cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Imperi persian
Dareios I ed il cumenzament da las Guerras persianas
La campagna militara bundant pli gronda che Xerxes ha interprendì è – sco gia sper Maraton – vegnida abattida dals Grecs (Battaglia da Salamis 480 a.C. e Battaglia da Plataea 479 a.C.). La Lia hellenica ch’era vegnida fundada l’onn 481 a.C. ha uss schizunt lantschà ina cunterattatga ed ha liberà ils Grecs da l’Asia Minura. Per il mument ha la Persia acceptà questa sperdita, tant pli ch’il Reginavel era occupà cun problems a l’intern. In exempel furma il moviment separatistic da l’Egipta, cun il qual smanatschava d’ir a perder in’impurtanta part dal provediment da granezza; ultra da quai creschiva la pussanza dals satraps, dals quals intgins èn adina puspè s’opponids a la pussanza centrala.
Da la Guerra peloponnaisa a la Pasch d’Antalcidas
thumb|250px|Svilup teritorial da l’Imperi persian Probablamain l’onn 449 a.C. èsi vegnì tar l’uschenumnada Pasch da Kallias (la quala è però contestada en la perscrutaziun). Tenor quella ha l’Imperi persian acceptà l’independenza dals commembers da la Lia da Delos situads en l’Asia Minura ed ha renconuschì la Mar Egeica sco territori da pussanza da quel; la Lia da la mar da sia vart è s’obligada d’interprender naginas acziuns guerrilas cunter la Persia.
Ma il retg da la Persia n’è tuttavia betg stà pront da sa retrair dal tuttafatg. En la Guerra peloponnaisa (431–404 a.C.) ha Dareios II sustegnì Sparta ch’ha declerà da sia vart da surlaschar l’Asia Minura als Persians. Areguard quest ultim punct èsi però vegnì suenter la victoria da Sparta tar dispitas ed acziuns da guerra. A Sparta n’èsi betg reussì da batter ils Persians a moda decisiva. Bain vegniva la Persia perturbada da quel temp dal cumbat per il tron tranter Artaxerxes II e ses frar Kyros (che Xenophon ha descrit en si’enconuschenta ‹Anabasis›). Ma tuttina cumpara l’Imperi persian l’onn 387/86 a.C. sco pussanza da garanzia en connex cun la Pasch d’Antalcidas. En rom da quella èsi reussì al retg persian Artaxerxes II d’obtegnair definitivamain l’Asia Minura, la Cipra e Klazomenai.
Insumma ha la Persia profità il pli fitg da la Guerra peloponnaisa. Quella ha numnadamain destruì l’equiliber da pussanza en la Grezia sezza, nua ch’han gì lieu uss tranter Athen, Sparta e Teba cumbats per l’egemonia.
Relaziuns a l’intern da l’Imperi dals Achemenids
Che la Persia n’è betg procedida en rom da las Guerras persianas cun tutta forza cunter ils Grecs è er d’attribuir als disturbis permanents a l’intern dal Reginavel. Adina puspè hai dà cumbats per il tron, revoltas da pievels suttamess (surtut en l’Egipta) e sullevaziuns da singuls satraps, e quai tant pli ch’intgins dals regents da la Persia eran per part surdumandads cun la dominaziun d’in imperi da tala dimensiun. Ultra da quai è l’Imperi persian – sco quasi tut ils reginavels e stadis istorics situads sin il territori da l’Iran dad oz – adina puspè vegnì smanatschà dals pievels da la steppa sesents da l’autra vart dal cunfin nordoriental. Da l’autra vart disponiva l’Imperi persian dals Achemenids d’ina immensa capacitad finanziala. Quai è surtut sa manifestà durant la Guerra peloponnaisa, cura ch’il sustegn finanzial da vart da la Persia ha decidì la guerra a favur da Sparta e la Persia ha danovamain pudì sa profilar sco pussanza gronda.
Las relaziuns tranter l’Imperi persian ed ils Grecs n’èn però betg be stads da natira guerrila. Daspera hai numnadamain er gì lieu in stgomi cultural multifar. Sper la garda roiala furmavan ils mercenaris grecs ina da las parts las pli fermas da l’armada persiana ch’era bain immens gronda, ma per part relativamain inefficazia e ch’ha pers plaunsieu sia forza a partir dal quart tschientaner a.C. Ultra da quai èn er stads activs scienziads grecs en la Persia, sco per exempel il medi Ktesias da Knidos. Ktesias ed auters Grecs han schizunt scrit ovras istoricas che tractan explicitamain l’Imperi persian (‹Persika›). L’influenza persiana sin la cultura greca è stada pli pitschna, ma tuttina preschenta (p.ex. en furma da l’idea d’in dualissem divin). Insumma è la Grezia stada averta per impuls nà da l’orient, quai che sa manifestescha tranter auter en la litteratura greca dapi Homer.
thumb|220px|Faravahar – in dals simbols centrals dal zoroastrissem Areguard las relaziuns religiusas entaifer l’Imperi persian ston bleras dumondas restar avertas. Dal temp dals Achemenids n’è la religiun ch’è vegnida fundada da Zarathustra en mintga cas betg vegnida declerada sco religiun statala. Er il retg dals retgs na vegniva tuttavia betg onurà a moda divina sco che quai era il cas tar auters pievels. Tuttina steva el en ina relaziun speziala tar la divinitad centrala Ahura Mazda e vegniva venerà en ina moda e maniera ch’ils Grecs interpretavan sco despotissem oriental e che cuntrastava cun lur ideals da libertad.
Alexander il Grond e la fin dal Reginavel dals Achemenids
Artaxerxes III è stà l’ultim impurtant regent dals Achemenids. Ad el è reussida la submissiun da l’Egipta ch’era sa schliada avant intgins decennis da l’Imperi. Ma suenter sia mort l’onn 336 a.C. ha cumenzà il declin da la veglia Persia. L’onn 334 a.C. ha il retg da la Macedonia Alexander il Grond conquistà l’Imperi persian. Quel furmava anc adina in reginavel intact. La tactica da cumbat dad Alexander e l’armada macedona ch’era furmada bundant meglier èn stads ils motivs centrals per la conquista andetga. Il davos Achemenid, Dareios III, è vegnì battì pliras giadas e la finala assassinà da ses subdits l’onn 330 a.C. Alexander è sinaquai penetrà fin en l’India, avant ch’el è stà sfurzà da returnar. Malgrà il declin da l’Imperi dals Achemenids, è l’idea da la pussanza mundiala sa mantegnida, l’emprim tar Alexander e silsuenter tar ses successurs en la Persia, ils Seleuchids.
Seleuchids (305–129 a.C.)
A la mort dad Alexander èn suandadas las uschenumnadas Guerras dals Diadocs. En rom da quellas è sa mess tras en l’ost Seleukos I, in anteriur cumpogn dad Alexander. L’Iran però sa chattava dal temp dal hellenissem be parzialmain u insumma betg sut la controlla dals Seleuchids. Quai è per l’ina stà d’attribuir a la grondezza da quest territori, per l’autra al fatg che la controlla da questa regiun era vegnida surlaschada ad in dumber da Grecs resp. Macedons relativamain pitschen. Ils emprims Seleuchids han bain dà la preferenza a Macedons e Grecs, ma han a medem temp empruvà da stgaffir in modus vivendi cun ils indigens. A l’entschatta ha quest’emprova da chattar l’equiliber tuttavia purtà fritgs. Daspera han ils Seleuchids er realisà ina politica d’urbarisaziun intenziunada, surtut en la Siria ed en la Mesopotamia (p.ex. Apameia, Antiochia u Seleukia).
Emprims sintoms d’in declin smanatschant èn sa fatgs valair cun la sperdita da la Bactria (vers 250 a.C.). Uschia han ils Seleuchids restrenschì lur domini sin la part occidentala da l’Iran odiern sco er sin la Mesopotamia, la Siria e l’Asia Minura. En l’ost han ils Parts occupà quest vacum da pussanza cun prender en possess vers 240 a.C. il nordost da l’Iran. Antiochos III ha bain anc empruvà tras sia famusa ‹Anabasis› (‹marsch vers ensi›, v.d. vers las satrapias superiuras, ch’ha ca. durà da 212 fin il 205/04 a.C.) da suttametter questas regiuns; la finala ha el però stuì sa cuntentar cun la supremazia formala sur questas regiuns.
Durant ils proxims decennis (188–140 a.C.) han ils Seleuchids pers praticamain tut ils territoris en l’ost. Quai è stà d’attribuir per l’ina a sintoms da dissoluziun a l’intern dal stadi, per l’autra al fatg che l’Imperi roman e ses alliads liavan las forzas militaras adina pli ferm en il vest. Antiochos VII ha anc empruvà in’ulteriura giada da chatschar enavos ils Parts; ma suenter emprims success è el crudà l’onn 129 a.C. en il cumbat cunter quels. Cun la sperdita da la Mesopotamia ch’è suandada è ida a perder er l’ultima residenza dals Seleuchids en l’ost, la citad Seleukeia situada al Tigris. Uschia è il domini dals Seleuchids stà limità a las possessiuns en il vest cun la Siria odierna sco center.
Arsacids (ca. 240 a.C.–224 s.C.)
thumb|220px|Munaida da Mitridates I cun inscripziun greca – perditga da l’affinitad dals Parts per la cultura hellenistica Il domini dals Parts sut ils Arsacids era bain betg da derivanza persiana, ma tuttavia iranaisa. (Ils Parts derivan dal sidost da la Mar Caspica ed eran probablamain parentads cun ils Scits, chavaliers nomads ch’èn s’orientads vers nord en la regiun da l’Ucraina e da la Russia dal Sid odierna). En il decurs dal process da dissoluziun ch’ha tschiffà l’Imperi dals Seleuchids han ils Arsacids conquistà plaun a plaun la regiun che correspunda pli u main a l’Iran e l’Irac dad oz. Sut Mitridates I (171–139/38 a.C.) han els occupà la Mesopotamia – chatschond enavos ils Seleuchids il pli al vest da lur anteriur reginavel d’immensa dimensiun – ed en l’ost parts dal reginavel grec-bactric. Cumbain che l’Imperi dals Parts è stà exponì vinavant ad attatgas dals pievels da steppa da l’Asia Centrala (en l’ost) resp. als Romans (en il vest), han ils Parts pudì sa tegnair. La finala dueva lur Reginavel avair la funcziun d’in liom tranter l’Imperi roman en il vest e l’Asia Centrala resp. la China en l’ost.
A l’intern èn ils Parts sa mussads fitg averts envers la cultura greca; en general paran els dad esser stads relativamain tolerants envers autras culturas. Numerus elements dal domini hellenistic han er segnà la vita curtaisa dals Parts; suenter la midada dal temp è l’influenza iranaisa alura puspè creschida. La noblezza disponiva da libertads relativamain grondas envers il retg. La structura statala era vaira lucca, senza che quai avess però periclità l’integritad dal stadi sco tala.
Tuttina èn ils motivs per la fin da l’èra dals Arsacids da chattar a l’intern dal Reginavel. L’onn 224 – suenter cumbats da pussanza che sa manifestavan adina puspè – è Artabanos IV vegnì mazzà en la Battaglia da Hurmuzgan da ses rival Ardaschir I. Pauc suenter è il domini dals Arsacids dà ensemen ed ina nova dinastia ha surpiglià la pussanza: ils Sassanids ch’han renovà il Reginavel e che duevan daventar per ils Romans in adversari pli privlus che quai ch’ils Parts n’eran mai stads.
La Persia survegn nova forza
Sut ils Sassanids è l’element grec vegnì tschessentà quasi dal tuttafatg; enstagl èn vegnidas accentuadas las valurs tradiziunalas iranaisas. Facticamain sa tracti però da valurs ch’èn be apparentamain tradiziunalas, pertge che pir uss è l’‹idea da l’Iran› (G. Gnoli) naschida per propi, entant che l’èra dals Arsacids è uss vegnida qualifitgada sco domini ester. A pliras famiglias noblas dals Parts èsi tuttina reussì da s’arranschar cun ils Sassanids e da mantegnair lur influenza. La nova dinastia ha tschertgà suenter legitimaziun religiusa, uschia ch’il zoroastrissem ha cuntanschì in’influenza sco anc mai. D’ina religiun statala per propi na po tuttina betg vegnir discurrì; fin la fin èn per ordinari er vegnids tolerads auters cults (sco per exempel il cristianissem). Surtut la pretaisa ch’ils retgs sassanids han formulà repetidamain d’esser tant il retg da l’Iran (vul dir da tut las regiuns nua ch’abitavan Iranais) sco er dals territoris betg iranais suttastritga ils plans ambizius da quel temp.
Ils Sassanids sa resguardavan eventualmain sco successurs dals Achemenids (dals quals els na vegnan però betg ad avair savì bler ed ils quals els menziuneschan be a moda pauc precisa sco «babuns») ed èn sa referids a la politica d’expansiun da quels. Lur finamira era eventualmain da restituir ils cunfins da l’anteriur Imperi persian – pli probabel vulev’ins forsa er be stgatschar ils Romans da l’Armenia e Mesopotamia. Gia dal temp da Schapur I han ils Romans subì in’emprima terrada; la finala ha Roma però pudì sa tegnair e schizunt annectar sut Diocletian territoris en la Mesopotamia.
La relaziun tranter la Persia e Roma – tranter confruntaziun e coexistenza
thumb|220px|L’imperatur roman Philippus Arabs sa bitta en schanuglias davant Schapur I Il conflict tranter questas duas pussanzas grondas da l’antica è daventà adina pli critic; en il decurs dal temp èsi però er vegnì tar ina vieuta remartgabla: ils Romans han facticamain acceptà ils Sassanids sco partenari egual. Per els n’eran ils Persians betg barbars sco per exempel ils Germans, mabain ina pussanza civilisada, quasi tuttina ferma e ch’als steva pli u main a pèr – entant ch’ils Parts n’eran mai vegnids tractads dals Romans en quest senn. Ma er ils Sassanids resguardavan ils Romans a moda sumeglianta sco che mussan brevs da quel temp (titulaziun da «frar» e.a.). Fin il 6avel tschientaner era sa furmà in protocol diplomatic autamain sviluppà ch’era da resguardar en ils contacts tranter la Persia e l’Imperi roman (oriental). Uschia eri per exempel usità da communitgar in a l’auter la midada dal suveran en l’agen imperi.
Tuttina n’èn las acziuns militaras betg idas a fin dal tuttafatg en il quart tschientaner. L’impurtant regent Schapur II ha manà ina guerra pli lunga cunter Roma, la quala è enconuschenta tras in rapporta da l’istoriograf Ammianus Marcellinus. Cura che l’imperatur roman Julian è mort l’onn 363 durant ina champagna cunter ils Persians, ha Schapur II sfurzà il successur da quel Jovian da far ina pasch dischavantagiusa: ils territoris da la Mesopotamia enturn Nisibis, ils quals ils Romans avevan conquistà l’onn 298 sut Diocletian, èn puspè crudads als Persians. A l’intern ha Schapur II er mess ad ir ina persecuziun dals cristians ch’era motivada politicamain.
Probablamain l’onn 387 han Schapur III e l’imperatur roman Theodosius I fatg ina cunvegna: l’Armenia, per la quala ils dus reginavels eran sa dispitads sur lung temp, è vegnida partida; als Sassanids èn vegnids attribuids radund quatter tschintgavels dal pajais. A partir da quest mument èn ils cumbats tschessads marcantamain sur decennis. Abstrahà da duas curtas guerras sut Theodosius II ha regì tranter il 387 ed il 502 pasch tranter las duas pussanzas grondas. Ils Romans eran occupads cun la migraziun dals pievels, ils Sassanids battevan en il nordost cunter ils Heftalits e gia avant cunter ils Huns iranais. Il retg Peroz I (465–484) ha subì da quel temp pliras sconfittas, da las qualas el n’ha betg survivì l’ultima.
Moviment dals Mazdakists e temp da Chosrau I Anuschirvan – il punct culminant da l’istorgia dals Sassanids
A l’intern èn sinaquai medemamain proruttas crisas e grevs conflicts. La noblezza pussanta empruvava apparentamain da schlargiar ses dretgs a donn e cust dal retg. A Kavadh I, ch’era vegnì privà per in tschert temp da la pussanza, èsi però reussì da far decididamain frunt a questas tentativas. Per quest intent para el d’avair promovì ils Mazdakists, tar ils quals i sa tracta probablamain d’in moviment religius-socialrevoluziunar da las classas socialas bassas. Ma quels duevan sa mussar sco in problem betg main grond. Pir a Chosrau I, il grond adversari da l’imperatur roman oriental Justinian, èsi reussì d’abatter il moviment e da restrenscher la pussanza da l’aristocrazia.
Sut Chosrau I (numnà Anuschirvan, ‹cun l’olma immortala›), che duai avair realisà vastas refurmas, ha l’Imperi dals Sassanids cuntanschì sia culminaziun. En ina guerra pli lunga ha el pudì sa far valair envers l’Imperi roman oriental; profità ha el dal fatg che l’Imperi roman era lià da quel temp tras la politica da restauraziun da Justinian en il vest. Davart quest temp è avant maun ina descripziun detagliada da l’istoriograf Prokopios da Caesarea; silsuenter han Agathias, Menander Protektor e la finala Theophylaktos Simokates descrit il temp fin ca. il 602.
L’onn 532 han las duas pussanzas grondas serrà ina ‹pasch perpetna› ch’ha però tegnì be paucs onns. Gia l’onn 540 è Chosrau penetrà en la Siria, nizzegiond l’engaschament da Justinian en la part occidentala da la Mar Mediterrana. Ils proxims onns èn stads segnads da cumbats cun resultats variants; il 562 è danovamain vegnì segnà in contract da pasch. A Chosrau èsi er reussì da segirar il cunfin vers ils pievels da la steppa (il Reginavel dals Heftalits è vegnì destruì l’onn 560 cun agid dals Tircs). Culturalmain ha quest temp furmà il punct culminant da la Persia sut ils Sassanids ed en tscherts reguards da la Persia veglia insumma. L’onn 572 è danovamain prorutta ina guerra, cura ch’ils Romans e Tircs han attatgà communablamain la Persia. A Chosrau èsi bain reussì da surmuntar la crisa militara; ma terminada è la guerra pir vegnida l’onn 591, pia suenter sia mort. Da Chosrau èn ins sa regurdads en l’Orient sur in fitg lung temp; el vegniva resguardà sco il retg ideal e gist – per part en grond cuntrast cun las descripziuns ch’èn cuntegnidas en las funtaunas dal vest.
Ultima culminaziun e fin da l’Imperi – da Chosrau II fin l’expansiun islamica
thumb|170px|Spadas e chapellinas dals Sassanids (6avel e 7avel tschientaner) Als successurs da Chosrau n’èsi betg reussì da mantegnair il stadi che quel aveva cuntanschì. Ses figl Hormizd IV è vegnì cupitgà l’onn 590 ed assassinà, il figl da quel, Chosrau II, è vegnì stgatschà paucas emnas pli tard, ma puspè instituì cun agid dals Romans. Suenter la mort da l’imperatur roman oriental Maurikios, il qual è vegnì assassinà en rom da disturbis a l’intern dal pajais, ha Chosrau II mess ad ir l’ultima e pli gronda guerra roman-persiana. Fin il 619 eran la Siria e l’Egipta crudadas ed ils Sassanids han cumenzà ad integrar quests territoris administrativamain en lur Imperi. Il vegl Imperi dals Achemanids pareva d’esser lavà da mort en vita. Schirin, la dunna cristiana da Chosrau, ha favurisà ils cristians; suenter la conquista da Jerusalem duai ella avair retschet la reliquia da la crusch. Ad ella n’èsi però betg reussì da far passar ses figl Merdanschah sco successur. Vers la fin dal temp da regenza da Chosrau ha l’imperatur Herakleios cuntanschì quai cha pareva nunpussaivel: malgrà la situaziun tendida a l’intern da l’Imperi ha el fatg ina champagna militara cunter ils Sassanids, e quai cun success. En la Battaglia sper Ninive ha el battì quels il december 627; a medem temp ha l’imperatur incità ils Tircs d’invader da lur vart l’Iran da l’Ost, uschia ch’ils Sassanids eran cumpigliads en ina guerra a duas fronts. L’aristocrazia veseva il grond privel en ils Tircs, entant che Chosrau vuleva cuntinuar cun la guerra cunter l’Imperi roman oriental. La finala è el vegnì assassinà e la Roma orientala ha survegnì enavos ils territoris ch’eran vegnids occupads (629/30). Ma da las lungas guerras e pervi dals conflicts ch’èn suandads a l’intern na sa laschava l’Imperi dals Sassanids strusch pli reger. Pir Yazdegerd III seseva la fin da l’onn 632 puspè ferm sin il tron; ma el na dueva avair nagina chaschun pli da rinforzar l’Imperi.
Ils Arabs muslims han uschia gì relativamain simpel d’avanzar cunter las duas pussanzas grondas flaivlentadas. L’onn 634 èsi bain anc reussì als Persians da rebatter ils muslims; ma silsuenter han quels conquistà en relativamain curt temp betg be las provinzas romanas da l’ost, mabain – suenter la sconfitta persiana en la Battaglia da Kadesia en l’Irac dal Sid (ca. 637) – era la Mesopotamia. En la Battaglia da Nehawend l’onn 642 è vegnida battida l’ultima armada dals Sassanids. Yazdegerd III è vegnì assassinà il 651 sper Merw en il nordost da l’Iran. Emprovas da ses figl Peroz da reconquistar il tron cun agid chinais èn stadas senza success. Uschia era l’ultim imperi vegloriental-preislamic ì a fin – e cun el in impurtant chapitel da l’istorgia da l’antica, cumbain che las tradiziuns sassanidas duevan per part influenzar il califat dals Abbasids da pli tard a Bagdad. La populaziun da l’Iran è silsuenter vegnida islamisada successivamain. Sco minoritad impurtanta han ils aderents dal cult dad Ahura Mazda bain pudì sa mantegnair relativamain ditg; ma la finala dueva l’islam sa metter tras cumplettamain. Lur lingua e cultura duevan ils Persians percunter mantegnair fin oz.
Rösa da Luther
Las culuors memoriseschan la mort da Gesu vi da la crusch (nair), l'amur soncha da Dieu (cotschen), la s-chettezza dal reginom da Dieu (alb), la nouva vita tras la resüstanza (verd), l'algrezcha e la spranza (blau) ed eternità divina (gelg d'or).
La rösa da Luther exprima in tuots elemaints la tschertezza da salvamaint sco il minz da la cretta cristiana tenor la confessiun dal protestantissem.
Politica
thumb|260px|Exempel d’in parlament modern: il Congress dals Stadis Unids da l’America Il term politica designescha la regulaziun da las fatschentas publicas d’ina cuminanza tras decisiuns liantas. Formulà a moda fitg generala sa lascha mintga furma privata e publica da prender influenza, sviluppar e far passar atgnas pretensiuns e finamiras caracterisar sco politica. Per ordinari na vegn il term però betg applitgà sin il sectur privat, mabain be sin la publicitad e la cuminanza. Alura sa lascha la vita publica dals burgais, lur acziuns e stentas da manar las fatschentas publicas a l’intern e vers l’exteriur sco er il process da furmaziun da la voluntad e la procedura da decisiun areguard chaussas publicas descriver sco politica. En in senn pli stretg designescha il term politica las structuras (polity), ils process (politics) ed ils cuntegns (policy) che servan a manar unitads politicas, per ordinar stadis, a l’intern ed en lur relaziun in cun l’auter.
Entaifer la politologia è sa messa tras la persvasiun che politica defineschia la summa da tut las interacziuns ch’han en mira la repartiziun autoritativa (vul dir generalmain lianta a basa d’ina pussanza renconuschida) da valurs materialas (sco daners) u immaterialas (sco democrazia). L’agir politic sa lascha caracterisar sco suonda: In agir social ch’è orientà a decisiuns e mecanissems da regulaziun ch’èn generalmain liants e che servan a reglar la convivenza dals umans.
Exempels d’enconuschentas definiziuns dal term
thumb|160px|‹Politeia› dad Aristoteles (fragment dal terz tschientaner) «La politica è la summa dals meds ch’èn necessaris per arrivar a la pussanza, per sa tegnair a la pussanza e per trair da la pussanza il pli grond niz pussaivel.»
– Machiavelli, vers il 1515
«La scienza politica (...) sa lascha definir sco il rom spezial da las scienzas socialas ch’examinescha il stadi a moda objectiv-critica sut ses aspect da pussanza e che tracta er ils ulteriurs fenomens da pussanza sut l’aspect da lur correlaziun cun il stadi.»
– Ossip K. Flechtheim, 1958
«La politica è la stenta da sa participar a la pussanza u d’influenzar la repartiziun da la pussanza.»
– Max Weber, 1919
«La politica è la scienza dals intents dal stadi e dals megliers meds (instituziuns, furmas, activitads) che servan a lur realisaziun.»
«La politica è il cumplex dals process socials che servan en spezial a garantir che decisiuns administrativas vegnian acceptadas. Politica duai responsar, legitimar e furnir la basa da pussanza necessaria che serva a far passar las decisiuns dal fatg administrativas.»
– Niklas Luhmann
«Sut politica chapin nus l’art d’ordinar e da realisar la direcziun da gruppas da persunas.»
«Politica signifitga da diriger ina cuminanza a basa dal possess da pussanza.»
«La finamira da la politologia è d’intercurir las relaziuns da sur- e subordinaziun e lur influenzas sin il cumportament dals umans.»
– Georges Burdeau, 1964
«Politica è il cumbat per il dretg urden.»
– Otto Suhr, 1950
«L’object e la finamira da la politica è la pasch. (...) La pasch è la categoria politica per propi.»
– Dolf Sternberger, 1961
«Scienza politica è la scienza da la libertad.»
– Jörg Kammler, 1968
«La politica è la summa da tuttas activitads che servan a preparar e realisar decisiuns ch’èn liantas per l’entira societad e/u che s’orienteschan al bainstar public e che servan a l’entira societad.»
– Thomas Meyer
«Politica è in agir social (...) ch’intenda da reglar conflicts socials a moda lianta cun agid da valurs.»
– Gerhard Lehmbruch, 1968
– David Easton, 1954/1964
«Politica è il cumbat per il midament u il mantegniment da relaziuns existentas.»
– Christian Graf von Krockow, 1976
«Politica è il cumbat da las classas e da lur partidas, stadis e sistems dal mund per realisar lur interess e finamiras socio-economicas en tut ils secturs da la vita sociala.»
– ‹Wörterbuch der marxistisch-leninistischen Soziologie›, 1969
Guvernamental versus emancipatoric
thumb|180px|Niccolò Machiavelli Tar la concepziun guvernamentala dal term politica tutgan las definiziuns che focuseschan sin ils concepts pussanza, domini e direcziun da las fatschentas publicas. En il 19avel tschientaner valeva il stadi e sia pussanza sco element central da la politica. Ins empruvava d’attribuir al stadi tut ils fenomens da pussanza. En las relaziuns internaziunalas represchenta la pussanza fin oz in dals pilasters principals da la furmaziun da la teoria. Kurt Sontheimer (1962) renda attent che questa concepziun da la politica enserria il privel che la politologia vegnia instrumentalisada tras la pussanza ed ils pussants.
Concepziuns emancipatoricas da la politica sa concentreschan percunter sin limitar la pussanza tras participaziun, egualitad e democratisaziun sco cuntrapais a la pussanza ordinanta. Da quai fa er part l’analisa critica da las structuras da pussanza prevalentas e la critica sociala.
Normativ versus descriptiv
Ils concepts normativs cumpiglian l’urden, la pasch, la libertad, la democrazia sco er tut las definiziuns da politica emancipatoricas. I na sa tracta betg be da descriver ils fenomens politics, mabain d’applitgar ina cumparegliaziun evaluativa tranter valur effectiva e valur prevesida. Il concept da la libertad po per exempel vegnir chapì sco cuntraconcept a la pussanza u al domini. Savens vegnan proponidas ideas d’in interess public unitar ch’èn strusch cumpatiblas cun las cundiziuns da la societad pluralisticas sco ch’ellas sa preschentan oz. In problem spezial da la categoria ‹pasch› è che quella na po betg be sa referir a l’absenza da pussanza, mabain er a la diminuziun d’inegualitads.
Las concepziuns da politica puramain descriptivas refusan da definir e d’applitgar valurs prevesidas (cf. p.ex. survart las definiziuns da Lehmbruch e dad Easton). Tuttina sco tar la concepziun guvernamentala exista er qua il privel che las definiziuns servian als regents actuals e gidian a stabilisar il status quo.
Orientà al conflict ubain al consens
Concepziuns orientadas al conflict partan da l’existenza da conflicts sco apparientscha nunmidabla e necessaria da la vita politic-sociala. Quests conflicts stoppian vegnir reglads cun agid dals process politics. Premissa per pudair applitgar la categoria dal conflict è ch’i saja avant maun ina structura da la societad stabila e flexibla avunda per reglar conflicts tranter las differentas gruppas socialas cun lur interess divergents. Tar las concepziuns orientadas al conflict tutgan d’ina vart las teorias da sistem descriptivas, da l’autra vart las teorias da conflict da Ralf Dahrendorf e Lewis Coser che vesan en ils conflicts la forza motorica da mintga midada sociala. Er la concepziun marxistica sa basa sin il conflict sco categoria fundamentala, numnadamain sin il cumbat da las classas e da lur partidas per far passar lur interess ch’èn en emprima lingia da natira socio-economica.
Tenor la concepziun da la politica orientada al consens sa lascha il bainstar public percunter realisar be tras consens. L’exempel classic furma la concepziun emancipatorica da la politica tenor Jean-Jacques Rousseau; medemamain a questa concepziun sa lascha attribuir la definiziun da Thomas Meyer preschentada survart.
Noziun pluridimensiunala da la politica tenor la discussiun politologica pli nova
Er senza sa decider per ina da las categorias principalas da la politica sa laschan distinguer trais dimensiuns che pussibiliteschan da sclerir e differenziar la realitad cumplexa da la politica. Per quest intent èn s’etablids en la discussiun internaziunala ils trais terms englais polity, policy e politics.
Policy: la vart normativa
Differentas chapientschas normativas (co ch’insatge duai esser) areguard il cuntegn, las incumbensas e las finamiras da la politica han, pervi da las resursas limitadas, per consequenza che betg tut ils giavischs pon vegnir accumplids. Quai maina a conflicts d’interess tranter ils differents champs da la politica, sco politica da segirezza, politica economica, politica sociala e blers auters. En il senn da la stabilitad dal sistem politic ston quests conflicts vegnir schliads tras cumpromiss e tras decisiuns ch’èn liantas per tuts.
Sch’i vegn discurrì en il mintgadi da ‹buna› u ‹nauscha› politica, alura è per ordinari manegià la policy da la regenza. Sche la populaziun prenda en mira tge che resulta per tgi tar ina tscherta politica, sa tracti pia da la perspectiva da quels ch’èn pertutgads da las decisiuns politicas. Ils criteris per giuditgar ils resultats èn per regla fitg differents entaifer la societad pluralistica; els dependan da las ideas divergentas areguard las valurs e la gistadad e da la dumonda cun tge gruppa sociala, tge classa u tge collectiv naziunal u surnaziunal che las singulas parts da la societad s’identifitgeschan.
Damai ch’i sa tracta tar la policy adina da cuntegns, valurs ed interess da la societad, na vai qua mai per dar resposta a la dumonda suenter la meglra politica. En il focus da l’analisa stattan las gruppas ch’èn cumpigliadas en il process da decisiun e las consequenzas da las decisiuns per ils singuls participads. Consequentamain stat er en il center la dumonda suenter ils favurisads ed ils engrevgiads.
Categorias: problems politics/dumondas politicas; programs, finamiras, schliaziuns; resultats/effects da la politica; giudicament da la politica.
Politics: dimensiun processuala
thumb|180px|John Locke Ils process da furmaziun da la voluntad e d’intermediar tranter ils differents interess influenzeschan a moda decisiva ils resultats pussaivels da la policy. Surtut la pussanza e la moda da far passar quella en rom da las reglas formalas ed informalas èn da muntada decisiva areguard quests process da politics (l’art da reger en il vast senn dal pled). En sistems liberaldemocratics (democrazia moderna cun stadi da dretg ed economia da martgà) vegn l’acceptanza da la furmaziun da cumpromiss augmentada tras quai che betg mo las partidas, mabain er gruppas d’interess e persunas singulas vegnan involvids gia baud en la procedura da decisiun.
Politics gioga però er ina rolla en sistems autoritars, en ils quals ils regents n’èn betg suttaposts al medem squitsch da prender resguard sin l’opiniun da la populaziun. Da politics sa lascha numnadamain discurrer en mintga situaziun, en la quala ils acturs politics emprovan da stgaffir consentiment per lur finamiras e lur moda d’agir. La moda e maniera co che quest’approvaziun vegn stgaffida (resguard d’interess divergents, cumpromiss, persvasiun, squitsch e.a.) po tuttavia esser ina norma per valitar la politica sco ‹buna› u ‹nauscha›. «In politicher prudent ed inschignus n’è apparentamain betg be in expert capabel, il qual chapescha bler d’ina chaussa – sche quai è il cas sche tant meglier – mabain ina persuna che vegn da persvader la glieud d’approvar tscherts programs d’acziun e da dar suatientscha a quels.»
Adina n’èsi betg pussaivel da trair in cunfin cler tranter policy e politics. I n’exista betg l’emprim in program cun tut ses cuntegns e pir lura emprov’ins da chattar il consentiment per quel; en la pratica sa furman las coaliziuns d’interess parallel al svilup dal program. Ina partida politica ch’emprova da vegnir a la pussanza e ch’intenda da realisar u d’impedir tschertas refurmas socialas vegn er a preschentar ulteriurs puncts da program che la paran main impurtants, ma che vegnan considerads sco necessaris per augmentar las schanzas da vegnir elegids. Quai na sa lascha betg sparter da l’‹art da reger›. Da differenziar en ponderaziuns teoreticas tranter policy e politics sa giustifitgescha però tras quai che questas noziuns gidan «a far urden en il reflectar davart la politica».
Categorias: acturs politics, participads e pertutgads; participaziun; conflicts; cumbat per la pussanza e per la cumpetenza da decider; elecziun, articulaziun, intermediaziun e realisaziun d’interess; stgaffir la basa da legitimaziun tras contractivas, la tschertga da cumpromiss e da consens.
Polity: la dimensiun formala, instituziunala
Las instituziuns ch’èn avant maun en in sistem politic, sco ils parlaments u las scolas, vegnan determinadas da tradiziuns e da l’urden da dretg vertent. La moda e maniera co che questas instituziuns èn furmadas influenzescha da sia vart il process da furmaziun da la voluntad ed il spazi d’agir da las ulteriuras dimensiuns. Politica en il senn da policy e politics sa splega adina entaifer quest spazi d’agir. Quel n’è betg nunmidabel, ma tuttina uschè stabil ch’el na stat betg a disposiziun tenor plaschair e da tut temp.
En stadis moderns s’exprima quest spazi d’agir en emprima lingia tras la constituziun. Quella vegn chapida en quest connex sco instrument organisatoric che reglescha las relaziuns dals organs statals tranter pèr e main sut l’aspect dals dretgs fundamentals stabilids en quella (constituziunalitad, separaziun da las pussanzas, garanzia dals dretgs da libertad e da burgais e.a.). Ultra da la constituziun reglan er diversas leschas l’organisaziun e collavuraziun dals gremis politics (parlament, regenza, administraziun, chantuns, vischnancas etc.) ed èn perquai d’impurtanza sut l’aspect da la polity.
Tar la polity tutgan er ils cunfins che vegnan mess a l’agir politic (p.ex. tras ils dretgs da burgais u ils cunfins statals). Tar ina ‹constituziun› statala tutga uschia er in’unitad (ina populaziun) che vegn constituida; polity cumpiglia pia adina er aspects da la limitaziun e cunfinaziun.
Sper las collecziuns da reglas uffizialas (constituziun, leschas) sa fa er valair en mintga pajais la cultura politica respectiva, uschia ch’ins ha er gia discurrì d’ina ‹dubla constituziun politica›. Uschia po la constituziun scritta per exempel prevesair ina democrazia parlamentara, ma pervi da dischinteress da la populaziun u maldiever dals regents po il stadi esser constituì a moda autoritara. Quai ha mussà a moda eclatanta l’emprova da transferir suenter il 1945 a moda memia simpla ideas constituziunalas dal vest sin pajais dal Terz Mund, quai ch’ha per part fatg dal tuttafatg naufragi.
Reglamentaziuns giuridicas ed instituziuns politicas sco talas, quant raffinadas che quellas sajan, na bastan betg per stabilisar in sistem politic e per explitgar la moda da funcziun effectiva da quel. Normas ed isanzas da la societad, sco per exempel da betg attatgar adversaris politics cun in culp bass, èn savens almain uschè impurtantas per mantegnair bunas demananzas politicas e la stabilitad dal sistem politic sco la pussaivladad da pudair proceder cunter disfamaziuns politicas a basa constituziunala. Tar la cultura politica d’ina societad tutga ina vasta paletta da musters d’orientaziun e da cumportament politic.
Categorias: Cunvegnas e regulaziuns internaziunalas; princips constituziunals centrals; instituziuns politicas; leschas e normas da dretg; cultura politica.
Il cunfin tranter ils aspects politics e socials – politica en il senn pli stretg u pli vast
thumb|180px|Max Weber Dumondas politicas sa tschentan per ordinari bain en connex cun problems concrets; ma ellas na sa laschan betg respunder da persunas dal fatg a moda puramain scientifica u tecnocratica. Per chattar ina soluziun èsi necessari da pasar tranter pretensiuns ch’èn da princip equivalentas e da prender decisiuns da basa normativas, tar las qualas i na dat nagin endretg u fallà en il senn d’ina vardad absoluta. Tar dumondas politicas vai adina er per dumondas da la convivenza tranter ils umans. Sper opiniuns subjectivas e persvasiuns areguard interess e dretgs è perquai adina decisiva la voluntad da far passar quellas. Sco meglier agent dals agens interess resguarda la teoria da la democrazia liberala nus sezs e perquai stabilescha ella la necessitad dal dretg fundamental da cundecisiun. Tar dumondas politicas sa tracti pia da dumondas normativas che na sa laschan betg decider a moda scientifica.
Ma betg tut ils problems interumans furman er problems politics. Sco agir uman vegn definì en general in cumportament, cun il qual l’actur collia in senn subjectiv; e sco agir social vala in agir dal qual il senn intendì sa referescha al cumportament dad auters (Max Weber). Per quest’ultima furma d’agir è necessaria empatia, vul dir l’abilitad da sa metter en la situaziun dal partenari d’interacziun e da vesair la situaziun ‹cun ses egls›.
Quest cumportament social daventa en quel mument politic cur che la convivenza dals umans sco tala daventa in problem (tenor ina chapientscha da la politica orientada al conflict). En tut las relaziuns socialas (p.ex. tranter collegas) po pia esser necessari in proceder specific per reglar conflicts. Tut las stentas che servan ad intermediar tranter las partidas sa laschan definir sco politica en il vast senn dal pled. Tar questa furma da politica na sa tracti però betg da l’intent primar da talas gruppas informalas u organisaziuns socialas (p.ex. uniun da sport).
Antica
Gia baud èn ils erudits s’occupads cun la dumonda co che la politica haja da vesair ora; en il center da la discussiun stevan dumondas sco ‹Tge furma statala è la pli buna e gista?› u ‹Co cuntansch’ins pussanza en il stadi?›. Gia en l’antica ha per exempel Aristoteles (384 fin 322 a.C.) cumpareglià tut las constituziuns (sistems politics) ch’al eran enconuschentas e sviluppà ina tipologia che vegn citada fin il di dad oz.
Temp medieval
Cun la fin da l’Imperi roman ha la politica pers en l’Europa in pau da sia cumplexitad; las communitads èn puspè daventadas pli survesaivlas, ils conflicts pli regiunals. Dal temp da la migraziun dals pievels e durant il temp medieval tempriv era la politica segnada pli ferm da politica da pussanza guerrila e main d’instituziuns e da reglas acceptadas generalmain. Cun l’impurtanza creschenta dal commerzi a gronda distanza, dals daners e da las citads è puspè s’augmentà il basegn da posseder centers da pussanza fixs ed instituziuns. Per exempel è sa furmada la Hansa sco associaziun d’interess e da pussanza da citads pussantas ed autonomas. In impurtant center da pussanza relativamain constant è er stada la baselgia catolica. Or da cuminanzas socialas ch’eran colliadas tras l’engirament da fidaivladad èn sa sviluppadas plaunsieu monarchias ereditaras cun cunfins fixs.
Temp modern
En il 20avel tschientaner èn alura sa furmadas organisaziuns internaziunalas ch’han cuntanschì adina dapli pussanza en la politica. L’emprima emprova da stgaffir ina cuminanza dals pievels en furma da la Societad da las naziuns ha fatg naufragi cun il cumenzament da la Segunda Guerra mundiala. Oz exista sper las Naziuns unidas in grond dumber d’ulteriuras organisaziuns internaziunalas. In cas spezial furma l’Uniun europeica; quella è segnada d’in pli aut nivel d’integraziun ch’ina organisaziun internaziunala classica, ma na furma tuttina nagin stadi federalistic.
Pensaders politics classics
Platon – Aristoteles – Niccolò Machiavelli – Baruch de Spinoza – Jean Bodin – Hugo Grotius – Charles de Montesquieu – Jean-Jacques Rousseau – Thomas Hobbes – John Locke – John Stuart Mill – Karl Marx – Michail Bakunin – Max Weber – John Rawls – Hannah Arendt
Caracalla
thumb|200px|Bist da Caracalla
Caracalla (* 4 d'avrigl 188 a Lugdunum, ozendi Lyon; † 8 d'avrigl 217 en Mesopotamia) era dapi il 211 fin sia mort imperatur roman (princeps). Ses num uffizial sco imperatur era Marcus Aurelius Severus Antoninus. Caracalla (pli correct fiss Caracallus) era in surnum ch'el ha retschet a partir dal 213 tenor in lung mantè cun capuza retic.
Enturn l'onn 200 s.Cr. ha el dà il dretg da burgais als Rets. Quest dretg da burgais, sco era l'uschènumnada Pax romana, in temp da pasch e da gronda prosperitad ecxonomioca en l'entir territori da l'Imperi roman han manà en la Rezia ad ina fitg ferma identificaziun cun l'imperi e la lingua latina. Ils Celts e Rets da la Rezia èn vegnids romanisads entaifer paucs tschientaners. Quest process ha manà a la naschientscha dal linguatg rumantsch.
Bob Dylan
miniatura|Bob Dylan dal 2010
Bob Dylan (legalmaing Robert Dylan, nat Robert Allen Zimmerman als 24 da mai 1941) es ün chantautur american. El es ün chantautur fich renomnà cun üna carriera da passa 60 ons. Sias chanzuns las plü cuntschaintas sun scrittas aint ils ons 1960, per exaimpel chanzuns sco “Blowin’ in the Wind” dal 1963 e “The Times They Are a-Changin” dal 1964, chi sun gnüdas acceptadas sco imnas da luottadras e luottaders pels drets civils ed il moviamaint cunter la guerra. Dürant quista perioda han seis texts gnü sco temas la politica, ils drets socials, la filosofia ed influenzas litteraras. Quai d'eira cunter tuottas normas da la musica populara e plü daspera a la nouva cuntercultura.
Dylan es nat e trat sü i’l St. Louis County in Minnesota. Davo seis disc da debüt chi vaiva sco titel sein nom (1962), chi cuntgnaiva principalmaing chanzuns tradiziunalas da folk, ha Dylan dat üna svouta a sia carriera sco chantautur cun il disc The Freewheelin' Bob Dylan dal 1963. Quist album es dvantà famus eir grazcha a chanzuns sco "Blowin' in the Wind" e "A Hard Rain's a-Gonna Fall", chi’d es tematicamaing cumplexa. Bleras da sias chanzuns s’inservan da las melodias e da las fraseologias da veglias chanzuns da folk. El ha cuntinuà a publichar discs ingaschats politicamaing sco The Times They Are a-Changin' ed il plü introspectiv ed abstact Another Side of Bob Dylan dal 1964. Dal 1965 e 1966, ha’l fat sensaziun e sdasdà disputaziuns culs purists da la musica folk cur cha’l ha cumanzà a sunar sia musica cun instrumaints da rock amplifichats electricamaing. In be 15 mais ha'l registrà trais dals plü importants ed influenzius albums da rock dals ons sesanta: Bringing It All Back Home, Highway 61 Revisited (tuots duos il 1965) e Blonde on Blonde (1966). Seis hit da ses minuts "Like a Rolling Stone" (1965) ha schlargià ils cunfins commercials e creativs da la musica populara.
In lügl 1966 ha ün accidaint cul töf causà la retirada da Dylan da sias tourneas musicalas. Dürant quist temp ha’l registrà bleras chanzuns cun commembers da la gruppa “the Band”, chi til vaiva güdà fingià i'l passà. Quistas registraziuns sun stattas publichadas aint in l’album collaborativ “The basement tapes” dal 1975. Tanter la fin dals ons sesanta e’l principi dals ons settanta, ha Dylan experimentà cun la musica country e temas rurals aint in “John Wesley Harding” (1967), “Nashville Skyline” (1969), e “New Morning” (1970). Dal 1975 ha’l publichà “Blood on the Tracks”, cha blers han cuschidrà ün retuorn a la fuorma originala. Vers la fin dals ons settanta, è’l dvantà cristian ed ha lavurà vi da blers albums da musica gospel avant da tuornar al rock dürant ils ons ottanta. Seis album “Time Out of Mind”, sorti dal 1997, ha marcà il cumanzamaint dal renaschentscha da sia carriera. Davo quist ha’l publichà tschinch albums chi han survgni recensiuns fich positivas. Il plü nouv es “Rough and Rowdy Ways” (2020).
El ha eir registrà üna seria da trais albums tanter 2010 e 2020 chi cumpigliaivan versiuns da chanzuns tradiziunalas americanas, impustüt da Frank Sinatra. Bob Dylan ha cumanzà üna turnea cuntinuanta vers la fin dals ons ottanta chi'd es cuntschainta sco la “Never Ending Tour”, “la turnea chi mai nu finischa”.
Daspö il 1994 ha Dylan publichà nouv cudeschs cun purtrets e disegns. Si’ouvra es gnüda muossada in las grondas gallarias d’art. El ha vendü daplü co 145 milliuns registraziuns ed es cun quai ün dals musicists cul plü grond success. El ha tschüf numerus premis, tanter quels la "Presidential Medal of Freedom", desch "Grammy Awards", ün "Golden Globe Award" ed ün "Academy Award". Dylan es gnü introdüt in la "Rock and Roll Hall of Fame", la "Nashville Songwriters Hall of Fame" e la "Songwriters Hall of Fame". La cumischiun dal premi da Pulitzer 2008 til han dat ün manzun special ("special citation") per "sia influenza profuonda sül chomp da la musica populara e sün la cultura americana cun cumposiziuns liricas da forza poetica singulara". Dal 2016 ha Dylan tschüf il premi da Nobel per litteratura “per avair creà nouvs möds d’expressiun poetica in la gronda tradiziun da la chanzun americana ”.
ACF Fiorentina
thumb|300px|right|Bindera da la Fiorentina L'ACF Fiorentina (da pü bod: 1926-1927 Associazione Calcio Firenze, 1927-2002 Associazione Calcio Fiorentina, 2002-2003 Florentia Viola) es ün'equipa taliauna da ballapè. Ella giova sias partidas da chesa a Firenza, i'l stadion "Artemio Franchi" (45.809 spectatuors) ed actuelmaing piglia part a la Serie A, la liga taliauna la pü ota.
Il principi
thumb|150px|right|Giuveders da la Fiorentina dal 1926 culla maglia alva e cotschna La Fiorentina as furmet als 26 avuost 1926 da la fusiun traunter il Club Sportivo Firenze e la secziun da ballapè da la Polisportiva Giovanile Libertas; Las culuors da la nouva societed eiran alv e cotschen. Il prüm matsch uffiziel vet lö als 22 september 1926 in occasiun d'ün gö amical cunter l'AS Roma; in quella partida pella prüma vouta druvet la Fiorentina la maglia violetta, sülla quela eira rachameda la gilgia, flur cuntgnida illa vappa da Firenza: tuot que procuret in seguit a la squedra ils surnoms la Viola ("la Violetta") ed i Gigliati ("Quels da la gilgia"), chi vegnan druvos eir hoz per identificher la Fiorentina.