitgà sin entiras gruppas etnicas.» Ils ‹Estatutos de limpieza de sangre› (‹Statuts davart la purezza dal sang›), stabilids l’emprima giada l’onn 1449 per il cussegl da la citad da Toledo, valan per intgins auturs sco anticipaziun da las Leschas da razza da Nürnberg. Quels han numnadamain stigmatisà in’entira gruppa etnica pervi da caracteristicas che na sa laschavan – uschia vegniva pretendì – ni eliminar tras conversiun ni tras assimilaziun.
Or da la cuminanza da cretta cristiana, a la quala appartegna atgnamain mintgin ch’è daventà tras il batten ina part da la cuminanza, era daventada ina cuminanza da derivanza, in equivalent d’ina razza. En quest process è gia s’annunzià bunamain 500 onns avant il naziunalsocialissem l’ideologem rassistic dal «corp dal pievel» cun las ideas ch’èn stadas colliadas cun quel, per exempel da l’«impuritad dal sang gidieu».
Quest rassissem medieval è però restà collià a l’entschatta cun imaginaziuns miticas e religiusas; i mancava da quel temp il referiment ad ina biologia fundada sin las scienzas natiralas. Pir en quel mument ch’ins ha cumenzà a metter en dumonda tschertezzas religiusas e che la spartiziun tranter corp ed olma è vegnida remplazzada tras in maletg dal mund materialistic, fundà sin las scienzas natiralas, èn stadas avant maun las premissas spiertalas per in rassissem da tempra moderna. «Il rassissem ha pudì sa sviluppar ad ina furma da schientscha cumplexa tant enavant che elements da schientscha rassistics han pudì s’‹emancipar› or dals lioms teologics dal temp medieval.» Teorias da razza pseudoscientificas èn per uschè dir in «product secundar da l’illuminissem», dal qual er gronds illuminists han surpiglià l’argumentaziun fundada sin las scienzas natiralas. «Cun lur intenziun passiunada, magari bunamain fanatica, d’ordinar il mund a moda ‹logica›, cun lur mania da classifitgar tut, han ils filosofs e scienziads da l’illuminissem attribuì lur part a dar ad ideas rassisticas ch’existivan dapi tschients onns ina coerenza ideologica, la quala las ha rendì attractiva per mintgin ch’è inclinà a pensar a moda abstracta.» thumb|180px|Voltaire Uschia ha per exempel Voltaire scrit l’onn 1755: «La razza dals neghers è ina spezia d’uman dal tuttafatg differenta da la nossa, tuttina sco quella dals spaniels sa differenziescha da quellas dals levriers. (...) Ins po dir che lur intelligenza n’è betg simplamain autra che la nossa, mabain ella è per lunschor inferiura a quella.» Oriundamain fundada a moda metafisica e religiusa, ha il rassissem survegnì tras l’illuminissem in ulteriur fundament secular.
Anc l’onn 1666 ha il professer da Leiden Georgius Hornius sutdividì l’umanitad en japhetits (alvs), semits (mellens) e hamits (nairs), perquai ch’el crajeva tenor la tradiziun biblica che l’entira umanitad derivia dals trais figls da Noah Japhet, Sem e Ham. Ma gia stgars ventg onns pli tard, il 1684, ha il scienzià franzos François Bernier preschentà ina sistematica da razza, entaifer la quala el ha categorisà l’umanitad a basa da caracteristicas exteriuras sco la colur da la pel, la statura u la furma da la fatscha en quatter fin tschintg razzas sviluppadas differentamain. Eran ils nairs maclads avant – ord vista dal Vegl Testament – tras la smaladicziun da Ham e giascheva sin ils Gidieus – ord vista dal Nov Testament – la culpa collectiva d’avair mazzà Dieu, sche han ins uss allegà motivs ‹scientifics› che duevan ‹cumprovar› lur diversitad u inferiuradad ‹rassica›.
En il 20avel tschientaner èn sa furmadas en blers pajais furmas exprimidas dal rassissem, las qualas èn per part daventadas l’ideologia uffiziala dals pajais respectivs. Exempels èn:
L’impurtant geneticher da populaziun Cavalli-Sforza, professer a la Stanford University en California, vegn en si’ovra monumentala ‹The History and Geography of Human Genes› a la conclusiun ch’i na dettia nagina basa scientifica per la differenziaziun da razzas umanas. Da vulair sutdivider l’umanitad en sutgruppas taxonomicas saja in act arbitrar che na sa laschia betg reproducir cun agid da metodas statisticas. Las differenzas geneticas minimalas che sa laschian insumma cumprovar tranter tschertas populaziuns sajan pervi da la pitschna vegliadetgna evoluziunara da l’uman modern fitg marginalas ed ultra da quai, pervi da las migraziuns e la maschaida subsequenta, quasi betg pli cumprovablas. Las differenzas opticas las pli marcantas, per exempel la colur da la pel, na correleschian ultra da quai insumma betg cun quests clusters da populaziun definids a basa genetica. Nagina populaziun possedia agens gens e schizunt agens allels sajan senza muntada, differenzas existian be en la frequenza da quels. Tut tenor il marcader genetic elegì sajan ils clusters genetics ultra da quai cunfinads differentamain e betg stabils.
Ils 21 da mars è il Di internaziunal cunter il rassissem.
Istorgia da la noziun
thumb|180px|Magnus Hirschfeld (busta da Harald Isenstein, Berlin) Il rassissem sco fenomen social e psichic exista independentamain da teorias da razza; conflicts da gruppa che sa laschan descriver sco rassistics èn cumprovads dapi l’origin da l’istorgia da l’umanitad. Il rassissem sco doctrina scientifica, sistematica è percunter sa sviluppà dapi la fin dal 18avel tschientaner en l’Europa continentala ed en il territori anglosaxon.
La noziun ‹rassissem› è però pir vegnida en diever cur ch’ins ha cumenzà a metter en dumonda la noziun da las razzas u almain tschertas furmas da diever da quella. Ella è sa furmada a l’entschatta dal 20avel tschientaner en rom da la confruntaziun cun teorias che tractan las differenzas tranter ils pievels. La finiziun ‹-ismus› dueva exprimer ch’i sa tractia en quest connex d’ideas dispitaivlas, betg da fatgs natirals indiscutabels. Ils rassists percunter consideravan sasezs sco represchentants d’ina teoria u scienza da razzas ed han perquai refusà la noziun.
Lavur da pionier en blers reguard ha prestà Théophile Simar. Si’ovra dal 1922 ‹Étude critique sur la formation de la doctrine des races au XVIIIe siècle et son expansion au XIXe siècle› vala sco emprima, en la quala èn vegnidas applitgadas las noziuns ‹rassissem› e ‹rassistic›. En quella tracta el a moda fitg critica la tesa da la superiuradad germana resp. teutonica visavi ils auters pievels europeics – surtut ils romans – ed è vegnì a la conclusiun che tals concepts n’hajan nagin fundament scientific e servian exclusivamain ad intents politics.
L’onn 1935 han Julian Huxley ed Alfred C. Haddon crititgà en lur cudesch ‹We Europeans: A survey of Racial problems› ch’i na dettia insumma nagina cumprova scientifica per l’idea da differentas razzas umanas, cunfinadas ina da l’autra. Classificaziuns a basa da caracteristicas fenotipicas u somaticas e valitaziuns che sa basian sin quai sco er mintga furma da ‹biologia da razza› han els refusà sco pseudoscientific. Els han perquai pretendì da stritgar il pled ‹razza› or dal vocabulari scientific e da remplazzar quel tras la noziun ‹gruppas etnicas›. Las teorias da razza dals nazis han els designà sco «credo d’in rassissem passiunà». E vinavant: «Il rassissem è in mitus ed in privlus latiers. El è in pretext per finamiras economicas egoisticas che fissan a moda nunzuppada tridas avunda.» La classificaziun biologica dals tips d’umans europeics saja in proceder subjectiv ed il mitus dal rassissem l’emprova da giustifitgar il naziunalissem.
Jacques Barzun ha classifitgà l’onn 1937 en si’ovra ‹Race: a Study in Superstition› l’idea da las razzas sco superstiziun moderna ed expressiun d’in pensar manà en errur. Razza, uschia ha el declerà, «è stà en Germania in med per restituir al pievel tudestg suenter l’umiliaziun naziunala da Versailles in sentiment da stima da sasez». El descriva ultra da quai co ch’ins è er gia sa servì pli baud ed en auters lieus dal rassissem per fular via al ‹naziunal›. Gia en l’emprim chapitel renda el attent che betg be la tenuta tudestg envers ils Gidieus saja rassistica, mabain er l’idea da la superiuradad dals alvs envers ils nairs, la tema dal «privel mellen» asiatic ubain la persvasiun che la razza anglosaxona stoppia vegnir protegida cunter la maschaida cun sang da l’Europa dal Sid, gidieu u dals nairs. Si’analisa cumplessiva dal mund d’ideas rassistic da ses temp cumpiglia tranter auter:
Pli grond’attenziun ha la noziun ‹rassissem› chattà tras l’ovra da Magnus Hirschfeld, scritta il 1933/34 e publitgada postum il 1938 en lingua englaisa sut il titel ‹Racism›. En quella explitgescha Hirschfeld l’avanzament da l’antisemitissem tudestg sco consequenza dals problems che sajan resultads da la sconfitta en l’Emprima Guerra mundiala. Il rassissem servia sco ventil da segirezza cunter in sentiment da catastrofa e paria da restabilir la stima da sasez, tant pli ch’el sa drizzia cunter in inimi bain cuntanschibel e pauc privlus en l’agen pajais e betg cunter in inimi respectabel da l’autra vart dals cunfins naziunals. Er Hirschfeld ha considerà il concept da la ‹razza› sco dal tuttafatg nunscientific ed ha cusseglià da stritgar quel, «uschè lunsch ch’el serva a sutdivider la spezia umana». Ma er el n’ha purschì nagina definiziun formala dal ‹rassissem› e n’ha betg cunfinà quel da la noziun ‹xenofobia› ch’el dovra medemamain.
L’emprima definiziun per propi deriva da l’Americana Ruth Benedict. En si’ovra cumparida il 1940 ‹Race – Science and Politics› designescha ella il rassissem sco «dogma ch’ina gruppa saja designada da natira ennà ad inferiuradad ereditara ed in’autra a superiuradad ereditara. Il dogma che la speranza dal mund cultural dependia da quai d’extinguer tschertas culturas e da tegnair puras autras. Il dogma ch’ina razza saja stada en l’entira istorgia da l’umanitad la purtadra dal progress e che quella possia sco suletta garantir er en il futur il progress.»