cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Archiv culturel d’Engiadin’ Ota
Traunter las archivalias principelas pudains numner il relasch da famiglia da la dinastia da meidis Berry da San Murezzan, 3 000 chartas da las famiglias Puonz, Curtin, Fonio - pastiziers e bierers, il relasch fotografic da Gustav Sommer da Samedan, il quêl consista da ca. 40 000 negativs davart l’ Engiadina, il relasch da l’architect Max Alioth da San Murezzan, quel dal pittur decorativ Kasper Donatsch e quel da la pittura artista bregagliotta Elvezia Michel.
L’Archiv da culturel d’Engiadin’ Ota as rechatta in Chesa Planta a Samedan, ün chesamaint patriziel fabricho dals Salis dal 1593. La Fundaziun de Planta chüra la chesa, il museum da cultura d’abiter, la Biblioteca rumauntscha, l’archiv dals Planta ed organisescha diversas activiteds, scu exposiziuns, concerts e referats.
Savognin
Savognin è oz an de igl li prinzipal digl Surses. Avant varsaquants onns era Savognin en li d'agrar. Cugl taimp ô Savognin sa mido an en li da turissem da stad e d'anviern.
Voba
Tranter igl 1939 ed igl 1948 purtava igl bol da cumegn igl maletg digl Punt Crap.
Sen la voba cotschna digl 1948 ins vei treis sains, dus sesour ed egn giudem, spartias cun en ragn blo.
Chegl simbolisescha la posiziun a la Gelgia e las treis baselgias catolicas an vischnanca.
Attracziuns
Savognin posseda treis baselgias catolicas or digl taimp da baroc.
La baselgia Nossadonna è neida concecrada igl onn 1643 ed ella è neida mallageda or igl onn 1663.
La baselgia Son Martegn digl onn 1677 posseda en renumo maletg digl plafung, malagea da Carlo e Antonio Nuvolone da Milan.
La baselgia Son Mitgel è neida biageida se da nov igl onn 1663. ella è neida biageida se an furma den ectagon.
La Punt Crap, tg'ins catta an Sot Curt stat schon 330 onns ed anc oz reivla duvrada per traversas igl Ragn.
A Savognin ins ò igl onn 1982 biagia anturn ena tgesa purila tar en museum tgins po anc oz visitar.
Turissem
Da stad metta igl cumegn a disposiziun igl Lai Barnagn scu attracziun prinzipala. Lò ins ò la pussebladad dad eir a far bogn, da dar a minigolf e da dar a volleyball.
D'anviern ins so eir cun skis, segl sglatsch, cun stadal, a far cursa lunga scu er touras da skis.
Dialect
Igl meir --> igl mecr
Igl peir --> igl pecr
«Schi te vot decr a Gion tg'el dess amprender a savecr taschecr, schiglio igl passigl igl recr, alloura tungigl schi gict tgi è da fugicr.»
Ballamaun
thumb|230px|Ballamaun – in sport svelt e plain acziun tant per umens... thumb|230px|...sco er per dunnas Ballamaun è in sport tar il qual duas squadras cun mintgamai set giugaders (sis giugaders da champ ed in goli) giogan ina cunter l’autra. La finamira dal gieu è da bittar la balla-maun en il gol dals adversaris e da far uschia in punct. I gudogna la squadra ch’ha fatg ils pli blers gols suenter la fin dal temp da giugar (duas giadas 30 minutas; per squadras da giuvenils valan temps da giugar reducids).
Sper il ballamaun en halla (per ordinari simplamain numnà ballamaun) datti anc duas ulteriuras variantas: per l’ina il ballamaun champester, ch’era pli baud bundant pli frequent, per l’autra il ballamaun da splagia che daventa adina pli popular.
Las reglas da ballamaun en furma concisa
thumb|220px|Tir da puniziun da la lingia da 7 meters
Champ
thumb|260px|Il champ e sias dimensiuns Il champ è da furma rectangulara (40 m × 20 m); la lingia d’amez al sparta en duas mesadads. Amez las varts graschlas sa chattan ils gols e davant quels las zonas dal gol respectivas. Il spazi entaifer la zona da gieu, ma ordaifer las zonas da gol furma il champ per propi.
Da princip vala la regla che tut las lingias tutgan tar il spazi, il qual ellas cunfineschan. Per la lingia d’amez munta quai ch’ella tutga tar omaduas mesadads dal champ.
Gols
Ils gols èn trais meters lads e dus meters auts. Els ston esser fixads en il palantschieu u en la paraid situada davosvart. Il rom dal gol sto esser da furma rectangulara.
Las pitgas dal gol e la latta traversala che collia quellas ston esser fatgas dal medem material (p.ex. lain u metal lev) ed avair in profil quadratic cun ina lunghezza da l’ur da 8 cm. Sin las trais varts ch’èn visiblas nà dal champ ston las pitgas e la latta esser dadas si cun duas colurs che cuntrasteschan cleramain e che sa distinguan er dal fund davos. Omadus gols ston avair las medemas colurs.
Plinavant sto mintga gol disponer d’ina rait, l’uschenumnada rait dal gol. Quella sto esser fixada en tala moda ch’ina balla che vegn sajettada en il gol resta normalmain en quel u na po betg sgular tras il gol. Sche necessari po vegnir montada en il gol in’ulteriura rait (davos la lingia dal gol).
Zona dal gol
In defensur ch’entra en il rudè vegn per ordinari be chastia sch’el procura tras quai in avantatg a la defensiva.
Zona da midada
Dador ina vart lunga dal champ vegn endrizzada dad omaduas varts da la lingia d’amez ina zona da midada. En quella sa chattan ils uffizials, ils giugaders da reserva e giugaders ch’han stuì ir or dal gieu. Ina stgamiada tranter la zona da midada ed il champ è pussaivla da tut temp; quella dastga però be vegnir fatga sur la lingia da stgamiada, la quala ha davent da la lingia d’amez ina lunghezza da 4,50 m.
Balla
thumb|200px|Balla da la grondezza III La balla consista d’in mantè da tgirom u da materia sintetica emplenì cun aria. I vegnan differenziadas quatter grondezzas: uffants fin 8 onns (circumferenza per ordinari 48 cm), uffants e giuvenils a partir dad 8 onns (circumferenza 50–52 cm, pais 290–330 g); dunnas e giuvenils masculins a partir da 12 onns (54–56, 325–375); umens e giuvenils masculins a partir da 16 onns (58–60, 425–475).
Durada dal gieu
La durada dal gieu uffiziala per tut las squadras cun giugaders a partir da 16 onns e pli vegls munta a 2 x 30 minutas cun ina pausa da 10 minutas. Per squadras d’uffants e giuvenils vala in temp da giugar scursanì:
Tar turniers po il temp da giugar ordinari vegnir scursanì supplementarmain.
En cas da gieus che na dastgan betg finir cun in pari (p.ex. turniers u tscherts gieus da cuppa) datti tenor basegn maximalmain duas prolungaziuns da mintgamai 2 x 5 minutas cun ina minuta pausa. N’è anc adina crudada nagina decisiun, vegn quella eruida cun tirs da la lingia da set meters.
La mesadad e la fin dal gieu vegnan inditgadas dal cronometrist tras in signal acustic (tiba, sirena u tschivlot). Cuntrari a la situaziun per exempel tar il ballape na decida pia betg l’arbiter davart la durada dal gieu ed i na dat nagin temp supplementar. Culps libers als quals suonda il signal da la mesadad resp. da la fin dal gieu ston però anc vegnir exequids. Ils arbiters pon interrumper il temp da giugar tenor agen giuditgar (interrupziun, timeout). Tar in tir da puniziun da la lingia da set meters duai però be vegnir decidì in timeout en cas d’in retardament spezial (p.ex. midada dal goli).
Interrupziun dal gieu
Durant il temp da giugar regular ha mintga squadra il dretg da pretender trais giadas in’interrupziun dal gieu d’ina minuta (uschenumnà team-timeout, TTO). Da quest dretg po la squadra be far diever cur ch’ella è sezza en possess da la balla. Las trais interrupziuns ston vegnir repartidas sin omaduas mesadads dal gieu; e durant las ultimas tschintg minutas dal gieu dastga mintga squadra pretender be in’interrupziun.
En bleras associaziuns regiunalas vala però la regla che mintga squadra dastga be pretender in’interrupziun per mintga mesadad dal gieu. Interrupziuns che na vegnan betg fatgas valair scrodan.
Durant l’interrupziun vegnan discutadas tacticas da gieu. Savens vegn il TTO però er be dumandà per motivs tactics, vul dir per interrumper il fluss dal gieu da l’adversari. En classas da gieu pli bassas vegn per il pli er giugà senza TTO.
Arbiter
Tar il ballamaun datti dus arbiters; quels surveglian tranter auter la fairness e l’observaziun da las reglas. Els fungheschan a moda alternanta sco arbiter da champ ed arbiter da gol. Uschia è garantì che las singulas acziuns entaifer la defensiva e l’offensiva pon en il cas normal vegnir giuditgadas nà dad omaduas varts da la situaziun dal gieu.
Dumber da giugaders e substituziuns
thumb|220px|Tir siglì Mintga squadra sa cumpona da set giugaders – sis giugaders da champ ed in goli. Fin a set ulteriurs giugaders pon prender plazza sin il banc sco giugaders da reserva. Mintga squadra po substituir ses giugaders – entaifer la zona previsa – uschè bleras giadas sco giavischà. Cuntrari al ballape succeda quai senza vegnir annunzià spezialmain. En las ligas da giuvenils vala per part la regla che giugaders dastgan be vegnir substituids sche l’atgna squadra è en possess da la balla u sch’il temp da giugar è vegnì interrut (timeout). Uschia vul ins evitar ch’ils giuvenils sa spezialiseschian memia baud sin attatga u defensiun.
Stadi unitar
thumb|320px|Charta dal mund che mussa ils stadis unitars In stadi unitar (u stadi central) è in stadi, en il qual la pussanza sur l’entir territori statal vegn exequida a moda centralistica, e quai per ordinari nà da la chapitala. Sco furma speziala dal stadi unitar vegn per part allegà il stadi unitar decentral che dispona d’organs decentrals da l’administraziun autonoma (per exempel en furma da districts u départements), ma ils quals vegnan medemamain survegliads a moda centrala.
Ballamaun
Giugaders da champ
Ils giugaders da champ na dastgan betg be tutgar la balla cun il maun, mabain cun tut las parts dal corp survart la schanuglia (incl. quest’ultima). Sco en auters sports da balla vegn fatg la differenza tranter tschiffar e driblar. Senza driblar dastga il giugader far maximalmain trais pass e tegnair la balla be trais secundas; alura sto el dar liber la balla cun in pass ad in cungiugader u cun in tir sin il gol. Sa mova il giugader cun la balla sur il champ, dastga el far maximalmain trais pass directamain suenter la retschavida da la balla e maximalmain trais pass suenter avair driblà. Fa in giugader dapli che trais pass u driblescha el danovamain suenter avair tegnì la balla (uschenumnà ‹dubel›), vegn la squadra adversaria en possess da la balla (en furma d’in culp liber). Ultra da quai na dastgan ils giugaders da champ betg bittar la balla intenziunadamain en l’atgna zona dal gol; uschiglio survegn l’autra squadra medemamain in culp liber.
Stadi unitar
Stadis unitars èn structurads en unitads d’administraziun, tut tenor er en corporaziuns autonomas, ma betg en stadis commembers cun atgna statalitad sco che quai è il cas en stadis federals.
Ballamaun
Sistem da giugar
Las posiziuns dals giugaders da champ sa cloman – analog ad auters gieus da squadra – ala sanestra, ala dretga, giugader al rintg, defensur sanester, defensur dretg, defensur intern u central.
Stadi unitar
Las stentas istoricas/politicas da cuntanscher in stadi unitar numnan ins unitarissem; quellas da stgaffir in urden federalistic vegnan designadas sco federalissem.
Ballamaun
Sistem da giugar
Las singulas posiziuns vegnan adina designadas or da la perspectiva dal goli.
Stadi unitar
Exempels
thumb|200px|Cumparegliaziun grafica tranter in sistem centralisà (A) ed in sistem decentralisà (B) Sco exempels per stadis democratics che sa laschan caracterisar sco stadis unitars centralistics numna il politolog Martin Sebaldt Costa Rica, la Finlanda, l’Islanda u l’Israel. Sco stadis unitars decentrals sa laschan percunter numnar: Danemarc, Frantscha, Reginavel Unì, Irlanda, Giapun, Luxemburg, Nova Zelanda, Pajais Bass, Norvegia e Svezia.
Ballamaun
Goli
En la zona dal gol dastga il goli dustar la balla che vegn bittada cunter il gol cun tut las parts dal corp. Il goli sto sa differenziar en sia vestgadira dals giugaders da champ.
Stadi unitar
Exempels
Ina regiunalisaziun vaira ferma è da chattar en l’Italia ed en l’India; quests dus stadis designescha Sebaldt sco stadis unitars regiunals. L’Italia saja sa transfurmada entras pliras refurmas da stadi ad in stadi unitar regiunalisà, en il qual tschintg regiuns cun status spezial disponan da dretgs d’administraziun autonoma. Quest concept han ins extendì en furma modifitgada sin las ulteriuras regiuns e fixà en la constituziun.
Ballamaun
Goli
Il goli dastga er bandunar la zona dal gol (però betg cun la balla ch’el ha dumagnà là sut controlla). Ordaifer la zona dal gol dastga el retschaiver e dar vinavant la balla sco in giugader da champ. E viceversa po er mintga giugader da champ surpigliar la rolla da goli.
En situaziuns che pon decider il gieu, per exempel sch’ina squadra è in gol enavos u en cas da pari curt avant la finiziun dal gieu, vegn il goli savens remplazzà tras in settavel giugader da champ. Quel vegn savens en acziun sco segund giugader al rintg, per stgaffir uschia ina situaziun da superiuradad numerica.
Per proteger il goli vala ultra da quai la suandanta regla: Sche quel na sa muventa betg en cas d’in tir da set meters ed il giugader che fa il tir da puniziun al bitta la balla al chau, vegn quest giugader disqualifitgà.
Tecnicas da bittar
Tut en tut sa laschan distinguer quatter differentas tecnicas da bittar:
Ultra da quai datti divers trics e variaziuns spezialas da tschertas tecnicas (tir dal chalun, vieuta giun plaun ed en l’aria, tir plegà, tric da Kempa e.a.).
Stadi unitar
Champs d’applicaziun
La noziun ‹centralissem› designescha en general in princip da structurar l’urden social en in territori specific, e quai cun organisar quel a moda centrala. Tenor questa chapientscha generala furma il centralissem il princip cuntrari u cumplementar dal regiunalissem. En la politica munta centralissem las stentas da concentrar tut las cumpetenzas en il stadi en in’instanza centrala superiura. Han questas stentas success, alura vegn la noziun er duvrada per descriver las structuras caracteristicas entaifer il sistem politic respectiv. La furma d’expressiun la pli decidida chatta il centralissem en il stadi unitar organisà a moda centralistica (stadi central), il qual è segnà da la concentraziun exclusiva da la suveranitad politica a nivel naziunal. Daspera vegn la noziun er duvrada en la religiun, per designar structuras centralisticas da l’organisaziun da sistems ecclesiastics, e medemamain en l’economia per circumscriver furmas d’economia planisadas u dirigisticas resp. structuras da concern centralisticas.
Ballamaun
Fouls e puniziuns
thumb|200px|Charta melna Igl è lubì da giugar davent la balla u da bloccar quella sco er da bloccar l’adversari. Er contact corporal è da princip admess. I n’è però betg lubì da strair davent la balla, da retegnair u stuschar davent l’adversari. Tar il ballamaun sa tracti pia d’in sport ch’è sapientivamain orientà al corp.
Stadi unitar
Istorgia
In exempel da model per la furmaziun da structuras centralisticas represchenta en l’Occident il svilup da la baselgia catolic-romana. Sco in dals emprims papas ch’ha insistì sin il centralissem roman vala Damasus I (366–384). Per propi è il centralissem roman alura sa furmà en il temp medieval tempriv, cur che la baselgia è vegnida en conflict cun l’idea teocratica da la roialitad germana. Pervi da l’affinitad da las baselgias envers quest urden politic sco er perquai ch’ins temeva ch’i pudess nascher ina problematica da legitimaziun en vista a l’emprova dals retgs ed imperaturs d’‹embratschar› las baselgias en ils singuls pajais, han ins reproducì en la structura da la baselgia il centralissem statal. thumb|220px|Il Chastè da Versailles sco simbol dal centralissem absolutistic Dal temp da l’absolutissem è l’idea dal stadi territorial sa fatga valair envers il model dal stadi a basa da las interdependenzas tranter singulas persunas ed entiras communitads. En la perscrutaziun pli veglia, che focusava surtut sin las centralas da pussanza e lur acturs, han ins savens designà il centralissem a moda pauschala sco segn caracteristic da l’absolutissem. La perscrutaziun pli nova differenziescha percunter pli ferm ed accentuescha – sper l’exercizi da la pussanza centralistic da vart dals monarcs – er la pussanza politica dals stans sco er il regiunalissem da las elitas. Uschia accentuescha la perscrutaziun che s’occupa dals stans per l’ina ils numerus conflicts tranter ils stans ed ils prinzis, ils quals n’èn tuttavia betg adina ids a fin a favur dals prinzis, e fa per l’autra valair ch’ils stans avevan in’impurtanta funcziun da cooperaziun en singuls territoris dal Sontg Imperi roman u en stadis pli pitschens (sco la Svezia u il Danemarc). E la scienza che s’occupa da l’aspect regiunalistic ha pudì mussar che fitg blers magistrats disponivan d’ina spessa rait da relaziuns tar las elitas regiunalas. En questa moda n’ha l’absolutissem betg pudì penetrar en las provinzas fin il pli giudim – almain en ils stadis gronds (Spagna, Frantscha, Austria-Boemia-Ungaria, Brandenburg-Prussia).
Ballamaun
Fouls e puniziuns
Surpassaments da las reglas mainan a la sperdita da la balla. La squadra adversaria reprenda il gieu cun in culp liber al lieu dal surpassament, però almain 9 meters davent dal gol, vul dir a la lingia – interrutta – da culp liber.
Stadi unitar
Istorgia
In impurtant fundament teoretic ha il centralissem dal stadi monarchic-absolutistic survegnì en furma da la filosofia politica da Thomas Hobbes. Per Hobbes, il qual ha scrit ses ‹Leviathan› sut l’impressiun da la guerra civila englaisa, na sa lascha attribuir pli nagina muntada als stans sco furma d’organisaziun politica e sco cuntrapaisa a la pussanza monarchica. La cuminanza duaja enstagl – pervi da las nauschas qualitads da l’uman che Hobbes prenda en vista – surdar la pussanza politica entras cunvegnientscha ad ina persuna u ad in’assamblea, uschia che sa represchentia en quest center l’unitad reala da tuts. Sviluppà vinavant e cumplettà quest’idea ha il filosof dal dretg John Austin, il qual ha determinà il princip da la pussanza suverana indissolvibla ed illimitabla. La tesa che s’exprima en questas ideas, numnadamain che la pussanza statala vegnia rinforzada tras centralisaziun e che l’uman survegnia protecziun e segirezza per il pretsch da la libertad, gioga fin oz in’impurtanta rolla en il discurs teoretic e public areguard la pussanza statala.
Cumbat cultural
thumb|220px|Bismarck e Leo XIII envidan in l’auter da bitschar il pe sco gest da subordinaziun (‹Kladderadatsch› dal mars 1878) Il term cumbat cultural designescha en il senn istoric in conflict tranter stadi e baselgia ch’è prorut en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner en divers stadis europeics e d’ultramar. Da princip sa tractavi da l’emprova da tschentar las relaziuns tranter stadi e baselgia sin in nov fundament. Quest artitgel porscha in’introducziun generala en la cuntraversa e preschenta l’andament da quella a l’exempel da la Germania. A la fin vegn dà in sguard a la significaziun pli vasta dal term ‹cumbat cultural›, sco ch’el vegn er applitgà ozendi cura che concepziuns dal mund divergentas fruntan ina sin l’autra.
Il cumbat cultural dals onns 1870/1880 ha gì lieu tranter represchentants da tenuta conservativa e liberala. Da vart statala vulev’ins far passar ina politica liberala che preveseva la separaziun da baselgia e stadi e che sa stentava per exempel per l’introducziun da la lètg civila. Forzas religiusas ch’appartegnevan surtut a la baselgia catolica han fatg frunt a questas intenziuns; ellas èn s’engaschadas per mantegnair l’influenza da l’aspect religius en la publicitad ed en la politica ed han empruvà da statuir in primat da la baselgia e da la religiun sur il stadi e la scienza.
En plirs stadis europeics èn sa manifestads da quel temp svilups sumegliants per lung da lingias da conflict parallelas (t.a. pervi da l’effect surnaziunal da las enciclicas papalas da caracter antiliberal). Ina tscherta rolla da precursur ha gì la Svizra, damai che las structuras statalas eran qua – suenter l’installaziun dal stadi federal l’onn 1848 – gia sviluppadas vaira ferm en il senn dal liberalissem. En Germania èn proruttas emprimas dispitas a Baden ed en la Baviera; ma sco ‹Kulturkampf› per propi vegn alura resguardada la cuntraversa tranter l’Imperi tudestg sut il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck e la baselgia catolica sut papa Pius IX. Il conflict è escalà a partir da l’onn 1871; el ha pudì vegnir terminà fin il 1878 ed ha chattà sia consolidaziun diplomatica l’onn 1887. Politicamain sa tractavi en Germania surtut da la dumonda tge pussanza ed influenza politica che la minoritad catolica organisada duaja avair. Bain eran er las baselgias protestantas pertutgadas dal cumbat cultural, ma quellas n’èn betg stadas en il center da la cuntraversa. Ellas na sa laschan er betg attribuir cler e net a l’ina u l’autra vart, damai che disposiziuns drizzadas cunter ils ‹concurrents› catolics eran tuttavia er en lur senn. Otto von Bismarck ha applitgà meds ordvart severs cunter il clerus catolic; pervi da quai è el la finala schizunt vegnì crititgà da vart da protestants e liberals. A partir dal 1878 hai lura puspè dà in’avischinaziun tranter il stadi e la baselgia catolica.
Midadas en las relaziuns tranter stadi e baselgia
thumb|220px|Il spiritual catolic sco passagier clandestin che spetga be sin la chaschun da volver il char dal progress (‹Leuchtkugeln›, 1848) Dapi il temp medieval era la baselgia purtadra da numerusas instituziuns e purschidas sin ils champs da la scola e dal provediment social. Il pli tard dapi la fin dal 18avel tschientaner èn sa mussadas en furma da l’absolutissem e dal liberalissem tendenzas che vulevan surdar questas funcziuns en la pussanza dal stadi. En consequenza da la secularisaziun, la quala è vegnida messa tras en vastas parts da l’Europa dal temp da l’occupaziun napoleonica, è plaunsieu sa sviluppada ina nova schientscha statala: Da qua davent ha il stadi considerà sasez sco liber da tut ils lioms confessiunals e vuleva perquai er organisar sia politica interna (fatgs civils e socioculturals) a moda libra e senza influenza da vart dal papa. Questa pretensiun universala dal stadi è bainspert collidada cun las intenziuns da la baselgia catolica: quella postulava in’applicaziun impegnativa da las normas cristianas e spetgava perquai ch’il stadi e l’entira societad sa drizzian tenor la scala da valurs che la baselgia deva avant. Quest conflict d’interess, il qual è be anc pegiurà en il decurs dal 19avel tschientaner en vista als success dal liberalissem e pli tard dal socialissem, ha furmà il fundament, sin il qual il cumbat cultural dueva prorumper.
Stadi unitar
Istorgia
En l’Europa vala surtut la Frantscha sco exempel da parada dal centralissem. Ils origins da quel tanschan enavos en il temp da Louis XIII, Richelieu e Louis XIV. Quest ultim ha prendì davent als signurs feudals regiunals lur dretgs politics, uschia che quels èn vegnids degradads a curtisans dal retg. Suenter la Revoluziun franzosa e la constituziun dal stadi naziunal modern ha Napoleun Bonaparte reprendì l’idea dal centralissem. Sin fundament da la tradiziun giacubina-centralistica ha l’idea d’in ferm stadi, en il qual midadas politicas e socialas sa laschan introducir ‹da surengiu›, pudì sa far valair a lunga vista. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner han ins percunter er realisà ideas da decentralisaziun, surtut cun endrizzar corporaziuns territorialas.
Critica
La teoria dals sistems metta en dumonda la noziun dal centralissem, sche quella vegn duvrada a moda pauschala per descriver societads modernas. Il sociolog Niklas Luhmann fa valair che «teorias en connex cun ierarchias resp. cun la delegaziun u decentralisaziun che partan anc adina d’in chau u d’in center n’èn betg ablas da descriver las realitads odiernas a moda adequata». Luhmann conceda bain ch’in sistem politic possia organisar il stadi ed il sistem economic a moda pli centrala u decentrala. Ma facticamain na sajan la circulaziun d’infurmaziuns e la communicaziun per ordinari betg chanalisadas fitg ferm ed er la procedura da decisiun na sa preschentia mai a moda dal tuttafatg centralisada. Perquai fa el valair ch’in pensar teoretic che sa restrenschia ad analisar il muster central-decentral na saja betg abel d’explitgar l’interdependenza dals sistems en tut sia cumplexitad.
Cumbat cultural
Midadas en las relaziuns tranter stadi e baselgia
Tar tals conflicts èsi vegnì en blers stadis da l’Europa dal Vest (t.a. Svizra, Germania, Italia, Austria-Ungaria, Engalterra, Belgia, Frantscha, Pajais Bass) sco er en ils Stadis Unids, il Mexico ed en la Brasilia. Tut tenor cura che las forzas liberalas sa chattavan a la pussanza è la cuntraversa gia prorutta en intgins stadis durant ils onns 1830/1840 resp. ha cuntinuà en auters fin viaden en il 20avel tschientaner. En il center dal conflict è per gronda part stà il catolicissem. Ina furma spezialmain conservativa entaifer quel, l’uschenumnà ultramontanissem, intendeva numnadamain in’unitad tranter stadi e baselgia sut ses primat e sa stentava da franar las tendenzas da secularisaziun che sa manifestavan adina dapli. Quest moviment è però er stà contestà entaifer la baselgia catolica sezza; en il 19avel tschientaner hai dà prominents spirituals e teologs catolics che vulevan refurmar il catolicissem a moda cumplessiva.
Sut Pius IX daventa la situaziun da conflict pli critica
thumb|150px|Papa Pius IX L’unificaziun da l’Italia ha mess pli e pli en privel tant il stadi da la baselgia sco er la pussanza seculara dal papa en general. Sut l’impressiun da quest svilup ha papa Pius IX fatg da l’orientaziun conservativa in’arma da cumbat. L’onn 1864 ha el publitgà il ‹Syllabus errorum› (‹l’inventari da las errurs›), ina glista da 80 errurs apparentas da la moderna sin ils champs da la politica, cultura e scienza. En quel vegn condemnada la libertad da pled e da religiuns sco er la separaziun da baselgia e stadi. L’Emprim Concil vatican (1869–1870) ha empruvà da rinforzar l’autoritad papala cun attribuir al papa l’infallibladad en dumondas da cretta e da la morala. Questas mesiras conservativas, cun las qualas il papa ha reagì sin ils svilups moderns entaifer ils stadis e la societad, han be anc fatg vegnir pli acuta la situaziun da conflict. En ils pajais tudestgs ha la politica papala surtut chaschunà malaveglia tranter ils liberals; il dogma d’infallibilitad han quels numnadamain resentì sco violaziun da lur libertad d’opiniun e da conscienza.
Pauc suenter l’Emprim Concil vatican ha la Frantscha retratg la stad 1870 sias truppas da Roma, damai che quellas vegnivan duvradas en rom da la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71. Il Reginavel talian ha profità da questa situaziun ed ha occupà il stadi da la baselgia. Roma, la residenza papala d’enfin qua, è vegnida proclamada sco chapitala da l’Italia ed il papa ha pers ses domini territorial. La Frantscha percunter ha pers la guerra e na vegniva betg pli en dumonda sco pussanza protectiva dal papa. En consequenza da la guerra è vegnì fundà sut direcziun prussiana l’Imperi tudestg. Questa nova pussanza consistiva da 24 stadis federativs (pli tard è anc vegnida vitiers la regiun Alsazia-Lorena), dals quals il reginavel da la Prussia furmava per lunschor il pli grond. Sper las citads protestantas da la Hansa Hamburg, Bremen e Lübeck sa cumponiva il nov imperi da 21 stadis cun constituziun monarchica. Be duas da las 21 dinastias regentas eran catolicas, numnadamain la chasa da Wittelsbach en il reginavel da la Baviera e la chasa da Wettin en il reginavel da la Saxonia. Il nov Imperi tudestg era pia, betg il davos er pervi da la dominanza prussiana, in stadi segnà dal protestantissem.
Ballamaun
Fouls e puniziuns
Ha il surpassament però impedì l’adversari en quel mument che quel aveva ina clera schanza da far in gol, datti in tir da puniziun da la lingia da 7 meters.
Cumbat cultural
Mesiras
thumb|150px|Otto von Bismarck Il chancelier da l’imperi Otto von Bismarck ha decretà ina retscha d’ordinaziuns u leschas ch’eran drizzadas direct u indirect cunter la baselgia catolica. Intginas da questas leschas valevan per l’entir Imperi, autras be per la Prussia.
Ballamaun
Fouls e puniziuns
Ultra da quai datti la charta melna e la charta cotschna cun la medema muntada sco en il ballape e la pussaivladad da metter in giugader per 2 (+2) minutas sin il banc dals punids. Talas puniziuns progressivas furman in element ‹normal› che fa part da mintga gieu da ballamaun.
Cumbat cultural
Consequenzas
thumb|220px|Il cumbat cultural sco gieu da schah (‹Kladderadatsch› 1875) Cura ch’il conflict ha pudì vegnir terminà, eran vegnids empraschunads en tut 1800 spirituals catolics e sequestrads bains ecclesiastics en la valur da 16 milliuns marcs (quai che correspunda a ca. 112 milliuns euros). Tranter ils spirituals ch’eran vegnids sentenziads a basa da las leschas numnadas sa chattava l’archuvestg da Posen (oz: Poznań en Pologna) Mieczysław Halka Ledóchowski e l’uvestg da Trier Matthias Eberhard. Ledóchowski era vegnì sentenzià al chasti maximal da dus onns praschun. Eberhard è vegnì arrestà sco segund uvestg prussian il mars 1874 e sentenzià ad in chasti pecuniar da 130 000 marcs e nov mais arrest. El è mort sis mais suenter sia relaschada, dal temp ch’il cumbat cultural aveva cuntanschì sia culminaziun. Dal temp da sia mort eran 250 spirituals vegnids mess avant dretgira e 230 da 731 plaivs da sia diocesa eran vacantas. L’uvestg da Münster, Johannes Bernhard Brinkmann, è fugì en l’exil, il deputà prussian Heinrich von Droste zu Hülshoff ch’al sustegneva è vegnì destituì. Ils 13 da fanadur 1874 ha il mastergnant catolic Eduard Franz Ludwig Kullmann fatg en rom da la dispita in attentat sin Bismarck; quel è però be vegnì blessà levamain.
Ballamaun
Ponderaziun strategicas
Tar attatgas normalas sa spostan tut ils giugaders da champ en la mesadad da la squadra che defenda. En quel mument che l’autra squadra gudogna la balla, sa lascha cuntanscher cun ina svelta cunterattatga ina situaziun da superiuradad numerica, uschia ch’i po tgunschamain dar in gol. N’ha quest’emprima unda betg gì success, pon ins tut tenor realisar cun agid dals ulteriurs giugaders ina segunda unda avant che tut ils adversaris han prendì en lur posiziun defensiva. Magari vegn silsuenter giugada – quasi sco terza unda – ina concepziun d’attatga standardisada cunter la defensiva ch’è gist sa furmada. Sco ulteriura varianta d’in’attatga andetga vala ina svelta remessa suenter in gol da la squadra adversaria.
Defensiun ed attatga
Pervi da la topografia speziala dal champ sa concentreschan ils defensurs per ordinari sin furmar in mir da protecziun davant la zona dal gol. Tut tenor las strategias dals attatgaders datti in grond dumber da variantas da questa protecziun. E correspundentamain sa spezialiseschan ils giugaders sin surpigliar ina rolla specifica entaifer la zona da defensiun resp. d’attatga. Ultra da quai lubeschan las vastas pussaivladads da substituziun – che sa laschan far senza preannunzia ed uschè savens sco pussaivel – d’engaschar giugaders d’attatga u da defensiun spezialisads.
Cumbat cultural
Consequenzas
Tenor l’istoriograf Manfred Görtemaker n’èsi betg giustifitgà, sco ch’ha fatg quai papa Pius IX, da discurrer d’ina persecuziun dals cartents. La finamira era plitost quella da limitar u da rumper intenziunadamain l’autonomia ed independenza da las baselgias. Plinavant èn vegnidas interruttas il 1872 las relaziuns diplomaticas cun il Vatican. En in pled avant il Reichstag ha Bismarck confermà cun la sentenzia «A Canossa na giain nus betg!» da «betg vulair ceder per il nair da l’ungla» en il conflict cun la baselgia catolica.
Ballamaun
Defensiun ed attatga
Ils attatgaders emprovan da sviluppar cun acziuns singulas, en gruppa u sco entira squadra concepziuns d’attatga che porschan ad in giugader ina posiziun da trair favuraivla per pudair far uschia in gol.
Cumbat cultural
Finiziun dal cumbat cultural (a partir dal 1878)
Cun il cumbat cultural n’ha Otto von Bismarck betg cuntanschì tut sias finamiras politicas. Il center ha schizunt pudì augmentar il dumber d’electurs ed il catolicissem n’è betg sa spartì (cumbain che la fundaziun da la baselgia vegl catolica aveva laschà supponer quai a l’entschatta). Ultra da quai èn bleras da las persunas che sustegnevan Bismarck s’indignadas en vista a si’activitad legislativa: Ils protestants conservativs eran medemamain cunter la lètg civila e la surveglianza da scola statala; ed ils liberals vesevan periclitads tscherts dretgs fundamentals. Bismarck è sa mussà pront da s’arranschar cun las forzas ecclesiasticas, suenter avair cuntanschì almain intginas da sias finamiras politicas. In ulteriur motiv per la fin dal cumbat cultural è stà che Bismarck vuleva gudagnar il 1878 ina maioritad per las leschas dals socialists. Per quest intent duvrava el er il consentiment dals liberals.
Ballamaun
Defensiun ed attatga
Tar tut las variantas da cuvrir vegn empruvà da cuntanscher, en il cas che l’adversari arriva a far in culp sin il gol, ina collavuraziun optimala tranter ils defensurs ed il goli. Per ordinari vesa quai or uschia ch’ils defensurs surpiglian sco mir ina vart dal gol, entant ch’il goli cuvra l’autra.
Gieu passiv
Giugar sin temp cun agid d’in gieu passiv è scumandà tenor las reglas da ballamaun. Ina squadra che na sviluppa pia nagins sforzs en direcziun dal gol po vegnir admonida tras l’arbiter. Na fa quest’admoniziun nagin effect, ha l’arbiter la pussaivladad d’interrumper l’attatga da la squadra che gioga a moda memia passiva, uschia che la squadra che sa chatta en la defensiva survegn la chaschun da far in’attatga.
Cumbat cultural
Finiziun dal cumbat cultural (a partir dal 1878)
Cura che Pius IX è mort il 1878 al è suandà Leo XIII en uffizi. En contractivas directas cun la curia èn las leschas severas vegnidas mitigiadas. La stad 1882 ha la Prussia puspè reprendì las relaziuns diplomaticas cun il Vatican. Las leschas da pasch dal 1886 e 1887 han la finala terminà definitivamain il conflict. Leo XIII ha declerà publicamain il matg 1887 che quest «cumbat ch’ha fatg donn a la baselgia e purtà nagins avantatgs al stadi» saja terminà.
Ballamaun
Gieu passiv
Tras questa regla daventa il sport pli svelt e pli attractiv per ils aspectaturs, damai ch’i na dat strusch fasas senza tirs sin il gol. Da l’autra vart datti er adina puspè discussiuns areguard l’interpretaziun da questa regla; igl è numnadamain chaussa da l’arbiter da decider, a partir da tge mument ch’il squitsch en direcziun dal gol è memia pitschen e sto vegnir punì sco gieu passiv. Sco valurs d’experientscha pon valair duradas d’attatga che surpassan 30 fin 45 secundas. Suenter che l’arbiter ha inditgà in gieu passiv, dastga la squadra be pli far maximalmain 6 pass, sch’ella na vul betg ristgar da perder la balla.
Istorgia
thumb|160px|Harpastum – la furma romana da ballamaun (da dunnas) Gia en l’antica hai dà gieus sumegliants al ballamaun sco urania u harpaston en Grezia u – en la furma latinisada harpastum – tar ils Romans. Medemamain eran derasads en il temp medieval divers gieus da tschiffar.
Cumbat cultural
Dimensiuns dal cumbat cultural
L’istoriografia ha elavurà en il decurs dals ultims decennis las differentas dimensiuns dal conflict:
Ballamaun
Istorgia
Sco data da naschientscha dal ballamaun vala ils 29 d’october 1917. Quel di ha il commember da la societad da gimnastica da Berlin Max Heiser (1879–1921) renumnà il gieu ch’el aveva sviluppà il 1915 per dunnas da ‹Torball› en ‹Handball› ed ha fixà per quel reglas. Cun il gieu vuleva el porscher a mattatschas ina pussaivladad da sa sfugar, damai che gieus da mattatschs – sco per exempel il ballape – al parevan memia orientads al contact ed a la forza corporala. Correspundentamain era scumandà da quel temp mintga furma da cumbat ed il gieu vegniva giugà senza contact corporal.
Dus onns pli tard ha il magister da gimnastica da Berlin Carl Schelenz (1890–1956) sviluppà vinavant il gieu da Heiser. El ha rendì quel attractiv er per giuvens ed umens cun lubir cumbats da dus ed ha en pli empitschnì la balla, uschia che l’aspect da bittar è daventà central. A medem temp ha el introducì il driblar. Ils ulteriurs elements da basa sco il champ, la grondezza da la squadra e l’arbiter ha Schelenz surpiglià pli u main dal ballape. Sinaquai è ballamaun daventà adina pli popular e bainspert èn sa furmadas las emprimas squadras. L’onn 1921 han ins manà tras l’emprim campiunadi tudestg.
L’emprima partida internaziunala ha gì lieu ils 13 da settember 1925 a Halle an der Salle tranter la Germania e l’Austria. L’onn 1928, en rom dals gieus olimpics ad Amsterdam, è vegnida fundada l’associaziun da ballamaun internaziunala IAHF, e quai cun participaziun dals pajais Stadis Unids, Canada, Danemarc, Finlanda, Frantscha, Grezia, Irlanda, Austria, Svezia, Tschecoslovachia e Germania. Da quel temp han ins unifitgà las reglas e fixà l’emprima giada ina collecziun da reglas uffiziala.
Il 1936 a Berlin ha il ballamaun champester fatg part sco emprima ed ultima giada da gieus olimpics (e quai er be perquai che Adolf Hitler ha insistì, damai che la Germania dominava da quel temp cleramain questa varianta al liber). La selecziun tudestga ha lura er gudagnà il final cunter l’Austria avant 100 000 aspectaturs, quai che munta fin oz il record d’aspectaturs per gieus da ballamaun (champester ed en halla). Ils emprims campiunadis mundials tant per ballamaun champester sco er en halla han gì lieu il 1938 a Berlin. Er qua han las squadras tudestgas gudagnà omadus turniers.
Cumbat cultural
Dimensiun sociala
Per la classa dals lavurants s’interessavan a medem temp ultramontans, liberals e socialists. Sin iniziativa da l’«uvestg dals lavurants» Ketteler a Magonza èn vegnidas fundadas numerusas uniuns da lavurants cristiansocialas; be en il territori da la Ruhr dumbravan quellas vers la mesadad dals onns 1870 var 30 000 commembers. Questas uniuns caritativas avevan tratgs sindicals e na refusavan tuttavia betg da far diever da l’instrument da la chauma. Ellas han patì da las consequenzas dal cumbat cultural e silsuenter (a partir dal 1878) sut las leschas dals socialists; la finala èn ellas vegnidas chatschadas a l’ur ed han pers lur muntada.
Ballamaun
Istorgia
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’organisaziun e la structura dal ballamaun stuì vegnir concepida da nov. Il 1946 han ins fundà la Federaziun internaziunala da ballamaun (International Handball Federation, IHF). Da quel temp è il ballamaun champester sa sviluppà vinavant a moda rasanta, e quai oravant tut en Germania. Enconuschent era da quel temp surtut il giugader tudestg Bernhard Kempa, l’inventader dal tric da Kempa. Tar quel vegn la balla passada ad in giugader che curra vers il gol; quest ultim tschiffa la balla e la tira directamain sin il gol avant ch’el tutga il plaun. Ils Tudestgs han lura er gudagnà 6 da 6 campiunadis da ballamaun champester.
Parallel al ballamaun champester è er il ballamaun en halla sa sviluppà vinavant. Per quai han surtut procurà ils pajais scandinavs; pervi da las cundiziuns climaticas han quels tschertgà pussaivladads da sviluppar vinavant la tactica ed il gieu da sveltezza senza stuair prender resguard sin il vent, l’aura u las stagiuns. Las squadras dal Danemarc e da la Svezia han er giugà ils 8 da mars 1935 l’emprima partida internaziunala en halla. Suenter avair adattà las reglas a las cundiziuns da la halla, è il gieu daventà pli segir, pli svelt e tras quai er pli attractiv. Malgrà che las duas variantas da ballamaun èn a l’entschatta vegnidas tractadas tuttina, è il ballamaun en halla sa fatg valair pli e pli. Il 1972 a Minca è il ballamaun en halla dals umens daventà ina disciplina olimpica, quai ch’ha manà definitivamain a la vieuta a favur da questa varianta dal ballamaun. Uschia ha gì lieu il 1975 l’ultim campiunadi da ballamaun champester; dapi lura è ‹ballamaun› quasi identic cun ‹ballamaun en halla›. Il 1976 è ballamaun en halla er daventà per las dunnas ina disciplina olimpica.
Cumbat cultural
Dimensiun politica
L’onn 1867 ha la Confederaziun da la Germania dal Nord ed il 1871 l’Imperi tudestg introducì il dretg d’eleger general ed egual per tut ils umens. Quest schlargiament da la basa dals electurs ha bainspert manà a success electorals per las partidas catolicas. Tras quai han forzas politicas liberalas gì tema da perder lur influenza politica ed han empruvà d’impedir ch’il clerus influenzeschia ils electurs catolics. Quai ha però manà pir da dretg a la mobilisaziun politica da spirituals e laics da tenuta antiliberala.
Ballamaun
Istorgia
Ozendi han lieu regularmain campiunadis mundials e campiunadis europeics. Las squadras dals umens ch’han gudagnà ils pli blers titels europeics èn il FC Barcelona (12 titels) ed il VfL Gummersbach (9 titels).
Derasaziun
thumb|220px|Gieu da ballamaun davant in grond public Ballamaun è surtut derasà en ils pajais europeics; ordaifer l’Europa è il sport en general main popular. Excepziuns furman l’Africa dal Nord (surtut la Tunesia e l’Egipta) e parts da l’Asia (surtut la Corea dal Sid ed il Giapun). Er en parts da l’America dal Sid (Argentinia, Brasilia) crescha l’interess per il ballamaun.
Cumbat cultural
Dimensiun culturala
thumb|140px|‹Pfaffenspiegel› Tenor l’istoriograf David Blackbourn èn mentalitads fitg eterogenas fruntadas ina sin l’autra en il cumbat cultural. El illustrescha quai surtut a l’exempel da las cumpariziuns da Maria a Marpingen ils onns 1876/1877. Trais mattatschas avevan rapportà che Maria las saja cumparida pliras giadas en in guaud en vischinanza dal vitg Marpingen en il Saarland. Cumbain che las cumpariziuns n’èn betg vegnidas renconuschidas tras la baselgia catolica e che las mattatschas las han pli tard revocà, èn gia arrivads suenter paucs dis millis pelegrinadis al lieu. Pauc pli tard han er auters uffants e creschids rapportà d’avair vis l’apparientscha ed i cursavan rapports davart guariziuns miraculusas. Las fullas che sa rimnavan han sveglià l’interess da las autoritads prussianas; quellas han bloccà l’access al guaud e fatg diever da mesiras giudizialas e schizunt dal militar per franar l’affluenza da pelegrins vers Marpingen.
Ballamaun
Derasaziun
Entaifer l’Europa datti pulitas differenzas areguard la derasaziun e la popularitad dal sport: Sin las Inslas Britannicas è il ballamaun quasi nunenconuschent ed er en il Benelux na gioga el betg ina gronda rolla. Sper las ligas da profis en Germania, en l’Austria ed en Svizra vegn il ballamaun surtut giugà en Spagna, en Frantscha, en l’Europa Centrala e da l’Ost, en l’Europa dal Sidost (Slovenia, Croazia, Serbia, Macedonia) sco er en l’Europa dal Nord (Danemarc, Svezia, Islanda, Norvegia).
Questas disparitads en la derasaziun dal sport èn d’attribuir a differents motivs. Per l’ina è il ballamaun in sport relativamain giuven; quai vala surtut per la varianta che vegn giugada en halla, la quala prevala ozendi. Perquai eran en blers pajais gia auters sports fitg populars cur ch’il ballamaun era londervi da sa sviluppar. In segund punct è quel ch’il ballamaun po be vegnir giugà là nua ch’igl existan hallas da sport. En blers pajais n’è questa premissa betg dada, saja quai per motivs climatics u economics. Alura èn las reglas da ballamaun – per exempel en cumparegliaziun cun il ballape – vaira cumplitgadas, tant per ils giugaders sco er per ils aspectaturs, e quai tant pli ch’i sa tracta d’in gieu fitg spert. E la finala è la popularitad dal sport vegnida franada tras quai ch’el n’ha betg pudì sa far valair en il territori anglosaxon (p.ex. en l’America dal Nord ed en l’Australia), nua che prevalan auters sports da bittar la balla.
Cumbat cultural
Dimensiun culturala
Tar sumegliantas scenas eri gia vegnì il 1844 a chaschun dal pelegrinadi a Trier tar la Chamischa sontga. Il fatg che quella era vegnida exponida aveva manà en la publicitad ad intensivas debattas. Tranter auter derivan da qua il cudesch anticlerical ‹Pfaffenspiegel› dad Otto von Corvin ed il pasquil da Rudolf Löwenstein ‹Freifrau von Droste-Vischering zum heil’gen Rock nach Trier ging› en il ‹Kladderadatsch›.
Ballamaun
Derasaziun
Ma er en pajais, en ils quals il ballamaun è pauc popular datti adina puspè giugaders ch’arrivan fin en las ligas europeicas dominantas. En la liga tudestga èn quai per exempel giugaders dals Pajais Bass e da la Brasilia ed en la liga spagnola divers Cubans.
Organisaziun
En l’Europa è il sport organisà en la Federaziun da ballamaun europeica; quella furma in’associaziun continentala da la Federaziun da ballamaun internaziunala (International Handball Federation, IHF). Las reglas e cunvegnas internaziunalas vegnan per ordinari decididas da l’instanza superiura e sa fan valair fin a la basa. Excepziuns èn pussaivlas en las associaziuns regiunalas e là spezialmain en las ligas d’uffants e giuvenils.
Cumbat cultural
Consequenzas e valitaziun
Il cumbat cultural ha attribuì a la separaziun da baselgia e stadi. Cun la constituziun imperiala da Weimar ha la relaziun tranter baselgia e stadi survegnì en Germania sia furma sco ch’ella è sa mantegnida fin oz. Igl è grev da valitar, quant fitg ch’il cumbat cultural ha anc influenzà il clima politic en il 20avel tschientaner; da las posiziuns da pussanza decisivas eran ils politichers dal center quasi exclus. Surtut fin il 1918 pudevan catolics sa sentir sco burgais da segunda classa. En Germania èn ils cumbats tranter stadi e baselgia stads per part spezialmain intensivs; sco gia ditg han els però er gì lieu en auters pajais, betg il davos en tals cun pliras confessiuns sco ils Pajais Bass, la Svizra ed ils Stadis Unids. En Germania è la lescha dals gesuits pir vegnida schliada il 1917, il paragraf da la scantschala pir il 1953.
Armin Heinen metta en dumonda ch’ils liberals hajan sa laschà abusar da Bismarck sco instrument cunter la baselgia catolica – ina tesa ch’è vegnida allegada sur lung temp. Il cuntrari sajan impurtantas mesiras provegnidas da l’iniziativa da catolics liberals da la Germania dal Sid. «Ils liberals han sfurzà si a Bismarck ina politica da la separaziun da baselgia e stadi ch’el na vuleva betg en questa furma e Bismarck ha surprendì ils liberals cun las leschas penalas, senza però far passar tuttas.» Il cumbat cultural per propi saja vegnì battì sin il champ da la publicistica, e quai gia avant il 1871.
Origin
Il term ‹Kulturkampf› cumpara l’emprima giada il 1840 en la revista catolica ‹Zeitschrift für Theologie› che cumpareva a Freiburg en Br. El vegn duvrà là en ina recensiun anonima d’ina scrittira dal radical Ludwig Snell davart ‹Die Bedeutung des Kampfes der liberalen katholischen Schweiz mit der römischen Kurie› e designescha il conflict tranter catolics liberals en Svizra e la curia romana.
En la cuntraversa politica en Germania ha Rudolf Virchow introducì il term. Il schaner 1873, en rom da la debatta davart la furmaziun e l’engaschament dals spirituals, ha el ditg en la chombra dals deputads prussiana: «Jau sun da l’avis ch’i sa tracta qua d’in grond cumbat cultural.» En in appel electoral dal mars 1873, scrit da Virchow en num da la Partida dal progress, ha el repetì la noziun. La pressa catolica ha reprendì il term a moda ironica e cun tun beffegiant, la pressa liberala percunter al ha defendì decididamain.
Diever actual
En il fratemp vegn il term ‹cumbat cultural› er duvrà en blers auters contexts. El designescha en general:
Flurin Caviezel
Flurin Caviezel (* 19 d'october 1934 a Luven, † 8 da december 2008 a Cuira) è stà in scriptur rumantsch.
Suenter il seminari scolastic a Cuira ha Caviezel dat scola primara a Luven, a Glion ed a partir dal 1965 fin a sia pensiun a Cuira. El è stà redactur dal Dun da Nadal.
Resumaziun: La metta da fein
Giacun è in pur vegl che ha il sentiment che tut stoppia funcziunar sco quai ch'el manegia e che nagut na giaja senza el.
El na chapescha ed accepta nagin auter parairi co il ses. Cur ch'el vesa ch'ils uffants van tras ils prads betg segads, sa regorda el da la ditga da la mitta da fain, da la quala el aveva adina tema cur ch'el era in uffant. Durant ch'el sesa e ruaussa, siemia el da la mitta da fain. Ella sa mida en ina bella dunschala cun in vestgì da nozzas. La bella dunschala cloma el da maridar e da laschar il preschent als giuvens e da metter d'in maun il passà. Sia vita è cumplenida.