cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Resistenza cunter il naziunalsocialissem
Resistenza en l’Austria
Sco gruppas da resistenza legitimisticas (vul dir orientadas a la monarchia) vegnan designadas la gruppa Burian, la gruppa Zemljak, la gruppa Müller-Thanner, l’Illegale Österreichische Kaisertreue Front, la Vereinigung katholischer Edelleute in Österreich (ch’è vegnida scumandada il 1938) e la gruppa enturn Otto von Habsburg.
Gruppas che derivan dals socialdemocrats èn stadas: Revolutionäre Sozialisten Österreichs, Sozialistische Arbeiterhilfe e gruppas ch’han operà nà da l’exil (Auslandsbüro der österreichischen Sozialdemokraten, Auslandsvertretung der österreichischen Sozialisten ed Austrian Labor Committee).
Da vart communistica èn stadas activas la Kommunistische Partei Österreichs ed il Kommunistischer Jugendverband Österreichs. En pli gruppas trotzkisticas e gruppas communisticas independentas sco Kampfbund zur Befreiung der Arbeiterklasse, Organisation gegen den Strom, Mischlingsliga Wien (en la quala èn s’unidas persunas ‹da provegnientscha maschadada› tenor las Leschas da Nürnberg), Anti-Hitler-Bewegung Österreichs (fundada da Karl Hudomalj) e Revolutionäre Kommunisten Österreichs.
En la Carinzia èn cumbattants da la resistenza catolics, slovens, socialistics e communistics vegnids mess a ferm da la Gestapo. En trais process spectaculars ha il Tribunal dal pievel (Volksgerichtshof) sentenzià a la mort ed executà 31 commembers dal Cader verd sloven e cumbattants da la resistenza communistics.
Belgia
thumb|220px|Brügge, matg 1940: discharmament da l’armada beltga La resistenza en Belgia è stada variada ed ha per part cumenzà immediat suenter l’occupaziun tras ils Tudestgs. Igl è sa furmada ina vasta pressa clandestina. En pli èn vegnidas endrizzadas raits d’agid tar la fugia e fatgas diversas acziuns da sabotascha. Gruppas da resistenza da differenta orientaziun politica (Front de l’Indépendance/Onafhankelijkheidsfront, Mouvement National Royaliste/Nationale Koninklijke Beweging, Groupe G, Witte Brigade ed Armée secrète) han procurà communablamain che las truppas tudestgas n’han betg pudì destruir il port d’Antwerpen avant lur retirada il 1944. Blers schuldads ed uffiziers beltgs èn s’associads a l’Armée Secrète da lur pajais.
Bulgaria
La Bulgaria n’era betg in pajais occupà, mabain in stadi commember dal patg da las trais pussanzas. Dapi il 1941 èn stadas activas en la Bulgaria gruppas da partisans communisticas pli pitschnas. Quellas èn vegnidas organisadas da vart d’agents sovietics che siglivan giu cun paracrudada u che debartgavan nà da sutmarins. Las gruppas da partisans han fatg acts da sabotascha ed attentats sin transports da militar e posts da servetsch. Tant l’armada sco er la polizia dal pajais las han cumbattì, e quai er cun sustegn da la Wehrmacht; la finala ha la resistenza stuì sa retrair en regiuns muntagnardas isoladas.
Danemarc
A partir dal prim d’october 1943 eri previs da deportar ils Gidieus danais en champs da concentraziun. En in’acziun da solidaritad senza paregl han ins zuppà entaifer paucs dis la gronda part dals Gidieus danais e manada da pestgaders danais sur la Mar da l’Ost en Svezia, nua ch’els eran en segirtad. Uschia han pudì vegnir salvads bundant 7000 dals 8000 Gidieus.
Frantscha
Sut la noziun collectiva da la Résistance han diversas gruppaziuns politicas battì sur decennis cunter ils Tudestgs. Er dunnas èn stadas activas en la Résistance.
Il 1940 è sa furmada l’organisaziun France Libre sut Charles de Gaulle. Militarmain ha la resistenza pir cuntanschì ina tscherta muntada durant ils mais da stad e d’atun 1943. A partir da quel mument ha la Wehrmacht er detaschà atgnas truppas per la cumbatter; avant avevan posts da polizia franzos e tudestgs exequì quest’incumbensa. Avant e durant l’invasiun en la Normandia il zercladur 1944 han gruppas da la Résistance e persunas singulas destruì lingias da telefon u autra infrastructura. Per vendetga ha ina cumpagnia da la Waffen-SS mazzà ils 10 da zercladur 1944 tar la Mazzacra dad Oradour 642 civilists. La Résistance è er stada involvida en la Battaglia da Paris da l’avust 1944. La Wehrmacht ch’ha capitulà ha surdà la citad al colonel Rol, in dals manaders da la Résistance.
Jugoslavia
L’Armada da liberaziun dal pievel è stada in’organisaziun da partisans communistica ch’ha cumbattì en la Jugoslavia tranter il 1941 ed il 1945 cunter las pussanzas d’occupaziun naziunalsocialisticas resp. faschisticas Germania ed Italia sco er cunter ils faschists croats ustascha, cunter las truppas croatas e slovenas che collavuravan cun ils Tudestgs, cunter ils tschetniks serbs da tenuta naziunalistic-monarchica e pli tard cunter las minoritads talianas, tudestgas ed ungaraisas.
Luxemburg
Il Luxemburg han truppas tudestgas occupà il matg 1940, a l’entschatta da la campagna dal vest cunter la Frantscha. L’avust 1942 ha la Germania annectà il pajais. Er en quest pli pitschen dals pajais vischins ch’il Reich tudestg ha occupà ed annectà hai dà acziuns da resistenza. Quellas èn vegnidas purtadas da gruppas clandestinas sco Lëtzeburger Patriote Liga, Lëtzeburger Freihétsbewegong, Lëtzeburger Freihétskämpfer, Lëtzeburger Volleks Legio’n, Lëtzeburger Ro’de Lé’w, Patriotes Indépendants, Lëtzeburger Freihétsbond, Alweraje; quellas èn s’unidas en D’Unio’n, la reuniun da las organisaziuns da resistenza dal Luxemburg.
Pajais Bass
thumb|190px|Truus Wijsmuller-Meijer (1965) Tras l’engaschament da Geertruida (Truus) Wijsmuller-Meijer èn vegnids spendrads tranter il 1938 ed il cumenzament da la guerra 10 000 uffants gidieus or da la Germania e l’Austria. Quels han pudì partir per l’Engalterra en rom d’uschenumnads transports d’uffants.
L’emprima gruppa da resistenza ollandaisa, numnada Geuzen, è vegnida fundada ils 15 da matg 1940, il di da la capitulaziun ollandaisa. In pèr dis pli tard è sa furmada in’organisaziun da resistenza communistica. Er uffiziers demobilisads han bainspert furmà ina gruppa da resistenza, numnada Ordedienst. La resistenza ollandaisa è en emprima lingia stada nunviolenta.
Il november 1940 han ils occupants proclamà in scumond da lavur per Gidieus. A las universitads da Delft e Leiden ha quai manà a curtas chaumas da students e d’intgins collavuraturs. La chauma dal favrer 1941 ad Amsterdam ed en l’Ollanda dal Nord è stada ina reacziun senza paregl en l’Europa occupada sin las emprimas deportaziuns da Gidieus en ils Pajais Bass. A questa chauma da dus dis, organisada dals communists, èn sa participadas radund 40 000 fin 50 000 persunas.
Partisans ollandais han zuppà Gidieus derivants dals Pajais Bass e da la Germania (p.ex. Anne Frank u Edith Stein). Medemamain Ollandais che mitschavan dal servetsch da lavur, praschuniers da guerra en fugia (surtut squadras d’aviuns alliads atterrads per forza) u ch’els als gidavan da fugir sur il Chanal. Ultra da quai èn enconuschents cas da deserturs tudestgs ch’èn vegnids zuppads. En pli ha la resistenza ollandaisa transmess als Alliads en la Gronda Britannia infurmaziuns davart il dumber e la posiziun da las truppas tudestgas, surtut en connex cun l’invasiun da la Gronda Britannia ch’era en planisaziun, ed han fatg attentats sin posts da servetsch e transports militars tudestgs.
Bainspert èn er vegnidas edidas gasettas illegalas, en tut 1100. Intginas da questas ediziuns, gasettas sco ‹Het Parool›, ‹Trouw› e la gasetta emnila ‹Vrij Nederland›, existan anc oz.
Il banchier Walraven van Hall ha pajà ina diaria regulara a cumbattants da la resistenza ed a blers auters burgais. La partiziun correspundenta dumbrava fin a 2000 emploiads illegals.
L’avrigl e matg 1943 hai danovamain dà in pèr dis da chauma generala, surtut en l’ost dal pajais, e quai cura che schuldads ollandais demobilisads èn vegnids mess a ferm. En rom dals scumbigls che quai ha provocà en morts 90 civilists.
Ils 17 da settember 1944 ha la regenza ollandaisa clamà ad ina chauma generala da la viafier, per sustegnair l’operaziun dals Alliads Market Garden. Ils Alliads avevan planisà d’avanzar en Germania via Arnheim, pia per lung dal piz settentriunal da la lingia da defensiun tudestga.
Tenor l’Institut per la documentaziun da guerra ollandais (NIOD) han Ollandais zuppà durant la culminaziun da la resistenza fin a 350 000 umans. Questas persunas vegnivan sustegnidas da bundant 500 000 umans – pia da fin ad in dieschavel da la populaziun da quel temp. Tranter las persunas zuppadas sa chattavan 25 000 Gidieus. Tut en tut ha Yad Vashem onurà 5200 Ollandais sco Gists tranter ils pievels (cf. sutvart). Ils Pajais Bass han uschia tranter tut ils pajais occupads la pli auta cumpart da persunas ch’èn vegnidas undradas.
Il pitschen vitg Nieuwlande in Drente ha decidì d’introducir ina quota per fugitivs. Perquai ha suenter la guerra l’entir vitg survegnì ina distincziun per avair spendrà Gidieus. Er la gruppa da resistenza NV ch’ha spendrà uffants gidieus è vegnida onurada.
La regenza d’exil ollandaisa a Londra ha gidà a metter en pe ina fundaziun, il Nationaal Steunfonds, or dal qual ins ha finanzià diversas activitads da la resistenza ollandaisa. Da questa furma da resistenza ha fatg part a partir da la fin dal 1942 la Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) ch’ha empruvà da gidar en tut il pajais persunas ch’eran sa zuppadas cun documents sfalsifitgads, marcas da raziunament da victualias, daners e zups. Ad Aalten, en vischinanza da Bocholt, han ins avert il 2005 in museum che tematisescha la situaziun grotesca ch’igl era endrizzà en questa chasa la cumandantura locala dals Tudestgs e ch’i sa zuppavan a medem temp sut il tetg fugitivs. Sin ina populaziun da 10 000 persunas eran zuppadas ad Aalten 2500 persunas.
La resistenza armada serviva l’emprim a zuppar glieud e sa concentrava sin sequestrar documents e cartas da victualias. Cun l’ir dal temp èn las attatgas daventadas pli violentas. Ins ha fatg acziuns da liberaziun da cumbattants da la resistenza ch’eran vegnids mess a ferm, e quai repetidamain cun in success spectacular.
In’impurtanta rolla entaifer la resistenza – uschia per exempel a chaschun da la chauma da favrer – ha giugà la Marx-Lenin-Luxemburg-Front (MLL-Front) enturn Henk Sneevliet, Willem Dolleman ed Ab Menist. L’avrigl 1942 han ils occupants tudestgs però sfratgà questa gruppaziun ed ils trais manaders èn vegnids executads. La MLL-Front sa differenziava da la gronda part da las ulteriuras gruppas da resistenza tras quai ch’ella refusava la collavuraziun cun gruppas da resistenza ch’ella considerava sco monarchisticas u imperialisticas. La MLL-Front disponiva da radund 500 commembers fixs ed ediva mintga quindesch dis la gasetta clandestina Spartacus en in’ediziun da ca. 5000 exemplars.
Norvegia
thumb|220px|Schuldads tudestgs suenter in attentat a Bergen (avrigl 1944) Il matg 1941 han ins mess en pe l’organisaziun da resistenza Milorg. La resistenza norvegiaisa ha gidà Gidieus a fugir en Svezia ed ha laschà pervegnir als Alliads en la Gronda Britannia infurmaziuns davart la grondezza e la posiziun da las truppas tudestgas, surtut da la marina.
L’ultim grond bastiment da battaglia tudestg Tirpitz han pitschens sutmarins britannics attatgà ils 22 da settember 1943 en il Karrfjord. Ils Norvegiais eran vegnids a savair ch’ils instruments da spiunar sutmarins installads al fund dal fiord eran mess quel di ord funcziun pervi da lavurs da mantegniment. La finala èsi reussì a bumbardaders britannics da sfundrar quest bastiment il 1944 a Tromsø cun agid d’ina bumba speziala, il Tallboy. La commembra da la resistenza norvegiaisa la pli enconuschenta en Germania è stada Rut Bergaust; lavurond per la resistenza ha ella emprendì a conuscher ses um da pli tard, l’exilant tudestg Willy Brandt che dueva daventar il 1969 chancelier da la Republica Federala Tudestga.
Pologna
Vers la mesadad da l’onn 1940 èn sa participads bundant 100 000 umens e dunnas ad acziuns da partisans cunter l’occupaziun tudestga. La resistenza polonaisa sa cumponiva surtut da las duas organisaziuns da resistenza Armia Krajowa (‹armada dal pajais›) ed Armia Ludowa (‹armada dal pievel›).
L’Armia Krajowa è stada la pli gronda organisaziun da resistenza militara dal temp da la Segunda Guerra mundiala insumma. Ella sa cumponiva da voluntaris ch’avevan la finamira da liberar la Pologna da las truppas d’occupaziun tudestgas. Quest’armada che furmava il bratsch militar dal stadi clandestin polonais dumbrava il 1944 bundant 350 000 schuldads.
Tar l’Armia Ludowa sa tractavi d’in’organisaziun clandestina communistica. Quella vegniva sustegnida da l’Uniun sovietica en il cumbat cunter ils occupants tudestgs, per pudair endrizzar suenter la victoria in stadi communistic en la Pologna. L’Armia Ludowa è vegnida cumbattida tant dals Tudestgs sco er dals naziunalists polonais (NSZ). Per part hai er dà confruntaziuns cun l’Armia Krajowa.
Tschechia
La fin 1941 èn dus schuldads tschecs da l’armada en l’exil siglids giu or d’in bumbardader britannic cun paracrudaders en vischinanza da Pilsen. Ils proxims mais èn els sa zuppads a Prag ed han commess il matg 1942 – sut il num Operaziun Anthropoid – in attentat cun granatas a maun e pistolas-mitraglia sin il pli aut cumandant da la SS en la Tschechia, Reinhard Heydrich. Per vendetga han ins assassinà tut ils umens creschids, bleras dunnas e la gronda part dals uffants da Lidice, sco er praticamain tut ils abitants da Ležáky. Omadus vitgs èn vegnids destruids dal tuttafatg, perquai ch’ins supponiva ch’ils abitants hajan gidà ils attentaders a sa zuppar.
Slovachia
L’atun 1944 è prorutta en la Slovachia ina sullevaziun naziunala. Partisans communistics han battì ensemen cun parts da l’armada slovaca cunter il reschim dal stadi satellit tudestg sut il president Jozef Tiso.
Ils radund 2500 partisans èn stads confruntads cun ina superiuradad numerica da 50 000 schuldads tudestgs e 14 500 schuldads da l’armada slovaca. Ils 27 d’october 1944 è la resistenza vegnida ruta; tar las ‹purificaziuns› ch’èn suandadas hai dà violaziuns e mazzacras ch’han tutgà tant ils partisans sco er la populaziun civila.
Ungaria
Il fatg che dieschmillis Gidieus da Budapest èn vegnids salvads n’è betg d’attribuir a l’administratur dal Reich Horthy, mabain è sta pussaivel sin fundament dal consens che regiva en la societad areguard questa dumonda.
Da las 825 000 persunas che vivevan tranter il 1941 ed il 1945 en l’Ungaria e ch’ins considerava sco Gidieus èn radund 565 000 vegnidas per la vita en rom dal holocaust, entant che 260 000 han survivì ils onns da guerra.
Il zercladur 1944 han medias publicas (gasettas, magazins, radio) en stadis neutrals e dals Alliads publitgà detagls davart il destin dals Gidieus ungarais. Sinaquai han numerusas persunalitads, tranter quellas uvestgs protestants da l’Ungaria ed il primas ungarais Serédi, intervegnì tar Horthy a favur dals Gidieus. Quai ha gì per consequenza ch’ins ha sistì las deportaziuns ils 8 da fanadur; la fin da fanadur ha Heinrich Himmler medemamain approvà quellas.
Intginas stentas da vart da stadis neutrals da salvar Gidieus da Budapest duevan avair success: Fin la fin d’october 1944 ha il secretari consular dad El Salvador preparà 1600 pass da protecziun. Ulteriurs millis pass da protecziun èn vegnids emess dals diplomats svizzers Carl Lutz, Harald Feller e Friedrich Born, dal diplomat spagnol Ángel Sanz Briz (sustegnì da l’um da fatschenta talian Giorgio Perlasca) sco er dal nunzi apostolic Angelo Rotta. La fin 1944 stevan radund 33 000 Gidieus da Budapest sut protecziun diplomatica da stadis neutrals ubain dal Comité internaziunal da la Crusch Cotschna.
Zuppentar fugitivs
Da porscher ad ina u pliras persunas in refugi en in stadi segnà da l’economia da guerra è in’interpresa ordvart difficila. Victualias n’eran betg da survegnir libramain sin il martgà, mabain be cunter cupons da cartas da victualias; quellas faschev’ins dependentas d’in dretg da retratga. E tgi che manava cun sai bagascha vegniva immediat suspectà d’esser en fugia en cas d’ina controlla. Ultra da quai ha la Gestapo empruvà da far entrar clandestinamain spiuns en raits da sustegn per fugitivs (a Berlin p.ex. Stella Goldschlag). En tutta cas era la situaziun colliada tant per las persunas che sa zuppavan sco er per lur gidanters cun blera tema e stress.
A Yad Vashem, in impurtant center da documentaziun e museum ad Israel, è vegnida plantada in’alea da plantas en onur da quels Gojim (persunas betg gidieuas) ch’èn sa stentads sut privel da vita da salvar Gidieus: il guaud dals Gists tranter ils pievels.
Región de Atacama
200px|right|thumb|Charta dal regiun da l'Atacama
La regiun ha ina surfatscha da 75'176,2 km² ed ina populaziun stimada da 272'402 abitants (2006). La regiun cumprenda las provinzas da Chañaral, Copiapó e Huasco. La chapitala da la regiun è la citad da Copiapó.
Allschwil
Allschwil è ina citad cun passa 18'000 abitants en il chantun Basilea-Champagna.
Soloturn
Soloturn (tud. Solothurn; fra. Soleure; tal. Soletta) è ina vischnanca politica svizra e la chapitala dal chantun Soloturn. Ella è congruent cun il district omonim.
Philipp Melanchthon
thumb|Purtret da Lucas Cranach il vegl dal 1543: Philipp Melanchthon Philipp Melanchthon, il nom da famiglia es greciso tenor l'üsaunza da quel temp, oriundamaing Philipp Schwartzerdt (* 16 da favrer 1497 a Bretten; † 19 d'avrigl 1560 a Wittenberg), d'eira ün umanist chi pigliaiva part a la refurmaziun. Sper Martin Luther d'eira'l la testa da la refurma da la baselgia in Germania. Pervi da sia furmaziun universela gniva'l nomno praeceptor Germaniae (in lingua latina per magister da la Germania).
Da natüra paschaivla e fich cultivo, pruvaiva Melanchthon adüna da fabricher punts e'ls mantegner traunter las confessiuns chi as fuormaivan düraunt ils ultims decennis da sia vita.
Rossa
Rossa è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al district Moesa.
Philipp Melanchthon
Pervi da sia paschaivlezza e prontezza da fer cumpromiss rendaiva'l critica veementa impustüt dals luterauns severs, dals uschedits gnesioluterauns (dal grec; voul dir ils vairs luterauns).
Ouvras
La scrittüra da confessiun la pü importanta da la baselgia luterana, la Confessio Augustana, es ün'ouvra da Philipp Melanchthon. Quist'ouvra gniva surdeda al imperatur Carl V. sülla radunanza da la dieta imperiela dal 1530.
Scu l'ouvra principela dogmatica da Melanchthon valan ils Loci communes rerum theologicarum (latin; per rumauntsch lös cumünels da las chosas teologicas) dal 1521. Els daron la basa futura per üna teologia sistematica dal protestantissem. Medemmamaing daune perdütta da la furmaziun classica scolastica da Melanchthon in definand tuottas chosas uschè exactamaing scu pussibel.
Tersnaus
Tersnaus ei in'anteriura vischnaunca politica svizra dil cantun Grischun. Ella appertegna al circul Lumnezia dil district Surselva.
Historia
1362 vegn il num Tersnaus menziunaus per l'emprema ga en scartiras, quei en connex cun ina conclusiun da pasch denter Werdenberg-Sargans e Stussavgia cun Valrein. 1368 ha in "Florian von Terzenaus" survegniu in bein per possess feudal. Ils signurs da Tersnaus possedevan era beins sil territori da Sogn Martin ed a Valendau. Concernent la dertgir'aulta formava Tersnaus in vischinadi cun Uors e Duvin.
Ensemen cun Surcasti e Camuns renunzia Tersnaus 1528 alla pleiv S. Vintschegn/Vella. Els onns 1528 entochen 1669 constitueschan quels treis vitgs ina pleiv communabla. Naven da 1669 ha Tersnaus in'atgna pleiv ensemen cun Sogn Martin. La baselgia parochiala Sogn Balun e Sontga Madleina vegn dil reminent gia menziunada egl onn 1345.
Duront il temps medieval han ils Gualsers da Val Sogn Pieder entschiet a migrar en regiuns climaticamein pli favoreivlas. A Tersnaus ein gia baul numerusas persunas da lieunga tudestga secasadas. Per evitar ina surimmigraziun han ils da Tersnaus egl onn 1457 scumandau alla glieud tudestga d'acquistar ulteriurs beins ella regiun, il cont da Sax-Mesauc ha schizun scumandau la lètg denter indigens e jasters. Al temps dall’immigraziun dils Gualsers regorda, ultra da diversas schlatteinas d’origin tudestg, il zenn Sogn Theodol ord igl onn 1395. Sogn Theodul ei il patrun dils Gualsers, il zenn a Tersnaus ei probablamein il pli vegl zenn en Svizra ch'ei dedicaus a sogn Theodul. Il bien contact dils da Tersnaus culs vischins tudestgs entadem la Val ei denton buca ruts giu.
Entochen 1878 formavan Tersnaus e Sogn Martin schizun ina vischnaunca politica.
Baselgia da Tersnaus
In dils trests dis en la historia da Tersnaus ei stau ils 18 da fenadur 1900. In grond barschament caschunaus d'affons termaglionts ha destruiu igl entir vitg. Sulettamein la "Casa Alva", la baselgia ed ina stalla han ins da gliez temps saviu salvar dallas flommas. In comite d'agid ha segirau la reconstrucziun da Tersnaus. Il niev vitg han ins construiu tenor il model d'ina tabla da schah. Aunc oz san ins oberservar quella structura.
Il barschament da Tersnaus ha giu per consequenza ch'ins ha construiu in access carrabel alla via da Val. El decuors dil 20avel tschentaner ein ulteriuras aquisiziuns dil temps modern vegnidas el vitg: 1918 ei l'emprema colligaziun telefonica vegnida installada a Tersnaus. Entuorn 1940 ei il provediment d'aua vegnius segiraus, vegn onns pli tard ei la canalisaziun vegnida realisada.
Selma
Geografia
Selma è situada amez la Val Calanca, in val laterala da la Val Mesauc, sin la spunda sanestra dal torrent Calancasca.
La Sonnaz
La Sonnaz è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Mägenwil
Mägenwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Dominique Dosch
Dominique Dosch (* 15. favrer 1995 a Tinizong) è ina autura rumantscha.
Schegea ch'ins na discurra betg rumantsch en sia famiglia e sia mamma è ollandaisa, ha Dominique Dosch scrit emprim historias per tudestg e suenter per entschet a scriver en l'idiom surmiran per la concurrenza da scriver Plema d'aur ch'ella ha era gudagnà duas giadas. L'onn 2013 è cumparì ses emprim roman «Sindoria», bain l'emprim roman da fantasia rumantsch. Ella ha preschentà l'ovra il medem onn als Dis da litteratura a Domat. Dosch ha frequentà la Scola chantunala a Cuira, nua ch'ella ha dirigí il Chor rumantsch. 2014 ha ella cuntanschì la maturitad per suenter pudair cumenzar il studi da psicologia, pedagogia e rumantsch a l'Universitad da Friburg. Dapi igl avust 2016 sa participescha ella tar il project La Tabla cun raquints curts.
Neuenhof
Neuenhof è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Liestal
Liestal (tudestg svizzer: [ˈliəʃdl]), ina giada Liesthal, è ina vischnanca politica en il district Liestal dal chantun Basilea-Champagna en Svizra.
Liestal è la chapitala dal chantun svizzer Basilea-Champagna sco era dal district Liestal. La citad che sa chatta a 17 km en il sidost da Basilea è la residenza da las autoritads, tribunals ed administraziuns chantunals.
thumb|200px|left|Il Törli (porta da citad) a Liestal
Mount Whitney
Mount Whitney è ina muntogna dal stadi California ed è cun ses 4'421,1 m s.m. la pli auta muntogna dal territori coerent dals Stadis Unids.
Mount Shasta
Mount Shasta (Karuk: Úytaahkoo, Rumantsch: muntogna alva) è ina muntogna ed in vulcan en il stadi da la California cun in'autezza da 4 321.8 m.
Swisscom
Swisscom è la cumpagnia da telecommunicaziun da la Svizra.
Istorgia
swisscom <span style="padding:0,2px .0,2em; color:#f00; background-color:#f00; font-weight:bold; ">| <span style="padding:0,2px .0,2em; color:#f00; background-color:#f00; font-weight:bold; ">| <span style="padding:0,5px .0,5em; color:#f00; background-color:#f00; font-weight:bold; ">.
Leventina (district)
Il district Leventina (talian distretto di Leventina) è in district dal chantun Tessin.
Kreuzlingen
Kreuzlingen e ina citad svizra dal chantun Turgovia.
Niederrohrdorf
Niederrohrdorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Grolley
Grolley è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Oberrohrdorf
Oberrohrdorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Ramosch (circul)
Il circul da Ramosch furma ensemen cun ils circuls da la Val Müstair, da Sur Tasna e da Suot Tasna il district da l'En dal chantun Grischun en Svizra. La sedia da l'uffici cirquital sa chatta a Ramosch.
Vischnancas
Il circul consista da las seguentas vischnancas:
Johanna Spyri (puter)
Johanna Louise Spyri, naschida Heusser (Hirzel, 12 gün 1827 - Turich, 7 lügl 1901) eira üna scriptüra svizra da cudeschs pella giventüna. Ella es la creatura da la renumneda figüra literara da Heidi.
Biografia
Il prüm raquint da Johanna Spyri füt Ein Blatt auf Vronys Grab, publicho dal 1871. Dal 1880 scrivet ella Heidis Lehr- und Wanderjahre, chi vet fich success in tuot il muond, scu'l seguond volüm, Heidi kann brauchen was es gelernt hat, gnieu our zieva ün an. Il cudesch Heidi es eir hos ün dals pü lets e tradüts dal muond; ad es gnit fat bgers films e films da disegns sün que.
Tuot las lavuors da Johanna Spyri daun ün sguard critic da la Svizra e da las cundiziuns da vita düraunt la prüma perioda industriela. Pustüt tgnaiva'la a cour la sort da giuvnas ed iffaunts, perche cha la megldra part da sieus cudeschs ho scu suottitul Eine Geschichte für Kinder und auch für Solche, welche die Kinder lieb haben ("Ün'istorgia per iffaunts ed eir per chi chi ho gugent als iffaunts"). Per que haun sieus raquints ün interess na be litterar, ma eir sociel e istoric.
Traunter 1871 e 1901 publichet ella 31 cudeschs, 27 volüms da raquints e 4 broschuras: in tuot 48 raquints.
Johanna Spyri murit dal 1901 a Turich; ella gnit sepulida i'l sunteri turichais da Sihlfeld, scu otras persunas svizras renumnedas.
Sia ierta vain conserveda da l'Institut svizzer giuventüna e medias da Turich.
René Schnoz
René Schnoz (* 1966) è in actur e reschissur rumantsch. El lavura per televisiun e teater.
El è creschì si a Mustér en il Grischun. Suenter la scola mercantila a Cuira ha el visità l'academia d'acturs a Turitg. Suenter ch'el ha gì rollas a Basilea, Oberhausen ed al Neumarkt lavura el libramain ad Aarau, Berna, Turitg e Minca. Dal 2004 enfin il 2008 era el il commember dal Teater Neumarkt a Turitg. Dapi la stad 2008 lavura el puspè independentamain.
Uors-Peiden
La vischnaunca dad Uors-Peiden ei naschida l'onn 1963 dalla fusiun dallas vischnauncas politicas dad Uors e da Peiden. L'onn 2002 ha Uors-Peiden fusiunau cun Camuns, Tersnaus e Surcasti tier la nova vischnaunca da Suraua.
Historia
Emprems fastitgs d'Uors anflan ins els onns 1290-1298. Il num "Furth" cumpara da gliez temps en in register ecclesiastic dalla diocesa da Cuera. Ins smina che "Furth" derivi dil plaid latin bifurcus, per romontsch bifurcaziun. La situaziun geografica dil vitg cumprova ina tala interpretaziun dil num.
Perdetga dil temps vargau dat la caplutta da Sogn Carli Borromeo. Ei exista in'inscripziun da 1616. Probabel eis ei denton che quella cefra sereferescha mo sin in niev chor e ch’ei existeva gia ina caplutta dedicada ad in auter patrun.
Cun la fin dil temps feudal e las premuras per ina democratisaziun ei buca mo la Ligia Grischa naschida, mobein era ils vischinadis. Entochen 1854 formavan Uors, Tersnaus e Duvin ina cooperaziun politica ed economica.
Informaziuns concretas concernent il vitg dat ei puspei naven dall'entschatta dil 20avel tschentaner. Entras ina conclusiun dil Cussegl grond digl onn 1903 ein ils uclauns da Runs, Crestas e Caglias vegni integrai ella vischnaunca da Camuns. Malgrad quella sminuaziun ha la vischnaunca d'Uors saviu augmentar sia muntada. Entras la construcziun dalla via da Val ei il vitg daventaus il punct central pertuccond il traffic ella Lumnezia sut. Avon la construcziun da quella via stuevan ins ir sur Peiden e Valgronda per arrivar a Glion, tenor igl urari d'unviern digl onn 1889 cuzzava il viada da Glion ad Uors rodund duas uras.
1963 ha Uors fusiunau cun Peiden. Il vitg da Peiden ei oravontut vegnius enconuschents entras il Bogn da Peiden e sias fontaunas curativas. Las empremas scartiras che documenteschan la historia dil Bogn da Peiden dateschan dil 16avel tschentaner. 1518 eran las fontaunas en possess da Peiden e Camuns. Las duas vischnauncas han all'entschatta dil 16avel tschentaner vendiu ils indrezs per far bogn ad in Caspar de Cabalzar. Gia 1563 denton han ils habitonts da Camuns pretendiu il dretg d'astgar far bogn el Bogn da Peiden.
Entras las fontaunas dil Bogn da Peiden ei il turissem vegnius en Lumnezia sut. 1852 ha Dr. Johann Arpagaus baghegiau ina casa da cura sper las fontaunas. Suenter 1862 eran oravontut curas da beiber in grond success. 1868 ha in'inundaziun devastau grondas parts dils indrezs da far bogn. Luzi e Barclamiu Arpagaus han 1891 remplazzau quels indrezs entras in hotel pli grond. Grazia alla via da Val ha il menaschi saviu guder gronds success. Suenter 1950 ha igl interess dalla glieud per bogns curativs e curas da beiber schau suenter pli e pli fetg. Buca mo ils turists han viult il dies a Peiden, mobein era ils indigens. Las auas grondas dils onns 30 han caschunau moviments da tiara, e sin fundament da quei han ins relaschau in scamond da baghegiar. Era la tema dallas forzas dalla natira, caschunada da prognosas exageradas, ha motivau biaras famiglias da bandunar Peiden.
Uoppen
Descripziun: In Rot eine goldene (gelbe) Brunnenschale mit vier goldenen silberbordierten Wasserstrahlen.
Las colurs ein quels dils suverans feudals dalla chastellania episcopala da Lugnez.
Federica de Cesco
Federica de Cesco (* 23 da mars 1938 a Pordenone, Italia) è ina scriptura svizra.
Vita
Federica de Cesco è naschida l’onn 1938 a Friaul, ina regiun en l‘Italia dal Nord. Sie mamma ha discurrì tudestg, il bab era Talian. Ella è creschida si billing e discurra currentamain talian, tudestg e franzos, perquai ch’ella viveva durant la segunda guerra mundiala cun ses geniturs en Etiopia, Italia, Frantscha, Germania e Belgia. Federica de Cesco ha studegià istorgia d’art e psicologia a l’universitad da Lüttich. 1962 è ella dischlochada en Svizra; ozendi viva ella a Lucerna. Dapi l’onn 1971 è ella maridada cun Kazuyuki Kitamura, in fotograf giapunais. Federica de Cesco ha dus uffants d‘emprima letg, Manuela Federica e Marc-Daniel.
Ella viagescha gugent ed ha vivì in temp tar ils Tuareg, in pievel nomad en la Sahara. En blers cudeschs ha ella elavurà las experientschas dals viadis e sia savida etnologica. Ils protagonists da sias istorgias èn savens mattas independentas, che rebelleschan encunter normas imponidas.
2008 ha il reschissur Nino Jacusso fatg in film davart la vita da Federica de Cesco. Dapi l’onn 2013 s’engascha ella per la furmaziun d’uffants dal pievel indian Lakota.
Creaziun litterara
En ils territoris tudestgs è Federica de Cesco enconuschenta sco autura da cudeschs per uffants e giuvenils. Sias ovras raquintan savens da culturas, religiuns u vistas estras. En la vegliadetgna da 15 onns ha ella scrit sia emprima ovra, ina istorgia davart indians che sa numna „Der rote Seidenschal“.
Horgen
Horgen è ina citad sper il lai da Turitg
La Plaiv
thumb|Zuoz sco lieu central en la planira da la Plaiv La Plaiv è ina regiun dal chantun Grischun en il nordost da l'Engiadin'Ota tranter La Punt Chamues-ch e S-chanf. Il num La Plaiv s'explitgescha cunqaui che la cuntrada è pli u main congruenta cun l'anteriura plaiv da Zuoz cun la baselgia da San Luzi en il center.
La cuntrada La Plaiv è il resultat da la rivalitad tranter Samedan e Zuoz en il temp medieval tardiv e da la separaziun da l'Engiadin'Ota l'onn 1438 en dus cumins cun cunfin tar la Funtauna Merla sper l'anteriura culegna Las Agnas.
Oz sa commerzialisescha La Plaiv sco „das andere Engadin“ (l'autra Engiadina) en cuntrast cun las destinaziuns turisticas principalas enturn San Murezzan, ils lais da l'Engiadin'Ota e la regiun dal Bernina.
Sviz
thumb|none|280px|Vista dal Grosser Mythen a la foppa da Sviz cun la citad da Sviz, Brunnen sin il Lai dals Quatter Chantuns, Rigi ed il Lauerzersee
Giustificaziun (teologia)
thumb|Il retuorn dal figl pers seguond ün purtret da Rembrandt scu üna illustraziun dal impassamaint cha Dieu güstifichescha al pechader Güstificaziun (per rumauntsch grischun giustificaziun) es la noziun centrela da la teologia sistematica dal protestantissem e la doctrina la pü importanta dals refurmatuors, impustüt da Martin Luther ed - üna generaziun pü tarda - da Johannes Calvin. Quista doctrina chaschunaiva eir la seperaziun da la baselgia occidentela in ün'ela dal protestantissem ed üna da la baselgia catolica romauna.
Cuntgnieu
Tenor la doctrina evangelica es la güstificaziun ün fer chi'd es da localiser tuottafat da la vart da Dieu. Dieu svess agischa e proclamescha cha l'umaun es liber da pcho, mort e diavel schabain cha l'istess l'umaun viva auncha suot la forza da quistas pussaunzas destructivas. L'absoluziun da Dieu capita in vista a la vita, il patir, la mort e la resüstaunza da Gesu Crist chi muossaiva in sia persuna ad ün umaun chi merita il nom umaun scu unic.
La güstificaziun es üna acziun linguistica. La forza dal pled divin müda la realted e creescha qualchosa nouv (analogmaing a e congualabel cun la creaziun al principi cu cha il cudesch biblic da Genesis raquinta).
Cunvegna traunter las confessiuns ?
Al di da refuorma da l'an 1999 suottascrivaivan rapreschantants da la baselgia evangelica in Germania e da la baselgia catolica romauna ün documaint cumünaivel, i'l quêl els decleraivan cha las differenzchas dal temp da refurmaziun e cuntrarefurma nu sajan valablas da quinderinavaunt. Cunter quista decleraziun s'aduzaiva protest energic da la vart da numerus professuors da teologia evangelica.
Obersiggenthal
Obersiggenthal è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Remetschwil
Remetschwil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Mesocco
Mesocco (rumantsch Mesauc, tudestg Misox) è ina vischnanca politica svizra situada en la Val Mesauc grischuna. Ella è situada en in circul da medem num en il district Moesa.
La vischnanca includa ils dus lieus San Bernardin (1'626 m s.m.) e Pian San Giacomo (1'170 m s.m.).
Bit-Tuner
Bit-Tuner ei in musicist svizzer da Son Gagl. El ei naschius a Son Gagl ed habita ussa a Turitg.
Sia musica ei pleina d'ideas sombras. El fa musica cun synthesizer, computer, ina gitarra electrica ed ina massa effects analogs.
Pass dal Fuorn
Il Pass dal Fuorn (tudestg: Ofenpass) è in pass da muntogna dal chantun Grischun. Il pass maina da Zernez en l'Engiadina bassa tras il Parc Naziunal Svizzer a Tschierv en il Val Müstair.
Autafond
Autafond è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Dario Cologna
thumb Dario Alonzo Cologna è in passlunghist Svizzer dal Grischun.
Success
Dario Cologna ha sco emprim Svizzer gudagnà il classament general da la cuppa mundiala da passlung en la sesiun 2008/2009. Tar ils gieus Olimpics ha el gudagnà quatter medaglias dad aur, tar ils champiunadis mundials ina. Quatter giadas ha el pudì gudagnar la Tour de Ski ed il classament general da la cuppa mundiala da passlung.
Datas persunalas
El è naschì ils 11 da mars 1986 a Santa Maria en la Val Müstair. La lingua materna è rumantsch, ultra da quai sa el anc tudestg, englais e talian.
Carriera
Cumenzà ha il sport cun tschintg onns, numnadamain cun il sport da skis alpin. Il 1999 ha el midà tar il passlung, el era dentant anc activ en il ballape ed en il ciclissem. Il 2010 ha Cologna fatg la matura sco commember da la classa da sport a l‘institut Otalpin a Ftan.
L‘emprima giada tar ils champiunadis mundials dals juniors era Cologna il 2004 a Stryn en la Norvegia. A Kranji en la Slovenia dus onns pli tard ha el pudí gudagnar sia emprima medaglia als campiunadis mundials dals juniors, numnadamain la medaglia da bronz en la disciplina da 10 kilometers classic.
La fin da la sesiun 2006/2007 parta el per l‘emprima giada en la cuppa mundiala dal passlung, quai pervia da las prestaziuns fermas en il cup da las Alps. In onn pli tard è el vegní l‘emprima giada en la Top Ten en la cuppa mundiala, quai en 30 kilometers stil liber a Rybinsk. Il december 2008 maina Cologna sco emprim passlunghist svizzer il classament general da la Cuppa mundiala da passlung. Silsuenter ha el medemamain sco emprim passlunghist svizzer gudagnà la Tour de Ski. Ils 22 da mars 2009 è el alura vegní victur dal classament general da la Cuppa mundiala da passlung. En tut è el vegní quatter giadas victur dal classament general da la Cuppa mundiala da passlung, numnadamain il 2009, il 2011, il 2012 ed il 2015.
Occurrenzas grondas
2010 a Vancouver tar ils gieus olimpics ha Dario gudagnà aur en la disciplina da 15 kilometers stil liber, quai è per la segunda medaglia tar ils gieus olimpics per ils passlunghists svizzers. Numnadamain Andi Grünenfelder aveva gudagnà a Calgary 1988 la medaglia da bronz. Il 2013 è stà l‘emprima medaglia per Cologna tar ils champiunadis mundials, ina dad aur en la persecuziun da 30 kilometers. Tar ils 50 kilometers stil liber è la medaglia dad argient vegnida vitiers. Tar ils gieus olimpics a Sotschi 2014 ha el gudagnà aur en la persecuziun da 30 kilometers stil liber ed en 15 kilometers classic. A Falun 2015 gudogna el argient en il Skiathlon, quai è la segunda medaglia dad argient a champiunadis mundials. Als champiunadis mundials a Lahti hai mancà be pauc per ina medaglia, el è numnadamain vegní quart. Il 2018 a Pyeongchang tar ils gieus olimpics gudogna el puspè aur en 15 kilometers stil liber.
Onur
L‘onn 2013 è Cologna vegní sportist svizzer da l‘onn. Als gieus olimpics a Pyeongchang 2016 è el stà bandierel tar la festa dad avertura da la delegaziun svizra.
Paul Gerhardt
Paul Gerhardt (* 12 da meg 1607 a Gräfenhainichen i'l electuret Saxonia; † 27 da meg 1676 a Lübben (God da Spree)) d'eira ün teolog luteraun. El vain considero scu ün dals poets da chanzuns spirituelas ils pü importants i'l spazi dal protestantissem.
Vita
Gerhardt d'eira contemporaun da la guerra da trent'ans. El survivaiva a sia muglier Anna Maria e quatter da tschinch iffaunts. Melgrô da sieu destin greiv restaiva'l da bun anim e d'eira ün chüreder stimo da las ormas, impustüt tres sias chanzuns chi reguardan a bod tuottas situaziuns da vita umauna.
L'an 1666 refüsaiva Gerhardt scu ün luteraun consequent a suottascriver ün edict da toleranza decreteda e cumandeda a tuots ravarandas sül territori brandenburgais dal prinz dal elet dal pajais, Johann Sigismund (ün convertit chi s'ho volt davent da la confessiun luterauna vers la confessiun calvinistica). In seguit perdaiva'l l'uffici dal ravarenda in sia plaiv e stuvaiva bunduner sia raspeda.
Ouvras (üna tscherna)
(EG: Evangelisches Gesangbuch (= Coral evangelic); RG: Evangelisch-reformiertes Gesangbuch der deutschsprachigen Schweiz (= Coral evangelic-refurmo da la Svizra tudas-cha; F&L: freikirchliches Gesangbuch Feiern & Loben (= Coral da las raspedas libras festager e luder); GL: katholisches Gotteslob (= lod da Dieu catolic); NG: Neuapostolisches Gesangbuch (Coral nouv-apostolic); AK: Alt-Katholisches Gesangbuch Eingestimmt (= Coral vegl-catolic intuno); MG: Mennonitisches Gesangbuch (= Coral mennonitic))
Antonija Šola
Antonija Šola (* ils 5 da zercladur 1979 a Zagreb, Jugoslavia, ozendi Croazia) è in'actura, chantadura da pop e chantautura croata.
Vita e carriera
Antonija Šola è naschida l'onn 1979 a Zagreb sco figlia da Kaja e Marko Šola. Ella ha passentà sia uffanza a Pula e Bjelovar. A Zagreb ha ella studegià cun success sociologia e croatistica. L'onn 1998 è ella sa participada a la concurrenza per la Miss Croazia. Dapi il 1994 gioga ella la rolla da Tina Bauer-Fijan en la seria sentimentala croata Zabranjena Ljubav (Amur scumandada) sin RTL Televizija. L'onn 2007 ha ella giugà ina rolla ospitanta sco chantadura en la seria televisiva croata Nad Lipom 35. Malgrà che Antonija Šola è principalmain in'actura, ha ella fin ussa cumponì cun success ils texts per dudesch albums musicals sco era per tredesch chanzuns ch'èn vegnidas chantadas a festivals da musica croats. Sco chantadura ha ella cumpilà pliras cumposiziuns, per exempel per Toše Proeski, cun il qual è cumparida diversas giadas sco duett.
L'onn 2008 ha ella chantà al festival da musica croata Dora che è en il medem mument era la preselecziun croata per l'Eurovision Song Contest. Cun sia chanzun Gdje je srce tu je dom (Nua ch'è il cor, è era il dachasa) ha ella obtegnì medem blers puncts sco ils gudagnaders Kraljevi ulice & 75 Cents, ma els han gudagnà perquai ch'els han retschet pli bleras vuschs da la giuria che Antonija Šola e las vuschs da la giuria decidan en il cas da paritad.
Plinavant ha ella gudagnà il festival da musica macedon Ohrid Fest 2008 cun la chanzun Božji pat (Божји пат, Senda da Dieu) ch'è la translaziun macedona da ses hit croat Nebu pod oblak.
Ultra da quai collavura ella cun chantauturs, musicists e producents da la Croazia, da la Slovenia, e da la Bosnia-Erzegovina.
Las versiuns da karaoke da sias chanzuns pon ins chargiar giu da sia website.
Catalog da geodatas da basa
Il catalog da geodatas da basa é (en Svizra) ina glista en fuorma dad in catalog da tut las geodatas, ch'én decleradas per in legislatur (Confederaziun, chantun, vischnanca u auters) sco geodatas da basa, quai vul dir geodatas fundadas sin acts legislativs. Il catalog a l'intent da visualisar (e da ina survista) da tut las geodatas che sono decleradas u menziunadas en las leschas spezialas u auters relaschs dal legislatur, plinavant fa el l’attribuziun legala dad in servetsch cumpetent e la decleraziun d'auters attributs legals. Usualmain ils catalogs én publitgads els acts legislativs (en general en in'ordinaziun da pussanza executiva).
En Svizra, ils emprems catalogs da geodatas da basa én entrads en vigur il 1 da fanadur 2008, cumenzond cun la legislaziun federala. Quest catalog federala cuntegn actualmain 181 geodatas da basa, cumprais las infurmaziuns concernent lur basa legala suenter il dretg federala (acts legislativs publitgads en la collecziun sistematica dal dretg federala) e la determinaziune da servetschs cumpetents. 77 geodatas da basa suenter il dretg federala vegnin delegadas als chantuns (e/u a las vischnancas).
Suandant ulteriurs catalogs da geodatas da basa én legiferads al nivel chantunal, alura al nivel cuminal. Ils chantuns e las vischnancas catalogan inizialmain las geodatas da basa che lur én stadas delegadas par il legislatur superiur (per ils chantuns: las geodatas da basa suenter il dretg federal en cumpetenza chantunala; per las vischnancas: las geodatas da basa suenter il dretg federal e chantunal en cumpetenza cuminala). Plinavant las geodatas da basa fundadas sin acts da l'atgna legislaziun vengin agiuntas. Finalmain, ils catalogs da geodatas da basa da confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas én ierarchicamain colliads.
Survista da catalogs da geodatas da basa da la confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas
Actualmain ils catalogs da geodatas da basa suandants én entrads en vigur:
Pass da l'Umbrail
Il Pass da l'Umbrail (talian: Giogo di Santa Maria, tudestg: Umbrailpass, istoric Wormser Joch) è in pass da muntogna dal chantun Grischun da la Svizra e da l'Italia. Il pass maina da Santa Maria Val Müstair en la Svizra tras a Buorm (Bormio) en la Vuclina. È il pass pli aut da la Svizra.
Spreitenbach
Spreitenbach è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Eroport da Basilea-Freiburg-Mulhouse
L'Eroport EuroAirport Basilea Freiburg Mulhouse (IATA BSL, MLH, EAP, ICAO LFSB; en tudestg: Flughafen Basel-Mülhausen-Freiburg, en franzos: Aéroport international de Bâle-Mulhouse-Fribourg) è in eroport svizzer e franzos en il chantun svizzer Basilea-Citad ed en il departament franzos dal Haut-Rhin che sa chatta en las vischnancas da Saint-Louis (Frantscha) ed en la vischnanca da Basilea en il Basilea-Citad 3 km en il vest dal center da la citad da Basilea. L'eroport giascha sin 269 meters sur mar ed ha dus pistas cun ils numers 16/34 e 08/26 che han ina surfatscha da 3,900 e 1,820 meters sin 40 meters.
District da la Broye
Il district da la Broye (franzos district de la Broye; patua friburgais ; tudestg Broyebezirk) è in dals set districts dal chantun Friburg en Svizra. El ha ina surfatscha da 173,88 km². La chapitala dal district è la citad istorica da Estavayer-le-Lac.
Vertinet
Il vertinet u vertinet europeic (Ostrya carpinifolia) è ina spezia da plantas da feglia or dal gener Ostrya; quest ultim dumbra en tut il mund radund otg fin diesch spezias e tutga tar la famiglia dals badugns (Betulaceae).
Num
Il num dal gener Ostrya designava gia en il grec vegl ed en il latin il vertinet. La noziun sumeglia il pled grec oxys per fau verd. Omadus pleds vegnan manads enavos sin óstreon = austra, perquai ch’il lain è fitg dir – sco las conchiglias da l’austra. Il num dal gener carpinifolia munta ‹sco la feglia dal fau alv› e fa allusiun a la feglia dals dus geners che sumeglia fitg in l’auter.
District da la Broye
Il district è vegnì stgaffì entras la constituziun chantunala ch'il chantun Friburg è sa dà ils 19 da mars 1848.
Vertinet
Habitus
Il vertinet è ina planta da la quala la feglia croda d’atun. La planta vegn per ordinari fin a 15 meters auta, darar fin a 20 meters. Il mutagl cuntanscha ina grossezza da fin a 0,5 meters. Tipic per il vertinet è la curuna che cumenza fitg a bass. Tar plantas giuvnas è quella plitost radunda, pli tard ha ella ina furma pli averta. Il vertinet è ina spezia che crescha svelt, ma ella daventa darar pli veglia che 100 onns.
District da la Broye
Geografia
Il district da la Broye consista da quatter parts che n'èn betg colliades l'ina cun l'autra. Ina part cunfina cun il district da la Sarine e las auters trais èn enclavas en il chantun Vad: Estavayer-le-Lac, Surpierre e Vuissens. Tours, ina quarta enclava fitg pitschna, fa part da la vischnanca da Montagny.
Vertinet
Lain e scorsa
thumb|180px|Scorsa Tar la planta giuvna è la scorsa glischa e da colur grischa fin brin grischa; pli tard daventa quella brin stgira e plain sfessas e sa schlia en furma da plattas cun chantuns. Sut questas plattas sa mussan savens flatgs da colur oranscha.
District da la Broye
Geografia
Ils territoris dal district giaschan en la val dal flum Broye en lung il Lai da Neuchâtel.