cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin Luther King
Birmingham – «metropola da la separaziun da las razzas» (King)
Ils 3 d’avrigl 1963 han 30 voluntaris cumenzà cun ils protests da seser. Quests protests han cuntinuà di per di e la saira devi per quels che protestavan inscunters en baselgias cun King. Là fascheva el pleds ed empruvava da motivar ils demonstrants. Oravant tut pervi da quests inscunters è il protest vegnì adina pli ferm, e quai malgrà ch’i deva da la vart dals nairs era vuschs criticas. Ellas eran da l’opiniun ch’ils protests vegnian il fallà mument e ch’els disturbian la ruassaivladad.
Sco reacziun sin ils protests è King vegnì arrestà e serrà en la praschun da Birmingham, nua ch’igl era scumandà ad el d’avair contacts vers anora. Quest scumond è dentant vegnì annullà tras l’intervenziun da president Kennedy. Durant quest temp ha King scrit l’enconuschenta ‹Brev or da la praschun da Birmingham›, sia resposta sin criticas da spirituals alvs da Birmingham. Questas acziuns han promovì supplementarmain la popularitad dal preditgant. King è vegnì relaschà suenter otg dis or da la praschun. Entant aveva el gì l’idea decisiva: el ha proponì d’includer er uffants e giuvenils en il protest. Sin quai hai dà ils 2 da matg 1963 varga 1000 arrestaziuns, e da la vart da la polizia han ins il di suenter per l’emprima giada fatg diever da violenza massiva. Ils 4 da matg ha l’organisaziun enturn King laschà squitschar en l’entir pajais maletgs per scurlattar or da la sien la publicitad cun mussar las dimensiuns da la brutalitad. Questa acziun n’ha dentant betg gì in’influenza sin ils protests e la violenza.
Sco reacziun sin questas revoltas ha president Kennedy tramess in referent dal Ministeri da la giustia a Birmingham per instradar dascusamain e parallelamain als protests tractativas tranter ils manaders da la demonstraziun d’ina vart e las persunas pussantas da fatschenta sco er il Senior Citizens Committee da tschella vart. Grazia a la pressiun da las demonstraziuns permanentas han ins cuntanschì ils 10 da matg ina cunvegna. Quella pretendeva tranter auter che l’egualitad duaja vegnir promovida da la vart uffiziala e che demonstrants puspè vegnids libers duajan retschaiver agid.
In di pli tard èn vegnids commess sin King e ses frar giuven Alfred Daniel dus attentats cun bumbas, dentant senza ch’insatgi fiss vegnì blessà. Ils delinquents derivavan pli probablamain dal Ku-Klux-Klan è n’èn mai vegnids arrestads. Ultra da quai hai anc dà autras revoltas, durant las qualas 50 persunas èn vegnidas blessadas. Kennedy ha tramess 3000 schuldads en la regiun da crisa dal stadi. Sin quai è la situaziun sa quietada.
Numerus mazzaments da defensurs dals dretgs da burgais da pel naira ed alva en il sid da l’USA han adina puspè commovì la publicitad. Da numnar èn qua oravant tut trais eveniments: il mazzament da Medgar Evers, in defensur dals dretgs da burgais nair da Mississippi, il zercladur 1963; in attentat da bumbas sin la 16th Street Baptist Church a Birmingham il settember 1963, nua che quatter mattatschas han pers la vita; ed il rapinament e mazzament da trais defensurs dals dretgs da burgais la primavaira da l’onn 1964 a Mississippi. Ina rolla pauc gloriusa tar quests ed auters mazzaments ha gì l’associaziun secreta rassistica, il Ku-Klux-Klan. Tranter ses commembers sa chattavan era policists dals stadis dal sid.
Washington, Premi Nobel da la pasch
180px|thumb|Martin Luther King (1963) Durant quest temp da cumbat ha ina gronda part da la populaziun naira sviluppà ina nova conscienza da sasez. La nova mentalitad renconuscheva la derivanza africana e viveva la cultura dal continent d’origin. Quai ha dentant provocà tar parts da la populaziun naira in naziunalissem nair che na correspundeva betg al siemi da King d’ina convivenza paschaivla tranter tut ils Americans. Dal rest sa defendeva blera glieud da colur adina pli fitg cunter ingiurias sco la denominaziun disfamanta Jim Crow. Il temp per grondas midadas pareva arrivà.
March on Washington for Jobs and Freedom
Sco reacziun sin las demonstraziuns cuntinuantas ha president Kennedy suttamess ils 19 da zercladur 1963 al Congress da l’USA in project da lescha per l’egualitad da las razzas cun vigur en tut il pajais. La stad 1963 è vegnì demonstrà entaifer quatter mais en 196 citads 841 giadas. Ils 22 da fanadur èn ils manaders dals differents moviments dals nairs sa scuntrads cun il president en la Chas’Alva. Kennedy ha empruvà da persvader King e ses cumbattants ch’il March on Washington for Jobs and Freedom planisà na saja betg ideal en vista al project da lescha. Ma King ha vulì far la demonstraziun sco planisà. Il marsch en la chapitala dueva anc ina giada sensibilisar las massas per ils problems dals nairs e muventar politichers conservativs da sa mussar conciliants.
Ils 28 d’avust 1963 han pli che 250 000 persunas demonstrà paschaivlamain, tranter quels 60 000 alvs e sper King sis auters manaders dals nairs. La demonstraziun aveva la finamira da sustegnair il project da lescha per ils dretgs da burgais da president Kennedy. Qua ha King fatg ses pli enconuschent pled I Have a Dream. Suenter il Marsch a Washington ha il schef dal FBI Hoover cumenzà a survegliar intensivamain King ed auters defensurs dals dretgs da burgais.
Terz cudesch da Moses
Il terz cudesch da Moses (eir numno Leviticus in lingua latina seguond la schlatta sacrela traunter las razzas d'Israel u Wajikra in lingua hebraica per motiv dals prüms pleds dal cudesch ויקרא, que voul dir el ho clamo) es ün cudesch biblic e la terza part da la Tora güdeva respectivamaing dals cudeschs da Moses aint il Vegl Testamaint tar ils cristiauns.
Martin Luther King
Publicaziun da la lescha per l’aboliziun da la separaziun da las razzas, Premi Nobel da la pasch
thumb|left|220px|Martin Luther King cun president [[Lyndon B. Johnson]] Il mazzament da Kennedy ils 22 da november 1963 è stà in eveniment decisiv per il moviment dals dretgs da burgais. Il successur da Kennedy, president Lyndon B. Johnson, ha procurà ch’i vegnia proclamà ils 19 da zercladur 1964 la lescha statala ch’ha abolì la separaziun da las razzas. Ordavant eran 19 senaturs sa stentads da retardar la decisiun davart la lescha tras filibusterissem (pleds senz’interrupziun) e tras l’emprova da gudagnar il davos mument ina maioritad encunter la lescha. Suenter la decisiun positiva han ils guvernaturs d’Alabama, George Wallace, e da Mississippi, Paul Johnson, refusà d’acceptar e da realisar la lescha.
L’onn 1964 ha Martin Luther King retschavì il Premi Nobel da la pasch en la valur da 54 000 $. L’entira summa ha el sponsurà ad in fond da ses moviment. La gasetta americana Time ha declerà il defensur dals dretgs da burgais sco ‹um da l’onn 1964›.
Terz cudesch da Moses
Cuntgnieu
Il cudesch tematisescha in 27 chapitels in prüma lingia il cult divin aint ed intuorn il taimpel da Gerusalem e las incumbenzas sacrelas dals preirs e sacerdots. Ils preirs simpels, ils uschedits levits, chi haun do eir il nom al cudesch, as chattan be in ün unic lö.
Martin Luther King
Selma
En la pitschna citad Selma sper Montgomery ha King empruvà il 1965 da cuntanscher che persunas nairas hajan admissiun a las glistas da votar senza nagina restricziun. Da quel temp stuevan anc vegnir respundidas correctamain dumondas concernent l’istorgia u la constituziun americana avant ch’in nair pudeva votar.
Terz cudesch da Moses
Cuntgnieu
Il di da la reconciliaziun, Jom Kippur, vain descrit in chapitel 16.
Martin Luther King
Selma
L’emprim ha King organisà plirs marschs sin il tribunal da Selma, schebain che la polizia sut scherif Jim Clark schliava las demonstraziuns ed arrestava blers dals demonstrants. Suenter ch’in policist ha sajettà il taglialaina nair Jimmy Jackson, è King sa decidì d’organisar ina gronda demonstraziun en direcziun da Montgomery, la chapitala d’Alabama. Entant ch’ils emprims dus da trais marschs eran vegnids sparpagliads da la polizia davos il cunfin da la citad, ha il terz marsch (protegì da truppas dal stadi che president Johnson aveva tramess) gì il matg 1965 il success giavischà. Dentant èn vegnids mazzads trais umans durant quest marsch, tranter els in spiritual.
Terz cudesch da Moses
Ledscha da senchited
Ils chapitels 17-26 sun dedichos a la ledscha da senchited. Ils möds da cuntegn permiss in vista a spaisas e bes-chas da sacrifizi staun aint il center. Que es tenor la cretta giudeva da grand'importanza perche cha'l saung chi vain spans es il purteder da la vita e dimena sanctificho a Dieu.
Martin Luther King
Revoltas violentas en l’entir pajais – emprovas senza violenza a Chicago
Malgrà tut las leschas e sentenzias giudizialas existivan il rassissem e la malgistadad sociala anc adina. Perquai èn sa furmadas gruppaziuns radicalas entaifer il moviment dals dretgs da burgais. Ellas vegnivan represchentadas oravant tut dals Black Muslims cun lur manader carismatic Malcolm X e da la Black Panther Party. Questas duas gruppaziuns ch’eran avertas per violenza eran preschentas oravant tut en las grondas citads dal nord ed en California, nua che las ideas nunviolentas da King avevan fadia da prosperar. Sco motivs vegnan savens numnads il pli grond dumber da nairs en ils ‹ghettos› da las citads grondas e la cumplaina mancanza da perspectivas per il futur. Entant ch’ils nairs dal sid avevan savens la speranza paradoxa da pudair mitschar en il nord pli ‹gist›, na devi en il nord naginas alternativas.
Terz cudesch da Moses
Recepziun
I'l spazi dal giudaissem vain il cudesch onuro scu il fundamaint da l'instrucziun religiusa da la giuventüna. Il cristianissem invezza es resto pel solit in distanza vers il cudesch e'l interpretescha be simbolicamaing.
Martin Luther King
Revoltas violentas en l’entir pajais – emprovas senza violenza a Chicago
Ils 11 d’avust 1965 ha cumenzà a Watts, in quartier d’abitar en il sid da Los Angeles, California, ina revolta da nairs betg planisada. Tranter auter èn er vegnidas demolidas fatschentas da possessurs alvs. Autras citads èn suandadas a quest exempel, schebain cun acts da violenza pli pauc dramatics. thumb|200px|‹Ghetto› a Chicago En vista a quests acts da violenza ha King vulì accelerar er en il nord l’idea da revoltas senza violenza ed ha fatg in’emprova a Chicago. Qua aveva el dentant da cumbatter cunter l’opposiziun da manaders d’organisaziuns da nairs localas che na vulevan betg che King s’intermettia en lur affars. En las metropolas en il nord da l’USA eran ils problems principals ils fits-chasa sproporziunadamain auts e l’equipament manglus en las scolas per la populaziun naira. Tras in boicot da prender a fit e demonstraziuns duevan ils politichers responsabels vegnir sfurzads d’intervegnir. Ils 10 da fanadur 1966 èsi vegnì ad in marsch da passa 45 000 persunas en direcziun da la chasa-cumin da Chicago. Ussa han ins tschentà pretensiuns concretas: dublegiar il budget per las scolas, meglras colliaziuns dal traffic public per ils ‹ghettos› sco era novs quartiers cun fits pli bass.
Igl èn suandadas anc bleras autras demonstraziuns fin ch’ins è s’unì sin in program da nov puncts. Quel na ha dentant gì quasi naginas consequenzas. Tar ina da quellas demonstraziuns è King vegnì blessà ils 31 da fanadur cun in quadrel da crap vi dal chau. Er il boicot da prender a fit n’ha betg chaschunà ina midada tar ils possessurs d’abitaziuns ed ils fits èn restads auts.
Marsch a Jackson
L’onn 1966 ha gì lieu in marsch da 350 kilometers lunghezza da Memphis, Tennessee, a Jackson, la chapitala dal stadi da Mississipi. L’emprim absolvent da pel naira da l’Universitad da Mississipi, James Meredith, è vegnì sajettà durant quest marsch ed ins ha planisà da cuntinuar il marsch en onur dad el. Cun las demonstraziuns, a las qualas var 15 000 persunas èn sa participadas, han ins vulì protestar per in’applicaziun pli consequenta dal Civil Rights Act da l’onn 1964.
Mez avrigl 1967 ha King manà ina demonstraziun da passa 200 000 persunas tras New York City. L’october 1967 è el sgulà a Birmingham, nua ch’el stueva anc prestar in chasti d’arrest da 5 dis pervi d’ina sentenzia da pli baud.
Guerra dal Vietnam
A partir da l’onn 1966 è King s’exprimì adina pli ferm cunter la Guerra dal Vietnam, quai che n’ha betg plaschì a tut ils commembers da l’organisaziun da King. Sco blers Americans da pel alva eran era grondas parts da la populaziun naira per la guerra, plinavant na devi strusch sustegn dals sindicats per la tenuta critica da King. Blers defensurs dals dretgs da burgais han temì che lur moviment vegnia pli flaivel sch’insatgi s’engaschia cunter la guerra. Els avevan tema che president Johnson na vegnia en l’avegnir betg pli a metter a disposiziun ils meds necessaris per il moviment. Dapi l’argumentaziun cunter la guerra èn plinavant las donaziuns sa sminuidas a moda rapida. Ma King n’ha betg sa laschà irritar. A partir da quest mument ha el applitgà la via senza violenza ch’el aveva tschernì betg mo en connex cun la separaziun da las razzas en il sid, mabain er cun la finamira da cumbatter la paupradad e la guerra. King ha savens argumentà ch’ins pudessi schliar gronds problems socials cun tut las milliardas dollars che vegnian investidas en la guerra. Cun questa argumentaziun empruvava el da cuntanscher meglras cundiziuns da viver per tut ils umans dischavantagiads; en il center stevan dentant anc adina ils umans da pel naira.
Tras quest engaschament pli vast è King daventà ina persona non grata en la Chas’Alva ed oravant tut tar il FBI sut la direcziun da Hoover. La collavuraziun cun il moviment cunter la guerra e ses manaders alvs ha gì adina pli blers critichers. Quels èn era sa fatgs udir cura che King ha annunzià da vulair organisar l’onn 1968 in Poor People’s March en direcziun da Washington. Cun quest marsch vuleva King render danovamain attent che ses engaschament giaja er a favur dad autras minoritads en il pajais.
Attentat
thumb|200px|Lorraine Motel (oz il National Civil Rights Museum) a Memphis nua che King è vegnì sajettà
Sco preparaziun per il Poor People’s March è King sa decidì da demonstrar l’emprim a Memphis, Tennessee, e da s’engaschar anc ina giada per l’egualitad sociala da tuts. Plinavant pudev’ins interpretar la visita a Memphis sco ina sort test per eruir quant ferm che las massas vegnian a reagir sin el.
Ils 3 d’avrigl 1968 ha King formulà en ina da sias allocuziuns ils famus pleds I’ve been to the mountaintop. Questa formulaziun po vegnir chapida sco allusiun a l’inscunter da Moses cun Dieu sin la muntogna Horeb, suenter la quala Moses ha ditg ch’el haja vis la Terra empermessa (original: Promised Land). King ha exprimì sia persvasiun ch’il pievel nair vegnia a cuntanscher la Terra empermessa, cumbain ch’el sez na possia forsa betg arrivar là. Blers han interpretà questa frasa sco in presentiment profetic da si’atgna mort. King ha anc discurrì ina giada cun ils demonstrants per als persvader da far resistenza senza violenza ed ha fixà ils 8 d’avrigl sco nov termin per la demonstraziun. Ma i dueva vegnir auter: ils 4 d’avrigl 1968 a las 18:01 è King vegnì sajettà sin il balcun dal Lorraine Motel.
Consequenzas
Suenter il mazzament da King hai dà tumults en passa 100 citads da l’USA ch’han chaschunà 39 morts, 2000 blessads e 10 000 arrestads; en spezial Washington D.C. è stà pertutgà da tumults da gronda vehemenza.
Ils 8 d’avrigl 1968 ha Coretta Scott King manà enstagl da ses um il marsch da protest tras Memphis. Var 35 000 persunas èn sa participadas paschaivlamain. President Johnson ha empermess en in pled d’instradar anc quest di in program d’agid extendì per la populaziun naira. Cunquai che la situaziun suenter la mort da King è però sa normalisada vaira svelt, è il program l’emprim vegnì suspendì e la fin finala abolì dal tuttafatg. Pli tard ha il Congress dentant approvà ina lescha per l’egualitad dals pretschs per prender a fit e da l’acquist da proprietads d’abitar.
Sepultura
thumb|left|180px|La fossa da King en vischinanza dal King Center Martin Luther King junior è vegnì sepulì ils 9 d’avrigl 1968. 50 000 persunas èn stadas preschentas ad Atlanta sin il South View Cemetery, in santeri per nairs. Sin ses crap da fossa èn engravads ils ultims pleds da sia famusa allocuziun I have a dream: ''«Free at last! Free at last! Thank God Almighty, I’m free at last!»'' («Finalmain liber! Finalmain liber! Grazia a Dieu il Tutpussant, jau sun finalmain liber!»).
Ad in cult divin da funeral en la baselgia nua ch’el era stà activ sco preditgant, èn sa participads blers prominents sco per exempel il vicepresident da quel temp Hubert H. Humphrey, Robert Kennedy, Richard Nixon e Nelson Rockefeller.
Examinaziun criminalistica e teorias da conspiraziun
En in local visavi al motel han ins chattà l’arma cun la quala ins aveva probablamain sajettà King. Sin l’arma han ins chattà improntas dals dets da James Earl Ray, in rassist persvadì ch’era prechastià pliras giadas. El ha confessà ses delict ed è vegnì sentenzià resguardond ses confess mitigiant a 99 onns praschun. Paucs dis pli tard ha el dentant revocà ses confess.
L’onn 1999 èn ils giuraders vegnids perina en in process civil che l’attentat sin King saja stà in cumplot tranter commembers da la mafia e la regenza americana. In’ulteriura retschertga manada tras dal Ministeri da giustia sur in onn e mez ha dentant refusà l’onn 2000 ils resultats dal process civil, damai ch’els sa basian be sin ils rapports da perditgas cun pregiudizis. I sajan bain avant maun nagins mussaments concrets per in cumplot, ma i na sajan er betg scleridas tut las irregularitads.
King ed il FBI
thumb|220px|Edgar Hoover, manader dal FBI (1924–1972) Cun il FBI, l’autoritad principala dal Ministeri da giustia da l’America, ha King gì ina relaziun ostila vicendaivla. Oravant tut il schef dal FBI da quel temp, J. Edgar Hoover, aveva fermas antipatias cunter il defensur dals dretgs da burgais. A partir da l’onn 1961 ha il FBI cumenzà ad observar King ed auters funcziunaris da la SCLC. Las examinaziuns èn stadas plitost superfizialas fin ch’ins ha eruì l’onn 1962 che l’advocat da New York Stanley Levison saja in dals pli impurtants cussegliaders da King. Levison vegniva suspectà dal FBI d’avair colliaziuns cun la Partida Communista dals Stadis Unids da l’America, quai ch’era da quel temp da l’anticommunissem in signal d’alarm per il FBI. Sinaquai ha il FBI installà registraturs zuppads a chasa tar Levison e King, vi da lur telefons en biro sco er en tut ils hotels nua che King ha abità durant ses viadi tras l’USA. Ins aveva era infurmà il president Kennedy ed il procuratur public federal Robert Kennedy ch’han omadus empruvà da persvader King da sa distatgar da Levison, ma senza success. Il manader dals nairs ha adina refusà energicamain las reproschas ch’el haja contact cun ils communists. King ha ina giada ditg davart questa tematica: «I dat uschè blers communists en quest moviment per la pasch sco quai ch’i dat eskimos a Florida.» Sinaquai al ha Hoover numnà «il manzaser il pli notoric dal pajais».
Per stigmatisar King publicamain sco communist han ins fatg diever da l’opiniun che blers segregaziunists avevan, numnadamain che la populaziun da pel naira saja en vardad cuntenta cun sia sort en la societad, ma ch’ella vegnia animada da communists e dad auters instigaturs da protestar. Manaders d’intginas organisaziuns da nairs han ditg sinaquai che la raschun per il moviment dals dretgs da burgais saja savens la mancanza da scolaziun e plazzas da lavur, la discriminaziun e la violenza e ch’ils nairs hajan tuttavia l’intelligenza e la motivaziun da s’organisar autonomamain.
Pli tard ha il FBI pruvà da discreditar King cun scuvertas da sia vita privata. Documents da surveglianza dal FBI davart King (tschertins èn entant publitgads) demussan ch’el ha gì numerusas afferas senza che sia dunna saveva novas. Rapports davart tals eveniments èn er vegnids mess a disposiziun da cumpogns da cumbat da King (inclusivamain ses stretg ami Ralph Abernathy). Il FBI ha distribuì ils resultats da las retschertgas a l’executiva, a schurnalists bainvulents, a partenaris da coaliziun potenzials, a funtaunas da daners da la SCLC ed a la famiglia da King. Ins ha era tramess brevs anonimas a King, en las qualas i vegniva smanatschà ch’ins fetschia diever d’infurmaziuns privatas, sch’el na chalia betg cun ses engaschament per ils dretgs da burgais. Questas activitads èn succedidas en rom dal program secret dal FBI COINTELPRO. Quel aveva la finamira d’offender profundamain persunas che valevan sco politicamain privlusas cun agid da metodas sco la discreditaziun anonima.
A la fin han ins laschà en paus la vita privata da King ed è sa restrenschì sin il material ch’ils servetschs d’infurmaziuns rimnavan en connex cun la SCLC ed il rest dal moviment dals dretgs da burgais. La gronda part da las registraziuns ch’èn vegnidas fatgas zuppadamain restan serradas per la publicitad fin l’onn 2027.
Curt avant la mort da King, ils 28 da mars 1968, è ina demonstraziun manada dad el ida per l’emprima giada a la fin cun tumults, enguladitschs e brischaments. Ozendi san ins ch’il FBI ha incaricà nairs sco agents provocaturs. Da l’autra vart è er attestà il suandant: ils emprims ch’èn currids tar King suenter l’attentat e ch’han empruvà inutilamain d’al porscher emprim agid èn stads agents dal FBI ch’al observavan.
Intschertezza davart l’autur da la dissertaziun da King
Il cumenzament dals onns 80 èn cumparidas reproschas da plagiat en connex cun la dissertaziun da King. Quellas han la finala manà tar ina retschertga uffiziala da l’Universitad da Boston. Lezza ha constatà che King aveva copià parts da sia dissertaziun d’auters auturs senza citar ed inditgar quai correctamain tenor las convenziuns academicas. L’Universitad da Boston n’è tuttina betg sa decidida d’annullar la dissertaziun da King posteriuramain, damai che sia lavur cuntegna sper las passaschas copiadas er ina part elavurada dad el che furma in’atgna contribuziun a la scienza. Sia dissertaziun è dentant vegnida segnada cun in’agiunta ch’inditgescha che parts da la dissertaziun na cuntegnian betg indicaziuns correctas davart l’autur.
Ina tala «appropriaziun dal text», sco l’expert da King Clayborn Carson l’ha definì, è sco ch’i para ina disa da l’anteriura carriera academica da King. Uschia emprestava el grondas parts da ses pleds dad auters preditgants u da protestants alvs che pregiavan al radio. Entant che tscherts inimis politics al han crititgà pervi da questas scuvertas, han ils blers scienziads ch’eran sa fatschentads cun King empruvà da metter questa «appropriaziun dal text» en in connex pli vast. Keith Miller per exempel, pli probabel il pli excellent expert en la domena dals plagiats da King, argumentescha: «Talas praticas correspundan a la tradiziun da las pregias popularas afroamericanas è n’èn betg en scadin cas da numnar plagiarissem.»
Onuraziuns suenter la mort
Il 1980 è vegnida agiuntada la chasa paterna da King ed intgins auters bajetgs en la vischinanza a la National Historic Site, ina glista cun lieus da muntada naziunala istorica. Betg il davos pervi da l’engaschament dal musicist Stevie Wonder è alura vegnì introducì l’onn 1986 in di da festa naziunal en onur da King, il Martin Luther King Day, che vegn celebrà mintg’onn il terz glindesdi dal mais da schaner. Ils 18 da schaner 1993 han per l’emprima giada festivà tut las regenzas dals 50 stadis da l’US¨A uffizialmain quest di da festa. Ultra da quai ha la Martin Luther King Jr. Memorial Foundation cumprà il 1987 il Lorraine Motel ed al transfurmà en il National Civil Rights Museum. Bleras citads da l’USA han dà num ad ina da lur vias tenor il defensur dals dretgs da burgais. A Harrisburg, Pennsylvania, porta la chasa-cumin il num da King.
L’onn 1998 è l’uniun Alpha-Phi-Alpha vegnida autorisada dal Congress american da stgaffir ina fundaziun per coordinar e procurar per daners e per il design dal monument Martin Luther King, Jr. National Memorial a Washington D.C. King è stà in commember prominent da quest’uniun academica per afroamericans. Il monument duai vegnir erigì tar la National Mall en la vischinanza d’in monument dad Abraham Lincoln.
Dapi la mort da King è era sia consorta Coretta Scott King s’engaschada per la gistadad sociala e per ils dretgs da burgais. Anc il medem onn che King è vegnì mazzà ha ella fundà ad Atlanta il King Center. La finamira dal center è da mantegnair l’ierta spiertala da King e da regurdar sin l’entir mund a l’engaschament per schliar conflicts a moda paschaivla e toleranta. Il figl da King, Dexter, è actualmain il president e directur general dal center. Er scolas e baselgias èn vegnidas numnadas tenor King.
L’onn 2010 èn ins danovamain sa stentà da laschar squitschar il purtret da King sin munaida americana. Defensurs dals dretgs da burgais avevan gia empruvà l’onn 2000 senza success d’eternisar King sin la munaida da 50 cents u sin las bancnotas da 20 dollars.
La gruppa U2 ha scrit il 1984 las chanzuns Pride (In the Name of Love) e MLK (cumparidas sin l’album The Unforgettable Fire) en onur da King e da si’ovra da vita. Pride cuntegna dentant in sbagl istoric. King n’è numnadamain betg vegnì, sco implitgà en la chanzun, sajettà la damaun, mabain la saira. Tar concerts chanta ussa Bono, il chantadur da la gruppa U2, la chanzun en ina versiun curregida.
L’impurtanza da King entaifer il moviment dals dretgs da burgais en l’USA
Avant che King è s’engaschà cumplainamain per ils dretgs dals burgais era oravant tut la NAACP stada activa per ils dretgs da la minoritad d’umans da pel naira. Cun il success dal Montgomery Bus Boycott l’onn 1956 èn l’influenza da King sin il moviment dals dretgs da burgais e l’effect da sia persuna sin la populaziun naira s’engrondids fermamain. Entant ch’el era fin alura stà principalmain activ sco plevon, è el viagià ils proxims onns tras l’entir pajais ed ha tegnì numerus pleds. Ils success a Birmingham, la realisaziun dal Civil Rights Act l’onn 1964 e l’onuraziun cun il Premi Nobel han fatg da King il pli grond manader dals protests per l’egualitad per la populaziun naira senza violenza. Quai sa lascha era mesirar vi dals 250 000 participants al Marsch a Washington. Durant quests onns ha la NAACP pers grondas parts da si’influenza. thumb|180px|[[Malcolm X il matg 1964]]
King ha dentant era stuì acceptar blera critica, saja quai en connex cun sia rolla da manader u cun ses princip da protestar be a moda nunviolenta. Uschia è vegnì fundà l’onn 1960 il Student Nonviolent Coordinating Committee (SNCC) che crititgava a moda constructiva la funcziun da King en il moviment naziunal. Cur che Stokely Carmichael è daventà il 1965 parsura dal SNCC, è la direcziun politica sa radicalisada en direcziun d’in naziunalissem militant per nairs. Il successur da Carmichael ha la fin finala midà il num da l’uniun en Student National Coordinating Committee. L’onn 1964 ha Malcolm X fundà l’Organization of Afro-American Unity (OAAU). En ses pled dal di da fundaziun ha el appellà avertamain da far ina fin a las strategias senza violenza ed è cun quai sa distanzià cleramain da King. Pli ferm che la OAAU ch’è sa schliada suenter sia mort (1965) han dentant ils pleds da Malcolm X influenzà il moviment dals nairs.
Oravant tut pervia da talas gruppaziuns n’han ils ideals e las acziuns da protest da King betg gì simpel en il nord da l’USA. Tiers è vegnì ch’el ha cumenzà ad organisar pir il 1966 demonstraziuns en ina citad dal nord, a Chicago. Tuttina è el restà per blers fin a sia mort il manader incontestà da la resistenza senza violenza.
Pervi da l’attentat sin King, pervi dal grond squitsch davart dal FBI (oravant tut sin il moviment Black Panther) e pervia da concessiuns politicas è la forza dal moviment dals dretgs da burgais en l’USA sa diminuida suenter l’onn 1970. Il SNCC è sa schlià l’onn 1970, ed ils Black Panther n’èn dapi l’onn 1981 betg pli activs publicamain. La NAACP sco era la SCLC existan anc oz.
Scienzas da la Terra
Las scienzas da la Terra u geoscienzas cumpiglian las scienzas ch'han sco object il studi da la Terra (litosfera, idrosfera ed atmosfera) e ses conturns spazials. En quel connex serva la Terra sco model per il studi d'auters planets numnads tellurics. Dapi che sondas spazialas lubieschan d'explorar auters planets dal sistem solar, vegn era la planetologia classifitgada tranter las scienzas da la Terra. Quest'ultima studegia oravant tut la Glina, ils planets e lur satellits natirals, ils asteroids, ils meteorits ed ils comets. Pli generalmain parlan ins da las scienzas da la Terra e da l'Univers.
Ulm da muntogna
L’ulm da muntogna (Ulmus glabra Huds., sin.: Ulmus scabra Mill., Ulmus montana With.) è ina gronda planta or dal gener dals ulms e tutga tar la famiglia Ulmaceae. thumb|200px|Habitus thumb|200px|Scorsa e feglia d’in exemplar pli vegl thumb|220px|Flurs thumb|180px|Rom cun feglia e fritgs thumb|180px|Lain
Descripziun
L’ulm da muntogna è ina planta che sa sfeglia d’atun; ella cuntanscha autezzas da fin a 40 meters ed in diameter dal bist da fin a 3 meters. Ils brumbels da la planta èn gronds e pailus, medemamain la roma pli giuvna. Ils fegls èn, sco tar tut las spezias dad ulms en l’Europa Centrala, asimetrics e d’ina lunghezza da 8 fin 20 centimeters. Quels èn il pli lads en la part centrala, han savens 13 fin 20 pèrs da gnerva, èn survart plitost grugls e sutvart cuverts cun chavels curts. Feglia pli gronda ha savens trais pizs.
Il temp da fluriziun dura dal mars fin l’avrigl. Las flurs senza moni creschan vi da chatschs curts senza fegls, e quai en furma d’umbellas faussas. Las singulas flurs èn ermafroditas e disponan d’in perigon per il pli cotschnent.
Ils fritgs madiran tranter l’avrigl ed il matg. Il sem, che resta savens anc in pau pli ditg verd, sa chatta entamez il fritg circumdà d’in ala.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 28.
Ecologia
L’ulm da muntogna po cuntanscher ina vegliadetgna da fin a 400 onns. Il turnus en la selvicultura vegn calculà cun 120 fin 140 onns. Chatschs laterals creschan repetidamain pli ad aut ch’il bist e la roma. Tant ils fegls sco er la roma laterala èn ordinads en lingia dubla; quai serva a la protecziun cunter la glisch. La primavaira avant che cumparan ils fegls vegn la fotosintesa gia surpigliada da las alas dals fritgs che madiran.
Sco planta giuvna enconuscha l’ulm da muntogna in sistem da ragischs a pal (ragischs verticalas). Pli tard sa furma in sistem da ragischs centralas pauc profundas, da las qualas bleras ragischs pli pitschnas tanschan en la profunditad. Las ragischs furman ina mycorrhiza (simbiosa cun bulieus).
Ils brumbels da las flurs cumparan gia l’onn avant ed enverneschan. Al fund dals stamins vegnan producidas quantitads minimalas da nectar; quai e las restanzas da pollen laschan enconuscher la disposiziun d’impollinaziun tras insects. L’ulm da muntogna cumenza a flurir suenter 30 fin 40 onns.
Il fritg cun alas croda cun ina sveltezza da 0,67 m/s. Be en cas da vents ferms vegnan quels transportads pli lunsch. Ch’il fritg po madirar uschè baud è d’attribuir al fatg ch’igl ha lieu en il fritg sez (alas) ina fotosintesa tempriva. Ils sems èn però be abels in pèr dis da schermigliar.
Da l’ulm da muntogna sco funtauna da pavel èn ultra da quai dependentas las rasulaunas da diversas tgirallas, sco per exempel la tgiralla da scorsa gronda (Hypomecis roboraria).
Derasaziun
L’ulm da muntogna è derasà en bunamain l’entira Europa, da la Spagna Centrala, Italia ed Europa dal Sidost fin en la Scandinavia dal Sid, da las Inslas Britannicas fin l’Ural. Ella crescha en la bassa e fin en autezzas da 1300 meters sur mar.
L’ulm da muntogna crescha a moda sparpagliada en chavorgias e guauds spundivs sumbrivauns. La planta preferescha terrens arschiglius e ritgs da substanzas nutritivas.
Periclitaziun
L’enconuschenta muria dad ulms vegn chaschunada tras il bulieu Ophiostoma ulmi. Quel viva en las tracheas dals rintgs annuals pli giuvens e disturba l’equiliber d’aua uschia che la planta mora. Il bulieu vegn dà vinavant tras ina spezia da bau-scorsa specifica (Scolytus scolytus), e quai surtut sche las plantas han – sco che quai è il cas sper via – cundiziuns dal lieu disfavuraivlas e stattan ensemen fitg stretg. Er ina sbassada da l’aua sutterrana promova cleramain la malsogna. Roms infestads (u er l’entira planta) duessan immediat vegnir allontanads.
Utilisaziun
L’ulm da muntogna vegn magari plantà en implants municipals sco planta principala, en pli è ella en diever sco planta d’alea. Numerus ulms da muntogna pli vegls èn protegids sco monuments da la natira.
Il lain elastic e zai mussa ina bella mascheraziun e vegn surtut duvrà sco furnier per mobiglias e per la construcziun d’interiurs.
Ruver puschlà
Il ruver puschlà (Quercus petraea (Matt.) Liebl., sin.: Quercus sessilis Ehrh. ex Schur, Quercus sessiliflora Salisb.), er numnà ruver tardiv, è ina spezia da planta or dal gener dals ruvers (Quercus) entaifer la famiglia Fagaceae.
Caracteristicas vegetativas
thumb|180px|left|Scorsa dal ruver puschlà thumb|240px|Habitus da la planta Il ruver puschlà cuntanscha autezzas da 25 fin 30 meters (maximalmain 40) ed in diameter dal bist da fin a 2 meters. Entras la ragisch a pal è la planta ordvart resistenta cunter stemprads. Sco il ruver cumin sviluppa er il ruver puschlà chatschs da son Gion. La vegliadetgna maximala munta a 800 fin 1000 onns. La curuna da la planta furma sin in bist guliv in aut arvieut cun roma ordinada sco radis e ch’èn bler pli gulivs che quels dal ruver cumin. La curuna dal ruver puschlà è main spessa che quella dal ruver cumin, la feglia è repartida a moda guliva.
La scorsa dal ruver puschlà è en giuvens onns glischa e d’in verd grisch levamain glischant. Pli tard sa furma ina scorsa brin grischa, la quala è grossa e munida cun profundas sfessas longitudinalas. La scorsa da la roma è grisch stgira, per part encotschnida. Ils brumbels èn gronds, da furma conica fin ovala e cumparan a la fin dals chatschs.
La feglia è ordinada vi da la roma en posiziun alternanta. Il moni ha ina lunghezza da 1 fin 2 centimeters ed è da colur melna. Il plat dal fegl ha ina lunghezza da 8 fin 12 (darar fin 16) centimeters ed ina ladezza da 5 fin 7 (darar 10) centimeters. A la basa è quel in pau pli graschel, en furma da cugn, ed entaglià en 8 fin 12 (darar fin 16) chavas radundas. La part sura dal fegl è d’in verd ferm, glischant, la vart sut è pli clera ed a l’entschatta in pau pailusa.
Caracteristicas generativas
Il ruver cumin è ina planta monochasana cun separaziun da las schlattas. La planta flurescha da l’avrigl fin il matg. Las minas masculinas han ina lunghezza da 5 fin 8 centimeters. Las flurs femininas sa chattan orasum e vi dals anguls da fegls dals giuvens chatschs en gruppas da dus fin sis; ellas èn alventas e radundas cun stigmas da colur purpura.
Ils glogns madiran dal settember fin l’october. Quels sa chattan en dumbers pli gronds (perquai il num ruver puschlà) vi da cupulas quasi senza moni. Il singul fritg ha ina lunghezza da 1,6 fin 2,6 centimeters (levet damain che tar il ruver cumin). La cupula enzuglia radund la mesadad dal glogn ed è cuverta cun in pail spess. Ils glogns servan a divers animals sco nutriment e vegnan derasadas tras quels. Sco tar il ruver cumin èsi er tar il ruver puschlà surtut la sgragia che procura cun ses deposits per la derasaziun dal sem.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Differenzas tar il ruver cumin
thumb|210px|Feglia e glogns (glondas) dal ruver puschlà Il ruver puschlà ed il ruver cumin sa sumeglian fitg. Blers sistematichers e genetichers vesan en il ruver puschlà be ina varianta dal ruver cumin segnada da tschertas adattaziuns al lieu. Areguard la derasaziun e la morfologia datti però intginas differenzas: Il ruver puschlà cumpara surtut sin collinas e muntognas. Ils fritgs creschan en puschels vi da monis fitg curts. La feglia ha monis d’ina lunghezza da 2 fin 3 centimeters. En la part centrala dal fegl na fineschan ils gnervs laterals mai en las chavas.
Il ruver puschlà ed il ruver cumin pon bastardisar. Schebain tals bastards giogan ina rolla en effectivs reals n’è betg cler. Per il pli sa mussan las plantas cun caracteristicas intermediaras tuttina sco appartegnentas ubain a quella u a l’autra spezia.
Topeka
thumb|250px|Il center da Topeka thumb|250px Topeka è la chapitala dal Stadi da Kansas, in dals stadis federativs dals Stadis Unids da l'America. Sia populazuin munta a 127.473 abitants (2010).
Ruver puschlà
Sistematica
Ins differenziescha tschintg sutspezias:
Topeka
Geografia
Tallahassee ha ina surfatscha da 147,6 km².
Ruver puschlà
Derasaziun
Blers guauds da ruvers en l’Europa Centrala èn d’origin antropogen. Quels èn sa furmads da plantas che vegnivan pli baud tagliadas periodicamain, quai ch’il ruver puschlà (ed er il ruver cumin) supportan meglier ch’il fau verd. En pli èn ils ruvers vegnids promovids pli baud intenziunadamain pervi da lur lain custaivel e per trair a niz ils fritgs sco pavel d’animals.
Utilisaziun
thumb|180px|Congual tranter lain dal ruver puschlà da differenta vegliadetgna Sco tar il ruver cumin è er il lain dal ruver puschlà satigl e da colur alv melnenta; il lain da cor è da colur brin clera fin brin stgira. Il lain dir e zai è duraivel e vegn duvrà per intents fitg differents: sco lain da construcziun, en l’aua, per traversas e per pals, ubain en la construcziun d’interiurs sco parchet, per stgalas e mobiglias. Medemamain furnescha il lain da ruver fitg buna laina da brisch. Lain da ruver da fitg auta qualitad deriva per ordinari dal ruver puschlà. Quel vegn duvrà sco furnier u elavurà a buts e butschins, tranter auter per conservar vin. Er en parcs è la planta fitg bainvisa: Ella chatscha baud la primavaira, e l’atun mantegna ella ditg sia feglia.
Pli baud vegnivan ils glogns (glondas) duvrads sco pavel per ils portgs. Per l’uman era quai da tuttina gronda impurtanza sco l’utilisaziun dal lain. Ils glogns cuntegnan fin a 38 % amets ed èn fitg nutritivs. Ils portgs vegnivan chatschads en ils guauds da ruvers ed engraschads cun ils fritgs. Da quel temp deriva la moda da dir ‹Sin ils ruvers crescha il meglier schambun›. Er la selvaschina sa serva gugent dals glogns. Per bovs e chavals èn els però nuschaivels pervi da lur auta cumpart da tannins. E per l’uman cuntegnan quels memia bleras substanzas amaras e sa laschan perquai be consumar suenter esser vegnids tractads. Malt da glondas è però adattà vaira bain per producir biera. Medemamain sa laschan las glondas elavurar ad ina sort surrogat da café.
Blers dals guauds da ruvers tradiziunals n’èn betg vegnids emplantads per gudagnar laina, mabain per l’engrasch da portgs. Medemamain laschavan ins pascular là selvaschina (per intents da chatscha).
Pli baud vegniva la scorsa dal ruver puschlà e dal ruver cumin er duvrada en cuntscharias. Per quest intent vegnivan ruvers cultivads en guauds bass e tagliads mintga 15 fin 20 onns; la scorsa setgentada cun sia cumpart da tannins da 8 fin 20 % era adattada sco cuntscha.
Diever medicinal
Sco droga serva la scorsa setgentada da roma giuvna e da plantinas dal tschep. Quella cuntegna 10 fin 20 % tannins e vegn applitgada surtut per mitigiar malsognas da la pel (en furma da bogns u cumpressas u er per sgargugliar).
Val d'Ursera
La Val d'Ursera (tudestg: Urserental u Urseren) è ina val en las muntognas dal chantun Uri da pli u main 10 km lunghezza. La Val Ursera vegn percurrì dal flum Reuss. En la val sa chattan las vischnancas da Realp, Hospental ed Andermatt. La val vegni collià cun il Chantun Grischun cun il Pass Alpsu, cun il Chantun Tessin cun il Pass dal Son Gottard e cun il Chantun Vallais cun il Pass dal Furca.
E-mail
Electronic mail (englais per posta electronica), ni curt e-mail, stat per sistems da trametter novitads d'in computer a l'auter.
Oz funcziuna quai il pli savens sur ils protocols SMTP per trametter e-mails e POP3 per retschaiver els.
Andorra
L’Andorra (uffizialmain Principat d’Andorra, rumantsch: Principadi da l’Andorra) è in stadi pitschen independent ch’è situà en la part orientala da las Pireneas tranter la Spagna e la Frantscha. Il pajais è vegnì fundà l’onn 1278 e furma oz cun ses radund 468 km² il pli grond dals sis stadis pitschens europeics. L’Andorra è il sulet stadi dal mund, en il qual dus magistrats da l’exteriur exequeschan ensemen la funcziun dal schef da stadi. Igl èn quai l’uvestg d’Urgell (Catalugna) ed il president da la Frantscha. L’Andorra appartegna a las uschenumnadas oasas fiscalas. Ina gronda part dals visitaders dal di arrivan pervi da l’alcohol ed il tubac bunmartgà. Il turissem, surtut il sport d’enviern, furma oz il pli impurtant factur economic.
Derivanza dal num
L’origin dal num ‹Andorra› n’è betg enconuschent. I dat però diversas emprovas d’al explitgar. Tenor ina da questas teorias deriva il num dal pajais dal term navarro-basc andurrial che munta tant sco ‹pajais cuvert cun bostgaglia›. Auters collian il term cun anorra che duai arrivar dal term basc ur per ‹aua›. E sco terza teoria vegn fatg valair ch’il num derivia da l’arab al-darra che munta ‹guaud›. Dal temp ch’ils Maurs han conquistà la Peninsla Iberica eran las valladas da las Pireneas cuvertas cun guaud. Sco en autras regiuns e citads nua che regivan ils Maurs, han els er attribuì a questa regiun nums arabs. En il mund da las legendas tutga la decleraziun tenor la quala Carl il Grond haja numnà la regiun sa fundond sin la val biblica En Dor u Andor a Canaan, nua ch’eran vegnids battids ils Midianits.
Geografia
thumb|200px|La chapitala Andorra la Vella En il sid e vest cunfinescha l’Andorra cun la communitad autonoma spagnola Catalugna. En il nord ed ost sa chattan ils dus departaments franzos Ariège e Pireneas Orientalas. Il cunfin cun la Spagna mesira 63,7 km, quel cun la Frantscha 56,6 km.
L’Andorra sezza sa chatta en ina vallada auta da las Pireneas. La furmaziun da questa vallada va enavos sin il temp da glatsch, en il decurs dal qual ils glatschers han schlargià las valladas ch’eran oriundamain stretgas ed han deponì la glera en furma da morenas. Bundant in terz da l’Andorra è situada sur il cunfin dal guaud. Las regiuns sutvart èn segnadas da guauds da tieus sco er da prads e pastgiras. L’entir pajais è ordvart muntagnard. 65 pizs surpassan il cunfin da 2000 meters. Il pli aut punct dal pajais furma il Coma Pedrosa cun 2942 meters. Il punct il pli bass mesira 840 meters e sa chatta sper Sant Julià de Lòria al cunfin spagnol.
Dus bratschs dal flum Valira, il Valira del Nord ed il Valira d’Orient, s’uneschan ca. en la mesadad dal pajais e curran vinavant vers la Spagna. En furma d’ovras idraulicas furnescha il flum Valira er ina part dal provediment d’energia dal pajais. Ulteriurs flums èn l’Arinsal ed il Riu Madríu.
Clima
Il pajais è segnà d’in clima alpin cun influenzas mediterranas. La temperatura media mensila tanscha da 0,7 °C il schaner fin a 16,6 °C il fanadur. Las precipitaziuns en media sa splegan tranter 41,6 mm il favrer e 97,4 mm il matg.
Flora e fauna
Las stresas las pli bassas èn caracterisadas dal conturn mediterran e cumpiglian ruvers semperverds sco er pastgiras e terren nuncultivà. Alura suonda la zona dals guauds da ruvers e da pinias resp. da pigns en lieus sumbrivauns. En la zona subalpina tranter 1600 e 2000 meters domineschan guauds cun tieus e pigns; per part creschan er badugns, fraissens, puzpans, ginaivers, rododendrons e brutg vulgar. Survart il cunfin dal guaud sa derasan pastgiras alpinas. L’Andorra posseda ina ritga flora cun bundant 1150 spezias cumprovadas. Pli baud vegniva la vegetaziun tegnida curta tras animals che pasculavan e las varts da la val orientadas vers sid vegnivan utilisadas en furma d’agricultura a terrassas.
La fauna sumeglia per gronda part quella da l’Europa Centrala cun erizuns, talpas, stgilats, vulps, tais, fiergnas, portgs selvadis, lieurs e numerusas spezias d’utschels. In parent da la talpa, il desmanin da las Pireneas, è da chattar a las rivas d’auals, nua ch’el va en tschertga da vivonda en l’aua clera. En regiuns pli autas èn da chasa chamutschs, muflons, muntanellas e giaglinas da taus; ma er evlas da la pizza, tschess cularins, tschess egipzians e tschess barbets han qua lur spazi da viver.
Protecziun da la cuntrada e da la natira
thumb|200px|Sguard en la natira alpina andorrana La regiun Vall del Madriu-Perafita-Claror è vegnida recepida il 2004 sco cuntrada cultivada en il Patrimoni mundial da l’UNESCO. Quest territori da protecziun intermediescha tenor l’Unesco co ch’ils umans han tratg a niz en il decurs dals ultims millennis las stgarsas resursas da las Pireneas per crear in ambient da viver che correspunda al territori muntagnard. L’entira regiun s’extenda sur 4247 hectaras e cumpiglia territori da las vischnancas d’Encamp, Escaldes-Engordany, Andorra la Vella e Sant Julià de Lòria.
En l’Andorra existan dus parcs natirals. Il Parc Natural de la Vall de Sorteny ha ina surfatscha da 1080 hectaras e sa chatta en la vischnanca Ordino. Il Parc Natural Comunal de les Valls del Comapedrosa tutga tar la vischnanca La Massana; el cumpiglia la chadaina da muntognas Comapedrosa e s’extenda sur in territori da 1542 hectaras.
Populaziun
La populaziun dal pajais sa concentrescha sin la gronda vallada dal principadi, tras la quala curra il flum Gran Valira ed en la quala sa chatta il lieu principal Andorra la Vella.
Structura
Il dumber da la populaziun è stà sur lung temp fitg bass, e quai pervi dal potenzial d’agricultura limità. La creschientscha demografica sa regulava da quel temp a moda autonoma (tras emigraziun). En il 19avel tschientaner è la populaziun creschida da 3000 sin 5000 fin 6000. Tranter il 1860 ed il 1930 è il dumber d’emigrants stà fitg aut, uschia che la populaziun è puspè sa sminuida. Blers Andorrans han l’emprim tschertgà lavur stagiunala en Spagna ed en Frantscha ed èn alura sa chasads là per adina. Durant la Guerra civila spagnola e la Segunda Guerra mundiala è il Principadi da l’Andorra restà neutral ed è uschia daventà refugi per numerus fugitivs. L’onn 1950 ha la populaziun puspè cuntanschì il dumber da 6000. Ils proxims decennis èn stads segnads d’in grond augment da la populaziun, il qual cuntinuescha fin oz.