cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hinduissem
Derasaziun da l’islam e hinduissem da secta (1100–1850)
Abstrahà dals conflicts politics immanents, ha la preschientscha muslima en l’India dal Nord muntà a lunga vista sin blers champs in enritgiment da las culturas regiunalas (p.ex. en l’architectura, litteratura, l’art figurativ, la teoria statala e d’administraziun, ma er sin champ religius). L’influenza dal sufissem ha giugà ina rolla centrala en connex cun la furmaziun d’identitads religiusas localas en il Punjab ed autras regiuns da l’India dal Nord e dal Vest, e quai betg mo sut domini muslim. Igl èn sa sviluppadas diversas furmas maschadadas da praticas religiusas, surtut en il conturn da fossas da sontgs dal sufissem. La fusiun tranter ils dus munds religius ha manà uschè lunsch che la dumbraziun dal pievel da la regenza coloniala britannica dal 1911 ha registrà en la regiun Gujarat ca. 200 000 hindus mohamedans. En il Punjab è ultra da quai sa furmà a l’entschatta dal 16avel tschientaner il sikhissem.
thumb|240px|Miniatura dal temp dals moguls che represchenta sontgadads hinduisticas (1740) Il domini dals moguls en il 16avel e 17avel tschientaner ha anc approfundà l’influenza islamica sin la societad hinduistica da l’India dal Nord. Ils differents regents èn suandads en differenta moda ils cussegls da lur elitas islamicas ortodoxas ed èn per part procedids cun violenza cunter tempels hinduistics. La preschientscha d’in grond dumber da funcziunaris e generals hinduistics a la curt dals moguls sco er la dominanza da commerziants d’ultramar hinduistics (surtut a Gujarat) dat tuttina perditga d’ina convivenza per gronda part paschaivla tranter muslims e hindus en l’India durant l’epoca dal domini muslim sin il Subcontinent.
Sco cuntrareacziun a la dominanza islamica ed er en cuntinuaziun da la regiunalisaziun precedenta èn sa sviluppadas entaifer las religiuns hinduisticas duas novaziuns: d’ina vart las sectas e da l’autra vart l’istorisaziun che dueva servir sco avrapista al naziunalissem da pli tard. Tar las sectas sa tractavi da manaders carismatics cun lur aderents u da poets sontgs senza in’aderenza organisada (p.ex. Tulsidas u Chaitanya). Daspera han manaders da sectas sco Tukaram e Samartha Ramdas pregià ideas ch’han glorifitgà il hinduissem ed il passà. Forsa che l’interiurisaziun devoziunalistica da la religiusadad ha furmà ina reacziun sin smanatschas exteriuras. Er ils brahmans han scrit pli e pli texts istorisants u han concepì collecziuns da scrittiras che s’orienteschan fitg ferm a la tradiziun.
La fin dal reginavel dals moguls è ida ensemen cun l’arrivada da l’East India Company. Questa nova èra ha confruntà il hinduissem cun il cristianissem ed il pensar occidental.
Hinduissem modern (a partir dal 1850)
En il 19avel tschientaner èn sa sviluppads en l’India divers moviments da refurma social-religius ch’èn resortids da l’inscunter da l’India cun l’Europa e cun l’industrialisaziun. Quels vegnan per ordinari numnads ‹neohinduissem›.
Ils Brits han l’emprim persequità la strategia da betg sa maschadar en dumondas religiusas. Tar conflicts areguard dumondas religiusas èsi vegnì pir en quel mument che Londra ha pretendì d’intervegnir cunter la brischada da vaivas u la maridaglia d’uffants; tras quai èn sa sviluppads en l’India sentiments d’inferiuradad cunter la pussanza coloniala britannica. Uschia è er la sullevaziun indica dal 1857 prorutta pervi d’ina dumonda religiusa: Tenor ina fama derasada vastamain entaifer las forzas armadas indic-britannicas vegnivan las patronas da palpiri da la nova buis dad Enfield tractadas cun ina maschaida da saiv-bov e sunscha-portg; damai che las patronas stuevan vegnir stgarpadas si cun la bucca furmava lur utilisaziun ina cuntravenziun cunter obligaziuns religiusas, e quai tant per hindus sco er per muslims.
Tenor l’exempel da la missiun cristiana ha Swami Vivekananda fundà il 1897 la missiun da Ramakrishna, cun la finamira da derasar en tut il mund la ductrina dal Vedanta, la quala el resguardava sco cumplenida da tuttas religiuns. Ses magister Ramakrishna era da l’avis che tut las religiuns en il mund annunzian la medema vardad; la pluralitad da las religiuns na saja nagut auter ch’ina apparientscha faussa (maya). Il pled da Vivekananda davant il parlament mundial da las religiuns l’onn 1893 a Chicago, a chaschun dal qual el ha preschentà il hinduissem sco religiun universala, ha furmà l’emprima pussaivladad per il hinduissem da sa preschentar ordaifer l’India.
thumb|200px|Mahatma Gandhi (vers la fin dals onns 1920) Entaifer circuls intellectuals da l’India èn sa sviluppads moviments da refurma etics che condemnavan il sistem da castas e la tradiziun da brischar vaivas e che tschertgavan da democratisar las religiuns hinduisticas senza dominanza sacerdotala da vart dals brahmans. En il decurs da quest svilup han ils hindus cumenzà a sa chapir sco unitad. Da l’entschatta ennà è il neohinduissem stà collià cun il moviment d’independenza. Exempels furman ils moviments da refurma neohinduistics da Brahmo Samaj (fundà il 1828), Ramakrishna (1836–1886), Sri Aurobindo (1872–1950), da la societad teosofica (fundada il 1875) e Mahatma Gandhi (1869–1948). Da l’autra vart han ils represchentants da l’Arya Samaj (fundà il 1875) propagà in hinduissem ‹vedic›, purifitgà da tutta influenza da l’Occident e da l’islam.
Cun l’independenza da l’India (5 d’avust 1947) vegn la fasa dals inscunters hinduistic-cristians remplazzada tras tendenzas hinduisticas. Il moviment d’independenza sut Mahatma Gandhi cun sia resistenza nunviolenta a basa da sia tenuta da satyagraha ha attribuì ad in pli grond interess per tradiziuns hinduisticas er en il vest. Ultra da quai è sa furmà in hinduissem missiunar, orientà vers l’Occident, che tscherts observaturs designeschan sco ‹guruissem›. Tar ils pli enconuschents represchentants da quest moviment tutgan Jiddu Krishnamurti, Maharishi Mahesh Yogi, Sathya Sai Baba e Rajneesh.
Sutdivisiun en trais religiuns hinduisticas tenor la pratica rituala
Da sutdivider il hinduissem en trais religiuns da hindu è ina categorisaziun che deriva da l’India sez. Questa sutdivisiun parta la pratica rituala en ina vedica (vaidika), ina populara, ‹dal vitg, da la stirpa› (gramya) ed ina cun caracter da ‹secta›, vul dir che sa basa sin in fundatur u manader (agama ni tantra). Nagina da las varietads hinduisticas cumpara però en furma ‹pura›, mabain adina sco maschaida da divers dals elements menziunads; ed er ils Inds sezs na resguardan questas cunfinaziuns betg sco exclusiuns.
Il hinduissem da sanscrit brahmanic
Tar quel sa tracti d’ina religiun politeistica, fermamain ritualisada che sa basa sin ils sacerdots brahmanics e che sa referescha a las Vedas sco autoritad. Ella è derasada en quasi l’entira Asia dal Sid. En il center stattan rituals da chasa e d’unfrenda che vegnan celebrads en la famiglia gronda. Questa religiun stat en il center da la gronda part dals tractats che sa fatschentan cun il hinduissem. Ella ademplescha blers dals criteris usitads che vegnan tschentads envers ina religiun: texts canonics (Veda), lingua sontga (sanscrit), appartegnientscha vesaivla (corda sontga) ed in sacerdozi unitar (brahmans). Ella furma en bleras regiuns da l’India la religiun dominanta, la quala er gruppas da la populaziun betg brahmanicas emprovan da suandar.
Ils dieus principals che vegnan venerads èn surtut Shiva, Vishnu, Devi, Rama, Krishna e Ganesha u apparientschas da quels. Tranter ils aderents datti blers tratgs cuminaivels areguard ils rituals chasans (naschientscha, iniziaziun, nozzas, mort), il pelegrinadi, dis da festa, vuts, nutriment e la vatga sontga. La gronda part dals hindus, er ils brahmans, pratitgeschan però almain in’autra religiun ch’appartegna a las religiuns popularas.
Religiuns hinduisticas popularas
Tar religiuns hinduisticas popularas resp. da la stirpa sa tracti da religiuns politeisticas, per part animisticas, cun festas e furmas da veneraziun che cumpiglian l’entira communitad locala ed enserran tuttas castas. Tipicas èn era las tradiziuns oralas ed ils texts scrits en las linguas popularas. Questas religiuns han agens sacerdots e per ordinari divinitads che vegnan veneradas be al lieu, inclusiv heroxs divinisads e spierts che pon prender possess dals umans. Las furmas da veneraziun vegnan savens resguardadas dal hinduissem da sanscrit sco betg puras. Tras quai poi vegnir tar tensiuns tranter las religiuns popularas ed il hinduissem brahmanic. Savens maschaida il hinduissem popular però furmas dal hinduissem da sanscrit brahmanic cun elements da religiun populara.
Religiuns fundadas
thumb|200px|Sadhus (‹umens sontgs›) a Kathmandu (Nepal) Religiuns fundadas èn segnadas d’in fundatur ch’ha dà a moda activa u passiva il stimul per furmar ina nova religiun. Entaifer il hinduissem sa tracti savens da religiuns da salvament asceticas, antibrahmanicas e missiunantas che sa basan sin texts dal fundatur e ch’enconuschan er cuminanzas monasticas. Oriundamain furmavan er il budissem, il jainissem ed il sikhissem talas religiuns da fundaturs. Quellas èn però s’allontanadas talmain da l’autoritad da la Veda e dals sacerdots brahmanics ch’ellas èn s’etablidas sco atgnas religiuns.
Intginas direcziuns vegnan numnadas ‹religiuns da secta›. Entaifer il hinduissem na designescha il term ‹secta› però betg ina communitad che fiss sa separada u vegnida excludida. En il center na stat pia nagina eresia. Il term vegn plitost duvrà per designar ina tradiziun organisada, da caracter ascetic che sa basa sin in fundatur ed en la quala l’aspect da la suatientscha stat en il center. Tar las religiuns da secta tutgan per exempel:
In’ulteriura direcziun entaifer las religiuns fundadas furman las uschenumnadas ‹religiuns fundadas sincretisticas›. Tar quellas sa maschaidan differentas ideas religiusas u filosofias tar in nov sistem u maletg dal mund. A quellas appartegnan las suandantas religiuns maschadadas:
Tradiziun gronda e pitschna
La sutdivisiun en ina tradiziun gronda ed en ina pitschna va enavos sin dus scienziads: il sociolog M.N. Srinivas ha differenzià il 1952 tranter in Sanscritic Hinduism resp. All-India and Peninsular Hinduism ed il hinduissem regiunal resp. da singuls vitgs. L’etnolog Robert Redfield ha differenzià dus onns pli tard tranter Great e Little Tradition. Sut la tradiziun gronda (u auta) chapescha el il hinduissem sanscrit, brahmanic, derasà en l’entira Asia dal Sid; sco tradiziun pitschna designescha el las religiuns popularas e sectas.
Vishnuissem
Rama e Krishna èn be las manifestaziuns las pli enconuschentas dal Vishnu. Per proteger la gistadad cosmologica ed umana s’incarnescha el adina sin terra cura che l’urden dal mund (dharma) cumenza a balluccar. Questas incarnaziuns vegnan numnadas avatars. Dapi il 20avel tschientaner n’èsi perquai betg insolit ch’aderents da Vishnu venereschan er Jesus Cristus. Pertge che la Bibla, surtut la Palentada (chap. 19), discurra da Cristus sco derschader apocaliptic che cumpara sin terra per far sentenzia.
Tenor l’atgna chapientscha èn intginas direcziuns vishnuiticas da resguardar sco monoteisticas, damai ch’ellas venereschan Vishnu resp. sias incarnaziuns, ils avatars, sco «in sulet, senza in segund». Mintgin dals roms dals vishnuits (aduraturs da Vishnu, Krishna e Rama) ha però sviluppà ina teologia che sa differenziescha marcantamain da las autras. In’instanza doctrinala superiura n’exista betg. Da princip triumfescha la libertad dal pensar e da l’experientscha religiusa sur tutta dogmatica.
Cumponentas vedicas
Effectivamain furma Vishnu gia en il Veda il num d’in dieu, cumbain d’in da muntada plitost secundara. En il Rigveda cumpara Vishnu surtut sco in dieu da muntada cosmica. Oriundamain era el probablamain in dieu dal sulegl, da la glisch e dal chaud che metteva en moviment il temp, empleniva l’univers e mesirava il spazi. El tutgava tar ils Aditiyas, ils figls da la dieua Aditi, la quala valeva per part er sco sia dunna.
En il Yajurveda e pli detaglià en il Shatapatha-Brahmana vegn ins a savair che Vishnu è in nanin. Il nanin è il fieu d’unfrenda che nascha sco pitschna brastgida e che crescha lura ad ina flomma giganta. Uschia cuntanscha Vishnu dimensiuns d’in gigant, dal qual ils pes represchentan il fieu d’unfrenda ed il chau (u egl) il sulegl. Il fim e las unfrendas che quel maina cun sai suondan l’axa dal mund fin siadora en il tschiel che vegn tegnì da l’unfrenda. L’interpretaziun da Vishnu sco unfrenda persunifitgada, da la quala la forza cosmogonica sparta tschiel e terra e stgaffescha spazi per la vita, sa referescha a l’unfrenda en tut sias relaziuns ritualas.
Vishnu vegn er mess a pèr cun il dieu cosmic Narayana. Represchentà vegn quel per ordinari cun quatter bratschs e cun ils attributs roda (chakra), corn da lindorna (shankha), lotus (padma) e bastun (gada). En in’illustraziun spezialmain enconuschenta ruaussa Narayana, qua cun il surnum Anantashayi, sco dieu en cumparsa umana tranter duas periodas dal mund sin in letg da serps en l’ocean cosmic, l’ocean da latg. Sin la flur da lotus che sorta da ses umbli trona il Brahma cun quatter chaus che fa nascher per si’incumbensa ina nova creaziun. Tar Vishnu-Narayana sa tracti cleramain d’ina divinitad or dal milieu sacerdotal, la quala è a medem temp l’origin causal (sco quel che unfrescha) e l’origin material (sco unfrenda).
Corea dal Sid
La Corea dal Sid, uffizialmain la Republica Corea, è in stadi situà sin la peninsla coreana en l'Asia orientala.
Hinduissem
Vasudeva Krishna
En la Battaglia da Kurukshetra sustegna Krishna Arjuna sco ami e protectur, ma er sco manader spiertal. A l’entschatta da questa battaglia sa manifestescha el ad Arjuna sco esser suprem. Sco prinzi e manischunz dal char dad Arjuna sa renda Krishna en la battaglia. Arjuna targlina da batter, damai ch’i sa chattan blers da ses parents da vart da l’adversari. Krishna al instruescha davart si’obligaziun (dharma) da batter sco guerrier Kshatriya sco er davart l’immortalitad da l’olma (atman). L’uman Krishna è tenor quest text il pli aut dieu, il qual ademplescha er sco sulet ils giavischs che vegnan drizzads als dieus.
Il Harivamsha furma in’agiunta a l’epos, la quala cuntegna l’arber genealogic istoric da Krishna e si’istorgia da la vita. Quest tema vegn anc approfundà en il Vishnupurana e chatta sia furma definitiva en il Bhagvata Purana (ca. 10avel tschientaner). En il Bhagavad Gita era Krishna anc sa mussà ad Arjuna sco magister tutpussant. Ma sia cumparsa era talmain impressiunanta che Arjuna al ha supplitgà da puspè sa transfurmar en sia furma umana enconuschenta – cumbain cun quatter bratschs – sco dieu amiaivel. En il Harivamsha sa lascha gia fastizar che la relaziun tranter la divinitad e l’uman è sa midada. Il Krishna giuvenil sveglia l’amur ed irradiescha la fortuna.
Il cult da Krishna ha adina mantegnì ina tscherta independenza envers il cult dal grond tempel da Vishnu. Tratgs caracteristics èn il chant ed il saut, il raquintar mitus e legendas ed il ritual chasan. Cumbain ch’ils veneraturs da Krishna sa considereschan vinavant sco vishnuits, è la veglia aduraziun da Krishna da caracter monoteistic s’allontanada quasi cumplainamain da las veglias religiuns da Vishnu. Surtut en l’India dal Nord è la veneraziun da Krishna daventada la religiun dominanta.
Ramabhakti
thumb|180px|Scena or dal Ramayana (18avel tschientaner) Sper il Mahabharata furma il Ramayana, che vegn attribuì al poet Valmiki, il segund epos naziunal da l’India. Quel vegn ad avair cuntanschì en il decurs dal segund tschientaner s.C. sia furma odierna, cura ch’èn vegnids agiuntads la ditga e l’emprim ed il davos cudesch. Be en quests dus cudeschs vegn Rama chapì sco esser divin, sco incarnaziun da Vishnu, entant ch’ils auters cudeschs represchentan Rama sco erox uman.
Corea dal Sid
Al nord cunfinescha la Corea dal Sid sin ina lunghezza da 243 km cun la Corea dal Nord, il stadi socialistic. Ils dus stadis èn vegnids fundads l'onn 1948 a l'entschatta da la guerra fraida, e la divisiun è vegnida cementada en la guerra da Corea seguenta. En l'ost cunfinescha la Corea dal Sid cun il mar da l'ost, el sid cun la via da la Corea ed en il vest cun la mar melna. La chapitala è Seoul.
Nums dal stadi
Il num uffizial è Republica Corea, pil pli vegn dentant duvrà la noziun Corea dal Sid. Per corean sa numna il stadi Daehan Minguk (corean: 대한민국; chinais: 大韓民國; rum.: Gronda Republica da Han). En general vegn dentant era en Corea duvrada la noziun curta Hanguk (한국, 韓國, Naziun da Han) u Namhan (남한, 南韓, Han dal sid). En la Corea dal Nord vegn la Corea dal Sid numnada Namchosŏn (남조선, 南朝鮮, Joseon dal sid), cunquai che Corea vegn numnà differentamain en ils dus stadis.
Hinduissem
Ramabhakti
Il Ramayana raquinta l’istorgia dal prinzi Rama or dal reginavel Kosala, il qual vegn stgatschà da la curt da ses bab Dasharatha en la solitariadad dal guaud e surventscha pli tard Ravana, il prinzi dals demunis a Sri Lanka. Rama è daventà l’exempel da la roialitad – cun ideals sco fidaivladad, giustia e nunsurventschaivladad – e sco exempel per ils subdits. Ch’el n’è betg mo stà bun da stender l’artg da Shiva, mabain al ha rut cun facilitad, al mussa – sco incarnaziun da Vishnu – sco l’actur superiur en ina rivalitad tranter las religiuns ch’era gist naschida.
Madhva
Madhva, in brahman dad Udupi, ha fundà en il 13avel tschientaner cun la scola da Dvaita in’ulteriura confessiun vishnutica, segnada d’in’interpretaziun dualistica dal Vedanta. Vishnu è munì cun la perfecziun absoluta, da la quala l’uman na sa po far nagin maletg. La lingia dals gurus da Madhva, dals quals el era l’emprim, exista dapi 700 onns fin il di dad oz.
Corea dal Sid
Geografia
La Corea dal Sid è la part dal sid da la peninsla coreana. La cuntrada sa cumpona per part da muntognas cun guaud en l'ost e planiras abitadas spessamain lung la riva en il sid ed en il vest. La surfatscha è 99.392 km², dals quals 290 km² èn surfatschas maritimas. La Corea dal Sid è cunquai pli che duas giada pli gronda che la Svizra
Hinduissem
Ramanuja ed il vishnuissem da Shri
Dapi il 6avel/7avel tschientaner èn sa furmads uschenumnads moviments da bhakti, ils quals han accentuà surtut l’orientaziun emoziunala vers in dieu persunal e ch’han uschia prendì posiziun cunter la pussanza dals tempels e sacerdots. La finamira dal spendrament èsi, d’arrivar tar la divinitad, da sentir sia vischinanza, da la guardar ed admirar.
Corea dal Sid
Clima
La Corea dal Sid giascha en la zona temprada, ins chatta quatter differentas stagiuns. Excepziuns èn intginas valladas subtropicas en il sidost.
Hinduissem
Ramanuja ed il vishnuissem da Shri
Per la divinitad dovra Ramanuja er la denominaziun Brahman. Il Brahman ha tant in aspect persunal sco er in nunpersunal. Il persunal gioga però la rolla principala e vegn tranter auter mess a pèr cun Vishnu. Ramanuja sa drizza explicitamain cunter la pretensiun dals monists radicals ch’il Brahman saja liber da tuttas caracteristicas. El vul be excluder ils aspects negativs ed attribuescha a la divinitad in grond dumber d’atgnadads bunas e positivas. Questa ductrina vegn descritta sco ‹unitad en la diversitad›: «Dieu (sco Brahman persunifitgà) è preschent en il mund ed en tut sias parts viventas sco quel che vesa e maina, quasi sco l’olma en il corp. El è quel che agescha, ma er quel che sa e quel che charezza. El è in ami en noss cors ch’è pli grond che nus.»
Ramanuja ha da princip refusà la ductrina dal karma. Il cuntrari dependian ils fritgs da nossas ovras da la dumonda sche quellas plaschan a l’esser suprem u betg. Il signur, uschia argumentescha Ramanuja, decida tge ovras ch’èn utilas e tgeninas betg. Quai sa revelescha en la conscienza, pia en la vusch da dieu, ed en las scrittiras ch’instrueschan il dharma. Sco instanza da controlla interiura (antaryamin) è el preschent en quellas, per dar ses consentiment (anumati) u betg.
Corea dal Sid
Clima
thumb|330px|La Corea dal Sid vesì dad in satellit
Hinduissem
Rudra ed ils origins dal schivaissem
thumb|160px|Shiva sco Nataraja (11avel tschientaner) L’antecessur da Shiva è probablamain stà Rudra ch’è enconuschent en il Veda sco dieu privlus che porta malsogna e mort. Per pacifitgar la divinitad destruinta vegn ella numnada a moda eufemistica Shiva ‹l’amiaivel› u Shankara ‹il benefactur›. Ulteriurs nums èn Hare ‹quel che terrescha› e Pashupati ‹signur dals animals›.
Ses cult ha gì ses origin ordaifer ils circuls arics, en ina gruppa da la populaziun ch’era vegnida stgatschada a l’ur dal territori da colonisaziun aric, en ils guauds e sin las spundas dal nord. Questas stirpas vegnivan temidas sco rubadurs. Uschia vegn er Rudra gia numnà en il Yayurveda ‹signur dals laders› e ‹rubadur›.
Confurm a l’idea derasada vastamain che quel che porta il nausch possia er smetter si’activitad temida ed impedir il nausch, po quel er esser in dieu fitg util e paschaivel che porta benedicziun. Sias medischinas salutaivlas pon spendrar uman ed animal. Er il fallus, il pli impurtant simbol dal cult da Shiva, mussa quest’ambivalenza, siond quest attribut collià cun la forza da schendrar, pia cun il mantegniment e la cuntinuitad da la vita (e betg cun la destrucziun da quella).
Pir cun il svilup da las citads (7avel fin 5avel tschientaner a.C.) ha la cumpart da la populaziun betg arica er cuntanschì sin il champ religius pli gronda paisa. Tuttina sco la teologia da Vishnu è er la teologia da Shiva brahmanica sa sviluppada en ils circuls dals sacerdots dal Yajurveda ed ha surpiglià da quella impurtants aspects. Quai pertutga l’entira concepziun teoretica che deriva da las Upanishadas, il fatg che Shiva vegn mess a pèr cun Brahman e Purusha, l’integraziun da Samkhya e Yoga sco er la pratica da venerar il dieu cun arranschar e venerar ses nums, sias ovras e sia perfecziun. Questa casta da sacerdots duvrava apparentamain ina nova clientella, suenter che las classas socialas dals prinzis e commerziants eran sa vieuts vers ils urdens monastics e che grondas parts da l’India dal Nord eran vegnidas sut domini ester. En quest connex han ins integrà posteriuramain dus texts en la tradiziun dal Yajurveda, numnadamain l’enumeraziun dals tschient nums da Rudra e la Shvetashvatara Upanishad shivaitica.
Ils pashupatas
L’emprima gruppaziuns shivaitica che cumpara en la litteratura furman ils pashupatas. Quels vegnan er numnads tenor lur pli impurtant magister Lakulisha, il qual ha vivì la fin dal segund tschientaner en vischinanza dal flum Narmada en il Gujarat dad oz. Tenor Alain Daniélou era Lakulisha in Ajivika ch’ha restabilì cults prearics da la cultura da l’Indus.
La mitologia puranica mussa Shiva sco destruider da demons, sco yogi che fa en il Himalaya in’ascesa da milli onns e sco devastader che metta ad ir a la fin d’ina perioda dal mund il grond incendi dal mund. Sin ses frunt sa chatta in terz egl. Sche Shiva avra quest egl, sajetta or da quel ina brastgida che destruescha tut quai che vegn en contact cun quella.
Cuntrari a Vishnu ch’è tuttavia orientà a quest mund, sa tracti tar Shiva d’in dieu salvader da caracter ascetic che volva il dies a quest mund. Ina vista dal dieu pli filantropa è sa sviluppada en l’India dal Sid sut l’influenza dal moviment da bhakti. Uschia cumpara el qua er sco inventader da la musica e dal saut e sco magister dals umans.
La pussanza da Shiva è creschida decididamain cun recepir il dieu da la guerra Skanda-Kartikeya sco figl en sia famiglia; cun quel vegnan er identifitgads ulteriurs dieus da guerra sco Vaishakha e Kumara. Sco consorta è vegnida vitiers Parvati, la quala vegn messa a pèr cun Durga, Kali e tut las deessas sanguinusas dals cults locals. La dieua è schizunt vegnida integrada sco part da Shiva, uschia che quel sa preschenta en furma androgina sco ‹signur ch’è mez dunna›. Plinavant è vegnì vitiers sco ulteriur figl en la famiglia da Shiva il dieu Ganesha cun chau d’elefant ed il dieu dal sulegl en la cumparsa dal Martanda Bhairava. Uschia èsi reussì al dieu da gudagnar blers aderents, quai ch’ha purschì als regents in grond potenzial.
Shivaissem da Kashmir
Tar il shivaissem da Kashmir sa tracti d’ina ductrina monistica, en la quala ils texts religius (Agamas) vegnan considerads sco expressiun directa dal dieu suprem Shiva. Quest moviment è sa furmà durant il 8avel u 9avel tschientaner s.C. a Kashmir ed ha fatg gronds progress fin la fin dal 12avel tschientaner, tant areguard la filosofia sco er la teologia.
Sco monissem transcendent ha el adoptà ina trinitad da princips spiertals: Shiva, Shakti e l’olma (anu). Correspundentamain vegn questa furma dal shivaissem er numnada Scola da trika (triada). L’olma, che sumeglia oriundamain Shiva, vegn stgirentada tras la malnettezza materiala che sa tatga vi dad ella. Il process da sa deliberar da quest stadi da malnettezza maina a la reconuschientscha (pratyabhijna) da l’unitad da l’olma cun Shiva.
Natha-yogis
Natha yoga (sanskrit ‹natha› = ‹maister, signur, divinitad›) è ina ductrina da yoga che va enavos sin Gorakhnath. Natha-yogis èn shivaits ascetics e la finamira da questa disciplina da yoga è da cuntanscher la pli auta realitad, vul dir l’identitad cun Shiva. Il moviment dals natha-yogis ha cumenzà a Bengala ed è silsuenter er sa derasà en il sid ed en il vest. Ils aderents da quest moviment emprovan da purifitgar il corp tras yoga e furmaziun da la voluntad per daventar la finala immortals. Er l’alchemia è stada derasada tranter ils natha-yogis. En questa scola vegnan ‹accumplids› (siddhas) ed impurtants magisters resguardads sco divinitads.
Virashaivas
Ils virashaivas ch’èn sa sviluppads a partir dal 12avel tschientaner èn sa distatgads dal ritualissem brahmanic e refusan mintga furma da castas. Medemamain è derasada l’egualitad da dretgs per um e dunna. Sut ils regents da Mysore è il virashaivissem stà dal 1350 fin il 1610 religiun statala. Ils virashaivas mainan cun sai ina capsla cun in linga da Shiva (ina plastica da caracter simbolic); perquai vegnan els er numnads lingayats.
Da muntada centrala èn per els Shankara e la ductrina monistica da las Upanishadas; questas ductrinas sa refereschan però a Shiva sco esser suprem (Shiva sco brahman sez). Monissem munta en quest cas che Shiva represchenta il sulet esser, er areguard la creaziun e las olmas. Il Shiva brahman è munì cun ils attributs esser (sat), schientscha (chid) e beadientscha (ananda).
Ils virashaivas pratitgeschan bhakti da Shiva e yoga; fitg impurtants èn gurus, en pli ahisma, vegetarissem e furmas d’abstinenza. Ins crai ch’ina moda da viver onesta e religiusa effectueschia ch’ins s’uneschia suenter la mort cun Shiva. Da muntada tut speziala è il mantra ‹Om Namah Shivai›.
Shaktissem
thumb|240px|Devi Mahatmya dal 11avel tschientaner Il shaktissem è ina furma dal hinduissem che sa referescha a las divinitads femininas u a la dieua. Quest’uschenumnada Shakti, la forza originara da l’univers che vegn s’imaginada sco feminina, è entaifer questa furma da religiun da muntada tut speziala en connex cun il salvament ed il process dal mund, en il qual la divinitad masculina po be agir tras l’energia da Shakti.
Differenziadas vegnan duas furmas principalas dal shaktissem: La shri-kula (‹famiglia da la dieua Shri›) è surtut represchentada en l’India dal Sid, entant che la kali-kula (‹famiglia da la dieua Kali›) è derasada vastamain en l’India dal Nord e da l’Ost. La kali-kula refusa la tradiziun brahmanica. A la derasaziun dal shaktissem ha contribuì fitg ferm la religiun populara indica, en la quala prevala oramai l’aduraziun da divinitads femininas.
Direcziuns da cretta e ductrina
Il hinduissem n’enconuscha nagin fundatur communabel. E mintga direcziun da cretta ha atgnas sontgas scrittiras ch’èn be liantas per ella: ils vishnuits per exempel il Bhagavatapurana ed ils aderents da Shakti il Devi Mahatmya, in’ovra puranica che serva a la veneraziun da la dieua. Las Vedas percunter vegnan resguardadas da fitg blers hindus sco sontgas.
Cuntrari a quai ch’i pudess parair a l’emprima egliada, na sa tracti tar il hinduissem betg d’ina religiun politeistica per propi. Blers scienziads da religiun ed indologs dovran enstagl il term henotheissem, damai che tut ils dieus pon esser – tut tenor la direcziun da cretta individuala – expressiun dal dieu persunal suprem u da l’olma dal mund impersunala (brahman).
Cumbain ch’il hinduissem consista da diversas direcziuns, datti tratgs cuminaivels che pon valair sco maximas generalas. Ductrinas hinduisticas resguardan il cosmos sco unitad ordinada, la quala vegn dominada dal dharma, la lescha universala che represchenta l’urden natiral e moral. Dharma munta dretg, obligaziun, urden e sa referescha a quai che mintga creatira duaja sa cumportar uschia sco ch’i correspunda a sia plazza en il mund. Ils ciclus da nascher e murir, dals quals è segnà il curs dal mund, furman in ulteriur fundament central da las tradiziuns hinduisticas. En quests ciclus na datti betg in origin per propi en il senn d’ina creaziun ed er nagina destrucziun da l’univers e da tut l’esser. Ulteriurs concepts generals èn karma, atman e moksha. Praticas centralas furman bhakti e pujas. Samskaras èn sacraments hinduistics che structureschan a moda rituala la transiziun d’ina fasa da la vita en l’autra. Da quellas datti radund 40, las trais impurtantas èn l’iniziaziun, ils ritus da nozzas ed ils ritus da mort.
Centers da la religiusadad hinduistica furman sper l’atgna chasa ils tempels. In dals pli gronds cumplexs da tempels e centers da pelegrinadi è Tirumala Tirupati, situà en l’India dal Sid. En l’India dal Nord èsi surtut la citad sontga Varanasi al Ganges ch’attira grondas rotschas da pelegrins.
Maletg da dieu
thumb|200px|Tempel dad Akshardham a New Delhi (terminà il 2005) Las diversas tradiziuns e filosofias hinduisticas represchentan differents maletgs da dieu; las direcziuns principalas furman però shivaissem, vishnuissem e shaktissem, la veneraziun da dieu en sia furma feminina. Daspera exista er la religiun populara indica. Brahma, Shiva e Vishnu vegnan er represchentads sco trinitad (Trimurti). La veneraziun da Shiva e Vishnu, mintgamai en nundumbraivlas furmas e denominaziuns, è derasada vastamain. Brahma percunter è be anc preschent en la mitologia – en la veneraziun na gioga el praticamain nagina rolla pli; sia rolla occupa sia Shakti, la dieua Sarasvati. Daspera datti nundumbraivlas autras manifestaziuns, per exempel Ganesha, il dieu cun il chau d’elefant che vala sco figl da Shiva e Parvati, sco er Hanuman, il servient da Rama ch’è da sia vart in avatar da Vishnu. I dat però er in grond dumber da divinitads femininas; quellas cumparan ubain a moda autonoma sco ‹gronda dieua› (Mahadevi), per exempel Durga, ubain sco consorta resp. vart feminina da dieus masculins sco Sarasvati e Lakshmi. La gronda part dals cartents èn da l’avis che l’aduraziun da mintga singul dieu correspundia a l’aduraziun da la divinitad suprema, damai che tuts sajan manifestaziuns dal suprem. Auters percunter aduran l’esser suprem be en ina furma, sco per exempel ils aderents da Krishna, e resguardan ils ulteriurs dieus sco devas en posiziun subordinada. La veneraziun dal divin en maletgs e statuas è derasà vastamain; da l’autra vart datti er hindus, sco per exempel ils lingayats, che refusan categoricamain talas furmas d’aduraziun. Sper ils dieus principals existan anc nundumbraivlas ulteriuras divinitads, da las qualas la gronda part vegn venerada a nivel local.
Teologia hinduistica
Il maletg da dieu dal hinduissem enconuscha tant dieus en il plural sco er imaginaziuns ch’èn cumparegliablas cun il maletg da dieu monoteistic. Nà da las ragischs indogermanas existan colliaziuns er areguard la chapientscha dal term ‹dieu›. Intginas direcziuns entaifer il hinduissem crain en in dieu suprem che vegn numnà Ishvara (‹il pli aut signur›). I dat er creatiras ch’al èn suttamessas e che vegnan numnadas devas. Quels pon esser dieus, mez dieus, anghels, creatiras celestas u spierts e stattan tranter Ishvara ed ils umans.
In dals pli impurtants terms en il hinduissem è il brahman – il spiert cosmic suprem. Brahman è la forza absoluta, perpetna, originara, tutsaviaivla, tutpussanta, omnipreschenta, indescrivibla, inexauribla, betg corporala. Il brahman n’ha nagin’entschatta e nagina fin, è cuntegnì en tut las chaussas e furma la causa, la funtauna ed il material da tutta creaziun; quest’essenza na sa lascha betg tschiffar a moda raziunala ed è tuttina immanenta a l’entir univers. Las Upanishadas descrivan il brahman sco l’esser universal e perpeten indivisibel ch’è preschent en tut ed en il qual tut è preschent. Quest’imaginaziun impersunala da dieu vegn cumplettada u remplazzada tras l’imaginaziun d’in dieu persunal, sco che quai è per exempel il cas en il Bhagavad Gita. Qua vegn il dieu persunal, l’Ishvara u Purusha suprem, tschentà sur il mund da las apparientschas e dal brahman ‹immovibel›.
Tenor la chapientscha da l’Advaita Vedanta è l’uman en ses pli profund identic cun il brahman. Quest’essenza che vegn er numnada atman sa lascha da princip percepir resp. enconuscher da mintga uman. Advaita Vedanta (‹betg dualitad›) è la ductrina da Shankara (788–820 s.C.) che focusescha sin quest’unitad e che numna las apparientschas en il mund maya. Tenor la ductrina dal Vishishtadvaita (monissem qualifitgà) da Ramanuja è dieu tut quai ch’exista, i dat dentant ina differenza qualitativa tranter l’olma individuala ed il dieu suprem. Da l’autra vart dal spectrum stat la filosofia puramain dualistica da l’Advaita Vedanta da Madhva, la quala differenziescha strictamain tranter l’olma e dieu.
La teologia dal hinduissem n’è betg spartida da la filosofia, uschia ch’ils saddarshana, ils sis sistems classics da la filosofia indica, cumparan er sco concepts teologics. Tar quels sa tracti da nyaya, vaisheshika, samkhya, yoga, purva mimamsa e vedanta.
Las sontgas scrittiras
thumb|200px|La vatga – l’animal sontg dal hinduissem Il hinduissem enconuscha ina vasta paletta da scrittiras. Quellas èn vegnidas cumpiladas tant en sanscrit sco er en tut las ulteriuras linguas indicas. Sper perditgas scrittas datti er cuntegns che vegnan tradids a moda orala. Questas scrittiras e tradiziuns han per exempel ina funcziun rituala, cuntegnan concepts ed ideas religiusas e bleras dad ellas vegnan resguardadas sco sontgas. Il term ‹sontga scrittira› n’è però betg da derivanza hinduistica e correspunda ad ina terminologia occidentala.
Las scrittiras e tradiziuns oralas che vegnan resguardadas sco sontgas n’èn betg unitaras, mabain vegnan definidas tras quai che gruppaziuns religiusas resguardan ils differents texts sco sontgs. Tant la furma sco er il cuntegn ed il diever dals texts sa differenzieschan d’ina gruppaziun a l’autra.
Entaifer il hinduissem datti differentas modas da classifitgar e categorisar las scrittiras. Ultra da quai na sa laschan bleras dad ellas betg datar precisamain. E da numerus documents n’exista nagina ediziun ed er nagina translaziun en autras linguas.
Reincarnaziun e spendrament
Dieus, umans ed animals passan tenor chapientscha hinduistica tras las epocas dal mund (yuga) en in ciclus segnà d’in return perpeten (samsara). Durant la vita vegn, tut tenor il cumportament, rimnà bun u nausch karma. Questa lescha da causa ed effect da tut las acziuns influenzescha tenor il hinduissem reincarnaziuns futuras sco er il spendrament (moksha), l’accumpliment da l’atman (vul dir da la colliaziun cun il brahman immanenta a mintga esser uman). L’atman sa lascha be cumparegliar sut resalva cun l’olma, damai che l’olma è insatge individual (che sa differenziescha pia da persuna tar persuna) e l’atman è adina il medem en la ‹schientscha cosmica› (brahman). L’illuminaziun spirituala furma il punct final dal svilup da l’uman; sper autras vias sa lascha quella cuntanscher tras las trais metodas classicas: bhakti yoga, la veneraziun da dieu en charezza, karma yoga, la via da l’ovra, sco er l’jnana yoga, la via da la savida. Savens vegn quintà sco quarta via il raja yoga, la ‹via roiala›.
Nutriment vegetar e la vatga sontga
Forsa sco reacziun sin il vegetarissem en il budissem e sin la muntada creschenta dad ahimsa, la nunviolenza, han las scrittiras hinduisticas dumandà adina dapli da desister dal consum da charn. Dal temp vedic eran las relaziuns anc tut autras. En intginas scrittiras datti indizis ch’i vegniva mangià charn, schizunt charn-bov; en il context da la scrittiras religiusas vegnan questas menziuns a sa referir a la charn d’animals d’unfrenda.
In vegetarissem general è per hindus ni ina pretensiun ni in dogma; ma ina moda da viver vegetara vegn considerada sco eticamain superiura, damai che la charn è in product dal mazzament e n’è betg sattvic (pur). Vegetaris èn da chattar en tut las gruppas socialas; en spezial vegn però spetgà da brahmans ch’els renunzian a la charn. Praticamain tut ils hindus desistan percunter da princip da consumar charn-bov. Tenor la dumbraziun dal 2004 han radund 25 % da la populaziun indica inditgà d’esser vegetaris. Lur cumpart variescha fitg ferm d’in stadi federativ a l’auter: a Gujarat sa nutreschan ca. 69 % a moda vegetara ed a Rajasthan 60 %; a Tamil Nadu percunter be radund 21 %.
En la mitologia indica datti blers referiments a la vatga (go). Da Krishna vegn ditg ch’el saja d’ina vart in govina (paster da vatgas), da l’autra vart in gopala (protectur da la vatga). Sia cumpogna Radha è ina gopi (mattatscha-pastura) e Shiva chavaltgescha sin il taur Nandi.
Sigils da culturas indicas istoricas (cultura da l’Indus) laschan supponer che las vatgas giudevan gia avant quattermilli onns ina stima tut speziala. La funtauna principala per la veneraziun da la vatga furman però las Vedas; en quellas cumpara adina puspè il maletg da la vatga sontga sco creatira divina. Tuttina san ins ch’ils bovs vegnivan unfrids e mangiads senza resalva dal temp neolitic. Daco e cura che quai è sa midà n’è betg cler. L’antropolog Marvin Harris ha rendì attent al fatg che las cundiziuns da basa èn sa midadas: En rom da la furmaziun da las structuras statalas e cun ina spessezza da la populaziun creschenta na pudevan betg pli vegnir allevads avunda bovs per sa servir dad els sco funtauna da nutriment e sco manadiras. Forsa ha quai furmà in dals motivs, daco ch’il mazzament da vatgas, er sco animal d’unfrenda, è in absolut tabu per hindus e che lur charn na vegn betg consumada fin oz. Interessantamain èn gist ils brahmans ch’eran oriundamain responsabels per il mazzament ritual dals bovs s’engaschads pli tard il pli ferm per lur protecziun.
Sistem da castas
thumb|200px|Gruppa da nuntutgabels a Bangalore (entschatta dal 20avel tschientaner) Savens vegn il hinduissem mess en connex cun l’urden da castas. Tenor quel gioga la purezza rituala in’impurtanta rolla entaifer l’ierarchia sociala. Il princip da l’urden da castas è quel che las creatiras èn da naschientscha ennà separadas strictamain ina da l’autra tenor incumbensas, dretgs, obligaziuns ed abilitads.
Tenor l’etnolog Louis Dumont resulta l’appartegnientscha al hinduissem da la naschientscha en la societad da castas. Las opiniuns davart ils tratgs caracteristics, la derasaziun e las furmas da las castas divergeschan però. Tenor David Mandelbaum saja il term vegni duvrà per in uschè grond dumber da sistems socials ch’i saja meglier da desister dal tuttafatg dad el. Axel Michaels s’exprima a moda critica envers il diever dal term ‹casta›, damai che quel na saja betg da derivanza indica. Declan Quigley renda attent al fatg che ierarchias da castas sajan construidas a moda fitg differenta a nivel regiunal e local e ch’ils differents sistems cumbattian savens in l’auter. Ultra da quai pussibiliteschan diversas tradiziuns da bhakti da realisar las finamiras religiusas independentamain da la casta e da la schlattaina. En las numerusas ovras etnograficas avevan ils funcziunaris colonials sviluppà ina ‹mania da collectar›, en rom da la quala «ils umans vegnivan archivads prest sco tgirallas».
L’urden tenor stans classic sa divida en quatter castas principalas, las uschenumnadas varnas (‹colurs›), da las qualas mintgina vegn associada cun ina colur:
L’ierarchia vegn structurada tras il princip da la ‹purezza› rituala. En quel senn sa differenziescha ella per exempel da la societad da stans medievala en l’Europa che represchentava relaziuns da pussanza economicas e politicas. Il sistem da las quatter varnas ha chattà sia formulaziun mitica-metaforica en l’imni da Purusa dal Rigveda. En quel vegn descrit co che las varnas vegnan attribuidas a l’uman originar cosmic en furma da parts dal corp: «Sia bucca era il brahman (sacerdot); ils guerriers èn daventads sia bratscha, ils agriculs ed allevaturs da muvel èn daventads ses chaluns ed ils servients e schurnaliers derivan da ses pes.»
Bain è vegnì fixà en la constituziun indica in scumond da praticas ch’èn colliadas cun l’aspect dal nuntutgabel. Ma la discriminaziun n’ha quai betg pudì metter or dal mund, quai che sa mussa per exempel en l’exclusiun or da la cuminanza dal vitg u en furma da perscripziuns da sa vestgir discriminantas.
Las varnas èn divididas en tschients da jatis. Quest term deriva da ‹jan› che signifitga ‹nascher›; la muntada principala da ‹jati› è en quest senn ‹gruppa da naschientscha›, er en il senn da famiglia gronda u clan. Jatis represchentan pia la dimensiun sociala u famigliara dal sistem da castas e regordan en in tschert senn a l’urden da stans medieval en l’Europa. Quels èn magari – ma betg adina – colliads cun in’activitad professiunala. Blers auturs dovran il term ‹jati› en il senn da ‹subcasta› e manegian cun quai ina categoria sco casta, ma en in senn pli restrictiv tenor criteris etnics, linguistics, regiunals u religius.
La rolla da la dunna
In’impurtanta rolla areguard il maletg da la dunna hinduistic gioga Sita, la dunna da Rama or dal grond epos Ramayana. Il maletg da la consorta ch’è pronta da purtar unfrendas represchenta per blers fin oz il model ideal da la dunna. Sita è uschia daventà in impurtant tema entaifer il feminissem indic e la litteratura indica moderna. Or d’ina perspectiva moderna han dunnas en tradiziuns hinduisticas memia paucs dretgs.
Ina da las incumbensas principalas da la dunna en il hinduissem è la maternitad. Mintga stadi da la gravidanza fin a la naschientscha vegn accumpagnà da rituals sacramentals per la protecziun ed il bainesser corporal e spiertal da mamma ed uffant. Pli baud duevan las dunnas survegnir uschè blers figls sco pussaivel, damai che quels pudevan garantir la segirezza e la survivenza da l’entira famiglia. Malgrà che hindus na stiman betg generalmain pauc las figlias, valan ellas tuttina anc oz savens sco chargia; tar las nozzas ston ellas numnadamain manar cun sai la dota ed en cas da bleras figlias po ina famiglia daventar povra tras ils auts pajaments da dota. Quest problem maina tar fetus feminins ad in’auta rata d’interrupziun da la gravidanza. Blers hindus moderns, surtut en las citads, sa famigliariseschan plaunsieu cun il patratg ch’era ina figlia als po tgirar en la vegliadetgna.
Famiglia
Tradiziunalmain furma il bab il chau da la famiglia. El prenda tuttas impurtantas decisiun, per exempel en dumondas finanzialas, en connex cun las nozzas etc. – u almain duai quai guardar ora uschia vers anora. Tradiziunalmain è la relaziun tranter la mamma ed il figl la pli stretga entaifer il sistem da famiglia. Per ordinari abita il figl cun sia dunna en la famiglia dals geniturs, sche las relaziuns da spazi lubeschan quai.
Tar las figlias percunter èsi per ordinari fin oz cler ch’ellas vegnan a bandunar la chasa ed ir a star tar la famiglia dal consort. Quai n’è betg simpel per la giuvna consorta. Ella è entaifer la famiglia quella cun ils pli paucs dretgs; ses status sa megliurescha per ordinari pir cura ch’ella survegn sezza uffants (en il meglier cas in figl). Dunnas pli veglias, vul dir siras, han savens in status fitg solid ed èn munidas cun avunda autoritad. Ina rolla sociala che na vegn tradiziunalmain betg stimada en il hinduissem, è quella da la dunna betg maridada. Dunnas nubilas n’abitan en l’India per ordinari betg persulas, mabain vinavant en il tegnairchasa dals geniturs.
La relaziun tranter ils conjugals è en emprima lingia segnada da pragmatissem. Anc adina èsi surtut la famiglia che tscherna ina persuna sco consort u consorta, e quai resguardond criteris sco furmaziun, status etc. (lètg arranschada). L’amur vegn pli tard, din ins en l’India. Quai saja sco ina chazzetta cun aua ch’ins tschenta sin la platta e che cumenza pir pli tard a buglir. Maridaglias d’amur daventan però cun il temp pli frequentas.
L’ideal furma in model da la vita a quatter stgalims (sistem dad ashrama). Quel prevesa da fundar suenter ils onns da scola ina famiglia e da sa deditgar suenter che quels èn creschids als studis religius ed a l’agen spendrament.
Lieus sontgs
Ils set lieus sontgs èn Ayodhya (il lieu da naschientscha dal dieu Rama), Dvaraka (la chapitala da Krishna), Haridwar (in plateau da funtaunas dal Ganges), Kanchipuram (grond tempel da Shiva), Mathura (lieu da naschientscha da Krishna) sco er Ujjain e Varanasi. Ad Ujjain, Haridwar, Allahabad e Nashik ha er lieu la festa Kumbh Mela. Quella vegn celebrada en mintgin dals quatter lieus en in ritmus da 12 onns e vala sco la pli gronda festa religiusa en tut il mund.
Lingua franzosa
[[image:Map-Francophone World.svg|thumb|right|250px|La lingua franzosa dans il monde Légende:
Blau foncé: lingua maternelle ; Blau: lingua administrativa ; Blau cler: lingua de culture ; verd: minorités francophones.]] Il franzos (français) è ina lingua romana. El è la lingua uffiziala da la Frantscha ed ina da las linguas uffizialas da la Svizra, da la Belgia, dal Luxemburg e dal Canada. El è era la lingua uffiziala en plirs pajais da l'Africa.
Il franzos è discurrì da pli che 274 milliuns da persunas.
Banca
Derivanza dal pled
La noziun ‹banca› en il senn d’in institut da credit deriva dal pled talian banco resp. banca. Banco signifitga maisa ed era vegnì emprestà avant or dal langobard, ina lingua germana. Manegiada è la maisa dal stgamiader da daners. Il pled ‹banc› en il senn d’ina plazza da seser deriva medemamain dal vegl tudestg banc che signifitgava gia plazza da seser u maisa. Omadus pleds van pia enavos sin la medema ragisch, ma èn sa sviluppads differentamain.
Istorgia
thumb|240px|Munaida da 640 a.C. da la Lidia Ils emprims precursurs dal sistem bancar modern hai probablamain dà en la Mesopotamia. Là enconuschev’ins gia a partir dal sisavel tschientaner a.C. la scuntrada contabla da pretensiuns, la gestiun da contos per deposits sco er emprests, schecs e stgomis.