cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temp medieval tardiv
Religiun
thumb|200px|Palaz papal ad Avignon L’atmosfera apocaliptica che regiva per part – ma tuttavia betg generalmain – ha sveglià en blers il giavisch d’intensivar lur exercizi da la religiun. Il studi da la Bibla intermediava als umans la moda da viver simpla da Jesus Cristus e dals apostels. A quest exempel correspundeva la pratica entaifer la baselgia existenta adina pli pauc, quai tant pli ch’il papat residiava dapi il 1309 ad Avignon e s’allontanava adina pli fitg dals umans. Vitiers è anc vegnì il Schisma da l’Occident dal 1378 ch’ha pir pudì vegnir terminà tras il conciliarissem (Concil da Constanza). Pervi da questa crisa da cretta èn naschids adina dapli urdens mendicants e cuminanzas apostolicas che vulevan sa deditgar a la vita simpla. Blers da quels ha la baselgia persequità pervi d’eresia, uschia per exempel ils valdais, ils cathars u ils frars dal liber spiert. Per motivs cumparegliabels han gì lieu en il decurs dal temp medieval tardiv en l’entira Europa persecuziuns dals gidieus; blers dad els èn emigrads en la part occidentala da l’Europa Centrala.
Il Schisma da l’Occident
Dapi l’entschatta dal 14avel tschientaner è il papat vegnì adina pli fitg sut l’influenza da la curuna franzosa. Quest svilup dueva culminar en la dischlocaziun da sia sedia ad Avignon l’onn 1309. Cura ch’il papa ha decidì il 1377 da returnar a Roma, han ins elegì ad Avignon e Roma differents papas, quai ch’ha manà a l’uschenumnà (Grond) Schisma da l’Occident (1378–1417). Quest schisma ha furmà tant in affar religius sco er politic: entant che l’Engalterra sustegneva il papa a Roma, èn ils adversaris da guerra Frantscha e Scozia sa mess sin la vart dal papa ad Avignon. L’Italia ed oravant tut Roma han fatg valair che la veglia sedia da l’Imperi saja il lieu legitim per dar suttetg a la baselgia da Jesus Cristus. Ma pervi dal cumbat per il tron latent eran ils Anjou a Napoli da la vart dad Avignon ed er Milaun sut ils Visconti aveva ina tenuta variabla pervi da las relaziuns cun la Frantscha.
Il Concil da Constanza (1414–1418) ha puspè unì il papat a Roma. Silsuenter dueva l’unitad da la baselgia dal vest bain anc perdurar tschient onns e la Sontga Sedia accumular ina facultad pli gronda che mai; ma il Schisma da l’Occident aveva tuttina chaschunà donns ch’èn sa mussads sco irreparabels. Il conflict a l’intern da la baselgia ha promovì l’anticlericalissem tant tar ils regents sco er tar ils subdits; e la spartiziun a l’intern ha purschì spazi a moviments da refurma ch’han la finala manà ad ina vieuta radicala.
Moviments da refurma
thumb|150px|Jan Hus sin il stgandler
John Wyclif
Cumbain che la baselgia dal vest ha battì sur lung temp cunter moviments eretics, hai tuttina dà durant il temp medieval tardiv tendenzas refurmatoricas a l’intern da la baselgia. L’emprima da quellas ha preschentà John Wyclif ch’era professer ad Oxford. Wyclif ha proponì da resguardar sulet la Bibla sco autoritad areguard dumondas religiusas; el è s’exprimì cunter la transsubstanziaziun, il celibat ed ils perduns. Medemamain ha el translatà la Bibla en englais. Cumbain che Wyclif disponiva entaifer l’aristocrazia englaisa d’amis d’influenza, sco per exempel John of Gaunt, è sia partida, ils lollards, la finala vegnida supprimida.
Jan Hus
Las ductrinas dal spiritual boemian Jan Hus sa basavan cun paucas excepziuns sin quellas da John Wyclif. Tuttina èsi reussì a ses aderents, ils hussits, da cuntanscher bler pli grond’influenza ch’ils lollards. Hus aveva chattà en la Boemia in grond dumber d’aderents e cura ch’el è vegnì brischà il 1415 pervi d’eresia ha quai chaschunà ina revolta. Las Guerras dals hussits ch’èn suandadas n’han bain betg manà a l’independenza religiusa e naziunala da la Boemia, ma ellas han indeblì l’influenza ecclesiastica e tudestga.
Martin Luther
Sin l’axa cronologica na fa il temp da la refurmaziun bain betg pli part dal temp medieval tardiv. Ma ella ha manà a fin l’unitad da la baselgia dal vest ch’aveva furmà ina da las atgnadads centralas dal temp medieval.
Martin Luther, in muntg tudestg, ha mess ad ir la refurmaziun cun prender posiziun envers bleras dumondas teologicas a moda differenta da la baselgia uffiziala (surtut areguard il commerzi cun perduns e la penetienza). La basa sociala da quest moviment han furmà lavurers, students e giuvenils. In’impurtanta staziun è stada la distribuziun da 95 tesas a ses collegas docents (tenor la legenda duai el er avair fermà quellas vi da la baselgia dal chastè da Wittenberg). Papa Leo X aveva renovà il 1514 il commerzi cun perduns per finanziar la construcziun dal nov Dom da s. Peder. La Dieta imperiala a Worms (1521) ha cumandà a Luther da revocar sias ideas ch’eran vegnidas condemnadas sco eresia. Refusond Luther da far quest pass, è el vegnì embannì tras Karl V. Sut la protecziun da Friedrich il Sabi da la Saxonia ha el pudì sa retrair e scriver tranter auter ina translaziun tudestga dal tuttafatg nova dal Nov Testament; il 1534 ha el cumplettà quella tras ina nova translaziun dal Vegl Testament.
Per blers prinzis seculars ha la refurmaziun furmà ina chaschun bainvegnida per augmentar lur possess e lur influenza; ed er la burgaisia citadina ed ils purs pudevan profitar. Cunter la refurmaziun è sa drizzada la cuntrarefurmaziun catolica. L’Europa era uss dividida en ina part settentriunala protestanta ed ina part meridiunala catolica; quai dueva furmar la basa per las guerras da religiun dal 16avel e 17avel tschientaner.
Art
Da l’entschatta dal 14avel tschientaner derivan las ovras da Giotto che mussan gia vers la renaschientscha. En la pictura discurr’ins d’ina renaschientscha dal nord cun il center en ils Pajais Bass e da la renaschientscha taliana cun Firenza sco punct central. Entant che l’art dal nord s’orientava pli ferm a musters e surfatschas – sco per exempel l’art da Jan van Eyck –, han ils picturs talians er perscrutà champs sco l’anatomia e la geometria. La scuverta da la perspectiva dal punct da projecziun che vegn attribuida a Brunelleschi ha furmà in impurtant pass vers ina represchentaziun realistica. La renaschientscha taliana ha cuntanschì sia culminaziun en l’art da Leonardo da Vinci, Michelangelo e Raffael.
Architectura
Entant che las catedralas goticas èn restadas en moda en ils pajais da l’Europa dal Nord, n’ha quest stil architectonic mai propi pudì fitgar pe en l’Italia. Qua han ils architects da la renaschientscha sa laschà inspirar d’edifizis classics. Sco capodovra da quel temp vala il dom Santa Maria del Fiore a Firenza ch’è vegni concepì da Brunelleschi.
Litteratura
Il pli impurtant svilup entaifer la litteratura dal temp medieval tardiv è stà il diever creschent da las linguas dal pievel al lieu dal latin. Populars eran romans, ils quals tractavan savens la legenda dal Sontg Graal.
L’autur ch’ha annunzià pli fitg che tut ils auters la vegnida d’in temp nov, è stà Dante Alighieri. Sia ‹Divina Commedia›, scritta per talian, descriva bain il maletg dal mund religius-medieval en il qual er el era francà; ma l’autur fa diever per quest intent d’in stil che sa basa sin models da l’antica. Ulteriurs promoturs dal talian èn stads Francesco Petrarca ch’ha scrit cun ses ‹Canzoniere› las emprimas poesias modernas e Giovanni Boccaccio cun ses ‹Decamerone›. En l’Engalterra ha Geoffrey Chaucer contribuì cun sias ‹Canterbury Tales› ad etablir l’englais sco lingua litterara. Tuttina sco Boccaccio è er Chaucer s’occupà plitost da la vita da mintgadi che da temas religius u mitologics. Ed en Germania dueva la translaziun da la Bibla da Martin Luther furmar il fundament da la lingua da scrittira tudestga.
Ulm champester
Tar l’ulm champester (Ulmus minor) sa tracti ina planta da feglia or dal gener dals ulms entaifer la famiglia Ulmaceae. L’ulm champester po daventar fin 600 onns vegl.
Descripziun
thumb|left|200px|Illustraziun thumb|200px|Rom cun portaflurs thumb|200px|Singula flur (entamez cun allontanà il perigon davant) thumb|200px|Sem L’ulm champester cuntanscha autezzas da 30, en singuls cas da fin 40 meters. La roma sviluppa savens strivlas da corc che dattan en egl. Parts da la planta pli giuvnas èn surtratgas cun glondas cotschnas. Las flurs ed ils fritgs nivs èn munids cun in moni. Il fegl dispona da 8 fin 14 gnervs laterals, ha in piz curt ed è il pli lad en la part d’amez. La flur ha 3 fin 7 stamins e sviluppa gnervs alvs; las flurs masculinas sa sviluppan per il pli sco emprimas. Las flurs vegnan impollinadas tras il vent. Il temp da fluriziun dura dal mars fin l’avrigl.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 28.
Derasaziun
thumb|180px|Rom lateral cun brumbel da feglia (sisum) e da flurs (en furma radunda) thumb|180px|Roms cun strivlas da corc L’ulm champester è derasà en vastas parts da l’Europa; pervi da la muria dad ulms sa reduceschan però ils effectivs. Ultra da quai cumpara la planta sin las Inslas Canarias, en l’Africa dal Nord, en l’Asia Minura ed en il Caucasus.
L’ulm champester crescha tant en la planira sco er en autezzas collinusas. Ella preferescha per part guauds da feglia u maschadads inundads ed en general terrens ritgs da substanzas nutritivas e da chaltschina. En l’Europa Centrala furma la planta ina spezia da caracter dal Querco-Ulmetum entaifer la gruppa da tips da guaud Alno-Ulmion, cumpara però er en societads da l’urden Quercetalia pubescenti-petraeae e da la gruppa Carpinion u Berberidion.
Sistematica
Sinonims per Ulmus minor Mill. èn: Ulmus campestris L. nom. ambig., Ulmus campestris var. umbraculifera Trautv., Ulmus carpinifolia Gled., Ulmus carpinifolia var. suberosa (Moench) Rehder, Ulmus carpinifolia var. umbraculifera (Trautv.) Rehder, Ulmus foliacea Gilib. nom. inval., Ulmus foliacea var. suberosa (Moench) Rehder, Ulmus foliacea var. umbraculifera (Trautv.) Rehder, Ulmus glabra var. suberosa (Moench) Gürke, Ulmus nitens Moench ed Ulmus suberosa Moench.
Utilisaziun
En il temp medieval vegniva la feglia duvrada sco pavel per nursas. La scorsa era pli baud da muntada medicinala (cf. sutvart). Il lain ha ina bella mascheraziun e vegniva duvrà per lavurs da turnar u intarsias. Dapi la muria dad ulms ha il lain però pers sia muntada economica.
L’ulm da muntogna, en furma tagliada fitg ferm, vegn anc oz duvrà savens per far saivs vivas. A quest intent servan però quasi exclusivamain variantas ch’èn vegnidas cultivadas en l’Ollanda e che vegnan per il pli multiplitgadas a moda vegetativa tras chatschs da ragischs.
Ingredienzas
La scorsa da l’ulm champester, en furma dal bugl fatg vegnir dir, vegniva antruras prescrit cunter diarrea. Quel cuntegna mucinogens, tannins, flobafens e fitosterins. Il floem da la planta enserra ultra da quai substanzas sumegliantas als antioxidants.
Muria dad ulms
En vastas parts da l’Europa è la planta periclitada fermamain tras la muria dad ulms. Quella vegn chaschunada dal bulieu Ophiostoma (novo-)ulmi. Infestadas vegnan surtut plantas pli veglias a partir d’in diameter dal bist da ca. 15 cm. Ozendi fruntan ins perquai savens surtut sin plantas pli giuvnas.
Barack Obama
Barack Hussein Obama II (4 da avust 1961) è in advocat e politicher nordamerican. El è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 2009 enfin 2017.
Evangelis
thumb|220px|Papirus 52: il pli vegl enconuschent fragment d’in text dals Evangelis (‹Fragment da Gion›, ca. 125 s.C.) Cun ils Evangelis vegnan per ordinari designads ils quatter texts tenor Matteus, Marcus, Lucas e Gion che stattan al cumenzament dal Nov Testament da la Bibla. Il term ‹evangeli› deriva dal grec vegl (εὐαγγέλιον eu-angelion) e munta ‹buna nova›. Ultra dals quatter Evangelis ch’appartegnan al canon biblic existan anc divers evangelis pli giuvens; quels vegnan numnads evangelis apocrifs.
Istorgia da la noziun
En la translaziun greca dal Vegl Testament, la Septuaginta, cumpara il term evangelion repetidamain en scenas, en las qualas vegn surdà ad in retg la novitad d’ina victoria militara. En il giudaissem suenter il temp d’exil sa referiva il term ‹evangeli› surtut al messadi dal salit annunzià dal profet Jesaia.
Entaifer l’Imperi roman designava il term talas novitads or da la chasa da l’imperatur che valevan sco ‹bunas novas›. Sche l’evangelist Marcus ha scrit ses Evangeli l’onn 69 s.C., ha el forsa pensà a la novitad davart l’intronisaziun da Vespasian sco imperatur. La pli veglia attestaziun scritta dal term duvrà en quest senn deriva d’ina inscripziun sin crap ch’è vegnida chattada en la vischinanza da la citad dad Ephesus antica e che vegn datada sin l’onn 9 a.C. Ella sa cloma sco suonda: «Il di da naschientscha da quest Dieu [l’imperatur Augustus] munta per il mund [τω κοσμω] l’entschatta da tuttas bunas novitads (evangelis) che nus al avain d’engraziar.» En mintga cas survegn il term tar Marcus 1,1 ina muntada cuntrastanta cun al applitgar sin Jesus da Nazaret.
En il Nov Testament designescha εὐαγγέλιον la buna nova davart l’istorgia da salit che s’accumplescha en Jesus Cristus. Tar questa buna nova sa tracti d’ina annunziaziun a bucca e betg d’in cuntegn fixà en scrit.
Intgins babs da la baselgia han applitgà il term ‹evangeli› sin l’entir Nov Testament. La denominaziun ‹Evangeli› en connex cun las quatter scrittiras envagelicas canonicas è da chattar tar Ireneus. El discurra da l’evangeli sco messadi davart Jesus Cristus en quatter furmas – tenor (betg da) Matteus, Marcus, Lucas e Gion. Justinus dovra il term en omaduas muntadas.
center|500px|thumb|La vita da Jesus da Nazaret sco ch’ella vegn descritta en ils Evangelis (Gaudenzio Ferrari, 1513)
Ils quatter Evangelis dal Nov Testament en survista
Sco Evangelis per propi valan ils quatter cudeschs che stattan a l’entschatta dal Nov Testament. Els rapportan davart l’operar da Jesus ed èn vegnids scrits intgins decennis suenter il temp da vita da Jesus.
Tenor consens general dals scienziads da la Bibla ha il grec furmà la lingua originara da tut ils quatter Evangelis dal Nov Testament. Las indicaziuns da l’autur (sco ‹Evangeli tenor Matteus› etc.) na tutgan betg tar il text oriund, ma èn vegnidas agiuntadas baud e tradidas a moda unitara. I na sa lascha betg dir cun segirtad, schebain i sa tracta dals nums dals auturs oriunds, ubain sch’ins ha attribuì quests nums posteriuramain ad auturs, dals quals ils nums n’èn betg enconuschents.
thumb|180px|Ils quatter evangelists e lur simbols usitads
Il temp d’origin dals Evangelis dal Nov Testament giascha tranter 30 u 33 s.C. (l’onn da la crucificaziun da Jesus) e ca. 120 s.C. (cumprovas dal cumenzament dal segund tschientaner: il papirus 52, in fragment da l’Evangeli tenor Gion or dal temp da l’imperatur Hadrian, sco er citats da babs da la baselgia). En la perscrutaziun teologica strusch insatgi che defendess la ‹dataziun tempriva› d’in dals Evangelis en ils onns 30; percunter exista dapi l’antica la tesa d’in evangeli originar. Las discussiuns sa movan tranter ina ‹dataziun mesauna› dals Evangelis enturn 60 s.C. ed ina ‹dataziun ‹tardiva› enturn 85 s.C.
Malgrà che l’operar public da Jesus è be stà da curta durada, existan dad el descripziuns biograficas ch’èn vegnidas scrittas pli spert suenter sia mort che quai ch’igl è il cas tar la gronda part da las ulteriuras persunalitads da l’antica. La biografia la pli veglia davart Augustus ch’è sa mantegnida fin oz ha Sueton scrit in tschientaner suenter sia mort; la pli veglia biografia da Mohammed ha Ibn Hischām scrit dus tschientaners suenter sia mort.
Per pudair determinar il temp d’origin dals Evangelis vegnan applitgads ils suandants criteris: atgnadads stilisticas, referiments reciprocs tranter ils texts, differenzas teologicas e menziun da fatgs istorics. La suandanta tabella cuntegna intginas emprovas da dataziun (tut las datas èn ‹s.C.›):
Ils Evangelis tenor Marcus, Matteus e Lucas numnan ins er ils ‹evangelis sinoptics› (resp. lur auturs ils ‹sinoptichers›). Quest term deriva dal grec συνόψις (syn-opsis, guardar ensemen/guardar communablamain). Tut ils trais evangelis descrivan la vita e la ductrina da Jesus or d’ina perspectiva cumparegliabla. Per l’emprima giada ha Johann Jakob Griesbach laschà stampar il 1776 il text en colonnas ordinadas ina sper l’autra, per avair uschia a disposiziun ina sinopsa da las passaschas che correspundan ina a l’autra. Bain correspunda er l’Evangeli tenor Gion en sias lingias generalas tant areguard il cuntegn sco er areguard la structura als evangelis sinoptics; ils auters trais evangelis han però marcantamain pli bleras sumeglientschas areguard la lingua sco er bundant dapli passaschas da text communablas.
Malgrà ch’ils emprims trais evangelis relatan pia blers fatgs a moda sumeglianta e cumbain ch’il cuntegn da l’Evangeli tenor Marcus è schizunt cuntegnì per gronda part tar Matteus e Lucas, èn tut ils quatter evangelis vegnids mantegnids per il diever en baselgia. Ins ha pia ni stritgà p.ex. l’Evangeli tenor Marcus ni realisà in’armonisaziun dals Evangelis (vul dir stgaffì in raquint unitar che sa cumpona dal cuntegn da tut ils quatter Evangelis). L’armonia d’evangelis da Tatian era bain populara en la baselgia siriana, ma n’ha betg substituì ils evangelis originars. La baselgia universala ch’è sa furmada cun il temp è sa decidida d’integrar quests quatter Evangelis ch’eran en diever en las cuminanzas cristianas, mintgin per sasez en il canon dal Nov Testament.
Sper ils quatter evangelis numnads cursavan a partir dal segund tschientaner er blers evangelis pseudepigrafs che na duevan betg vegnir recepids pli tard en il canon e che vegnan numnads evangelis apocrifs. Tar questa gruppa d’evangelis tutgan tranter auter l’evangeli da Tomas, l’evangeli da Petrus, l’evangeli da Judas, l’evangeli da la vardad e l’evangeli da Philippus. Ina part dals evangelis apocrifs èn be enconuschents a moda fragmentara u indirectamain tras citads dals babs da la baselgia.
Evangeli tenor Matteus
thumb|180px|Cumenzament da l’Evangeli tenor Matteus (manuscrit dal 15avel tschientaner) L’Evangeli tenor Matteus (abreviaziun Mt) è l’emprim dals quatter evangelis canonics dal Nov Testament. Dapi il temp medieval vegn quest Evangeli sutdividì en 28 chapitels. Pervi da las bleras parallelas cun ils Evangelis tenor Marcus e Lucas appartegna l’Evangeli tenor Matteus als evangelis sinoptics.
Autur
La tradiziun da la baselgia veglia (Papias, Ireneus, Tertullian, Origenes, Eusebius da Caesarea) discurra unitamain da quatter Evangelis tenor Matteus, Marcus, Lucas e Gion. Areguard Matteus vegnan instruids a partir dal segund tschientaner ils suandants puncts:
Sa referind a la teoria da duas funtaunas dals evangelis sinoptics, mettan però blers scienziads da la Bibla dal temp modern en dubi che l’apostel Matteus saja stà l’autur. In apostel che fiss sez stà perditga dals eveniments descrits n’avess betg fatg diever dal material d’ina persuna betg preschenta (Marcus), quai che para dentant dad esser il cas tar l’Evangeli tenor Matteus. Ultra da quai èn ins da l’avis che Papias da Hierapolis che discurra da las logias (da Jesus) che Matteus haja fixà en scrit na manegia betg l’Evangeli, mabain la Funtauna Q. L’existenza d’ina tala funtauna u d’in evangeli originar ebraic n’è però betg cumprovada tras chats da manuscrits.
Auters teologs interpreteschan las decleraziun da Papias sco allusiun sin in Evangeli tenor Matteus en ina furma oriunda ebreica (uschenumnà Matteus originar arameic). Er d’in tal text originar n’existan fin oz nagins chats da manuscrits. L’Evangeli sco ch’el è enconuschent a nus è vegnì scrit en lingua greca.
Dataziun
I dat be paucs indizis che lubeschan ina dataziun. Tenor l’opiniun dals babs da la baselgia (p.ex. Ireneus, Origenes ed Eusebius) è l’Evangeli tenor Matteus vegnì scrit sco emprim. La discussiun moderna areguard questa tematica sa deditgescha a duas dumondas fundamentalas:
L’Evangeli tenor Matteus vegn gia cità a l’entschatta dal segund tschientaner tras Ignatius d’Antiochia. Insumma datti en egl ch’ils babs da la baselgia citeschan pli savens or da l’Evangeli tenor Matteus che or dals auters evangelis. L’Evangeli tenor Matteus n’è mai vegnì mess en dubi en la baselgia veglia: tant la dumonda schebain Matteus saja propi l’autur da l’Evangeli sco er la dumonda schebain il text saja d’attribuir als evangelis canonics n’èn mai vegnidas tschentadas seriusamain.
Lieu d’origin
thumb|200px|Veglia via romana che colliava Antiochia e Chalkis Bleras indicaziuns renvieschan a la Siria sco lieu d’origin da l’Evangeli. Qua be in pèr exempels: il term ‹Nazorens› sco (auto-)denominaziun dals Cristians en la Siria; tscherts tratgs linguistics sco la vocalisaziun ῥακά (raká); il fatg che l’autur aveva – tut tenor interpretaziun – enconuschientscha tant da Marcus sco er da la Funtauna Q e d’ulteriurs documents fitg vegls; la conferma correspundenta en il text dal cristianissem tempriv Didache; il fatg che l’Evangeli pleda da cuminanzas maschadadas cun ina ferma cumpart da cristians d’origin giudaic. Entaifer la Siria è da pensar en emprima lingia ad Antiochia (uschia argumentescha per exempel Luz) u a Damascus (tenor Gnilka).
Particularitads
Matteus mussa er in interess spezial per l’escatologia. Ils discurs areguard l’apocalipsa èn pli extendids ch’en l’Evangeli tenor Marcus. L’Evangeli tenor Matteus cumpiglia intginas sumeglias che cuntegnan ils messadis escatologics ils pli centrals.
Entant che l’Evangeli tenor Marcus dat dapli paisa a l’agir da Jesus, accentuescha l’Evangeli tenor Matteus la ductrina da Jesus e tegna plitost curtas las parts narrativas. Che la ductrina da Jesus furma l’accent principal dal text vegn evident en las tschintg grondas allocuziuns, da las qualas la Pregia sin il munt furma la pli enconuschenta.
Entaifer l’istorgia d’art vegn l’evangelist Matteus illustrà sco uman ch’è il pli savens munì cun alas, uschia ch’el cumpara sco in anghel.
Cuntegn
L’Evangeli tenor Marcus sa cumpona da las suandantas parts:
Enconuschentas passaschas da l’Evangeli tenor Matteus furman tranter auter: ils trais sabis da l’Orient; la Pregia sin il munt (che cuntegna er il Babnoss, la pli impurtanta oraziun dal cristianissem); il giuvenessendi; l’appel a la missiun ed al batten.
Evangeli tenor Marcus
thumb|160px|L’evangelist Marcus sin in’icona russa dal 16avel tschientaner L’Evangeli tenor Marcus (abreviaziun Mc) furma il segund cudesch dal Nov Testament. Cun ses 16 chapitels è el il pli curt dals quatter evangelis canonics.
Il text metta en il center l’agir public da Jesus da Nazaret, tracta sia persuna e surtut sia passiun e mort. Jesus vegn descrit sco servient da Dieu ch’annunzia il reginavel da Dieu, il qual duai cumenzar bainbaud. El vegn preschentà sco uman che serva als umans, als guarescha ed instruescha. A medem temp vegn annunziada uschia sia missiun sco messias e fegl da Dieu. Tenor Mc 4,11–12 è Jesus sez «il misteri dal reginavel da Dieu» che vegn circumscrit cun scenas tipicas or da sia vita (Thomas Söding).
Tenor l’opiniun da la gronda part dals scienziads da la Bibla sa tracti tar l’Evangeli tenor Marcus da l’evangeli il pli vegl. L’uschenumnada teoria da duas funtaunas vesa quest Evangeli sco er ina collecziun da sentenzias da Jesus (Funtauna Q) sco model en scrit per formular ils Evangelis da Matteus e da Lucas.
Autur
Sco bleras autras perditgas da la litteratura giudaica e vegl cristiana è er l’Evangeli tenor Marcus vegnì tradì a moda anonima. Il titel sut il qual il text è enconuschent oz è vegnì agiuntà pir pli tard. Als auturs – uschia suppon’ins – eran la ductrina u la tradiziun ch’els intermediavan pli impurtantas che lur agen renum sco scrivent; perquai èn els savens restads en la sumbriva da lur ovras.
Tenor la tradiziun vegl cristiana è l’Evangeli vegnì scrit da Joannes Marcus, in cumpogn dals apostels Paulus e Petrus oriund da Jerusalem, il qual vegn er menziunà en ils Fatgs dals apostels ed en l’emprima brev da Petrus. Suenter avair accumpagnà Paulus duai el esser arrivà cun Petrus a Roma, nua ch’el haja servì a quel sco translatur e nudà pli tard las annunziaziuns da quel. La pli veglia menziun da Marcus sco autur da l’Evangeli è da chattar tar l’uvestg Papias da Hierapolis (vers 120 s.C.), il qual Eusebius da Caesarea citescha en si’istorgia da la baselgia: «Marcus era il translatur da Petrus ed ha nudà conscienziusamain quai ch’el aveva tegnì en memoria.» Da Papias vegn questa tradiziun manada enavos sin Gion il Presbit resp. sin ils scolars da quel.
Tut las funtaunas posteriuras davart l’origin da l’Evangeli, per exempel Tertullian, Clemens d’Alexandria u Hieronymus, sa refereschan a Papias e na pon perquai betg valair sco atgnas perditgas. Cunter l’attribuziun da l’Evangeli tenor Marcus en il conturn da Paulus e Petrus vegn però fatg valair ch’il text na cuntegnia insumma nagina teologia paulinica.
Ord vista da la perscrutaziun istorica èsi er grev da decider, schebain i sa tracta tar l’evangelist d’in cristian pajaun ubain d’in cristian gidieu da derivanza palestinaisa (sco che quai fiss da supponer sch’el avess accumpagnà Paulus e Petrus). D’ina vart è il text scrit en in grec senza influenza semitica, quai che pudess renviar ad ina derivanza hellenistica. Da l’autra vart vegnan diversas expressiuns arameicas translatadas correctamain, uschia che l’autur stueva probablamain avair enconuschientschas da l’arameic. Da vart dals scienziads che sustegnan la tesa che Marcus saja stà in cristian pajaun vegn plinavant rendì attent a sia repetida critica envers il giudaissem; la cuntraposiziun dubitescha ch’in anteriur pajaun avessi pudì gudagnar en l’istorgia cristiana uschè baud ina muntada uschè centrala. Da questas ponderaziuns pon ins vegnir a la conclusiun che l’evangelist na possia betg esser identic cun il Joannes Marcus dals Fatgs dals apostels. Tut en tut n’han ins betg pudì cuntanscher en la perscrutaziun istoric-critica in consens general areguard l’autur da quest Evangeli.
Tar Papias vegn savens supponida ina tendenza apologetica che vul suttametter quest Evangeli almain indirectamain a l’autoritad d’in apostel per al attribuir autenticitad e credibladad. Damai che gia la tradiziun che vegn menziunada tar Papias fascheva diever dal num Marcus per designar quest evangelist, èsi probabel ch’i sa tracta dal num real da l’autur. Ma ‹Marcus› era da quel temp in num fitg derasà.
Dataziun
thumb|160px|Restanzas dal Tempel da Jerusalem ch’ils Romans han destruì l’onn 70 s.C. Areguard il temp d’origin da l’Evangeli tenor Marcus è la scienza vaira unida. Damai ch’il text fa indirectamain allusiun a la destrucziun dal Tempel da Jerusalem l’onn 70 s.C. tras Titus (Mc 13,2), vegn la gronda part da las emprovas da dataziun pli novas a la conclusiun ch’el derivia da quel temp. Intgins exegets interpreteschan il vers correspundent sco profezia che duevi sa verifitgar ed èn uschia da l’avis che l’Evangeli saja in pau pli vegl e tutgia en ina fasa da la Guerra giudaica, en la quala il resultat da quella sa laschavi gia prevesair. Sco ulteriur argument a favur da questa tesa vegn fatg valair ch’il vers mettia a pèr la destrucziun dal tempel cun la fin dal mund; damai che quella n’haja betg gì lieu l’onn 70 s.C. stoppia la formulaziun derivar d’in temp in pau pli vegl, en il qual ins pudeva anc s’imaginar che la destrucziun dal tempel saja colliada cun la fin dal mund.
In’ulteriura gruppa da scienziads sa referescha al vers 13,14 e vesa en quel in’allusiun a la situaziun cun tratgs da guerra civila ch’ha regì l’onn 68/69 a Jerusalem tranter ils Sicars ed ils Zelots; da quai vegn alura concludì che l’Evangeli derivia da quel temp. Auters exegets interpreteschan quest vers però plitost sco renviament posteriur al temp da la Crisa da Caligula (40–50 s.C.). Ina terza gruppa suppona ch’i sa tractia tar 13,2 d’ina profezia nunautentica, vul dir ch’ins haja laschà discurrer Jesus da la destrucziun dal tempel suenter che quella haja gì lieu. L’argument principal da questa tesa è che la conquista da Jerusalem eri bain probabla en la fasa finala da la guerra, betg percunter la destrucziun dal tempel; perquai stoppia l’Evangeli esser vegnì scrit suenter l’onn 70.
Adressats
Che l’Evangeli tenor Marcus sa drizza en emprima lingia ad ina cuminanza da cristians pajauns vegn deducì dal fatg che isanzas gidieuas vegnan savens explitgadas e che expressiuns semiticas vegnan translatadas. Probablamain era questa cuminanza activa en la missiun dals pajauns, quai che Marcus vul legitimar cun er laschar operar Jesus tranter ils pajauns. Ulteriurs renviaments a l’activitad missiunarica da la cuminanza furman ils vers 13,10 e 14,9. Ins è però unì en l’exegesa ch’il text sa drizzia er a commembers da la cuminanza da derivanza gidieua. Per quest fatg pledan las explicaziuns extendidas areguard tematicas ch’eran surtut relevantas per gidieus sco la dumonda dal sabat (cf. 2,23–28 e 3,1–6), la dumonda da la gigina (2,19s.) u la dumonda da la nettezza (7,1–23).
Concernent la situaziun entaifer la cuminanza vegn supponì ch’i devi carismatichers u profets cristians ch’annunziavan il termin ed il lieu da la parusia (v.d. da la vegnida da Cristus). Encunter quels argumenteschia l’evangelist en 13,21s. En quest cas fiss la cuminanza da Marcus probablamain stada segnada da l’aspectativa da l’apocalipsa; che era l’evangelist sez era probablamain segnà da questa spetga mussa vers 9,1. Cun exprimer en vers 8,34–38 che la cuminanza stoppia esser pronta da patir, vegn eventualmain er fatg allusiun a repressiuns da vart d’autoritads romanas, gidieuas u autras.
Lingua e stil
thumb|160px|Translaziun araba da l’Evangeli tenor Marcus (ca. 1590) Tar l’Evangeli tenor Marcus dattan en egl ses linguatg extraordinari e ses stil da scriver. Il grec da mintgadi (uschenumnada koine) sa preschenta tar Marcus a moda fitg simpla. Da la Septuaginta (la translaziun greca dal Vegl Testament) surpiglia el surtut terms teologics; ultra da quai cuntegna il text – sco gia menziunà – divers latinissems. Tratgs caracteristics datti areguard las particlas, il diever da l’artitgel indefinit tar nums propris u en furma d’ina ferma monotonia areguard ils verbs dal discurs. En general sa lascha dir che Marcus rapporta or da la perspectiva d’in narratur auctorial e ch’el ha scrit ses Evangeli a moda episodic-anecdotica.
Marcus accentuescha cleramain la vart umana da Jesus: Jesus vegn grit e trist (3,5), ha fom (11,12), è stanchel (4,38), embratscha uffants (10,16) ed ha tema da la mort (14,33s.).
Structura e cuntegn
I dat diversas propostas co structurar il text. La sutdivisiun la pli usitada parta d’in prolog al qual suondan duas parts principalas: l’operar pussant da Jesus e la via vers la crusch. Per part vegn er proponì da tractar il viadi a Jerusalem sco ina terza part separada.
Tradiziun e redacziun
Cun metter en scrit ses Evangeli, uschia suppon’ins, ha Marcus probablamain pudì recurrer a numerusas tradiziuns cristianas che tractavan la persuna e l’operar da Jesus. Quellas pudessan derivar da pregias che vegnivan tegnidas en las missiuns, dal diever liturgic, da la catechesa entaifer la cuminanza u er da l’apologetica, pia da la defensiun e giustificaziun dal cristianissem vers anora. Bleras da questas tradiziuns vegnan localisadas en vischnancas cristianas d’origin gidieu che stevan sut influenza hellenistica, sco quai ch’igl era per exempel il cas en la Galilea, en la Siriofenzia, en la Deakpolis e surtut era a Jericho e Jerusalem. Intgins exegets supponan che questas tradiziuns eran gia messas en scrit; damai che l’Evangeli è però vaira omogen sto quai restar ipotesa fin ch’ins chatta forsa funtaunas correspundentas. Vaira unida è la scienza percunter en la constataziun che la passiun steva a disposiziun a l’evangelist sco rapport cumplessiv e probablamain er gia en furma scritta. Ins suppona che quel sa basava sin tradiziuns da la cuminanza originara da Jerusalem. Er parts dal discurs davart la fin dal mund vegnan attribuidas ad ina cuminanza primara cun tratgs apocaliptics. Daspera vegnan ulteriuras parts resguardadas sco unitads, senza ch’i fiss però cler tgeninas che derivan da l’evangelist sez e nua ch’el sa basa sin tradiziuns existentas. Igl èn quai la debatta en il chapitel 2, las sumeglias en il chapitel 4 e las expectoraziuns areguard dumondas teologicas en il chapitel 10. I dat er en egl che l’Evangeli tenor Marcus elavura surtut istorgias da miraculs ed exorcissems, entant ch’ils pleds da Jesus èn relativamain rars en cumparegliaziun cun Lucas u Matteus. Perquai suppon’ins che l’autur aveva surtut a disposiziun tradiziuns che raquintan da miraculs da guariziuns e che derivan probablamain da la lavur da las missiuns. Percunter aveva l’evangelist be in access fitg reducì al cuntegn da las logias; la Funtauna Q al para d’esser stada dal tuttafatg nunenconuschenta.
Da la plima da l’evangelist paran da derivar ils cumonds da taschair en 8,30 e 9,9. Er la segunda e terza annunziaziun da la passiun vegnan attribuidas ad el. Medemamain ha l’evangelist redigì sez la cumposiziun cumplessiva da l’Evangeli: il rom apparentamain istoric dal text serva en emprima lingia a sviluppar sia teologia. Tuttina paran las intervenziuns redacziunalas dad esser stadas tut en tut detg modestas; mo uschia sa lascha declerar che l’Evangeli cuntegna numerusas tensiuns che ston derivar da la cumbinaziun da parts dal text che derivan da differentas tradiziuns.
Dapi ch’ins ha chattà l’onn 1958 ina brev che vegn attribuida a Clemens d’Alexandria vegn postulada d’intgins auturs la tesa ch’intginas passaschas da l’Evangeli tenor Marcus sajan vegnidas scursanidas, perquai ch’ellas na correspundevan betg al maletg da la cretta tenor ils babs da la baselgia.
Finiziun secundara
En ils pli vegls manuscrits da l’Evangeli tenor Marcus (Codex Sinaiticus e Codex Vaticanus) finescha quel cun il vers 16,8. Schizunt en la minuscla 304 dal 12avel tschientaner mancan 16,9–20. En il Codex Bobbiensis vegn agiuntà ina finiziun pli curta che deriva probablamain dal quart u 5avel tschientaner. Auters manuscrits fan diever da la ‹fin canonica› 16,9–20 che vegn resguardada sco cumbinaziun d’elements dals Evangelis tenor Lucas e Gion sco er dals Fatgs dals apostels e che deriva probablamain da l’emprima mesadad dal segund tschientaner. Las interpretaziuns da la fin abrupta tar 16,8 divergeschan: Ina pussaivladad è che l’Evangeli tenor Marcus era oriundamain vegnì publitgà a moda incumpletta u che la finiziun oriunda saja ida a perder. Tscherts exegets mettan però en dumonda questas ponderaziuns, damai che Matteus e Lucas èn sa servids da l’Evangeli tenor Marcus; quai vuless dir che la fin stuess gia esser ida a perder tranter 80 e 90 s.C. – pia curt suenter che l’Evangeli è vegnì scrit – quai che para pauc probabel. La cuntraposiziun fa valair che l’anghel da la fossa exprimia tut ils cuntegns da la buna nova da Pasca e termineschia en quest senn l’Evangeli. La mancanza d’ina fin vegn chapida qua sco med stilistic che l’evangelist applitgescha sapientivamain per suttastritgar sia teologia da la crusch. Cunter quai vegn però fatg valair ch’i saja da spetgar tenor 14,28 ina cumparaziun dal Resuscità, quai che pledass pli tgunsch persuenter che la finiziun saja propi ida a perder.
Posiziun entaifer l’istorgia da la religiun
thumb|200px|Las relaziuns tranter ils trais evangelis sinoptics L’Evangeli tenor Marcus ha ina posiziun centrala entaifer l’istorgia da la religiun, damai ch’el marchescha duas transiziuns: il passadi da la tradiziun orala davart Jesus a la tradiziun scritta ed il fatg ch’il cristianissem è plaunsieu creschì or dal mund gidieu-palestinais viaden en l’intschess cultural hellenistic-roman. Avant Marcus existiva la tradiziun da Jesus per gronda part en furma orala (pregias, catechesa, liturgia) ch’ha er cuntinuà sper Marcus e ch’è lura vegnida integrada pli tard sco cuntegns supplementars en ils evangelis posteriurs. Segiramain devi er gia avant Marcus tradiziuns scrittas davart Jesus, per exempel en furma da la Funtauna Q u dal rapport da la passiun. Questas tradiziuns scrittas dal temp avant Marcus han però be preschentà singulas anecdotas or da la vita da Jesus, uschia che Marcus è tenor noss savair effectivamain stà l’emprim ch’ha descrit la vita da Jesus a moda cumplessiva e cronologica, dal batten enfin la mort vi da la crusch. La dumonda tge ch’al haja intimà da far quest pass vegn respundì da la scienza a moda differenta: Ina tesa che vegn adina puspè messa en discussiun è che la cuminanza da Marcus avevi da cumbatter cunter eresias; uschia fiss ses Evangeli da chapir sco scrittira apologetica. In’autra teoria è quella ch’el vulevi conservar en scrit la cretta cristiana ch’era suttamessa da quel temp a midaments; quai tant pli che la generaziun ch’aveva enconuschì persunalmain Jesus era plaunsieu morta ora. Per dar vinavant las tradiziuns ha Marcus stgaffì in nov gener litterar ch’el numna εὐαγγέλιον (Evangelion). Quest gener exprima er la colliaziun dal spazi cultural semitic cun quel hellenistic che dueva segnar in’emprima gronda epoca da l’istorgia da la baselgia: Marcus surpiglia dal Vegl Testament l’idea d’in cudesch da profets ed ordinescha quel a medem temp en furma d’ina biografia cronologia che s’orientescha a las biografias da regents tenor model hellenistic. Quest nov gener han silsuenter Lucas, Matteus, Gion e divers auturs apocrifs empruvà d’imitar.
Influenza posteriura
Tenor la teoria da duas funtaunas è l’Evangeli tenor Marcus il pli vegl dals trais evangelis sinoptics; el ha servì da model per ils dus ‹evangelis gronds› tenor Matteus e Marcus. Cumbain che la teoria da duas funtaunas tuna simpla e plausibla, resta però il suandant problem: tar pericopas (unitads dal text) che cumparan tar tut ils trais sinoptichers correspundan Matteus e Lucas savens en lur formulaziuns, entant che Marcus enconuscha in’autra formulaziun. Che Matteus e Lucas sajan arrivads a basa da Marcus uschè savens a las medemas reformulaziuns è fitg improbabel. Perquai ha la teoria da duas funtaunas stuì vegnir adattada en quel senn ch’in ‹Marcus originar› supponì haja furmà la basa per Matteus e Lucas. Quest text haja cuntegnì las formulaziuns che cumparan oz en Matteus e Lucas, entant che Marcus haja savens midà las formulaziuns repassond ses agen text. In’autra pussaivladad è quella che Matteus e Marcus hajan duvrà in ‹Deutero-Marcus›, pia ina versiun surlavurada da l’Evangeli tenor Marcus. La teoria da duas funtaunas funcziunescha pia be cun integrar diversas supposiziuns e vegn perquai resguardada da divers exegets sco nuncuntentaivla. La tschertga da teorias alternativas n’ha fin oz però purtà nagin resultat cuntentaivel, uschia che la teoria da duas funtaunas furma fin oz – savens en furma modifitgada – il punct da partenza da las ponderaziuns.
Gia en la baselgia veglia è l’Evangeli tenor Marcus vegnì duvrà marcantamain pli pauc ch’ils ulteriurs evangelis, e quai malgrà sia prioritad (supponida). Da l’autra vart ha el furmà da l’entschatta ennà ina part integrala dal canon dal Nov Testament; i n’ha apparentamain dà naginas emprovas da desister da Marcus cun l’argument che praticamain ses entir cuntegn fetschia er part da Matteus e Lucas.
La particularitad e muntada da l’Evangeli tenor Marcus è vegnida percepida pir pli tard: sche la supposiziun areguard la prioritad da l’Evangeli tenor Marcus constat, alura è ses autur stà il creader dal gener litterar ‹evangeli›. Uschia fissi er stà Marcus a focusar la teologia cristiana sin la passiun da Jesus ed a dar a la crusch ina muntada centrala entaifer la cretta cristiana. En l’art è l’Evangeli tenor Marcus vegnì recepì vastamain, uschia per exempel en furma dals crucifix da pestilenza en il temp autmedieval u en la concepziun da l’Altar dad Isenheim da Matthias Grünewald.
Evangeli tenor Lucas
L’Evangeli tenor Lucas (grec: εὐαγγέλιον κατὰ Λουκᾶν, abreviaziun Lc) furma il terz cudesch dal Nov Testament. El tracta la vita da Jesus da sia naschientscha fin a l’ascensiun. Dapi il temp medieval vegn l’Evangeli sutdividì en 24 chapitels.
Entant ch’i sa tracta tar ils auters evangelis canonics da scrittiras monograficas ch’èn serradas en sasezzas, furma Lucas l’emprim ‹tom› da l’uschenumnada ‹ovra dubla lucana›: l’Evangeli ed ils Fatgs dals apostels furman in’unitad tant formalmain sco er areguard il cuntegn.
Ensemen cun ils Evangelis tenor Matteus e Marcus appartegna er l’Evangeli tenor Lucas als evangelis sinoptics.
Autur
Tenor la tradiziun sa tractavi tar Lucas d’in Grec oriund da l’Antiochia (ch’appartegneva da quel temp a la Siria e giascha oz en la Tirchia). El appartegneva là als emprims cristians pajauns ch’eran vegnids missiunads da Paulus vers l’onn 40. I vegn ditg ch’el haja accumpagnà Paulus sin ses segund viadi da missiun l’onn 51 en la Macedonia e Grezia e ch’el haja passentà in tschert temp tar la cuminanza cristiana a Philippi. In pau pli tard saja el ì cun Paulus a Jerusalem e Roma (l’onn 62) ed haja puspè vivì suenter la mort da Paulus en la Grezia. Là haja el scrit l’Evangeli e sia segunda ovra, ils Fatgs dals apostels. En la vegliadetgna da 84 onns saja el mort ad Achaia/Beozia.
Sco emprim ha probablamain Ireneus da Lyon fatg retschertgas areguard l’autur da l’Evangeli che vegn numnà oz ‹tenor Lucas›; el vegn er ad esser stà l’emprim ch’ha pensà a l’ami ed accumpagnader da viadi da l’apostel Paulus sco autur pussaivel. En questa posiziun vegn Lucas menziunà en trais brevs da Paulus (Phlm 1,23–24, Col 4,14 e 2 Tim 4,11). Er ulteriuras passaschas entaifer las Brevs da Paulus vegnan tut tenor interpretadas sco renviaments a Lucas ed il medem vala per la suandanta passascha or dals Fatgs dals apostels: «A basa da quella visiun avain nus immediatamain tschertgà d’ans embartgar per la Macedonia; pertge che nus eran persvas che Dieu ans haja clamà d’als annunziar la buna nova.» (16,10ss.) Suenter avair discurrì avant da Paulus en la terza persuna, mida il raquintader en quest ed en ils proxims vers a la furma da ‹nus›, pia cun integrar sasez en la societad da Paulus.
En Col 4,14 vegn Lucas designà sco medi. Damai che l’autur da l’Evangeli tenor Lucas descriva surtut las istorgias da guariziun da Jesus, sa lascha l’Evangeli er chapir uschia che l’autur na veglia betg instruir, mabain tematisar l’art da viver saunamain. D’intermediar quest art furmava per medis antics ina da las incumbensas centralas. En l’Evangeli vegn Jesus descrit sco manader en l’art da viver saun. La conclusiun da quai: ins cuntanscha ina vita sauna or da la cretta en Jesus Cristus.
Ina descripziun posteriura da Lucas al mussa sco pictur. La lingua pittoresca da l’autur dueva suttastritgar la pretaisa che quel era versà en l’art figurativ. Sco cumprova vegn per exempel allegada la passascha tenor la quala Gion haja dà sigls en il venter da la mamma. Medemamain duaja l’emprim maletg da Maria derivar dal maun artistic dal sontg evangelist Lucas. Probablamain provegna questa attribuziun da la speziala relaziun da l’autur tar Maria che vegn evidenta en l’Evangeli.
In’indicaziun da l’autur cumpara en l’Evangeli pir a partir dal segund tschientaner. Igl è però er da dir ch’i n’èn betg enconuschents manuscrits da l’Evangeli che fissan pli vegls. Uschia cuntegna gia il pli vegl manuscrit extendì da l’Evangeli tenor Lucas, il papirus 75, la subscripziun ‹tenor Lucas›. Ins suppona che quest chau saja vegnì mess ordavant a l’Evangeli en rom da sia canonisaziun e che quel eri vegnì tradì fin là en furma anonima. thumb|220px|Papirus grec dal terz tschientaner che cuntegna l’Evangeli tenor Lucas Duess propi avair existì ina stretga relaziun tranter Paulus e l’autur da l’Evangeli, sche na resulta quella en mintga cas betg en las ideas teologicas da l’Evangeli tenor Lucas. Ultra da quai vegnan la persuna e l’operar da Paulus descrits a moda vaira differenta en las Brevs da Paulus d’ina vart ed en ils Fatgs dals apostels da l’autra vart. Da quai vegn magari deducì ch’i na possia betg sa tractar tar l’autur da l’Evangeli d’in scolar da l’apostel Paulus.
Fin oz vegnan defendidas en la scienza omaduas tesas (Lucas sco scolar da l’apostel Paulus e Lucas sco num u surnum d’ina autra persuna). Cun segirtad absoluta na sa lascha defender ni l’ina ni l’autra posiziun.
Dataziun
Tranter ils scienziads dal Nov Testament da tenuta istoric-critica (u ‹liberala›) dominescha ina dataziun tardiva da l’Evangeli tenor Lucas en il temp tranter il 70 ed il 90 s.C. Scienziads da tenuta pli ‹conservativa› tendeschan vers ina dataziun mesauna vers l’onn 60 s.C. Ina dataziun tempriva, vul dir en ils decennis directamain suenter l’operar da Jesus, na vegn però strusch fatga valair.
Dataziun tardiva vers 80 s.C.
Ina dataziun «tranter 70 e 90» vala sco probabla per Werner Georg Kümmel ch’ha scrit in’introducziun en il Nov Testament ch’è derasada vastamain. Sco termin il pli baud pussaivel vala la destrucziun da Jerusalem l’onn 70, damai che l’autur guarda – tenor questa tesa – gia enavos sin quest eveniment. Da vulair fixar la data la pli tard pussaivla è bundant pli difficil. La relaziun tranter la baselgia ed il stadi cumpara a l’evangelist sco nunproblematica. Per consequenza na para la persecuziun dals Cristians dal temp da Domitian (imperatur roman 81–96 s.C.) anc betg d’esser stada enconuschenta a l’autur. Lucas guarda probablamain gia enavos sin la mort da Paulus, ma n’enconuscha evidentamain betg la collecziun da brevs da Paulus ch’è vegnida derasada ca. a partir da l’onn 100. Sco cunfin segir vala la Didache, in manual tempriv d’ina cuminanza cristiana anonima ch’è vegnida scritta ca. tranter 100 e 150: là vegn referì en 1,4 a la pregia sin il champ cuntegnida en l’Evangeli tenor Lucas (6,27–30).
Peter Pilhofer è da l’avis che Lucas supponivi anc a la fin da si’ovra dubla ch’i saja pussaivla ina vita paschaivla dals Cristians en in ambient segnà da toleranza da vart dals Romans (cf. Fatgs dals apostels 28,30–31). Quai paran er da confermar diversas autras passaschas en l’Evangeli tenor Lucas (7,1–10) ed en ils Fatgs dals apostels (10,2–22). Ina tala coexistenza paschaivla saja – uschia Pilhofer – pir stada exclusa definitivamain a partir dal domini da Trajan (98 fin 117 s.C.). «Dal temp da ses domini è la relaziun tranter la cuminanza cristiana e las autoritads romanas stada rutta a moda irreparabla, pertge ch’il confess al cristianissem valeva sco crim che vegniva punì cun la mort.» Pia fiss il temp d’operar da Lucas da fixar vers la fin da l’emprim tschientaner. Per quest motiv sco er pervi d’observaziuns dal cuntegn datescha Pilhofer la genesa da l’ovra dubla da Lucas sin ca. 90 s.C.