cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Castur
Derasaziun odierna en Svizra
En Svizra è il castur vegnì extirpà a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Las mesiras da recolonisaziun han cumenzà il 1957 ed èn stadas terminadas il 1977. Tut en tut han ins mess en libertad 141 casturs da derivanza norvegiaisa, franzosa e russa. L’onn 2008 han ins dumbrà en l’entir pajais radund 1600 animals. Il castur è surtut derasà en ils chantuns Turgovia, Turitg, Zug, Argovia, Friburg, Vad, Soloturn e Vallais.
Cumportament social e multiplicaziun
thumb|220px|Mamma che fa attenziun da ses pitschen Il castur è in animal monogam; el viva si’entira vita ensemen cun in sulet partenari. Be sch’in dals dus partenaris mora, tschertga il castur survivent in nov partenari. Casturs vivan en pitschnas famiglias che consistan dals geniturs e da lur animals giuvens d’in fin dus onns. En la vegliadetgna da dus fin trais onns cuntanschan ils casturs la madirezza sexuala e bandunan la stirpa. Sche las capacitads dal spazi da viver èn suffizientas, sa domicilieschan els en la proxima vischinanza da lur geniturs. Èn tut ils reviers potenzials occupads, datti savens cumbats: ils casturs mordan in l’auter fin ch’ils giuvens partan en tschertga da novs spazis da viver. Tut tenor la qualitad dal biotop cumpiglia in singul revier in tschancun da 1 fin 3 kilometers d’auas currentas. En tschertga da novs territoris pon casturs migrar fin 100 kilometers (en media ca. 25 kilometers).
La paregliaziun ha lieu tranter il schaner e l’avrigl, e quai sut l’aua. Suenter in temp da purtanza da 105–109 dis naschan la fin d’avrigl u l’entschatta matg dus fin trais, magari er fin sis animals giuvens. Il mument da la naschientscha vesan quels gia ed er il pail è sviluppà a fin; i sa tracta pia da mitschagnieus. Las mammas laschan tettar radund dus mais fin dus mais e mez. Gia cun otg dis cumenzan ils pitschens a consumar nutriment vegetal. Fin en la vegliadetgna da quatter fin sis emnas restan ils giuvens en la tauna, silsuenter fan els emprimas excursiuns accumpagnads dals geniturs u dals fragliuns pli vegls. Els èn gia abels da nudar, ston però anc emprender da sfunsar.
Nutriment
Casturs sa nutreschan exclusivamain da plantas e tiran a niz las spezias da plantas che cumparan il pli savens en lur spazi da viver. Durant la perioda da vegetaziun consumeschan els, sper giuvens chatschs e feglia da lain lom, er pastg e plantas ervusas. Casturs na fan nagin sien d’enviern, mabain èn er activs ed en tschertga da vivonda durant la stagiun fraida (tant en l’aua sco er sin terra). L’enviern consista lur nutriment surtut da lain lom. Il spectrum da vivonda cumprovà cumpiglia 150 spezias da plantas ervusas e 63 spezias da lain. La vivonda vegn surtut tschertgada per lung da la strivla da la riva sco er en l’aua.
Per tagliar la laina sa serva il castur d’ina ‹tecnica d’ura da sablun›: il lain vegn ruis en furma d’ura da sablun fin che la planta croda per terra. Tut tenor la direzza dal lain po in castur terrar en ina notg ina planta d’ina grossezza da fin 50 centimeters. Da preferenza vegnan però terradas pitschnas plantas che sa laschan trair levamain or da l’ulteriur effectiv. Per gronda part vegnan utilisadas plantas cun in diameter dal bist da maximal 8 cm, savens schizunt da sut 3 cm.
Plantas pinadas vegnan sromadas, fatgas en tocs e transportadas tar la tauna. Là vegnan ellas il pli savens duvradas sco lain da construcziun. Ultra da quai fan ils casturs reservas da vivonda en furma da frastgas e roma. Questas ‹punteras da vivonda› vegnan deponidas l’atun davant l’entrada da la tauna. Sche la surfatscha da l’aua è cuverta cun ina grossa stresa da glatsch ed ils casturs èn sfurzads da restar en lur tauna, pon els cuntanscher questas reservas cun nudar e sa nutrir da la scorsa.
La gronda part dal nutriment dal castur consista da fibras da plantas; la cumponenta principala da quellas, la cellulosa, na pon mammals betg decumponer sezs en il begl. Las bacterias simbioticas ch’èn ablas da far quai vivan tar ruiders sco il castur en begls tschorvs engrondids. Il cuntegn dal begl tschorv (che sa cumpona da cellulosa spartida, da bacterias, proteins, vitamins ed encims) vegn immediat puspè maglià dal castur suenter la secreziun (cecotrofia). Ils excrements finals consistan da restanzas da lain indegiriblas.
Taunas, cuntschets e chanals
thumb|220px|Cuntschet da casturs (Lituania) Il castur è surtut activ tranter stgir e cler e durant la notg; quai vala tant per la tschertga da vivonda sco er per las lavurs da construcziun. Ils casturs fan lur taunas en rievens d’auas. Questas taunas disponan adina d’entradas che sa chattan sut la surfatscha da l’aua e consistan da plirs tunnels che mainan en in cuvel d’abitar. Ils casturs guardan ch’il livel da l’aua sur l’entrada cuntanschia almain 60 centimeters per esser segirs d’inimis. Croda il livel da l’aua memia profund u sia la tauna dal tuttafatg, bandunan ils casturs quella. En in revier sa chattan per ordinari duas fin quatter taunas d’abitar (magari er fin 10). Sper il tract d’abitar sco tal existan tunnels da vivonda, da fugia e da giugar. Il tract d’abitar po cuntanscher a l’intern in diameter da fin a 120 centimeters ed in’autezza da fin a 60 centimeters.
Las taunas èn munidas cun in conduct d’ariaziun; uschiglio èn ellas serradas vers anora, bain isoladas e sitgas. Sch’il funs u la cuverta daventan memia satigls, vegn emplunà ulteriur material (roma, crappa, buglia). Da questa furma da construcziun sa sviluppan taunas che vegnan savens duvradas sur pliras generaziuns. Sa chatta ina tauna d’abitar a l’intern dal cuntschet u sin in’insla ch’è circumdada dal tuttafatg cun aua, discurr’ins d’ina tur da casturs. Turs che vegnan utilisadas dapi blers onns pon cuntanscher diameters da fin a 12 m ed autezzas da fin a 2 m. En las taunas pon er viver auters animals sco per exempel undatras, misarogns u natras grischas.
Cun agid da cuntschets retegna il castur curs d’aua per tegnair sut l’aua las entradas en las taunas. L’aua stuppada al facilitescha er il transport da laina. Cuntschets pli pitschens vegnan fatgs cun roma, channa, plantas ervusas e terra. Cuntschets pli lungs vegnan construids cun bists da plantas giuvnas fatgs en tocca e cun roma; questa construcziun da basa vegn rinforzada cun material pli fin.
En cas d’aua gronda exista il privel che cuntschets che sa chattan en aua currenta vegnan stratgs davent. Casturs pon avrir lur cuntschet per che l’aua curria giu pli spert. Uschia reguleschan els il livel da l’aua da lur spazi da viver e pussibiliteschan er a plantas d’aua pli sensiblas da sa sviluppar en il lajet; quellas servan alura puspè al castur sco vivonda. Surtut en aua currenta èn cuntschets plazzals da construcziun permanents.
En reviers ch’èn gia abitads dapi daditg na sa chattan per ordinari naginas plantas pli en proxima vischinanza da la tauna; quellas èn numnadamain vegnidas terradas ed elavuradas en il decurs dals onns. Ulteriura laina po il castur be transportar sin l’aua. Per quest intent chava el chanals (vias d’aua) d’ina lunghezza da fin a 500 m, sin ils quals el maina natiers bists e roma. Senza vulair poi succeder ch’entirs sistems da flums vegnan deviads e ch’entirs lais (er quel dals casturs sez) sian si.
Inimis e parasits
Sco tut ils animals selvadis vivan er sin ed en il castur numerus parasits. En il chanal da la beglia ed en ils organs interns vivan p.ex. fils-serp ed auters verms. Ed en il pail vivan baus (Platypsyllus castoris) e chariels (Schizocarpus mingaudi). Sco il castur èn questas spezias s’adattadas a la moda da viver semiaquatica.
Muntada per la furmaziun da la cuntrada
Las midadas en l’aua e per terra che resultan da la preschientscha dals casturs èn surtut da gronda muntada per ils amfibis. Cun observar la moda da viver d’amfibis en novs territoris che vegnan stgaffids dal castur tras runcada, sa laschan gudagnar impurtantas enconuschientschas areguard ils habitats ed ils musters da derasaziun da las singulas spezias d’amfibis. En lieus nua che l’uman desista d’intervegnir en la structura dal guaud, èsi – abstrahà da stemprads u fieus – surtut il castur che stgaffescha cleragls e che presta uschia in’impurtanta contribuziun a la varietad da las spezias. Ins suppona schizunt che bleras spezias da plantas ch’èn oz tipicas per prads umids sajan sa sviluppadas en il conturn da cuntschets. Er als umans preistorics han enclars e cuntschets sitgs si purschì ina buna basa per sviluppar emprimas furmas d’agricultura.
Sistematica
Ils casturs (Castoridae) appartegnan a l’urden dals ruiders (Rodentia). Els furman ils segund gronds animals ruiders dal mund, suenter ils Capybaras.
Da la famiglia dals casturs èn cumprovads numerus fossils che sa laschan attribuir a fin a 30 differents geners. Tar ils casturs gigants sa tracti d’in gener da casturs ch’ha vivì durant il pleistocen en l’America dal Nord e che cuntanscheva lunghezzas da fin a 2,5 m. Oz però consista la famiglia dals casturs be pli d’in sulet gener, Castor, che sa divida en duas spezias: il castur europeic (Castor fiber) ed il castur canadais (Castor canadensis). Las duas spezias sa differenzieschan tranter auter areguard il dumber da cromosoms (castur europeic 48, castur canadais 40). Els han mintgamai furmà durant ils temps da glatsch pliras sutspezias. Per il castur europeic vegnan descrittas dapli che ventg sutspezias ch’èn renconuschidas, tranter auter:
Chatscha sin il castur en temps istorics
thumb|220px|Chatscha sin casturs (1695) Suenter il Concil da Constanza (1414–1418) ha in edict papal dal temp medieval definì il castur sco animal ch’appartegna parzialmain als peschs (pervi da sia cua platta, squamada e sia moda da viver amfibica). Dapi lura dastgava la charn dal castur a partir da las chommas davos (vul dir surtut la cua) vegnir consumada er durant dis da gigina.
Er il pail dal castur era tschertgà ed ha manà ad in’intensiva chatscha. Damai che quel è fitg spess e retegna l’aua vegnivan surtut fatgs londeror chapitschas, ma er culiers u entirs mantels. Per part vegnivan ils chavels er elavurads a chapels, guants e chaltschiels. Anc pli tschertgà era il secret dal castur, vul dir la substanza cun la quala il castur tgira ses pail e marchescha ses revier. Quella vegn producida en ina glonda en vischinanza da l’anus e vegniva resguardada en la medischina populara sco med miraculus, p.ex. en cas da malsognas da la gnerva, cunter mal da giugadiras e mals da menstruaziun. Perquai che casturs sa nutreschan da scorsas e ragischs sa concentreschan en quest secret diversas gruppas da substanzas activas che vegnan er duvradas en la medischina moderna.
Conflicts odierns
En la cuntrada cultivada n’èn ils casturs betg adina bainvis. Perquai ch’els furman lur spazi da viver a moda fitg activa poi dar conflicts cun possessurs da terren. Talas situaziuns da conflict pon esser: vias e rivas che vegnan sutminadas e che pon uschia sbuvar, l’activitad da casturs en vischinanza da rempars da protecziun cunter l’aua, disturbis da lajets che vegnan utilisads da l’uman (puzs da peschs, d’aua da stizzar fieu etc.), inundaziuns (p.ex. da tschalers), impalidaments da zonas d’agricultura u d’abitar.
Periclitaziun e protecziun
Magari najan casturs en cas d’aua gronda; quest privel exista surtut en auas alingiadas, en las qualas mancan inslas e grugns per sa salvar. En auas tschufragnadas pon infecziuns chaschunadas da morsas manar a la mort. Detergents cuntegnids en l’aua persa reduceschan l’effect isolant dal pail.
Pervi da correcturas d’auas u in’utilisaziun dal terren intensiva mancan al castur savens spazis da viver adattads. Ina contribuziun essenziala a la protecziun dal castur europeic furman perquai las mesiras da segirar e restabilir ses spazi da viver en regiuns fluvialas.
Tar il castur europeic sa tracti d’ina spezia ch’è protegida a nivel europeic tras la Convenziun da Berna. Per ils stadis commembers da l’Uniun europeica existan ulteriuras directivas, en rom da las qualas els èn obligads da cumprovar ch’i sajan avant maun habitats adattads e da segirar il mantegniment da quels a lunga vista.
In sguard al castur canadais
thumb|180px|Castur canadais Il castur canadais è in pau pli grond (90–120 cm incl. la cua) e pli grev (17–32 kg, excepziunalmain fin 45 kg) ch’il castur europeic. Uschiglio na sa laschan il castur canadais ed il castur europeic strusch differenziar in da l’auter en lur cumparsa. Il castur canadais è anc oz derasà vastamain en l’America dal Nord. Malgrà ch’ins ha fatg intensivamain chatscha sin l’animal – surtut pervi da ses pail che valeva per part schizunt sco med da pajament – han las populaziuns al lieu pudì sa mantegnair resp. sa revegnir vaira bain. Per part lubeschan ils effectivs oz puspè la chatscha sin casturs (cun traplas).
Cun metter en libertad animals importads è er vegnida stgaffida en la Finlanda ina populaziun da casturs canadais. Er en l’Austria han ins laschà liber casturs canadais, ils quals èn pli tard però puspè vegnids tschiffads.
Bain il pli grond cuntschet da casturs exista en il Parc naziunal Wood-Buffalo en l’Alberta (Canada dal Nordvest). Quel ha ina lunghezza da 850 meters; sco che perscrutaziuns han mussà, han bleras generaziuns lavurà sur plirs decennis vi da questa construcziun.
Pervi dal commerzi cun pellitschas ch’è stà fitg derasà en l’America dal Nord gioga l’animal ina tscherta rolla sco maletg emblematic. Uschia furma il castur l’‹animal naziunal› tant dal Canada sco er dals stadis federativs New York ed Oregon. Pervi da sia lavur da construcziun e ses num d’esser in animal spezialmain lavurus è il castur er derasà vastamain en il territori anglosaxon sco mascottin d’universitads.
Ischi da muntogna
L’ischi da muntogna (Acer pseudoplatanus) è ina planta da feglia ch’appartegna al gener dals ischis (Acer). La planta che verdegia la stad è derasada vastamain en l’Europa. Ella vegn appreziada tant en parcs sco er per diever forestal.
Descripziun
thumb|180px|Habitus da la planta L’ischi da muntogna po vegnir fin a 30 meters aut e cuntanscher ina vegliadetgna da bundant 500 onns. Cun sia roma che sa stenda ad aut e la curuna radunda posseda el ina cumparsa imposanta sco planta solitaria.
La scorsa da plantas giuvnas è d’in grisch brin cler e guliva. Cun ils onns daventa quella grisch stgira e spaletscha pli e pli. En quest stadi regorda il bist ad ina platana.
Ils fegls opposts sa cumponan da tschintg parts; las trais parts dal fegl situadas amez èn sviluppadas dal tuttafatg. En cumparaziun cun l’ischi giz han las parts dals fegls da l’ischi da muntogna pizs pli curts; ellas fruntan ina sin l’auter en in angul giz. Al punct da colliaziun cun il moni è il plat dal fegl in pau curvà. Ils fegls cuntanschan ina lunghezza da ca. 20 cm ed ina ladezza da ca. 15 cm. Survart èn els da colur verd stgira, sutvart in pau pli clers; nua che passan las avainas u sa chattan gnervs èn ils fegls levamain pailus. L’ur dal fegl è dentà fin crennà. Ils fegls entagliads en furma d’in maun regordan a quels da la platana; a quai renviescha er il num botanic pseudoplatanus. Sco tar autras spezias d’ischis tendescha er la feglia da l’ischi da muntogna l’atun savens vers in cotschen glischant.
Las flurs èn da princip ermafroditas; tar singulas flurs da la medema planta pon las disposiziuns masculinas u femininas esser supprimidas. Las flurs èn da colur verd melnenta ed ordinadas en furma da paniclas pendentas. L’ischi da muntogna flurescha il matg cur che la feglia chatscha u pauc suenter.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 52.
Derasaziun
thumb|160px|Curuna thumb|130px|Scorsa d’ina planta veglia L’ischi da muntogna è derasà en l’Europa ed en l’Asia dal Vest. En l’Europa Centrala furma el la spezia d’ischis la pli frequenta. Sco tipica planta dal clima da muntogna frestg-umid è el surtut da chasa en autezzas mesaunas e superiuras da las muntognas da l’Europa dal Sid e da l’Europa Centrala. En las muntognas mesaunas è l’ischi da muntogna derasà da ca. 900 (Harz, Erzgbegirge) fin 1300 m (Guaud Bavarais); en las Alps Settentriunalas cuntanscha el autezzas da fin a 1700 m, en las Alps Centralas da fin a 2000 m. Savens munta l’ischi da muntogna ensemen cun il culaischen fin al stgalim superiur. Ensemen cun il fau cumpara el però er en regiuns collinusas; ensemen cun il fraissen e l’ulm da muntogna furma el qua uschenumnads guauds da chavorgias.
En la Spagna dal Sid ed en la Grezia dal Sid manca l’ischi da muntogna dal tuttafatg. Er en la planira da la Germania dal Nord al chatt’ins be là, nua che l’uman al ha manà cun sai.
En l’Europa dal Nord e sin las Inslas Britannicas na datti nagina derasaziun natirala da la planta. Savens vegn l’ischi da muntogna però cultivà e po alura er sa derasar a moda selvadia.
Ecologia
Ord vista da la planisaziun forestala contribuescha l’ischi da muntogna a moda essenziala a stabilisar il terren. Ultra da ses lieus da derasaziun natirals vegn el er emplantà intenziunadamain en guauds maschadads, e quai tranter auter pervi da las suandantas qualitads da la planta: la ragisch principala da la planta sa chava en la profunditad senza sa diromar pli fitg; la feglia da tut ils ischis smarschescha ad ina pulvra che serva a furmar humus; l’ischi da muntogna regiuvinescha fitg bain a moda natirala; sco planta da pionier po l’ischi da muntogna er render accessibels terrens crivs e pli povers.
Tuttina sco l’ischi giz crescha l’ischi da muntogna ils emprims onns a moda fitg sperta. Suenter 10 onns ha el gia cuntanschì in’autezza da ca. 4 meters e suenter 20 onns da ca. 16 meters. L’autezza finala munta a ca. 35 meters. En lieus da derasaziun ordinaris lascha la creschientscha però suenter gia relativamain baud; uschia vegn l’ischi da muntogna surpassà qua cun il temp dal fau verd.
Surtut en regiuns pli autas u en valladas umidas sa servan mistgels e litgens savens da l’ischi da muntogna per arrivar meglier a la glisch. Damai che quels na penetreschan betg en la planta, na pon els betg donnegiar quella. Litgens fitg sensibels sco il litgen-barba èn indicaturs per ina buna qualitad da l’aria.
Spazi da viver per insects
thumb|170px|Fegl thumb|110px|Brumbel En ed enturn il lain da l’ischi da muntogna vivan per exempel las rasulaunas dal tarader da salesch. Las rasulaunas d’ulteriuras spezias da tgirallas sa nutreschan da la feglia da la planta. En fegls enrullads u en ils fritgs vivan differentas spezias da chamulaunas. Da roma setga u marscha sa nutreschan las larvas da diversas spezias da baus. L’ischi da muntogna flurescha tranter il salesch ed il tscharescher ed attira sper avieuls da mel er ina gronda varietad da spezias d’avieuls selvadis. Ultra da quai vivan en la feglia da l’ischi da muntogna savens vespras da la gala e chariels da gala.
Lain
En l’economia forestala sa lascha l’ischi da muntogna trair a niz il meglier cur ch’el ha cuntanschì ina vegliadetgna da 120–140 onns. Suenter 120 onns ha il bist cuntanschì in diameter da ca. 60 cm.
Il lain è dir, ma sa lascha elavurar tgunsch; pervi da sias qualitads vegn el attribuì a la laina da feglia preziusa. Per bists d’auta qualitad vegnan pajads plirs milli euros. Tar ca. 3 % dals ischis da muntogna sviluppan las fibras ina structura undegianta ch’è spezialmain tschertgada. En Frantscha ha in tal bist cuntanschì in pretsch da 61 000 euros.
Gia ils palissaders dal temp da crap e da bronz han adina puspè utilisà lain d’ischi; fitg resistent a l’aura n’è el però betg. Savens vegn lain d’ischi duvrà per lavurs da scrinari e da turnader. Il lain da l’ischi da muntogna vegn er apprezià sco lain da resonanza per la construcziun d’instruments (instruments ad artg, instruments da trair, oboas). En la construcziun da violinas vegnan las rischlas ed ils funds fatgs da lain d’ischi. Per la qualitad dal tun sezza è però sulettamain responsabla la cuverta e quella vegn praticamain adina fatga da laina da pign.
L’ischi da muntogna canadais è spezialmain dir e vegn perquai duvrà per far aissas da skateboards. Per quest intent vegnan pliras stresas da lain d’ischi coluradas e tatgadas ensemen; cur ch’il lain isa sa furman uschia musters da colur.
Ulteriura utilisaziun
Las flurs furman la primavaira ina ritga funtauna da nectar, da la quala ils avieuls da mel fan diever stediamain. Il mel che vegn fatg da quel, savens en cumbinaziun cun nectar da flurs-portg, è d’excellenta qualitad. Ils avieuls pon er racoltar ritgamain grauns da pollen. Cun 25 milliuns grauns da pollen per portaflurs sa chatta l’ischi da muntogna cleramain davant l’ischi giz cun 238 000 grauns da pollen.
Malsognas ed inimis
Creschì ora è l’ischi da muntogna resistent cunter schelira. Plantas giuvnas reageschan percunter sensibel sin sfradentadas tard la primavaira. Medemamain vegnan las plantas ruisas gugent da mieurs-sfuigna e da la selvaschina; en plantaziuns ston ellas perquai per ordinari vegnir protegidas. L’ischi da muntogna na cumporta ni lungas stgarsezzas d’aua ni inundaziuns. Pervi d’in bulieu parasitic pon parts da la feglia savens sa colurar nair; questa malsogna n’è però betg mortala per la planta.
L’ischi da Trun
Legendar è daventà l’ischi da Trun, sut la curuna dal qual ins ha fundà il 1424 la Lia Grischa. Fin il 1778 è la Lia vegnida renovada quatter giadas. L’onn 1750 aveva la planta ina circumferenza da radund 16 meters. En il decurs dal 19avel tschientaner è la planta però ida spert en decadenza. Il bist era sa dividì en trais parts; da quellas stevan il 1824 anc duas.
Sin iniziativa dal selvicultur chantunal Johann Wilhelm Coaz han ins tratg l’onn 1867 chatschs or da sems da la planta. Ils 28 da zercladur 1870 ha in stemprà terrà la planta d’ina vegliadetgna da bunamain 500 onns. Al medem lieu han ins emplantà in giuven ischi da muntogna d’in sem dal vegl. Il cusch da la veglia planta han ins transferì il 1890 en la sala dals ‹landrehters› a Trun che furma oz il Museum sursilvan Cuort Ligia Grischa.
Il Coral
Il Coral es il cudesch da chaunt ufficiel da las plaivs evangelicas refurmedas in l'Engiadina (exceptuo be San Murezzan chi'd es da lingua tudas-cha) ed illa Val Müstair. La seguonda ediziun es cumparida l'an 1987 e vala fin hoz.
Las 223 chanzuns sun scrittas i'ls idioms vallader e puter. L'incumbenza da cumpiler ün'ouvra chi cumpiglia tuots corals üsitos ed eir moderns derivaiva dal colloqui Engiadina Bassa / Val Müstair da l'on 1977 zieva cha l'ediziun veglia da 1922 vaiva da gnir rimplazzeda.
La chanzun la pü cuntschainta i'l coral es prubabelmaing il numer 15: Meis bun pastur (puter: mieu bun pastur) chi cumpuona psalm 23 ed es ün chaunt da lod vers Dieu chi maina a'lumaun tres tuot la vita inclusiv las chafuollezzas. Suvenz vain ella chanteda in occasiun da funarels.
Roda da Rhön
La roda da Rhön è in urdain da sport, quel è fatg or da duas rodas che èn colliadas cun sis glistas traversas. La roda da Rhön sa esser different grond, la grondezza mida adina. Ins sa far exercizis en liadiras ni mo sin las glistas traversas. En la roda da Rhön san ins era esser en dus.
I dat els en differentas colurs.
I dat trais disciplinas:
- guliv sa mover (Geradeturnen)
-spirala (Spiralenturnen)
-sigl (Sprung)
Tràn
Tràn (sutsilvan Traun, tudestg Trans) è fin ils 31. da december 2008 stada ina vischnanca politica en il circul Tumleastga dal district dal Rain Posteriur en il en Svizra.
Dapi ils 1. da schaner 2009 tutga Tràn ensemen cun Feldis/Veulden, Sched e Tumegl/Tomils tar la nova vischnanca da Tumegl.
Teodor Rupp
Teodor Rupp (* 1923 a Trin) es in anteriur scolast e filolog grischunais.
Vita
Da la vart da la mumma, ina sora da Gion Bundi, deriva Teodor Rupp dad ina famiglia reformada da Sagogn. El ha frequentà la scola primara e secundara a Trin avant che ir a Cuira.
1943 ha Rupp terminà il seminari da scolasts a Cuira ed e daventà scolast primar a Claustra e Tavò. Daven da 1947 era Rupp magister secundar a Küblis, Urnäsch, Trogen e durant in semester era a Susch en Giadina.
Silsuenter ha el cumenzà cun il studis el semester d'unviern 1949/1950 a l'università da Turitg cun numerus semesters egl exteriur: 1951 a Florenza, 1952/1953 a Pisa e 1953/1954 a la Sorbonne a Paris. 1963 ha Rupp fatg il doctor a Turitg cun sia dissertaziun davart las variantas dialectalas da Domat, Trin e Flem.
Funtaunas ed Ovra
- Lautlehre der Mundarten von Domat, Trin und Flem, Università Turitg. 1963 p. 234
- II moviment della populaziun romontscha el Grischun ed en Svizra tenor la dumbraziun federala de 1950. 2. ediziun. Lia Rumantscha, Cuira. 1959
- Artitgel: Gemeinde und Kirche im Prättigau in ihrer Entwicklung bis zur Reformationen; en Bünderisches Monatsblatt, Avrigl, Nr. 4. Cuira. 1950
Cauco
Cauco è in vitg svizzer en il en il district Moesa.
Temp da fier
thumb|380px|Charta dal mund d’enturn 1000 a.C. Mellen: rimnaders e chatschaders; violet: pasturs nomads; verd: societads agriculas simplas; cotschen: societads agriculas cumplexas; blau: societads cun structuras statalas Lingia rosa: elavuraziun da bronz; lingia cotschna: elavuraziun da fier Il temp da fier è in’epoca da la pre- e protoistorgia che tanscha en l’Europa Centrala fin ca. 800 a.C. (part meridiunala) resp. fin en il 5avel tschientaner (part settentriunala). Suenter il temp da crap ed il temp da bronz furma il temp da fier la terza gronda perioda entaifer la cronologia dal sistem da trais periodas; sco las duas epocas precedentas ha er quella survegnì ses num dal material che dominava da quel temp en la producziun d’utensils.
Survista
En la gronda part da las regiuns cumenza l’utilisaziun punctuala, sporadica da fier bundant pli baud ch’il temp da fier sco tal. Ma pir en quel mument ch’il fier chatta ina vasta derasaziun sco material da fabricaziun daventa quai er perceptibel en ils chats archeologics ed è uschia adattà sco criteri da periodisaziun. Tenor il concept oriund sa tracti tar il temp da fier d’ina perioda da la preistorgia; ma sco ultima part da quella avant la transiziun vers il temp istoric, èn en blers cas gia avant maun funtaunas scrittas, uschia ch’il temp da fier sa lascha per part er attribuir a la protoistorgia. Surtut en la perscrutaziun en lingua englaisa discurr’ins dal ‹temp da fier istoric› (Historic Iron Age) a partir da quel mument che stattan a disposiziun funtaunas scrittas.
Cumparegliaziun temporala dal temp da fier en diversas regiuns culturalas (simplifitgà):
I suonda ina preschentaziun simplifitgada da la successiun da las singulas fasas dal temp da fier en differentas regiuns culturalas:
Anatolia
thumb|240px|Stilet dad aur e da fier da ca. 2500 a.C. (Alaca Höyük, Tirchia) Cumbain ch’ins ha per part gia elavurà en l’Anatolia fier en il terz millenni a.C., cumenza il temp da fier sco perioda archeologica vers il 1200 a.C. cun la fin da l’Imperi dals Hetits. Il temp da fier anatolic vegn per ordinari sutdividì en trais fasas: ils ‹tschientaners stgirs› dal temp da fier tempriv, il temp frigic u d’Urartu (temp da fier mesaun) sco er la perioda persa (temp da fier tardiv). Supplementarmain u sco alternativa sa laschan, tenor regiun, singulas periodas designar a basa da las pussanzas che regivan da quel temp (p.ex. temp neohetitic, assiric, lidic).
Mesopotamia
En la Mesopotamia vegn il temp tranter Isin II (1160–1026 a.C.) ed il cumenzament dal helenissem designà sco temp da fier. Quel è segnà da plirs gronds imperis vegl orientals: il temp neoassiric (1000–600 a.C.), il temp neobabilonic (1025–627 a.C.), il temp babilonic tardiv (626–539 a.C.) ed il temp dals Achemenids (539–330 a.C.).
Levanta
En la Levanta vegn il temp da bronz remplazzà tras il temp da fier cun las midadas profundas dals ‹pievels marins› vers 1200 a.C. Ins distingua qua la suandanta successiun: temp da fier I (1200–1000 a.C.), temp da fier II (1000–586 a.C.), temp da fier III (586–332 a.C.), temp babilonic (586–539 a.C.) e temp achemenidic (539–332 a.C.). Per il temp babilonic e surtut per il temp persic stattan er a disposiziun funtaunas scrittas ed èn avant maun munaidas, uschia ch’i na sa tracta betg pli da periodas puramain preistoricas. Il temp da fier va a fin il pli tard l’onn 332 a.C. cun la conquista tras Alexander il Grond ed il cumenzament dal helenissem.
Cipra
Sin l’insla Cipra prenda il temp da fier in decurs cumparegliabel a quel en Grezia, surtut pervi da l’influenza da la cultura micenica a la fin dal temp da bronz. Ins distingua qua tranter il temp geometric-cipric (1050–750 a.C.) ed il temp arcaic-cipric (750–475 a.C.). En il decurs dal temp arcaic è la Cipra adina puspè vegnida sut l’influenza da ses vischins. Dapi il 9avel tschientaner sa sviluppan colonias dals Fenizians, pli tard daventa l’insla part dals dominis d’Assiria (707–612 a.C.), Egipta (570–526/525 a.C.) e Persia (a partir da 526/525 a.C.).
Grezia
En Grezia cumenza suenter la fin da la cultura micenica dal temp da bronz tardiv (ca. 1600–1050 a.C.) ed ina fasa submicenica che sa lascha cumprovar en bleras regiuns (ca. 1050/1030–1020/1000 a.C.) vers la midada dal millenni il temp da fier. Quel vegn sutdividì tenor ils stils d’art/da cheramica en il temp protogemoetric (1050/1000–900 a.C.), il temp geometric (900–700 a.C.) e la perioda orientalisanta (vers 700 a.C.). Il temp tranter ca 1050 a.C. e 700 a.C. vegn er descrit sco ‹tschientaners stgirs›, perquai ch’igl èn avant maun per quest temp relativamain paucas funtaunas. Il temp archaic che suonda (700–490/480 a.C.) vegn gia attribuì a l’antica.
Europa Centrala
thumb|220px|Derasaziun da la cultura da Hallstatt (mellen) e da Latène (verd) Tar il pli vegl artefact da fier ch’è enconuschent en l’Europa Centrala sa tracti d’ina nizza da cuntè da Gánovce (Slovachia da l’Ost); quella è probablamain vegnida importada or dal territori dal Caucasus u dal Proxim Orient.
En il territori situà en il nord da las Alps sa sviluppa vers 800 a.C. or da la cultura da santeris cun urnas la cultura da Hallstatt. Il temp da fier che cumenza cun quella vegn sutdividì en
La fin dal temp da fier e la transiziun vers il temp dals imperaturs roman (sco part da l’antica) vegn per ordinari inditgà cun l’incorporaziun dal territori respectiv en l’Imperi roman e sa differenziescha correspundentamain tut tenor la provinza (p.ex. Noricum 15 a.C.).
Definì la sutdivisiun dal temp da crap en Hallstatt e Latène ha l’istoriograf svedais Hans Hildebrand l’onn 1874. Paul Reinecke ha ultra da quai sutdividì il temp da Hallstatt en ils stgalims Ha A–D ed il temp da Latène en ils stgalims LT A–D; ils stgalims Ha A–B tutgan però anc en il temp da bronz tardiv. Purtaders da la cultura da Hallstatt e da la cultura da Latène èn stads ils Celts.
Europa dal Nord
En Scandinavia ed en la part settentriunala da l’Europa Centrala sa transfurma il temp da bronz nordic senza grondas rupturas en il temp da fier. La successiun da quella vegn, tut tenor regiun, designada e datada a moda in pau differenta, ma sa divida da princip en il temp da fier preroman ed en il temp da fier roman, al qual suonda – suenter il temp da la migraziun dals pievels – il temp dals Germans resp. dals Vikings.
Europa dal Vest
Vers 800 a.C. existan en Frantscha trais spazis culturals dal temp da fier (il circul atlantic, dal nord da las Alps e meridiunal) che sa laschan manar enavos sin tradiziuns dal temp da bronz respectivas. Ma en il decurs dals proxims tschientaners s’extenda il circul situà al nord da las Alps (cultura da Hallstatt) a cust dals auters, uschia che la periodisaziun dal temp da fier en Frantscha correspunda per gronda part a quel da la part meridiunala da l’Europa Centrala (temp da Hallstatt e temp da Latène).
thumb|220px|Reconstrucziun d’ina chasa radunda dal temp da fier (Engalterra) Sin las Inslas Britannicas vegn il temp tranter ca. 800 a.C. e la conquista tras ils Romans en l’emprim tschientaner s.C. numnada temp da fier. Quella sa lascha, almain per l’Engalterra dal Sid, sutdivider en quatter fasas: temp da fier pli vegl (800–600 a.C.), temp da fier tempriv (600–400/300 a.C.), temp da fier mesaun (400/300–100 a.C.) e temp da fier tardiv (100 a.C.–43/84 s.C.). Alura suonda il temp roman, cumbain ch’ils Romans han conquistà be il sidost da las Inslas Britannicas e che tradiziuns dal temp da fier èn sa mantegnidas ordaifer quest territori fin en il temp cristian.
A partir dal 8avel tschientaner sa laschan distinguer sin la Peninsla Iberica trais regiuns culturalas dal temp da fier: la tartessica (8avel–6avel tschientaner a.C.), l’iberica e la celtoiberica. A las costas han existì contacts intensivs cun ils Fenizians e Grecs. Fin la Segunda Guerra punica è il sidost vegnì dominà dals Carthagens; silsuenter han ils Romans conquistà successivamain l’entira peninsla.
Steppa eurasiana
En la steppa eurasiana cumparan cun il cumenzament dal temp da fier ils emprims nomads a chaval per propi. La mobilitad augmentada sa mussa en in’ampla unificaziun da la cultura materiala. Members da la classa sociala superiura vegnivan sepulids en crests-fossa dotads ritgamain. Ins fa la differenza tranter il temp da fier pli vegl (perioda scitica) ch’ha durà dal 9avel/8avel tschientaner fin il terz tschientaner a.C. ed il temp da fier pli giuven (perioda hunno-sarmatica) da 200 a.C. fin 400 s.C. En il 5avel tschientaner ha alura lieu la transiziun vers il temp medieval tempriv resp. en il vest da l’Ural vers il temp da la migraziun dals pievels.
India
En il territori da l’Uttar Pradesh è l’explotaziun da fier derasada vastamain dapi ca. il 13avel tschientaner a.C. Il temp da fier, ch’è collià cun il temp vedic, va a fin qua en il terz/segund tschientaner a.C. cun il cumenzament da la perioda classica da l’India.
Orient Extrem
Sur il commerzi a la Mar Melna han emprims objects da fier cuntanschì ils reginavels coreans temprivs en il quart tschientaner a.C. ed ils reginavels giapunais temprivs en il terz tschientaner a.C. In’atgna producziun da fier cumenza qua en il segund tschientaner a.C.
Egipta
En la cronologia da la Veglia Egipta na datti pervi da l’enconuschenta periodisaziun che sa basa sin las glistas da regents nagin basegn da far diever da la noziun ‹temp da fier›. Tranter ils pli vegls chats da fier è surtut enconuschent in stilet or da la fossa da Tutanchamun, il qual è probablamain vegnì fatg da fier da meteorit. Derasaziun pli vasta ha il fier però pir chattà en l’Egipta suenter la conquista tras ils Assirs en il 7avel tschientaner a.C.
Africa subsaharica
thumb|180px|Chats da fier temprivs en l’Africa dal Sid e da l’Ost En l’Africa fruntan ins sin ils cunfins dal sistem da trais periodas ch’è vegnì concepì per l’Europa, pertge che qua suonda al temp da crap directamain il temp da fier, senza temp d’arom e temp da bronz. Las pli veglias cumprovas da siderurgia derivan da Taruga en la Nigeria Centrala e dal nord da N’Djamena en il Tschad. Là han ins exchavà plirs furns da luentar che dateschan da ca. 800–500 a.C. Cun gronda probabilitad è la siderurgia qua in’invenziun indigena, pia senza influenza nà dal nord da la Sahara (la quala n’era da quel temp strusch traversabla).
Retoromania
La Retoromania è in term che vegn duvrà per denominar il territori linguistic retoroman, q.v.d. da quellas linguas romanas ch'èn sa sviluppadas or d'in substrat retic-celtic. Tar questa sutgruppa dals linguatgs romans tutgan il rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan.
Revoluziun franzosa
La Revoluziun franzosa (1789 fin 1799) ha effectuà ina midada radicala da las cundiziuns da basa politicas e socialas en Frantscha. Ella tutga tar ils eveniments cun las pli grondas consequenzas en l’istorgia dal temp modern europeic insumma. Cun la Revoluziun è vegnì abolì il stadi corporativ da l’absolutissem feudal. Plinavant ha ella gidà a moda essenziala a derasar las valurs ed ideas fundamentalas da l’illuminissem. La proclamaziun dals dretgs da l’uman ha furmà la basa per midadas sociopoliticas en tut l’Europa ed ha determinà la chapientscha moderna da la democrazia. Sco stadi constituziunal liberaldemocratic recurra la Republica Franzosa moderna – sco blers auters stadis occidentals d’ozendi – directamain a las prestaziuns da la Revoluziun franzosa.
En quest’ultima fasa è l’armada da burgais, ch’era naschida en las Guerras da la revoluziun, daventada in factur adina pli impurtant per mantegnair l’urden e la pussanza. Al sustegn da quest’armada ha Napoleun Bonaparte d’engraziar sia carriera a l’intern e la realisaziun da sias ambiziuns politicas lunsch sur la Frantscha ora.
In dals eveniments cun las pli grondas consequenzas en l’istorgia europeica
En manuals d’istorgia vegn la Revoluziun franzosa definida sco act da fundaziun cun in’influenza sco strusch in auter sin l’istorgia moderna. L’impurtanza da questa revoluziun n’è betg mo conscienta als Franzos. Cun la ‹Decleraziun dals dretgs da l’uman e dal burgais› dals 26 d’avust 1789 han ins confermà en l’Europa e mess en posiziun cunter monarchias absolutisticas princips fundamentals als quals la decleraziun d’independenza dals colonists nordamericans fascheva gia allusiun ed ils quals vegnan propagads e pretendids ozendi da las Naziuns unidas en tut il mund.
Per ils stadis cun ina constituziun scritta e cun garanzias da dretg per burgais ha la Revoluziun cun sias trais fasas stgaffì plirs models cun differents accents en las domenas libertad, egualitad e differenziaziun da facultad (p.ex. en connex cun il dretg d’eleger). Contemporans da la Revoluziun han gia manegià paucs dis suenter ils 14 da fanadur 1789 (Assagl sin la Bastille): «Nus avain traversà en trais dis il temp da trais tschientaners.»
Era en il futur vegn la Revoluziun franzosa ad esser in champ da studi redaivel grazia a ses caracter d’object d’experientscha e da studi per la dinamica da process revoluziunars e da guerra (civila). Plinavant furnescha la Revoluziun franzosa material da studi per interacziuns da la politica da l’intern ed exteriura e per ils privels e la labilitad d’in urden democratic.
La crisa prerevoluziunara da l’absolutissem franzos
Areguard ils motivs che duain avair mess ad ir la Revoluziun franzosa differenziescha l’istoriografia tranter tals cun effect a curta vista e tals cun effect a lunga vista. Tar ils motivs cun effect a lunga vista tutgan ils midaments da structura socio-economics sco per exempel il chapitalissem naschind. La burgaisia chapitalistica sa sentiva numnadamain liada ed impedida en ses svilup tras l’ancien régime da caracter feudal-absolutistic. La midada en la conscienza politica che sa fascheva valair grazia a l’illuminissem ha la burgaisia sustegnì tras a tras e per part er (mal)duvrà sco instrument per far passar agens interess economics e socials. Per la naschientscha da la situaziun revoluziunara l’onn 1789 èn dentant stads decisivs anc ulteriurs facturs: la crisa finanziala da la chasa roiala, l’opposiziun da l’aristocrazia che bloccava impurtantas refurmas e la miseria da paun a Paris chaschunada tras la chareschia.
Miserias finanzialas sco problem permanent
Cura ch’il controllader general da las finanzas Jacques Necker ha publitgà per l’emprima giada las cifras dal budget statal franzos (compte rendu) l’onn 1781, era si’intenziun da procurar per ina prontadad per refurmas en ina crisa finanziala senza soluziun. Ses antecessurs en uffizi avevan gia empruvà pliras giadas adumbatten da stabilisar las finanzas statalas. Las cifras che Necker ha preschentà èn stadas schoccantas. Sper entradas da 503 milliuns livres figuravan expensas da 620 milliuns, da las qualas la mesadad vegniva duvrada per pajar tschains e per amortisar ils enorms debits statals. 25 % da las expensas consumava il militar, 19 % l’administraziun civila e radund 6 % la curt roiala. Aparti scandalusa era la summa da 36 milliuns livres per festas curtaisas e pajaments da pensiun per curtisans.
Bloccada da refurmas tras ils privilegiads
Cun ses plans da vulair augmentar las entradas fiscalas dal stadi è Necker – sco gia ses antecessurs en uffizi – fruntà sin grond’opposiziun, en spezial entaifer ils stadis provinzials ed ils parlements. La resistenza energica ha la finala sfurzà l’absolutissem gia indeblì da trair las consequenzas.
Il sistem d’incassament e d’administraziun da l’ancien régime n’era betg omogen e per part ineffectiv, era sch’igl existivan tendenzas centralisticas, en spezial da vart dals intendants incumbensads cun l’administraziun roiala en las provinzas. Sper questas provinzas cun in sistem da taglia directa, incassada da funcziunaris roials (pays d’élection), devi era autras provinzas, en las qualas ils stadis provinzials cundecidevan davart las leschas da taglia (pays d’états).
Ils emprims stans (l’aristocrazia ed il clerus) eran exclus da questas taglias directas. La gronda part da la chargia fiscala purtavan ils purs ch’avevan en pli da sbursar tributs al signuradi feudal ed a la baselgia. Chargià cun incassar eran ils fittadins da taglia. Quels stuevan surdar ina summa fixa a la curuna ed avevan il dretg da tegnair enavos il surpli per els sezs – in invit instituziunalisà per abus. L’entrada principala consistiva da la taglia da sal (gabelle) – suenter auzaments era ella dentant a medem temp la taglia la pli odiada dal pievel.
La tendenza dals tribunals da refusar pli e pli las leschas da taglia roialas ha er il pievel sustegnì. Ma numerusas emprovas d’intimidar la publicitad èn stadas tuttina invanas sco la finamira da persvader ils privilegiads en ina radunanza extraordinaria da notabels l’onn 1788. Per calmar la crisa da las finanzas statalas ha Louis XVI la finala stuì convocar ils Stans generals che n’eran betg pli vegnids reunids dapi l’onn 1614.
Il pensar illuministic e la politisaziun
L’absolutissem franzos d’avant la Revoluziun n’era betg mo debel sin il champ central da la politica pratica e sin il sectur instituziunal. Il pensar illuministic e politic ha en pli mess en dumonda sia basa da legitimaziun e preschentà novas opziuns per in’organisaziun da la pussanza.
Grazia a lur impurtanza en las differentas fasas da la Revoluziun deschi en spezial da tematisar dus pensaders da l’illuminissem. In da quels è Montesquieu cun ses model da la separaziun da las pussanzas (legislativa, executiva e giudicativa) ch’è vegnì applitgà durant l’emprima fasa da la Revoluziun e ch’ha manà a la creaziun d’ina monarchia constituziunala.
Per la segunda fasa radicaldemocratica ha Jean-Jacques Rousseau furnì impurtants impuls. Tranter auter ha el declerà il possess sco motiv da l’inegualitad tranter ils umans e crititgà las leschas che protegian relaziuns da possess malgistas. El ha propagà la submissiun dal singul a la voluntad generala (volonté generale), ha desistì da la separaziun da las pussanzas, ma vuleva in’elecziun dals derschaders tras il pievel.
Il pensar illuministic è sa derasà en il 18avel tschientaner en ils clubs da debattar ed en la loscha dals framassuns; plinavant en gruppas da lectura en saluns e cafés ch’envidavan a leger e discutar en in rom divertent, ma che devan tuttavia er spazi al barat d’opiniuns davart actualitads politicas. Diever da questas purschidas fascheva en spezial la burgaisia cultivada sco per exempel giurists, medis, magisters e professers.
In product cun grond effect sin la massa ha plinavant furmà l’‹Encyclopédie› ch’è vegnida edida tranter il 1751 ed il 1772 da Denis Diderot e Jean-Baptiste le Rond d’Alembert. A la burgaisia cultivada en l’Europa ha quest cumpendi, ch’è vegnì translatà en differentas linguas, intermedià il pensar illuministic quasi adascus: «Zuppentà tranter maletgs ed artitgels davart la tecnica, l’artisanat ed il commerzi sa chattavan artitgels davart las scienzas umanas cun ideas modernas ed in material explosiv che fiss stà abel da sutminar pli che be in ancien régime.»
La chareschia mobilisescha il pievel
La gronda part dal pievel en l’ancien régime na s’interessava betg pli ch’in tant per la politica actuala ed il pensar illuministic, ma tuttavia per il pretsch dal paun. Ina nauscha racolta ed in dir enviern l’onn 1778 avevan tutgà malamain ils purs che faschevan ora quatter tschintgavels da la populaziun. Entant ch’els n’avevan betg avunda per viver, eran ils graners dals signurs feudals profans e clericals che retschavevan lur contribuziuns anc adina plains. Questa stgarsezza da graun ha manà a protests e pretensiuns per ina vendita da graun ‹a pretschs gists›.
Anc pli problematica era la situaziun per la glieud paupra en las citads. Per quels furmava il paun l’aliment principal. Vers la mesadad da l’onn 1789 custava il paun dapli ch’en l’entir 18avel tschientaner e trais giadas dapli ch’en ils megliers onns. Quai vuleva dir ch’il mastergnant en la citad duvrava var la mesadad da sia paja be per cumprar paun. Mintg’augment dals pretschs smanatschava l’existenza e reduciva la dumonda suenter rauba da mintgadi. Uschia ha la malcuntentientscha era cuntanschì quels che n’avevan fin ussa betg mussà interess per la debatta publica davart la miseria economica e l’incapacitad dal stadi. La miseria economica che concerneva tras la chareschia e la sutproducziun tant ils consuments urbans sco il commerzi e l’industria, ha mobilisà la massa.
1789 – in onn da revoluziun cumplex
En la conscienza generala furma il 1789 l’onn ch’è collià il pli ferm cun la Revoluziun. El ha marcà il cumenzament d’in grond process da midadas politicas e socialas e stgaffì las premissas decisivas per sviluppar ina cuminanza naziunala da tut ils Franzos. Quai è d’attribuir a trais svilups revoluziunars parallels ch’han influenzà e cumplettà in l’auter: ils represchentants dal pievel èn s’opponids a la monarchia absolutistica, ils citadins als organs da pussanza e d’administraziun antiquads ed ils purs al reschim feudal sin la champagna. Senza questas acziuns dal pievel n’avessan ils represchentants da la burgaisia cultivada cun lur ideas politicas betg reussì.
Dals Stans generals a l’Assamblea naziunala
La convocaziun dals Stans generals è vegnida provocada tras la bloccada ed il squitsch dals privilegiads en ils parlaments e stadis provinzials. Grondas spetgas avevan dentant surtut ils commembers dal terz stan, al qual appartegnevan 95 % da la populaziun. En ils quaderns da plant che vegnivan scrits per talas occasiuns, han ils purs pretendì levgiaments da las contribuziuns e dals dretgs spezials da lur signurs feudals. La part da la burgaisia cun ideas illuministicas aveva dentant gia en vista la transfurmaziun da la monarchia tenor il model englais. Sco pretensiun communabla han questas duas gruppaziuns insistì sin ina revalitaziun dal terz stan entaifer ils Stans generals. Tar lur davosa reuniun l’onn 1614 era mintga stan anc stà represchentà da mintgamai radund 300 chaus ed il votum da mintga stan stueva esser unitar. Quai vul dir ch’i resultava per il pli ina decisiun da 2:1 per ils stans privilegiads.