Holocaust
Champs d’exterminaziun
Da tut l’Europa ch’era occupada da truppas tudestgas han ils naziunalsocialists deportà cun trens massas d’umans senza fin en ils champs d’exterminaziun. Betg paucs deportads murivan durant il transport en vaguns da muaglia betg stgaudads. Arrivads en il champ, selecziunava la SS ils praschuniers per part tenor il criteri «abel da lavurar» e «betg abel da lavurar». Uffants, lur mammas sco er vegls e malsauns vegnivan immediat suenter la selecziun manads en las chombras da gas ch’eran camufladas sco duschas. Ad Auschwitz ha la SS fatg diever da ciclon B per ils mazzaments. La gronda maioritad dals depurtads vegniva gasifitgada immediat, senza als tetovar in numer da praschunier. Il gas d’acid cianidric manava ad in’intoxicaziun da cianid; quella effectuava ina stenschentada interna dolurusa che pudeva durar – tut tenor il grad d’inhalaziun – fin 20 minutas. Ils chavels, ils dents dad aur ed il possess privat da las unfrendas sco vestgadira, chalzers, egliers e valischs ha la SS tratg a niz finanzialmain. Praschuniers stuevan silsuenter brischar las baras en crematoris e foss da cremaziun. thumb|220px|Crematori en il Champ da concentraziun Buchenwald (suenter la liberaziun) Ina descripziun exemplarica dal proceder ad Auschwitz-Birkenau dat Raul Hilberg en si’ovra da standard: Suenter ch’ils trens da deportaziun eran vegnids stgargiads, è suandada la selecziun; vegls malsauns e per part er uffants pitschens èn gia vegnids zavrads sin la rampa. En il champ da praschuniers ad Auschwitz manavan ins ils vegls e malsauns sin autos da vitgira tar las chombras da gas, persunas en possa vegnivan l’emprim engaschadas en il servetsch da lavur. La selecziun correspundenta succediva a moda superfiziala, ils novarrivads vegnivan chatschadas sper il medi ora, il qual mussava en ina da duas direcziuns: ubain vers il servetsch da lavur u immediat en las chombras da gas. Er en ils champs sezs (per exempel sin la plazza d’appel u en il lazaret dal champ) avevan lieu regularmain selecziuns. Ils umens e las dunnas che vegnivan attribuids a las chombras da gas stuevan sa svestgir, e quai uschia ch’i pareva sco sche la vestgadira vegniss puspè dada enavos suenter la duscha communabla. Per far finta, per evitar panica u per accelerar la procedura pretendevan las guardias per exempel ch’ins duaja far prescha per che l’aua en las duschas u la schuppa suenter far la duscha na vegnian betg fraidas. Per part èsi er capità l’enviern che las persunas ch’eran gia sa svestgidas stuevan star enturn uras al liber, enfin ch’ellas eran en retscha ed en tscherts cas han els udì ils sbratgs da quels ch’eran ids avant els en las chombras da gas. Per part han las unfrendas er scuvert en las chombras da gas che las duschas apparentas na funcziunavan betg. Suenter avair serrà ils ischs, han las guardias stizzà la glisch electrica, damai ch’il gas toxic en autas concentraziuns è facilmain inflammabel. In um da la SS cun mascra da gas speziala avriva il viertgel en il palantschieu sura e derscheva pellets da ciclon B sin il palantschieu da la chombra da gas. L’acid ciandric ch’è facilmain volatil sortiva dal granulat e sa repartiva en la stanza. En panica bittavan ils umans pli ferms enturn ils pli flaivels, empruvavan da guntgir dal lieu nua ch’il gas era vegnì bittà en e stevan sin persunas che devan enturn u che giaschevan per cuntanscher stresas d’aria libras da gas toxic. Datiers dal lieu nua ch’il gas era vegnì bittà en gievan las emprimas unfrendas en svaniment u murivan suenter ca. duas minutas. Plaunsieu laschava il sbragir suenter ed ils morts crudavan in sin l’auter sch’igl era avunda spazi. Suenter quindesch minutas eran tuts en la chombra da gas morts. La SS laschava sortir il gas e suenter ca. ina mes’ura avriva il commando spezial da praschuniers l’isch. Las baras chattav’ins mantunadas en furma da turs, intginas en posiziun sesenta u mez sesenta, ils uffants e la glieud veglia il pli giudim. Al lieu nua ch’il gas era vegnì bittà en sa chattava in spazi vid, damai ch’ils umans eran guntgids da là. In dumber pli grond d’umans sa chattava pressà cunter l’isch ch’els avevan empruvà d’avrir. La pel da las baras era da colur rosa, per part avevan quellas stgima davant ils levs u ch’igl aveva cumenzà ad ir sang-nas. Intginas baras eran cuvertas cun excrements ed urin, tar intginas dunnas en speranza aveva cumenzà la pagliola. Commandos spezials gidieus cun mascras da gas stuevan l’emprim rumir davent las baras da l’entrada per sa far liber la via. Alura stuevan els sprizzar giu las baras e las strair dapart. Per cas ch’i n’eran anc betg vegnids tagliads ils chavels a las dunnas, stuevan els far quai e lavar quels en ina soluziun da salmiac avant ch’als pachetar. En tut ils champs vegnivan las averturas dal corp controlladas sin objects da valur zuppads e tratgs ils dents dad aur. Alura vegnivan las baras transportadas tar ils crematoris.