cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Energia geotermica
Current da chalur or da l’intern da la terra
thumb|190px|Il princip da la convecziun dal mantè Tar la convecziun dal mantè sa tracti d’in mecanissem da transportar chalur, en rom dal qual materia chauda vegn transportada permanentamain nà dal nuschegl da la terra vers il mantè da la terra. Questa circulaziun ch’è orientada cunter la direcziun da la gravitaziun cumenza a la surfatscha dal nuschegl da la terra che mesira ca. 5400 °C; material fitg chaud vegn transportà en direcziun da la crusta da la terra ch’è bundant pli fraida. Per cumpensar quest stgomi vegn material sfradentà transportà en direcziun dal mantè da la terra (uschenumnada subducziun), uschia ch’il ciclus sa serra. A basa da mesiraziuns geologicas vegn stimà che questa circulaziun succedia cun ina spertadad da 5 cm per onn, uschia ch’in ciclus è a fin suenter ca. 240 milliuns onns.
Dal mecanissem descrit resulta che la convecziun dal mantè sfradenta il nuschegl da la terra. Damai che quel resta però fitg chaud, sto quel disponer da funtaunas da chalur che sa chattan sutvart il mantè da la terra liquid:
Il transport da chalur vertical a basa da la convecziun dal mantè finescha sut la crusta da la terra. Da là davent vegn la chalur per gronda part dada vinavant tras las stresas geologicas, quai che basegna gradients da temperatura bundant pli auts che en il mantè (en la crusta continentala savens en la dimensiun da 30 K/km). Ensemen cun la conductivitad da chalur dal material geologic sa lascha uschia calcular la spessezza locala dal current da chalur.
Tut en tut cumpiglia l’energia che resulta da quest current da chalur global be ca. il dubel dal basegn d’energia mundial. Fa l’uman pia diever en grond stil da la geotermia, ha quai per consequenza ch’il grip sa sfradenta localmain. È il volumen d’apport grond avunda, sa lascha la sperdita da chalur però tegnair relativamain bassa. Tar grondas retratgas da chalur vegn perquai dà la preferientscha a stresas aquiferas (vul dir cun aua sutterrana), a grip d’ina spessezza main auta (foss, sediments) u a rasadas cun in’auta cumpart da sal, damai che quel augmenta la conductivitad da chalur.
Ultra dals fenomens descrits vegnan las rasadas da crappa che sa chattan il pli datiers da la surfatscha er stgaudadas tras l’irradiaziun dal sulegl.
Sutdivisiun da las funtaunas geotermicas
thumb|200px|Sistem petrotermal (Hot-Dry-Rock) La valur da la chalur che vegn tratga a niz crescha cun il nivel da temperatura, sin il qual ella stat a disposiziun. Pia: pli chauda che la zona geologica che vegn explotada è, e dapli energia che sa lascha gudagnar.
Giaschaments ad auta entalpia
Correspundentamain vegn la producziun mundiala d’energia che vegn gudagnada or da la geotermia dominada da l’utilisaziun d’uschenumnads giaschaments ad auta entalpia, vul dir che furneschan chalur d’ina fitg auta temperatura. Igl èn quai zonas segnadas d’anomalias geologicas ch’èn savens colliadas cun magmatissem activ. En tals lieus sa chattan fluids (aua/vapur) da plirs tschients grads en ina profunditad da paucs tschients meters. La derasaziun da tals giaschaments correlescha fitg ferm cun las regiuns vulcanicas dal mund ch’èn activas u ch’eran pli baud activas. I dat però er champs d’auta entalpia ch’han in origin puramain plutonic u collià cun la structura geologica.
Tut tenor las relaziuns da pressiun e da temperatura pon giaschaments d’auta entalpia esser segnads ubain da vapur u dad aua. Pli baud vegniva la vapur relaschada suenter l’utilisaziun en l’aria, quai che manava ad ina considerabla savur da zulper (Italia, Larderello). Oz vegnan ils fluids sfradentads puspè pumpads enavos en la terra. En questa moda sa laschan evitar influenzas negativas sin l’ambient; a medem temp po vegnir augmentada la productivitad, damai ch’il nivel da pressiun en il giaschament sa sbassa uschia main ferm.
Il fluid chaud po vegnir tratg a niz sco vapur per l’industria u per spisgentar la rait da chalur locala u a distanza. Spezialmain interessanta è la producziun d’energia cun agid da vapur fitg chauda (turbina a vapur).
Giaschaments a bassa entalpia
En territoris betg vulcanics pon las temperaturas en il sutterran variar fermamain. Per arrivar fin als giaschaments ch’èn adattads sut aspects da la geotermia dovri però savens perfuraziuns profundas. Per la producziun da current electric èn necessarias temperaturas sur 80 °C; per che l’explotaziun sa paja economicamain èsi giavischabel ch’il fluid haja ina temperatura da bundant 100 °C.
Tar la geotermia profunda vegnan differenziadas trais furmas da retrair la chalur dal sutterran. Tgenina da quellas che vegn en dumonda dependa da las cundiziuns geologicas, da la quantitad d’energia necessaria sco er dal nivel da temperatura basegnà. Per ordinari vegnan perfuraziuns profundas fatgas per trair a niz directamain la chalur gudagnada (pia betg per transfurmar quella en current electric); quai lubescha in’utilisaziun rentabla er tar temperaturas da preflussiun relativamain bassas.
Geotermia pauc profunda
thumb|200px|Perfurada per endrizzar in stgaudament geotermic La noziun geotermia pauc profunda designescha utilisaziuns da l’energia geotermica fin en ina profunditad da ca. 400 m. Ord vista geologica è mintga parcella adattada per endrizzar ina sonda geotermica. I ston però vegnir resguardads aspects economics, tecnics e giuridics.
L’implant geotermic sto vegnir dimensiunà per il singul edifizi. Sias dimensiuns dependan da la quantitad da chalur che vegn duvrada sco er da la conductivitad da chalur e da las relaziuns d’aua sutterrana al lieu.
L’utilisaziun da l’energia geotermica succeda cun agid da collecturs u da sondas; medemamain existan pitgas d’energia (pitgas da betun cun bischens da plastic che servan a stgamiar la chalur) u funtaunas da chalur (chalur dal sulegl che vegn arcunada en la terra).
Il transport da la chalur succeda sur conducts da bischens en ils quals circulescha in fluid ch’è per ordinari collià cun ina pumpa a chalur.
Geotermia da tunnels e minieras
Energia termica sa lascha er gudagnar or da l’aua che culla or da tunnels. Per motivs da la protecziun da l’ambient stuess quest’aua uschiglio l’emprim vegnir retegnida en batschigls da sfradentar avant ch’ella po vegnir manada en in aual u flum. L’emprim implant che tira a niz la chalur da l’aua che sorta dal tunnel è vegnì endrizzà il 1979 al portal meridiunal dal tunnel da via tras il Gottard. Dal nov tunnel da basa dal Gottard – il tunnel da viafier il pli lung dal mund ch’è vegnì avert il 2016 – sorta aua cun temperaturas tranter 30 e 34 °C; quella vegn manada en in conduct da chalur a distanza.
Accumulaturs da chalur stagiunals
thumb|220px|Sfradentar da stad e stgaudar d’enviern La geotermia stat adina a disposiziun, pia independentamain da di e notg, da las stagiuns e da l’aura. In implant che tira a niz il nivel da temperatura datiers da la surfatscha lavura il meglier sch’el è en funcziun a moda alternanta durant l’enviern e la stad. Quai è per exempel il cas sche quest nivel da temperatura da ca. 10 °C vegn duvrà l’enviern per stgaudar; correspundentamain sa sbassa il nivel da temperatura. Vegn il medem reservuar alura duvrà la stad per sfradentar, sche sa regenerescha la temperatura en il profund. En il cas ideal èn quests dus quantums d’energia identics. Il consum d’energia dal sistem sa restrenscha alura a l’impuls per far ir la pumpa a chalur.
Questa funcziun po vegnir rinforzada sche la geotermia vegn utilisada ensemen cun auters implants, sco per exempel d’energia termosolara. La chalur che deriva dal sulegl stat surtut a disposiziun da stad cura ch’ella na vegn betg duvrada. Cun cumbinar l’energia termosolara cun la geotermia sa lascha quest’energia manar la stad en in accumulatur da chalur sutterran e po vegnir utilisada la stagiun fraida. Las perditas dependan da las relaziuns al lieu, ma n’èn per ordinari betg fitg grondas.
Tals accumulaturs stagiunals sa laschan endrizzar tant datiers da la surfatscha sco er pli a bass. Uschenumnads accumulaturs d’auta temperatura (> 50 °C) èn però be pussaivels en grondas profunditads e cun installar in’isolaziun correspundenta.
Utilisaziun da la geotermia
Tar la geotermia sa tracti, guardà globalmain, d’ina funtauna d’energia che sa lascha utilisar a lunga vista. Las reservas ch’èn arcunadas en ils trais kilometers superiurs da la crusta da la terra bastassan teoreticamain per cuvrir il basegn d’energia mundial per bundant 100 000 onns. En realitad sa lascha però be ina pitschna cumpart da quest’energia trair a niz cun meds tecnics; ultra da quai èsi anc intschert tge effects ch’ina explotaziun da chalur a gronda dimensiun ha sin la crusta da la terra.
Areguard il diever da la geotermia vegn fatg la differenza tranter l’utilisaziun directa da la chalur e l’utilisaziun indirecta, vul dir la transfurmaziun da quella en forza electrica en in’ovra geotermica. Per optimar l’efficacitad pon ovras geotermicas vegnir concepidas sco implants che cumbineschan chalur e forza electrica. Sa chatta l’ovra geotermica però en in lieu pauc populà u lunsch davent d’abitadis che basegnan chalur, alura n’è quai strusch pussaivel.
Utilisaziun directa
Applicaziuns balneologicas istoricas èn cumprovadas en ils bogns da l’Imperi roman, en il reginavel mesaun dals Chinais e tar ils Osmans. A Chaudes-Aigues en la Frantscha Centrala exista ina rait da chalur a distanza, da la quala ils origins sa laschan datar en il 14avel tschientaner.
Ozendi vegn la chalur duvrada per fitg differentas applicaziuns. Ina survista classica da las temperaturas ch’èn mintgamai necessarias dat il diagram da Lindal (Baldur Lindal, 1918–1997).
Stgaudar e sfradentar cun energia geotermica
Per la gronda part da las applicaziuns dovri be temperaturas relativamain bassas. La geotermia profunda furnescha per il solit directamain las temperaturas che vegnan duvradas. Na basta quai betg, po la temperatura vegnir auzada cun agid da pumpas a chalur, sco che quai è il cas tar la geotermia pauc profunda.
En cumbinaziun cun pumpas a chalur vegn la geotermia per ordinari duvrada per stgaudar e sfradentar edifizis sco er per la preparaziun d’aua chauda. Tar questa furma da trair a niz l’energia termica sa tracti da l’applicaziun la pli derasada en tut il mund.
In stgaudament a pumpa a chalur retira da l’ambient chalur (geotermia, ma tut tenor er da l’aua sutterrana u da l’aria) ed augmenta quella cun agid d’ina pumpa a chalur sin in nivel utilisabal, per ordinari per stgaudar edifizis. Sper la cumpart che deriva da la funtauna da chalur sezza vegnan radund 25 fin 30 % da l’energia termica gudagnads cun la pumpa a chalur, vul dir sur energia electrica. Permess che l’electricitad na deriva betg da funtaunas fossilas, sa lascha uschia stgaudar cun fitg paucas emissiuns.
Tecnicamain funcziunescha la pumpa a chalur tuttina sco ina frestgera, cun la differenza che la pumpa tira a niz la vart chauda (il rarifitgader da la pumpa a chalur) per stgaudar. Pli pitschna ch’è la differenza da temperatura tranter il reservuar da chalur (p.ex. aua or da la profunditad da 7 °C) e la temperatura da preflussiun ed a moda pli effizienta ch’ina tala pumpa sa lascha utilisar (temperatura da preflussiun = temperatura cun la quala l’aua entra en il cirquit termic). Pli gronda ch’è la differenza da temperatura che la pumpa a chalur sto cumpensar, e pli pitschna che sia prestaziun daventa. La gronda part da las pumpas da chalur èn preparadas per cuntanscher temperaturas da preflussiun fin maximal 60 °C.
In’ulteriura pussaivladad è il sfradentament natiral. Qua vegn l’aua cun la temperatura da la stresa superiura dal sutterren – che correspunda a la temperatura media annuala dal lieu – duvrada directamain per sfradentar in edifizi (pia senza far diever d’ina pumpa a chalur). Quest sfradentament natiral ha il potenzial da remplazzar en tut il mund milliuns d’indrizs da climatisaziun electrics.
Medemamain in’applicaziun directa è la pussaivladad da tegnair liber da glatsch punts, vias e plazzas aviaticas. Er qua n’è necessaria nagina pumpa a chalur: l’accumulatur vegn regenerà cun arcunar la chalur che sa rimna da stad sin la via (cun agid d’ina pumpa da recirculaziun).
Betg d’emblidar è la finala che la geotermia serva er a tegnair en funcziun las lingias dad aua: Quella ha numnadamain per consequenza che la terra schela en l’Europa Centrala be fin en ina pitschna profunditad.
Producziun d’electricitad
Tar la producziun d’electricitad idrotermala èn necessarias temperaturas da l’aua d’almain 80 °C. Giaschaments da vapur cun temperaturas sur 150 °C pon vegnir duvrads directamain per far ir ina turbina.
Sur lung temp è l’aua termala vegnida duvrada exclusivamain per promover edifizis cun chalur. Ma cun il svilup d’implants che funcziuneschan tenor il princip da l’Organic-Rankine-Cycle (ORC) èsi daventà pussaivel da trair a niz temperaturas a partir da 80 °C per producir forza electrica. Tals implants lavuran cun in medium organic (p.ex. pentan) che svapurescha tar temperaturas relativamain bassas. Questa vapur organica metta alura ad ir cun agid d’ina turbina in generatur d’electricitad. Ils fluids che vegnan duvrads per tals process èn però savens inflammabels u toxics. Sco alternativa vegn per part fatg diever d’ina maschaida d’amoniac ed aua.
Tradiziunalmain vegn electricitad or da geotermia surtut producida en pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia, en ils quals ins frunta sin temperaturas da plirs tschient grad celsius en profunditads relativamain pitschnas (< 2000 m).
Muntada mundiala da la geotermia
Tar la geotermia sa tracti d’in’impurtanta energia regenerabla. Ina cumpart spezialmain gronda da l’utilisaziun mundiala è d’attribuir als pajais che disponan da giaschaments d’auta entalpia. Là po la cumpart da la geotermia al provediment d’energia naziunal esser vaira aut, sco che quai è surtut il cas en l’Islanda (radund 53 %). In auter exempel furma il Foss da Rift en l’Africa da l'Ost. Gia il 1981 è vegnì mess en funcziun en Kenia l’implant Olkaria che cuvra en il fratemp 14 % dal basegn da forza electrica naziunal. Quest success ha manà a projects cumparegliabels en ils pajais Eritrea, Uganda, Tansania ed Etiopia.
En cifras absolutas han ils suandants stadis utilisà il 2005 la pli gronda quantitad d’energia geotermica (utilisaziun directa; indicaziun da la prestaziun tenor la media annuala): China (1,44 GW), Svezia (1,14 GW), Stadis Unids (0,99 GW), Islanda (0,76 GW), Tirchia (0,62 GW), Ungaria (0,25 GW), Italia (0,24 GW), Nova Zelanda (0,22 GW), Brasilia (0,21 GW). Tut en tut eran installads l’onn 2005 en l’entir mund implants d’utilisaziun directa da la geotermia cun ina prestaziun da 27 842 MW. Quels pon furnir energia en ina dimensiun da 261 418 TJ/a (72 616 GWh/a). Quai correspunda ad ina media annuala da 8,29 GW ubain da 0,061 % dal diever mundial d’energia primara.
Areguard l’utilisaziun da la geotermia per producir forza electrica hai dà ils ultims onns in veritabel boom. Be en l’interval 2005–2010 è vegnida installada da nov la suandanta prestaziun electrica (en MWe; stadis cun la pli auta cumpart): Stadis Unids (529), Indonesia (400), Islanda (373), Nova Zelanda (193), Tirchia (62), El Salvador (53), Italia (52), Kenia (38), Guatemala (19), Germania (6).
En l’Europa Centrala vegn la geotermia surtut duvrada en furma d’implants pitschens a bassa entalpia che servan a stgaudar singuls edifizis (cun agid da pumpas da chalur ch’augmentan la temperatura). La cumpart procentuala da tals implants al provediment d’energia naziunal dependa fermamain da projects da promoziun statals. Spezialmain auta è la cumpart en Svizra ed, en l’Europa dal Nord, en Svezia.
En l’Europa Centrala èn en planisaziun u realisaziun divers implants da geotermia per producir energia electrica. I capita però betg darar che las perfuraziuns e la pressiun da las pumpas mainan ad activitads seismicas. En quests cas ston ils projects vegnir manads vinavant cun pressiuns pli bassas u sistids dal tuttafatg, sco che quai è per exempel er stà il cas a Son Gagl e Basilea.
Aspects economics
thumb|200px|Sguard a l’intern da l’ovra geotermica a Neustadt-Glewe (Germania) Pli baud n’han ins betg fatg grond diever da la geotermia. L’excepziun han furmà ils lieus nua che l’aua chauda sortiva a la surfatscha u era accessibla en pitschna profunditad. Tut las autras furmas d’explotar la geotermia fissan stadas memia charas d’in temp ch’il pretsch d’energia era fitg bass. La situaziun è sa midada en quel mument ch’ils privels da l’energia atomara èn daventads pli evidents e ch’il problem dal CO2 e da la stgarsezza dals combustibels fossils è vegnì discutà pli vastamain. En tut il mund han ins cumenzà cun exploraziuns geologicas ed er las pussaivladads tecnologicas èn sa sviluppadas fitg ferm. Damai che l’energia geotermica sco tala è gratuita, dependa la rentabilitad surtut dals custs d’investiziun e da mantegniment da l’implant.
L’utilisaziun da la geotermia datiers da la surfatscha, en furma da stgaudaments cun pumpa a chalur, po percunter concurrer en fitg blers cas cun auters sistems da stgaudar. Correspundentamain crescha questa sparta actualmain a moda rasanta. Tar ils custs da gestiun da tals implants gioga praticamain be l’isada dals tocs muventads ina rolla (pumpa a chalur).
Areguard il potenzial d’energia è da resguardar ch’i vegn tut tenor retratg dal profund dapli chalur che quai ch’il refurniment natiral po regenerar. Quest problem è sa chapescha bundant pli pitschen sche l’aua retratga vegn puspè manada enavos. Ed el sa lascha schizunt eliminar quasi dal tuttafatg tar stgaudaments d’edifizis, numnadamain cun manar durant la stad en la profunditad la chalur che vegn retratga d’enviern.
Lai da Murten
Il Lai da Murten (franzos: Lac de Morat; tudestg: Murtensee) è in lai da la Svizra (chantuns Vad e Friburg).
La surfatscha dal lai è 22.8 km² gronda.
Il flum principal è la Broye.
Ennetbaden
Ennetbaden è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Baden.
Castaneda
Castaneda è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al district Moesa.
Interlingue
L'Interlingue ais üna lingua auxiliera internaziunela, creeda da Edgar de Wahl l'an 1922.
Interlingue en Vichipedia
I dat era ina Vichipedia per Interlingue.
Granges-Paccot
Granges-Paccot è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Søren Kierkegaard
Per la granda part cumpilaiva'l sieus isegs suot pseudonims. S'ingaschand per ün retuorn als origens dal cristianissem, giaiva sia polemica viepü cunter la cristianited da sieu temp ed impustüt cunter ils rapreschantants da la baselgia da stedi in Danemarc scu p.ex. l'ovas-ch Jacob Peter Mynster.
Teologia e filosofia
Sieu adversari principel d'eira il filosof berlinais e penseder dal idealissem tudas-ch Georg Wilhelm Friedrich Hegel. L'imbüttamaint da Kierkegard tunaiva cha'l penser objectivistic ed in sistems totels arteficiels falla la vaira situaziun dal umaun causa ch'ella saja concreta. El svess ho inclet sia operiusited scu scriptur uschè cha'l fo listess scu ün meidi davaunt il let d'ün amalo. Sias scrittüras vöglian esser medicina. Sieu möd da bader e da descriver ils stedis da l'orma antecipescha suvenz ponderaziuns da la psicologia moderna.
Lai Rivaun
Il lai Rivaun (tudestg: Walensee) è in lai da la Svizra (chantuns Glaruna e Son Gagl). Il num Walensee deriva dal pled tudestg vegl 'WAL' che signifitga 'ester', na da lingua tudestga. La muntada dal pled è damai 'Lai dals Rumantschs', essend ch'il territori era abità da Rumantschs fin enturn 900 s. Cr.
La surfatscha dal lai è 24.19 km² gronda.
Plazza da s. Peder
thumb|300px|Plazza da s. Peder, vista dal [[dom da s. Peder]] thumb|300px|Plazza da s. Peder da Giovanni Battista Piranesi (1748)
La plazza da s. Peder (talian: Piazza San Pietro) è la plazza davant il dom da s. Peder. Ella vegn stgaffida tranter il 1656 - 1667 è sa tgatta al l'ur da la cità veglia da Roma. La plazza fa part dal stadi dal Vatican e cunfina sur las collonas cun il stadi talian.
Salvador Dalí
thumb|250px|Salvador Dalí (1939) Salvador Felip Jacint Dalí i Domènech (* 11 da matg 1904 a Figueres, Catalugna; † 23 da schaner 1989 a Figueres) è stà in pictur catalan. El è stà in dals pli impurtants exponents dal current artistic dal surrealissem. Sia ovra pli famusa è La persistenza da la memoria, creada en 1931. Dalí è stà in persunagi ambig per amur da sia relaziun cun il franchissem. Gia ch'era interessà frequentamain en daners è stà numnà "Avida Dollars".
Salesch alv
thumb|220px|Habitus thumb|180px|Feglia thumb|180px|Minas (masculinas) thumb|140px|Scorsa Il salesch alv (Salix alba) è ina planta entaifer il gener dals saleschs (Salix) ch’appartegnan a la famiglia dals Salicaceae. Tar il salesch alv sa tracti d’ina da las paucas spezias da saleschs che na sa sviluppan betg en furma da chaglia, mabain creschan ad aut cun in bist principal.
Cumparsa
Il salesch alv po cuntanscher sco planta da feglia in’autezza da fin a 35 meters; be excepziunalmain crescha ella en furma da chaglia. Ins ha chattà saleschs alvs d’ina vegliadetgna da ca. 200 onns. Tar plantas pli giuvnas è la tschima da furma conica; plantas pli veglias han ina curuna senza furma.
Il bist cuntanscha in diameter da fin ad 1 meter; tar plantas pli veglias è quel surtratg cun ina scorsa da colur grischenta e rubagliada profundamain. Uschiglio è la scorsa da colur grisch stgira e surtratga cun strivlas ladas, ordinadas a moda fitg spessa. Las sromaziuns stattan mintgamai en in angul giz. Romins giuvens èn da colur melna fin brin (cotschnenta), portan in fin pail ed èn flexibels. Roms pli vegls daventan nivs.
Ils fegls verds cuntanschan ina lunghezza da 5 fin 12 centimeters. Els èn graschels e tagliads en furma da lantschetta; la pli gronda ladezza dal fegl è situada en la part centrala; vers las fins daventa quel dad omaduas varts tuttina graschel. Ils urs dals fegls èn resgiads a moda fitg fina; sin ils pizs dals dents sa chattan glondas. La vart sura dal fegl è surtratga cun in pail fin e da saida; sin la vart sut è il pail fitg spess ed orientà a moda longitudinala. Quai dat als fegls da la vart sut ina cumparsa alva (perquai il num botanic ‹alba› resp. per rumantsch ‹alv›) resp. d’argient (cf. tudestg ‹Silberweide›). Il moni dal fegl ha ina lunghezza da ca. 5 mm.
Las flurs bichasanas cumparan l’avrigl/matg, suenter che la feglia ha cumenzà a pruir. Las flurs masculinas èn melnas, las femininas verdas e pli tard alvas e da launa. Las minas cuntanschan ina lunghezza da fin a 7 centimeters ed èn da furma cilindrica. Ils stamins portan a la basa in pail spess. Ils ovaris èn nivs, senza moni u munids cun in moni fitg curt. Ils fegls da la flur èn mellens e da furma lunghenta. Ils sems madiran tranter il zercladur ed il fanadur e portan lungs chavels da colur alva che servan sco agid da sgular.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 76.
Derasaziun e spazi da viver
Il salesch alv è derasà en tut l’Europa cun excepziun da la Scandinavia, en l’Africa dal Nord e vers ost fin en l’Asia Centrala. En l’Europa Centrala cumpara la planta da la planira fin en las muntognas mesaunas (per ordinari fin ca. 850 m s.m.). En las Alps da l’Allgäu è la planta da chattar fin en in’autezza da 1150 m s.m.
Il salesch alv crescha sco planta ch’ha gugent la glisch ed il chaud en zonas d’inundaziun, en regiuns da riva, sper auas mortas, flums e lais. La planta preferescha funs che vegnan inundads periodicamain e ch’èn uschia ritgs da substanzas nutritivas (terrens d’arschiglia, glitta).
Sco planta pioniera colonisescha il salesch alv er lieus secundars sco foss u anteriuras chavas da crappa ni da glera. Ins la po er duvrar per recultivar gondas u sco protecziun cunter il vent.
Ecologia
En las zonas d’inundaziun da gronds flums creschan savens gronds exemplars dal salesch alv. Ils effectivs èn dependents d’inundaziun regularas e gidan, ensemen cun autras spezias da lain lom che creschan en regiuns umidas, a mitigiar ils donns tras las inundaziuns ed a stabilisar la riva. Cun sias fermas ragischs che sa derasan sur ina vasta surfatscha po il salesch alv gidar a reducir l’erosiun. Plantas giuvnas pon crescher fin a 2 meters per onn. Roma che vegn en contact cun il terren cumenza fitg spert a far ragischs, uschia che la planta po sa multiplitgar tgunsch a moda vegetativa. Ma er ils sems èn segnads da fitg bunas abilitads scherminativas.
Il lain da cor, vul dir las parts d’amez che na mainan nagin’aua pli, n’èn betg protegidas tras tannins da marschira e pon sa decumponer vaira svelt. Perquai èn veglias plantas savens chavortgas endadens. Talas taunas servan ad animals sco refugi. Er il castur bajegia sias turs d’abitar savens en vischinanza da saleschs ed als tira a niz sco funtauna da nutriment.
Il fatg che bleras zonas umidas èn vegnidas drenadas ha sminuì considerablamain ils effectivs da saleschs alvs.
Sistematica
Dal salesch alv èn enconuschentas intginas sutspezias resp. varietads sco Salix alba subsp. alba, Salix alba subsp. caerulea (Sm.) Rech.f., Salix alba subsp. vitellina (L.) Schübl. & G.Martens u Salix alba var. sericea Gaudin.
Ensemen cun il salesch fragil (Salix fragilis) po il salesch alv furmar l’ibrid (Salix × rubens Schrank). In ibrid fitg rar cun il salesch da chanasters (Salix triandra) è il (Salix × undulata Ehrh.). Enconuschents èn er ibrids cun spezias da saleschs ch’èn vegnidas importadas da la China.
Damai ch’i vegnan emplantads oz dapertut saleschs da fitg differenta provegnientscha, han las plantinas savens geniturs da differentas sutspezias. Quai maina ad ina tscherta unificaziun areguard la cumparsa (fenotip), na munta però nagina reducziun da la variaziun genetica.
Furmas cultivadas
thumb|180px|Salesch pendus Dal salesch alv existan diversas furmas cultivadas che vegnan duvradas en l’orticultura:
Planta medicinala
La scorsa dal salesch alv cuntegna salicin, in med calmant e che gida a reducir la fevra. En il 12avel tschientaner ha Hildegard von Bingen cusseglià da baiver té da scorsa da salesch cunter la fevra, la gutta e reumatissem da las giugadiras. En il 17avel tschientaner han ins er duvrà la scorsa per producir medicaments cunter la gutta ed il reumatissem.
Cosmetica
En la cosmetica vegn fatg diever dal salesch alv per tractar chavels vegnids grischs, colurads u tractads cun clor (per che quels na survegnian nagin tun melnent).
Milaun
Milaun (Milano en talian, Milan en lumbard) è ina citad taliana, chapitala da la citad metropolitana dal medem num e da la regiun Lumbardia.
Traffic public
Milaun ha ina rait da metro cun 4 lingias ed ina viafier urbana cun 12 lingias che collia Milaun cun la periferia e cun Varese, Com, Lecco, Novara, Pavia e Lodi. Milaun ha era ina rait da tram ed è in punct central dal traffic public en l'Italia dal Nord.
Eroport Internaziunal da Turitg-Kloten
200px|right|thumb|Il eroport 200px|right|thumb|Dus aviuns da la cumpagnia SWISS L'Eroport Internaziunal da Turitg-Kloten (IATA ZHR, ICAO LSZH; en tudestg: Flughafen Zürich-Kloten) è in eroport svizzer en il chantun Turitg che sa chatta en la vischnanca da Kloten en il Genevra 10 km en il nord da Turitg. L'eroport giascha sin 432 meters sur mar ed ha trais pistas cun ils numers 10/28, 14/32, 16/43 che ha ina surfatscha da 2,500, 3,300 e 3,700 sin 40 meters.
Fislisbach
Fislisbach è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Baden.
Lai da Zug
Il lai da Zug (tudestg: Zugersee) è in lai da la Svizra (chantuns Zug, Sviz e Lucerna).
La surfatscha dal lai è 38,3 km² gronda.
Il flum principal è la Reuss.
World Athletics
280px|thumb|right|Las Federaziuns continentalas ch'èn part da la World Athletics L'Associaziun internaziunala da las Fedaraziuns Atleticas (IAAF - International Association of Athletics Federations) è ina organisaziun internaziunala che coordinescha las federaziuns atleticas da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Monaco. La IAAF organisescha differentas arranschaments atletics, sco per exempel ils campiunadis mundials d'atletica en il liber u ils campiunadis mundials d'atletica en sala. Il president actual da la IAAF è il senegalais Lamine Diack.
Links
Pagina d'internet uffiziala da la World Athletics
Sta. Maria (Calanca)
'''Sta. Maria (Calanca)''' è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al circul Calanca dal district Moesa.
Noréaz
Noréaz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Braggio
Braggio è ina vischnanca svizra en il che appartegna al district Moesa.
Telegrafia
thumb|220px|Code da Morse internaziunal Il term telegrafia (dal grec vegl τῆλε tēle ‹lontan› e γράφειν gráphein ‹engravar, scriver›) designescha la transmissiun da messadis codads sur ina distanza geografica senza muventar objects tranter emettur e receptur. Cuntrari a la radiofonia ed a la telefonia na vegni betg discurrì tar la telegrafia, mabain spedì ils segns en furma codada. Ils origins da la telegrafia èn da chattar en l’antica. Las singulas parts dal text (bustabs, cifras, segns d’interpuncziun) vegnan transmessas sco singuls segns. In messadi che vegn dà vinavant en questa moda sa numna depescha telegrafica e dapi il 1852 er telegram.
Telegrafia optica
thumb|200px|Tur da signal tenor il sistem da Chappe (Montmartre, Paris, ca. 1820) En il drama grec ‹Agamemnon› vegn menziunada ina furma da telegrafia a basa da transmissiun optica. En il temp modern èn medemamain vegnids sviluppads instruments che faschevan diever d’ina via da transmissiun optica, ma betg pli en la furma istorica da signals da fieu u da fim.
En l’Europa ha l’èra da questa telegrafia optica moderna cumenzà en il 17avel tschientaner. Grond success ha gì il sistem da turs ch’è vegnì sviluppà da Claude Chappe. En Frantscha eran per exempel en diever bundant 500 da questas staziuns. La transmissiun d’in messadi sur ina distanza da 20 staziuns duvrava be 2 minutas. Il cumenzament da la tecnica electrica resp. da la telegrafia radiofonica en il decurs dal 19avel tschientaner ha alura substituì la telegrafia optica.
Malgrà quai datti fin oz ina u l’autra applicaziun che fa anc diever da la moda da transmissiun optica; in exempel èn signals da glisch sco ch’els èn surtut en diever tar bastiments da la marina.
Svilup da la telegrafia electrica
La telegrafia liada a colliaziuns da cabels, l’uschenumnada telegrafia electrica, ha pudì sa sviluppar successivamain suenter ch’ins ha scuvert vers il 1730 ch’il current electric sa mova per lung d’in conductur sco er dapi l’invenziun da la pitga da Volta tras Alessandro Volta l’onn 1800.
In dals emprims piuniers sin il champ da la telegrafia electrica è stà il medi, meteorolog e fisicher Francesc Salvà i Campillo. Salvà ha preschentà ses sistem il 1795 avant la Reial Acadèmia de Ciències i Arts de Barcelona. Gia da quel temp è Salvà stà da l’avis ch’i vegnia ad esser pussaivel en il futur da transmetter impuls electrics er independentamain da colliaziuns da cabels.
L’anatom Samuel Thomas von Soemmerring ha construì il 1809 a Minca in telegraf electric, tar il qual mintga segn vegniva transmess tras in agen conductur e signalisà tras dissoluziun electrochemica da l’aua. L’original sa chatta oz en il Museum tudestg a Minca.
thumb|140px|Paul Schilling, in dals piuniers da la telegrafia electrica Suenter las lavurs da perscrutaziun da Michael Faraday areguard l’inducziun electromagnetica da l’onn 1832 han Wilhelm Weber e Carl Friedrich Gauss manà tras il 1833 emprovas cun in telegraf electromagnetic. Il medem onn als è reussida a Göttingen l’emprima transmissiun telegrafica. Els han codà il messadi cun agid d’impuls da tensiun positivs u negativs che vegnivan generads cun midar intenziunadamain ils pols d’in spol d’inducziun; per cuntanscher quest effect vegniva il spol muventà sin ina glischnera da fier magnetisada.
Il 1835 ha Paul Schilling von Canstadt sviluppà a Son Petersburg in telegraf a guglia; quel era bun d’inditgar cun agid d’ina guglia magnetica las cifras da 1 fin 10. L’Englais William Fothergill Cooke ha vis quest telegraf il 1836 a Heidelberg. Ensemen cun Charles Wheatstone ha el creà sinaquai l’emprima lingia da signal constanta per in traject da viafier en l’Engalterra. Las societads da viafier han sustegnì decisivamain il svilup per pudair transmetter infurmaziuns pli spert ch’ils trens sezs. Quest sistem è alura er vegnì applitgà per las emprimas lingias da telegrafia electricas ch’eran en diever public. In emprim traject da quest gener che tanscheva sur ina distanza pli lunga ha collià Bremen cun Bremerhaven.
Telegrafia cun segns da Morse
In pass marcant ha pussilbilità il telegraf da scriver che Samuel Morse ha construì il 1837 ed optimà il 1844. Vers il 1850 era la tecnica sa messa tras generalmain sin las lingias da telegrafia ch’èn sa serradas ils proxims onns ad ina vasta rait internaziunala.
A metter cabels maritims han ins cumenzà l’onn 1850 (Dover–Calais). L’emprima emprova da metter in cabel maritim tranter l’Europa e l’America è reussì il 1858; il cabel ha però be funcziunà intginas emnas ed ha silsuenter stuì vegnir dà si. Pir dapi il 1866 – suenter intgins ulteriurs nunsuccess ch’han custà grondas summas – ha existì ina lingia stabila tranter Valentia (Irlandia) e Heart’s Content (Terranova).
thumb|200px|Emprima colliaziun telegrafica tranter Paris e Londra (1851) Precis l’onn da l’invenziun dal telegraf electric (1833) ha Israel Beer Josaphat da Kassel cumenzà a Göttingen ses emprendissadi da banca. El ha realisà tge pussaivladads ch’eran colliadas cun la nova invenziun ch’era gist in tema fitg actual; sut il num Paul Julius Reuter ha el fundà il 1851 a Londra l’agentura da novitads Reuters Telegraphic Comp. Incorporated.
Srebrenica
Srebrenica è ina citad en l'ost da la Bosnia-Erzegovina, sper il cunfin cun la Serbia. Dapi l'accord da Dayton appartegna la citad a la Republika Srpska, ina da las duas entitads en las qualas il pajais è dividì.
Trinitad
La trinited (rumauntsch grischun trinitad) es üna particularited dal cristianissem e significha cha Dieu schabain ch'el es unic exista in trais uschedittas persunas, que sun il bap (celestiel), il figl (Gesu Crist) e'l Spiert Sench.
Telegrafia
Telegrafia cun segns da Morse
L’onn 1870 era la gronda part dal mund gia colliada cun cabels. Damai ch’ins aveva be pauca experientscha cun la durada da vita surtut dals cabels maritims, han ils gestiunaris però cuntinuà a metter cabels. Pervi da defects vi dals agens cabels er’ins savens dependents da cabels d’autras interpresas u er d’auters stadis. Perquai che las isolaziuns da las avainas d’arom corrodavan, sa pegiurava cun il temp la qualitad da transmissiun. Tranter ils ministeris da telecommunicaziun dals singuls pajais èn vegnids fatgs contracts davart l’utilisaziun da las lingias e la transmissiun dals messadis. Vers la fin dal 19avel tschientaner è il diever da la telegrafia s’augmentà fermamain. En la Gronda Britannia vegnivan per exempel transmess il 1871 radund 60 000 messadis telegrafics per emna; in onn pli tard eran quai gia bundant 200 000.
Srebrenica
Geografia
Srebrenica sa chatta en ina foppa stretga tranter las muntognas da la Bosnia da l'ost, che cuntanschan autezzas da var 1000 m. En il sid furma la chavorgia da la Drina il cunfin natiral tranter la vischnanca da Srebrenica e la Serbia, en il nord sa chatta en la planira la pitschna citad Bratunac.
Trinitad
Festa ecclesiastica
Ad es ün'egna festa da la trinited i'l cuors da l'an da baselgia. La baselegia occidentela la celebrescha la dumengia zieva Tschinquaisma, düraunt cha la baselgia orientela considerescha Tschinquaisma svessa scu la festa da trinited.
Telegrafia
Telegrafia radiofonica
Als dus fisichers Ferdinand Braun e Guglielmo Marconi han ins surdà il 1909 il Premi Nobel da fisica per lur svilup da la telegrafia radiofonica. Braun aveva gia realisà ils 20 da settember 1898 ina colliaziun radiofonica a Strassburg, la quala el è vegnì d’extender suenter curt temp sin ina distanza da radund 30 km. Ils 24 da settember 1900 èsi reussì da colliar la distanza da 62 km tranter Cuxhaven e Helgoland. Marconi ha endrizzà il 1899 l’emprima colliaziun senza cabel sur il Chanal da la Mongia; ed ils 12 da december 1901 è reussì l’emprim contact radiofonic sur l’Atlantic (da Poldhu, Cornwall fin a St. John’s, Terranova).
thumb|240px|Preparativas per l’emprim contact radiofonic sur l’Atlantic (Terranova, 1901) A partir dal 1908 è surtut vegnì fatg diever en la telegrafia radiofonica d’uschenumnads emetturs radiofonics da sbrinzlas a tun. Questas apparaturas consistivan d’in interruptur spezial e da condensaturs; quels producevan serias da sbrinzlas che manavan a ferms impuls d’auta tensiun. Cun agid da la tasta da Morse vegnivan quels tactads tenor il code da Morse, spisgientads en in’antenna e radiads en l’atmosfera en furma d’undas electromagneticas. Cun ina simpla apparatura (l’uschenumnà coesur) sa laschavan quests impuls recepir e decodar. Vi da quest receptur vegniva attatgada ina funtauna da current cuntinuà (ina battaria). En quel mument ch’arrivava in signal radiofonic, resunava in scalin u in tun constant e rendeva udibel il signal. Quest’invenziun han surtut las marinas identifitgà sco impurtanta e l’han introducì vastamain.
Telegrafia a glisch
In’autra tecnica da transmissiun senza cabel furma la telegrafia a glisch. Quella è sa sviluppada a basa da l’invenziun dal fotofon tras Alexander Graham Bell e Charles Sumner Tainter l’onn 1880. Tar quella vegnan bustabs e cifras transmess sco signals da Morse acustics, e quai en furma da radis da glisch che vegnivan generads cun cellas da selen, deviads cun agid da divers spievels ed alura colliads a faschs. Siemens e Halske han sviluppà il 1916 e 1917 en Germania ed en la Gronda Britannia fotofons militars che consistivan d’ina speziala cumbinaziun da spievels, lampas a gas e.a. e che tanschevan sur ina distanza da fin a 15 kilometers.
Er durant la Segunda Guerra mundiala èn anc vegnids applitgads ina giada apparats che sa basavan sin il princip dal fotofon. E fin en il temp preschent han amaturs da la tecnica sviluppà vinavant quest sistem cun agid da la tecnica da laser, infracotschen e LED ed han cuntanschì transmissiuns sur distanzas da fin a 100 kilometers.
Segns da Morse
thumb|120px|Samuel Morse (1840) Tar ils segns da Morse (er alfabet da Morse u code da Morse) sa tracti d’ina metoda da transmetter bustabs, cifras ed auters segns. La basa furma in signal constant che vegn tschentà en ed ora. Correspundentamain sa cumpona il code da trais simbols: signal curt, signal lung e pausa.
Il code sa lascha transmetter en furma da tun, sco signal radiofonic, sco impuls electric (cun agid da la tasta da Morse e faschond diever da la lingia da telefon), a moda mecanica u er optica (p.ex. cun agid d’ina glisch sbrinzlanta). En dumonda vegn er mintg’auter medium cun il qual dus stadis (p.ex. tun e nagin tun) sa laschan reproducir a moda cleramain differenziabla e cun variar la lunghezza.
Damai ch’il code da Morse basegna be in simpel signal cuntinuant (nunmodulà), sa lascha el realisar cun apparaturas d’emetter e da retschaiver bler pli simplas che autras furmas da la communicaziun radiofonica.
A mintga bustab, cifra ed auter segn han ins accordà tenor ina cunvegna internaziunala ina cumbinaziun da signals curts ( · u dit) e lungs (− u dah). La pausa serva a sparter ils bustabs resp. pleds in da l’auter. Exempel:
−− −−− ·−· ··· ·    /     −·−· −−− −·· · M  O   R   S   E  (space)  C    O   D   E
In dah ha la lunghezza da trais dits. Las pausas tranter dus simbols han la lunghezza d’in dit; la pausa tranter dus bustabs entaifer il medem pled munta ad in dah (u trais dits) e la pausa tranter dus pleds munta a set dits. En furma discurrida sa cloma il medem messadi uschia: dahdah dahdahdah ditdahdit ditditdit dit, dahditdahdit dahdahdah dahditdit dit.
L’attribuziun dal code als singuls segns è succedida tenor la frequenza dals singuls bustabs en la lingua englaisa. Bustabs che cumparan pli savens possedan in code pli curt che bustabs che cumparan be darar; uschia dueva vegnir minimà il dumber da segns ch’era d’emetter.
Sco tecnica da trenament la pli effizienta per emprender ils singuls segns da Morse è sa mussada la metoda da Koch. Il psicolog tudestg Ludwig Koch l’ha sviluppà a basa da la furmaziun da reflex. Ins emprenda ils segns directamain cun gronda spertadad; tras quai vegn evità ch’il tscharvè creeschia senza vulair agids da translaziun. L’emprim vegn memorisada la musicalitad da dus bustabs che tunan fitg different, alura vegn agiuntà in terz etc. Dal reminent fa mintgatant er diever la musica dal fatg ch’il signal da Morse è collià fermamain cun reglas musicalas, numnadamain cun zuppar en quella messadis codads.
La pli enconuschenta retscha da signals da Morse furma bain il SOS:
· · · − − − · · ·    · · · − − − · · ·     · · · − − − · · ·
Quella è vegnida introducida il 1904 tar la marina imperiala tudestga e vala dapi il 1908 per tut la navigaziun internaziunala. Questa gruppa da signals sa laschava memorisar bain ed era bain distinguibla or dad auters signals. Che SOS muntia Save Our Souls u Save Our Ship è però pir vegnì interpretà pli tard en quest signal.
L’emprima giada è il SOS vegnì emess il 1909 da la nav da passagiers RMS Slavonia ch’aveva fatg naufragi davant las Azoras. Er avant che la Titanic sfundria l’avrigl 1912 han ins emess questa frequenza; ch’in bastiment en vischinanza n’è betg vegnì en agid vegn attribuì al fatg ch’i n’existiva anc nagin’obligaziun da tadlar giu la frequenza. Anc il medem onn han ins introducì ina ‹guardia auditiva› obligatorica da di e da notg.
Telegram
thumb|170px|Telegram da l’onn 1930 (Stadis Unids) Telegram è il num per il messadi che vegn dà vinavant en furma telegrafica cun agid d’instruments acustics, optics u electrics. Per ordinari vegnivan telegrams transmess cun agid da telescripturs. Damai che la taxa per in telegram s’orientava al dumber da pleds, era s’etablì in uschenumnà stil da telegram. Enstagl da dir «Jau arriv il venderdi a las 17.00 uras» vegniva il messadi reducì a «Arrivada venderdi 17 uras». Per il medem motiv pudevan retschaviders er manar sper lur adressa da posta usitada in’adressa telegrafica scursanida (cumparegliabla en sia funcziun da code al numer da telefon da pli tard u a l’adressa dad e-mail dad oz).
Il term ‹telegram› ha creà il 1852 E.P. Smith da Rochester (Stadis Unids). El dueva però remplazzar pir bler pli tard il term usità ‹depescha telegrafica› (resp. il term ‹messadi a cabel/a fildarom› che vegniva medemamain duvrà per part).
Il secret postal valeva er per telegrams, quai vul dir ch’il collavuratur ch’al spediva u retschaveva na dastgava betg falsifitgar il cuntegn u al dar vinavant a terzas persunas.
La transmissiun d’in telegram succediva en trais pass: L’emprim dictava il speditur ses text (persunalmain u pli tard er via telefon) ad in collavuratur en il biro da posta resp. uffizi da telegraf. Quel nudava l’adressa dal destinatur, il text sco tal ed eventualmain in dals motivs decorativs tranter ils quals ins pudeva eleger. Pajar il telegram pudev’ins en il biro da posta, sur il quint dal telefon u cun bittar munaidas en il telefon public dal qual ins telefonava. Dal temp da fluriziun dal telegram eran il servetsch postal, il telegraf ed il telefon numnadamain colliads sut il medem tetg (perquai p.ex. il num ‹PTT› – ‹posta, telefon, telegraf› – sco denominaziun oriunda da la Posta svizra). En la correspundenza commerziala eri gia usità a partir da ca. 1900 d’avair in’adressa da telegram reducida che sa cumponiva d’in pled cun ina lunghezza maximala da 15 bustabs e che custava correspundentamain be la tariffa d’in singul pled (enstagl da num, via, lieu etc.). En in segund pass vegniva il messadi transmess, p.ex. cun agid d’in telescriptur, ad in uffizi da posta resp. da telegraf en la vischinanza dal retschavider. E sco davos pass vegniva la sdrima da palpiri dal telescriptur tatgada sin ina charta (ch’era eventualmain munida cun in motiv decorativ) e distribuida al retschavider entaifer duas uras (la notg quatter uras) suenter ch’il telegram era vegnì dà si.
Apparaturas da codar e da decodar il signal
thumb|140px|Tasta da maun da la Segunda Guerra mundiala thumb|140px|Apparatura per retschaiver il signal (1861) Per codar il messadi vegniva fatg diever da la tasta da maun. Tar quella sa tracti – en la lingua electrica – d’in palpader. Models mez-automatics da pli tard producivan ils ‹puncts› a moda automatica, uschia ch’il telegrafist stueva be pli generar ils ‹stritgs›.
Applicaziuns modernas a basa da software pussibiliteschan da remplazzar la tastatura da standard dal computer. Uschia pon er persunas cun impediments corporals far diever dal computer cun agid d’ina simpla tasta speziala u schizunt cun agid da sensurs che vegnan fixads vi dal corp.
Mintga telegrafist sviluppava sias atgnas caracteristicas areguard las battidas e la spertadad – cumparegliabel a la scrittira individuala. Da quai ha per exempel fatg diever la marina da guerra giapunaisa tar l’attatga da surpraisa cunter ils Stadis Unids a Pearl Harbor (1941). Ils Americans enconuschevan ils segns caracteristics dals singuls telegrafists giapunais e localisavan a basa da quels las posiziuns dals bastiments adversaris. Avant l’attatga han ils Giapunais sapientivamain fatg midar plazza ils telegrafists, uschia ch’igl als è reussì d’engianar ils Americans.
Per retschaiver ils signals han ins gia sviluppà baud apparaturas che duevan cumplettar u remplazzar la recepziun auditiva cun retegnair il signal en furma scritta. L’apparat da scriver u apparat da Morse ha Samuel Morse gia laschà patentar il 1840. Quel producescha puncts e stritgs sin ina sdrima da palpiri.