cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vertinet
Lain e scorsa
Il lain è grev, zai e dir. Gist pinà ha quel ina spessezza da 0,9 fin 1,1 g cm−3, en furma setgentada da 0,77 g cm−3. Durant setgentar sa furman sfessas. Il cor dal bist è da colur brin clera fin brin stgira, sa differenziescha però en la coluraziun be pauc dal lain alv. En general sa lascha il lain scumbigliar tgunsch cun quel dal fau alv.
District da la Broye
Geografia
Il punct il pli aut dal district cun 818 m s. m. sa chatta a Vuissens entant ch'il punct il pli bass cun 430 m s. m. sa chatta a Estavayer-le-Lac al Lai da Neuchâtel.
Vertinet
Brumbels e feglia
thumb|220px|Feglia d’atun Ils brumbels han la furma d’in tgeiel a piz e stattan a dretg ora. Els èn verds cun flatgs brins, glischants e tatgus. Ils chatschs èn da colur brin cotschna fin brina e fitg pailus; quels disponan da poras da corc da colur oranscha.
District da la Broye
Istorgia
Ina piroga (tud. Einbaum) dal temp da crap mesaun (ca. 6'200 a. C.) ch'è vegnì chattà ad Estavayer-le-Lac è fastiz per ina colonisaziun tempriva da la regiun. Numerus chats dal temp da crap tardiv a Portalban permettan la conclusiun ch'il carstgaun è sa domicilà en la regiun fitg baud.
Vertinet
Brumbels e feglia
Ils fegls èn ordinads en lingia dubla ed han ina furma lunghenta, ovala. Il moni è tschintg fin otg millimeters lung e levamain pailus. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da set fin nov centimeters ed ina ladezza da trais fin tschintg centimeters; la ladezza maximala è situada en la mesadad inferiura dal fegl. La basa dal plat è in pau smuttada u radunda resp. en furma da cor ed è per il pli asimetrica. Il piz dal fegl è da furma gizza. L’ur dal fegl è resgià dubel e fitg giz. Vers il piz èn ils dents faudads e levamain enrullads vers l’ur. Mintga mesadad dal plat dal fegl è cuverta cun 14 fin 16 avainas secundaras. Cuntrari al fau alv dispona il vertinet d’avainas terziaras bain visiblas. La vart sura dal fegl è verd stgira, glischanta, bunamain niva e senza glondas. La vart sut è verd clera – surtut tar fegls giuvens – e cuverta spessamain cun glondas senza moni. Las avainas èn munidas cun chavels che van suenter il fegl ed èn steris. L’atun daventa la feglia melna.
District da la Broye
Istorgia
A Cheyres, Font, Estavayer-le-Lac, Autavaux, Gletterens e Portalban han ins chattà centers per la fabricaziun dad ornaments, armas (sigirs, spadas), tessaria e vaschlaria or dals temps da bronz e da crap.
Numerus èn er ils chats celtics e romans. Il num funsil Broye è celtic: Broye = brogia (Landwasser).
Vertinet
Flurs e fritgs
Il portafritgs sumeglia il portaflurs feminin da la virtit. El ha ina furma da puscha u ovala, ina lunghezza da fin a sis centimeters ed ina grossezza da 1,5 fin 3 centimeters. Il pericarp sa furma or da fegls ch’èn creschids ensemen ed è cuvert cun in pail spess. A l’entschatta è quel oval u plat e da colur melnenta fin alva; pli tard è el scuflà e da colur brina. En il pericarp sa chatta ina nusch ch’è pitschna, brina e traglischanta. Ils fritgs madiran tranter l’avust e l’october.
District da la Broye
Istorgia
A partir dal 500 s. C. daventà perceptibla la cristianisaziun da l'entir territori. Tranter las emprimas baselgias eran quellas da Domdidier, Dompierre-le-Grand, Dompierre-le-Petit e Tours.
Vertinet
Dumber da cromosoms
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 16.
Derasaziun
L’areal da derasaziun dal vertinet cumpiglia vastas parts da la regiun da la Mar Mediterrana e da la zona submediterrana da las Alps. Quel tanscha da la Provence vers ost sur las Alps dal Sid e vinavant sur la Croazia e Serbia fin en la Bulgaria. En il sid tanscha l’areal da la Corsica e Sardegna sur l’Italia e Sicilia fin en Grezia (senza la Creta). En l’ost cumpiglia l’areal l’Asia Minura fin al Taurus, il Caucasus ed il Libanon.
District da la Broye
Istorgia
La signuria feudala è sa derasada a partir da l'onn 1000. En quel temp han ins cumenzà da bajegiar chastels-fortezza. Plirs chastels e ruinas dan perditga da quel temp. Suenter las Guerras burgognaisas s'augmenta l'influenza da Friburg. L'onn 1536 sa divida la Broye in pliras pars. Entras la Refurmaziun sa furman exclavas catolicas entamet la Broye vadaisa.
Vertinet
Derasaziun
En la regiun centrala è il vertinet preschent a l’ur meridiunal da las Alps e per part en las Alps Centralas. La planta vegn ad esser arrivada qua en la perioda chauda suenter il temp da glatsch. Ella cumpara per part en las regiuns Stiria, Carinzia, en il Tirol dal Sid, en la Carnolia, sper Triest ed en l’Istria sco er en singuls cas en il Tessin e las valladas dal Grischun dal Sid.
District da la Broye
Istorgia
Davent dal 16avel tschientaner vegn la vita politica dominada dad intginas famiglias fitg pussantas (patriziat). Questa pussanza va en decadenza tras l'invasiun franzosa a l'entschatta dal 19avel tschientaner.
Vertinet
Derasaziun
Pli baud era il vertinet derasà pli vastamain en l’Europa dal Sid. La diminuziun da la spezia vegn attribuida a l’utilisaziun da la laina exagerada.
District da la Broye
Istorgia
Suenter la Guerra dal Sonderbund il 1847 sa da il chantun Friburg ina nova constituziun. La Broye daventa in dals set districts e resta senza midadas fin il di dad oz. Ils 19 da mars 1848 entra en vigur la nova constituziun dal chantun Friburg e marca la naschientscha dal district da la Broye.
Linguas
Il franzos è la lingua principala da la Broye.
Vertinet
Ecologia
La spezia crescha da preferenza sin terren grippus, ritg da chaltschina (ma er sin silicat). A l’ur settentriunal da ses territori da derasaziun, en l’Europa Centrala, crescha ella surtut sin spundas da chaltschina sitgas orientadas vers sid, e quai sin il stgalim collin e submontan. Ella crescha fin en autezzas da maximalmain 1300 m.
District da la Broye
Linguas
Ina fitg pitschna minoritad discurra anc il patua broyard (broyao). Statisticas da la dumbraziun dal pievel dal 1990 han inditgà 169 persunas.
Laresch
Il laresch europeic, en la lingua da mintgadi per ordinari simplamain laresch (Larix decidua), è ina spezia da planta or dal gener dals lareschs (Larix) entaifer la famiglia Pinaceae. Ses territori da derasaziun natiral cumpiglia surtut las Alps ed intgins territoris da las Carpatas. Il laresch ha probablamain survivì l’ultim temp da glatsch en las Carpatas. Per motivs economics vegn la planta cultivada dapi tschientaners ordaifer ses territori da derasaziun natiral, en regiuns bundant pli chaudas, surtut en las muntognas mesaunas da l’Europa Centrala. En tals lieus patescha la planta fermamain pervi dal stgaudament global.
Habitus
miniatura|170px|Scorsa miniatura|190px|Puscha u betschla masculina miniatura|190px|Betschlas en madiraziun Tar il laresch europeic sa tracti d’ina conifera che perda las guglias d’atun. La planta cuntanscha ina vegliadetgna maximala da 600 onns, autezzas da fin a 54 meters ed in diameter dal bist (a l’autezza dal pèz) da 1,5 fin 2 meters. La curuna da la planta è d’ina furma irregulara piramidala fin lativ-conica. I dat però er cas excepziunals che surpassan marcantamain questas indicaziuns: A Blitzingen en il chantun Vallais han ins derschì avant intgins onns in laresch d’in’autezza da 30 meters cun 686 rintgs annuals; la planta sto avair schermiglià vers l’onn 1280. En l’Ultental (Tirol dal Sid) creschan trais lareschs, dals quals la vegliadetgna vegn stimada sin radund 850 onns.
Vertinet
Sociologia
En l’Europa Centrala cumpara la planta surtut en furma dal guaud da vertinets e da fraissens da manna, per part er cun ruvers pailus. Damai che quests guauds creschan en lieus isolads n’èn els strusch periclitads. En quests biotops vivan bleras spezias d’animals e da plantas fitg raras.
Laresch
Scorsa
Ils chatschs lungs èn l’emprim da colur mellen clera fin mellen grischenta e daventan en il decurs dal segund u terz onn grischs u nairents. La scorsa è ils emprims onns glischa e da colur brin verda fin brin grischa. Quella cuntanscha relativamain spert grossezzas da 1 fin 10 centimeters, daventa stgagliusa e surtratga cun sfessas profundas; la colur è a l’exteriur brin grischa, las sfessas èn d’in tun brin cotschen.
Guglias
left|miniatura|180px|Cumparsa da la planta left|miniatura|200px|Puschels da guglias sco ch’els sa sviluppan vi da chatschs curts miniatura|180px|left|Betschla feminina Las guglias creschan en puschels vi da chatschs curts sco er sulettas vi da chatschs lungs. L’entschatta èn quellas verd cleras e daventan pli tard pli stgiras; l’atun sa colureschan ellas mellen aur e crodan per terra. La singula guglia cuntanscha ina lunghezza da 10 fin 30 mm ed ina ladezza da 0,5 fin 1 mm. Ella ha ina furma graschla, per il pli platta; il piz è mut u be pauc da piz. Las guglias dal laresch èn – cuntrari a quellas da las coniferas che restan l’entir onn verdas – fitg elasticas e lomas (t.a. perquai ch’ellas na disponan betg d’ina stresa da tschaira proteginta). Las guglias dal laresch che crodan d’atun reduceschan l’enviern la svapuraziun e gidan uschia ad evitar che la planta setgia.
Flurs
Il laresch è ina planta monochasana; i cumparan pia flurs (puschas) masculinas e femininas vi dal medem individi. Quellas sa furman vi da chatschs da dus fin trais onns, e quai anc avant che creschan las guglias. (Areguard l’impollinaziun cf. sutvart).
Vertinet
Utilisaziun
Il lain sa lascha resgiar bain, furar e turnar. El è ordvart resistent cunter isada e vegn perquai duvrà per construir mobiglias (surtut sutgas), parts d’instruments, spols, zullas, martels, squaders, fis e culas.
Laresch
Dumber da cromosoms
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Privel da scumbigliar
Il laresch giapunais po vegnir scumbiglià cun il laresch europeic, sa differenziescha però cleramain da quel tras chatschs annuals cotschnents, stgaglias da la puscha enrulladas e la creschientscha pli bratga. Medemamain cultivada en l’Europa vegn la spezia ibrida (Larix eurolepis) che furma ina cruschada tranter il laresch europeic ed il laresch giapunais. En sia cumparsa sa chatta quella tranter las duas spezias, uschia ch’igl exista er qua il privel da scumbigliar.
Ecologia
Da las coniferas che creschan a moda natirala en l’Europa è il laresch la suletta spezia che perda las guglias d’atun. Quest cumportament ch’è uschiglio be derasà tar plantas da feglia serva a prevegnir a l’airiadad da schelira durant dis d’enviern suleglivs.
Sco bulieus da la ragisch vegnan per exempel en dumonda il tgirun da laresch e l’amanita mustgera (bulieu-diavel). Al pe dal laresch creschan savens bulieus da micoriza sco per exempel il tgirun d’aur, il tgirun dal pe vid, il tgirun da laresch grisch u intgins latgers. miniatura|180px|Tipica coluraziun d’atun Il pollen dal laresch europeic vegn derasà tras il vent. Las puschas masculinas èn melnas ed orientadas engiu; las puschas da flur femininas èn cotschnas (vers l’atun verdas) ed orientadas ensi. L’orientaziun da las puschas e lur construcziun interna servan ad evitar l’autoimpollinaziun sch’i na va nagin vent. La singula planta cumenza a flurir suenter 15 fin 60 onns.
Las puschas da sem madiran la proxima primavaira e restan alura vi da la planta fin ch’il rom croda (fin diesch onns). Ellas èn ovalas e las stgaglias èn orientadas enavant. Ils sems èn munids cun alas en furma ovala e sa derasan cun il vent; ultra da quai pon quels er vegnir derasads tras utschels u tras l’aua. La madiraziun dal sem ha lieu dal settember fin il november.
Las pretensiuns dal laresch areguard las substanzas nutritivas èn pitschnas fin mesaunas; la planta preferescha però – sco mintga planta da guaud – terrens arschiglius. Il basegn d’aua da la planta n’è betg spezialmain grond; ella crescha en lieus frestgs e mez frestgs, ma er sin terrens sitgs. Il laresch supporta tant temperaturas da −40 °C sco er la chalira d’auta stad.
Sistematica
L’emprima publicaziun da Larix decidua ha gì lieu l’onn 1754 tras Philip Miller en ‹The Gardener’s Dictionary›.[6] Sinonims per Larix decidua Mill. en: Pinus larix L., Abies larix (L.) J.St.-Hil., Picea larix (L.) Peterm.
I vegnan differenziadas pliras varietads:
Derasaziun
miniatura|220px|Territori da derasaziun Il laresch furma, ensemen cun il pign, guauds surtut en la zona climatica subcontinentala, e quai en spezial sin spundas stippas ed en lieus cun blera crappa. El cumpara per part er en guauds da tieus. La spezia cuntanscha en las Alps Centralas ed Alps da l’Ost ensemen cun il schember il cunfin aut dal guaud. Lareschs creschan fin en autezzas da 2500 meters sur mar.
Il laresch è ina planta dal stgalim montan superiur e subalpin che basegna blera glisch. La derasaziun odierna dals lareschs sa lascha manar enavos per ina gronda part sin la moda e maniera co che l’uman ha influenzà sur ils tschientaners ils guauds da muntogna. Senza l’intervenziun da l’uman avessan ils schembers, che cumportan meglier la sumbriva, stgatschà successivamain ils lareschs. Là nua che surfatschas en muntogna sa purschevan sco pastgiras, ha l’uman però pinà intenziunadamain ils schembers e pigns. En questa moda èn sa furmads guauds cun blera glisch ch’eran adattads per la pasculaziun – sumegliant als guauds da ruvers en regiuns pli bassas che servivan a l’engrasch cun glogns. Quest spustament da las spezias en il guaud da muntogna a favur dal laresch è anc vegnì sustegnì tras quai ch’il laresch vegn donnegià bler damain tras ruissas e cun passar sisur ch’il schember; medemamain resista il laresch – pervi da sia scorsa grossa, d’ina consistenza sco corc – bler meglier als incendis da guaud ch’eran antruras fitg frequents. miniatura|180px|Splerin da laresch Damai che la pasculaziun gioga oz be pli ina rolla secundara, stuess la successiun natirala atgnamain puspè augmentar la cumpart dals schembers en ils guauds da muntogna. En il fratemp furman quels effectivamain en bleras regiuns ina segunda stresa da plantas sut las tschimas dals lareschs. Retschertgas pli novas mussan però ch’igl è sa furmà qua in nov ecosistem, per entant anc instabil, ch’impedescha la dominanza dals schembers: Il splerin da laresch sviluppa numnadamain mintga tants onns ina multiplicaziun en massa, en rom da la quala ils lareschs vegnan sbluttads dal tuttafatg. Na stattan a disposiziun a las rasulaunas nagins lareschs pli, midan els sin ils schembers e destrueschan er lur guglias. Entant ch’ils lareschs survivan per ordinari ina tala infestiun, pateschan ils schembers fitg ferm ed èn silsuenter savens flaivlentads talmain ch’els na pon betg pli resister ad auters parasits ubain creschan a moda struptgada.
Lain
L’utilisaziun energetica dal lain da laresch gioga ina rolla plitost pitschna. La valur termica munta a 4,4 kWh/kg resp. 1700 kWh/rm ed è uschia cumparegliabla a quella dal lain da tieu.
Utilisaziun sco planta decorativa
Il cultivar 'Little Boggle' vegn tratg sco chaglia pitschna en curtin u er sco bonsai.
Lareschs che vegnan plantads en citads creschan per ordinari be malamain, damai ch’els na cumportan betg bain l’impestaziun tras gas da chamin.
Utilisaziun da substanzas activas
La scorsa dal laresch vegniva pli baud utilisada en cuntscharias; ils tannins cuntegnids en quella colureschan tgirom bunamain nair.
Cun furar ils bists sa lascha gudagnar terpentin da laresch. Quel po vegnir duvrà sco med curativ antiseptic (en furma dad itgs, emulsiuns, plasters e.a.).
Pli frequenta è però l’utilisaziun tecnica dal terpentin per producir vernischs e collas. Tras destillaziun sa lascha en pli gudagnar da quel in custaivel ieli da terpentin.
Aspects culturals
Dals Romans vegn il laresch europeic numnà dapi il temp da l’imperatur Augustus ‹larix› – in num per ils abitants da las Alps gallics. Questa denominaziun gallic-latina viva vinavant en il num talian ‹larice›, en la furma dialectala franzosa ‹larze› ed en il num rumantsch ‹laresch›. Er ils nums locals grischuns Laret e Latsch sa laschan manar enavos sin la denominaziun latina ‹larix›.
En diversas parts da la Germania da l’Ost pendevan ins ils 30 d’avrigl (notg dal barlot) roms da lareschs, uschenumnads ‹Hexenrüttel›, vi dad ischs e fanestras per stgatschar las nauschas strias.
Stetten
Stetten è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Soazza
Soazza (tudestg antruras Sowaz u Zauatz) è ina vischnanca politica svizra dal chantun Grischun. Ella appartegna al circul Mesauc dal district Moesa.
Sanctificaziun
La santificaziun (per rumauntsch grischun sanctificaziun) significha il viver in ün stedi, i'l quêl ün umaun dvainta pü simil a Dieu. Que pussibiltescha a l'umaun da dvanter sench e da parteciper dimena a la senchited divina. Il fenomen es cuntschaint in bgeras religiuns, ma be il cristianissem ho elavuro üna doctrina detagleda.
Teologia cristiauna
Illa teologia dal protestantissem correspuondescha la santificaziun a la güstificaziun e la segua immediatamaing scu l'otra vart da listessa medaglia. Illa perspectiva umauna as preschainta il connex scu correlaziun da cretta e charited (amur).
Lostallo
Lostallo è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al district Moesa.
Sanctificaziun
Teologia cristiauna
Impustüt il penser da Johannes Calvin gira pella santificaziun intuorn. L'esser da santificaziun es l'ingrazchamaint cha l'umaun resainta in vista a la tschertezza da salvamaint. Calvin mantegna il connex da güstificaziun e santificaziun. Tar sieus successuors invezza as muossa üna tendenza cha la santificaziun as fo independent. La consequenza es cha l'interess zieva la ledscha crescha, düraunt cha l'evangeli nun es pü in vista.
Ponthaux
Ponthaux è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Fuorcla da Livign
La Fuorcla da Livign (talian ed uffizialmain: Forcola di Livigno) è in pass da muntogna dal chantun Grischun da la Svizra e da l'Italia. Il pass maina da Puschlav (La Motta) en la Svizra (Val Poschiavo) tras a Livigno en la Vuclina.
Vienna
Vienna (tudestg Wien, viennais Wean) è la chapitala ed en il medem mument in dals nov pajais federativs da l’Austria. Cun varga 1,84 milliuns abitants è Vienna la citad cun la pli gronda spessezza d’abitants dal pajais. A Vienna e conturn vivan enturn 2,68 milliuns umans, quai ch’è in quart da la populaziun da l’Austria. Tenor la cifra d’abitants figurescha Vienna sco otgavel gronda citad da l’Uniun europeica (UE).
Cun il biro da l’Organisaziun da las Naziuns unidas (ONU) furma Vienna ina da las quatter sedias uffizialas da l’ONU. Ulteriuras organisaziuns internaziunalas da renum ch’han lur sedia a Vienna èn l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC), l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa (OSCE) e l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO). L’IAEO e l’ONU han in agen cumplex d’edifizis, l’uschenumnà Vienna International Centre.
Durant tschientaners è Vienna stada la citad imperiala e residenziala dals Habsburgais ed è uschia sa sviluppada ad in center cultural e politic da l’Europa. Cun dus milliuns abitants era Vienna l’onn 1910 la quartgronda citad dal mund, suenter Londra, New York e Paris. Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala aveva la citad dentant pers var in quart da ses abitants. Sin proposta da la Republica austriaca èn la citad veglia da Vienna (che dat anc oz perditga dal domini dals Habsburgais) ed il chastè da Schönbrunn vegnids renconuschids da l’Unesco sco iertas culturalas mundialas. Tar las ensainas da Vienna tutgan il Dom da s. Steffan, la Roda gronda en il Prater e bleras autras attracziuns.
Geografia
Cun ina surfatscha da 414,89 km² è Vienna il pli pitschen pajais federativ da l’Austria. Ultra da quai è el il sulet pajais federativ che n’ha nagin cunfin cun in auter stadi. Enfin l’onn 1921 appartegneva Vienna a l’Austria Bassa, il pajais federativ che circumdescha dal tuttafatg la citad.
Situaziun geografica
Il svilup da Vienna tar ina da las pli impurtantas e grondas citads da l’Europa Centrala è tranter auter d’attribuir a la situaziun geografica favuraivla. La citad giascha al nordost da las Alps en il nordvest dal batschigl da Vienna (Wiener Becken). La citad istorica è vegnida erigida unicamain en il sid dal Danubi; ozendi s’extenda la citad dentant dad omaduas varts dal flum. Vienna è sa furmà là nua che las veglias vias da martganzia sa cruschavan: dal vest a l’ost il Danubi e dal nord al sid la Ruta d’ambra. Il Danubi sa laschava surpassar en quest lieu senza pli grondas difficultads, perquai ch’il flum sa sparteva sin blers bratschs cun inslas tranteren.
Dapi la crudada da la tenda da fier l’onn 1989 creschan il traffic e las relaziuns economicas cun ils stadis vischins siuads en il nord ed en l’ost da l’Austria puspè. La vischinanza geografica tar ils anteriurs pajais en il bloc da l’ost è tuttavia accurschibla. Uschia giascha Vienna per exempel mo 60 km davent da la chapitala slovaca Bratislava. En l’Europa è ina tala vischinanza da duas chapitalas singulara (cun excepziun dal cas spezial Vatican e Roma). Dapi ils 21 da december 2007 – l’extensiun da la Cunvegna da Schengen sin pajais da l’ost sco la Tschechia, la Slovachia e l’Ungaria – pon ins surpassar per l’emprima giada dapi l’onn 1918 ils cunfins en l’ost da l’Austria senza controlla e quai dapertut nua ch’ins vul.
Cuntrada e clima
Mo ina part relativamain pitschna dal territori da la citad da Vienna è surbajegiada. Var la mesadad da la surfatscha è zona verda cun curtins (28,4 % u 117,76 km²), prads che vegnan per part anc tratgs a niz da l’agricultura e guauds che cuvran 16,6 %. Vienna è era in dals quatter pajais federativs da l’Austria nua ch’i vegn fatg vin.
La citad da Vienna s’extenda da Lobau che giascha sin 151 meters fin tar il Hermannskogel sin 542 meters sur mar. En il nordvest sco era en il vest ed en il sidvest da Vienna tanscha il guaud da Vienna cun sias collinas (Leopoldsberg, Kahlenberg) fin en il territori da la citad. Il Danubi cuntanscha la citad da Vienna tras la Wiener Pforte, ina stretga enserrada dal Leopoldsberg da la vart dretga e dal Bisamberg da la vart sanestra da la riva. Or dal guaud da Vienna culan numerus flums en la citad. Il pli enconuschent è la Vienna. Las collinas en il vest cuntinueschan en il sid en furma da terrassas ch’èn sa furmadas en l’epoca glaziala (Winerberg e Laaer Berg); oz èn quellas enconuschentas sco regiun da viticultura. L’ost da la citad è territori plitost planiv. Il Marchfeld vegn nizzegià da l’agricultura. El vegn dentant surbajegia pli e pli. En il sidost chatt’ins las Donauauen, ina cuntrada per lung dal Danubi ch’è vegnida declerada sco parc naziunal.
thumb|Diagram da clima da Vienna Vienna enconuscha in clima transitoric cun influenza oceanica nà dal vest ed influenza continentala nà da l’ost. Quai ves’ins vi da las mesiraziuns fitg variablas durant l’entir onn. En tut ha Vienna mo ina pitschna quantitad da precipitaziuns e pli lungas periodas sitgas. En cumparegliaziun cun autras parts da l’Austria èn ils envierns plitost miaivels.
Divisiun administrativa da la citad
La citad da Vienna è dividida en 23 districts. Anc suenter l’onn da revoluziun 1848 era la citad istorica (che furma oz la gronda part da l’emprim district) congruenta cun il territori da la citad. Sut l’imperatur Franz Joseph I è la citad vegnida schlargiada considerablamain ils onns 1850, 1890/1892 e 1904. L’onn 1850 èn las vischnancas aifer l’uschenumnà Linienwall (il rempar che dueva proteger la citad dals Tircs e da rebels da l’Ungaria) vegnidas integrads sco segund enfin 8avel district (respectivamain 9avel dapi che l’anteriur quart district è vegnì spartì en dus). Dapi l’onn 1890 appartegnan era ils districts a la riva dretga dal Danubi a la citad. En bleras parts dals districts vivan ils nums dals vitgs autonoms d’antruras vinavant.
Preistorgia, temp roman, temp medieval
En l’emprim tschientaner suenter Cristus han ils Romans erigì al lieu dal center da la citad da Vienna in champ da militar (castrum) ch’era collià cun la citad civila Vindobona (ozendi il terz district). Il champ aveva la funcziun da segirar il cunfin da la provinza Pannonia. Anc oz ves’ins en l’emprim district il decurs dal mir e la via dal champ. Ils Romans èn restads fin en il tschintgavel tschientaner. Il champ da las legiuns romanas sa chattava en l’ost da la part settentriunala da l’Imperi roman ed è spert daventà in’unfrenda dals embrugls da la migraziun dals pievels.
Il center viennais dal temp medieval tempriv era il Berghof, in bain economic da viticultura. L’emprima giada vegn il bain numnà en las annalas da Salzburg l’onn 881. Là vegn menziuna ch’igl haja gì lieu apud Weniam ina battaglia cunter ils Magiars. I n’è dentant betg cler sch’i sa tractava da la citad u dal flum. Cun la victoria da retg Otto I cunter ils Magiars l’onn 955 en la Battaglia sin il Lechfeld ha cumenzà l’avanzament da Vienna e da l’Austria en la politica europeica.
Sut ils Babenbergs è vegnì stgaffì l’onn 976 il marchesat Ostarrichi sin il territori al cunfin tar l’Ungaria. Tar quel tutgava era Vienna. Gia en il 11avel tschientaner era Vienna in impurtant lieu da martganzia. Il 1155 ha Heinrich II designà Vienna sco sia citad principala. Mo in onn pli tard ha Vienna obtegnì cun il previlegium minus il stadi da ducadi cun sedia dal duca.
L’onn 1192 – en il decurs da la Terza Cruschada – ha il marches Leopold V il Virtuus arrestà retg Richard Löwenherz ad Erdberg sper Vienna (oz il terz district). Quai ha purtà in enorm daner da liberaziun. Cun questa summa è vegnì drizzà en in lavuratori per batter munaida sco era finanzià l’emprim engrondiment da la citad. Il 1221 ha Vienna survegnì sco segunda citad en il ducadi austriac il dretg da citad e da martgà. Quai vul dir che la citad aveva il dretg da pretender dals commerziants che gievan tras la citad da stuair distgargiar lur rauba e da dar la pussaivladad als abitants da cumprar quella. Quai pussibilitava als Viennais il commerzi intermediar, uschia che Vienna aveva relaziuns da commerzi oravant tut per lung dal Danubi e cun Venezia. Vienna valeva gia da quel temp sco ina da las pli impurtantas citads lunsch enturn.
Ils Habsburgais
thumb|150px|left|Rudolf IV il Fundatur ch’ha influenzà considerablamain la citad thumb|220px|Vienna en la cronica mundiala da Schedel, 1493 Cun la victoria da Rudolf I l’onn 1278 cunter Ottokar II da la Boemia han ils Habsburgais surpiglià la pussanza en l’Austria. Ma pauc pli tard, sut ils Luxemburgais, è Prag daventà la residenza imperiala. Vienna giascheva uss en la sumbriva da quella. Ils Habsburgais sa spruvavan da bajegiar ora vinavant la citad e da tegnair pass cun Prag.
Suenter l’elecziun da duca Albrecht V sco retg roman-tudestg è Vienna puspè daventà l’onn 1438 la residenza dal Sontg Imperi roman. Cun il num Albrecht èn dentant era colliads la stgatschada ed ils mazzaments dals gidieus viennais dals onns 1421/22. L’onn 1469 è la citad vegnida tschernida sco sedia da l’uvestgieu e cunquai è il Dom da s. Steffan daventà ina catedrala. En l’èra dal flaivel regent Friedrich III è Vienna adina stà sin la vart da ses adversari, perquai che Friedrich na pudeva betg garantir la pasch en ses pajais. Il motiv eran ils mercenaris che viagiavan devastond per la terra enturn.
Suenter che l’Ungaria e la Boemia èn vegnidas integradas en il domini dals Habsburgais, è Vienna daventà il 1556 definitivamain la sedia da l’imperatur. Quai è era sta il temp nua che la citad da Vienna è vegnida recatolisada. La citad era bain daventada protestanta ils decennis precedents; l’onn 1551 han ins dentant clamà ils gesuits en la citad ch’han spert gì bler’influenza a la curt. A la testa da la cuntrarefurmaziun steva Melchior Khlesl, l’uvestg da Vienna da quel temp.
La bloccada da la citad entras ils Tircs
Fin en il 17avel tschientaner è la construcziun da questa fortificaziun stada l’activitad da construcziun principala en la citad. E l’onn 1683 è la fortificaziun davaira sa cumprovada. Ella ha protegì la citad durant mais enfin che l’armada tirca è sa retratga, perquai che l’armada da securs dal retg polac Jan Sobieski è arrivada. Suenter questa sconfitta han ins cumenzà a stgatschar il Reginavel osman or da l’Europa Centrala.
Il baroc ed il classicissem en cumplaina fluriziun
thumb|200px|Vienna en il temp baroc (maletg da [[Bernardo Bellotto|Canaletto, ca. 1760)]] Ina giada che la smanatscha tirca è stada bandischada, han ins bajegià bler e la citad e prosperada. En il temp da la reconstrucziun è la citad da Vienna vegnida barochisada (Vienna gloriosa). Numerus palazis da persunas noblas èn vegnids bajegiads, oravant tut dals achitects Johann Bernhard Fischer von Erlach e Johann Lukas von Hildebrandt. Er ordaifer ils mirs da la citad èsi vegnì bajegià bler. Dapi l’onn 1704 enconuscheva schizunt l’aglomeraziun in sistem da fortezza, il Linienwall. Quest mir da fortezza passava pli u main là nua che la Gürtelstrasse sa chatta oz.
Suenter che blera glieud è morta pervi da la pesta durant ils onns 1679 e 1713, è la populaziun puspè creschida cuntinuadamain en il decurs dal 18avel tschientaner. Durant quel temp èn era vegnidas fundadas las emprimas manufacturas, e quai en la Leopoldstadt. Era l’igiena è vegnida meglierada cun eriger chanalisaziuns e cun installar il nettegiament da las vias.
Cun la fluriziun da la citad è Vienna bainspert daventà in impurtant center cultural en l’Europa ch’ha gì ses punct culminant cun la musica classica viennaisa (Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert).
La citad imperiala tranter il conservatissem e l’avantgarda
thumb|left|180px|Sut la regenza da l’imperatur austriac Franz Joseph I ha Vienna enconuschì ina fluriziun culturala, artistica ed architectonica thumb|200px|‹[[Alt-Wien› ha stuì guntgir. Las chasas da locaziun istoricas (davos) remplazzan il caracter da vitg en l’aglomeraziun]] thumb|200px|Ringstrasse cun il parlament (1900) thumb|200px|Bal en la chasa-cumin cun il president da la citad Karl Lueger Durant las Guerras da coaliziun han las truppas da Napoleun Bonaparte conquistà duas giadas la citad da Vienna (1805 e 1809). Il 1804 è Vienna daventà la chapitala d’in nov stadi – da l’Imperi austriac. Il 1806 è vegnì annunzià la fin dal Sontg Imperi roman da naziun tudestga. Suenter la victoria cunter Napoleun ha gì lieu il Congress da Vienna (1814/15) ch’ha ordinà da nov las relaziuns politicas en l’Europa.
L’epoca dal Vormärz è caracterisada tras la politica da repressiun rigurusa e tras la cultura da Biedermeier. En quest’epoca ha era cumenzà l’industrialisaziun. Il 1837 è vegnida averta l’emprima viafier (Nordbahn).
La Revoluziun franzosa dal favrer 1848 ha er gì effect sin Vienna: ils 13 da mars è prorutta la Revoluziun da mars. Entras quella ha il chancelier dal stadi Metternich bainprest stuì sa retrair. Ils 6 d’october ha lura cumenzà la Revoluziun d’october. A la fin ha il militar imperial victorisà cunter ils democrats. Il democrat Robert Blum ch’era vegnì da Francfurt per gidar la populaziun è vegnì executà en la Brigittenau.
La Wiener Moderne marchescha da quel temp gist er l’ultim punct culminant cultural da la citad. Quai betg sco davos pervi da l’associaziun d’artists Wiener Secession ch’ha fatg da Vienna in center dal jugendstil. En la musica è naschì da quel temp il moviment da la Segunda scola viennaisa. En quest’atmosfera da resvegl cultural ha plinavant stabilì Sigmund Freud la psicanalisa.
Emprima Guerra mundiala ed Emprima Republica
thumb|left|200px|Il Karl-Marx-Hof, in exempel per la politica da bajegiar sociala dals onns 1920 thumb|200px|Cedel da votaziun per confirmar l’annexiun da l’Austria al Reich tudestg, 1938 Durant l’Emprima Guerra mundiala na hai bain dà naginas acziuns guerrilas en il conturn da Vienna. Tuttina è la situaziun da provediment daventada difficila vers la fin da la guerra. La fin da l’Emprima Guerra mundiala ha er muntà la fin da l’Austria-Ungaria. Ils 30 d’october 1918 è naschida la Republica Austria; ils 11 da november dal medem onn ha l’imperatur Karl I abditgà e bandunà il chastè da Schönbrunn e Vienna.
Durant l’instabilitad economica e politica da l’Emprima Republica ha Vienna furma la tribuna politica per las cuntraversas tranter la regenza conservativa ed ils socialdemocrats che dominavan la citad. Ils 15 da fanadur 1927 ha brischà il palaz da giustia; tar las collisiuns tranter demonstrants e polizia èn 94 persunas vegnidas per la vita. Questa fasa da radicalisaziun ha culminà l’onn 1934 en la Sullevaziun socialdemocratica dal favrer. Quella è vegnida supprimida cun forzas militaras ed ha manà a la dictatura austrofaschista che dueva dominar la citad e l’entir pajais fin l’annexiun da l’Austria al Reich tudestg.
Naziunalsocialissem e Segunda Guerra mundiala
thumb|200px|Monument commemorativ per las unfrendas austriacas da la schoah sin la Plazza dals Gidieus Ils 12 da mars 1938 ha Adolf Hitler laschà occupar l’Austria tras truppas tudestgas. Cun sustegn or da las atgnas retschas è vegnida remplazzada la dictatura austrofaschistica tras il domini naziunalsocialistic. La regenza da la citad han ins reorganisà ed incorporaziuns han manà al Gross-Wien ch’era trais giadas uschè grond sco la surfatscha da la citad odierna.
Ils 17 da mars 1944 han ils Alliads cumenzà a bumbardar Vienna. En tut è radund in tschintgavel da la citad vegnì destruì. Il Dom da s. Steffan n’era betg vegnì tutgà da bumbas, ha dentant tuttina piglià fieu tar ina spogliaziun. L’avrigl 1945 ha gì lieu la Battaglia da liberaziun da Vienna ch’ha chaschunà la mort a radund 37 000 schuldads e millis civilists. La battaglia è ida a fin cun la sconfitta da las truppas naziunalsocialisticas; nà da l’Ungaria è l’Armada cotschna da l’Uniun Sovietica entrada en la citad.
Segunda mesadad dal 20avel tschientaner
thumb|left|200px|Ils quatter secturs d’administraziun dals Alliads a Vienna thumb|200px|Enturn l’Uno-City sa furma il nov quartier Donau City Suenter la fin dals cumbats a Vienna ha l’armada sovietica installà ina nova regenza. Era las partidas politicas èn sa furmadas da nov. Pir l’atun 1945 han ils Soviets laschà entrar en la citad contingents militarics dals ulteriurs trais Alliads (Stadis Unids, Gronda Britannia e Frantscha). Enfin l’onn 1955 è la citad da Vienna restada divida en quatter secturs e dirigida dals Alliads. In’invista en las relaziuns da viver da quel temp dat l’enconuschent film ‹Der dritte Mann› cun Orson Welles ch’è vegnì filmà a Vienna l’onn 1948.
Sco dapertut en l’Europa dal Vest ha la fin da la guerra er manà a Vienna a prosperitad economica. Quai betg il davos grazia al Plan da Marshall. Dentant betg mo economicamain, mabain er sin champ politic han ils onns suenter la guerra stgaffì novas realitads. Ils 15 da matg 1955 ha l’Austria obtegnì l’independenza cumplaina. Ils 26 d’october – il di suenter che las davosas truppas d’occupaziun avevan bandunà il pajais – vala dapi lura sco festa naziunala da l’Austria.
L’istorgia da Vienna durant la Guerra fraida è marcada da sia vischinanza geografica tar il bloc da l’ost. L’atun 1956 ha Vienna dà albiert a blers fugitivs ungarais ch’eran fugids suenter la sullevaziun betg reussida. L’onn 1968 ha la citad plinavant recepì bleras persunas da la Tschechia e Slovachia suenter la fin sanguinusa da la Primavaira da Prag.
Dapi l’onn 1957 ha l’Organisaziun internaziunala per l’energia atomara (IAEO) sia sedia a Vienna. L’onn 1965 è la citad ultra da quai daventada sedia da l’Organisaziun dals pajais exportaders da petroli (OPEC). Gia l’onn 1961 ha gì lieu a Vienna in inscunter tranter il president dals Stadis Unids John F. Kennedy ed il manader sovietic Nikita Sergejewitsch Chruschtschow. thumb|200px|Staziun da velos d’emprest en vischinanza dal Prater
L’onn 1980 è lura vegnida averta l’UNO-City, la terza sedia da las Naziuns unidas suenter New York e Genevra. Tut quai ha gidà a posiziunar Vienna sco citad da congress e da relaziuns internaziunalas.
Temp preschent
Oz vala Vienna sco ina da las citads cun la meglra qualitad da viver lunsch enturn. Tar ina valitaziun internaziunala l’onn 2010 è Vienna schizunt sa tschentada sin l’emprima plazza, avant Turitg, Genevra e Vancouver/Auckland. A questa qualitad da viver contribueschan l’auta cumpart da zonas verdas sin il territori da la citad (radund 50 %) e la bilantscha ecologica ch’è relativamain buna en cumparegliaziun cun autras citads. Vitiers vegnan la segirtad sociala e da polizia, il sistem da sanadad exemplaric, l’auta qualitad dal sistem da furmaziun, la rait da meds publics sco er las vastas purschidas culturalas e da temp liber.
Musica classica e moderna
thumb|left|200px|Ils Wiener Sängerknaben thumb|160px|Falco Da muntada internaziunala è a Vienna cunzunt la musica classica. Durant ils tschientaners ha questa citad dà dimora a numerus cumponists da renum mundial. Durant la classica viennaisa (ca. 1780–1827) èn quai stads Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart e Ludwig van Beethoven.
En l’ulteriur decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids vitiers Franz Schubert, Franz Liszt, Johannes Brahms, Johann Strauss (bab), Johann Strauss (figl, il ‹retg dal valzer›), Franz Lehar, Joseph Lanner, Anton Bruckner e Gustav Mahler. Cun l’uschenumnada Segunda scola viennaisa a l’entschatta dal 20avel tschientaner èn plinavant colliads ils nums dad Arnold Schönberg, Anton Webern ed Alban Berg.
Questa tradiziun musicala vegn tgirada er ozendi. Cun ils Wiener Philharmoniker residescha a Vienna in dals megliers ensembles da l’Europa. Ed er ils Wiener Sängerknaben han cuntanschì in renum mundial. Dus terms fixs en l’onn cultural a Vienna furman il Concert da Bumaun dals Wiener Philharmoniker, che vegn mintgamai emess live a la televisiun, ed il Bal d’opera ch’ha lieu durant il temp da tschaiver e che tgira la tradiziun dal valzer.
Litteratura e teater
thumb|200px|Il Burgtheater Ensemen cun Berlin vala Vienna sco ina da las citads da teater las pli impurtantas da lingua tudestga. Il Burgtheater furma il punct central da la vita da teater a Vienna. Ils pli enconuschents teatrists viennais dal 19avel tschientaner eran Franz Grillparzer, Ferdinand Raimund e Johann Nestroy. En il 20avel tschientaner èn quai stads Arthur Schnitzler, Karl Kraus, Robert Musil e Thomas Bernhard. Dapi l’onn 2000 vegn surdà qua il Premi da teater Nestroy che furma il pli impurtant premi da quest gener en l’entir territori da lingua tudestga.
Chastels e museums
Gist sper la Hofburg sa chatta il MuseumsQuartier che vala sco in dals diesch areals d’art ils pli gronds dal mund. Quest areal è vegnì avert l’onn 2001 e dat suttetg a numerus museums d’art e d’architectura moderna e contemporana. Art dal temp medieval al temp modern preschenta a Vienna er il chastè Belvedere, tranter auter ‹Der Kuss› da Gustav Klimt.
thumb|200px|Na dastga betg mancar tar ina visita a Vienna: la turta da SacherMedemamain accessibel sco museum è il chastè Schönbrunn che furmava pli baud la residenza da stad da l’imperatur. Igl è quai l’attracziun turistica la pli frequentada a Vienna. Dapi l’onn 1996 appartegnan il chastè ed il parc als bains culturals mundials da l’Unesco. En il parc sa chatta er il Tiergarten, il pli vegl zoo dal mund ch’è anc avert.
In’ulteriura attracziun turistica furma il Hundertwasserhaus da l’artist Friedensreich Hundertwasser. Quest bajetg ludic ha l’artist concepì explicitamain sco cuntrapaisa a l’architectura moderna plitost fraida. Er l’ardera Spittelau è concepida da Hundertwasser.
Il pli grond parc a Vienna è il Prater, situà en il district Leopoldstadt. El cumpiglia 600 hectaras ed ha uschia duas giadas la grondezza dal Central Park a New York e trais giadas la grondezza dal Tiergarten a Berlin. Il Prater furmava oriundamain il revier da chatscha da l’imperatur ed è vegnì transfurmà l’onn 1766 en in parc. L’onn 1873 ha gì lieu sin l’areal da fiera l’Exposiziun mundiala. Medemamain sa chatta qua il parc da divertiment Wurstelprater cun la roda gronda e l’Ernst-Happel-Stadion, la pli grond’arena da ballape da l’Austria.
La Donauinsel cun ina lunghezza da 21,1 kilometers ed ina ladezza da 200 meters furma in’ulteriura zona da recreaziun. Qua ha lieu ina giada l’onn il Donauinselfest che porscha concerts gratuits cun artists austriacs ed internaziunals. Cun 3 milliuns visitaders entaifer trais dis sa tracti dal pli grond festival al liber da l’entira Europa.
center|thumb|700px|Sguard sin il chastè Schönbrunn cun Vienna davosvart
Pass dal Malögia
Il Pass da Malögia (tudestg: Malojapass, talian: Passo del Maloggia) è in pass da muntogna dal chantun Grischun. Il pass maina da Casaccia (Vicosoprano) en il Val Bregaglia tras a Malögia (Stampa) en l'Engiadin'Ota.
Wohlenschwil
Wohlenschwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Protestantissem
Protestantissem significha üna gruppa da baselgias e raspedas infra il cristianissem chi derivan dal 16evel tschientiner ed as collian culla refurmaziun. Ils aderents dal protestantissem sun ils protestants. Quist pled vain druvo in Svizra ed i'l territori rumauntsch sinonimamaing cun refurmos, pü d'inrer cun evangelics.
Derivanza da la noziun
La noziun protestants deriva da la protestaziun da Speyer a Speyer in Germania in occasiun da la dieta imperiela dal 1529. Quella vouta protestaivan ils stedis evangelics cunter il schogliamaint da lur drets tres l'imperatur tudas-ch zieva ch'üna tscherta liberted in reguard a la tscherna da la confessiun i'ls pajais singuls vaiva valieu daspö trais ans. Medemmamaing daivan els perdütta da lur cretta.
Segns
Il protestantissem es caracteriso da la manchaunza d'ün cunfin traunter preirs e laics. Mincha battagio es immediat vers Dieu. La grazcha da Dieu operescha tuot, l'umaun nu so güder tal salvamaint. La cretta as fixa vi da las impromischiuns dal Segner dinuonder ch'ella artschaiva la tschertezza da salvamaint.
A nun es üngüna oneraziun da senchs straordinaris, bgeraunz sto Gesu Crist i'l center sulettamaing ed in möd exclusiv.
Spartiziun
A's disferenzescha varquauntas lingias dal protestantissem chi as separaivan già i'l temp da la refuorma: l'ela dretta vain furmeda da las baselgias luteranas e refurmadas, l'ela schnestra dals battageders.
Ultim giudizi
L'ultim güdizi (per rumauntsch grischun ultim giudizi) es ün'imaginaziun da cretta da las religiuns monoteisticas giudaissem, cristianissem ed islam chi cuntegna ün güdizi divin chi glivra il cuors dal temp e finischa l'istorgia. L'ultim güdizi tuocha tar l'ambiaint da l'apocalipsa.
Bibgia
Infra la Bibgia raquinta impustüt il cudesch da la revelaziun da Gioannes da las ultimas chosas a la fin da l'uscheditta prüma creaziun. Ma eir l'evangeli seguond Matteus recitescha pleds da Gesu Crist chi discuorran dal ultim güdizi (25evel chapitel).
Cristianissem
Dispüttaivla d'eira adüna darcheu l'idea d'üna conciliaziun da tuots respectivmaing conciliaziun generela (in grec apokatastasis panton). Tenor quista teoria vaindscha Gesu Crist sur il diavel in möd ch'el maina tuottas creatüras our dal infiern. In temp modern es Karl Barth sto ün simpatisant da quista doctrina schabain ch'el intunaiva: Eau nu l'instruischa, ma neir eau nu la refüsa. L'opiniun da la majorited dals teologs invezza disch ch'üna conciliaziun da tuots nu po esser üngüna doctrina da la baselgia. Bgeraunz es ella üna spraunza e na dapü.
La scienzcha chi tratta eir da l'ultim güdizi ho nom escatologia.
Herisau
Herisau è ina vischnanca politica en il hinterland dal chantun Appenzell Dadora en Svizra. Ella è era la sedia dal parlament e da la regenza chantunala dad Apenzell Dadora.
thumb|270px|left|Vista sin Herisau
Rain
thumb|250px|La Ruinaulta en il chantun [[Grischun.]] thumb|250px|Il Rain en il [[Lai da Constanza (chantun Turgovia).]] Il Rain (en sursilvan: Rein, en surmiran e sutsilvan: Ragn, en tudestg: Rhein, en talian: Reno, en franzos: Rhin ed en ollandais: Rijn) è il pli lung flum da la Svizra cun 1'230 km (375 km en Svizra).
Würenlingen
Würenlingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Región de Coquimbo
200px|right|thumb|Charta dal regiun da l'Atacama
La Región de Coquimbo è ina da las quindesch regiuns dal Chile. Ella cunfina al nord cun la Región de Atacama, al sid cun la Región de Valparaíso, a l'ost cun l'Argentinia ed al vest cun l'Ocean pacific.
La regiun ha ina surfatscha da 40'579,9 km² ed ina populaziun stimada da 677'300 abitants (2006). La regiun cumprenda las provinzas da Choapa, Elqui e Limarí. La chapitala da la regiun è la citad da La Serena.
Jona
Jona era ina vischnanca cun 17'799 abitants en il chantun Son Gagl sin il lai da Turitg. Cun ils 1. da schaner è Jona vengnida fusionada cun la vischnanca da Rapperswil en la nova vischnanca da Jona-Rapperswil.
Frauenfeld
La citad da Frauenfeld (en il dialect local: []) è la chapitala dal chantun Turgovia e dal district da Frauenfeld. Causa sia posiziun geografica e sia situaziun economica e politica appartegna Frauenfeld a la regiun metropolitana da Turitg ed a la Svizra Orientala. Ensemen cun las vischnancas cunfinantas da Felben-Wellhausen e Gachnang furma el l'aglomeraziun da Frauenfeld cun pli u main 28'000 avdants.
Il coc da la citad da Frauenfeld è vegnì eregì enturn l'onn 1230 sin «unserer lieben Frauen Feld» (il champ da Nossadunna), pia sin in champ ch'era consecrà a Nossadunna.
La citad odierna consista dals otg quartiers Vorstadt (citad veglia e Vorstadt superiura), Ergaten-Talbach, Kurzdorf, Langdorf, Herten-Bannhalde, Huben, Gerlikon ed Erzenholz-Horgenbach-Osterhalden.
The Beatles
The Beatles è il num d’ina band da beat e pli tard da rock da la Gronda Britannia ch’ha existì durant ils onns 1960. Cun bundant 600 milliuns portatuns vendids – tenor stimaziuns da la firma da discs EMI schizunt bundant ina milliarda – èn ils Beatles fin oz la band cun il pli grond success commerzial en l’istorgia da musica.
Ils origins musicals da la band èn da chattar en il rock’n’roll da la fin dals onns 1950, en il qual ils commembers da la band han bainbaud integrà elements stilistics da la musica da beat da Liverpool. L’emprima single dals Beatles ‹Love Me Do› è cumparida il 1962. Il success mundial è reussì a la band il 1963 cun la single ‹I Want to Hold Your Hand›. Pervi da lur nov stil da musica e lur preschientscha en la publicitad èn ils Beatles bainspert sa sviluppads ad ina da las gruppas las pli popularas. Il punct culminant da lur carriera han ils Beatles cuntanschì tranter il 1964 ed il 1968; da quel temp sa chattavan els per part a medem temp en tut ils pajais sin l’emprim plaz da las paradas da hit.
L’onn 1970 èn las vias dals quatter commembers da la band sa spartidas pervi da tensiuns internas. Ils musicists han sinaquai suandà cun success agens projects da musica.