cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lexicon da teater svizzer
Elavuraziun dals artitgels rumantschs
Il Lexicon da teater svizzer cumpiglia 68 artitgels rumantschs ch’èn vegnids selecziunads dad ina gruppa d’evaluaziun sut la direcziun da Clà Riatsch. Malgrà che bunamain tut ils auturs da quels èn oriunds da la Rumantschia, hani stuì rediger ils artitgels per tudestg, «um die redaktionelle Bearbeitung durch die deutschsprachige Redaktion zu gewährleisten». La Lia Rumantscha ha silsuenter translatà las versiuns finalas en rumantsch grischun. Avant che stampar ils artitgels èn els danovamain vegnids controllads dals auturs, da Clà Riatsch e d’in correctur. En il product final stat sco emprim la versiun rumantscha e sutvi l’original tudestg.
Lia Rumantscha
Intent e finamira da la Lia Rumantscha
La Lia Rumantscha è in’instituziun d’utilitad publica ed è politicamain e confessiunalmain neutrala. En il rom da sia incumbensa da dretg public attribuida da la Confederaziun ed il chantun Grischun porscha ella differents servetschs.
La Lia Rumantscha sustegna, promova e coordinescha ils projects da las organisaziuns regiunalas e surregiunalas a favur da la lingua e cultura rumantscha. Ella s’engascha per la promoziun ed il mantegniment dal rumantsch e represchenta la Rumantschia en ils differents champs da la vita sociala e statala entaifer ed ordaifer il territori rumantsch tradiziunal. Las delegadas ed ils delegads da las uniuns affiliadas da la Lia Rumantscha decidan ina giada l'onn a chaschun da la radunanza da delegadas e delegads davart il program da lavur ed il budget da la Lia Rumantscha.
Uniuns affiliadas
Uniuns linguisticas e culturalas regiunalas: Societads surregiunalas: Ulteriuras organisaziuns: Societads rumantschas ordaifer il chantun Grischun:
Politica
La Lia Rumantscha s'engascha sin stgalim chantunal e communal per il status giuridic dal rumantsch e per il diever consequent dal rumantsch en la scola e l'administraziun. En il chantun Grischun triling è quai fitg impurtant, cunquai ch'il squitsch sin il rumantsch crescha pli e pli.
Per promover la conscienza per il rumantsch s'engascha la Lia Rumantscha sco suonda:
Furmaziun
En collavuraziun cun las trais conferenzas scolasticas rumantschas, cun sias uniuns affiliadas e cun tut las autras uniuns ed instituziuns che sa mettan en per il rumantsch s'engascha la Lia Rumantscha per ina furmaziun rumantscha persistenta. Quella entschaiva cun far attent geniturs futurs als avantatgs da la bilinguitad, cuntinuescha cun duvrar e promover la lingua en canortas e scolinas, en la scola populara, en scolas cuntinuantas ed en la furmaziun da scolastas e scolasts e sa manifestescha en il diever quotidian da la lingua. La Lia Rumantscha organisescha en pli curs da rumantsch e sustegna uniuns e fundaziuns che porschan instrucziun rumantscha.
Cultura
La Lia Rumantscha promova il rumantsch en la cultura populara sco era projects da cultura professiunals cun in aspect rumantsch. Ultra da quai s'occupa la Lia Rumantscha da valurs genuinas da la lingua e cultura che han in’influenza sin l'identitad rumantscha. Ediziuns per uffants e giuvenils e la cussegliaziun culturala cumpletteschan la purschida da questa partiziun.
Romano Prodi
thumb|left|Romano Prodi
Romano Prodi (Scandiano, provincia da Reggio Emilia, 9 d'avust 1939) è in politic talian. El è stà primminister talian da matg 1996 fin octuber 1998 e danovamain da 2006 fin 2008, e President da la Comissiun Europeica tranter 1999 e 2004.
Silvio Berlusconi
Silvio Berlusconi (Milaun, 29 da setember 1936 - Milaun, 12 da giugno 2023) è stà in politicher talian, schef da la partida politica Forza Italia e magnat-president dalla gruppa da televisiun Mediaset. El è stà primminister talian.
Montenegro
Il Montenegro (serbocroat Црна Гора/Crna Gora [ˈt͡sr̩naː ˈɡɔra], albanais Mali i Zi) è ina republica situada en l’Europa dal Sidost, a la costa dal sidost da l’Adria. Il territori statal cunfinescha en il nordvest cun la Croazia (25 km), Bosnia ed Erzegovina (225 km), en il nordost cun la Serbia (124,4 km), en il sidost cun il Cosovo (78,6 km) ed en il sid cun l’Albania (172 km). Il 2006 ha il Montenegro danovamain cuntanschì si’independenza; avant aveva il territori fatg part dapi il 1920 da la Jugoslavia.
Il stadi situà sin il Balcan furma cun radund 625 000 abitants ed ina surfatscha da 13 812 km² in dals stadis europeics pli pitschens. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Podgorica; la segund gronda citad è Nikšić. Impurtants secturs economics furman ils servetschs ed il turissem (surtut a la costa montenegrina).
Il Montenegro è commember da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun mundiala da commerzi, da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa e dal Cussegl da l’Europa. Dapi il 2017 è il pajais er commember da la NATO ed actualmain furma el in candidat d’adesiun da l’Uniun europeica; il pajais dovra l’euro sco valuta.
Geografia
thumb|240px|Charta dal Montenegro thumb|220px|Stgalim montan e subalpin da la Bijela gora Cumpareglià cun la media europeica è il Montenegro relativamain pauc populà. Il pajais è segnà da muntognas ritgas da guaud ch’appartegnan a la part dal sidost da la Muntogna Dinarica. Tranter l’auta muntogna sa chattan numerusas chavorgias (t.a. la chavorgia da Tara che vala sco la pli profunda da l’entira Europa). Perquai è be la Val dal Lims, ch’è in pau pli lada, abitada relativamain spess.
Regiuns pli planivas sa chattan be en il sidost dal Montenegro. Al Lai da Scutari ed en la bassa da la Morača e Cijevna sa chattan ses territoris ils pli fritgaivels; là vegn tranter auter cultivà il Vranac, il tipic vin cotschen dal pajais.
Muntada speziala han las numerusas poljen (sbassadas carsticas). Il polje da Nikšić è il pli grond e populà il pli spess. Ils guauds da la part centrala dal pajais, segnads da faus, pigns ed aviez, tutgan tar ils guauds cun la pli gronda ritgezza da spezias da plantas en tut l’Europa (t.a. cun diversas spezias d’ischi, tieu e nitscholer endemicas); daspera èn er represchentads guauds da ruvers da tempra mediterrana e guauds da regiuns umidas (p.ex. al Lai da Scutari). Ils guauds selvadis situads en ils parcs naziunals furman impurtants spazis da viver e lieus da retratga per animals da preda sco luf, urs brin e luf-tscherver.
Dal sidvest vers il nordost sa lascha il pajais sutdivider en trais cuntradas principalas:
Populaziun
La populaziun dal Montenegro è, sco quella da blers stadis da l’Europa dal Sidost, multietnica. Tar la dumbraziun dal pievel dal 2011 èn 278 865 persunas u 44,98 % da la populaziun sa declerads sco Montenegrins, 178 110 u 28,73 % sco Serbs, 53 605 u 8,65 % sco Bosniacs, 30 439 u 4,91 % sco Albanais, 20 537 u 3,31 % sco Muslims (en il senn etnic), 6251 u 1,01 % sco Roma, 6021 u 0,97 % sco Croats e 47 513 u 7,68 % han inditgà in’autra u nagina naziunalitad resp. n’han fatg naginas indicaziuns.
Ils Serbs furman la maioritad da la populaziun surtut en territoris en il nord dal Montenegro al cunfin tar la Serbia sco er al cunfin tar la Bosnia ed Erzegovina. Ils Bosniacs e muslims slavs vivan surtut en il nordost, enturn Plav e Rožaje en la regiun da cunfin dals trais pajais Serbia, Cosovo ed Albania. In’ulteriura minoritad furman ils Albanais, ils quals vivan surtut en ils territoris per lung dal cunfin vers l’Albania e vers il Cosovo. En la vischnanca Ulcinj furman els la maioritad cun 71 % (dumbraziun dal 2011).
Ultra da quai vivan en il Montenegro expatriads che na vegnan betg resguardads en la dumbraziun dal pievel, perquai ch’els han il status da fugitiv. I sa tracta da radund 7000 fugitivs, per gronda part Serbs, or da la Bosnia ed Erzegovina sco er da bundant 16 000 fugitivs or dal Cosovo (per gronda part Roma e Serbs).
L’aspectativa da vita en il Montenegro ha muntà en l’interval 2010 fin 2015 tenor las Naziuns unidas 76,4 onns (umens: 74,0 onns, dunnas: 78,8 onns).
Linguas
180px|thumb|Derasaziun da las etnias Las linguas uffizialas dal Montenegro èn tenor la constituziun dal 2007 montenegrin, serb, bosniac, albanais e croat. La lescha da minoritads dal 2006 lubescha percunter il diever da linguas minoritaras sco lingua uffiziala be en vischnancas, en las qualas la minoritad respectiva furma la maioritad da la populaziun u in’impurtanta part da quella, quai che porscha a las autoritads in tschert spazi d’agir. La lescha da minoritads ch’era vegnida deliberada il 2002 dal stadi Serbia e Montenegro aveva percunter prescrit che la cumpart d’ina minoritad a l’entira populaziun en ina vischnanca stoppia cumpigliar almain 15 procent tenor l’ultima dumbraziun dal pievel per pudair renconuscher lur lingua sco lingua uffiziala a nivel communal.
En diever èn tant l’alfabet latin sco er l’alfabet cirillic. Surtut en las regiuns da costa turisticas vegn la scrittira cirillica remplazzada pli e pli tras la scrittira latina.
Tant areguard il num da la lingua sco er areguard la denominaziun da la naziunalitad divergeschan las opiniuns entaifer la populaziun. En la dumbraziun dal pievel dal 2011 han 42,9 % inditgà il serb e 37,0 % il montenegrin sco lur lingua materna. Tar bosniac ed albanais èn quai stads mintgamai 5,3 %.
In’enquista dal 2014 ch’ha cumpiglià radund 1000 persunas ha manà als suandants resultats: 41,1 % montenegrin, 39,1 % serb, 3,9 % serbocroat, 1,9 % bosniac e 1,7 % croat; 12,3 % han ditg che montenegrin, serb, bosniac, croat e serbocroat saja per els la medema lingua.
Religiuns
72 % da la populaziun dal Montenegro appartegnan a la baselgia serb-ortodoxa. Ultra da quai exista dapi il 1993 ina baselgia ortodoxa autonoma, a la quala manca però la renconuschientscha canonica. Ils muslims sunnitics cumpiglian radund 16 % da la populaziun. Daspera vivan en il pajais intgins millis catolics ed intgins millis protestants e dapi il 2012 è er la cuminanza gidieua, cun ca. duamilli commembers, renconuschida sco religiun uffiziala.
Svilup da la populaziun
L’onn 1950 dumbrava il Montenegro radund 395 000 abitants ed il 1960 487 000. Fin il 1990 è questa cifra creschida cuntinuadamain sin 615 000. Suenter in temp da stagnaziun (2000: 614 000) munta la cifra actualmain (2017) 629 000 abitants.
Stadi commember da la Jugoslavia
Cun la fin da l’Emprima Guerra mundiala ha l’assamblea naziunala cupitgà il november 1918 il retg e decidì d’integrar il Montenegro en il nov Reginavel da la Jugoslavia, l’emprim sco provinza Montenegro, a partir dal 1929 sco part dal banat Zeta. Durant la Segunda Guerra mundiala, suenter che las truppas tudestgas han gì occupà la Jugoslavia, è il Montenegro vegnì restabilì a partir dal 1941 sco stadi da marionettas talian. Suenter la fin da la guerra è il Montenegro daventà ina da las sis republicas parzialas da la Republica populara federativa da la Jugoslavia (uss cun ils stadis enturn il Golf da Kotor, ma senza il territori cosovar enturn la citad Peć ch’aveva appartegnì dapi il 1913 al Montenegro).
La via a l’independenza
Ils 21 da matg 2006 ha la finala gì lieu ina votaziun dal pievel areguard l’independenza dal stadi Montenegro. Sin quai eran sa cunvegnids la regenza e l’opposiziun suenter ina pli lunga dispita. Ins ha adoptà la proposta da l’Uniun europeica, tenor la quala l’independenza dependeva d’ina maioritad da 55 % a la votaziun e d’ina participaziun d’almain 50 % da las persunas cun dretg da votar. La finala èn sa participads 86,39 % u 419 240 da las 485 280 persunas cun dretg da votar. Cun 55,49 % (230 661) gea hai dà in resultat stgars sur la maioritad necessaria; 44,51 % u 185 002 han ditg nà a l’independenza e vulevan restar vinavant en in’uniun statala cun la Serbia.
Observaturs da l’Organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa èn vegnids a la conclusiun che las cundiziuns generalas per realisar il referendum hajan correspundì per gronda part als standards internaziunals. L’opposiziun percunter ha crititgà ch’il dretg da votar saja stà collià cun il domicil principal da l’electur potenzial, e che quai haja exclus dal referendum radund 250 000 Montenegrins cun domicil stabel.
Ils 15 da zercladur 2006 ha la Serbia renconuschì il Montenegro sco stadi independent; gia ils 5 da zercladur era la Serbia sezza sa declerada formalmain sco independenta.
La via da l’integraziun euroatlantica
Dapi l’independenza sa stenta il Montenegro da daventar commember da l’Uniun europeica. Las lavurs preparatoricas èn gia vaira avanzadas. La Cumissiun europeica è da l’avis ch’in’adesiun saja pussaivla ils proxims onns. Ultra da quai è il Montenegro sa stentà da l’entschatta davent da daventar commember da l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO). Il 2009 ha l’organisaziun acceptà il pajais sco candidat d’adesiun ed ils 5 da zercladur 2018 è il Montenegro daventà uffizialmain il 29avel stadi commember.
Politica
220px|thumb|La chapitala Podgorica En l’index da democrazia dal 2016 sa chatta il Montenegro sin il plaz 85 da 167 stadis. Il pajais vala uschia sco in ‹reschim ibrid›, vul dir sco stadi dal qual il sistem politic cuntegna tant elements democratics sco er autoritars. Sco problems valan surtut la corrupziun e l’infiltraziun da la politica tras structuras criminalas.
Sutdivisiun administrativa
Il Montenegro è sutdividì en 23 vischnancas grondas (opštine, sg. opština). Nikšić è la pli gronda vischnanca areguard la surfatscha, Podgorica areguard la populaziun.
Las pli grondas citads èn: Podgorica (143 718 abitants, situaziun dal 2008), Nikšić (58 649, 2008) e Pljevlja (21 337, 2003).
Constituziun
L’october 2007 han ins relaschà per l’emprima giada dapi il 1905 ina constituziun per in stadi montenegrin independent. L’entrada en vigur da quella ha furmà in’impurtanta premissa adossada da vart europeica per integrar il stadi dal Balcan en las structuras euro-atlanticas. La constituziun na reglescha betg be il diever da las linguas uffizialas, mabain ha er detretschà ils problems en connex cun la naziunalitad dubla dals abitants (Montenegro/Serbia).
Tar il sistem politic dal pajais sa tracti tenor la constituziun d’ina republica parlamentara cun il primminister sco schef da la regenza ed il president sco schef da stadi.
Budget statal
Ils debits dal stadi han muntà il 2016 71,3 % dal product naziunal brut.
L’onn 2011 èn vegnidas impundidas da las expensas statalas (en % dal product naziunal brut): per la furmaziun 4,3 %, per la sanadad 9,1 % e per il militar 1,9 %.
Segirezza
Las forzas armadas montenegrinas consistan da las forzas terrestras, da la marina e da l’aviatica militara. L’armada montenegrina è resortida il 2006 dal corp d’armada dal stadi Serbia-Montenegro ch’era staziunà a Podgorica e dumbra ca. 6500 schuldads. La marina communabla ha il Montenegro surpiglià; quella duai però vegnir reducida ad ina pitschna guardia da costa.
La polizia aveva la regenza dal Montenegro transfurmà en rom dal declin da la Jugoslavia en in’armada cumpensatorica paramilitara. Il dumber dals policists era anc vegnì augmentà il 1999 da 10 000 sin 15 000. Oz sa tracti puspè d’ina polizia civila cun ca. 5200 collavuraturs.
In problem che fatschenta il Montenegro fin oz è la cuntrabanda cun cigarettas, narcotica, armas, vehichels engulads ed umans. Cunter schurnalists critics ed auts funcziunaris da la polizia èn er vegnids commess divers assassinats. Ultra da quai crititgescha l’Uniun europeica l’aut grad da corrupziun e l’apparat statal ch’è vegnì restructurà e reducì memia pauc. Tenor l’index da corrupziun da Transparency International sa chattava il Montenegro il 2015 sin plaz 61 (da 167), e quai ensemen cun l’Italia e l’Africa dal Sid.
Areguard ils dretgs umans crititgeschan l’Uniun europeica ed Amnesty International che la situaziun da stgatschads e da minoritads – surtut dals Roma – stoppia vegnir meglierada e che la libertad da manifestar l’atgna opiniun saja per part manglusa.
Economia
220px|thumb|L’insla Sveti Stefan Il partenari da commerzi principal dal Montenegro furma la Serbia, suandà d’ulteriurs stadis vischins sco la Grezia, la Croazia e l’Italia, da l’ulteriura Uniun europeica e da la China.
Tar las pli impurtantas resursas mineralas tutgan bauxit (in mineral ch’è sa furmà tras dischagregaziun e che furma il bain d’export principal dal pajais), en pli mineral da fier e charvun da terra. En l’industria tutgan l’elavuraziun da tubac, aluminium e sal tar ils secturs da producziun principals. L’agricultura cultivescha surtut legums, granezza, tartuffels, tubac, vin, fritgs da citrus, ulivas e figs.
Sin il Global Competitiveness Index che mesira la cumpetitivitad d’in pajais, sa chatta il Montenegro sin plaz 77 da 137 (situaziun dal 2017–2018). Sin l’index areguard la libertad economica sa chatta il pajais sin plaz 83 da 180 (situaziun dal 2017).
Valuta
La fin 2005 èn vegnidas edidas per l’emprima giada dapi il 1913 puspè atgnas marcas postalas montenegrinas.
Turissem
Il turissem gioga en il Montenegro ina rolla decisiva. 21 % dal product interiur brut derivan da quest sectur. Il Montenegro sa chatta tenor il World Travel & Tourism Council (WTTC) dapi onns tar las destinaziuns che creschan il pli ferm.
Viafier
Tras il Montenegro maina nà dal nord sur Podgorica fin al pli impurtant port montenegrin Bar l’impurtanta viafier Belgrad–Bar. La lingia ch’è en funcziun senz’interrupziun pir dapi il 1976 vala sco ina da las pli spectacularas viafiers da muntogna cun numerus tunnels e punts; il viaduct da Mala-Rijeka furma cun in’autezza da 198 meters sur il fund schizunt la segund auta punt da viafier da l’Europa e la segund auta dal mund.
Daspera mainan duas ulteriuras lingias da Podgorica a Nikšić resp. sur Shkodra a Tirana (Albania).
Traffic aviatic
En il pajais existan duas plazzas aviaticas internaziunalas, numnadamain a Podgorica ed a Tivat. La suletta societad aviatica ch’è staziunada en il pajais è Montenegro Airlines.
Navigaziun
Il pajais dispona a Bar d’in impurtant port da mar. Da qua partan pliras giadas l’emna navs-fera vers Bari ed Ancona en l’Italia.
Per scursanir il temp da viadi enturn il Golf da Kotor curseschan ultra da quai pliras giadas a di navettas tranter ils dus lieus Kamenari e Lepetane.
Traffic sin via
Il pajais na dispona anc da naginas autostradas (situaziun dal 2018), intgins tschancuns sa chattan però en planisaziun. Gia realisadas èn las vias directas Herceg Novi–Ulcinj e Plužine–Podgorica. En pli han ins realisà divers tunnels (p.ex. l’onn 2005 il tunnel da Sozina d’ina lunghezza da 4,1 km) che reduceschan il temp da viadi tranter la chapitala e la regiun da costa u l’access a la plazza aviatica Tivat.
Cultura
180px|thumb|Petar Petrović-Njegoš Sco pli grond poet dal Montenegro vegn adina puspè numnà il prinzi Petar II Petrović-Njegoš. Quel vegn onurà fin oz cun in mausoleum sin la muntogna Lovćen.
Sport
Il 2006/2007 è il Montenegro daventà sco stadi independent commember da diversas associaziuns da sport internaziunalas (ballape, ballamaun e.a.). En il ballamaun èsi schizunt reussì a las dunnas da gudagnar il 2012 il campiunadi europeic. Daspera è la ballanataziun fitg populara en il pajais; en quest sport èn las dunnas medemamain daventadas il 2008 campiunessas mundialas. Ulteriura menziun merita la cursa da velos Putevima Kralja Nikole resp. Paths of King Nikola che maina tras l’entir pajais e ch’attira ciclists da cursa da blers pajais.
Dis da festa
Sper ils dis da festa tenor l’onn ecclesiastic ortodox e giulian ed il prim da matg vegnan festivads ils 9 da matg (fin da la Segunda Guerra mundiala en l’Europa il 1945), ils 21 da matg (di da l’independenza il 2006) ed ils 13 da fanadur (di da la festa naziunala).
Utah
thumb|200px| thumb|200px|Utah
Utah (uffizialmain: State of Utah) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Salt Lake City. Sia populazuin munta a 2'736'424 abitants.
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 219'887 km²
Tennessee
thumb|200px| thumb|200px| Tennessee Tennessee (uffizialmain: State of Tennessee) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Nashville. Sia populazuin munta a 6'214'888 abitants (2008).
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 109'247 km²
BoOzy' OS and the Cristal Gem
thumb|256px|L'affischa englaisa da BoOzy' OS and the Cristal Gem thumb|256px|Il logo da BoOzy' OS and the Cristal Gem BoOzy' OS and the Cristal Gem u The Cristal Gem (franzos: BoOzy' OS et la Gemme de Cristal u La Gemme de Cristal) è in film da J.K. Arsyn da l'onn 2013. Il film gioga in Annecy.
Musica
La musica dal film è vegnida cumponida da ‹Synth of Rage›.
José Luis Rodríguez Zapatero
José Luis Rodríguez Zapatero (Valladolid, Spagna, 4 d'avust 1960), è stà il President dal Guvern spagnol da 2004 a 2011.
Portg selvadi
Il portg selvadi (Sus scrofa) appartegna a la famiglia dals portgs per propi (Suidae) entaifer l’urden dals mammals cun unglas pèr. Ses territori da derasaziun oriund tanscha da l’Europa dal Vest fin en l’Asia dal Sidost; tras natiralisaziun en l’America dal Nord e dal Sid, en l’Australia e sin numerusas inslas è la spezia oz quasi derasada en tut il mund.
Portgs selvadis èn omnivors (popular ‹mangiatut›) ed abels da s’adattar fitg bain a novs conturns. En l’Europa Centrala crescha la populaziun actualmain fitg ferm, e quai surtut perquai ch’i vegn cultivà dapli tirc; adina pli savens penetreschan portgs selvadis er en territoris abitads. Il portg selvadi furma ultra da quai la furma originara dal portg domestic.
En l’Europa tutgan ils portgs selvadis da vegl ennà tar la selvaschina. Perquai datti – surtut per tudestg – per portgs selvadis da differentas vegliadetgnas e dad omaduas schlattainas sco er per bleras parts dal corp denominaziuns specificas che derivan dal linguatg da chatscha. Uschia vegn in portg selvadi masculin er numnà ‹ver selvadi› (tudestg: Keiler; ‹ver› = Eber); la portga selvadia sa numna per tudestg Bache ed il portget fin in onn Frischling.
Statura
thumb|200px|Portg selvadi creschì Guardà da la vart para il corp dal portg selvadi d’esser bratg e massiv. Quest’impressiun vegn anc rinforzada tras las chommas ch’èn fitg curtas e betg fitg fermas en cumparegliaziun cun la gronda massa dal corp. En cumparegliaziun cun il corp para er il chau d’esser bunamain surdimensiunà; en la part davant finescha quel en furma da cugn. Ils egls sa chattan fitg ad aut en il chau ed èn drizzads enavant vers engiu. Las ureglias èn pitschnas e circumdadas d’in ur da zaidlas. Il culiez è curt e bratg e sa lascha mover be pauc; visibel è el be cura ch’ils portgs selvadis portan il pail da stad. D’enviern para il chau d’esser collià directamain cun il corp. Davent dal frunt sur l’entir dies sa tira ina carena da lungas zaidlas che pon vegnir drizzadas si.
L’autezza dal corp sa sminuescha vers las chommas davos. Il corp finescha en ina cua fitg movibla che tanscha fin l’oss dal chaltgogn. Cun quella signalisescha il portg selvadi ses sa sentir (cun l’auzar u pendular). Guardà da davant para il corp d’esser graschel.
L’animal creschì masculin sa lascha differenziar dal feminin – guardà da la vart – tras la furma dal gnif: tar la femella è quel lung e guliv, tar il mastgel cumpara el pli curt.
Dentadira
thumb|120px|Dents chanins d’in ver sco trofea da chatscha Il portg selvadi ha ina ferma dentadira cun 44 dents, en mintga mesadad da la missella trais incisivs (popular: dents da morder), in dent chanin, quatter premolars e trais molars.
Tar il mastgel sa volvan tant ils dents chanins sura sco er quels sut vers ensi; quai serva ad imponar ils auters mastgels. Tar las femellas cumpara quest fenomen be a moda rudimentara tar animals pli vegls.
En cas excepziunals pon ils dents chanins dal mastgel cuntanscher ina lunghezza da fin 30 cm. La lunghezza normala tar mastgels creschids munta a ca. 20 cm; da quai vargan però be ca. 10 cm or da la missella. Ils dents chanins da la missella sura ch’èn vieuts ensi tar ils mastgels èn marcantamain pli curts che quels sut.
Pail d’animals creschids e d’in onn
L’enviern è il pail dal portg selvadi da colur grisch stgira fin brin naira; quel sa cumpona d’in pail lung zaidlus e d’in pail lom ch’è curt e fin. Quel serva surtut a la regulaziun da la temperatura: il spazi d’aria che vegn enserrà dal pail gida ad evitar ch’il corp perdia memia bler chalur. Il pail lung glisch impedescha che la pel vegnia blessada cun girar per il chagliom. Il pail lom cuvra l’entir corp cun excepziun d’intginas parts dal chau e da la part giudim da las chommas.
La primavaira perda il portg selvadi il lung spess pail d’enviern e porta in pail lom da stad curt cun pizs colurads pli cler. La midada dal pail succeda en in interval da trais mais e cumenza en l’Europa Centrala en ils mais d’avrigl e da matg. En lur pail da stad paran ils portgs selvadis bundant pli satigls. Portgs selvadis da l’onn precedent cumenzan gia a midar sin il pail d’enviern a partir da la fin fanadur u entschatta avust; tar animals creschids cumenza quest process pir en il decurs dal settember. Il november è la midada dal pail terminada.
Areguard la colur dal pail datti però grondas differenzas tant da regiun tar regiun sco er entaifer in singul territori da derasaziun. Ils portgs selvadis da la regiun dal Lai da Balkhash èn per exempel da colur da sablun fitg clera u schizunt alvents, en la Bielorussia datti animals cotschen brins, pli clers u er nairs dal tut ed a l’Ussuri datti portgs selvadis brin clers e nairs.
Portgs selvadis taclads
thumb|200px|Portga selvadia cun portgets Entaifer populaziuns da portgs selvadis che vivan en libertad datti adina puspè individis ch’han flatgs brin nairs fin nairs da differenta grondezza sin in fund pli cler. Mintgatant pon ins schizunt observar portgs selvadis taclads nair alv. Tenor examinaziuns che Heinz Meynhardt ha fatg ils onns 1970 en la Republica democratica tudestga cumparan ils flatgs en media tar trais da tschient portgs selvadis. Ils flatgs vegnan surdads a la proxima generaziun en furma d’ereditad recessiva. Ins suppona che questas nianzas derivian dal fatg ch’ils portgs domestics èn vegnids tegnids sur lung temp sin pastgiras e ch’igl ha dà tras quai cruschadas tranter portgs selvadis e portgs domestics.
Examinaziuns ch’èn vegnidas fatgas il medem temp en la Pologna mussan ch’ils portgs selvadis ch’han ina ferma coluraziun nair alva han ina pli auta quota da mortalitad; ins suppona che lur regulaziun da la chalur na funcziunia betg uschè bain.
Pail dals animals giuvens
Portgets gist naschids han il pail brin cler; quel è per ordinari surtratg cun quatter fin tschintg strivlas melnentas che s’extendan per lung dals oss da las spatlas fin a las chommas davos. Ultra da quai èn las parts da las spatlas e las chommas davos munidas cun flatgs. La furma da las strivlas ed ils flatgs sa differenzieschan talmain da portget tar portget ch’il singul individi sa lascha identifitgar cler e net cun agid da quests segns distinctivs. Lur pail lung è anc bundant pli lom e da launa che tar animals pli vegls; quel protegia main bain cunter umiditad, uschia che periodas d’aura trida pon chaschunar in’auta mortalitad. Quest pail dals animals giuvens vegn midà suenter ca. trais fin quatter mais sin il pail giuvenil da colur brinenta. Quel è in pau pli grop ch’il pail dals portgets gist naschids, ma anc adina pli lom che quel d’animals creschids e munì cun in pail lom main sviluppà. En l’Europa Centrala sviluppan ils animals giuvens l’october e november lur emprim vestgì d’enviern; quel mussa lura er gia pli ferm la coluraziun grischa fin naira dals animals creschids.
Pais e grondezza dal corp
Er il pais e la grondezza divergeschan fitg tut tenor la derasaziun geografica; il pais variescha ultra da quai da stagiun tar stagiun. Sco regla generala po valair ch’il pais e la grondezza s’augmentan dal sidvest vers il nordost. Creschids dal tuttafatg èn portgs selvadis en la vegliadetgna da tschintg onns; en l’Europa Centrala han portgas selvadias ina lunghezza dal chau e dal corp da 130 fin 170 cm, vers selvadis cuntanschan ina lunghezza da 140 fin 180 cm. Portgas selvadias d’ina vegliadetgna d’almain tschintg onns pasavan en l’ost da la Germania senza ils organs interns (‹sbuttatschads›) tranter 43 e 95 kg, vers selvadis tranter 54 e 157 kg. Ils pais ils pli auts han las portgas cuntanschì là da l’october fin il mars, ils vers selvadis da l’avust fin il december. Il pais d’exemplars vivents tanscha en l’Europa Centrala fin 150 kg (portgas selvadias) resp. fin 200 kg (vers selvadis).
Portgs selvadis ad Astrachan, en in territori da protecziun da la Beresina ed en il Caucasus vegnan bundant pli gronds e pli grevs. Mastgels cuntanschan qua ina lunghezza dal corp da fin a 200 cm ed in pais da 200 kg. Ils onns 1930 èn vegnids sajettads en il delta da la Wolga ed al Syrdarja portgs selvadis che pasavan fin a 260 kg ed intgins onns pli baud schizunt animals da 270 fin 320 kg. Er da l’ost da la Russia èn enconuschents vers selvadis da varga 300 kg. Medemamain vegn rapportà en las Carpatas da portgs selvadis cun in’autezza da las spatlas da 110 cm ed in pais da 350 kg. En general sa lascha constatar en l’entir territori da derasaziun ina sminuziun da la grondezza dal corp, e quai pervi da la chatscha intensiva. Ozendi valan animals cun in pais da 200 kg sco fitg gronds.
Derasaziun
thumb|260px|Territori da derasaziun oriund (verd) e regiuns nua che l’uman ha introducì il portg selvadi (blau) Tar il portg selvadi sa tracti d’in animal selvadi ch’è derasà en tut l’Eurasia sco er en il Giapun e sin parts da las inslas da l’Asia dal Sidost. En l’entir territori da derasaziun èn enconuschentas radund 20 sutspezias.
En l’Africa dal Nord era il portg selvadi derasà fin avant paucs tschientaners per lung dal Delta dal Nil fin en il sid da Khartum sco er en il nord da la Sahara. Ozendi èn ils portgs selvadis però fitg stgars en questa regiun. Las duas sutspezias Sus scrofa libycus e Sus scrofa barbarus valan schizunt sco svanidas.
En il nord tanscheva il territori da derasaziun oriund dal Lai da Ladoga (60° N) en il nordvest fin a Nowgorod sper Moscau ed alura per lung da la Wolga fin en la part meridiunala da l’Ural (52° N). Pli vers ost cuntanscheva il cunfin schizunt 56° N (Irtysch). En deserts, en l’auta muntogna ed en l’auta planira manca il portg selvadi percunter cumplettamain; uschia na cumpara el er betg en las regiuns sitgas da la Mongolia, cumbain che quellas èn situadas en grads da latituda main exponids (44–46° N).
Reconquista dal territori da derasaziun
En il decurs dal 20avel tschientaner han ils portgs selvadis pudì reconquistar grondas parts da lur territori da derasaziun oriund. In exempel furma la Toscana: pervi da l’agricultura segnada d’ina cultivaziun intensiva han ins dumbrà sur blers decennis nagins portgs selvadis en questa regiun taliana; a partir dals onns 1990 èn els però returnads e sa derasads vastamain.
thumb|180px|Prada stgavada da portgs selvadis Er en la Russia era il portg selvadi vegnì extirpà fin ils onns 1930 en vastas parts dal pajais. Tras quai è il cunfin nord dal territori da derasaziun sa spustà fermamain vers sid (surtut en la part occidentala dal pajais). Enfin l’onn 1950 eran ils animals però puspè sa derasads vastamain ed avevan bunamain puspè cuntanschì il cunfin nord da l’anteriur territori da derasaziun. Questa ‹reconquista› è documentada fitg bain en l’entira l’Europa da l’Ost: Enturn il 1930 eran anc sa mantegnids effectivs da portgs selvadis en territoris da guaud palidus en la Bielorussia, l’Ucraina, la Lituania e la Lettonia. Da là davent èn els puspè sa derasads l’emprim per lung da las rivas dals flums Daugava, Dnepr, Desna sco er, pli tard, Oka, Wolga e Don. Vers il 1960 eran ils portgs selvadis puspè da chasa da Son Petersburg fin Moscau; il 1975 han els cuntanschì la lingia dad Archangelsk fin Astrachan ed èn puspè immigrads en la Finlanda.
Ina derasaziun cumparegliabla ha gì lieu vers vest. Ils onns 1970 hai puspè dà portgs selvadis en il Danemarc e la Svezia. Quels eran bain mitschads dad asils da selvaschina, ma han pudì s’etablir, damai ch’els èn vegnids acceptads da las instanzas forestalas. Nà da la Svezia dal Sid ha il portg selvadi cuntanschì il 2006 la Norvegia, nua ch’el era stà extirpà dapi 500 a.C. Per il mument vala il portg selvadi però anc en la Norvegia sco spezia nungiavischada.
Il svilup da las populaziuns dals ultims decennis sa lascha er leger giu da las statisticas da chatscha: En Germania eran vegnids sajettads ils onns 1960 radund 30 000 animals ad onn; suenter il 2000 èn quai stads radund 500 000 animals ad onn.
Avanzament en il territori da la citad
Quant bain ch’il portg selvadi è abel da s’adattar a novs spazis vitals illustrescha la citad da Berlin. Là han els reconquistà sco novs spazis vitals ils guauds situads en vischinanza da la citad e penetreschan adina puspè er en la periferia da la citad. Da temp en temp arrivan els schizunt en il center da la citad. Il matg 2003 han per exempel stuì vegnir sajettads dus portgs selvadis ch’eran sa pers sin l’Alexanderplatz.
En il fratemp vegn l’effectiv da portgs selvadis che vivan enturn Berlin stimà sin 10 000 animals; en la proxima vischinanza da la citad èn quai radund 4000 animals. Els penetreschan en curtins e parcs e chaschunan per part donns considerabels; en pli sfugatan els sadellas da rument en tschertga da vanzadiras. Ils animals intelligents registreschan svelt ch’ins na fa betg chatscha sin els en il territori urban, quai ch’als intimescha magari schizunt da vegnir activs dal di. Uschia pon ins observar en intgins parcs da la citad portgets che giogan da bel cler di. La regenza da Berlin ha relaschà in sever scumond da pavlar per evitar che quai carmalia anc dapli portgs selvadis en la citad.
Effectivs da portgs selvadis natiralisads
thumb|200px|Portgs selvadis en ils Stadis Unids Per motivs da chatscha è il portg selvadi vegnì natiralisà a l’entschatta dal 20avel tschientaner en ils Stadis Unids. Là è el per part sa maschadà cun portgs domestics daventads selvadis che vivevan dapi l’entschatta dal 16avel tschientaner en il sidvest dals pajais (surtut a Texas). Tras questa maschaida na datti oz en ils Stadis Unids nagin cunfin cler tranter portgs domestics e portgs selvadis. Sco ch’i para reusseschi però als portgs cun in’auta cumpart selvadia da sa far valair envers ils portgs cun in’auta cumpart dal portg domestic. En divers stadis (surtut California, Florida, Texas, South Carolina, Georgia, Alabama, Arkansas, Oklahoma, Arizona e Louisiana) dumbran ins oz gronds effectivs da portgs selvadis, e quai malgrà ch’i vegn per part fatg intensivamain chatscha sin els.
Er en l’America dal Sid existan effectivs da portgs selvadis natiralisads. En l’Argentinia èn portgs selvadis vegnids importads vers il 1900 e vivan là tranter il 40avel ed il 44avel grad da latituda.
Ulteriurs effectivs da portgs selvadis natiralisads, ch’èn per part medemamain sa maschadads cun ils portgs domestics, datti a Nova Guinea, en la Nova Zelanda ed en l’Australia, en pli a Hawai, Trinidad e Puerto Rico. Per part èn ils animals arrivads en questas regiuns gia avant tschientaners. A Hawai per exempel èn ils emprims portgs arrivads avant radund 1000 onns cun navigaturs da la Polinesia. En l’Australia èn ils portgs selvadis vegnids importads a l’entschatta dal 19avel tschientaner, tranter auter per cumbatter las serps. Oz valan els sco mulesta – ils portgs selvadis mazzan per exempel regularmain agnels novnaschids e vegnan perquai considerads da l’agricultura sco animals nuschaivels.
Spazi da viver
Portgs selvadis s’adatteschan spertamain als pli differents spazis da viver. A quai attribuescha il fatg ch’els èn veritabels magliatut ch’èn abels da trair a niz da tuttas sorts nischas da nutriment. Tras lur abilitad da rumper si il terren han els access a pavel che na stat betg a disposiziun ad auters mammals pli gronds. Cun lur dentadira fitg ferma vegnan els schizunt da rumper fritgs cun ina crosa fitg dira, sco per exempel nuschs da cocos. Els èn plinavant fitg buns nudaders e possedan ina buna isolaziun termica ch’als lubescha da s’adattar a territoris umids. Pervi da questa abilitad tutgan tant il guaud da coniferas boreal, sco er il territori da channa ed il guaud tropic semperverd tar ils spazis vitals che pon vegnir colonisads dals portgs selvadis.
Vers nord vegn lur derasaziun limitada tras il fatg che la terra è schelada pli ditg; quai als renda impussibel da cuntanscher las reservas da nutriment situadas sut la surfatscha. En territoris cun blera naiv ha il portg selvadi ultra da quai difficultads da sa mover; perquai manca el er en regiuns autalpinas.
En l’Europa Centrala cun sias relaziuns climaticas moderadas cuntanscha il portg selvadi la pli auta spessezza en guauds da figlia e guauds maschadads ch’han autas cumparts da ruvers e da faus e che cumpiglian en pli regiuns palidusas e cleragls en furma da pradas.
A las relaziuns climaticas subtropicas e tropicas s’adattescha il portg selvadi cun reducir la spessezza da ses pail; en pli na sviluppan els en talas regiuns nagina stresa da grass sut la pel (la quala als serva en territoris situads pli en il nord sco isolaziun termica). En regiuns chaudas dependan portgs selvadis fermamain da funtaunas d’aua; deserts na vegnan perquai betg colonisads dad els.
Nutriment
thumb|180px|Glondas tutgan tar il nutriment preferì dal portg selvadi En tschertga da nutriment sfuschigna il portg selvadi il terren en tschertga da ragischs, verms, coss, mieurs, glimajas e bulieus. Sper plantas da l’aua sco per exempel la channa aromatica maglian portgs selvadis er feglia, chatschs e fritgs da numerusas chaglias e plantas sco er da tuttas sorts ervas e pastg. Sco omnivors na refusan els er betg capiergnas e ruments. Igl è gia vegnì observà che portgs selvadis han avert taunas da cunigls per pudair magliar ils giuvens. Magari pon els er tiers ovs u giuvens utschels da spezias d’utschels che cuan per terra. Ed en flums ch’èn sitgs ora maglian els schizunt conchiglias.
Da ses nutriment vegetal preferì fan er part en l’Europa Centrala las ragischs dal felesch plimà e da la veschla–chaura. Tut tenor stagiun vegnan tranter auter vitiers las ragischs da l’anemona alva, dal badalestg-serp, dal plantagen e da la flur-paintg da palì. Gugent pasculeschan portgs selvadis er en il traifegl e maglian las parts sur terra dad ervas dultschas, fegliascha, pe-chaura, felesch-plimà e darsvenna sco er figlia da ruvers.
Vi da terrens agriculs pon portgs selvadis chaschunar donns considerabels. Els maglian tut ils fritgs dal funs che vegnan cultivads en l’Europa Centrala. Tar ils tartuffels differenzieschan els schizunt tranter las singulas sorts e sa laschan surtut gustar tartuffels temprivs. Portgs selvadis stgavan er en ers e chaschunan savens in pli grond donn tras lur sfuignim che tras il mangiar sco tal. Er en parcs chaschunan els surtut donns da stgavar; en tschertga da tschagulas da flurs èn els en il cas da chavar enturn entirs prads ed eras.
Gronds donns per l’agricultura datti surtut sch’ils ruvers e faus n’han betg purtà suffizientamain fritgs; alura van ils portgs selvadis da preferenza sin las cultiras en tschertga da maglia. Quai è er stà il motiv daco ch’igl è vegnì fatg sur lung temp intensivamain chatscha sin ils portgs selvadis. Ins suppona che gia las saivs enturn prads ch’èn cumprovadas dal temp da bronz avevan la funcziun da tegnair davent ils portgs selvadis.
Portgs selvadis maglian però er insects che passentan in temp da lur svilup en la terra sco er auters animals pitschens. Er qua po il sfuignim intensiv manar a donns considerabels, per exempel tar lieus da cuar u en territoris d’envernada da luschards. Da l’autra vart ha l’activitad dals portgs selvadis per consequenza ch’il spectrum da la fauna sa sposta vers spezias da curta vita e contribuescha uschia a la protecziun da las spezias botanicas. Quai vegn attribuì ad ina cumpart pli auta da sems da plantas scherminativs en terrens ch’èn vegnids utilisads dals portgs selvadis. Perquai che las caracteristicas dals terrens che vegnan sfuignads sa midan, s’augmenta er l’abilitad scherminativa da las plantas ed il fatg ch’il paus da vegetaziun vegn interrut augmenta la creschientscha.
Per la derasaziun dals sems da las plantas tras endochoria (a moda digestiva, vul dir en furma dad excrements) gioga il portg selvadi in dals vecturs ils pli impurtants: el è involva en la derasaziun da betg main che 76 da 123 spezias da plantas ch’èn vegnidas intercuridas.
Moviment e cumportament da ruaus
thumb|200px|Passida d’in portg selvadi thumb|200px|Portg selvadi che ruaussa en la lozza thumb|140px|Planta da sfruschar (pign)
Pass, nudar
Portgs selvadis che ruaussan repartan per ordinari il pais a moda eguala sin tut las quatter chommas. S’avanzond al pass è la moda da sa mover usitada il pass en crusch, vul dir che la chomma davant e quella davos che sa chattan en posiziun diagonala vegnan muventadas enavant quasi a medem temp. En questa moda pon els avanzar 3 fin 6 km per ura.
En il trot bandunan la chomma davant e davos mintgamai gia il terren, avant che l’autra è sa tschentada. Quest pass vegnan ils portgs selvadis da tegnair sur in fitg lung temp e surventschan uschia sis fin diesch kilometers per ura. A galop fugian portgs selvadis cura ch’els vegnan spaventads. Animals creschids fan en quest pass sigls da fin a 2 meters; els n’èn però betg abels da tegnair ditg sidretg questa moda da sa mover e crodan bainprest enavos en il trot, e quai er sch’els èn en fugia.
Ultra da quai èn ils portgs selvadis fitg buns nudaders ch’èn er abels da surmuntar lungas distanzas. Cun agid da traplas fotograficas han ins per exempel pudì cumprovar ch’els percurran il Rain Aut tranter Lörrach e Waldshut. Las chommas muventan els en quest cas a moda sumeglianta sco en il trot e be la part superiura dal chau varga or da l’aua.
Cumportament da pussar
Portgs selvadis passentan ina gronda part dal di cun pussar. Tge temp dal di ch’els fan quai dependa da las cundiziuns da l’ambient respectivas. Per ruassar sa retiran els gugent en spezials lieus da ruaus ch’els frequentan persuls u communablamain. Per portgs selvadis che cupidan è tipica la posiziun cun chommas stendidas; la posiziun a garnugl, pia cun chommas plegadas, sa lascha percunter observar be per curts muments.
Tar il tipic repertori da cumportament dals portgs selvadis tutga er il sa rudlar en paltauns da lozza. Surtut la stad serva quai a regular la chalur. Ultra da quai vegnan encapslads parasits da la pel ed insects che piztgan n’arrivan betg uschè tgunsch vi da la pel. La stresa da lozza che daventa sitga e dira vegn alura sfruschada giu vi da las plantas che sa chattan en vischinanza dals paltauns. Preferidas vegnan plantas cun ina scorsa groppa u cun blera rascha, en l’Europa Centrala surtut ruvers, tieus e pigns. Questa furma da nettegiament è necessaria, damai ch’ils portgs selvadis han in culiez memia curt ed immovibel per pudair sa nettegiar e sa liberar d’insects cun agid da lur dentadira.
Temp da paregliament
Sch’i stat a disposiziun abundantamain nutriment, pon animals giuvens feminins gia cuntanscher suenter 8 fin 10 mais la madirezza sexuala. Animals masculins madiran per ordinari pir en il decurs dal segund onn da vita. Excepziuns da quella regla han ins enfin uss pir pudì observar en ils Stadis Unids, nua che las populaziuns da portgs selvadis èn sa maschadads fermamain cun portgs domestics.
Il temp da paregliament dependa da las cundiziun climaticas respectivas. En l’Europa Centrala cumenza el per ordinari il november e dura fin il schaner u favrer. Paregliaziuns èn però er pussaivlas ordaifer quest temp; tscherts auturs attribueschan quai a l’influenza dals portgs domestics. Femellas ch’han gì ina spersa u ch’han pers l’entira tratga curt suenter la naschientscha, pon immediat puspè esser ablas da concepir.
Paregliaziun
Frunta in mastgel durant il temp da paregliaziun sin ina femella, savura el las genitalias da quella, per eruir sch’ella è pronta da concepir. Sche quai è il cas, stumpla el ad ella levet cunter il venter e va en rudè enturn ella. Sa retira la femella da quest ritual, alura poi esser ch’il mastgel la suonda sur pli lung temp. Ma la femella po er mussar ch’ella n’ha betg veglia da copular cun zuppentar la regiun genitala.
Per copular ascenda il mastgel la femella; en questa posiziun restan els radund 5 minutas enfin ch’els sa spartan puspè. Durant il temp da paregliaziun copulescha ina femella sis fin set giadas.
Paregliaziun sincronisada
Sco ch’i para ha lieu tar famiglias da portgs selvadis cun in urden social intact ina sincronisaziun dal temp da paregliaziun; quella vegn messa ad ir tras la pli veglia femella entaifer la stirpa. Process che vegnan manads tras ormons effectueschan in temp da paregliaziun cumpact tranter l’october ed il december che garantescha che la figlialanza nascha pli u main a medem temp. Quai augmenta las schanzas da surviver da quella.
Cumbats da mastgels
Sche mastgels che concurrenzeschan per femellas fruntan in sin l’auter durant il temp da paregliaziun, datti per ordinari cumbats d’ierarchia, ils quals èn ritualisads fermamain.
Dal depurtament d’impressiun dals mastgels fa tranter auter part il zappitschar cun las chommas davos, il squittar urin ed il gizzar la missella (cun muventar quella vi e nà). S’intensivescha il cumbat, alura sa transfurma il gizzar la missella en in batter quella intensivamain si e giu; savens sa furma er stgima vi da la bucca. Las lungas zaidlas si dies èn drizzadas sidretg, il chau è sbassà. Ils mastgels cumbattan in l’auter en rudè e pitgan in a l’auter en las spatlas.
Sche nagin dals animals n’ha prendì fin qua la fugia, alura cumenza il cumbat per propi: ils dents da la missella sut vegnan pitgads cun moviments sin la vart e vers ensi cunter il venter e la part sut dal corp. Quai po chaschunar blessuras ordvart sanguinusas. Il cumbat è pir a fin cura ch’in dals mastgels scappa e surlascha la femella a l’auter.
Naschientscha
thumb|200px|Portgas selvadias cun portgets thumb|200px|Portget che tschertga la vischinanza da sia mamma Il temp da purtanza da las femellas dura 114 fin 118 dis (‹trais mais, trais e emnas e trais dis›). En l’Europa Centrala naschan ils animals giuvens il pli savens dal mars fin il matg. Ils novnaschids vesan immediat ed han gia zaidlas vi da lur corp. Lur pais da naschientscha munta a 740 fin 1100 grams. Il temp da tezzar dura 2,5 fin 3,5 mais. Appartegna la mamma ad in triep, alura s’allontanescha ella da quel e va sias atgnas vias, enfin ch’ils pitschens èn abels da suandar quel. La colliaziun tranter la mamma ed ils pitschens dura per ordinari radund 1,5 onns.