cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emprima Guerra mundiala
Gronda Britannia
Sper il territori da chasa avevan surtut ils dominions Africa dal Sid ed Australia atgnas finamiras da guerra che surpassavan quellas da la Gronda Britannia e ch’impedivan ses spazi da contractar per ina schliaziun suenter la guerra. L’Uniun sidafricana aveva per exempel la finamira minimala da posseder l’Africa dal Sidvest tudestga e l’Africa da l’Ost portugaisa (Moçambique). La finamira maximala era dentant da predominar en tut il territori african al sid da l’equator, da Kapstadt fin al Kilimandscharo.
L’Emprima Guerra mundiala sco cesura d’epoca
Cun la fin da l’Emprima Guerra mundiala è ida a fin in’epoca – il ‹lung 19avel tschientaner› sco quai ch’el vegn savens numnà. Quel aveva cumenzà cun la Revoluziun franzosa (1789) e vegn per il solit apostrofà sco epoca burgaisa. Da questa cesura eran gia ils contemporans conscients. Il minister da l’exteriur britannic Edward Grey ha manegià che las glischs sa stizzian en l’Europa ed il chancelier da l’Imperi tudestg Theobald von Bethmann Hollweg ha discurrì cun in stgir presentiment d’in ‹sigl en il stgir›.
Gronda Britannia
Sper la finamira da liberar la Belgia discurriv’ins però gia baud da rumper il militarissem prussian per conservar l’equiliber europeic. Quel pareva periclità tras l’occupaziun tudestga da la Belgia e da la costa dal Chanal. En l’Imperi tudestg dueva il reginavel Hannover vegnir restabilì, quai ch’avess en il medem mument rut la pussanza da veto da la Prussia en il Cussegl federal. Finamiras territorialas directas sin il continent europeic n’aveva la Gronda Britannia en mintga cas betg. Ed ordaifer l’Europa haja la Gronda Britannia tenor il primminister Asquith gia ussa gist tants territoris sco ch’els sajan abels da tegnair. Tuttina stuev’ins defender ils interess visavi la Frantscha, la Russia ed ils auters Alliads, quai che pretendeva acquists britannics da possess tudestgs e tircs en l’Africa ed en l’Asia Anteriura.
L’onn da guerra 1917
Ils 6 d’avrigl 1917 èn ils Stadis Unids entrads en la guerra cunter l’Imperi tudestg. Il motiv è stà che l’Imperi aveva declerà la guerra da sutmarins senza restricziun; quella ha era chaschunà la mort da bleras persunas civilas. Ultra da quai è vegnida enconuschenta la depescha da Zimmermann, en la quala l’Imperi tudestg ha appellà il Mexico d’attatgar ils Stadis Unids. Il december 1917 ha l’America era declerà la guerra a l’Austria-Ungaria.
L’onn da guerra 1914
thumb|220px|Chavallaria britannic-indica a la front dal vest europeica, 1914 Ils 20 d’avust ha il general franzos Joffre cumandà l’offensiva en direcziun da la part tudestga da la Lorena ed en il territori da la Saar-Ruhr – in’attatga ch’era gia planisada ditg avant la guerra en l’uschenumnà ‹plan XVII›. Or da quella ed or da diversas autras battaglias sper Saarburg, Longwy, a la Maas, tranter Sambre e Maas e sper Mons hai dà cumbats tranter las Vogesas e la Schelde (ils uschenumnads cumbats da cunfin) ch’han chaschunà dad omaduas varts grondas sperditas. Malgrà las acziuns nunspetgadas dals Franzos e dals Brits carteva la generalitad tudestga ch’ins possia avanzar spert fin a Paris.
Conturn economic en l’Imperi tudestg
La politica d’economia da guerra tudestga aveva quatter finamiras da basa:
Italia
La Tripla Entente aveva grond interess d’etablir ina terza front cunter las Pussanzas centralas per decider pli spert la guerra. Perquai han ins acceptà bunamain tut ils giavischs territorials da l’Italia. Tenor il Contract da Londra, che circumscriva a moda exacta las finamiras da guerra da l’Italia, dueva il nov partenari d’allianza obtegnair (ed ha per gronda part obtegnì):
L’onn da guerra 1915
thumb|250px|[[Wilhelm II, Ferdinand I da la Bulgaria e marschal general von Mackensen a Nisch (1915)]] Ils 14 d’october 1915 è la Bulgaria entrada en la guerra. Gia ils 6 da settember aveva la regenza bulgara declerà ch’ella saja pronta da collavurar cun las Pussanzas centralas. Tras in’attatga sin la Serbia vulevan quellas stgaffir ina colliaziun terrestra tar l’Imperi osmanic. Ils 6 d’october ha cumenzà l’offensiva encunter la Serbia. En il decurs da quella han las Pussanzas centralas chatschà enavos l’armada dals Serbs fin en l’Albania. Il december 1915 han truppas austriac-ungaraisas, tudestgas e bulgaras occupà l’entira Serbia. Las restanzas da l’armada serba han pudì scappar a Corfu, prendend cun ellas intgins millis praschuniers.
L’onn da guerra 1916
Entant era la situaziun a la Somme medemamain sa sviluppada ad in’immensa battaglia da material. Durant cumbats da mais en e mais ora cun bleras sperditas èsi reussì a las truppas britannicas e franzosas da bittar enavos la front tudestga per intgins kilometers. Las sperditas èn però stadas talmain autas ch’ins ha interrut la Battaglia a la Somme la fin november 1916.
Frantscha
Tut il rest dueva vegnir reglà durant contractivas tranter ils Alliads – uschia aveva la Frantscha maun liber. En mintga cas eran tuts da l’opiniun ch’in sistem da stadis neutrals levgiass pli tard annexiuns. Il chapitel il pli spectacular en l’istorgia da las finamiras da guerra franzosas è vegnì scrit senza che la Gronda Britannia sappia insatge – numnadamain la missiun dal minister da las colonias Doumergue a Petrograd il favrer 1917. Doumergue ha offert a la Russia da pudair fixar sezza ses cunfins en il vest per evitar uschia ch’ils Russ fetschian ina pasch separada cun l’Imperi tudestg. La Russia da sia vart ha empermess als Franzos da sustegnair lur aspiraziuns territorialas. Ins ha concedì a la Frantscha l’Alsazia e la Lorena tenor la grondezza da l’anteriur ducadi Lorena cun la foppa da la Saar. Ils territoris betg annectads da la vart sanestra dal Rain duevan furmar in stadi autonom e neutral sut protecziun ed occupaziun franzosa, e quai fin al mument che tut las pretensiuns da pasch fissan stadas ademplidas.
L’onn da guerra 1915
Ils davos cumbats pli gronds a la front dal vest da l’onn da guerra 1915 hai dà tranter ils 25 da settember ed ils 13 d’october en l’Artois ed en la Champagne. Quella battaglia d’atun ha chaschunà autas sperditas da vart dals Brits e Franzos ed ha purtà sulettamain pitschnas invasiuns en las posiziuns tudestgas. La guerra terrestra l’onn 1915 a la front dal vest (ch’è tranter auter era vegnida manada en las Vogesas, l’artg da St. Mihiel, en las Argonas ed era a moda sutterrana cun enormas minas) n’ha effectivamain betg midà da num la lingia da la front. Ella ha però chaschunà als Franzos las pli grevas sperditas entaifer in onn chalendar insumma.
L’onn da guerra 1917
Il mars 1917 èn las truppas tudestgas sa retratgas da la Somme en la posiziun da Siegfried ch’era vegnida rinforzada fermamain. Avant han els destruì il territori ch’els han dà liber ed han per part minà quel. Il medem mais han ils Brits interprendì in’avanzada vers Bagdad e conquistà la citad.
L’entschatta da la guerra (Crisa dal fanadur)
En vista a quests svilups ha la Frantscha, ch’era alliada cun la Russia, medemamain mobilisà – spetgond in’attatga tudestga. Sinaquai ha il commando superiur da l’Imperi tudestg mess en vigur il plan da marschar ch’era ina versiun modifitgada dal Plan Schlieffen e ch’ins considerava sco suletta schanza da gudagnar la guerra da duas fronts che smanatschava. Ins vuleva esser spert e trair a niz la plauna mobilisaziun russa per in culp encunter la Frantscha. Suenter che la Belgia aveva scumandà da marschar tras il pajais, ha il reginavel violà la neutralitad beltga per attatgar la Frantscha. In’attatga directa sur il cunfin tudestg-franzos bain protegì fiss numnadamain stada senza speranza. Per la regenza liberala a Londra è quai stà la raschun d’entrar en la guerra.
L’onn da guerra 1918
Il prim da november è sa constituida en l’Ungaria ina regenza independenta, suenter ch’il pajais aveva visà ils 31 d’october l’uniun reala cun l’Austria e clamà a chasa las truppas. Cun quai era l’Austria-Ungaria schliada. Ils 3 da november ha general Weber suttascrit cun ils Alliads l’armistizi da Villa Giusti, suenter avair manà tractativas sin incumbensà da l’imperatur respectivamain dal commando suprem da l’armada. (Ils politichers da l’Austria tudestga eran sa retratgs d’ina decisiun ed èn mitschads uschia da la critica ch’ins ha fatg valair pli tard en Germania envers ils ‹traditurs da november›). Ils 11 da november ha Carl I/IV desistì da prender part a las fatschentas dal stadi sco imperatur da l’Austria, ils 13 da november era sco retg da l’Ungaria.
Imperi tudestg
L’Imperium Germanicum ch’ins aveva en mira n’ha betg mo fatg naufragi pervi da la «cuntinuitad da l’errur» tudestga (Fritz Fischer), mabain era pervi da problems da la structura interna da l’Imperi, il qual n’era betg abel da limitar sasez ad ina pussanza principala da l’Europa Continentala. El ha dentant era fatg naufragi pervi da las pretensiuns dal temp cun lur dretg d’autodeterminaziun dals pievels che l’Imperi tudestg n’acceptava da princip betg.
L’onn da guerra 1918
thumb|220px|Schuldads americans a la front da Piave, 1918 L’october 1918 ha l’Austria-Ungaria cumenzà a sa schliar. Ils 28 d’october han ins fundà la Tschecoslovachia, ils 29 d’october il stadi dals Serbs, Croats e Slovens (stadi SHS, a partir da l’onn 1929 Jugoslavia). La Galizia è s’unida cun il stadi polac ch’è puspè sa reconstituì. Il medem di han las truppas talianas che vegnivan dal Piave survegnì il suramaun en la Battaglia da Vittorio Veneto ed uschia cuntanschì in avanzament decisiv. Sco reacziun sin la sperdita da tut ils territoris betg tudestgs è sa constituì ils 30 d’october il stadi da l’Austria tudestg.
Conturn economic en l’Imperi tudestg
Vitiers èn vegnidas las sfidas da la politica da finanzas. L’onn 1915 ha la Germania investà 24 milliardas en la guerra. Quai era diesch giadas dapli che tut las entradas da taglia dal davos budget da pasch. Perquai che la guerra na dueva betg vegnir finanziada tras taglias, mabain tras credits, ha il stadi intervegnì da l’entschatta ennà massivamain en l’economia da finanzas. Plinavant ha quest agir gì tut las consequenzas negativas ch’ins enconuscha d’ina economia publica che sa basa sin debits.
L’onn da guerra 1916
La Battaglia da Verdun ha chaschunà en total passa 600 000 morts e blessads sin omaduas varts. Be tranter il favrer e l’avust 1916 han ins dumbrà 88 000 morts tudestgs. Sin fundament dal decurs da la battaglia han ins remplazzà l’avust 1916 Erich von Falkenhayn cun il feldmarschal general Paul von Hindenburg ch’è daventà nov schef dal stab general da l’armada tudestga. Las battaglias a partir dal 1916 han laschà enavos rusnas dramaticas en la demografia da la Germania ed han chaschunà ina povradad sco anc mai tar orfens e vaivas da guerra.
L’onn da guerra 1917
Malgrà las enormas sperditas che la guerra aveva chaschunà fin là, han ils Alliads era fatg l’onn 1917 pliras grondas attatgas sin la front tudestga dal vest. Quella giada ha il schefcumandant britannic Haig elegì la citad Arras en il nord da la Frantscha sco finamira d’ina offensiva, entant che l’armada franzosa ha attatgà las posiziuns tudestgas a l’Aisne ed en la Champagne. A l’Aisne han ils Franzos cumbattì cun anc dapli schuldads e material da guerra che tar lur cunteroffensiva avant Verdun l’onn precedent. Las offensivas dals Alliads han inizià l’avrigl. Suenter grondas sperditas han quellas gia stuì vegnir interruttas il matg. L’armada tudestga aveva cumenzà a construir ils foss da protecziun bler pli bass e bler pli datiers in da l’auter. Ultra da quai avevan ils Tudestgs preparà divisiuns d’intervenziun. Quellas pudevan vegnir manadas spertamain en parts da la front ch’eran chatschadas en las stretgas.
Italia
Suenter che la Russia aveva acceptà il regl talian d’era gudagnar territori slav per etablir l’Adria sco mare nostro (‹nossa mar›), è vegnì fatg il Contract secret da Londra dals 26 d’avrigl 1915. Curt suenter ha l’Italia declerà la guerra a l’Austria-Ungaria e fatg attatgas a l’Isonzo ed en las Dolomitas, sco quai che l’Italia aveva empermess en il contract cun la Tripla Entente.
L’onn da guerra 1917
En consequenza da las offensivas betg gartegiadas hai dà revoltas en l’armada franzosa, temporarmain en 16 corps d’armada. Perquai han ins remplazzà l’avust il schefcumandant Nivelle tras general Pétain ch’aveva organisà la defensiun da Verdun. Entras introducir ina tenuta strictamain defensiva ha Pétain pudì calmar ad interim las revoltas. Encunter schuldads che revoltavan vegniva agì cun direzza extrema, tschients schuldads franzos èn vegnids sajettads. Unitads tudestgas avevan fatg a savair a lur generalitad che la resistenza franzosa saja praticamain inexistenta sin grondas parts da la front. Ma malgrà quai n’ha la direcziun d’armada tudestga betg tratg a niz las revoltas en l’armada franzosa.
L’onn da guerra 1915
Il schaner 1915 hai dà a la front dal Caucasus las emprimas acziuns da cumbat pli grondas tranter truppas osmanicas e russas. En il cumbat da Sarikamis ha l’Imperi osmanic subì ina greva terrada. Truppas osmanicas han commess il Genocid envers ils Armens ed il Genocid envers ils Suryoye. Quests crims han custà la vita a var in milliun umans. Nundumbraivels Armens èn vegnids deportads en territoris da desert.