cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Foura Chagnoula
Situaziun
La Foura Chagnoula es situada a 1475 m.s.m var 800 m a l’ost dal center dal cumün dad Ardez, aint in üna cuntrada cun god e plaina sfessas. Üna foura cun ün diameter da trais meters maina verticalmaing aint il cuvel dad üna chafuolezza da 28,2 meters. La foura as rechatta ca. 50 m sur la viafier retica e var 80 m sur la via principala 27.
Ütilisaziun dal cuvel
Il cuvel es cuntschaint da vegl innan e gniva ütilisà per l'allontanamaint da cadavers d'animals: Inters püerchs, bouvs, vadels, vachas e chavals morts gnivan büttats aint illa foura.
Grazcha a quist cuvel nu staiva il cumün parderdscher dürant tschientiners - sco prescrit normalmaing illa regiun - ün lö ufficial per cadavers ingiò cha'ls animals d’eiran d’interrar almain 1,25 meters suot la surfatscha da la terra.
Construcziun da la viafier 1909 fin 1913
L'entrada da la foura es situada orizontalmaing 60 meters davent dal traget da la Viafier retica Bever-Scuol/Tarasp.
Dürant la construcziun dal traget da la viafier a partir dal 1909 as faiva cun dret pissers scha la gallaria Craista (500 meters) be suot la staziun d’Ardez pudess tocker il cuvel, pustüt perquai chi nun as cugnuschaiva las dimensiuns dal cuvel quella jada.
Effectivamaing nu s'extenda il cuvel tenor il savair actual fin al nivel da la gallaria, perquai nun haja dat ingüna colliaziun tanter il cuvel e la gallaria.
Exploraziun
Il cuvel gnit perscrutà e masürà la prüma jada al principi da schner dal 1965, da commembers da la Società Svizra da Speleologia. Üna gruppa plü gronda dal lö exploret il cuvel il schner dal 1986.
Uschigliö nun es il cuvel accessibel al public. La foura vain sgürada dad üna saiv cun l'otezza dad ün uman.
Steffan Gabriel
thumb|170px|«Igl ver sulaz da pievel guivan» Steffan Gabriel (* enturn l'onn 1570 a Ftan; † 6 d'october 1638 a Glion) era in plevon refurmà svizzer.
Biografia
Steffan Gabriel è naschí enturn l'onn 1570 a Ftan en Engiadina bassa. Suenter 1590 sa chatta el a Turitg per il studi. L' onn 1593 vegn el recepi en la sinoda retica e surpiglia la plaiv da Flem. Là emprenda el sursilvan, e marida la giuvna Maria Cangina. L' onn 1599 eis el lu daventà reverenda a Glion.
Steffan Gabriel sefetschenta era sco poet e translatur.
Duront ils onns digls scumbigls ha el scrit in cudesch da ductrina per ses figls e per ils "affons spirituals" da Glion e Flem. L' onn 1611 ha el lu laschà stampar quel cudesch.
Pervia da sia partizipaziun activa alla dretgira nauscha da Tusaun l' onn 1618, sco era als scumbigls grischuns ha el stui fugir cun sia famiglia da Glion e la Foppa a Turitg.
Davent da l' onn 1626 è Gabriel danovamain reverenda e decan da la baselgia en la Lia grischa.
El habita a Glion e mora là l’onn 1638.
Denges
Denges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Préverenges
Préverenges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Kleinlützel
Kleinlützel è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Chalais
Chalais (tudestg Schalei) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vallais. Ella è situada en il district Sierre (tud. Siders).
Echandens
Echandens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Dretgs umans
thumb|260px|Eleanor Roosevelt cun la versiun spagnola da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› (1949) Sco dretgs umans vegnan designads dretgs subjectivs che cumpetan a moda eguala a mintga uman. Il concept dals dretgs umans parta dal fatg che tut ils umans sajan munids pervi da lur esser uman cun ils medems dretgs e che quests dretgs egalitars sajan universals, inalienabels ed indivisibels. L’idea dals dretgs umans è colliada stretgamain cun l’umanissem e cun l’idea dal dretg natiral ch’è sa sviluppà dal temp da l’illuminissem.
Acquarossa
Acquarossa è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Acquarossa dal district Blenio.
Dretgs umans
Da princip renconuschan oz quasi tut ils stadis l’existenza da dretgs umans. L’universalitad da quels furma però tuttina la basa da debattas e cuntraversas politicas.
Acquarossa
Istorgia
L'onn 2004 ha Acquarossa fusiunà cun Castro TI, Corzoneso, Dongio, Largario, Leontica, Lottigna, Marolta, Ponto Valentino e Prugiasco.
Dretgs umans
Ils dretgs umans vegnan oz per ordinari sutdividids en dretgs da defensiun dal burgais cunter il stadi per proteger sia sfera da libertad (1. generaziun), dretgs da pretensiun areguard in standard degn d’in uman (2. generaziun) ed en tipics dretgs umans collectivs (3. generaziun).
Perquai che dretgs umans vegnan er smanatschads da vart da terzs, vegn partì dal fatg ch’igl existia tar mintga dretg uman er in’obligaziun da protecziun statala; pir uschia sa laschan ils singuls dretgs umans realisar cumplettamain. Tras la ratificaziun da convenziuns dals dretgs umans internaziunalas e lur fixaziun en constituziuns naziunalas s’obligheschan ils stadis da metter en vigur ils dretgs fundamentals e dretgs dal pievel e da realisar quels en furma da dretg accusabel.
En in senn pli vast è il term ‹dretgs umans› er da chapir sco extensiun dals ‹dretgs da burgais›: el stat lura per dretgs fundamentals che cumpetan a mintg’uman independentamain da la naziunalitad.
Universalitad
thumb|200px|‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais› (1789) Universalitad munta en connex cun ils dretg umans ch’els han valaivladad generala; quai vul dir ch’ils dretgs umans èn valaivels dapertut e per tut ils umans. Per che l’emprima muntada subjectiva sa laschia realisar en la pratica sto er esser ademplida sia segunda muntada pratica, numnadamain ch’il dretg uman vegnia renconuschì e valia per mintga uman. Quai sa lascha be realisar cun obligar mintga uman da respectar ils dretgs umans da ses conumans. Pertge che sch’insatgi sa referescha als dretgs uman, ma quels na vegnan betg renconuschids en ses ambient, n’è l’appellaziun da mintga singul uman sin ils medems dretgs umans per proteger ses interess elementars betg vegnida ademplida. Perquai vegnan duvrads instruments solids e legalmain liants per pudair garantir la renconuschientscha generala dals dretgs umans. En quest senn èn tut ils stadis ch’èn daventads commembers da las Naziuns unidas vegnids obligads da metter en vigur ils dretgs umans en lur sistems da dretg naziunal a moda cumplaina. Cunter la pretensiun universala, sco ch’ella è surtut cuntegnida en la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, sa drizza il relativissem cultural.
Egualitad
Il princip da l’egualitad statuescha che mintga uman haja ils medems dretgs. Nagin na dastga pia vegnir dischavantagià u privilegià pervi da sia schlattaina, sia derivanza, sia razza, sia lingua, sia patria, sia cretta, sias opiniuns religiusas u politicas u ses impediment. Ils dretgs umans scumondan en pli mintga discriminaziun areguard la facultad, la naschientscha u in auter status.
L’egualitad da las schanzas na fa percunter betg part da la regulaziun. Da vulair cuntanscher quella da vart dal stadi sin l’in u l’auter champ u champ parzial collidescha inevitablamain cun la maxima centrala dals dretgs umans, numnadamain cun ses princip universal resp. cun il scumond da differenziaziun.
Indivisibladad
En cumplettaziun da la maxima da l’universalitad dals dretgs umans vegn er statuida la pretensiun da lur indivisibladad. Tenor quella ston ils dretgs umans adina vegnir realisads a moda cumpletta. Da vulair metter en vigur ils dretgs da libertad n’è betg pussaivel, sch’i na vegn betg realisà a medem temp il dretg a nutriment. E violaziuns da dretgs economics u culturals – sco bandischadas, scumonds da linguas u la privaziun da basas da viver – èn savens er colliadas cun la violaziun da dretgs burgais e politics.
Funtaunas da dretg
La funtauna centrala areguard il cuntegn e la cuntinuitad dals dretgs umans a nivel internaziunal furma l’‹International Bill of Human Rights› das las Naziuns unidas. Sper la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› da l’onn 1949 – tar la quala i sa tracta però be d’ina decleraziun ch’è vegnida relaschada da l’Assamblea generala e che n’è betg directamain lianta per ils stadis commembers – èn cuntegnids en quest corpus ils suandants instruments centrals areguard ils dretgs umans:
Omadus patgs èn vegnids deliberads il 1966 da l’Assamblea generala da las Naziuns unidas e mess en vigur diesch onns pli tard, suenter ch’els eran vegnids ratifitgads d’in dumber suffizient da stadis commembers. Per tut ils stadis commembers ch’als han ratifitgà, furman quests patgs dretg liant.
Ultra da quai datti in grond dumber da convenziuns che reglan a fund la protecziun da singuls dretgs umans, sco per exempel
Dretgs persunals (dretgs fundamentals)
thumb|200px|Demonstraziun a favur dal dretg sin libra orientaziun sexuala (India 2013)
Chippis
Chippis (tudestg Zippis) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vallais. Ella è situada en il district Sierre (tud. Siders).
Dretgs umans
Dretgs umans socials
Tar las normas da dretg ch’èn vegnidas fixadas en il Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals tutgan t.a.
Cunter l’existenza da dretgs economics, culturals e socials vegn per part mess en discussiun ch’il vegl dretg da defensiun (status negativus) cupitgia qua en in status positivus (l’‹empermischun› ch’i vegnian concedidas prestaziuns socialas positivas).
Da vulair caracterisar ils dretgs dal burgais e politics sco dretgs puramain defensivs maina però betg main en errur che da vulair reducir ils dretgs economics, socials e culturals sin l’aspect da la ‹garanzia›.
Uschia èn per exempel er la garanzia da la segirezza interna ed externa e d’ina giustia che funcziuna da resguardar sco prestaziuns statalas positivas. Quai vegn però resguardà per ordinari sco intent dal stadi sco tal e vala per quai per se sco giustifitgà. Il medem vala per la realisaziun d’elecziuns generalas e libras.
A basa da questas ponderaziuns prevesan ils princips da Limburg, ils quals ina gruppa d’experts da dretgs umans da las Naziuns unidas ha elavurà il 1986, per tut ils dretgs umans trais geners d’obligaziuns, ils quals in stadi ha d’observar:
L’interpretaziun dals dretgs umans sco dretgs da caracter unicamain defensiv cumpiglia be l’emprima da questas trais obligaziuns. Entaifer il sistem da dretgs umans da las Naziuns unidas è però renconuschida en il fratemp la chapientscha pli vasta dals dretgs umans, sco ch’ella resorta dals princips da Limburg.
En general pon ins ultra da quai constatar che la tradiziun europeica interpretescha ils dretgs dal burgais e politics savens sco ils sulets ‹vairs› dretgs. En pajais en ils quals la fom, bandischadas u l’access a l’aua furman problems centrals, vegn percunter savens dà dapli pais als dretgs economics, socials e culturals. La ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› lascha per exempel davent dal tuttafatg quests aspects, entant che la convenziun africana als attribuescha ina rolla centrala. E cun quai è er pledentà il problem fundamental, schebain dretgs da libertad individuals sa laschian pir trair a niz a moda efficazia a basa da standards collectivs minimals.
Las ragischs dals dretgs umans en l’antica
thumb|200px|Cilinder da Kyros (539 a.C.) En l’antica hai gia da fitg baud en l’Europa emprovas da sviluppar ina basa statala en il senn dals dretgs umans. L’onn 624 a.C. è la giurisdicziun arbitraria vegnida limitada ad Athen. Dapi il 6avel tschientaner è vegnì pussibilità ed accordà a tut ils burgais il dretg da cundecisiun politica, a l’entschatta en ina graduaziun tenor possess. E suenter che la democrazia attica è stada sviluppada, èn la finala bunamain tut ils uffizis vegnids attribuids als umens libers legitimads cun trair la sort. Tar la surdada da posts e repartiziun da lavurs èn uschia tuts vegnids resguardads a moda eguala.
Sco pajais d’origin per propi dals dretgs umans vala però la Persia. L’onn 539 a.C. han las armadas da Kyros il Grond, l’emprim retg da la Persia veglia, conquistà la citad Babilon. El ha liberà ils sclavs e declerà che tut ils umans hajan il dretg d’eleger lur atgna religiun. Medemamain ha el accentuà ch’ils umans da tut las parts dal mund enconuschent sajan tuttina. Quests ed auters decrets èn vegnids nudads sin in cilinder da ton – il Cilinder da Kyros – che vegn renconuschì uffizialmain da vart da las Naziuns unidas sco emprima decleraziun dals dretgs umans. Ses cuntegn è vegnì translatà en tut las sis linguas uffizialas da las Naziuns unidas; las determinaziuns correspundan als quatter emprims artitgels da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›.
Exclus dals dretgs eran en l’antica en general tut ils abitants senza dretgs da burgais (p.ex. sclavs, dunnas ed uffants), pia la maioritad da la populaziun. En si’ovra ‹Politica› (1. cudesch, chap. 5, 1254b) fa Aristoteles valair l’opiniun che tscherts umans sajan da natira ennà sclavs e subdits. Sa basond sin la filosofia da la stoa èn sa sviluppadas en la Roma antica emprimas ideas d’in dretg che cumpetia a tut ils umans. Ma d’ina emprova per propi da far valair dretgs eguals per tut ils umans pon ins pir discurrer dapi l’epoca da l’illuminissem.
Ragischs gidieuas e cristianas
In’ulteriura premissa per recepir pli tard en il vest a moda uschè vasta l’idea filosofica dals dretgs umans ha furmà la Bibla. Gia en il Vegl Testament, pia en la part da la Bibla che vala sco sontga scrittira tant per ils gidieus sco er per ils cristians, vegn ditg che Dieu haja creà um e dunna tenor sia sumeglia (Gen 1,27). Ma er il dretg biblic na vegniva betg applitgà a moda universala: reglamentaziuns spezialas valevan per stgatschar ed extirpar pievels d’autra cretta (Ex 23,23-32) e per sclavs (Lev 25,44). Tuttina enconuscha gia il Vegl Testament l’obligaziun da betg supprimer persunas da l’exteriur (Ex 22,20 e 23,9), mabain d’als charezzar (Lev 19,34, Dtn 10,19), da proteger sclavs envers lur signurs (Ex 21,20-32) e da metter en libertad uschenumnads sclavs ebraics suenter sis onns (Ex 21,2).
Cun questa tradiziun ha cuntinuà il Nov Testament, per exempel cura che Paulus prenda en protecziun Onesimus ch’era scappà da ses signur (Filem 1,1ss.) u sch’el scriva als Galats ch’i dettia en Cristus ni sclavs ni libers (Gal 3,28). Ultra da quai vegnan las ideas dal giudaissem extendidas en il cristianissem ad ina purtada universala; quai cumenza cun l’incumbensa da Jesus da missiunar (Mt 28,16-20) e culminescha en ils viadis da missiun da Paulus (Gal 2,1-10).
Ils dretgs umans dapi l’illuminissem
Dal temp da l’illuminissem èn surtut ils filosofs Thomas Hobbes, John Locke, Jean-Jacques Rousseau ed Immanuel Kant stads da muntada centrala per sviluppar l’idea dals dretgs umans e fullar via a l’implementaziun da quella en il dretg statal.
Thomas Hobbes (1588–1679) merita da vegnir menziunà qua, cumbain ch’el n’è betg stà in filosof cun intenziuns illuministicas. Tar el na chattan ins bain nagina formulaziun concreta areguard ils dretgs umans; ma pervi da sia filosofia dal stadi vegn el resguardà sco precursur dals dretgs umans. Tenor quella cumpeta a mintga uman en il stadi natiral il dretg da conservar sasez. Ma pervi da la malsegirezza e dals privels dal stadi natiral desista l’uman da quel ed affida ses dretgs natirals al stadi. Uschia surdat el a quel ina pussanza illimitada e suttametta il dretg uman a la pussanza statala. Malgrà ch’il dretg uman ha tar Thomas Hobbes ina posiziun flaivla, ha be gia l’idea ch’i possia dar in tal dretg influenzà blers filosofs. Las ideas da Hobbes han intimà il 1679 il parlament englais da pretender dal retg Charles II l’Acta da Habeas Corpus.
Samuel Pufendorf è l’emprim illuminist che resguarda la ‹dignatio›, la dignitad umana, explicitamain sco part dal stadi natiral, en il qual ils umans èn eguals e libers: «A l’uman cumpeta la pli auta dignitad, perquai ch’el ha in’olma ch’è segnada da la glisch da l’intelletg, da l’abilitad da giuditgar las chaussas e da sa decider tenor atgna voluntad e la quala è da chasa en blers arts.»
Sa basà explicitamain sin las ideas fundamentalas da Hobbes è John Locke (1632–1704). El ha però interpretà quellas autramain, damai ch’el ha attribuì al stadi natiral ina muntada pli auta, pli positiva ed a la colliaziun cun il stadi ina muntada main impurtanta. Tenor Locke ha il stadi la funcziun da segirar e mantegnair il dretg natiral da l’uman. En il cas ch’el n’è betg bun da far quai, perda el sia legitimaziun. Locke na surdat al stadi nagina pussanza illimitada, mabain pretenda da divider quella en legislativa ed executiva; pli tard ha Charles de Montesquieu (1689–1755) anc agiuntà a quai la giudicativa. Tar Locke stattan ils dretgs natirals da l’individi sur il stadi ed il singul po far valair quels envers il stadi. Las ideas da John Locke han gì gronda influenza sin la Decleraziun d’independenza americana dal 1776. Quella è vegnida formulada da Thomas Jefferson e statuescha ils dretgs inalienabels da la vita e libertad sco er d’aspirar la fortuna.
Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) è l’emprim illuminist che discurra directamain da dretgs umans, cumbain ch’el ha in’imaginaziun fitg specifica da quels. Per Rousseau è la libertad il fundament da l’esser uman. Damai che tut ils umans èn da natira libers ed eguals, duain els er esser quai entaifer il stadi. Rousseau differenziescha tranter libertad natirala, burgaisa e morala. En il stadi natiral, munì cun la libertad natirala infinita, n’è l’uman betg liber per propi, damai ch’el vegn dominà da ses regls e da ses egoissem. Vairamain liber è el pir en quel mument ch’el sa decida sco creatira morala da sa suttametter da libra voluntad a leschas ch’el ha sez stgaffì. A favur da la libertad morala desista el uschia sapientivamain da la libertad natirala. La transiziun da la libertad natirala a la libertad morala furma quasi il perfecziunament da la libertad entaifer il stadi. Ils burgais, munids cun libertad morala, furman la basa da la legislaziun; damai ch’els èn moralmain libers, sa tegnan els vi da las leschas ch’els han sezs statuì. En quest senn è Rousseau da l’avis ch’ils dretgs umans na sajan betg accusabels visavi il stadi. Il dretg uman da la libertad furma la basa dal stadi, senza il qual il stadi na sa lascha betg imaginar. Las ideas da Rousseau han giugà in’impurtanta rolla a chaschun da la Revoluziun franzosa. Il fanadur 1789 ha Marquis de La Fayette, cumandant da la garda naziunala, preschentà in sboz d’ina decleraziun dals dretgs umans. Quella aveva el elavurà cun sustegn da Thomas Jefferson ch’era da quel temp ambassadur a Paris.
Contemplond las ideas da quests filosofs, sa lascha constatar in svilup da la renconuschientscha dals dretgs natirals tar Hobbes, che vegnan però suttamess al stadi, sur la surordinaziun dals dretgs umans sur il stadi tar Locke fin a la renconuschientscha dals dretgs umans sco basa e legitimaziun dal stadi tar Rousseau e Kant.
Structuras da legitimaziun filosoficas dals dretgs umans suenter l’illuminissem
Er suenter l’illuminissem èn divers filosofs sa fatschentads cun la dumonda co legitimar la validitad universala dals dretgs umans. Da numnar è qua surtut l’etica dal discurs ch’è vegnida sviluppada da Jürgen Habermas e Karl-Otto Apel. Er Heiner Bielefeldt ha publitgà davart questa tematica cumparegliond structuras da legitimaziun areguard la validitad dals dretgs umans. La filosofa irlandaisa Mette Lebech ha argumentà en sia lavur ‹On the problem of Human Dignity› (2011) che la dignitad umana saja in axiom en il senn dad Aristoteles, partind dal qual i saja pir pussaivel da deducir tut las autras valurs.
Cronologia
thumb|160px|‹Bill of Rights› (1689)
Classificaziun tenor ‹generaziuns›
En il decurs dal 20avel tschientaner èsi daventà usit da divider ils dretgs umans en trais ‹generaziuns›.
Questa sutdivisiun è bain vaira frequenta, ma er dispitaivla, perquai che la successiun da las ‹generaziuns› implitgescha ina valitaziun ed ierarchisaziun dals singuls dretgs umans. Tenor quella pudessan ils dretgs da ‹l’emprima generaziun› valair sco ils dretgs umans ‹per propi›, entant che quels da la segunda e terza generaziun pudessan vegnir mess en dumonda. Ultra da quai sugerescha il term da las ‹generaziuns› ina successiun cronologia che na correspunda betg al svilup istoric effectiv.
Emprima generaziun
A l’emprima generaziun appartegnan ils suandants dretgs:
Secunda generaziun
La segunda generaziun furman ils dretgs da prestaziun economics, socials e culturals en il senn da dretgs da pretensiun e da participaziun. Quels vegnan ademplids da vart dal stadi en furma da prestaziuns positivas (p.ex. lavur, segirezza sociala, nutriment, abitaziun, furmaziun, sistem da sanadad).
A quels appartegnan:
Terza generaziun
La terza generaziun furman ils dretgs collectivs dals pievels. Igl è quai ina pretensiun dals pajais dal sid global che sa lascha deducir da l’art. 28 da la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›: «Mintga persuna ha il dretg ch’i regia sin il champ social e sin il champ internaziunal in urden, en il qual ils dretgs e las libertads menziunads en la preschenta Decleraziun possian cuntanscher in effect cumplain.»
Enstagl da be survegliar ch’ils dretgs umans vegnian observads, duain ils stadis dal vest plitost garantir envers il sid global dretgs da solidaritad collectivs, per pudair gidar uschia a moda effizienta tar la realisaziun dals dretgs umans. Tar ils dretgs collectivs fundamentals sa tracti dal dretg d’autodeterminaziun dals pievels e lià cun quai il dretg sin svilup, il dretg sin pasch, sin in ambient schuber, sin la communicaziun sco er sin ina cumpart gista als stgazis natirals e culturals. En connex cun la debatta davart la renconuschientscha dal dretg sin svilup sto vegnir tratg en consideraziun che l’effect da la politica naziunala na sa ferma da princip strusch pli als cunfins statals.
Il 2010 han las Naziuns unidas er declerà il dretg sin aua schubra sco dretg uman, quai però en rom d’ina resoluziun che n’è betg lianta tenor dretg internaziunal.
‹Charta da las Naziuns unidas›
Als commembers fundaturs da las Naziuns unidas n’èsi betg reussì da formular in catalog da dretgs umans cumplessiv. En la ‹Charta da las Naziuns unidas› sa laschan perquai be chattar singulas disposiziuns d’ina protecziun dals dretgs umans internaziunala. En il preambel affirmeschan ils pievels da las Naziuns unidas la «cardientscha en ils dretgs fundamentals da l’uman, en la dignitad e la valur da la persunalitad umana, en l’egualitad dals umens e da las dunnas e da tut las naziuns, grondas e pitschnas» e decleran da vulair promover «il progress social ed in meglier standard da viver en pli gronda libertad». En pli statuescha l’art. 1 sco ina da las finamiras da las Naziuns unidas da «promover e rinforzar il respect dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas per tuts, senza differenzas da razza, schlattaina, lingua u religiun».
Ils Fantoms da Firenza (sursilvan)
Ils Fantoms da Firenza ei ina ovra da Rico Tambornino
Meltingen
Meltingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Ils Fantoms da Firenza (sursilvan)
Las persunas principalas
El cudisch "Ils fantoms da Firenza" giogan ina massa persunas. Denton biaras ein buca da relevanza per il raquent. Perquei vaiel sedecidiu da caracterisar suletamein las tschun persunas principalas ord mia vesta.
Girolamo Savonarola
El ei il prior dil convent dominican da San Marco. El ei descendent d'ina famiglia beinstonta, filosof, predicatur e posseda in inschign diplomatic. Siu siemi ei da scatschar ils Medicis da Firenza e far ord Firenza in segunda Gerusalem. En in da ses siemis da Diu ha el viu ch'el ha da salvar Filipepi. Quei ei lu era il motiv ch'el serenda ella casa dils deletgs dalla signora Scuzzi-Conchiglia per menar el anavos silla dertga via. Filipepi duess luvrar per il convent. Sia vusch da glatsch fa temer ils inimitgs, el ha in nas sprer, el vegn numnaus igl aunghel dall'apocaliptica. Ils 23.5.1498 eis el vegnius pendius vid la fuortga e suenter ars.
Sandro Filipepi
Artist fetg talentau. Ha denton negin lavur, la cassa ei vita ed el va dad in discletg a l'auter. Auter che Savonarola gauda el il regl carnal, tgei ch'ei tenor il pader in malfatg. El ei malsauns, vesa derschalets e dierma strusch pli. Ha inflammaziuns dalla beglia e dil buttatsch, crappa els narunchels ed ina concentraziun da flads diabolics el venter. Pren encunter lavur che Savonarola porscha ad el, pren dimora el convent e sa luvrar egl atelier dil muntg-artist Angelo. Spera da saver cumbinar sia lauvr el convent cun ina dieta e cura da tes.
Conte Giovanni Pico della Mirandola
Naschius igl onn 1463. Cun 14 onns ha el entschiet siu studi da giurisprudenza all'universitad Bologna. Pli tard ha el aunc studegiau matematica, filosofia, filologia e teologia. Cun 23 onns ha el organisau in colloqui cun 900 scienziai da renum europeic. El ei staus in dils bials giuvens da siu temps e rihezia. Sia gronda amur ei ina dunna pli passada, ch'el ha schau rapinar. El ei setschentaus en perschun, pervia da quei rapin ch'ei ius ora sanguinus, da nua ch'el ei vegnius deliberaus da Lorenzo Medici. Suenter siu relasch dalla perschun eis el daventaus pader dominican a San Marco. Cun siu scheni vess el saviu far carriera sil sectur politic, il sulet incaps ei la dunna passada, sia amur, sia pissiun. El ha ina olma vulnerabla. Mintga notg vesa el treis derschalets, per mitschar da quels va el a paterlar cun ina Venus da marmla ch'ei la personificaziun da sia amur nuncontonschibla. El ei morts ils 17.11.1494 cun 31 onns. Onns pli tard eis el apparius al raquintader sco fantom ella notg.
Don Silva Ugone Budelli
Hermer da spezarias, posseda fatschenta ella casa dalla signora Scuzzi-Conchiglia. El habitescha el quatier da San Niccolò, nua ch'el ha in appartament cun ina atmosfera tut speziala. El ei rihezia, ha cavels ners, liungs e neidis sco ieli d'uliva, levzas carnal sensitivas, pial da bronz ed egls pli blaus che la mar. El ei in um galant ed in muronz excellent, da tgei che certas signoras fan bugen diever. El vegn senteziaus per malfatgs ch'el ha buca fatg, denton vegn el strusch torturaus.
Dretgs umans
‹Charta da las Naziuns unidas›
En l’art. 13 vegn la via, co che la realisaziun, il svilup e la cooperaziun areguard il tema dals dretgs umans duaja avair lieu concretisada sco suonda: «L’Assamblea generala procura per studis e fa recumandaziuns (...) per promover la collavuraziun internaziunala sin ils secturs economics, socials, culturals, sin ils champs da l’educaziun e da la sanadad e per garantir ils dretgs umans e las libertads fundamentalas per tuts senza differenza da razza, schlattaina, lingua u religiun.»
Ils Fantoms da Firenza (sursilvan)
Vincenzo Montegazza
Vicederschader che daventa primderschader suenter che il primderschader ei vegnius tussegaus. El interroghescha Budelli ed inculpescha lez da malfatgs ch'el ha buca comess. El ei da colur mellna cun egls mellens. Sia consorta ei freida sc'in pèsch. El vegn murdergiaus notg per notg da darschalets e nauschaspèrts. En sia carriera ha el sentenziau 177 persunas alla morta, las davosas sis persunas che fussen sin sia gliesta deliberescha el. Denter quels sesanfla era Budelli. Morts eis el dalla nova pestilenza all'entschatta digl onn 1498.
Dretgs umans
‹Charta da las Naziuns unidas›
L’art 62 autorisescha il Cussegl economic e social da «far recumandaziuns per promover per tuts il respect e la realisaziun dals dretgs umans e da las libertads fundamentalas.» En pli incumbensescha l’artitgel 68 il Cussegl d’instituir ina cumissiun «per la promoziun dals dretgs umans». Quella è vegnida fundada da nov il 2006 e sut in auter num.
Dal temp da la fundaziun da las Naziuns unidas ed uschia er dal temp che la ‹Charta da las Naziuns unidas› è vegnida formulada n’existivan anc naginas cleras ideas areguard in concept dals dretgs umans. Las perscripziuns numnadas survart servivan plitost a preparar la via al svilup e la realisaziun dals dretgs umans. Ord vista giuridica correspunda quai plitost ad ina decleraziun d’intenziun politica che ad in’incumbensa giuridicamain lianta. Suenter il 1945 èn vegnidas publitgadas diversas decleraziuns dals dretgs umans ed èn vegnids sviluppads divers standards minimals concernent ils dretgs umans. La communitad internaziunala exprima regularmain sia fidaivladad envers las decleraziuns dals dretgs umans; perquai datti vuschs ch’attribueschan als standards minimals areguard ils dretgs umans la qualitad da dretg internaziunal abitual, uschia che quels avessan dad esser liants per tut ils pievels.
‹Decleraziun universala dals dretgs umans›
Ina da las emprimas decleraziuns internaziunalas che concerna ils dretgs umans è vegnida deliberada da la radunanza plenara da las Naziuns unidas en furma d’ina resoluziun, numnadamain la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›. Quella è vegnida acceptada ils 10 da december 1948 cun 48 vuschs, naginas cuntravuschs ed 8 abstenziuns.
Tut en tut sa cumpona l’Universal Declaration of Human Rights da 30 artitgels. Ils artitgels 1 e 2 tractan dumondas organisatoricas. Alura suonda in catalog da dretgs da libertad (art. 3–20) e da dretgs da participaziun politica (art. 21) sco er ils dretgs d’egualitad areguard ils champs economics, socials e culturals (art. 22–28). Ina garanzia da proprietad sa lascha chattar en l’artitgel 17, il qual è però integrà en ils dretgs da libertad. L’art. 19 enumerescha limitaziuns admissiblas dals dretgs numnads. Impurtant è en quest connex però l’art. 30 che di cleramain che las pussaivladads da restricziun na possian betg manar a la dissoluziun cumpletta dals dretgs tenor ils art. 3–28.
A basa da questa glista da dretgs fitg vasta han las Naziuns unidas relaschà il 1966 ils dus impurtants pacts davart ils dretgs burgais e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals.
La ‹Decleraziun universala dals dretgs umans›, il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs civils e politics› ed il ‹Patg internaziunal davart ils dretgs economics, socials e culturals› furman ensemen l’Universal Declaration of Human Rights u ‹Charta internaziunala dals dretgs umans›, la quala po valair sco fundament da tut las normaziuns da dretgs umans a nivel universal.
Il dretg dals stadis da limitar ils dretgs e las libertads garantidas
Art. 4 prevesa in’excepziun dals dretgs garantids, dal qual ils stadis pon far diever sut tschertas circumstanzas. In exempel per ina tala pussaivladad da limitar ils dretgs furma in stadi d’urgenza public. I dat però in dumber da dretgs, sin ils quals questas restricziuns na sa laschan betg applitgar, numnadamain il dretg da vita, il scumond da tortura, il scumond da sclavaria, la libertad dal patratg, da conscienza e da religiun sco er plirs dretgs da libertad e garanzias giuridicas. Ultra da quai sto in stadi, uschespert ch’el vul limitar sa basond sin l’art. 4 ils dretgs garantids, infurmar il secretari general da las Naziuns unidas.
Pussaivladad da far valair ils dretgs e las libertads dal Patg civil
En la pratica èsi relativamain difficil da far valair ils dretgs ch’èn cuntegnids en contracts internaziunals. Il Tribunal internaziunal po derschar sur da stadis ed uschia er sentenziar quels. Ma quai vala be, sch’ils stadis correspundents han dà lur consentiment latiers.
Instruments da controlla e d’intervenziun areguard convenziuns dals dretgs umans internaziunalas
thumb|200px|Sala da sedida da l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils dretgs umans a Genevra Giuridicamain n’è la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› bain betg lianta per ils stadis ed i n’exista er nagina pussanza surordinada che pudess procurar ch’ils stadis sa tegnian vi da quella; tuttina ha il document ina gronda muntada tant politicamain sco moralmain. Las determinaziuns cuntegnidas en quella èn vegnidas integradas en bleras constituziuns naziunalas. E bleras convenziuns e contracts ch’èn vegnids concludids dapi il 1848 partan da las definiziuns da basa da la Decleraziun.
Ils dus patgs internaziunals davart ils dretgs civils e politics resp. davart ils dretgs economics, socials e culturals sco er las convenziuns spezialisadas han il status da cunvegnas internaziunalas e furman uschia acts giuridics liants. Da survegliar che quels vegnian observads è l’incumbensa da l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils dretgs umans (UNHCHR) a Genevra, dal qual fan part otg comités. Il Cussegl dals dretgs umans da las Naziuns unidas po decider da trametter observaturs en in stadi commember per observar al lieu la situaziun dals dretgs umans.
Cun segnar las cunvegnas respectivas s’obligheschan ils stadis da rapportar periodicamain davart l’observaziun da lur obligaziuns areguard ils dretgs umans. Per ordinari succeda quai mintga tschintg onns. Parallelamain pon organisaziuns nunguvernamentalas inoltrar rapports alternativs che vegnan medemamain resguardads dal comité. Sco resultat d’in ciclus d’observaziun publitgescha il comité in catalog d’observaziuns finalas e da recumandaziuns per mauns da la regenza respectiva. Tar quest instrumentari sa tracti bain d’in mecanissem da sancziuns ordvart miaivel; ma tuttina ha quel gia pudì cumprovar repetidamain ses effect.
A nivel europeic è vegnì stgaffì ensemen cun la ‹Convenziun europeica dals dretgs umans› il Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Dapi il 1998 po mintga singula persuna recurrer cunter ina violaziun da ses dretgs che resultan da la Convenziun. Daspera han er ils stadis commembers la pussaivladad d’inoltrar in plant cunter in auter stadi commember.
Aspects da la critica en connex cun il discurs davart ils dretgs umans
Areguard il discurs davart ils dretgs umans datti ina critica che sa drizza cunter differents aspects. Discussiunadas vegnan surtut las furmas d’instrumentalisaziun politica dals dretgs umans. Quai è spezialmain il cas là nua ch’il discurs davart ils dretgs umans legitimescha intervenziuns militaras. La dumonda che sa tschenta qua è, schebain ils dretgs umans na vegnian betg malduvrads sco alibi per auters interess politics. Il status dals migrants e da las persunas senza naziunalitad ha gia Hannah Arendt prendì sco basa per ina reflexiun critica areguard il fatg ch’ils dretgs umans vegnan liads al construct d’ina naziun. Ella ha constatà che persunas sin la fugia ed en champs da fugitivs n’hajan betg la pussaivladad d’accusar ad ina dretgira in dretg uman ed ha pretendì il «dretg da pudair avair dretgs». En la medema direcziun va la critica da Giorgio Agamben che cumpareglia il status dals migrants cun la situaziun proscrita dal homo sacer en l’antica.
Thomas Carlyle (1795–1881) ha rendì attent a l’urden ierarchic en la natira ed a la giustia perpetna che sa fundescha sin la tutpussanza. Partind da quest concept ha el ditg ch’i saja in privilegi dals tups da vegnir regids dals sabis e da vegnir manads sin la dretga via da quels ch’enconuschian quella meglier ch’els sezs; quai saja l’emprim dretg dals umans ed en congual cun quel sajan tut ils auters dretgs irrelevants. Tegnend quint da talas ponderaziuns na fai betg surstar che blers auturs da la critica postcoloniala renvieschan ad ina relaziun ierarchica dal vest e da l’Europa envers las autras regiuns e ch’els tractan il discurs davart ils dretgs umans sin fundament d’ina istorgia coloniala e d’in temp preschent postcolonial. Da menziunar èn en quest connex surtut auturas ed auturs sco Frantz Fanon, Stuart Hall, la titulara dal Premi Nobel Toni Morrison, Homi K. Bhabha, Edward Said, Gayatri Chakravorty Spivak u Gauri Viswanathan.
Collià cun quai è ina critica envers l’eurocentrissem, tranter auter areguard il fatg ch’il concept dals dretgs umans haja sias ragischs en la filosofia dal vest. Ils filosofs da l’illuminissem n’hajan betg mo suandà projects emancipatorics, mabain er tals ch’hajan giustifitgà la politica da colonisaziun. En quest connex vegn renvià al fatg ch’i saja s’etablida en il decurs dal temp ina cultura da dominanza alva. E tar ils mecanissems da segirar ils privilegis da quella tutgia er il fatg ch’ils alvs fantiseschian davart la dumonda tge che saja bun per ils umans e las culturas ch’als sajan esters. I correspundia ad ina percepziun reducida da resguardar umans en autras regiuns permanentamain or da la perspectiva da las unfrendas. Cun quai è manegià in process social, il qual auturs sco Slavoj Žižek u Alain Badiou numnan ‹victimisaziun›.
Ma betg be envers sasez, mabain er envers tut ils auters, en spezial envers las elitas en il Terz Mund vegnia sugerida questa buna finiziun da l’istorgia: «The promise of human rights to the Third World is that problems of cruel conditions of life, state instability, and other social crises can be contained, if not substanially eliminated, through the rule of law, grants of individual rights, and a state based on constitutionalism. (...) Salvation in the modern world is presented as only possible through the holy trinity of human rights, political democracy, and free markets.»
In’autra lingia da la critica emprova da tschiffar las consequenzas problematicas che resultan dal fatg ch’ils dretgs umans vegnan codifitgads pli e pli a nivel internaziunal. I vegn tschentada la dumonda sch’i na resultia da quai betg ina legitimaziun creschenta da tutta pussanza statala e da tut las relaziuns da proprietad d’enfin qua sco er in’extensiun cuntinuanta da l’infrastructura dals stadis industrials.
Or da quest dretg resultian normas e decisiuns che possian er manar a la svalitaziun e schizunt al cumbat cunter tut quai che na correspundia betg a las valurs postuladas. Tgi che promovia famiglias, abitaziuns e scolas, quel cumbattia – en ina moda u l’autra – culturas che n’enconuschian naginas famiglias, abitaziuns e scolas. Quai che cumparia a l’emprima egliada sco dretgs sa transfurmia uschia en obligaziuns. Da quellas fetschia part il pensar en spezias (cun ils animals, las plantas e la natira senza nagins dretgs), il naziunalissem, la famiglia, il stadi federativ ‹Naziuns unidas› sez, il possess, la vita sedentara, l’urden e l’autoritad, l’indoctrinaziun dals agens ideals, la scola, las votaziuns, la tutpreschientscha da las medias, puniziuns e praschuns, creschientscha economica resp. svilup e las scienzas.
Ch’i na vegnian betg resguardadas las generaziuns futuras (giustia tranter las generaziuns) e l’ambient natiral (er numnà interspecies justice ) vegn er crititgà dal moviment da la ‹Charta da la terra›. Quel è sa furmà en il context da la conferenza da l’ambient da las Naziuns unidas il 1992 a Rio de Janeiro. Il moviment è da l’avis ch’i saja impurtant d’integrar ils aspects numnads en la giurisdicziun futura per evitar crisas socialas ed ecologicas. En cumplettaziun da las convenziuns dals dretgs umans duaja perquai vegnir munida la ‹Charta da la terra› cun il status da soft law resp. dal dretg da disa dals pievels. Ultra da quai vegn crititgà che las convenziuns actualas prevesian surtut acturs statals sco garants dals dretg umans; er qua vul la ‹Charta da la terra› satisfar ad in basegn cun resguardar organisaziuns da la societad civila, interpresas ed individis.
Ma la finala croda la critica co che vegnian tractadas las parts dal mund ‹main sviluppadas› e ritgas e la natira er enavos sin il vest sez e sin ses fundaments statals: En grondas societads cun spartiziun da la lavur vegnian ils umans represchentads dals intellectuals sco «animal artistic che furma stadis». Uschia vegnia nutrida en la populaziun la cretta ch’i na sa tractia tar l’uman en mintga cas betg d’ina creatira che vivia en gruppas pitschnas (stirpas, tribes).
Ultra da quai sa laschia l’existenza sco «animal da triep che lavura en ina massa organisada a moda ierarchica» cumportar meglier cun avair la persvasiun d’esser in individi unic e gea betg in purtader da dretgs umans che stat forsa sut in dictat ester. Da qua resortia l’aduraziun da la raschun e dal construct da l’‹atgna voluntad›. Partind da talas constataziuns vegn er crititgà che la filosofia dals dretgs umans haja cuntanschì, surtut en ils stadis dal vest, in status quasi religius (‹religiun statala adascusa›) che sclaudia entaifer las atgnas instituziuns mintga critica envers quella.
Roger Federer
thumb|Roger Federer Roger Federer è in giugader da tennis svizzer. Cun 20 victorias als pli impurtants turniers (situaziun dal 2018) è el il giugader da tennis cun il pli grond success da tut ils temps. Federer ha gudagnà tut ils quatter turniers da Grand Slam, quai sco sisavel giugader en l’istorgia dal tennis. Las stagiuns 2004, 2005, 2006, 2007 e 2009 ha Federer terminà sin plaz 1 da la glista da rangaziun mundiala dal tennis.
Federer è naschì ils 8 d’avust 1981 a Münchenstein en la vischinanza da Basilea. Enfin oz (schaner 2019) ha el gudagnà 99 turniers da la tura ATP. Il Grand Slam è la finamira ultimativa da mintga giugader da tennis. Sco victur dal Grand Slam po sa numnar tgi che gudogna ils turniers internaziunals da la Gronda Britannia, da la Frantscha, dals Stadis Unids da l’America e da l’Australia. Las victorias da Roger Federer tar quests turniers èn unicas en l’istorgia dal tennis. El ha gudagnà ils onns 2003 enfin 2010 16 dals 31 turniers da Grand Slam. Roger Federer ha plinavant gudagnà 6 giadas ils campiunadis mundials (Masters Cup) sco er ina medaglia d’aur a l’Olimpiada da Peking 2008 (en la categoria dubel, cun il vadais Stanislas Wawrinka) ed ina d’argient a l’Olimpiada da London 2012.
Biografia sportiva
thumb|130px|Olimpiada ad Athen (2004) thumb|130px|Ohio, Stadis Unids (2008) thumb|130px|Il 2017 è reussì a Federer in veritabel comeback
Records
Roger Federer tegna il record per la pli bleras victorias en questa categoria e las pli bleras avanzadas en il final ed en il mezfinal. Federer è in da dals paucs giugaders al qual igl è reussì da gudagnar durant lur carriera tuts quatter turniers da Grand Slam. Federer è l’unic giugader ch’ha gudagnà trais giadas trais turniers dal Grand Slam en il medem onn (2004, 2006 e 2007). Sco 5avel giugader ha el dumagnà il double Paris/Wimbledon. Roger Federer è sper Richard Sears (en ils onns 1880) l’unic giugader da l’istorgia dal tennis ch’ha pudì gudagnar ses emprims set finals da Grand Slam. Questa seria è rutta als French Open 2006. Federer è l’unic giugader ch’ha gudagnà trais differents turniers dal Grand Slam almain quatter giadas, el è er l’unic ch’ha gudagnà dus turniers da Grand Slam tschintg giadas en seria. Dal 2004 enfin il 2007 ha Federer mintgamai gudagnà ils turniers a New York ed a Wimbledon ed è stà l’emprim ch’ha dumagnà questa seria. Plinavant è Federer l’emprim giugader da l’èra da l’Open ch’è arrivà en 20 gieus da final, da quai 10 en roda (da Wimbledon 2005 enfin Melbourne 2008). Federer tegna er il record per las pli bleras qualificaziuns en roda en il mezfinal da turniers da questa categoria ed en il quartfinal. A l’Australian Open 2007 ha Federer gudagnà per l’emprima giada dapi Björn Borg il 1980 a Paris in turnier da Grand Slam senza perder in set. Cun 36 sets gudagnads en roda a turniers da Grand Slam metta Federer in ulteriur record. Federer ha plinavant gudagnà sco emprim giugader ils Grand Slams a Wimbledon, New York e Melbourne mintgamai duas giadas en roda. El è er l’unic giugader da l’èra da l’Open che tegna per la segunda giada trais titels da Grand Slam en roda (Wimbledon, US Open, Melbourne).
En la seria da turniers introducida il 1990 cun il num Tennis Masters Series tegna Federer medemamain impurtants records. Il 2005 ha el pudì gudagnar sco emprim quatter turniers da questa categoria en in onn. Quai al è er reussì l’onn suenter. Sco emprim giugader ha el gudagnà ils onns 2005 e 2006 quatter da quests turniers en roda. Il double dals turniers ad Indian Wells ed a Miami ha Federer gudagnà sco sulet giugader duas giadas en roda. Tar tut ils quatter turniers da l’America dal Nord – Indian Wells (trais giadas), Miami (duas giadas), Canada (duas giadas) e Cincinnati (duas giadas) – è Federer entrà sco terz giugader en tut las glistas da victurs (suenter Andre Agassi e Michael Chang).
Federer è l’emprim giugader dapi Ivan Lendl (1987–88) ch’è vegnì da gudagnar il Masters dus onns en roda senza perder mo in unic set. L’onn 2005 è el stà l’emprim giugader ch’ha gudagnà in gieu da Masters cun il resultat 6-0 6-0, ses adversari è stà Gaston Gaudio en il mezfinal dal turnier. thumb|Madrid Open (2011) Tant en l’ATP Ranking sco er en l’ATP Champions Race tegna Federer numerus records. Uschia ha el dumagnà la meglra marca per ils pli blers puncts a la fin da la stagiun en omadus sistems da quintar. En il Champions Race è Federer vegnì il 2006 sin 1674 puncts, en l’ATP Ranking sin 8370. Quests 8370 puncts èn latiers la pli auta cifra da puncts ch’in giugader da tennis ha dumagnà en la glista mundiala da rangaziun. Avant aveva Federer gia surmuntà sco emprim giugader las marcas da 7000 e 8000 puncts.
Dal schaner 2004 enfin ils 17 d’avust 2008 ha Federer tegnì il numer 1 en la glista da rangaziun ATP. El è cun quai il giugader ch’ha pudì sa tegnair il pli ditg senza interrupziun sin il plaz 1 da la glista da rangaziun mundiala. Quest record tegnevan avant Federer Jimmy Connors (160 emnas, 1974–1977) respectivamain Steffi Graf cun 186.
En sia carriera èn reussidas a Roger Federer differentas serias da victorias. Uschia ha el pudì celebrar 26 victorias en seria encunter adversaris plazzads entaifer ils meglier 10 da la glista da rangaziun mundiala (2003–2005). Federer tegna medemamain il record da l’èra da l’Open per las pli bleras victorias en in final en seria (24, enfin il 2005). Sin pastget e sin plaz dir tegna Federer ils records per las pli lungas serias da victorias: sin plaz dir 56 victorias (2005 fin 2006), sin pastget 62 victorias en seria (2003–2008).