cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Organisaziun da las Naziuns unidas
Commembers da las Naziuns unidas
Ils 51 commembers fundaturs da las Naziuns unidas da l’onn 1945 eran: l’Egipta, l’Etiopia, l’Argentinia, l’Australia, la Republica socialista sovietica bielorussa, la Belgia, la Bolivia, la Brasilia, il Chile, la Republica da la China, la Costa Rica, il Danemarc, la Republica Dominicana, l’Ecuador, l’El Salvador, la Frantscha, la Grezia, la Guatemala, il Haiti, las Honduras, l’India, l’Irac, l’Iran, la Jugoslavia, il Canada, la Columbia, la Cuba, il Libanon, la Liberia, il Luxemburg, il Mexico, la Nova Zelanda, la Nicaragua, l’Ollanda, la Norvegia, il Panama, il Paraguai, il Peru, las Filippinas, la Pologna, l’Arabia Saudita, l’Uniun Sovietica, l’Africa dal Sid, la Siria, la Tschecoslovachia, la Tirchia, la Republica socialista sovietica ucranaisa, ils Stadis Unids da l’America, il Reginavel Unì, l’Uruguai e la Venezuela.
1973 èn la Republica democratica tudestga e la Republica federala tudestga s’associadas a l’ONU sco 133avel e 134avel commember. L’Austria è entrada l’onn 1955 en l’ONU, il Liechtenstein il 1990 e la Svizra l’onn 2002.
Betg commember è tranter auter il Stadi vatican (sia represchentaziun tenor dretg internaziunal, la Sontga Sedia, ha dentant status d’observatur). En pli ils stadis che n’èn betg renconuschids da tut ils pajais sco la Sahara Occidentala, la Republica tirca Cipra dal Nord, las Inslas Cook e la Republica da la China (Taiwan). Ina posiziun speziala ha la Republica da la China ch’è stada commembra fundatura da l’ONU e ch’ha fatg part dal Cussegl da segirezza da l’ONU durant ils onns 1945 fin 1971. L’onn 1971 ha la Republica da la China dentant stuì sortir da las Naziuns unidas suenter in ‹conclus› (resoluziun 2758) da l’Assamblea generala da l’ONU. Dapi lura represchenta la Republica populara da la China sco commembra permanenta dal Cussegl da segirezza ils interess chinais entaifer las Naziuns unidas e sa dosta vehementamain cunter ina commembranza dal Taiwan en l’ONU.
La finanziaziun da l’ONU
L’ONU sa finanziescha oravant tut da contribuziuns da ses stadis commembers. Ins differenziescha tranter contribuziuns obligatoricas, contribuziuns obligatoricas da repartiziun e las contribuziuns voluntarias.
Las contribuziuns obligatoricas dals singuls stadis commembers servan a finanziar la gestiun ordinaria da l’organisaziun sco er incumbensas administrativas da ses organs spezials ed accesorics. La procentuala exacta da las contribuziuns obligatoricas vegn calculada tenor ina clav da repartiziun fixa. Quella vegn determinada mintga trais onns da nov da l’Assamblea generala a basa da la proposta d’ina cumissiun. L’ultima midada ch’ha manà a la clav actuala è vegnida decidida il december 2000 ed è ida en vigur il prim da schaner 2001. La summa da las contribuziuns d’in pajais vegn dapi lura fixada sin fundament da la media dal product naziunal brut dal pajais correspundent durant ils ultims quatter onns e mez. Medemamain relevantas èn la chargia dals debits, l’entrada per persuna e la fluctuaziun monetara. Ultra da quai è fixà che mintga pajais duai contribuir almain 0,001 % als custs da la gestiun ordinaria e dastga sin il pli pajar 25 % da l’entir budget. Suenter ina fasa da transiziun han stadis sco la Corea dal Sid, il Singapur e la Brasilia stuì surpigliar a partir da l’onn 2004 ina pli auta procentuala dal budget da l’ONU. Il Giapun percunter ha obtegnì pitschnas reducziuns dals pajaments da contribuziun pervia da la conjunctura regressiva. Er las contribuziuns dals Stadis Unids da l’America èn vegnidas reducidas, entant che la part da la Germania è restada pli u main la medema. Sperditas d’entrada da 34 milliuns dollars ch’èn resultadas da la fasa da transiziun da trais onns èn vegnidas cumpensadas cun ina donaziun privata da l’interprendider da medias Ted Turner (CNN). Ils pli gronds pajaders dals onns 2004–2006 èn ils Stadis Unids cun 22 %, il Giapun cun 19,5 %, la Germania cun 8,7 %, il Reginavel Unì cun 6,1 % e la Frantscha cun 6 %. Tut ils auters pajais contribueschan mintgamai pli pauc che 5 % e circa la mesadad paja be la contribuziun minimala da 0,001 %. Il termin per il pajament è ils 31 da schaner da mintg’onn. Il budget da dus onns (be contribuziuns obligatoricas) da l’ONU per ils onns 1998/1999 muntava a 2,8 mia. dollars. Las entradas regularas dal budget èn perencunter sa diminuidas da 405 miu. dollars americans il 1997 a mo 279 miu. dollars l’onn 1998. Enfin il di da controlla l’onn 1998 avevan be 27 da 185 pajais pajà lur contribuziuns cumplettamain. Ca. 75 % dals daners mancants dal budget regular e ca. 50 % da las contribuziuns al Peacekeeping mancavan, perquai ch’ils Stadis Unids n’avevan betg pajà lur part.
Tar las contribuziuns obligatoricas da repartiziun sa tracti medemamain da pajaments liants per tut ils stadis commembers. Questas contribuziuns servan dentant mo a finanziar operaziuns da pasch. Las tariffas actualas èn vegnidas fixadas l’onn 1973 da l’Assamblea generala. Ils stadis da l’ONU sviluppads economicamain il pli pauc pajan 10 % da lur contribuziuns obligatoricas, pia 0,0001 %. Ils ulteriurs pajais en svilup ston sbursar 20 %. Ils pajais industrials pajan lur contribuziun cumplaina, ils tschintg commembers permanents dal Cussegl da segirezza ultra da quai anc la differenza ch’è sa resultada pervia da la distgargia dals pajais en svilup.
Las contribuziuns voluntarias vegnan duvradas per finanziar organs spezials ed organs accessorics da l’ONU sco per exempel l’UNDP (Program da las Naziuns unidas per il svilup), l’UNICEF (Ovra d’agid per uffants da las Naziuns unidas), l’UNFPA (Fond da las Naziuns unidas per la populaziun), l’UNHCR (Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs) ed il WFP (Program alimentar mundial). Grazia a la decisiun libra davart la summa da lur contribuziuns voluntarias pon stadis influenzar considerablamain ils puncts centrals dal program da lavur da l’ONU.
La posiziun speziala da l’USA
Cun l’entrada en uffizi da la regenza da Ronald Reagan (1981–1989) han ils Stadis Unids da l’America cumenzà a retegnair ina pli e pli gronda part da lur contribuziuns obligatoricas al budget ordinari da l’ONU sco er al budget per il mantegniment da la pasch. Questa cuntravenziun cunter la cunvegna ha l’USA l’emprim motivà cun critica politica cunter intgins programs da l’ONU. Dapi la fin dals onns otganta, sut il president George H. W. Bush, han els rinfatschà a l’ONU ineffizienza e sfarlattim da daners. Fin l’onn 1992 eran ils debits da l’USA creschids ad ina summa da 1,5 mia. dollars americans. Il congress american ha stimà l’onn 1997 l’import dal debit a 926 miu. dollars americans, cun renviar a prestaziuns fatgas per mantegnair la pasch. Plinavant ha el duvrà ils daners retegnids sco med da far pressiun per reducir la procentuala da las contribuziuns obligatoricas da l’USA. Ultra da quai han els era duvrà ils daners retegnids per cuntanscher cun forza midadas en chaussas persunalas entaifer las Naziuns unidas, sco en il cas da l’anteriur directur general da l’organisaziun per il scumond d’armas chemicas José Bustani, dal secretari general Boutros Boutros-Ghali u en il cas da la furmaziun da cumissiuns da l’ONU l’onn 2001. La regenza da l’USA sut Bill Clinton ha cuntanschì cun contractar en l’uschenumnada cunvegna Helms-Biden ils 10 da zercladur 1997 ina reducziun da las contribuziuns americanas a la gestiun ordinaria da l’ONU da 25 % a 20 %. Plinavant ha ella pudì sminuir las contribuziuns americanas als servetschs per mantegnair la pasch da 31 % a 25 %.
La Charta da las Naziuns unidas
thumb|220px|Sala da l’Assamblea generala La Charta è la ‹constituziun› da las Naziuns unidas ed è vegnida suttascritta ils 26 da zercladur 1945 en la sala da teater dal Veterans War Memorial Building a San Francisco. Ella è ida en vigur ils 24 d’october 1945. La Pologna, il 51avel commember fundatur, n’ha betg pudì far part da la conferenza ed ha suttascrit pli tard. La Charta è in contract da dretg internaziunal betg limità temporalmain ed è vegnida midada dapi la fundaziun be en quatter puncts che pertutgan ils artitgels 23, 27, 61 e 109. Ella consista d’in preambel e da 19 chapitels cun 111 artitgels. (Ils tschentaments da la Societad da las naziuns avevan be 26 artitgels.) Ils chapitels tractan tranter auter ils differents organs principals da l’ONU, l’appaschentaziun da conflicts, las mesiras en cas d’ina periclitaziun u violaziun da la pasch ed en cas dad in’acziun d’attatga sco er las finamiras ed ils princips.
Organs da las Naziuns unidas
Tenor l’artitgel 7 da la Charta da l’ONU sa cumponan las Naziuns unidas da sis organs principals cun cumpetenza da decisiun. Dasper datti ina retscha d’organs accessorics ed organisaziuns spezialas che fan part dal sistem da las Naziuns unidas e s’occupan d’incumbensas specificas.
Organs accessorics ed organisaziuns spezialas
Organs accessorics da l’Assamblea generala da l’ONU vegnan fundads per activitads spezialas. Els han lur atgna administraziun, ma nagin’atgna basa da dretg internaziunal e n’èn betg subjects dal dretg internaziunal sco l’ONU sezza. Da preschent datti 22 organs accessorics. Sper l’ovra d’agid per uffants UNICEF èn quai tranter auter il Program da las Naziuns unidas per l’ambient (englais: UNEP), il Program alimentar mundial, l’Autcumissariat da las Naziuns unidas per ils fugitivs ed il Program da las Naziuns unidas per il svilup.
Las organisaziuns spezialas èn giuridicamain, organisatoricamain e finanzialmain autonomas, ma colliadas tras cunvegnas cun l’ONU. Intginas organisaziuns èn perfin pli veglias che l’ONU sezza. Entant datti 16 organisaziuns interguvernamentalas. L’ONU collavura tranter auter stretgamain cun suandantas organisaziuns autonomas: UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), Organisaziun mundiala da la sanadad (OMS; englais: WHO), Organisaziun internaziunala da la lavur (OIL; tudestg: IAO), Fond monetar internaziunal (FMI; tudestg: IWF). La lavur da las organisaziuns spezialas vegn coordinada dal Cussegl economic e social da l’ONU.
Lavurs e finamiras
Ella ha mantegnì directamain la pasch per exempel en:
Bleras finamiras han las Naziuns unidas gia cuntanschì:
Ils champs d’activitad èn perquai oravant tut il mantegniment da la pasch, la politica dals dretgs umans e la cooperaziun al svilup.
Mantegniment da la pasch
Entras l’integraziun voluntaria da ses stadis commembers han las Naziuns unidas stgaffì in sistem da segirtad collectiva. Il coc da quest sistem è il scumond general da violenza:
Malgrà il scumond general da violenza na sclauda la Charta betg dal tut il diever da la forza. Sper il dretg individual d’autodefensiun da mintga pajais è ella concentrada sin il Cussegl da segirezza e cumpiglia mesiras collectivas cunter disturbaders da la pasch tenor chapitel VII. Quellas tanschan da sancziuns economicas, communicativas ed autras sancziuns betg militaras fin al diever da la forza en cas da basegn. Al Cussegl da segirezza vegn tras quai concedì il ‹monopol da legitimaziun da violenza›. Avant ch’il Cussegl da segirezza po decider mesiras correspundentas, sto el examinar sch’igl è avant maun ina ruttadira da la pasch. Sche quai fiss il cas, avess el da principi duas pussaivladads per reagir sin ina tala violaziun. Per l’ina po el relaschar recumandaziuns als commembers da l’ONU, per l’autra decider mesiras repressivas cunter il disturbader da la pasch e cunter ulteriurs stadis commembers.
En connex cun mesiras da repressiun èn pussaivlas tant sancziuns betg militaras sco er ina directa intervenziun militara entras l’ONU sezza u tras commembers cun in mandat correspundent. L’installaziun d’ina truppa da l’ONU è bain previsa en la Charta, n’è dentant betg vegnida realisada fin oz. Da las sancziuns betg militaras fan part:
La crisa da Ruanda
1994 è vegnì commess en Ruanda in dals crims ils pli gravants da l’istorgia. Entras in’erupziun da violenza èn 800 000 persunas da las etnias Hutu e Tutsi vegnidas mazzacradas. Ils schuldads da las chapellinas blauas da l’ONU han stuì observar quest genocid e star cun ils mauns en crusch, perquai che lur dumber era bler memia pitschen e perquai ch’els n’avevan betg in mandat per intervegnir. Quest schabetg vala tenor Kofi Annan sco la pli gronda disditga da l’ONU.
La crisa da Bosnia
La fin matg da l’onn 1995 èsi vegnì ad in rapiment d’ostagis spectacular da schuldads da l’ONU. Quai suenter attatgas or da l’aria da la NATO cunter in deposit da muniziun dals Serbs bosniacs a Pale en Bosnia-Erzegovina. En consequenza da questas attatgas èn zonas da protecziun da la NATO vegnidas attatgadas da Serbs bosniacs. Schuldads da l’ONU èn vegnids fatgs ostagis e rentads ed exponids en posiziuns strategicas.
Linguas da l’ONU
Cumbain che las Naziuns unidas èn in’organisaziun mundiala, na vegn or da motivs pratics betg fatg diever uffizialmain da tut las linguas dal mund. Linguas uffizialas èn las suandantas sis linguas: l’arab, il chinais, l’englais, il franzos, il russ ed il spagnol. Da questas sis linguas èn duas – l’englais ed il franzos – linguas da lavur. Quai è fixà en la resoluziun 2 ch’è vegnida approvada da l’Assamblea generala l’onn 1946.
Cumposiziun dal Cussegl da segirezza da l’ONU
Confrunt’ins il dumber d’abitants dals stadis ch’èn commembers permanents cun la populaziun mundiala, na stat quel en nagina relaziun cun las cumpetenzas privilegiadas dals commembers permanents dal Cussegl da segirezza. Uschia han pajais sco il Reginavel Unì u la Frantscha cun mintgamai 60 miu. abitants ina sedia permanenta, l’India cun passa ina milliarda abitants dentant betg. Quest problem na sa lascha betg schliar uschè simpel. La structura ierarchica dal Cussegl da segirezza che conceda in grond pudair ad in pitschen dumber da stadis reflectescha numnadamain la gronda diversitad en il svilup da la pussanza reala da las naziuns. En quest senn è il Cussegl da segirezza in organ da concentraziun da pussanza ed in organ d’acziun e na serva betg a la represchentativitad. Pervia dals differents interess da ses commembers cuntanscha el gia cun 15 sezs savens ils cunfins da l’abilitad d’agir.
Sche tut ils stadis commembers fissan represchentads tenor lur quota da la populaziun ed avessan in dretg da veto en il Cussegl da segirezza, na fiss quel praticamain betg abel d’agir. Igl è quasi nunpussaivel d’obtegnair in consens da passa 190 stadis per decisiuns concretas e liantas d’ina tscherta muntada. Ina restructuraziun propi gista dal Cussegl da segirezza fiss pia be pussaivla en connex cun refurmas fundamentalas da l’entira Charta da las Naziuns unidas e cun consolidar la rolla e las cumpetenzas da l’Assamblea generala.
Cumpetenzas
A la fin dals quints impussibiliteschan acziuns unilateralas da stadis naziunals las pli bleras emprovas da cuntanscher dapli obligaziuns liantas entaifer l’ONU. In exempel per quai è l’USA che n’accepta betg la cumpetenza dal Tribunal internaziunal per agens burgais e resalva, en cas d’in tal process instradà cunter sia voluntad, la ‹liberaziun› cun meds militars, tge che periclitescha la legitimaziun dal Tribunal internaziunal sco tal. Quest cas mussa er che las Naziuns unidas na pon strusch – u insumma betg – far politica cunter ils interess da l’USA, perquai ch’ellas èn colliadas finanzialmain, istoricamain e constituziunalmain memia ferm cun quest stadi.
Tscherts critichers rinfatschan perquai a l’ONU da producir bler palpiri stampà per blers daners che pudessan vegnir investids auter ed a moda pli utila – tschertamain in puntg da vista fitg critic. Pertge che dapli obligaziuns muntan necessariamain er dapli unifurmitad. Igl è bain reussì a las Naziuns unidas da definir ideas culturalas e politicas unitaras da l’umanitad mo sin in nivel fitg rudimentar. Ma diversas missiuns da l’ONU èn senz’auter stadas in success – e sche la soluziun interguvernamentala da conflicts funcziunass meglier senza l’intermediaziun da l’ONU dastga er vegnir dubità. Vis realistic na poi betg dar ina dretga regenza mundiala uschè ditg ch’ils pievels dal mund na sa cunvegnan betg ad ina clera definiziun da lur valurs culturalas e politicas – cun tut las implicaziuns che resultan d’in tal process.
Ulteriuras criticas
thumb|220px|Champ da fugitivs durant la Guerra civila da Ruanda
La Tour-de-Peilz
La Tour-de-Peilz è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Riviera-Pays-d'Enhaut.
Oscar Peer
Oscar Peer (* 23 d'avrigl 1928 a Lavin en Engiadina Bassa; † 22 da december 2013 a Cuira) è stà in scriptur e filolog rumantsch.
Oscar Peer è naschì ils 23 d'avrigl a Lavin en ina famiglia da purs. Oscar entschaiva in emprendissadi e fa suenter il seminari da scolasts a Cuira. El dat scola primara a Tschierv e Favugn. Curt suenter studegia el rumanistica a Turitg e Paris e concluda cun la dissertaziun: Der dichterische Ausdruck im Werke Gian Fontanas. Suenter elavura el per la Lia Rumantscha il Dicziunari ladin-tudais-ch e vegn elegius sco scolast da franzos e talian a Winterthur. 1970 turna el en il Grischun, al seminari da scolasts a Cuira. Sco ses frar Andri ha era Oscar scaffiu ovras litteraras per romontsch e per tudestg.
Bister
Bister è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
Oscar Peer
Carolina
Oscar Peer turna anavos a Carolina, il lieu da sia giuventetgna. El raquinta davart sia uffanza. Tar mintga lieu a Carolina vegn ad el endament ina tscherta situaziun, ina tscherta savur e differentas ramurs. Vinavon raquinta el davart las visettas ch'els han gia a Carolina. El menziunescha era en tge relaziun ch'el è sta cun Segner. Il davos sto Oscar Peer constatà che nagut es pli sco ch'ei era ina giada.
Tumults da giuvenils en Svizra
Ils tumults da giuvenils en Svizra dals onns 1980 fin 1982 èn stads in moviment da protesta cun la finamira da cuntanscher dapli autonomia culturala. Tut en tut ha il conflict chaschunà plirs tschient blessads dad omaduas varts e donns da material da milliuns francs.
Cronologia
Il moviment ha cumenzà ils 30/31 da matg 1980 cun cravals da giuvenils avant l’Opera da Turitg (ils uschenumnads ‹tumults da l’opera›). Curt avant aveva il Cussegl da la citad approvà 60 milliuns francs per la renovaziun da l’opera; il medem mument aveva el dentant refusà las pretensiuns per in Center da giuvenils autonom (tudestg: AJZ). Sin quai è suandada ina spirala da violenza incumparabla tranter ils ‹burascus› e la polizia, uschia per exempel suenter l’emprima serrada dal Center da giuvenils autonom en vischinanza da la staziun principala a Turitg.
Per las autoritads e per la populaziun è la rebelliun dals giuvenils vegnida nunspetgadamain. Il conflict fiss dentant stà da prevesair gia pli baud, per exempel en furma d’in assagl durant in concert da Jimmy Cliff (1979). En pli avevi gia dà vers la fin dals onns 1960 cuntraversas che stevan en connex cun il giavisch per in Center da giuvenils autonom (‹cravals dal Globus›). Pir cun l’ir dals onns è la politica da la citad stada pronta per dialogs ed ha creà lieus per activitads culturalas alternativas (p.ex. la Rote Fabrik).
Er en autras citads svizras sco Basilea, Berna u Losanna è vegnì protestà cun violenza. A Basilea è il moviment da giuvenils stà activ durant ils onns 1980 fin 1982 e lura anc ina giada ils onns 1986 fin 1989. En il center steva qua il spazi cultural liber sin l’areal da la veglia orticultura da la citad ch’ils giuvenils vulevan administrar sezs. A Berna hai dà cuntraversas en connex cun il Zaffaraya e cun il center da cultura Reithalle.
Novas furmas da protesta
La finamira principala dals moviments dals onns 1980 era da cuntanscher dapli autonomia culturala. Il moviment ha dentant er tematisà problems sociopolitics sco la mancanza d’abitaziuns, la miseria da drogas u il stadi che surveglia tut. Ils giuvenils han cumbattì cun meds nunconvenziunals (p.ex. demonstraziuns cun acturs bluts), cun gieus da pleds (p.ex. Macht aus dem Staat Gurkensalat u Freier Blick aufs Mittelmeer – sprengt die Alpen) e cun novs meds estetics creativs (influenzads dal moviment da punk).
Il video Züri brännt ch’è cumparì l’onn 1981 documentescha en moda extendida ils tumults da giuvenils a Turitg ord vista dals activists e da las activistas che rebelleschan. Il medem onn ha il scriptur grischun Reto Hänny – ch’è stà perditga dals eveniments – elavurà il succedì en ses rapport Zürich, Anfang September. Ina collecziun edida da Heinz Nigg (2001) documentescha ils eveniments 20 onns pli tard ord vista da persunas pertutgadas e cumplettescha quests rapports cun analisas da schurnalists e scienziads.
Echarlens
Echarlens ( en Patua friburgais ) è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Rumantsch dal Grischun
Il rumantsch dal Grischun che vegn discurrì en il chantun Grischun fa part da las linguas neolatinas e vegn numnà en la lingua da mintgadi ‹rumantsch› (sursilvan: ‹romontsch› / puter: ‹rumauntsch› / sutsilvan: ‹rumàntsch›). Il term ‹rumantsch dal Grischun› vegn duvrà en la linguistica, perquai che tscherts linguists attribueschan era il furlan ed il ladin da las Dolomitas a la gruppa da varietads retorumantschas (sin basa da tschertas sumeglientschas tranter las trais gruppas dialectalas). Questa tesa è dentant contestada entaifer la scienza (guarda: Questione Ladina).
Derasaziun dal rumantsch
Il linguatg rumantsch vegn discurrì en diversas valladas dal chantun Grischun. A chaschun da la dumbraziun dal pievel svizzer dal 1990 han 66 356 persunas inditgà il rumantsch sco lingua discurrida (en famiglia u a la lavur), da quels l’han 36 632 definì sco lingua principala. L’onn 2000 han 60 561 persunas inditgà il rumantsch sco lingua discurrida e 35 095 era sco lingua principala.
Pervi da l’isolaziun e separaziun geografica da blers lieus e valladas grischunas èn sa furmads differents idioms rumantschs che sa laschan classifitgar en tschintg gruppas: thumb|right|180px|Inscripziun rumantscha a Sagogn (Surselva)
Quest’enumeraziun dals idioms correspunda a la derasaziun dal vest a l’ost. Il puter ed il vallader ensemen vegnan era numnads rumantsch ladin (sco per exempel en la chanzun: «Chara lingua da la mamma, tü sonor rumantsch ladin...»). Il sursilvan ed il sutsilvan ensemen vegnan era numnads ‹schilover› (da: tschell’aua). Mintg’idiom ha sviluppà si’atgna lingua da scrittira che furma dentant savens sezza in cumpromiss tranter ils differents dialects regiunals e locals.
L’istorgia dal rumantsch
thumb|right|Ardez en l’Engiadina Bassa Oriundamain era il territori actual dal rumantsch populà da Celts e probablamain be dal tut en l’ost dal Grischun era da Rets. Davart ina classificaziun pussaivla dals Rets e da lur lingua èn ils scienziads intscherts. Ins suppona dentant che la lingua dals Rets n’era betg ina lingua indoeuropeica. Constataziuns segiras n’èn strusch pussaivlas a basa dals paucs testimonis fragmentars ch’èn avant maun.
L’onn 15 a.C. èn ils pievels che vivevan en il territori dal Grischun odiern vegnids suttamess dals Romans durant lur campagna militara tras las Alps. Ensemen cun ils conquistaders è la lingua latina sa derasada en ils territoris suttamess (oravant tut en furma dal latin vulgar, vul dir da la lingua discurrida dal pievel e dals schuldads).
Quest process da latinisaziun ha cuzzà tschientaners, ma el ha gì per consequenza che las linguas preromanas eran apparentamain mortas ora vers la fin dal domini roman. Uschia èn sa mantegnids be paucs pleds d’emprest en las linguas neolatinas modernas. En il rumantsch èn quai surtut toponims (nums da lieus), terms specifics da la flora e fauna e da la descripziun da la cuntrada (exempel: ‹crap›) e pleds che sa refereschan a la terminologia dal puresser. thumb|left|Territori rumantsch enturn l’onn 700 (cotschen), 1100 (oransch) e 2020 (mellen) A partir dal 8/9avel tschientaner è l’anteriur territori rumantsch vegnì influenzà da las linguas germanas. En il decurs dal temp è il tudestg daventà pli e pli ina lingua uffiziala sper il latin. Ch’il rumantsch era pli baud bler pli derasà pon ins percorscher tranter auter vi da blers nums locals e pleds d’emprest en regiuns ch’èn oz tudestgas, sco en il chantun Glaruna ed en il chantun Son Gagl. Quests pleds demussan ch’il cunfin linguistic giascheva fin al temp medieval, e per part anc pli ditg, bler pli al nord. Uschia era per exempel la regiun dal Lai Rivaun rumantscha, sco quai ch’il num ‹Walensee› demussa anc oz. (Il pled è parent cun welsch, in term ch’ils germanofons duvravan per designar persunas da tschantscha latina, era en Svizra franzosa. En il temp medieval han germanofons numnà il rumantsch churwelsch. Cun il pled Kauderwelsch è Martin Luther sa referì en il 16avel tschientaner explicitamain al churwelsch.) En il nordost tanscheva il territori linguistic rumantsch fin al Hirschensprung datiers da Rüthi e fin en la Val dal Rain Songagliaisa. Era grondas parts dal Vorarlberg e dal Tirol eran vinavant rumantschas. Territoris cun nums locals dals quals la segunda silba vegn accentuada, p.ex. Sargans, Bad Ragaz, Vaduz (dal latin aquaeductus, aquaduct/lingia d’aua), Plona, Salez, Vasön, Vadüra, Montafon, Tschagguns e Galtür èn vegnids germanisads sco ultims (suenter il 11avel tschientaner).
Ils emprims documents enconuschents che cuntegnan pleds rumantschs èn pregias latinas cun annotaziuns rumantschas (Emprova da plima da Würzburg). Pir durant il temp da la refurmaziun èn sa sviluppadas per propi las linguas da scrittira dals differents idioms, cun las emprimas traducziuns da la Bibla e dals Psalms en Engiadina e suenter era en Surselva.
In motiv ch’i n’è betg sa sviluppada ina lingua da scrittira cuminaivla per tut ils idioms – quai che furma era in dals motiv per il regress dal rumantsch visavi al tudestg – è la mancanza d’in center spiertal-politic per tut la Rumantschia. La citad da Cuira che fiss vegnida en dumonda sco suletta per ina tala funcziun è – sco sedia episcopala – stada gia baud sut influenza tudestga ed è vegnida germanisada cumplettamain suenter in incendi da la citad l’onn 1464. Pir dapi la fin dal 19avel tschientaner è sa furmà en la chapitala grischuna insatge sco in center per la lingua e cultura rumantscha; da Cuira sortan oz impurtants impuls per il territori da tschep. Quest svilup va ensemen cun ina conscienza linguistica creschenta che mancava per gronda part avant il 19avel tschientaner. thumb|Chastè episcopal a Cuira Vers la fin dal 19avel tschientaner ha entschavì in process che vegn era numnà ‹renaschientscha rumantscha›. Quest svilup ha manà a l’expansiun da la pressa rumantscha e da la producziun da texts litterars rumantschs, a la fundaziun da diversas uniuns e lias rumantschas, a l’acquisiziun d’ina nova schientscha per la lingua e la cultura rumantscha en general ed a la votaziun per il rumantsch sco quarta lingua naziunala svizra l’onn 1938.
Er la noziun ‹retorumantsch› (Rätoromanisch) è vegnida introducida pir en il 19avel tschientaner. Ella deriva dals Rets e fa er allusiun a la provinza romana Raetia che cumpigliava dentant in territori bler pli vast che l’abitadi dals Rets suttamess. Tenor la perscrutaziun actuala vivevan lezs sulettamain en l’ost dal Grischun dad oz, numnadamain en l’Engiadina Bassa ed en la Val Müstair; lur center era situà en il Tirol dal Sid. La colliaziun dal rumantsch cun il retic dastgass pia esser per gronda part in mitus. Igl è dentant da supponer che la lingua e cultura dals abitants da las Alps ch’ils Romans han suttamess hajan laschà fastizs en il rumantsch. Sco quai che 1500 onns germanisaziun n’han betg pudì far sparir dal tut il rumantsch, n’han 600 onns da colonisaziun romana (tuttavia betg cumpletta en il Grischun odiern) betg pudì stizzar dal tut la lingua e la cultura da las populaziuns preromanas.
Regress dal rumantsch
En il territori surmiran ston ins differenziar tranter il Surses e la Val d’Alvra: En il Surses è il rumantsch anc francà fermamain e betg periclità imminentamain. Il cuntrari vala per la Val d’Alvra. Ils centers ferms dal rumantsch sa chattan en las regiuns main turisticas dal tut en il vest, respectivamain dal tut en il sidost dal Grischun: la Surselva (cun la Lumnezia che dumbra passa 90 % Rumantschs), l’Engiadina Bassa e la Val Müstair.
Rumantsch Grischun
thumb|Inscripziun en rumantsch grischun Il rumantsch grischun è la lingua da scrittira cuminaivla per tut ils idioms rumantschs. Sia basa è vegnida sviluppada l’onn 1982 dal linguist Heinrich Schmid sin iniziativa da la Lia Rumantscha. Dapi lura è il rumantsch grischun vegnì sviluppà cuntinuadamain. L’onn 1986 è il rumantsch grischun daventà lingua uffiziala da la Confederaziun per la communicaziun cun la populaziun rumantscha, e lura era lingua da scrittira uffiziala en il chantun Grischun. En las vischnancas rumantschas èn dentant ils idioms, savens sper il tudestg, restads la lingua uffiziala.
L’avust 2003 ha il parlament chantunal dal Grischun decidì d’introducir il rumantsch grischun sco lingua da scrittira en las scolas rumantschas e d’edir novs meds d’instrucziun per las scolas rumantschas mo pli en rumantsch grischun. Fin a qua èn tut ils meds d’instrucziun vegnids edids en tut ils tschintg idioms tradiziunals. Ils onns da scola 2007, 2008 e 2009 han la Val Müstair, la Val d’Alvra ed il Surses sco era las vischnancas en la part sut da la Surselva (da Trin enfin la Foppa) cumenzà cun l’introducziun dal rumantsch grischun. L’onn 2011 è la decisiun d’edir ils meds da scola be pli en rumantsch grischun dentant fruntada sin ina vasta opposiziun ed ha necessità il Cussegl grond d’er resguardar puspè ils idioms tar l’ediziun da meds da scola obligatorics.
Posiziun dal rumantsch en las constituziuns da la Confederaziun, dal chantun e da las vischnancas grischunas
thumb|right|Campagna per la Lescha da linguas chantunala (2007) Sin plaun federal è il rumantsch la quarta lingua naziunala, ella vegn dentant duvrada mo en la correspundenza cun la populaziun rumantscha sco lingua uffiziala. La populaziun rumantscha ha uschia la pussaivladad ed il dretg da communitgar cun l’administraziun federala per rumantsch a bucca ed en scrit. Publicaziuns da la Confederaziun vegnan edidas en rumantsch grischun. (Cf. Artitgel da linguas federal e Lescha da linguas federala).
Sin plaun chantunal (en il Grischun) è il rumantsch (tut ils tschintg idioms cun ils medems dretgs) ina da las trais linguas uffizialas (sper il tudestg ed il talian). Dapi il 1996 fa il chantun Grischun be pli diever dal rumantsch grischun per la correspundenza cun la populaziun, per exempel per publicaziuns (collecziun da leschas, fegl uffizial dal chantun etc.). (Cf. Artitgel da linguas chantunal e Lescha da linguas chantunala).
Sin plaun communal (vischnancas grischunas) vegn il diever da las linguas reglà da mintga vischnanca en l’atgna constituziun. Da la(s) lingua(s) uffiziala(s) da mintga vischnanca dependan era las linguas da scola. Il rumantsch grischun na vegn duvrà en nagina vischnanca rumantscha sco lingua uffiziala.
Promoziun da lingua e cultura
Sco organisaziun da tetg da tut las differentas uniuns rumantschas è la Lia Rumantscha l’instituziun centrala per dumondas da promoziun da lingua e cultura e vegn per quai era sustegnida dal maun public. Las differentas uniuns rumantschas en il Grischun ed en la Svizra tudestga porschan in vast program d’activitads, publicaziuns, servetschs ed inscunters. Sper cudeschs, gasettas e revistas rumantschas datti era musica rumantscha, cudeschs auditivs e films rumantschs. Il teater Origen a Riom è in project da teater rumantsch professiunal.
Rumantsch en la rait
I da diversas paginas d’internet en rumantsch. Las pli tschertgadas èn probablamain ils pledaris (www.pledarigrond.ch e www.mypledari.ch); plinavant la pagina da Radio e Televisiun Rumantscha e quella da la Lia Rumantscha. La pagina chattà.ch porscha ina banca da datas actualisada cun texts en rumantsch grischun. Vichipedia e la maschina da tschertgar Google han medemamain surfatschas rumantschas. Il producent da software Microsoft ha pussibilità ina versiun rumantscha da Microsoft Office cun in pledari ed ina controlla d’ortografia integrada (colliaziun).
Rumantsch Grischun
La vulp era puspè ina giada fomentada. Qua ha ella vis sin in pign in corv che tegneva in toc chaschiel en ses pichel. Quai ma gustass, ha ella pensà, ed ha clamà al corv: «Tge bel che ti es! Sche tes chant è uschè bel sco tia parita, lura es ti il pli bel utschè da tuts.»
Sursilvan
L’uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: «Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts.»
Sutsilvan
La vualp eara puspe egn’eada fumantada. Qua â ella vieu sen egn pegn egn corv ca taneva egn toc caschiel ainten sieus pecel. Quegl gustass a mei, â ella tartgieu, ed â clamo agli corv: «Tge beal ca tei es! Scha tieus tgànt e aschi beal sco tia pareta, alura es tei igl ple beal utschi da tuts.»
Surmiran
La golp era puspe eneda famantada. Cò ò ella via sen en pegn en corv tgi tigniva en toc caschiel ainten sies pecel. Chegl am gustess, ò ella panso, ed ò clamo agl corv: «Tge bel tgi te ist! Schi igl ties cant è schi bel scu tia parentscha, alloura ist te igl pli bel utschel da tots.»
Puter
La vuolp d’eira darcho üna vouta famanteda. Cò ho’la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün töch chaschöl in sieu pical. Que am gustess, ho’la penso, ed ho clamo al corv: «Che bel cha tü est! Scha tieu chaunt es uschè bel scu tia apparentscha, alura est tü il pü bel utschè da tuots.»
Vallader
La vuolp d’eira darcheu üna jada fomantada. Qua ha’la vis sün ün pin ün corv chi tgnaiva ün toc chaschöl in seis pical. Quai am gustess, ha’la pensà, ed ha clomà al corv: «Che bel cha tü est! Scha teis chant es uschè bel sco tia apparentscha, lura est tü il plü bel utschè da tuots.»
Furlan
La bolp e jere di gnuf famade. Cuant che e viodè suntun pin un corf che al tigneve un toc di formadi intal so bec. Che al mi plasarês, e à pensàt,e e clamà il corf: "Ce biel che tu sês! Se tu cjantis cussì ben sicu tu aparis, alore tu sês il plui biel ucel di ducjs.
Porrentruy (district)
Il District da Porrentruy (franzos: District de Porrentruy; tudestg: Bezirk Pruntrut) è in district dal chantun Giura.
Hans de Beer
Hans de Beer (* 1957 a Muiden, Ollanda settentriunala) è in autur ed illustratur neerlandais.
Hans de Beer ha l'emprim studegià istorgia e suenter illustraziun a la Rietveld Art Academie d'Amsterdam.
El ha dissegnà diversas serias per revistas per uffants neerlandaisas avant ch'el ha publitgà ses emprim cudesch da maletgs cun il pitschen urs da glatsch (TO: Der kleine Eisbär). Ozendi lavura el sco illustratur a professiun libra. El scriva e publitgescha ses cudischs da maletgs er per tudestg. Ses cudeschs – oravant tut Il pitschen urs da glatsch – èn vegnids translatads en bleras linguas, tranter auter ils tschintg idioms rumantschs. Plinavant datti versiuns bilinguas tudestg-tircas.
Lü
Lü era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Lü sa chatta en il circul Val Müstair dal district En.
Il 1. da schaner 2009 ha Lü fusiunà cun las autras vischnancas svizras da la val (Fuldera, Müstair, Santa Maria Val Müstair, Tschierv und Valchava) a la nova vischnanca da Val Müstair.
Lingua
La lingua uffiziala da la vischnanca da Lü era il rumantsch vallader. La plipart da la populaziun discurra il jauer.
Zullwil
Zullwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Lax
Lax è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Grengiols
Grengiols è ina citad svizra en il chantun Vallais è ina district Raron Oriental.
Fahy
Fahy e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Fiesch
Fiesch è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Mund (VS)
Mund è in lieu en la vischnanca da Naters en la part germanofona dal chantun Vallais.
Il 1. da schaner 2013 han las anteriuras vischnancas autonomas da Mund e Birgisch fusiunà cun la vischnanca da Naters.
Châtel-sur-Montsalvens
Châtel-sur-Montsalvens è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Mund (VS)
Geografia
Il vitg da muntogna sa chatta en il nord dal flum Rodan (Rhône) sin la spunda sid dal Lötschberg, circa a mesa strada tranter Visp e Brig. Il territori da l'anteriura vischnanca s'extenda tranter Gamsen, ina fracziun da Brig-Glis, sin 660 m s.m. fin al Nesthorn sin 3'824 m s.m. Era tut la Gredetschtal en l'ost dal vitg appartegneva a la vischnanca. En il vest tanscheva il cunfin da la vischnanca per in curt tschancun fin al fund da la Baltschiedertal che stat sut protecziun da la natira.
Sper il vitg Mund faschevan era las fracziuns Bodma, Dichtuhüs, Finnu, Roosse, Salwald e Täischinu part da la vischnanca. Tant il vitg sco ils aclauns èn abitads tut l'onn.
Mund cunfina cun Naters encunter nordost, cun Birgisch encunter sidost, cun Brig-Glis e Lalden (dist. Visp) encunter sid e cun Eggerberg e Baltschieder (distr. Visp) encunter ost.
Gino Clavuot
Gino Clavuot, alias Snook (*20 avril 1985 à Scuol) es in rapper Svizzer cun ragischs brasilianas.
Viktor Alexandrowitsch Ljapkalo
Viktor Alexandrowitsch Ljapkalo (en cirillic russ: Виктор Александрович Ляпкало; * 18 da settember 1956 ad Uchta) è in pictur russ.
Mund (VS)
Istorgia
Mund è vegnì menziunà l'emprima giada l'onn 1259 sco Munt e fascheva part da la plaiv da Naters. Igl exista ina vopna pli veglia da Mund che purta l'annada 1212 e fa endament ad in cumbat legendar cunter invasurs sur il vitg. Da quel temp fascheva Mund part dal contadi Vallais che dapi l'onn 999 appartegneva a l'uvestg da Sion (Sitten) e che per la plipart dal temp è vegnì dà sco feud ad aristocrats or da la regiun.
Viktor Alexandrowitsch Ljapkalo
Vita ed ovra
Viktor Ljapkalo è naschì ils 18 da settember 1956 ad Uchta en la Republica dals Komis (Uniun sovietica). Il 1978 è il sa diplomà a la scola d'art da Saratow. Dal 1979 fin il 1987 ha el studegià a la facultad da pictura LIZHSA I. E. Repin tar Wladimir Gorb e Wiktor Reichet. El è sa diplomà en quel institut, en il lavuratori Boris Ugarow, sco pictur e magister. Sia lavur da diplom era il maletg Notg alva. (Белая ночь)
Dapi il 1987 sa participescha Ljapkalo en exposiziuns d'art. El viva e lavura a Son Petersburg e malegia oravant tut purtrets, acts e paesagis. Il 1990 è el daventà commember da l'Uniun d'artists da Son Petersburg.
Mund (VS)
Istorgia
L'onn 1348 è ina chaplutta vegnida bajegiada a Mund, probablamain per sepulir ils morts da la pesta. L'onn 1727 sa separava il vitg da la plaiv primara da Naters suenter che l'onn 1721 ina baselgia en il stil baroc è vegnida construida en il lieu da la chaplutta anteriura. Da 1962 fin 1964 è la baselgia dad oz vegnida erigida en il medem lieu. Be il clutger da l'emprima baselgia ha survivì fin oz. L'onn 2006 è la baselgia vegnida avrida danovamain suenter lavurs da renovaziun pervia dad asbest.
Viktor Alexandrowitsch Ljapkalo
Vita ed ovra
Tranter sias ovras figureschan Olga (Оля, 1987), Melancholia (Меланхолия, 1989), Walja (Валя, 1991), Marburg (Марбург, 1992), Suenter il bogn (После бани), Petrowitsch (Петрович), Gosch e Jerofejitsch (Гоша и Ерофеич, tuts trais 1993), Tanja (Таня, 1995), Magiel d'aua (Стакан воды, 1998), Natascha (Наташа, 1999), En il samowar (У самовара), Purtret da familia (Семейный портрет, omaduas 2000), Primavaira (Весна, 2002), Saschenka (Сашенька), La tschernida (Выбор, omaduas 2004), Il marquis è da return (Маркиз вернулся), Atun da la vita (Осень жизни, omaduas 2005), Atmosfera da stad (Летнее настроение, 2007), Maletg d'ina dunna (Женский образ), Il concert è finì (Концерт окончен, omaduas 2008), Siemis da stad (Мечты о лете, 2011) ed auters.
El ha tgirà exposiziuns individualas a Son Petersburg (1996, 1997, 1998, 1999, 2002, 2004, 2006, 2009), Minca (1994), Giessen (1995) e Marburg (1992, 1993).
Las ovras da Viktor Ljapkalo sa chattan en museum e collecziuns privatas en la Russia, la Germania, ils Pajais Bass, la Belgia, ils Stadis Unids ed auters pajais.
Mund (VS)
Istorgia
L'onn 1427 è naschida la vischnanca da Mund tras la liberaziun dals signurs da Raron che han obtegnì la pussanza sur Mund tras maridaglia. Da quel temp data er il Zehntenstadel che ozendi dat alloschi al museum dal safran.
Il safran da Mund
Mund è l'unic lieu en Svizra nua che la planta da cundiment safran vegn anc emplantada e cultivada. Il safran è probablamain vegnì purtà en il vitg en il 15avel tschientaner da mercenaris dal lieu che han fatg servetsch militar a l'ester. Ils mussaments ils pli vegls dal safran da Mund dateschan dal 19avel tschientaner. Dapi l'onn 1979 promova la Corporaziun dal safran (Safran-Zunft) la cultivaziun da la planta da spezaria a Mund, controla la racolta e fa reclama per il vitg dal safran Mund. L'onn 2004 ha il safran da Mund obtegnì il sigil da qualitad AOC.
Cortina d'Ampezzo
300px|thumb|right|Ampez Ampez (talian Cortina d'Ampezzo) è il lieu prinzipal d'ina da las tschintg valladas ladinas da las Dolomitas en l'Italia.
Fieschertal
Fieschertal è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Marchissy
Marchissy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Nyon.
Train da notg
Ina prosa da Margarita Gangale-Uffer
Resumaziun
Taratatata, tararara - adina medem fa ei el chau. Il cor fa adina medem. Jau sun la suletta el vagun. Jau vegn da lunsch, lunscha naven. Na, jau na sun betg la suletta. Sper mai, dador la fanestra è anc zatgi che vegn adina suenter e guarda sin mai. Jau damond danunder che ella è. Nua che ella vondi. Ella vondi lunsch. Sche ella hagi fraid ni chaud. Sche ella hagi buc bien. Jau arv la fanestra ed ella è davent. Adina medem. È ella forsa zanua a clama. Mo jau audel nagut. ed jau vegn da lunsch davent.
Jau na vi betg ir!
Adina medem. Jau siar la fanestra ed ella è puspe sper mai e guarda trist sin mai sco sche e fuss stà nagut.
Fontenais
Fontenais e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Alfons Tuor
Alfons Eduard Tuor (1871-1904), autur rumantsch da la fasa naziunalista e cumbatanta. Liricher.
Poesia
Allas steilas
O schei vus caras steilas El firmament: Pertgei viv'ins sin tiara Mo in mument?
Pertgei ston ins sin tiara Pitir, pitir, Quei cuort mument ch'ins viva E lu murir?
O dei vus caras steilas A mi avis, Vus che la stgira tiara Schi dultsch sclaris!
Savens, savens jeu stoiel Vus contemplar - Tgi lai cun tonta gloria Vus tarlischar?
O, quel ch'ei vies Scaffider Ha mei scaffiu, Quel che vies cuors diregia Ei er miu Diu!
Perquei il mal emblida Miu cor suffrent, Cu'l ellas sferas vesa Vus a sclarend.
O caras, dultschas steilas, Jeu sai, jeu sai: Sur vus, en tschiel, leu vivan Ils spérts beai!
Ernen
Ernen è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Goms.
Art. 3 da la Constituziun chantunala
L'artitgel 3 da la Constituziun dal Chantun Grischun è l'uschenumnà artitgel da linguas:
Le Pâquier
Le Pâquier è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Art. 3 da la Constituziun chantunala
Art. 3: Linguas
"1 Tudestg, retorumantsch e talian èn las linguas chantunalas ed uffizialas dal chantun.
2 Il chantun e las vischnancas prendan e sustegnan las mesiras necessarias per mantegnair e promover la lingua retorumantscha e taliana. Els promovan la chapientscha ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.
3 Las vischnancas ed ils circuls determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola. En quest connex respectan els la cumposiziun linguistica tradiziunala e resguardan las minoritads linguisticas oriundas."
Victor Stupan
Biografia
Victor Stupan es nat als 31 da schner da l'on 1907. A Sent è'l creschü sü sco ottavel uffant d'üna famiglia paurila. Davo ch'el vaiva frequentà a Sent la scoula primara e secundara è'l i ad Aschera. Là ha'l visità la scoula evangelica ed es dvantà magister primar. Davo avair fat il diplom es el stat magister in üna scoula privata a Malögia. Davo ün temp s'ha'l decis da far il licenziat da magister secundar. El ha stübgià a Turitg, Paris e Grenoble. Sco magister secundar instruischaiva'l a las scoulas da Puntraschigna e Landquart. Ils ultims ons da sia vita professiunala ha Victor Stupan instrui al progimnasi a la scoula chantunala da Cuoira. Fin sia mort es Victor Stupan stat fidel a la chapitala dal Grischun. Cur cha sia duonna, cun la quala el ha gnü duos uffants, es morta ha'l decis da passantar seis ultims ons illa chasa da vegls Kantengut, ingio ch'el es mort in l'età da 94 ons.
Visiun dal muond
Victor Stupan es adüna stat ün hom fich curtais. El salüdaiva adüna amiaivelmaing la glieud e pigliaiva adüna serius ils uffants. El ha passantà la vita cun umur ed ha adüna gnü l'abilità da savair rier da sai svess. Tras sia gronda attenziun ha Victor Stupan giodà bler respet da seis conumans. Dürant sias lecziuns da scoula dominaiva disciplina ed uorden. In quist connex nu d'eira el pront da far cumpromiss.
Victor Stupan d'eira eir ün hom chi avaiva jent cumpagnia ed el savaiva s'integrar fich bain. Dürant seis stüdis ha el gnü fich blers amis. A Turich ha'l lura eir imprais a cugnuoscher sia duonna, Mineli Schwarz.
Victor Stupan avaiva ün pensar fich progressiv. Quai forsa eir perquai ch'el es stat per l'intera Svizra intuorn e na adüna be in seis cumün natal.
Jent faiva el eir festas e chantaiva e sunaiva. Seis instrumaint predilet d'eira il gïun, ed insembel cun Casper ed oters amis sunaiva el jent musica populara.
Vers la fin da sia vita deploraiva Victor Stupan minchatant ch'el nun haja plü blers amis o amias. El es gnü fich vegl e blers da seis amis sun morts avant sco el. Perfin a Sent, ingio cha Victor Stupan giaiva regularmaing in visita avaiva el planet pers il contact cun glieud. Ch'el gniva istess amo a far la visita muossa sia gronda affecziun cun il cumün da Sent. Quai as bada eir sch'is lea differentas ouvras dad el.