cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uniun sovietica
Dal 1985 al 1991: refurmas e dissoluziun da l’Uniun sovietica
Las anteriuras republicas d’uniun èn sinaquai s’unidas en la Communitad dals Stadis Independents (CSI). Tuttina è la Federaziun Russa, ch’è tenor il dretg internaziunal la successura da la Republica sovietica russa, sa declerada explicitamain sco «stadi successur» da l’Uniun sovietica. Cun quai èn stads colliads tut ils dretgs e duairs da quella tenor il dretg internaziunal, inclus la sedia sovietica en il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Svizra
Fauna
thumb|220px|Capricorns en il Reticon En Svizra vivan tenor stimaziuns radund 40 000 spezias d’animals, da quai èn ca. 30 000 insects. Almain 40 % da las spezias d’animals èn periclitadas, surtut amfibis e reptils.
Pressa
Enconuschents magazins emnils èn ‹Die Weltwoche› e ‹Die Wochenzeitung› sco er en lingua franzosa ‹L’Hebdo› e ‹L’illustré›.
Teater
L’opera da Turitg ha medemamain furmà il lieu da numerusas primaudiziuns. E numerus stars da l’opera sa preschentan qua regularmain sin tribuna.
Uniun sovietica
Enfin la Segunda Guerra mundiala
Malgrà quests accents sin il parchet diplomatic è l’Uniun sovietica tuttina intervegnida a moda activa en la Guerra civila spagnola. Cun sias furniziuns d’armas ha ella sustegnì a moda decisiva la vart republicana. Sut l’egida da l’Uniun sovietica han er gì lieu ‹zavradas› entaifer la vart republicana: cun agid d’arrestaziuns, d’attentats e d’execuziuns han ils communists mitigià successivamain la pussanza dals anarchists, cun ils quals els eran atgnamain alliads. Il 1939, d’in temp ch’ils republicans vegnivan dominads decisivamain dals communists, han els però pers la guerra cunter ils naziunalists sut Franco.
Svizra
Clima
Areguard las precipitaziuns sa lascha dir en general che quellas èn la stad radund duas giadas uschè amplas sco l’enviern. En la Svizra Centrala, las Alps ed il Tessin munta la quantitad da precipitaziuns radund 2000 millimeters l’onn; en la Bassa èn quai tranter 1000 e 1500 millimeters l’onn. Il lieu cun la pli gronda quantitad da precipitaziuns è il Säntis (en media 2837 mm tranter il 1981 ed il 2010); il lieu il pli sitg è Ackersand en il Vispertal (en media 545 mm tranter il 1981 ed il 2010).
Museums
Tenor indicaziuns da l’Uffizi federal da statistica dumbrava la Svizra il 2015 radund 1100 museums, ils quals han pudì registrar dapli che 12 milliuns entradas.
Citads e vischnancas
La pli gronda citad da la Svizra è Turitg cun radund 409 241 abitants, la pli pitschna vischnanca Corippo cun 12 abitants. Ulteriuras citads grondas èn Genevra (200 548), Basilea (171 513), Losanna (138 905), Berna (133 798) e Winterthur (110 912; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2017). Las pli grondas citads cun damain che 100 000 abitants èn Lucerna (81 401), Son Gagl (75 522), Lugano (63 494) e Bienna (54 640; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2014).
Uniun sovietica
Enfin la Segunda Guerra mundiala
thumb|180px|Contract da pasch da Brest-Litowsk Suenter il 1917 è il nov reschim communistic sa stentà d’insumma vegnir renconuschì sco regenza da la Russia resp. da l’Uniun sovietica. La Germania ha gia contractà l’entschatta 1918 cun ils communists, en vista al Contract da pasch da Brest-Litowsk. La renconuschientscha uffiziala è però suandada pir il 1922. Il 1925 è l’Uniun sovietica vegnida renconuschida dal Giapun, il 1933 dals Stadis Unids. Auters pajais dal vest han per part fatg quest pass pir bundant pli tard. Motivs per questa tenuta refusanta da blers pajais n’eran betg be las violaziuns dals dretgs umans, mabain per exempel er il fatg ch’il reschim communistic n’era betg pront da renconuscher daivets russ dal temp zaristic a l’exteriur.
Svizra
Religiuns
La libertad da cretta è fixada en la constituziun sco dretg fundamental. Igl è surlaschà als chantuns, schebain els vulan surdar a singulas cuminanzas religiusas il status sco corporaziun da dretg public ed uschia sco baselgias chantunalas. En la gronda part dals chantuns han la baselgia catolic-romana e la baselgia evangelic-refurmada quest status, en blers chantuns supplementarmain la baselgia vegl catolica ed en intgins er la cuminanza gidieua. La baselgia vegl catolica (u cristcatolica) è be da muntada en parts da la Svizra dal Nordvest. En ils chantuns Genevra e Neuschatel na datti naginas baselgias chantunalas, perquai che stadi e baselgia èn separads là dal tuttafatg; ellas èn però renconuschidas sco «organisaziuns d’interess public».
Polizia
Il numer d’urgenza da la polizia en Svizra è 117. Cun cumponer il numer d’urgenza europeic 112 vegn ins medemamain collià automaticamain cun la centrala operativa da la polizia chantunala respectiva.
Festas federalas
thumb|220px|Furmaziun da musica populara Tar las pli impurtantas festas federalas tutgan la Festa federala da lutga, la Festa federala da jodladers, la Festa federala da gimnastica ed il Tir champester federal.
Il stadi federal modern
La dumonda dal Giura ha medemamain occupà la Svizra sur decennis. La finala è sa constituì il 1979 il nov Chantun Giura or dals anteriurs districts bernais da lingua franzosa Delémont, Ajoie e Franches-Montagnes.
Uniun sovietica
Dal 1945 al 1985: Guerra fraida
Il 1953, suenter la mort da Stalin, è Nikita Chruschtschow daventà l’emprim secretari da la Partida communistica da l’Uniun sovietica. Il 1956, en rom dal XXavel di da partida, è el s’exprimì en in’allocuziun secreta cunter il stalinissem. El ha empruvà d’iniziar ina vieuta en la politica sovietica instradond ina liberalisaziun modesta (‹perioda da marschauna›). La Revolta ungaraisa dal 1956 è però vegnida supprimida sanguinusamain tras l’Armada cotschna.
Relaziun cun la Germania
In impurtant pass per surmuntar l’isolaziun al nivel da la diplomazia internaziunala ha muntà il Contract da Rapallo il 1922. En quel ha la Germania (ch’era sezza isolada internaziunalmain suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala) renconuschì sco emprim stadi l’Uniun sovietica. Pir ils 18 da settember 1934 è l’Uniun sovietica vegnida commembra da la Societad da las naziuns.
Svizra
Il pli impurtant en furma concisa
En il vest cunfinescha la Svizra cun la Frantscha, en il nord cun la Germania, en l’ost cun l’Austria ed il Liechtenstein ed en il sid cun l’Italia.
Enclavas ed exclavas
Büsingen am Hochrhein sco er Campione d'Italia èn enclavas situadas en Svizra. La vischnanca tudestga Büsingen è circumdada en il nord dal Rain dal chantun Schaffusa, en il sid cunfinescha ella cun ils chantuns Turitg e Turgovia. La vischnanca taliana Campione sa chatta al Lai da Lugano entaifer il chantun Tessin.
Economia
La Svizra tutga tar ils pajais ils pli bainstants. Cun in product interiur brut da 659 milliardas dollars sa chattava la Svizra l’onn 2016 sin il 20avel plaz da tut las naziuns e mesirà vi dal product interiur brut per persuna (79 242 dollars) schizunt sin il segund plaz. Il Global Competitiveness Report 2017–2018 dal Forum economic mundial ranghescha la Svizra sin l’emprim plaz avant il Singapur ed ils Stadis Unids. L’economia svizra vala sco ina da las pli stabilas en tut il mund. In dals facturs-clav per il success economic da la Svizra furma tranter auter la stabilitad dals pretschs. L’onn 2008 è la chareschia annuala stada cun 2,4 % per l’emprima giada dapi il 1994 sur ina valur da 1,8 %. Percunter tutgan ils custs da viver tar ils pli auts en tut l’Europa (il 2015 63,3 % sur la media europeica). Las citads da Turitg e da Genevra èn vegnidas taxadas il 2016 sco las pli charas en tut il mund.
Monuments culturals ed architectonics
Il 2013 ha la Lia svizra per la protecziun da la patria tschernì 50 impurtants edifizis dal temp tranter il 1960 ed il 1975 sco perditgas da la cultura da bajegiar pli nova. Objects da quest temp dattan bain la tempra a bleras vischnancas en Svizra, ma ina confruntaziun cun la cultura da bajegiar da quest’epoca – savens sdegnada – n’ha anc strusch gì lieu.
Linguas
thumb|200px|Bilinguitad a Biel/Bienne L’artitgel 4 da la Constituziun federala sa cloma: «Las linguas naziunalas èn il tudestg, il franzos, il talian ed il rumantsch.» En l’artitgel 70 hai ultra da quai num: «Las linguas uffizialas da la Confederaziun èn il tudestg, il franzos ed il talian. En il contact cun persunas da lingua rumantscha è er il rumantsch lingua uffiziala da la Confederaziun.»
Il stadi federal modern
A moda adina pli evidenta èn er sa mussadas las varts sumbrivaunas da l’industrialisaziun, per exempel en furma da la lavur d’uffants. Sco emprims chantuns han Glaruna e Turitg relaschà leschas da fabrica per proteger ils lavurants. Il 1877 ha la Confederaziun surpiglià la cumpetenza da legislaziun correspundenta per cumbatter a nivel naziunal las pli grondas incunvegnientschas.
Divers temas culturals
Il pli grond circus en Svizra, il Circus Knie, giauda renum internaziunal. Ulteriurs enconuschents circus èn: Circus Nock, Circus Monti e Circus Conelli.
Il Prix Walo, che vegn surdà dapi il 1974, vala sco pli impurtanta distincziun entaifer il showbusiness en Svizra. Il premi han gudagnà numerus acturs, cabarettists e chantadurs.
Traffic aviatic
Fin il 2001 ha la Swissair furmà la societad aviatica naziunala. La successura Swiss è dapi il 2007 ina societad affiliada da la Lufthansa. Ulteriuras societads aviaticas svizras èn t.a. Edelweiss Air e Helvetic Airways.
Veglia Confederaziun
Vitiers èn vegnids ils uschenumnads chantuns alliads, surtut il Vallais e la Republica da las Trais Lias, ma er monarchias sco la prinzi-abazia Son Gagl u il ducadi da Neuschatel. Sco signuradis cumins han ins designà fin il 1798 territoris ch’èn vegnids conquistads da plirs dals Tredesch Vegls Lieus confederals e ch’èn er vegnids administrads communablamain sco chastellanias. Latiers han tranter auter tutgà territoris en ils chantuns odierns Turgovia e Tessin. Ultra da quai possedeva la gronda part dals lieus terras subditas, vul dir regiuns ch’eran politicamain dependentas da quels.
Navigaziun
thumb|210px|Bastiment a vapur Unterwalden sin il Lai dals Quatter Chantuns Ils sulets ports internaziunals cun access a la mar sa chattan al Rain en e sper Basilea. Ultra da quai gestiuneschan sis societads da navigaziun en tut 44 bastiments d’auta mar che navigheschan sut la bandiera svizra (situaziun dal 2013).
Il stadi federal modern
Durant l’Emprima Guerra mundiala ha la Svizra mantegnì la neutralitad armada. Sut general Ulrich Wille èn vegnids occupads ils cunfins.
Teater
Ulteriurs teaters da muntada èn il teater da Basilea, il teater da la citad da Berna sco er il Cabaret Voltaire a Turitg, nua ch’è sa furmà il moviment dal dadaissem.
Uniun sovietica
Segunda Guerra mundiala e suenterguerra
thumb|200px|Conferenza da Jalta il 1945 En consequenza da quest svilup è Stalin sa collià cun las pussanzas dal vest (Coaliziun cunter Hitler), da las qualas l’Uniun sovietica ha retschet furniziuns da rauba considerablas. Il matg 1945 è la Germania stada battida, il settember dal medem onn il Giapun. Il 1941 aveva l’Uniun sovietica bain suttascrit cun il Giapun in patg da nunagressiun; ma curt avant la fin da la guerra ha l’Uniun sovietica rut quest contract ed è marschada en la China dal Nord ch’era da quel temp sut controlla dal Giapun. Quai dueva la finala furmar il pass decisiv ch’ha manà en la guerra civila chinaisa a la victoria dals communists sur ils naziunalists. La Republica Populara da la China, ch’è vegnida fundada uffizialmain il 1949, pareva a l’entschatta da sa sviluppar ad in partenari d’allianza da l’Uniun sovietica. Ma il pli tard en il decurs dals onns 1960 èn las duas pussanzas daventadas rivals, e quai tant pervi da conflicts da cunfin latents sco er pervi da differenzas ideologicas e la dumonda davart l’egemonia entaifer il mund communistic.
En il vest era l’armada sovietica avanzada il 1945 fin a la Elbe, l’Austria e la gronda part da la Jugoslavia. Suenter la fin da la guerra è l’Uniun sovietica sa stentada, per gronda part cun success, d’installar en ils stadis restabilids reschims ch’eran dependents dad ella:
Suenter il 1930 ha la Germania naziunalsocialistica cumenzà cun sia politica d’occupaziun da novs territoris. Stalin ha l’emprim contractà cun las pussanzas dal vest, ha però pretendì da la Pologna da laschar passar truppas sovieticas en cas da guerra. Sin fundament da las experientschas dal 1920 ha la Pologna refusà questa dumonda. La finala han la Germania e l’Uniun sovietica segnà la fin avust 1939 il Patg da Hitler-Stalin. Cun quest patg da nunagressiun presumtiv han las duas pussanzas partì tranter ellas lur vischins. L’Uniun sovietica dueva survegnir enavos pli u main tut ils territoris ch’avevan fatg part da la Russia avant l’Emprima Guerra mundiala.
Svizra
Telefericas
Pervi da la topografia dal pajais existan en Svizra bleras pendicularas e funicularas. Per part servan quellas sco med public a colliar abitadis giud via, per gronda part però al turissem. La staziun dal tren sin il Jungfraujoch è la pli autsituada en tut l’Europa e la pendiculara sin il Pitschen Matterhorn furma la pli auta teleferica en tut l’Europa.
Traffic betg motorisà
SvizraMobil è la rait naziunala dal traffic betg motorisà, surtut per il temp liber ed il turissem. Il traffic betg motorisà cumpiglia il viandar, ir cun velo e velo da muntogna, ir cun inlineskates ed ir cun il canu. Il project è vegnì lantschà il 1998 e cumpiglia differentas spartas sco ‹Svizra – pajais da velos› u ‹La Svizra a pe› che marcheschan vias e rutas e rendan enconuschentas quellas cun agid da chartas ed apps. Il 2017 han ins cumplettà la purschida da SvizraMobil cun activitads d’enviern sco far gitas cun gianellas, sendas d’enviern, passlung e vias da scarsolar.
Museums
Il Museum naziunal svizzer ha sia sedia principala a Turitg e dat suttetg a la pli gronda collecziun istoric-culturala dal pajais. Quella cumpiglia tuttas epocas da la preistorgia fin il 21avel tschientaner. Il segund grond è il Museum istoric a Berna cun 250 000 objects da differenta provegnientscha. Menziun speziala meritan qua ils tarpuns da Carl il Temerari che derivan dal temp da las Guerras burgognaisas.
Clima
Cumpareglià cun auters lieus da medema autezza en la Bassa èn las temperaturas en la Val dal Rodan, la Val dal Rain e la regiun da Basilea en media per in fin dus grads pli autas ed en la Planira da Magadino en il Tessin per dus fin trais grads. Cumbain che l’Engiadina tutga climaticamain tar la Svizra dal Sid, èn las temperaturas là en media diesch grads pli bassas. Il medem vala per las valladas lateralas dal Goms en il Vallais che furman medemamain valladas alpinas.
Uniun sovietica
Agricultura
Il territori tranter Son Petersburg, Odessa resp. Rostow al Don en il vest e Krasnojarsk en l’ost furmava la regiun gronda la pli fritgaivla da l’Uniun sovietica e vegniva er numnada ‹triangul agrar›.
Svizra
Citads e vischnancas
Resguardond er l’aglomeraziun vivan en las pli grondas citads il suandant dumber da persunas (situaziun dal 2014): Turitg 1 315 700, Genevra 570 200, Basilea 537 100, Berna 406 900 e Losanna 402 900.
Uniun sovietica
Enfin la Segunda Guerra mundiala
En in’emprima fasa è l’Uniun sovietica sa stentada d’obtegnair cun forza (influenza zuppada u intervenziun militara) regenzas communisticas er en auters pajais europeics. Pli tard èn ins alura sa concentrads sin consolidar l’atgna posiziun. Quai han ins surtut fatg en furma da cunvegnas bilateralas. Da la Societad da las naziuns è l’Uniun sovietica pir daventada commembra il 1934 (il 1939 è ella vegnida sclausa da la Societad da las naziuns pervi da l’attatga sin la Finlanda).
Dal 1924 al 1939: terrur stalinistic
thumb|180px|Placat per promover la disciplina da lavur, Usbekistan 1933 La mort da Lenin ils 21 da schaner 1924 ha manà ad in cumbat da successiun vehement. Josef Stalin, dapi il 1922 secretari general da la partida communistica, è la finala sa fatg valair envers Leo Trotzki. Stalin ha consolidà sia pussanza cun persequitar ils onns 1926/1927 sistematicamain ses adversaris da la ‹sanestra› (Leo Trotzki, Grigori Sinowjew e Lew Kamenew) ed il 1929/1930 quels da la ‹dretga› (t.a. Nikolai Bucharin) sco er bleras persunas che vegnivan suspectadas da simpatisar cun quels.
Svizra
Sport
Ils onns 1928 e 1948 han gì lieu a San Murezzan ils gieus olimpics d’enviern. Il 2008 ha la Svizra realisà ensemen cun l’Austria il campiunadi europeic da ballape. Occurrenzas da sport da muntada internaziunala ch’han lieu mintg’onn èn ils meetings d’atletica leva a Turitg e Losanna, ils turniers da tennis da Basilea, Gstaad e Turitg, ils turniers da sigl d’obstachels a Turitg e Son Gagl, il turnier da hockey Spengler Cup a Tavau, la cursa da velo da pliras etappas Tour de Suisse e las cursas da la cuppa mundiala da skis ad Adelboden (Chuenisbärgli), San Murezzan, Lenzerheide e Wengen (Lauberhorn).
Uniun sovietica
Litteratura
Auturs sco Alexander Solschenizyn (Premi Nobel), Wenedikt Jerofejew u Leonid Zypkin han cuntinuà cun la tradiziun da la litteratura clandestina che vegniva savens distribuida cun agid da ‹Samisdat›, pia en furma da fegls sgulants ed ediziuns che vegnivan realisadas dals auturs sez. Auturs emigrads sco Iwan Bunin (Premi Nobel), Alexander Kuprin, Andrei Bely, Marina Zwetajewa u Vladimir Nabokov han gì success en l’exil.
Svizra
Demografia
Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner è il dumber d’abitants creschì sin dapli ch’il dubel: da 3,3 milliuns (1900) sin 8,6 milliuns (2020). Las pli autas quotas da creschientscha han ins segnà tranter il 1950 ed il 1970. Ina diminuziun da la populaziun ha be gì lieu il 1918 pervi da la grippa spagnola e durant ils onns da recessiun economica 1975–1977.
Religiuns
Istoricamain eran ils abitants dals chantuns Turitg, Berna, Basilea (cun excepziun dal district Arlesheim), Schaffusa, Appenzell Dadora e Vad anc vers il 1850 quasi cumplettamain refurmads; ils abitants dals chantuns Friburg (senza il district Murten), Vallais, Giura, Soloturn (senza il district Bucheggberg), Lucerna, Sur- e Sutsilvania, Uri, Sviz, Zug, Appenzell Dadens e Tessin quasi dal tuttafatg catolics. Confessiunalmain paritetics eran percunter ils chantuns Glaruna, Argovia, Son Gagl, Grischun e Genevra. La repartiziun da las confessiuns è stada il resultat da l’applicaziun dal princip da territorialitad tar l’elecziun da la confessiun suenter las guerras confessiunalas dal 16avel tschientaner; ils chantuns paritetics enconuschevan ubain cunfins chantunals vaira giuvens (Argovia, Son Gagl, Genevra), ubain avevan enconuschì da vegl ennà ina decisiun da vischnanca tar vischnanca en dumondas confessiunalas (Glaruna, Grischun). Er entaifer ils chantuns da duas confessiuns furmavan però lieus paritetics – pia la preschientscha dad omaduas confessiuns en il medem vitg – l’excepziun; ina tala paritad locala valeva en il Toggenburg, en parts dals anteriurs territoris subdits da la Confederaziun (Turgovia, Echallens) sco er en intginas vischnancas dals chantuns Grischun e Glaruna.
Uniun sovietica
Relaziun cun la Germania
La relaziun envers il reschim naziunalsocialistic en Germania è stada da l’entschatta ennà fitg tendida. Quai surtut pervi da la politica da l’exteriur agressiva dad Adolf Hitler, sia degradaziun dals pievels slavs sco ‹umans inferiurs› e si’aversiun extrema cunter il communissem. Per pudair annectar parts da la Pologna han l’Uniun sovietica e la Germania serrà ils 23 d’avust 1939 il patg da nunagressiun. En in protocol secret ch’è vegnì agiuntà a quest contract han omaduas partidas definì lur sferas d’interess en l’Europa da l’Ost.
Svizra
Religiuns
Il 1919 han ins manà tras en il Vorarlberg ina votaziun dal pievel areguard la dumonda sch’ins veglia prender si contractivas cun la Confederaziun svizra per daventar commembra da quella. Cumbain che bundant 80 % dals votants han approvà la dumonda da votaziun, èn las ulteriuras contractivas idas ad aua pervi da la resistenza dals refurmads en Svizra: Tras in ulteriur chantun catolic avessan quels pers la maioritad ch’els possedevan da quel temp.
Dretgs umans
La Svizra enconuscha in Center da cumpetenza per ils dretgs umans ed ina Cumissiun naziunala per la prevenziun da la tortura. Da vart dad Amnesty International vegn per part crititgada la politica d’asil da la Svizra e la pratica d’expulsiun da persunas estras.
Religiuns
Sco patrun da la Svizra vala Clau da Flia.
Cuschina
Ina bavronda fitg derasada en Svizra è Rivella che vegn producì en il chantun Argovia. Er l’Ovomaltina è fitg populara; cuntrari a Rivella ha quella pudì sa metter tras er a l’exteriur (per il pli sut il num Ovaltine).
Il stadi federal modern
L’adesiun al Spazi economic europeic che la regenza aveva prendì en mira, ha fatg naufragi tar la votaziun dal pievel dals 6 da december 1992. Suenter il 1999 ha il pievel svizzer approvà pliras cunvegnas bilateralas cun l’Uniun europeica. E suenter ch’ina emprima votaziun aveva fatg naufragi il 1986 è la Svizra daventada ils 10 da settember 2002 commembra da las Naziuns unidas.
Radio e televisiun
Sper numerus emetturs privats furma la Societad svizra da radio e televisiun (SRG SSR) per lunschor la pli gronda interpresa da radio e televisiun en Svizra. Sco emettur da dretg public cumpiglia la concessiun da la SSR programs da radio e televisiun en tut las quatter regiuns linguisticas dal pajais: Schweizer Radio und Fernsehen (SRF), Radio Télévision Suisse (RTS), Radiotelevisione Svizzera (RSI), Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR). Las emissiuns da radio da la SRG vegnan finanziadas exclusivamain sur taxas da radio, las emissiuns da televisiun da la SRG sur taxas da televisiun ed entradas da reclama.
Sistem politic
Sco usità en democrazias è la pussanza statala repartida sin trais instanzas:
Uniun sovietica
Geografia
7 – RSS kirghisa
Svizra
Il stadi federal modern
Durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha ina gronda unda d’industrialisaziun e da construcziun da viafiers tschiffà la Svizra. Sco politicher, manader da l’economia ed impressari da viafier ha surtut Alfred Escher gì da quel temp grond’influenza sin il svilup politic ed economic dal pajais.
Navigaziun
Vitiers vegnan ils ports dals lais interns. Sper il manaschi da navettas sin il Lai da Turitg, Lai da Constanza e Lai dals Quatter Chantuns, sco er l’access a la vischnanca da Quinten al Lai Rivaun, èn quels surtut da muntada per il turissem.
Citads e vischnancas
Las pli grondas vischnancas tenor surfatscha èn Scuol cun 438 kilometers quadrat e Glaruna Sid ch’èn omaduas sa furmadas tras fusiuns. Tranter las pli pitschnas vischnancas, cun mintgamai radund 0,32 kilometers quadrat, tutgan Gottlieben (chantun Turgovia), Kaiserstuhl (chantun Argovia) e Rivaz (chantun Vad).
Uniun sovietica
Dal 1945 al 1985: Guerra fraida
Cun l’invasiun da truppas sovieticas il 1979 (fin a 100 000 schuldads) è escalada la guerra civila en l’Afganistan, furmond ina nova zona da crisa da la politica mundiala. Il pajais è vegnì devastà, sia infrastructura demolida dal tuttafatg. Ils cumbats tranter las truppas da la regenza ed ils Mudschaheddin han chaschunà la mort da ca. 1,2 milliuns Afgans e manà ad in’unda da fugitivs da var tschintg milliuns. Il president dal stadi da l’Afganistan, Mohammed Nadschibullah, ha annunzià il 1986 in curs da reconciliaziun naziunala. Sinaquai ha Michail Gorbatschow declerà publicamain che l’engaschament sovietic en l’Afganistan saja memia char e chaschunia memia grondas perditas. El ha candidà sco parsura dal Comité central cun l’empermischun da terminar la guerra ch’era fitg nunpopulara. Sut si’egida ha l’Uniun sovietica retratg las truppas ils onns 1988/89. Ils Mudschaheddin, che vegnivan organisads ed equipads dals servetschs secrets dals Stadis Unids e dal Pakistan, èn sortids da la guerra sco victurs. Els èn però bainprest puspè stads involvids en cumbats interns. Quai ha pussibilità als taliban radical-islamics d’avanzar nà dal Pakistan en vastas parts dal pajais e d’eriger vers la mesadad dal 1990 in stadi da dieu islamic.
Svizra
Fauna
Tar ils animals ad ungla èn medemamain svanidas intginas spezias or da la Svizra, uschia per exempel il bison europeic e l’elan. Autras spezias extirpadas han ins puspè recolonisà en il fratemp, sco per exempel il capricorn che viva en l’auta muntogna. En il Vallais Sut datti duas colonias da muflons europeics ch’èn immigradas nà da la Frantscha. Il chamutsch è fitg frequent en las regiuns superiuras da las Alps e dal Giura. La pli gronda spezia da tschiervs indigena è il tschierv (cotschen), la pli pitschna è il chavriel. Il chavriel è a medem temp la spezia da tschiervs la pli frequenta e populescha er la Bassa ed il Giura. En la regiun da cunfin da Turitg e Schaffusa, sper il Rafzerfeld, cumpara il tschierv sika. Durant ils scumbigls da la Segunda Guerra mundiala eran intgins da quests animals mitschads da claus en la Germania dal Sid ed han populà da là anora la Svizra. Medemamain vaira frequent en intginas regiuns da la Svizra dal Nord è il portg selvadi. Dals animals ruiders han ins reintroducì il castur.
La midada dal clima en Svizra
Sco gia menziunà sa midan en rom da la midada dal clima globala er las relaziuns en Svizra. La temperatura media annuala è s’augmentada en Svizra dapi il 1864 per radund 2 °C (situaziun dal 2018). Quai è dapli ch’il dubel da la media mundiala – la Svizra è uschia pertutgada spezialmain ferm da la midada dal clima. Ina sfida furman surtut ils glatschers che lieuan adina dapli ed il cunfin da la schelira permanenta che sa sposta vers ensi. Ultra da quai èn las summas da las precipitaziuns en la Svizra Bassa creschidas ils ultims decennis a moda significanta; ed er il dumber e l’intensitad da precipitaziuns fitg fermas èn s’augmentads.
Fauna
Spezias da mammals che vivan en libra natira datti en Svizra radund 100. Tar la gronda part da quellas sa tracti d’utschels-mezmieur e d’auters animals pitschens. Tut ils gronds animals da rapina èn svanids ils ultims tschient onns or da la Svizra. En il fratemp han ins però realisà la muntada dals carnivors per l’ecosistem, uschia ch’il luf-tscherver, il luf e l’urs èn vegnids mess sut protecziun. Il luf-tscherver han ins mess en libertad en Svizra. Il luf è immigrà nà da l’Italia e da la Frantscha e l’urs cumpara puspè da temp en temp en il sidost dal pajais (dapi il 2005), però senza ch’i fiss sa furmada ina populaziun.
Litteratura e filosofia
La litteratura en Svizra vegn per ordinari sutdividida en la litteratura da la Svizra tudestga, Svizra franzosa, Svizra taliana e Svizra rumantscha. In’impurtanta activitad litterara ha inizià en il temp medieval en diversas claustras: En la claustra da Muri è vegnì scrit vers il 1250 il pli vegl gieu da Pasca dal territori tudestg ed in pau pli tard a Son Gagl l’emprim gieu da Nadal. Cumbain che la litteratura svizra da lingua tudestga è adina stada in pau en la sumbriva da la Germania, datti ovras ch’èn enconuschentas en l’entir territori da lingua tudestga, tranter auter da Friedrich Dürrenmatt, Max Frisch, Friedrich Glauser, Jeremias Gotthelf, Hermann Hesse, Gottfried Keller, Pedro Lenz, Conrad Ferdinand Meyer, Adolf Muschg e Johanna Spyri. Sper la litteratura dominanta en tudestg da scrittira datti er intgins impurtants represchentants da la litteratura dialectala sco Ernst Burren, Pedro Lenz u Kurt Marti. Grond success en Svizra franzosa ha Joël Dicker, dal qual ils cudeschs èn vegnids translatads en dapli che 40 linguas e vegnan vendids en ediziuns da milliuns.
Armada svizra
La particularitad da las forzas armadas svizra è lur sistem da milissa. Schuldads professiunals e schuldads a contract temporar cumpiglian be 5 % da tut ils militars; tar tut ils auters sa tracti da burgais tranter 20 e 34 onns obligads al servetsch militar.
Materias primas e producziun d’energia
L’interpresa da commerzi e da transport da gas natiral Swissgas organisescha e transporta gas natiral sur la rait europeica. La pli impurtanta pipeline che maina tras la Svizra collia ils Pajais Bass cun l’Italia. Il 2012 èn 41 % dal gas natiral ch’è vegnì duvrà en Svizra vegnids or dals pajais da l’Uniun europeica, 24 % da la Norvegia, 21 % da la Russia ed ils 12 % restants d’ulteriurs pajais.
Il stadi federal modern
Durant il temp dal naziunalsocialissem ha la Svizra bain recepì in tschert temp fugitivs, ma ha alura cumenzà a renviar intenziunadamain Gidieus e surtut persunas che valevan sco fugitivs politics. Sco reacziun sin quai è il cusseglier naziunal David Farbstein sa retratg il 1938. La fin d’avust 1938 ha la Svizra smanatschà da desdir la cunvegna che pussibilitava dapi il 1926 da traversar ils cunfins senza visum e la quala vegniva er applitgada dapi l’annexiun sin il territori da l’Austria. Per che persunas «da sang tudestg» possian er entrar en avegnir en Svizra senza visum, èn ins sa cunvegnids la fin da settember 1938 da marcar spezialmain ils pass dals Gidieus. Pass cun in bul dals Gidieus eran be valaivels sch’igl era vegnì concedì oravant in visum da dimora u da transit. Blers fugitivs han ins tramess enavos als cunfins; intgins han ins schizunt mess a ferm e surdà a las autoritads tudestgas. Il pli tard dapi il cumenzament da la guerra èn ils fugitivs ch’ins ha laschà entrar en il pajais vegnids internads en champs. En ils champs da concentraziun dals nazis han er patì tranter il 1933 ed il 1945 radund 1000 burgais svizzers, almain 200 dad els èn vegnids per la vita. Nagin conflict violent dals ultims 200 onns ha pretendì dapli unfrendas svizras.
Uniun sovietica
Dal 1924 al 1939: terrur stalinistic
A partir dal 1928 è l’economia statal vegnida suttamessa a plans quinquennals. L’industrialisaziun e consolidaziun da l’infrastructura ha cuntinuà, en spezial en la part asiatica dal pajais, e l’agricultura è vegnida collectivada (fundaziun da sovcosas e colcosas). La resistenza da vart dals purs gronds e mesauns (che vegnivan diffamads sco ‹culacs›) è vegnida rutta senza remischun ils onns 1929 fin 1933; las vastas repressiuns han tanschì fin ad arrestaziuns, expropriaziuns, deportaziuns da massa ed execuziuns. La consequenza è stada in’immensa fomina a la Volga, en l’Ucraina ed en l’entir pajais, l’uschenumnà holodomor ch’ha custà la vita a tschintg fin set milliuns umans.
Science fiction
En l’Uniun sovietica è sa sviluppada in’atgna e ritga litteratura da science fiction. Cuntrari a la situaziun en il vest n’è quest gener mai stà discredità en l’ost sco litteratura triviala. La gronda part da las ovras da science fiction porschan dissegns utopics d’ina societad futura sco per exempel il roman ‹Nivel d’Andromeda› dad Iwan Antonowitsch Jefremow (1957); cun bundant 20 milliuns exemplars vendids è quai bain stà il cudesch da quest gener ch’ha gì il pli grond success en l’Uniun sovietica. Las visiuns dal futur dals frars Strugazki ch’han medemamain gì grond success èn daventadas cun il temp adina pli sombras e criticas; tschertins da lur cudeschs n’han betg dastgà cumparair u be en furma scursanida. Insumma è la litteratura da science fiction sa sviluppada ad ina sort da portavusch per ils critichers dal reschim sovietic.
Dal 1924 al 1939: terrur stalinistic
A partir dal 1935 è escalada la persecuziun e deportaziun da burgais che stevan apparentamain u realmain en via al sistem. Las ‹purificaziuns stalinisticas› (russ ‹tschistki›) dal 1936 al 1940 èn stadas in terror sistematic cunter ils umans che vegnivan suspectads da conspirar cunter il reschim communistic da Stalin. Las acziuns da purificaziun sa zuppavan savens davos persecuziuns giudizialas e vegnivan giustifitgadas tras confess ch’eran vegnids sfurzads cun agid da tortura. Entiras minoritads etnicas da l’Uniun sovietica èn vegnidas deportadas en champs da lavur (Gulag). ‹Culacs›, spirituals e muntgs, laics ecclesiastics, ina gronda part dal cumond militar, impurtants commembers da la partida e schizunt confamigliars da las unfrendas èn vegnids assassinads. Tut tenor funtauna vegnan inditgadas per quests onns fin a 20 milliuns unfrendas.
Science fiction
Pli tard èn er vegnids producids films da science fiction. Quels han per part er ristgà da metter en dumonda il materialissem sovietic. En il film ‹Solaris› (1972) dad Andrei Tarkowski (tenor il roman da Stanisław Lem) vegnan ils cosmonauts confruntads cun ina furma da viver dal tuttafatg estra; lur viadi daventa la finala ina confruntaziun metafisica cun l’atgna cultura. Er il film ‹Stalker› dal medem reschissur ignorescha las premissas dal realissem socialistic. Remartgabel è che quests films èn vegnids creads durant l’èra da Breschnew, la quala è stada segnada da fermas restricziuns areguard tut las furmas da religiun organisada.
Svizra
Origin dal num
A partir da la Guerra svabaisa l’onn 1499 han ils Confederads che vegnivan insultads da «Schweizer» cumenzà or d’ina luschezza stinada a duvrar sezs quest num. Uffizialmain han els però cuntinuà a duvrar la noziun Confederads (‹Eidgenossen›). Pir en il 18avel tschientaner ha il cronist Johannes von Müller introducì la noziun ‹schweizerische Eidgenossen›. Il 1803 han ins duvrà quella uffizialmain en l’Acta da mediaziun.
Uniun sovietica
Film
Suenter la mort da Stalin represchenta il film ‹Die Kraniche ziehen› (1957) da Michail Kalatosow ina nova era dal film sovietic. Tar quests films – ch’han per part er gì grond success en il vest – tutgan er ‹Ballade vom Soldaten› (1959) da Grigori Tschuchrais, ‹Neun Tage eines Jahres› (1962) da Michail Romms ed ‹Iwans Kindheit› (1962) dad Andrei Tarkowskis.
Scienza
thumb|200px|Aviun suprasonic Tupolew Tu-144 Er la scienza en l’Uniun sovietica è vegnida influenzada a moda decisiva tras l’ideologia marxistic-leninistica. Ils roms tecnics e la scienza natirala vegnivan tractads a moda prioritara, entant che las scienzas spiertalas e socialas èn vegnidas diffamadas – surtut a l’entschatta – sco elements colliads cun la bourgeoisia.
Svizra
Museums
Il Museum d’art a Basilea è il pli vegl museum public da l’entira Europa. Ses origins èn da chattar en il cabinet da la famiglia Amerbach en il 16avel tschientaner. La collecziun cumpiglia picturas da renum mundial sco er il relasch dad Erasmus da Rotterdam. La Chasa d’art a Turitg posseda la pli gronda collecziun d’ovras dad Alberto Giacometti ed ultra da quai la pli gronda collecziun da Munch ordaifer la Norvegia. Ulteriuras impurtantas ovras sa chattan en il Museum d’art a Berna ed en la Fondation Beyeler a Riehen sper Basilea, la quala è famusa en tut il mund per sia collecziun d’art contemporan.
Franc svizzer
thumb|180px|Franc svizzer Il franc svizzer (curt fr. u CHF) furma la valuta uffiziala dal pajais. Suenter dollar, euro, glivra e yen tutga il franc svizzer tar las pli impurtantas valutas pli pitschnas.
La Banca naziunala svizra (BNS) maina sco banca centrala independenta la politica monetara da la Confederaziun svizra. Il 2013 disponiva ella da reservas da valutas en l’autezza da 477,4 milliardas francs e d’in effectiv en aur da 35,6 milliardas francs. Fin il favrer 2018 èn las reservas en furmas da devisas schizunt creschidas sin 779 milliardas dollars, uschia che la Svizra dispona da las terz autas reservas da valutas suenter la Republica populara da la China ed il Giapun.
Pumpiers
L’organisaziun dals fatgs da pumpiers è en emprima lingia chaussa da las vischnancas. En blers chantuns exista per umens creschids e per part er per las dunnas in duair da far servetsch da pumpiers. Adina dapli vegnan però ils pumpiers locals fusiunads a corps da pumpiers regiunals. Ils pumpiers cuntanschan ins en Svizra sut il numer d’urgenza 118.
Sutdivisiun en spazis natirals
Il sid da las Alps è ina noziun che vegn surtut duvrada en connex cun la previsiun da l’aura, damai che las cundiziuns meteorologicas, il clima e la vegetaziun sa distinguan qua per gronda part dal nord da las Alps. Il sid cumpiglia il Tessin, las valladas dal Grischun dal Sid Mesauc, Calanca, Bregaglia, Puschlav e Val Müstair sco er, en il Vallais, la regiun situada al sid dal Pass dal Simplon; ord vista dals spazis natirals appartegnan quests territoris a las Alps.
Uniun sovietica
Geografia
13 – RSS turkmena
Armada e marina
Las forzas armadas da l’Uniun sovietica cumpigliavan tenor la lescha l’armada, la marina ed autras furmaziuns armadas. L’armada è sa furmada suenter la Revoluziun d’october dal 1917. La denominaziun ‹Armada cotschna› è vegnida midada il 1946 uffizialmain en ‹Armada sovietica›. Cun lantschar il 1949 il program d’armament a basa da bumbas atomaras è l’Uniun sovietica daventada la segunda pussanza atomara suenter ils Stadis Unids.
Svizra
Origin dal num
Il num dal pajais ‹Svizra› è collià en sia versiun tudestga ‹Schweiz› cun il num dal lieu e dal Chantun Sviz. En las guerras dals vegls Confederads cunter ils Habsburgais han las truppas da Sviz giugà in’impurtanta rolla. Ils da Sviz èn ultra da quai stads da grond’impurtanza en connex cun ils servetschs da mercenari europeics. Suenter la Battaglia da Sempach il 1386 è il num ‹Swiz› u ‹Sweiz› daventà legendar. Ils cronists tudestgs han uss duvrà questa denominaziun per tut ils Confederads. L’emprima cumprova en scrit furma in document da dretg dal retg Sigismund da l’onn 1415, en il qual vegn discurrì dals «Schweizer».
Patrimoni mundial da l’Unesco
En la glista dal Patrimoni mundial da l’UNESCO èn inscrits en tut dudesch lieus dal patrimoni cultural e natiral che sa chattan en Svizra, numnadamain: la claustra benedictina da Son Jon a Müstair, la claustra benedictina da Son Gagl, la citad veglia da Berna, ils trais chastels e fortificaziuns da Bellinzona, la regiun Jungfrau-Aletsch-Bietschhorn, il Monte San Giorgio, las terrassas da Lavaux, la Viafier retica en la regiun Alvra-Bernina, l’Arena tectonica Sardona, las citads d’industria d’uras La Chaux-de-Fonds/Le Locle, las palissadas preistoricas enturn las Alps e l’ovra architectonica da Le Corbusier.
Traffic da viafier
thumb|230px|Intercity da las Viafiers federalas svizras Cun 122 meters per kilometer quadrat dispona la Svizra da la pli spessa rait da viafier dal mund (cun excepziun da stadis pitschens sco il Vatican u Monaco), e quai cumbain che dus terzs dal pajais sa chattan en territori fitg muntagnard e n’attribueschan nagut a quest record. La rait da viafier a binaris normals cumpiglia 3778 km ed è electrifitgada dal tuttafatg. Ils ulteriurs trajects (viafiers a binaris stretgs resp. a binaris lads) han ina lunghezza da 1766 km, dals quals be 30 km n’èn betg electrifitgads.
Uniun sovietica
Constituziun
thumb|180px|Universitad da Lomonossow a Moscau, construida 1947–1953 Ina constituziun per l’entira Uniun sovietica è vegnida elavurada l’emprima giada il 1923, numnadamain la Constituziun sovietica dal 1924. Quella è vegnida remplazzada il 1936 tras la Constituziun da Stalin.
Svizra
Fatgs da sanadad
En Svizra è mintga abitant – independent da sia naziunalitad – obligà da s’assicurar tar ina cassa da malsauns (assicuranza da basa obligatorica per la tgira da malsauns). Tut las cassas da malsauns en Svizra furman manaschis d’economia privata. Quellas èn obligadas da recepir mintga persuna en l’assicuranza fundamentala.
Sistem politic
Ina dretgira constituziunala sco en auters pajais n’enconuscha la Svizra betg, ma tuttas dretgiras han la cumpetenza d’exequir en tscherts terms ina giurisdicziun constituziunala. Per il Tribunal federal e las ulteriuras dretgiras èn tenor art. 190 da la Constituziun federala las leschas federalas liantas; ellas na pon betg abrogar u annullar quellas u refusar lur applicaziun.
Uniun sovietica
Populaziun
Tras l’annexiun dals stadis baltics e dal territori da la Moldau sco er pervi da l’engrondiment dal territori da la Bielorussia e da l’Ucraina a disfavur da la Pologna è il dumber d’abitants creschì andetgamain l’onn 1939. Alura è suandada ina diminuziun chaschunada tras il fitg aut dumber d’unfrendas da guerra (schuldads e civilists) dal 1941 al 1945.
Svizra
Budget dal stadi
Il budget da stadi ha cumpiglià il 2016 expensas en l’autezza da 213,4 milliardas dollars ed entradas en l’autezza da 215,9 milliardas dollars. Da quai resulta in avanzament dal preventiv en l’autezza da 0,1 % dal product naziunal brut.
Ils daivets statals han muntà il 2016 45,4 % dal product naziunal brut.
Il 2006 ha la cumpart da las expensas en il sectur da la sanadad muntà a 10,8 % dal product naziunal brut, en la furmaziun a 5,8 % (2005) ed en il militar a 1,0 % (2005).
Uniun sovietica
Religiun
thumb|180px|Destrucziun da la catedrala da Cristus Salvader a Moscau, 1931 Tenor la doctrina statala era l’Uniun sovietica in stadi ateistic. Per tscherts temps èsi stà scumandà dal tuttafatg d’exercitar la religiun u ch’i deva vastas restricziuns, sco per exempel leschas cunter il chantar publicamain chanzuns religiusas.
Svizra
Budget dal stadi
Ils retgavs dal 2016 en l’autezza da 67,01 milliardas francs derivan da la taglia sin la plivalur (34 %), da la taglia federala directa (31 %), da la taglia anticipada (8 %), da la taglia sin il petroli (7 %), da la taglia sin il tubac (3 %), da la taxa da bul (3 %), d’ulteriuras entradas fiscalas (8 %) e d’entradas betg fiscalas (7 %).
Uniun sovietica
Religiun
L’onn 1920 eran anc radund 90 % dals Russ sa declerads sco commembers da la baselgia russ-ortodoxa; il 1940 è questa cifra crudada sut 30 %. Blers cartents èn stads exposts a repressalias, èn vegnids torturads, sajettads u bandischads en la Sibiria.
Svizra
Budget dal stadi
La Confederaziun ha impundì il 2016 expensas en l’autezza da 66,26 milliardas francs per ils suandants secturs: bainstar social (34 %), finanzas e taglias (14 %), traffic (14 %), furmaziun e perscrutaziun (11 %), defensiun naziunala (7 %), agricultura ed alimentaziun (6 %), relaziuns cun l’exteriur (5 %) ed ulteriuras expensas (10 %).
Uniun sovietica
Religiun
Sut Lenin èn vegnidas decretadas leschas che sugerivan sin il palpiri libertad da religiun, ma ch’han facticamain exproprià las baselgias. Sco represchentantas dal vegl urden èn las baselgias e lur aderents vegnids considerads sco cuntrarevoluziunars. En consequenza da quai hai dà execuziuns en massa da sacerdots da la baselgia russ-ortodoxa.
Svizra
Budget dal stadi
Las entradas cumuladas dals 26 chantuns han muntà il 2016 89,6 milliardas francs.
Uniun sovietica
Religiun
Sut Stalin èn millis sacerdots vegnids deportads en champs da lavur (Gulag). En las republicas da l’Asia Centrala, nua che vivevan surtut muslims, è vegnida serrada la gronda part da las moscheas; d’exercitar la religiun è medemamain vegnì scumandà. En Sibiria, surtut en il sid dal Lai Baikal, vivevan ultra da quai numerus budists. Ed er la gronda part da la minoritad coreana appartegneva al budissem.
Dal 1985 al 1991: refurmas e dissoluziun da l’Uniun sovietica
Las malsegirtads chaschunadas tras las midadas profundas sin il champ politic ed economic èn anc vegnidas rinforzadas tras catastrofas da la natira (surtut il terratrembel da Spitak ils 7 da december 1988) e tecnogenas. Il 1986 ha gì lieu en l’Ucraina la gronda catastrofa nucleara da Tschernobil. Plinavant èn sa fatgas valair cun il temp ulteriuras polluziuns da l’ambient ch’han medemamain gì in effect destabilisant: la desertificaziun dal Lai d’Aral, la vasta contaminaziun dal terren e da la vegetaziun tras petroli en la Sibiria dal Vest sco er la polluziun da l’aria sur tut las citads industrialas pli grondas.
Svizra
Religiuns
Cun 0,33 % è il budissem represchentà en Svizra pli ferm ch’en auters pajais da l’Europa. Sinagogas, moscheas e tempels budistics existan en plirs lieus en Svizra. Che la convivenza religiusa è però magari er segnada d’ina tenuta sceptica mussa il fatg ch’ils votants svizzers han acceptà il 2009 l’iniziativa cunter la construcziun da novs minarets ch’era vegnida lantschada da la Partida populara svizra (PPS).
Mastergnanza ed industria
thumb|210px|Roche Tower a Basilea La gronda part dal product interiur brut deriva dal sectur secundar e terziar. La cumpart da l’industria a la valur agiuntada è sa reducida dapi il 1970 da radund 30 % sin 22 %. La pli gronda diminuziun ha gì lieu ils onns 1973 fin 1979. L’industria da textilias che dominava antruras è quasi svanida dal tuttafatg.
Il stadi federal modern
Acts omosexuals han ins legalisà en Svizra il 1942.
Mastergnanza ed industria
Las interpresas pitschnas e mesaunas (IPM, firmas cun fin a 249 collavuraturs) èn en Svizra da gronda muntada: tar dapli che 99 % da tut las firmas en il pajais sa tracti dad IPM; quellas cumpiglian radund dus terzs da tut las plazzas da lavur.
Il stadi federal modern
L’onn 1960 è la Svizra daventada commembra da l’Associaziun europeica da commerzi liber. Ed il 1961 è ella stada in commember da fundaziun da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa. Suenter pli lungas debattas a l’intern dal pajais – surtut en connex cun la dumonda da la neutralitad – è la Svizra daventada il 1963 commembra dal Cussegl da l’Europa ed ha ratifitgà il 1974 la Convenziun europeica dals dretgs umans. Il 1970 ha il Cussegl federal fatg emprims pass d’avischinaziun a la Communitad economica europeica; da quels è resortida il 1972 ina convenziun da commerzi liber. Suenter in cumbat da plirs decennis han ils votants approvà il 1971 il dretg da votar da las dunnas. Il 1973 è suandada l’adesiun a l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa.
Armada svizra
Cun la refurma ‹Armada XXI›, ch’è vegnida acceptada tras votaziun dal pievel l’onn 2003, han ins reducì l’effect da 400 000 sin ca. 200 000 schuldads. Da quels fan 120 000 part da furmaziuns activas e 80 000 tutgan tar unitads da reserva.
Il stadi federal modern
Il 1969 e 1970 è la Svizra stada pertutgada da trais attatgas da terror cunter l’aviatica. Tut en tut èn mortas 51 persunas e la Swissair ha pers dus aviuns.
Armada svizra
Tut en tut han gì lieu trais mobilisaziuns generalas per proteger l’integritad e neutralitad da la Svizra. L’emprima giada èn ils schuldads vegnids clamads sut las armas durant la Guerra tranter la Germania e la Frantscha ils onns 1870/71. Sco reacziun sin l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala e per evitar che truppas tudestgas u franzosas marschian tras territori svizzer, è l’armada danovamain vegnida mobilisada ils 3 d’avust 1914. La terza mobilisaziun ha gì lieu il prim da settember 1939 sco reacziun sin l’attatga tudestga sin la Pologna. Henri Guisan è vegnì elegì sco general ed è sa sviluppà durant ils onns da guerra a la figura d’integraziun principala da la Confederaziun ch’era circumdada da las Pussanzas da l’axa.
Mastergnanza ed industria
In’impurtanta rolla giogan firmas grondas internaziunalas en l’industria da maschinas (sco ABB), en l’industria d’alimentaziun (sco Nestlé, Lindt & Sprüngli e Givaudan), en l’industria farmaceutica (sco Novartis e Roche), en l’industria chemica (sco Syngenta) ed en l’industria d’uras e da products da luxus (sco la Swatch Group e Richemont).
Veglia Confederaziun
La nauscha relaziun tranter ils Confederads ed ils Habsburgais è d’attribuir per ina buna part a l’elecziun dal retg tudestg il november 1314, cur ch’èn vegnids elegids a medem temp Ludivic il Bavarais da la famiglia da Wittelsbach ed il Habsburgais Friedrich il Bel. Ils Confederads èn sa mess sin la vart da Ludivic. Quai ed in’attatga da lur vart sin la claustra da Nossadunnaun ha furmà per Leopold I da l’Austria motiv avunda per far il 1315 ina campagna militara cunter ils Confederads. En la Battaglia da Morgarten (ch’è per part contestada tranter ils istoriografs) dueva quella però prender per el ina nauscha fin. Per pudair mantegnair lur independenza envers Habsburg, èn las citads imperialas Lucerna, Turitg, Glaruna, Zug e Berna s’alliadas en il decurs dal 14avel tschientaner cun ils chantuns d’origin, furmond uschia ils Otg Lieus. Pir cur che las citads Turitg, Berna e Lucerna han fatg suenter lur adesiun da la Confederaziun l’instrument da lur cooperaziun, ha la lia federala cuntanschì ina muntada politica stabila, la quala è er vegnida tolerada da vart dals centers curtais europeics a Vienna, Paris e Milaun.
Demografia
L’onn 1963 era anc vegnida registrada ina cifra da naschientschas da 2,67, silsuenter è questa valur crudada fin il 2001 sin 1,38. Dapi lura hai puspè dà ina leva creschientscha sin 1,52 (2018).