Republica_helvetica
Autoritads e constituziun da la Republica helvetica da l’onn 1798
Peter Ochs ha concepì l’emprima constituziun helvetica e l’ha preschentà al Directori franzos ils 15 da schaner 1798. Suenter intginas correcturas dals directurs Philippe-Antoine Merlin e Jean François Reubell è ella vegnida stampada il favrer 1798 e publitgada en la Confederaziun. Ella vala sco emprima constituziun moderna sin il territori da la Svizra d’ozendi. Oriundamain vuleva Ochs che la constitiziun saja destinada sco sboz mo per mauns d’ina assamblea constituenta helvetica. Ils 12 d’avrigl 1798 han ils represchentants da la maioritad dals chantuns approvà la constituziun ad Aarau. Sin intervenziun dal Directori preveseva la constituziun helvetica ina revisiun il pli baud suenter sis onns. Pliras giadas han ins dentant abolì u suspendì parts da la constituziun (per exempel pervi dals decrets dals 5 da november 1798, dals 15 da favrer e dals 18 da matg 1799). Il culp da stadi dals 7 da schaner 1800 ha abolì definitivamain la constituziun helvetica. En sasez era l’emprima constituziun helvetica fitg sumeglianta a la constituziun directoriala franzosa da l’onn III (1795). L’entira Confederaziun è vegnida reunida ad in stadi unitar. Tut las differenzas tranter ils chantuns respectivamain tranter ils lieus da pussanza ed ils territoris suttamess èn vegnidas abolidas. Il territori dal stadi era anc dividì en chantuns; quels na possedevan dentant nagins dretgs da suveranitad. Els eran circuls electorals, administrativs e giudizials. Mintga chantun vegniva administrà d’in prefect che vegniva elegì directamain dal directori executiv. En il senn da la Revoluziun franzosa han ins concedì a la Republica helvetica ina retscha da dretgs fundamentals ch’ella n’enconuscheva anc betg fin lura: il dretg da votar liber e general, la libertad d’opiniun e da pressa, la libertad da religiun e da cultus, la libertad da commerzi e da mastergn ed il dretg da proprietad privata. Tut las furmas d’ertar titels sco era auters privilegis innats èn vegnids scumandads. Tut las dieschmas, pravendas ed auters elements dal feudalissem sco era las mastergnanzas èn vegnids declerads per abolids. Sco en Frantscha furmava in Directori da tschintg commembers l’executiva. Els vegnivan elegids da la legislativa per ina durada d’uffizi da tschintg onns. Il Directori survegliava la segirtad interna ed externa da la Republica e cumandava l’armada. Sulettamain el pudeva negoziar en tractativas e davart contracts cun l’exteriur. El elegeva ils ministers da l’administraziun publica, tscherniva ils prefects ed il president sco era il procuratur public dal Tribunal suprem. Cun agid dals statalters chantunals cumandava il Directori l’entir apparat administrativ dals chantuns. Plinavant aveva il Directori il dretg da schliar da tut temp las dretgiras chantunalas e las chombras administrativas e d’occupar quellas provisoricamain fin las proximas elecziuns. La legislativa furmavan ils 152 commembers dal Cussegl grond ed ils 76 commembers dal Senat. Ils chantuns eran represchentads en il Cussegl grond tenor lur dumber d’abitants, en il Senat trametteva mintga chantun quatter delegads. La procedura electorala cumplitgada preveseva ch’il mandat dals senaturs duria otg onns e quel dals cussegliers gronds sis onns. Plinavant dueva il Senat vegnir renovà per in quart mintga onn spèr, ed il Cussegl grond per in terz mintga onn pèr. Il Cussegl grond aveva mo il dretg da proposta per leschas e decisiuns; il Senat dastgava mo decider davart quellas. L’iniziativa per la revisiun da la constituziun aveva dentant il Senat da lantschar.