cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mammals
Svilup en il cenozoicum
La pli gronda variaziun da spezias han ils mammals cuntanschì en il miocen; dapli lura èn las cundiziuns climaticas sa pegiuradas cuntinuadamain, fin als temps da glatsch dal pleistocen. Las midadas climaticas e pli en pli l’influenza da l’uman han effectuà che la varietad da las spezias è sa diminuida dapi lura cuntinuadamain.
Extincziun dals mammals gronds a la fin dal pleistocen
A la fin dal pleistocen (avant 50 000 fin 10 000 onns) hai dà en tut il mund ina mort en massa da mammals gronds. Cun excepziun da l’Africa e da l’Asia dal Sid èn mortas ora tut las spezias che pasavan dapli che 1000 kg e 80 % da tut las spezias cun in pais tranter 100 e 1000 kg. Tar ils mammals ch’èn morts ora en l’Europa vers 10 000 a.C. tutgan tranter auter il mamut pailus (Mammuthus primigenius), il rinoceros pailus (Coelodonta antiquitatis), il tschierv gigant (Megaloceros giganteus), il bison da la steppa (Bos priscus), il liun da cuvels (Panthera spelaea) e l’urs da cuvels (Ursus spelaeus).
Schebain quai è surtut d’attribuir a midadas climaticas ubain a la chatscha tras l’uman vegn anc adina discutà a moda cuntraversa. D’ina vart coincida l’extincziun almain parzialmain cun la derasaziun mundiala da l’uman; da l’autra vart èn er morts ora ils mammals gigants per exempel a Madagascar, nua che l’uman viva pir dapi ca. 1500 onns. Las tesas las pli novas collian per ordinari ils dus facturs numnads e rendan attent a l’effect da domino d’intervenziuns ecologicas. In exempel: En quel mument ch’è svanida ina part substanziala dals mammals gronds che pasculavan sin pastgiras, èn ils guauds sa derasads adina dapli, quai ch’ha da sia vart gì consequenzas fatalas per las populaziuns restantas.
Sistematica
Ils mammals vegnan sutdividids en trais sutclassas cun radund 25 fin 30 urdens. Tar ils bursalins e mammals superiurs vegnan quels anc attribuids supplementarmain a dus resp. quatter sururdens.
Bussigny-sur-Oron
Bussigny-sur-Oron è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Ronco
Il pled Ronco ha differentas muntadas:
Gros-de-Vaud (district)
Il district dal Gros-de-vaud è in district svizzer dal chantun Vad.
Maracon
Maracon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Amfibis
thumb|300px||Collascha d’amfibis Sut la denominaziun amfibis (Amphibia) vegnan subsummads tut ils vertebrats che vivan sin la terra che pon, cuntrari als amniots (‹animals d’umbli›), sa reproducir be en l’aua. La zoologia sa serva da questas denominaziuns en emprima lingia en connex cun spezias che vivan ozendi (recentas). Entaifer la paleontologia dals vertebrats vegn la noziun ‹Amphibia› percunter duvrada a moda main exclusiva e cumpiglia tradiziunalmain adina er furmas temprivas dals vertebrats che vivan sin terra, las qualas èn daditg extinctas. Per differenziar meglier las trais gruppas recentas (raunas e rustgs, amfibis cun cua, cecilias) discurran ins en connex cun quellas er da Lissamphibia. Sch’i vegn discurrì en quest artitgel d’amfibis, èn per ordinari manegiadas las Lissamphibia.
Tar amfibis ha il svilup da l’individi per il pli lieu sur in ov che vegn deponì en l’aua e dal qual sa sviluppa ina larva che viva en l’aua e respira tras las brantschas. Questa larva percurra ina metamorfosa, a la fin da la quala stat per ordinari in individi creschì che respira tras ils pulmuns e ch’è abel da viver ordaifer l’aua. Il num scientific ‹Amphibia› (dal grec vegl ἀμφίβιος amphíbios ‹cun duas vitas›; furmà da ἀμφί amphí, ‹dad omaduas varts›, e βίος bíos, ‹vita› ) fa allusiun a las duas fasas da la vita avant e suenter avair terminà la metamorfosa. Sin fundament da lur fisiologia èn tut las spezias d’amfibis però er dependentas en il stadi da creschì da spazis da viver ch’èn almain segnads d’in’auta umiditad da l’aria. Blers amfibis èn activs da notg per tegnair bassa la sperdita d’aria tras la pel e per sa proteger cunter inimis.
Evoluziun
thumb|200px||Reconstrucziun d’ina da las pli veglias spezias d’amfibis modernas (Triadobatrachus) Ils amfibis recents cun las trais grondas sutgruppas raunas e rustgs (Anura, Salientia), amfibis cun cua (Urodela, Caudata) e cecilias (Gymnophiona, Caecilia) vegnan er designads ensemen cun lur proxims parents fossils ‹amfibis moderns› (Lissamphibia). Els èn, tuttina sco ils reptils, utschels e mammals moderns, descendents evoluziunars d’ina gruppa specifica da peschs cun restas (ossa dira) ch’ha cumenzà en il devon superiur avant ca. 380 milliuns onns d’extender ses spazi da viver sin las surfatschas da terren situadas en proxima vischinanza d’auas continentalas. Perquai vegnan ils amfibis attribuids ensemen cun ils reptils, utschels e mammals a la gruppa dals vertebrats che vivan sin terra (tetrapoda).
Entaifer ils vertebrats che vivan sin terra valan ils amfibis sco la gruppa la pli originara (‹primitiva›), tranter auter perquai ch’els èn dependents tar la multiplicaziun dad auas, perquai ch’intginas parts da lur skelet na vegnan betg dad oss e pervi da la prestaziun relativamain bassa da lur loms e da lur sistem cardiovascular. En quests puncts sa differenzieschan els dals mammals che vivan sin la terra ‹superiurs› u pli sviluppads, vul dir dals sauropsids (inclus ils utschels) e dals mammals che vegnan designads ensemen sco amniots.
Bain èsi correct ch’ils amfibis moderns sumeglian en in tschert senn ils vertebrats da la terra ch’èn daditg morts ora. Ma l’imaginaziun ch’i sa tractia tar ils amfibis moderns da descendents directs dals emprims vertebrats che vivan sin terra è antiquada. Enstagl sa tracti da furmas ch’han mantegnì il modus da sa multiplitgar e la moda da vier dals emprims vertebrats che vivan sin terra ed han perquai sumeglientschas cun quels, ma ch’èn sa sviluppads – surtut en furma da las raunas e cecilias – a represchentants che sa differenzieschan en blers aspects dals vertebrats che vivan sin terra oriunds.
L’origin dals amfibis moderns furma ina da las tematicas las pli contestadas entaifer la paleontologia dals vertebrats. A moda fossila cumparan els pir a l’entschatta dal trias, dapli che 100 milliuns onns suenter ils emprims vertebrats che vivan sin terra e dapli che 50 milliuns onns suenter ils emprims amniots. L’origin dals amfibis moderns ha sa laschà limitar sin duas gruppas da vertebrats che vivan sin terra originars, ils Temnospondyli ed ils Lepospondyli. Anc adina n’èsi però betg sclerì da tgenina da questas duas gruppas che derivan ils amfibis moderns e schebain lur perdavants èn propi da tschertgar be en ina da las duas gruppas.
Statura
thumb|200px||Salamander nair taclà Amfibis han in spectrum da grondezza vaira vast. Las pli pitschnas raunas dal gener Paedophryne, che vivan en la Nova Guinea, furman cun stgars otg millimeters tar individis creschids schizunt il pli pitschen vertebrat insumma. Salamanders gigants, ils pli gronds amfibis recents, cuntanschan da l’autra vart lunghezzas da fin ad 1,5 meters (las bleras spezias n’èn però betg pli grondas che 20 centimeters). Las trais gruppas d’amfibis sa differenzieschan relativamain ferm ina da l’autra areguard lur habitus. Quai n’è betg il davos d’attribuir a lur moda da sa mover fitg differenta: Entant che amfibis cun cua van u ruschnan per terra, èn raunas sa spezialisadas sin dar sigls. Ultra da quai raivan intginas spezias tant da raunas sco er d’amfibis cun cua sin plantas. Intginas paucas spezias da raunas pon schizunt surmuntar curtas distanzas en sgol planiv. Bleras cecilias sa chavan percunter tras la terra. En l’aua nodan e sfunsan amfibis cun cua a moda serpegianta cun agid da lur cua, raunas percunter sa servan per quest intent da lur chommas davos lungas e fermas.
Raunas ed amfibis cun cua han ina chavazza platta e relativamain averta, entant che cecilias disponan d’ina chavazza auta e cumpacta en furma da cugn. Sco ina da las caracteristicas centralas dals amfibis moderns, la quala als differenziescha a medem temp dals amfibis originars, vala la speziala construcziun da lur dents: ina curuna, cuverta per il pli cun emagl, sa chatta sin ina basa da dentin ch’è francada en l’oss da la missella, l’uschenumnà pedichel; tranter curuna e pedichel sa chatta ina zona mineralisada be pauc. La midada dals dents succeda – sco usità tar ils vertebrats che vivan sin terra oriunds (incl. ils reptils moderns) en general – pliras giadas en il decurs da la vita. Cumpareglià cun il plan da construcziun fundamental dals vertebrats che vivan sin terra èn ids a perder en la chavazza dals amfibis moderns divers oss, er tals ch’èn per ordinari anc avant maun tar reptils moderns.
Tar amfibis cun cua èn la dua pèra membra pli u main tuttina lungs, tar raunas percunter marcantamain da differenta lunghezza. Vi da mintga maun sa chattan per ordinari quatter dets, vi dals pes mintgamai tschintg dets-pe. Tar las cecilias è la membra regredida dal tuttafatg. Er entaifer ils amfibis cun cua ha gì lieu tar tschertas spezias (p.ex. tar las piutschas-sirena) ina reducziun da la membra parziala u schizunt cumpletta. Il skelet dal corp è, cumpareglià cun ils amniots, per part reducì. Uschia èn las costas en general curtas, na furman nagina chascha dal pèz per propi ed in oss dal pèz n’è er betg avant maun. Las raunas, tar las qualas il habitus è en general sa midà fermamain, n’han savens insumma naginas costas. Ultra da quai disponan raunas da be tschintg fin nov spinals dal culiez e dal dies, entant che quai èn tar ils amfibis cun qua, cun lur habitus plitost conservativ, tranter 10 e 60. Ulteriuras reducziuns u adattaziuns han gì lieu tar la giugadira tranter culiez e chau sco er tar la batschida.
Pel ed organs interns
thumb|200px|Rustg brin La pel è satiglia, niva e strusch cornusa, umida e glischa ubain sitga e variclusa; l’ipodermis è ritga da glondas mucosas e da glondas da tissi sco er da cellas da pigment. Quella gioga in’impurtanta rolla en connex cun la respiraziun, tar la protecziun cunter infecziuns ed inimis sco er areguard la bilantscha d’aua. Amfibis na baivan betg, mabain prendan si aua tras la pel ed arcuneschan quella en satgs limfatics sut la pel sco er en la vaschia da l’aua. Tras la paraid da la vaschia po quella pli tard puspè vegnir furnida a l’organissem.
Amfibis èn animals poichilotermics. Quai signifitga ch’els na disponan da nagina temperatura dal corp constanta, mabain che quella dependa da la temperatura da l’ambient. Lur cor consista da duas ureglias dal cor separadas e d’ina chombra principala unitara senza paraid da separaziun. Quai vul dir che la circulaziun dal sang che maina en il lom resp. quella che maina en il corp èn be separadas parzialmain ina da l’autra.
La sortida da la beglia, ils organs d’excreziun ed ils organs sexuals interns èn tuts colliads sur ina suletta avertura dal corp, situada da la vart dal venter, la cloaca.
Organs sensuals
Per bleras spezias d’amfibis furman ils egls impurtants organs sensuals ed èn correspundentamain sviluppads bain. Ferms stimuls èn surtut moviments, saja quai en tschertga da nutriment, tar la percepziun d’inimis u er en tschertga da partenaris sexuals. Objects che na sa movan betg vegnan però recepids be a moda insuffizienta.
Tar las raunas è avant maun in schumber, il qual dat vinavant signals auditivs a l’ureglia da mez. Tar amfibis cun cua succeda la recepziun da suns surtut sur ils members davant, ils quals transmettan vibraziuns dal terren a l’ureglia da mez.
L’odurat è surtut sviluppà vaira bain tar amfibis cun cua.
Sumegliant als peschs disponan las larvas sco er las spezias d’amfibis che vivan en l’aua d’in sistem da lingias sensitivas lateralas. Tar larvas da cecilias e da salamanders han ins pudì cumprovar recepturs electrics sumegliant a las ampullas lorenzinicas dals squagls.
Paregliaziun
thumb|180px||Rauna da prada: Animaziun dal svilup da l’ov a la larva Surtut ils mastgels da bleras raunas disponan d’in repertori da suns per cunfinar il revier e carmalar femellas. Ils cloms respectivs produceschan els cun agid da vaschias da sun, dal nuf da la gula e dal lom.
Quasi tut las spezias mettan ovs che sa chattan en il center d’ina stresa schelatinusa circumdanta; intginas spezias enconuschan ina tgira dal cuaditsch vaira cumplexa. La fructificaziun ha per gronda part lieu ordaifer il venter da la mamma; la gronda part dals amfibis cun cua pratitgeschan percunter indirectamain in’inseminaziun e fructificaziun interna.
Dependenza da l’aua
Per sa multiplitgar sto la gronda part dals amfibis sa render en l’aua – er spezias ch’èn s’adattadas a spazis da viver sitgs. Las larvas che sa sviluppan en l’aua, e che sa numnan tar raunas sitolas, respiran l’emprim tras brantschas exteriuras. Pir suenter intgin temp ha lieu ina metamorfosa, dirigida d’ormons, en rom da la quala l’animal sa transfurma en in individi cun skelet e che respira tras ils pulmuns, il qual po bandunar l’aua.
Intginas spezias u exemplars da spezias restan a lunga vista u schizunt l’entira vita en il stadi da larva. Quels vivan alura permanentamain a moda aquatica, sco per exempel l’axolotl.
Be paucas spezias, sco il salamander nair che viva en la muntogna, èn vivipars e partureschan pitschens gia sviluppads a fin. Intgins auters amfibis exotics èn medemamain sa fatgs independents da l’aua; tar quels ha il svilup da la larva lieu directamain entaifer l’ov. Qua naschan pia animals pitschens sviluppads a fin or dad ovs che vegnan deponids sin la terra.
Metamorfosa da las larvas
thumb|220px||Larva d’ina piutscha strivlada cun branschas exteriuras In impurtant element da la metamorfosa da larvas che vivan en l’aua furma la regressiun da las brantschas ed il spustament da la respiraziun sin il lom e la surfatscha da la pel. La structura da la pel sa mida per reducir sin terra la sperdita d’aua. Ultra da quai daventan parts ch’eran oriundamain da carlac ossusas e sa sviluppan extremitads – tar piutschas cumparan l’emprim las extremitads davant e pir lura quellas davos, tar sitolas èsi il cuntrari. En l’ultima fasa da la metamorfosa da las raunas regredescha la cua da las larvas plaunsieu; amfibis cun cua salvan percunter quella.
Per ordinari sa sviluppan viertgels dals egls (danor tar intginas furmas che vivan cumplettamain a moda aquatica) e tar las raunas sa furman schumbers situads a l’exteriur. Insumma èn las raunas segnadas da la transfurmaziun la pli drastica, tant exteriura sco interiura, da la larva fin tar l’animal transfurmà a fin.
Nutriment
Entant che las sitolas da las raunas sa nutreschan surtut a moda vegetala, vivan larvas da piutschas e tut ils amfibis metamorfisads a moda puramain carnivora. En general vegn consumada preda viventa e traguttida entira, surtut insects, artropods, molluscs e filiens. Bleras spezias disponan per tschiffar la preda d’ina lieunga tatgusa che sa lascha schlantschar enavant. Amfibis pli gronds pon er tschiffar vertebrads pli pitschens; cannibalissem (er entaifer la medema spezia) è vaira derasà. Pervi da lur metabolissem poichilotermic sa cumportan amfibis savens main sco chatschaders activs, mabain suondan la strategia da star a la guetta u da la chaschun che sa porscha a moda spontana.
Inimis
Amfibis vegnan tschiffads da bleras differentas spezias d’animals e furman per part schizunt lur basa alimentara principala. Ils exemplars creschids furman il nutriment da blers mammals, utschels e reptils, magari er d’invertebrats pli gronds. Abstrahà da lur tissis da la pel ch’èn per part fitg efficazis, na disponan amfibis strusch da strategias da defensiun activas sco per exempel dents gizs u griflas. Savens sa fidan els perquai da lur camuflagi, sa zuppan u prendan la fugia; magari reageschan els er sin smanatschas cun sa scuflar u cun avrir ina buccuna.
Ova e larvas en l’aua vegn tschiffada da larvas d’insects, da peschs, d’utschels da l’aua, ma er d’auters amfibis. Per quest motiv ston amfibis procurar per ina fitg gronda descendenza, pertge che be d’ina fitg pitschna part dals ovs producids e da las larvas sa sviluppan pli tard amfibis madirs, abels da sa producir.
Sistematica e toxonomia
thumb|280px||Varietad da las spezias d’amfibis en tut il mund Il dumber dals amfibis recents (Lissamphibia) ch’èn enconuschents munta a radund 7000 spezias. Questa cifra è bundant pli auta ch’avant intgins onns, perquai ch’ins applitgescha per part novas metodas en la perscrutaziun sistematica-toxonomica. Da l’autra vart vegnan però er adina puspè scuvertas novas spezias che n’eran anc betg vegnidas descrittas; quai vala surtut per raunas tropicas.
Ad in nivel taxonomic superiur vegnan ils amfibis per il pli dividids en trais urden cun actualmain – tut tenor la survista – 54 fin 61 famiglias:
Derasaziun
Amfibis cumparan, cun excepziun da l’Antarctica, sin tut ils continents, e quai da la part fraida da la zona temprada fin en las tropas. Il fatg ch’ils amfibis dependan savens d’aua dultscha limitescha lur spazi da viver. Territoris sitgs vegnan be abitads d’intgins paucs spezialists. Er l’auta muntogna fraida na furma nagin spazi da viver adattà per la gronda part da las spezias.
Il territori da derasaziun da las cecilias sa restrenscha a las tropas da l’Africa, Asia ed America. Ils salamanders e las piutschas èn, cun paucas excepziuns, be derasads en l’emisfera nord. Raunas cumparan quasi sin tut ils continents e sin bleras inslas.
Il center mundial da la diversitad dals amfibis furma l’America latina tropica. Ils stadis cun il pli aut dumber da spezias èn la Brasilia (radund 1000 spezias) e la Columbia (bundant 750 spezias). En l’Australia èn enconuschentas fin uss stgars 450 spezias; la Papua Nova Guinea, bundant pli pitschna, che tutga geograficamain medemamain tar il continent australian, dispona da radund 350 spezias. En l’Asia existan trais stadis cun ina varietad vaira gronda, numnadamain la China (radund 400 spezias), l’India (380 spezias) e l’Indonesia (340 spezias). En l’Africa dispona l’insla Madagascar da la pli gronda varietad (300 spezias), i suondan il Camerun (200 spezias) e la Republica Democratica da Congo (bundant 70 spezias). En l’Europa percunter vivan relativamain paucas spezias d’amfibis. Il pajais europeic cun il pli aut dumber da spezias d’amfibis è l’Italia cun radund 50 spezias.
Spezias derasadas en l’Europa
thumb|200px||Rauna verda da puzs Il (sub-)continent europeic inclusiv sias inslas è segnà d’ina variaziun da spezias d’amfibis surprendentamain bassa. Da las radund 7000 spezias enconuschentas en tut il mund èn qua be 90 indigenas, da quai radund 40 spezias d’amfibis cun cua e radund 50 spezias da raunas. Persuenter enconuschan questas spezias savens territoris da derasaziun bundant pli vasts e cumparan en effectivs pli gronds che talas che vivan en regiuns cun ina spessezza da spezias extrem auta.
Albania
L’Albania (albanais indefinit: Shqipëri, definit: Shqipëria), uffizial Republica da l’Albania (albanais Republika e Shqipërisë), è in pajais en l’Europa dal Sidost sin la Peninsla dal Balcan. Il territori statal cunfinescha en il nord cun il Montenegro ed il Cosovo, en l’ost cun la Macedonia dal Nord ed en il sid cun la Grezia. Il cunfin dal vest natiral furma la costa da la Mar Adriatica e Mar Ionica, uschia ch’il pajais tutga tar ils stadis che cunfineschan cun la Mar Mediterrana. La chapitala ed a medem temp pli gronda citad dal pajais è Tirana.
Amfibis
Spezias derasadas en l’Europa
In motiv central per la diversitad fitg bassa, surtut en l’Europa Centrala, han furmà ils differents temps fraids dal pleistocen d’avant ca. 1,8 milliuns onns fin avant ca. 10 000 onns. La glazialisaziun da l’Europa Centrala e da l’auta muntogna ha stgatschà, sper blers auters animals, er ils amfibis en territoris da refugi situads sin la Peninsla Iberica, en la regiun da la Mar Mediterrana sco er a la Mar Naira e Mar Caspica. (La sparpagliaziun territoriala dals areals ha però er promovì l’ulteriura furmaziun da spezias). Durant periodas chaudas èn intginas spezias puspè returnadas en l’Europa Centrala. Per far quai han ellas savens stuì passar tranter u a l’ur da muntognas tras ‹portals› orografics. In tal corridor da derasaziun ha furmà en il sidvest da l’Europa il passadi tranter las Pireneas da l’Ost e la Mar Mediterrana ed en il sidost la Planira dal Danubi.
Albania
L’Albania furma ina republica parlamentara democratica. Tenor l’index dal svilup uman da las Naziuns unidas tutga l’Albania tar ils pajais fitg sviluppads dal mund. Dapi la fin dal communissem han ins prendì a mauns numerusas mesiras per meglierar la situaziun economica e sociala dal pajais. Malgrà tut ils progress furma l’Albania a l’entschatta dal 21avel tschientaner in dals pli povers pajais da l’Europa. In problem è la cultivaziun e la cuntrabanda da drogas cun la quala vegnan generadas ina cumpart considerabla da las entradas.
Amfibis
Spezias derasadas en l’Europa
Da questas premissas biogeograficas resulta er il fatg che la Peninsla Iberica e la Frantscha disponan ensemen da dapli che 60 % da las spezias d’amfibis e reptils europeicas.
Albania
Il stadi è commember da las Naziuns unidas, da la NATO, da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, dal Cussegl da l’Europa, dal Cussegl da cooperaziun regiunal, da la Cooperaziun economica da la Mar Naira e da l’Organisaziun per la collavuraziun islamica. Dapi il 2014 è l’Albania ultra da quai candidat d’adesiun da l’Uniun europeica. Plinavant è il pajais commember da l’Organisaziun mundiala da commerzi e da la Banca mundiala.
Amfibis
Statistica
thumb|180px||Bleras spezias da raunas tropicas vivan be en in areal fitg pitschen ed èn perquai fitg periclitadas (Mantella expectata, Madagascar) Ils amfibis èn savens suttaposts ad ina pli gronda periclitaziun areguard influenzas e midadas da l’ambient nuschaivlas che autras gruppas d’animals. Motivs furman tranter auter la pel permeabla ed il fatg ch’ils amfibis dependan d’in cumplex da biotops (auas ed abitads sin terra, tranter ils quals els penduleschan en il decurs da l’onn). Da tut las spezias che cumparan sin la Glista cotschna da l’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas (UICN) sa laschan attribuir en tut il mund bundant 23 % als amfibis – in dumber cleramain surproporziunal. Questa classa d’animals d’ina vegliadetgna da 360 milliuns onns vegn perquai considerada sco in bun bioindicatur areguard il stadi dals ecosistems da la terra.
Albania
Survista
thumb|220px|Golf da Ksamil cun las quatter inslas Cun sia surfatscha da 28 748 kilometers quadrat è l’Albania in pau pli pitschna che la Belgia; il pajais dumbra 2,8 milliuns abitants.
Amfibis
Statistica
Da tut las spezias d’amfibis ch’èn actualmain enconuschentas classifitgescha l’UICN radund in terz sco periclitadas. Almain 39 spezias ‹modernas› valan uffizialmain sco extinctas. Ulteriuras 130 spezias n’han ins betg pli pudì cumprovar gia dapi onns e pudessan medemamain esser mortas ora.
Albania
Survista
La costa da l’Albania a l’Adria ed a la Mar Ionica ha ina lunghezza da 362 km. Al lieu il pli stretg da l’Adria – la Via d’Otranto – è quella situada be 73 kilometers davent da l’Italia, e sper il vitg Ksamil be 2 kilometers davent da l’insla greca Corfu. A la costa èn situadas numerusas rivas natiralas da sablun e sablun grop. Enconuschents lieus da vacanzas furman Velipoja, Shëngjin, Durrës e Vlora a l’Adria sco er Dhërmi, Himara e Saranda a la Mar Ionica.
Il cunfin statal vers il Montenegro ed il Cosovo (resp. la Serbia) mesira 287 kilometers, vers la Grezia 282 kilometers e vers la Macedonia dal Nord 151 kilometers.
Spazis natirals
Radund la mesadad dal territori statal da l’Albania furma territori muntagnard situà sur 600 m s.m. Ina pitschna part da quel èn regiuns d’auta muntogna. Dal Lai da Scutari en il nord fin Vlora en il sid tanschan per lung da la costa terrens alluvials ch’han per part ina ladezza da be paucs kilometers e che s’extendan en l’Albania Centrala a la vasta planira Myzeqe. A la costa sa chattan numerusas lagunas e territoris umids.
Be las vals, las regiuns collinusas, parts da la planira da costa ed intginas planiras autas pussibiliteschan ina colonisaziun pli spessa tras l’uman. Là è la spessezza da la populaziun relativamain auta, entant che autras parts dal pajais èn be pauc populadas.
En il nord dal stadi èn situadas las Alps da l’Albania dal Nord che tutgan tar las Dinaridas. La pli auta muntogna dal pajais è il Korab (2764 m s.m.) en il nordost da Peshkopia al cunfin tar la Macedonia dal Nord. In auter piz aut ed enconuschent furma la Jezerca. Quella mesira 2694 m e furma la pli auta muntogna situada dal tuttafatg en l’Albania.
Villa d'Adda
Villa d'Adda (Ela d'Ada in idioma da Bergamo) es üna vschinauncha taliauna da 4.757 abitants in Lumbardia, Provinza da Bergamo.
Albania
Auas
Tut ils gronds flums da l’Albania sbuccan en l’Adria. Cun ina lunghezza da 282 kilometers è il Drin il pli lung flum dal pajais. Il Drin Nair nascha en il Lai d’Ohrid. Sper Kukës en l’Albania dal Nord s’unescha quel cun il Drin Alv che vegn nà dal Cosovo. Il Drin (unì) curra alura en direcziun vest tras plirs lais da fermada e sbucca sper Shkodra en la Buna. Ils ulteriurs gronds flums da l’Albania Mat, Shkumbin, Seman cun Devoll e Vjosa culan pli u main a moda directa vers vest en direcziun da l’Adria; mintga flum rumpa però tras autras chadainas da muntognas. Il Buna, in flum plitost curt, maina l’aua dal Lai da Scutari en l’Adria e furma per part il cunfin vers il Montenegro.
Clima
En l’Albania regia in clima subtropic-mediterran cun envierns segnads da plievgia (clima mediterran). La temperatura annuala munta en media a 16 °C, las precipitaziuns annualas a stgars 1200 millimeters.
A Tirana èn dus mais da stad arids. En las regiuns muntagnardas dal nord e da l’ost èn ils envierns vaira crivs; er la stad poi esser là detg frestg. Pervi da la blera naiv èn blers lieus en questas regiuns separads l’enviern sur mais dal mund exteriur. En il sid a la Mar Ionica è il clima bundant pli miaivel. En las regiuns da costa è la quantitad da precipitaziuns l’enviern relativamain auta. A Saranda vegnan mesirads bunamain 300 dis da sulegl ad onn.
Citads
thumb|220px|Fotografia a vista d’utschè da la chapitala Albania Citads existan sin il territori da l’Albania odierna dapi bundant 2600 onns. Sco ina da las pli veglias vala Durrës ch’è vegnida fundada 627 a.C. Bundant la mesadad da la populaziun (54 %) vivan oz en citads. Las pli grondas èn situadas en la regiun da costa occidentala. Dapi l’ultim decenni dal 20avel tschientaner èn quellas creschidas fitg ferm, entant che lieus pli pitschens han pers abitants. Surtut la chapitala Tirana è s’extendida fitg ferm pervi da la fugia da la champagna dals onns 1990 e furma oz cun las aglomeraziuns e cun Durrës ina regiun metropola.
Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2011): Tirana (557 422 resp. 895 042 incl. aglomeraziun), Durrës (175 110), Elbasan (141 714), Shkodra (135 612), Fier (120 655), Vlora (104 827), Kamza (104 190), Lushnja (83 659), Korça (75 994) e Lezha (65 633).
Natira ed ambient
L’Albania dispona d’ina ritga varietad da las spezias e cumbatta a medem temp cunter ina retscha da problems da l’ambient sco surpasculaziun, runcadas illegalas, fraud da chatscha e pestga. L’onn 2002 sa chattavan 3,6 % da la surfatscha dal pajais sut protecziun da l’ambient, il 2010 eran quai 9,9 %.
Il pajais è situà en ina regiun segnada da bleras spezias, en la quala surtut la multifariadad da las plantas dat en egl. La flora albanaisa dumbra 3221 spezias. Da quai èn 489 spezias endemicas sin la Peninsla dal Balcan e 40 spezias cumparan be en l’Albania. A la costa creschan palmas, oranschers e citroners. Las valladas tagliadas dals flums profund en la muntogna vegnan dominadas da nuschers e mandlers. En ils guauds en il nord creschan tranter auter pigns, aviez, ruvers, faus ed ischis. Caracteristics èn ils guauds da ruver che furman radund in tschintgavel da tut ils guauds da l’Albania. En il sid pli chaud ed a la costa creschan surtut pinias, tigls ed ulivers. La macchia è derasada fin en in’autezza da 800 m s.m., sper plantas d’eucaliptus, fighers e plantas d’arbaja.
Cun blers territoris nunaccessibels porscha il pajais spazi da viver ad in grond dumber da spezias d’utschels rars e d’auters animals ch’èn uschiglio svanids en bleras regiuns. En las regiuns da muntogna giud via vivan lufs, lufs-tscherver e vulps; tschiervs, chauras daventadas selvadias e portgs selvadis èn medemamain derasads. Il dumber dals urs brins duai esser sa reducì fermamain vers la fin dals onns 1990. Tranter las radund 350 spezias d’utschels indigenas tutgan evlas, falcuns e milans. Las regiuns umidas a la costa ed ils lais furman impurtantas staziuns per utschels migrants. En las auas albanaisas vivan ca. 260 spezias da peschs d’aua dultscha e d’aua da sal sco er diversas spezias da tartarugas.
Ils ultims decennis han ins constatà ina ferma diminuziun da la biodiversitad. Duas spezias da plantas e quatter spezias da mammals èn svanidas. Tar in grond dumber da mammals, d’utschels, da peschs e da plantas han ins dumbrà ina diminuziun dals effectivs da bundant 50 %. La regenza ha perquai relaschà repetidamain scumonds da chatscha e da runcada.
Il 2004 valeva l’Albania sco pajais europeica cun la pli gronda polluziun da l’ambient insumma. Anc adina furman las emissiuns e deponias veglias in problem per auas, terrens ed aria, e quai surtut en regiuns populadas fitg ferm. En la cumparaziun a lunga vista èn però er evidents meglieraments sin ils divers secturs.
Populaziun
thumb|220px|Quartier da Roma a Shkodra Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 dumbrava l’Albania 2 800 138 abitants. Quai correspunda ad ina diminuziun da la populaziun da bundant 8 % en congual cun il 2001, surtut pervi dad emigraziuns. Il ministeri da l’intern ha communitgà il 2015 che bundant 4,4 milliuns persunas sajan registradas en ils registers dal stadi civil da l’Albania. Da quels vivia però ina fitg gronda part a l’exteriur.
Cumbain ch’ils process d’urbanisaziun ed industrialisaziun han cumenzà en l’èra communistica, ha la maioritad dals Albanais vivì avant il 1990 sin la champagna. Quai caracterisescha fin oz la mentalitad da blers umans, pertge che la gronda part dals abitants da las citads han anc adina stretgs parents che vivan da la puraria pitschna. La burgaisia tradiziunala ha en l’Albania adina be pudì sa far valair a l’ur. Ina cultura burgaisa moderna existiva a l’entschatta dal 20avel tschientaner be a Shkodra, Korça, Durrës, Berat e Gjirokastra. Ils onns 1920 è vegnida vitiers la nova chapitala Tirana. Ils communists han refusà la schientscha burgaisa da questas citads ed han per gronda part destruì suenter il 1945 las prestaziuns culturalas da la burgaisia.
Il temp suenter la vieuta dal 1990 ha manà a gronds spustaments demografics. Per l’ina èn tschientmillis Albanais emigrads a moda legala u illegala en l’Italia, Grezia, en auters stadis da l’Uniun europeica ed en l’America dal Nord; per l’autra ha gì lieu ina gronda migraziun interna, ina fugia da la champagna nà da las muntognas e dals territori rurals vers las citads ed aglomeraziuns. Il 2004 ha la regenza albanaisa stimà che in milliun persunas hajan bandunà il pajais en il decurs dals ultims 15 onns. Malgrà l’emigraziun han per exempel la chapitala Tirana e la citad da port Durrës enconuschì in’enorma creschientscha che deriva da la migraziun interna: Tirana è creschì da 250 000 abitants l’onn 1990 sin actualmain bundant 600 000 abitants (situaziun dal 2019). La champagna ed er diversas citads pitschnas vegnan percunter bandunada pli e pli fitg. En la muntogna ed en il sid dal pajais èn divers vitgs vegnids bandunads dal tuttafatg.
Avant il 1990 avevan ils Albanais la pli auta rata da naschientschas da l’Europa (cuntraceptivs eran scumandads); en il fratemp è quella crudada cun 1,51 uffant per dunna (2016) sin la media europeica. En la chapitala Tirana munta quella a be pli in uffant per dunna, bain la pli bassa valur da tut las citads europeicas pli grondas. Ils fatgs numnads vegnan a manar a mesa vista ad ina ferma inveteraziun da la populaziun. L’aspectativa da vita muntava il 2015 77,7 onns (umens 75,6, dunnas 79,9).
Etnias
Tar questa dumbraziun dal pievel han radund 14 % da la populaziun dà per differents motivs nagina resposta sin la dumonda davart lur appartegnientscha etnica. Organisaziuns da diversas minoritads avevan appellà da boicottar la dumbraziun, uschia ch’igl è grev da gudagnar in maletg represchentativ da la cumposiziun etnica da la populaziun dal pajais. Las pli grondas minoritads furman persunas che derivan dals stadis vischins (t.a. Grecs, Macedons, Montenegrins) sco er ils Roma ed ils Aromuns (ina sutgruppa dals Valachs).
Ils Albanais sa dividan en las duas grondas gruppas dialectalas e culturalas dals Ghegs e Toscs. Entant ch’ils Toscs en la part meridiunala dal pajais èn vegnids influenzads bler pli ferm da la cultura citadina-orientala da l’Imperi osmanic, ha dominà tar ils Ghegs en il nord fin en il 20avel tschientaner ina cultura da stirpa archaica. Excepziuns han furmà l’impurtanta citad da l’Albania dal Nord Shkodra, la quala è stada fin en il 15avel tschientaner sut domini venezian – là han il catolicissem e las relaziuns cun l’Italia influenzà er pli tard la mentalitad dals abitants – sco er Durrës ch’era bain er influenzà ferm da vart osmanica, ma ch’ha disponi da colliaziuns constantas vers l’Italia.
Dapi ils onns 1990 sa lascha constatar che adina dapli umans en il sid da l’Albania sa decleran sco Grecs e barattan lur nums muslims tras nums cristians u grecs. Tras quai speran els per il pli, da survegnir in visum per la Grezia.
Gsteigwiler
Gsteigwiler è ina vischnancha politica en il chantun Berna en il district Interlaken.
Albania
Religiun
Avant la Segunda Guerra mundiala sa decleravan ca. 70 % da la populaziun sco muslims. Da quels eran la gronda part sunnits e bunamain in terz aderents da l’urden dals bektaschi. Stgars 20 % eran cristians ortodoxs, ils quals cumpigliavan quasi tut las minoritads etnicas. Radund 10 % appartegnevan a la baselgia catolic-romana.
Aborigines
thumb|300px|Uluru (Ayers Rock) - il culm sogn dals Aborigines
Albania
Religiun
Il 1967 han ils communists declerà l’Albania sco «stadi ateistic» e scumandà tut exercizi da la religiun. Il 1990 è quest scumond vegnì dismess. La maioritad dals Albanais n’ha bain betg renovà uffizialmain il confess, sa senta però liada ad ina cuminanza religiusa tenor la tradiziun da la famiglia. La baselgia catolica è sa reorganisada suenter il 1990, surtut cun agid talian. L’islam è vegnì sustegnì da vart da la Tirchia e da l’Arabia ed igl èn vegnidas erigidas numerusas moscheas. En general sa lascha però constatar che la religiun organisada na gioga betg in’impurtanta rolla en il pajais.
Aborigines
Aborigines (englais [ˌæbəˈɹɪdʒɪniːz], „indigens originars“) è la denominaziun da la populaziun originara da l’Australia. Els han populà il continent avant radund 40’000 enfin 50’000 onns. Ils Aborigines na furman nagina etnia omogena, mabain sa dividan en differents pievels e clans cun fitg differentas linguas ed usits.
Albania
Religiun
Sco gia dal temp avant il scumond da las religiuns, è la toleranza ed acceptanza vicendaivla tranter ils aderents da las religiuns tradiziunalas auta. Per part vegnan festas religiusas celebradas communablamain ed er visitads lieus religius d’autras cuminanzas. Lètgs tranter cristians e muslims eran gia dal temp dal socialissem per omaduas varts nagin problem ed èn anc adina usitadas en l’Albania.
Aborigines
Tut tenor definiziun e funtauna devi avant l’arrivada dals alvs enturn 400 enfin 700 differents pievels d’Aborigines che vivevan en emprima lingia sco chatschaders e rimnaders. Cun l’arrivada dals colonists alvs a partir da l’onn 1788 è il dumber da radund 300’000 enfin in milliun abitants originars sa sminuì sin 60’000 l’onn 1920. Ils motivs èn stads malsognas importadas, ma er conflicts violents cun colonists pervia da dretgs territorials.
Albania
Religiun
Tenor dumbraziun dal pievel dal 2011 vivan en il pajais nagins gidieus. La pitschna cuminanza gidieua oriunda dumbrava avant la Segunda Guerra mundiala bundant 200 commembers. Durant la guerra è il dumber creschì tenor stimaziuns sin 800 fin 2000. Nagins dals Gidieus ch’èn fugids en l’Albania n’èn vegnids deportads. Els èn vegnids protegids d’Albanais ch’als han dà suttetg e zuppà. Suenter la fin da la guerra han ils fugitivs puspè bandunà il pajais. L’entschatta dals onns 1990, suenter la fin da l’èra communistica, èn ils gidieus restants emigrads en l’Israel.
Aborigines
Dus terz dals radund 464’000 Aborigines dad oz vivan èn citads ed èn s’adattads a la moda da viver dals alvs, damai che las autoritads han promovì durant decennis ina politica d’assimilaziun. Il meglier èn las tradiziuns dals Aborigines sa mantegnidas en il Territori dal Nord, nua ch’ils Europeans èn sa chasads pir tard. Là vivan ils Aborigines per il pli per sasez e radund 60 % dad els discurran a chasa vinavant ina lingua indigena.
Albania
Linguas
Suletta lingua uffiziala furma l’albanais; sco varietad da standard vala in dialect tosc. Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2011 discurran betg main che 98,8 % da la populaziun albanais sco lingua materna.
En l’Albania da l’Ost, a Pustec, ha il macedon il status sco lingua uffiziala. En intginas vischnancas cun ina gronda minoritad greca è er en diever il grec sco lingua uffiziala e da scola. A l’universitad da Gjirokastra vegnan medemamain purschids studis en lingua greca. Vitgs cun maioritad greca disponan d’inscripziuns en duas linguas.
Blers Albanais èn plurilings. La lingua estra per lunschor la pli derasada è il talian. Medias en lingua taliana, surtut radio e televisiun, èn derasadas en tut il pajais ed èn ordvart popularas. Las linguas estras che vegnan instruidas il pli savens a las scolas autas èn englais e franzos.
Dals onns 1950 fin la fin dals onns 1980 è vegnì instruì a las scolas ed universitads russ, damai che quai era da lez temp la lingua franca dals stadis dal bloc da l’ost. L’Albania è ultra da quai commember cumplain da la francofonia. Liceums franzos a Korça e Gjirokastra han er existì durant l’èra communistica, cun quai ch’il schef da stadi Enver Hoxha aveva studegià a l’Universitad da Montpellier. Suenter che l’Albania era sa vieuta en rom da las cuntraversas ideologicas tranter l’Uniun sovietica e la China sin la vart da quest’ultima, han blers Albanais cumenzà a studegiar en China ed ad emprender là chinais.
Furmaziun
Il sistem da furmaziun da l’Albania ha percurrì ils ultims onns intginas refurmas e restructuraziuns. Il 2008 è l’obligaziun d’ir a scola vegnida augmentada dad otg sin nov onns, il dumber da students è quasi sa dublegià, il sistem da scol’auta è vegnì liberalisà, la quota da scolarisaziun è s’augmentada massivamain e las expensas statalas sin il champ da furmaziun èn vegnidas augmentadas. Il 2015 han ins pudì registrar ina rata d’alfabetisaziun da 97,6 %.
Istorgia
thumb|220px|Ruinas anticas da Butrint Emprims fastizs da colonisaziun umana sin territori statal da l’Albania odierna derivan d’avant radund 100 000 onns. Ca. vers 1000 a.C. han ils Illirs colonisà il Balcan dal Vest. Ad intginas stirpas èsi reussì da fundar reginavels, sco per exempel quel dals Labeats ch’ha existì tranter 380 e 168 a.C. Citads residenzialas eran Skodra (Shkodra) e Rhizon (Risan). Suenter las Guerras illiricas è il Balcan dal Vest vegnì a la fin dal terz tschientaner a.C. sut influenza romana e la romanisaziun dals Illirs ha cumenzà. Cun la spartiziun da l’Imperi roman l’onn 395 s.C. è l’Albania odierna vegnida sut domini bizantin. L’onn 591 èn ils Slavs penetrads nà dal nord en il territori ed igl èn suandadas sblundregiadas da l’entir Balcan. Tranter 880 e 1018 han l’Albania Centrala ed Albania dal Sid fatg part dal Reginavel bulgar. L’onn 1081 èn ils Normans penetrads en l’Albania che steva sut domini bizantin.
Suenter il declin da l’Imperi bizantin en consequenza da la Quarta Cruschada (1204) è il territori da l’Albania odierna vegnì successivamain sut differents dominis. Sper pussanzas estras (Napoli, Serbia, Venezia), èsi er reussì a nobels indigens da fundar agens principadis. Il principadi da Karl Thopia en l’Albania Centrala ha existì tranter il 1359 ed il 1388. Quasi a medem temp, dal 1360 fin il 1421, ha la famiglia Balšić dominà cun ses principadi l’Albania dal Nord ed il Montenegro.
Ils onns 1443 fin 1468 ha il prinzi da Kruja, Scanderbeg, manà cun success il cumbat da defensiun cunter ils Tircs. Suenter sia mort han ils Albanais e lur alliads però stuì succumber ed a partir da la fin dal 15avel tschientaner ha il pajais furmà sur bundant quatter tschientaners ina part da l’Imperi osmanic. En il decurs dal temp è la gronda part dals Albanais sa convertida a l’islam.
Il 1912, suenter l’Emprima Guerra dal Balcan, è il Reginavel da l’Albania daventà independent, e quai pli u main en ils cunfins odierns.
Il Tudestg Wilhelm zu Wied è stà il 1914 per sis mais prinzi da l’Albania, senza però pudair far valair si’influenza sur Durrës or. En il sid han ils Grecs proclamà il stadi Epirus dal Nord. En l’Emprima Guerra mundiala ha l’Albania pers si’independenza. Fin il 1919 è l’Albania stada occupada da las pussanzas en guerra.
Dal 1919 fin il 1924 è il pajais sfundrà en scumbigls dal suenterguerra cun regenzas ch’èn sa midadas d’in cuntin. Il 1920 èsi reussì en rom dal Congress da Lushnja da far emprims pass vers ina nov’organisaziun statala. L’emprova da stabilir sut Fan Noli ina republica democratica dueva far naufragi. Il 1925–1939 è suandada la fasa dal domini autoritar dad Ahmet Zogu, il qual ha proclamà il 1928 sasez sco retg. L’Albania è daventada adina pli dependenta da l’Italia faschista, quai ch’è s’exprimì en l’Emprim e Segund Patg da Tirana e dueva la finala culminar l’avrigl 1939 en l’annexiun dal pajais tras l’Italia. Durant la Segunda Guerra mundiala è l’Albania stada occupada fin il 1944 tras las Pussanzas da l’Axa.
L’onn 1949 è l’Albania s’associada al Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON). Il 1955 è il pajais daventà commember dal Patg da Varsovia ed il medem onn commember da las Naziuns unidas. Il 1961 ha alura gì lieu la ruptura cun l’Uniun sovietica e sinaquai l’avischinaziun a la Republica populara da la China.
Il 1967 han ins relaschà in scumond da religiun cumplet. L’Albania è vegnida declerada sco «l’emprim stadi ateistic dal mund». In onn pli tard è il pajais sortì dal Cussegl per agid economic vicendaivel e dal Patg da Varsovia ed è restà sin curs stalinistic. Per tema d’in’invasiun ostila han ins erigì en l’entir pajais a moda sparpagliada var 200 000 refugis. Intgins onns ha existì in patg cun la Republica populara da la China; ma facticamain ha il pajais pratitgà in’autoisolaziun creschenta. L’onn 1985 è Enver Hoxha mort, ses successur è daventà Ramiz Alia. Il 1990 è il reschim communistic vegnì cupitgà ed igl ha cumenzà in’emigraziun en massa.
Il process da transfurmaziun ch’è suandà ha progredì l’emprim be plaun e senza gronds success. Il 1991 han ins realisà las emprimas elecziuns libras; ils victurs èn stads ils communists. Il pajais è vegnì recepì en l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa. Il 1992 han ils democrats sut Sali Berisha surpiglià la regenza e mess ad ir refurmas. Il 1995 è l’Albania daventada commembra dal Cussegl da l’Europa.
Cun l’uschenumnada Sullevaziun da lottaria dal 1997 è stà collià il collaps da las structuras statalas. A quai è suandà ina missiun da pasch e da svilup da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. Il 1998 è vegnida acceptada tras votaziun dal pievel ina nova constituziun. Tras la Guerra dal Cosovo ha il pajais recepì il 1999 dieschmillis fugitivs. Il 2006 ha l’Albania segnà il patg da stabilisaziun ed associaziun cun l’Uniun europeica. Il 2009 è il pajais daventà commember da la NATO. Dapi il 2014 è l’Albania in candidat d’adesiun uffizial da l’Uniun europeica ed il 2018 han cumenzà las contractivas d’adesiun.
Engiadina
L'Engiadina (surmiran: Nagiadegna; sutsilvan: Gidegna; tudas-ch: Engadin; taliaun: Engadina) es üna val da muntagna i'l chantun Grischun, in Svizra. La val es lungia var tschient kilometers e vegn percurrida da l'En. La val sa divida en dus parts, inua ch'as chatta la Punt'Ota: l'Engiadin'Ota, traunter il Pass dal Malögia e Cinuos-chel (vschnauncha S-chanf), e l'Engiadina Bassa, traunter Brail (vschnauncha Zernez) e'l cunfin cun l'Austria. Il rumauntsch ed il tudas-ch sun las linguas da la val.
Albania
Istorgia
Il 2015 ha il parlament decidì d’avrir ils archivs da l’anteriura polizia da segirezza Sigurimi. In comité decida davart l’access per persunas ed instituziuns ch’èn vegnidas survegliadas a ses temp u ch’han cooperà.
Constituziun
thumb|220px|Sedia dal primminister a Tirana L’Albania furma ina republica parlamentara. Legislatur è il Kuvendi i Shqipërisë cun ses 140 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns. Schef da stadi è il president che vegn elegì dal parlament per tschintg onns. La regenza ch’è responsabla visavi il parlament vegn manada dal primminister. L’onn 2000 ha l’Albania installà in tribunal constituziunal, il qual è sa cumprovà en las crisas politicas da l’ultim temp sco factur stabilisant. La constituziun ch’è actualmain en vigur è vegnida acceptada da las votantas e dals votants en votaziun dals 28 da november 1998.
Engiadina
Engiadin'Ota
L'Engiadin'Ota (surmiran: Nagiadegna ota; sutsilvan: Gidegn'Òlta; pü bod eir Engiadina Sura) es caracteriseda da la preschentscha dad üna planüra verda, sü la quela a do quatter lejs, tuots furmos da l'En: ils lejs da Segl, Silvaplauna, Champfèr e San Murezzan. Quista zona es circundeda da gods da dschembers e larschs e süsom las muntagnas do que vadrets. L'otezza da la val es traunter 1.600 e 1.800 meters. L'Engiadin'Ota es lieda a la Val Bergiaglia tres il Pass dal Malögia ed a la Val Puschlev tres il Pass dal Bernina. Las vschinaunchas da l'Engiadin'Ota sun (da süd a nord): Segl, Silvaplauna, San Murezzan, Schlarigna, Puntraschigna, Samedan, Bever, La Punt Chamues-ch, Madulain, Zuoz e S-chanf.
Lütschental
Lütschental è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Engiadina
Engiadina Bassa
L'Engiadina Bassa (surmiran: Nagiadegna bassa; sutsilvan: Gidegna Bassa) es pü inclineda (1.610-1.019 meter d'otezza), pü stretta e pü sulvedgia cu l'Engiadin'Ota: l'En scuorra cò aint strettas chavorgias e do que bgeras cascadas.
Flora, fauna e minerals
Illa zona nord da l'Engiadina as chattan gods da pign fin a l'otezza da 1.800 meters, percunter illa vart süd do que gods da larsch fin a 2.100 meters. Impü es l'Engiadina richa da flora alpina. I'ls gods engiadinais vivan bes-chas scu'l tschierv e'l chavriöl, illas zonas da crappa do que chamuotschs e capricorns ed illas vals laterelas svoulan aivlas e tschess. I'l terren da la val as chattan minerals scu zinc, plom e aram. Ils 1. avuost 1914 gnit fundo il Parc Naziunel Svizzer, larg 174,2 kilometers quadrats, chi as chatta illas vschinaunchas da Zernez, S-chanf, Scuol, Valchava e Lavin.
Lingua
La lingua la pü impurtanta da l'Engiadina es il rumauntsch; el es parlo in duos variants: puter (Engiadin'Ota) e vallader (Engiadina Bassa), minchüna cun propia grammatica ed ortografia. Insembel faune part de l'uschè dit "rumauntsch ladin", da na confuonder cul ladin dolomitan, parlo illas vals da l'Italia nordorientela, chi es cumplettamaing divers. L'adöver dal rumantsch, pustüt in l'Engiadin'Ota, es fich diminuieu düraunt ils ültims duos tschientiners: il turissem da massa e la migraziun da persunas, chi nu cugnuoschan la lingua rumauntscha ma be'l tudas-ch, haun fat que. Quist fenomen es pü ferm in Engiadin'Ota, chi es la zona la pü interesseda dal turissem, cu in Engiadina Bassa, inua cha'l rumauntsch es auncha hoz la lingua materna da la megldra part da la populaziun.