cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
En il cor da la stgirezza
Ulteriura recepziun
Ina vasta survista davart la recepziun litterara da l’ovra porschan dus studis scientifics (Regelind Farn: ‹Colonial and Postcolonial Rewritings of Heart of Darkness›, surtut davart la litteratura en lingua englaisa e franzosa, e Matthias N. Lorenz: ‹Distant Kinship – Entfernte Verwandtschaft› davart la litteratura tudestga).
Da quests studis resorta in grond dumber d’adattaziuns, cuntinuaziuns, reformulaziuns en auters geners litterars, citats u imitaziuns dal cuntegn, da persunas u er be da l’‹atmosfera› da l’ovra da Conrad. Sco exempels pli novs sajan numnads il roman ‹Trencherman› dal scriptur sidafrican Eben Venter dal 2008, tar il qual i sa tracta d’in’adattaziun moderna da la novella; il gieu auditiv ‹Die lächerliche Finsternis› da Wolfram Lotz (2014) che furma ina cuntinuaziun dal raquint da Conrad u l’adattaziun per la tribuna dal raquint realisada tras Jan-Christoph Gockel e David Schliesing (2015).
L’onn 2015 han 82 scienziads e critichers da litteratura internaziunals elegì ‹Heart of darkness› sco in dals pli impurtants raquints da la litteratura britannica.
Dictatura
thumb|240px|Militarissem sco ensaina da la dictatura (Di da partida da la NSDAP, Reich tudestg 1935) La dictatura è ina furma da pussanza ch’è segnada d’ina singula persuna regenta, il dictatur, u d’ina gruppa da persunas regenta (p.ex. ina partida, ina junta militara u ina famiglia) cun pussanza politica illimitada. Tut tenor la furma differenzieschan ins oz tranter dictaturas autoritaras e dictaturas totalitaras (cf. sutvart ‹Concentraziun da la pussanza›).
Relaziun envers la pussanza legitima
thumb|220px|Napoleun Bonaparte a chaschun dal culp da stadi dal 1799 Cun excepziun da fitg paucas dictaturas a temp limità en l’antica, constituescha in dictatur sia pussanza da princip betg a basa d’elecziuns libras. Entaifer la teoria da la politica vegnan talas dictaturas che sa refereschan be a sasezzas taxadas sco autocrazias. Per ordinari sa giustifitgescha in dictatur cun renviar ad in privel spezial u ad ina crisa dal stadi che be el possia resp. saja abel da metter ord via (exempels: Napoleun I il 1799, general Franco en Spagna il 1936, Salazar en il Portugal ils onns 1928/1932). Tenor la teoria politica e constituziunala po in dictatur ch’è vegnì a la pussanza tras in putsch puspè daventar legitim cun constituir sia pussanza a moda formalmain correcta (uschenumnada dictatura transitorica, p.ex. general Charles de Gaulle en Frantscha il 1958). Er ina democrazia po sa transfurmar en ina dictatura, sch’ina regenza ch’è vegnida elegida democraticamain sutminescha u allontanescha sia basa constituziunala sin via legala (dictatura presidiala en Germania ils onns 1930–1933) ubain sch’ils commembers dal parlament na vegnan betg pli elegids, mabain determinads per exempel tras il militar (quai ch’è tranter auter succedì repetidamain en la Tirchia suenter il 1945). Il pass decisiv che maina en la dictatura furma en quests cas la cuntravenziun sapientiva cunter la legitimitad da la regenza. Er in monarc ch’è vegnì a la pussanza a moda legitima po daventar in dictatur, numnadamain sch’el schlargia cun agid da mesiras correspundentas si’autoritad a moda anticonstituziunala. In’ulteriura differenziaziun è – tut tenor l’orientaziun politica – pussaivla cun denominar ‹dictaturas dal proletariat› communisticas resp. dictaturas faschisticas ch’èn tuttas duas drizzadas cunter la furma statala liberala.
En la perspectiva istorica na vala betg mintga furma statala senza elecziuns libras sco dictatura. En la monarchia po l’access a la pussanza esser reglada a moda ereditara u tras elecziun (p.ex. tar l’elecziun da l’imperatur tudestg-roman tras ils prinzis electurs). Sche questa pretensiun da pussanza vala generalmain sco legitima, na discurran ins betg d’ina dictatura. Quai n’è er betg il cas tar la monarchia absoluta, en la quala la pussanza dal regent è illimitada. Cuntrari a l’absolutissem vegn la tirannia – sco furma illegitima, degenerada e despotica da la monarchia – subsummada tenor la definiziun odierna sut la noziun generala da la dictatura.
Concentraziun da la pussanza
En la dictatura vegn la separaziun da las pussanzas, sco ch’ella è s’etablida en il decurs dal temp modern, messa ord funcziun e tras quai er la protecziun dals dretgs fundamentals dal singul burgais. La pussanza dal dictatur, saja quai ina singula persuna u ina gruppa, è illimitada. El controllescha – sper la legislaziun – en spezial er ils meds repressivs statals ch’appartegnan tradiziunalmain a l’executiva: il militar, la giustia, la polizia e las autoritads statalas. Surtut il militar na vegn betg pli controllà dal parlament, mabain dal dictatur, e na po betg be vegnir duvrà per la defensiun naziunala, mabain er a l’intern cunter in’opposiziun che vegn declerada sco inimi dal stadi. La giustia na po betg pli derschar a moda independenta, mabain suonda la legislaziun dictatorica u instrucziuns directas.
Quests meds repressivs na tanschan savens betg per mantegnair la pussanza; perquai ston vegnir controllads ulteriurs secturs da la societad. Il dictatur sa suttametta er las structuras economicas, il sistem da furmaziun, la pressa e las medias sco er ils meds da communicaziun sco il traffic da novitads e da datas.
thumb|160px|Benito Mussolini (Italia faschistica) A l’entschatta dal 20avel tschientaner è sa fatga valair ina furma extrema da la dictatura autoritara da fin qua, numnadamain la dictatura totalitara. La dictatura autoritara lascha a l’individi anc tscherts spazis d’agir privats, sco per exempel l’exercizi da la religiun, e sa cuntenta cun in cumportament politic adequat. La dictatura totalitara è percunter caracterisada da l’emprova da tschiffar cumplettamain ils singuls individis e d’impedir ch’i sa furmia in pensar liber; quai succeda cun agid d’ina mobilisaziun politica permanenta e da la structura d’organisaziun correspundenta. Questa sutdivisiun sistematica da las dictaturas deriva dal politolog Juan Linz. En l’Italia ha il term dittatore mantegnì almain fin en il 19avel tschientaner la muntada oriunda, numnadamain in uffizi cun cumpetenzas infinitas, ma a temp limità. Il Venezian Attilo Bandiera, ch’ha fundà il 1840 l’associaziun secreta Esperia, ha proponì il 1842 questa furma da pussanza al cumbattant per la libertad Giuseppe Mazzini. Quel ha percunter refusà l’idea d’ina «dictatura revoluziunara». Ils 11 d’avust 1848, en vista a la bloccada da Venezia tras truppas austriacas, è Daniele Manin vegnì munì dal parlament da la citad – ch’era vegnì elegì democraticamain – cun il «plainpudair illimità» da dictatur. L’onn 1860 ha Giuseppe Garibaldi instituì sasez en num dal retg Vittore Emanuelle II sco dictatur da la Sicilia. Ed er la dictatura faschistica taliana dal 20avel tschientaner sut Benito Mussolini è sa referida en ses simbols sapientivamain a la Roma antica.
Entaifer la scienza pli nova vegn ultra da quai fatg la differenza tranter sistems ibrids, reschims ibrids u reschims da zonas grischas; quels èn situads tranter ina democrazia ch’exista formalmain ed ina dictatura autocratica, a la quala la furma statala s’avischina facticamain. A questas furmas intermediaras appartegnan tranter auter ils concepts da la democrazia defecta (Wolfgang Merkel), da la democrazia illiberala (Fareed Zakaria), da la democrazia delegativa (Guillermo O’Donnell), da l’autoritarissem cumpetitiv (Steven Levitsky & Lucan A. Way), da l’autoritarissem electoral (Andreas Schedler) u dal reschim ibrid (Friedbert W. Rüb).
En uschenumnads failed states (stadis ch’han fatg naufragi) pon acturs nunstatals occupar la posiziun d’instituziuns statalas ed etablir in nov ed agen urden (p.ex. mafia, warlords u organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas).
La dictatura romana
Il term ‹dictatura› deriva dal latin. En la Roma antica (avant Sulla) era il dictator in uffizi che vegniva occupà be en grond privel e be per in mez u pli tard in entir onn e che passava en talas situaziuns al lieu dals dus consuls che regivan uschiglio communablamain. L’incumbensa ed il spazi d’agir dal dictatur eran definids cleramain. Renumà è daventà il dictatur Quintus Fabius Maximus ch’ils Romans han mess en uffizi dal temp che la republica romana vegniva smanatschada da vart da Carthago tras Hannibal – ed il qual dueva entrar en l’istorgia sco cunctator (targlinader).
In dictatur roman vegniva elegì d’in consul per incumbensa dal senat per ina perioda da betg dapli che sis mais, e quai a l’entschatta per defender il pajais cunter inimis e pli tard per cumbatter tumults a l’intern dal pajais. El na dastgava ni midar la constituziun ni declerar guerras ed er betg incassar novas taglias dals burgais romans. Entaifer quests cunfins sa concentrava la pussanza, ch’era uschiglio repartida sin pliras instituziuns, en ses mauns. Ils consuls eran subordinads al dictatur, las cumpetenzas dals tribuns dal pievel vegnivan messas ord funcziun, medemamain il dretg d’appellaziun dals burgais davant curts penalas. Il dictatur sez na pudeva betg vegnir cità avant il tribunal per decisiuns ch’el aveva prendì durant ses temp d’uffizi. Ina posiziun talmain sacrosancta possedevan uschiglio be ils tribuns dal pievel sco represchentants dal pievel che giudevan ina protecziun speziala.
thumb|160px|Busta da Cesar La dictatura romana na po strusch vegnir messa a pèr cun reschims dictatorics dal temp modern. I sa tractava plitost d’ina furma da la regenza da crisa instituziunalisada che vegniva applitgada en cas d’urgenza. Quella allontanava per in tschert temp ils impediments da la constituziun collegiala tranter magistrat e consulat ch’engrevgiavan la procedura da decisiun en situaziuns extraordinarias (commando da guerra resp. restituziun da l’urden a l’intern dal pajais). D’ina dictatura en il senn dal pled odiern sa differenziava ella però tras quai ch’i sa tractava d’ina instituziun legitima, la quala era limitada tant en sia pussanza sco er en sia durada. Sco argumentaziun ideologica per la necessitad apparenta d’ina dictatura d’urgenza (en il senn d’ina regenza autocratica che remplazza dretgs fundamentals tras ina legislaziun extraordinaria) vegn l’exempel roman però allegà fin oz. Vers la fin da la republica romana è creschì il privel ch’i vegnia fatg maldiever da la dictatura romana per finamiras despoticas da singuls acturs politics. Quai è surtut sa mussà dapi la Terza Guerra punica en la crisa da la republica sut Sulla. La finala èsi reussì a Cesar il favrer da l’onn 44 a.C. da chatschar tras ina dictatura per vita duranta; quai ha furmà in dals motivs, daco ch’el è vegnì assassinà ils 15 da mars dal medem onn.
Violaziun dals dretgs da l’uman e dals burgais
thumb|160px|Mobutu Sese Seko (Zaire) Dretgs umans cumpetan a mintga singul uman e na pon betg vegnir retratgs, mabain sulettamain violads. Quai succeda repetidamain en dictaturas, perquai ch’ils despots resp. la partida u la ‹classa regenta› vulan mantegnair lur pussanza. Savens duain violaziuns dals dretgs umans servir ad ina ‹finamira suprema› apparenta u al ‹progress›. Las intervenziuns tanschan da la restricziun da la libertad da manifestar l’atgna opiniun fin a la persecuziun violenta d’adversaris politics u d’entiras gruppas da la populaziun.
Giustia senza independenza
La mancanza da constituziunalitad maina a la creaziun da spazis libers da dretg ch’èn suttamess a finamiras politicas u particularisticas.
Censura en pressa e medias
Tras la manipulaziun da gasettas, radio, televisiun ed internet vegn il pievel influenzà e dirigì en il senn da la regenza (p.ex. en la Republica Populara da la China). Tscherts stadis s’isoleschan er vers anora (p.ex. l’Albania communistica da pli baud u ozendi la Corea dal Nord). Er quai serva ad impedir ch’ils abitants ed ils reporters da l’exteriur vegnian a savair co che las relaziuns sa preschentan per propi.
Elecziuns manipuladas
thumb|220px|Congress bolschevic dal 1925 (Uniun sovietica) En stadis democratics moderns èn las elecziuns generalas, libras, egualas e secretas. Quai vul dir che tut ils creschids han il dretg da votar, che tut las vuschs èn equivalentas e che la decisiun da votaziun ch’il singul burgais prenda na vegn ni restrenschida ni controllada. La dumbraziun da las vuschs succeda publicamain. Sch’i dat dubis davart il resultat èsi pussaivel d’inoltrar in recurs e da pretender che las vuschs vegnian anc dumbradas ina giada. En quest senn elegia il pievel ses represchentants en il parlament u il president dal stadi etc. e decida en il cas ideal tgi che regia.
En ina dictatura percunter vegnan las elecziuns manipuladas; per exempel vegnan ils burgais observads durant l’elecziun a l’urna u ch’era cedels ‹nunvalaivlas› vegnan attribuids a las vuschs acceptantas. La dumbraziun da las vuschs n’è betg publica. Da dumbrar danovamain las vuschs n’è betg admess. Persunas che vuschan cun na vegnan intimidadas, dischavantagiadas professiunalmain, messas a ferm u ch’ellas ‹svaneschan› simplamain. Avant las elecziuns poi esser che partidas da l’opposiziun vegnan scumandadas u persequitadas.
Il dretg da votar persul n’è però betg in segn distinctiv adattà per pudair differenziar ina democrazia d’ina dictatura. In dretg da votar ch’era limità a tschertas gruppas da la populaziun hai per exempel er dà pli baud en Svizra u en ils Stadis Unids; da quai èn però er propi resultadas intervenziuns en las regenzas respectivas. Las elecziuns p.ex. en la Republica democratica tudestga eran – tenor lescha – generalas, libras, egualas e secretas; facticamain servivan ellas però be a confermar la partida dal stadi.
Polizia secreta
En la gronda part da las dictaturas devi resp. datti ina polizia secreta ch’intimidescha e persequitescha ils adversaris politics. En il naziunalsocialissem ha la polizia statala secreta (Gestapo) surveglià, arrestà, torturà e mazzà commembers da la resistenza politica sco er da minoritads etnicas e socialas. En la Republica democratica tudestga ha il servetsch per la segirtad dal stadi (Stasi) surveglià e terrorisà ils burgais. L’Uniun sovietica sa serviva per il medem intent dal KGB, la Rumenia sut Nicolae Ceaușescu da la Securitate e la Jugoslavia sut Tito da l’UDBA. La polizia engascha savens er confidents entaifer la populaziun; en la Republica democratica tudestga devi fin a 200 000 collavuraturs inuffizials. Denunziants als vegnivan en agid cun annunziar schabetgs suspectus.
Segns particulars da dictaturas totalitaras
En il 20avel tschientaner èn s’augmentadas las pussaivladads da controllar ils burgais e d’als influenzar ideologicamain tras educaziun e meds da massa; a medem temp è sa sminuida l’influenza tras concepziuns dal mund tradiziunalas ed orientaziuns religiusas. Per segirar lur pussanza èn las dictaturas totalitaras sa servidas a moda intenziunada da tecnicas modernas ed han stgatschà valurs tradiziunalas. Adversaris da la teoria dal totalitarissem dubiteschan, schebain i saja inditgà d’attribuir pervi da questas caracteristicas tut las dictaturas totalitaras ad in tip da pussanza unitar.
Ideologia e propaganda
Dictaturas preschentan sasezzas savens sco schliaziun svelta per tut ils problems socials, economics e statals ch’ils sistems concurrents hajan stgaffì. In tratg communabel da tut las dictaturas èsi da sa definir ex negativo, vul dir sa cunfinond dal maletg da l’inimi ch’els han sez stgaffì ed il qual i valia da cumbatter. Qua intgins aspects ideologics e propagandistics en survista:
Suppressiun e subordinaziun cumpletta da l’individi
La gronda part da las dictaturas pretenda la subordinaziun dal singul sut la communitad resp. il stadi. Quai vegn giustifitgà cun ina finamira apparentamain ‹pli auta›. Dal temp da la dictatura dal naziunalsocialissem han ils singuls stuì sa suttametter a la «cuminanza dal pievel» ed a la «razza aric-germana», quai ch’ha pretendì grondas unfrendas. Perquai la parola: «Ti n’es nagut, tes pievel è tut!» In’atgna valur (dignitad umana) è vegnida snegada al singul individi. Il faschissem talian ha pretendì la subordinaziun da l’individi a la «naziun», la quala era apparentamain «pli gronda» ch’il singul. Sut l’uschenumnà socialissem real furmava la societad senza classas (che dueva vegnir cuntanschida sur la «dictatura dal proletariat») la finamira suprema. Tgi ch’era d’ina autra opiniun, sa metteva en via al «progress» e valeva sco «cuntrarevoluziunari».
Il term da la libertad da l’individi ed ils dretgs umans da la singula persuna vegnan remplazzads tras ina chapientscha totalitara da la libertad, per exempel la libertad dal pievel, la libertad da la naziun u la libertad da la classa proletaria. La suppressiun da l’individi vegn legitimada tras la libertad da la naziun u la libertad da la classa proletaria.
Terrur e tema
En dictaturas totalitaras ha lieu ina suppressiun e subordinaziun sistematica dal singul burgais; i vegn creà sapientivamain in clima da tema e repressiun.
Adversaris politics malvesids u apparents vegnan arrestads. Singuls umans ‹svaneschan› simplamain ed ils confamigliars na san betg, sch’els èn anc en vita u nua ch’els sa chattan. Adina puspè vegnan umans mess en praschun senza tractativa avant dretgira ed i n’als vegn concedì nagin’assistenza giuridica. En praschun u en fermanza da la polizia vegn savens torturà, per exempel cun dar fridas u pajadas, tras privaziun da sien, ma er cun glisch tschorventanta u stgiraglia. La tortura ha savens lieu en il zuppà, en praschuns, stanzas d’uffizis u champs da correcziun allontanads.
Dictatura tenor l’ideologia marxistic-leninistica
Per il marxissem-leninissem signifitga la dictatura la pussanza illimitada d’ina classa sur in’autra classa cun agid dal stadi. La furma da pussanza en il socialissem vegn numnada dictatura dal proletariat; quella sa differenziescha d’autras dictaturas tras quai ch’ella ha l’intenziun d’allontanar tut las furmas da meds da producziun che sa chattan en possess privat; tras quai duai vegnir surmuntà il stadi d’explotaziun d’ina part da la populaziun tras l’autra. La furma da pussanza da stadis chapitalistics, sco per exempel ils Stadis Unids, vegn percunter caracterisada sco dictatura apparenta da la burgaisia. Ed il naziunalsocialissem faschistic vegn designà sco dictatura averta, terroristica dals elements ils pli reacziunars, schovinistics ed imperialistics dal chapital.
Circul administrativ da l'Argovia Sura
Il circul administrativ da l'Argovia Sura è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Wangen an der Aare.
Baselgia evangelica refurmada da la Svizra
La Baselgia evangelica refurmada da la Svizra (BERS) è dapi il 1. da schaner 2020 l'organisaziun-successura da la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra, che n'è betg mo pli ina federaziun tranter las baselgias chantunalas ma ch'enclegia er sasez sco baselgia. Quai vegn accentuà tras il fatg ch'il parlament da la baselgia sa numna ‹sinoda› e betg pli ‹radunanza da delegad(a)s› sco anc tar la Federaziun da las baselgias. Tenor il dretg da las uniuns è la BERS identica cun l'anteriura Federaziun.
Istorgia
La Federaziun da las baselgias evangelicas è vegnida fundada l'onn 1920. Organisaziuns predecessuras eran la evangelische Tagsatzung (dieta evangelica) e la Schweizerische reformierte Kirchenkonferenz (conferenza ecclesiastica refurmada svizra), naschida l'onn 1858.
L'onn 1946 ha la Fundaziun fundà l ' Agid da las Baselgias Evangelicas Svizras e l'onn 1963 l'ovra d'agid Paun per frars che dapi l'onn 1990 sa numna Paun per tuts. L'onn 1970 è naschì l'Institut social-etic che l'onn 2004 ha midà ses num en Institut per teologia ed etica.
Il 2018 ha la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra decidì da sa reorganisar per entschatta 2020 sco Baselgia evangelica refurmada da la Svizra (BERS) e d'adoptar ina constituziun correspundenta.
L'august 2019 ha la Federaziun da las baselgias evangelicas da la Svizra express ses sustegn per lètgs da pèrs omosexuals ed ha intimà sias baselgias-commembras da metter quai en la pratica.
Plinius il Vegl
thumb|190px|Plinius il Vegl (gravura imaginara) Gaius Plinius Secundus Maior, er Plinius il Vegl (* 23 u 24 s.C. a Novum Comum, oz Como; † 25 d’avust 79 a Stabiae al Golf da Napoli), è stà in scienzià, uffizier e funcziunari roman ch’è surtut vegnì enconuschent tras sia ‹Naturalis historia›, in’ovra enciclopedica davart las scienzas natiralas. El è mort durant la gronda erupziun dal Vesuv en la vegliadetgna da 55 onns.
Vita
Plinius sto avair giudì ina furmaziun ch’al ha pussibilità da daventar in dals pli impurtants scienziads da ses temp. Documentà è che Plinius è vegnì educà e furmà a Roma en chasa da Publius Pomponius Secundus. Detagls n’èn però betg enconuschents e da Plinius sez derivan be in pèr curtas indicaziuns davart sia persuna.
Sco uffizier è Plinius stà engaschà en diversas provinzas romanas. L’onn 47 è el vegnì en la Germania Inferiura ed è arrivà sut Domitius Corbulo en il territori dals Caucs. Pli tard ha el cuntanschì territoris situads al nord dal Rain Superiur e Rain Mesaun. Il pli tard l’onn 59 era el puspè enavos en l’Italia. Sut Nero n’ha el però exequì nagina funcziun militara u civila ed è sa concentrà sin si’activitad scientifica e litterara. Suenter il principat da Nero ha Plinius servì en pliras provinzas romanas sco administratur da finanzas (procurator), tranter auter en la Hispania Tarraconensis. Vers l’onn 79 ha el dirigì sco prefect la flotta romana ch’era staziunada a Misenum en proxima vischinanza dal Vesuv.
Plinius è restà si’entira vita nunmaridà e senza uffants. Suenter la mort da ses quinà ha el vivì ensemen cun sia sora ed il figl da quella, Plinius il Giuven, il qual el ha designà en ses testament sco ses figl adoptiv.
thumb|220px|La mort da Plinius il Vegl (illustraziun dal 1870) La mort da Plinius il Vegl ha Plinius il Giuven descrit detagliadamain en ina brev drizzada a l’istoriograf roman Tacitus. Cura ch’ins ha observà in grond nivel nair – uschia rapporta Plinius il Giuven – haja ses aug l’emprim vulì navigar or d’interess da perscrutaziun a la riva sutvart il Vesuv per observar il fenomen. Arrivond in clom d’agid saja el sa resolvì d’ir a spendrar la glieud ch’abitava là. Pervi da la plievgia da tschendra n’hajan ins però betg pudì ir a riva al lieu giavischà. Enstagl saja el navigà a Stabiae e sa rendì sin il bain d’in enconuschent. La finala hajan ins stuì bandunar ils edifizis pervi da ferms terratrembels. A la costa saja Plinius mort da spussada. La raschun precisa da sia mort n’è fin oz betg clera; en la perscrutaziun vegnan tratgas en consideraziun las suandantas pussaivladads (u cumbinaziuns): stenschentada, tissientada, asma, culp u infarct dal cor.
Recepziun
En onur da Plinius ha Charles Plumier numnà il gener Plinia entaifer la famiglia da plantas da las mirtas (Myrtaceae). Carl von Linné ha pli tard surpiglià quest num.
Il roman ‹Pompeji› (2003) da Robert Harris tracta l’operar da Plinius a la fin da sia vita a Misenum.
Er il krater da la glina Plinius è vegnì numnà suenter Plinius il Vegl.
Survista
Plinius il Giuven n’ha betg be dà vinavant infurmaziuns biograficas davart ses aug, mabain ha er fatg indicaziuns areguard sia lavur publicistica. En ina brev a Baebius Macer enumerescha el las scrittiras da quel en successiun cronologica. Ultra da quai haja Plinius il Vegl anc laschà enavos 160 carnets cun notizias ed excerpts da scripturs pli vegls. Las emprovas da datar questas ovras èn vegnidas fatgas pli tard:
Ils ‹Bella Germaniae› ed ‹A fine Aufidii Bassi› appartegnan a las scrittiras istoricas; ils ulteriurs texts tractan surtut dumondas retoricas da la l’istorgia da la litteratura. La gronda part da questas ovras n’èn oz però betg pli accessiblas u be a moda fragmentara.
Ovras istoricas
Gia en l’antica tardiva eran ils ‹Bella Germaniae› accessibels be malamain, sco ch’i resorta d’ina brev da Quintus Aurelius Symmachus da l’onn 396. Cun las annalas istoricas che ses nev enumerescha sut ‹A fine Aufidii Bassi› ha Plinius cuntinuà ina lavur che Aufidius Bassus aveva cumenzà. Perquai vegn supponì che la descripziun cumenzia cun l’onn 47.
Tant las annalas, che tanschevan fin en il temp da regenza da Vespasian, sco er ils ‹Bella Germaniae› èn vegnids duvrads intensivamain da Tacitus sco funtauna; l’operar da quel dueva bainbaud substituir las ovras istoricas da Plinius. Era Sueton ha tratg a niz ils texts istorics da Plinius.
Ils fragments avant maun èn rimnads en ‹The Fragments of the Roman Historians› (nr. 80).
‹Naturalis historia›
thumb|160px|‹Naturalis historia› (ediziun dal 1669) Ina posiziun speziala occupa la ‹Naturalis historia›, damai che tut ils 37 toms da questa vasta enciclopedia èn mantegnids cumplettamain. Quai è d’attribuir al fatg che l’ovra è vegnida recepida e copiada cuntinuadamain. En quella ha el purtà ensemen la savida da la scienza natirala dal temp enturn 50 s.C. Quest’ovra furma uschia in’impurtanta funtauna per pudair giuditgar la savida da l’antica e la moda e maniera co che quella è vegnida recepida.
Concret ha Plinius arranschà savida tradiziunala d’auturs grecs sco Aristoteles, Theophrastos e Hippokrates – la quala el ha excerpà directamain or dals manuscrits – e confruntà quella cun novas enconuschientschas geograficas da Cato, Varro, Mucianus ed auters. L’ovra sa distingua en spezial tras sia structura: ella consista da 37 toms che pudevan vegnir duvrads mintgin independentamain dals ulteriurs. In singul tom da la ‹Naturalis historia› aveva pia la funcziun d’in manual per in singul champ spezial.
L’enciclopedia tracta las tematicas cosmografia (cudesch 2), geografia (3–6), antropologia (7), zoologia (8–11), botanica (12–19), medischina (20–32), metallurgia e mineralogia sco er pictura ed istorgia d’art (33–37).
Gasetta Coop
La Gasetta Coop (num rumantsch da la Coopzeitung da lingua tudestga) è la gasetta gratuita emnila dal grossist svizzer Coop.
La Gasetta Coop è cumparida l'emprima giada l'onn 1902, a lez temp anc sut il titel Genossenschaftliches Volksblatt ("Fegl popular da la cooperativa"). Ella vegn stampada mintg'emna cun in'ediziun da passa in milliun exemplars e spedida tranter auter a tut ils commembers da la Coop e tut ils clients che possedan la carta da clients Supercard. Cun in'ediziun da stampa da 1'770'380, confermà da la WEMF, è ella la gasetta cun l'ediziun la pli gronda en Svizra. Chauredactur è Matthias Zehnder. L'ediziun da lingua franzosa ha num Coopération, quella da lingua taliana Cooperazione.
Il concurrent il pli ferm da la Coopzeitung è il Migros-Magazin, la gasetta da l'emna dal grossist Migros, cun pli u main ils medems dumbers d'ediziun e da lecturs. La Neue Zürcher Zeitung intitulescha las duas gasettas sco «stille Riesen» dal sectur da medias svizzer e descriva lur activitad schurnalistica uschia: Offenkundig findet das Konsumentensegment ebenso Gefallen an mehrheitsfähiger Alltags- und Lifestyle-Thematik wie an politisch austarierten Hintergrundberichten.
Connex cun la Rumantschia
Dapi l'onn 1990 publitgescha la Coopzeitung da lingua tudestga er artitgels per rumantsch. I vegn tractà ina gronda varietad da temas, quasi adina cun resguard a l'intschess rumantsch. Ultra da quai datti mintgatant er artitgels davart tematicas actualas da la Rumantschia per tudestg. Chattà (www.chatta.ch) manegia: «Quasi sco effect lateral renda la gasetta [...] pia adina puspè attenta la [S]vizra tudestga a la lingua naziunala la pli pitschna.»
François Asselineau
François Asselineau [] (* 14 da settember 1957 a Paris) è in politicher franzos ch'è stà inspectur general da finanzas. L'emprim è el entrà en la partida Rassemblement pour la France (RPF), avant che fundar si'atgna partida politica, l'Union populaire républicaine (UPR). Il program da lezza preveda la sortida unilaterala da la Frantscha ord l'Uniun europeica, la zona da l'euro sco era da la NATO. L'onn 2012 ha el candidà per l'elecziun presidenziala. El n'ha dentant betg pudì rimnar las 500 suttascripziuns da mandataris ch'èn necessarias per l'approvaziun uffiziala da sia candidatura.
Istorgia dal film
Il cumenzament dal film
Films consistan da fotografias, pia da singuls maletgs statics. L’effect dal film n’è nagut auter che l’illusiun da moviment che sa dat cun mussar singuls maletgs en ina successiun fitg sperta: A partir dad ina frequenza da 15 maletgs per secunda na recepescha l’egl betg pli singuls maletgs, mabain in moviment cuntinuà. Gia en il 17avel tschientaner hai dà preschentaziuns da sequenzas da maletgs picturads cun agid da l’uschenumnada laterna magica. Il svilup tar il film modern è dentant stà dependent da l’invenziun da la reproducziun fotografia. L’onn 1839 ha Louis Daguerre preschentà la daguerrotipia, in proceder per retegnair glisch e sumbriva sin ina platta da metal. Cun questa invenziun ha l’istorgia da success mundiala da la fotografia cumenzà.
A l’entschatta da la fotografia era il temp d’illuminaziun per in singul maletg anc memia lung per pudair crear sequenzas da maletgs. Quest pass decisiv è lura reussì l’onn 1872 al fotograf englais Eadweard Muybridge, che ha realisà l’enconuschenta seria da fotografias d’in chaval galoppant. Il Franzos Louis Le Prince ha silsuenter sviluppà ina camera speziala e realisà l’onn 1888 ina sequenza da maletgs ch’ins po numnar or da vista dad oz in film per propi. L’onn 1891 ha William K. L. Dickson alura sviluppà en il manaschi da Thomas Edison il cinetograf ed il cinetoscop. Questas apparaturas mainan in bindel da celluloid davant in objectiv e furman uschia la basa per registrar e reproducir la rolla da film classica.
Sin basa da questas premissas tecnicas èn sa sviluppads a l’entschatta dal 20avel tschientaner il film dramatic ed il kino, cun stars e starlets ed emprims success europeics ed americans ils onns 1910/20. In ulteriur pass decisiv marchescha la midada dal film mit al film cun pleds vers ils onns 1927/28.
Lingua taliana
Il talian (italiano) è ina lingua romana, lingua uffiziala da l'Italia e dal San Marino ed ina da las linguas uffizialas da la Svizra, dal Vatican e da la Somalia. Dapli che 60 milliuns persunas discurran talian.
Litteratura
left|thumb|300px|Il talian en il mund
Tur d'Eiffel
thumb|240px|La Tur d’Eiffel nà dal Champ de Mars La Tur d’Eiffel (franzos La Tour Eiffel, [la tuʀ ɛˈfɛl]) è ina tur da fier d’in’autezza da 324 meters situada en la citad da Paris. La construcziun cun armadira da travs sa chatta en il 7avel arrondissement en il nordvest dal Champ de Mars en vischinanza da la riva da la Seine. L’edifizi è vegnì construì tranter il 1887 ed il 1889 sco portal d’entrada monumental e tur panoramica per l’exposiziun mundiala en commemoraziun dal 100avel anniversari da la Revoluziun franzosa. Il num da la tur sa referescha a ses constructur Gustave Eiffel. Davent da si’erecziun fin la construcziun dal Chrysler Building a New York l’onn 1930 ha la Tur d’Eiffel – che dumbrava da quel temp 312 meters – furmà il pli aut edifizi dal mund. Cun l’emissiun da l’emprim program da radio public en l’Europa (1921) e da l’emprim program da televisiun franzos (1935) ha l’edifizi er contribuì a l’istorgia da la telecommunicaziun. Fin oz furma la Tur d’Eiffel la pli impurtanta tur d’emissiun en la regiun da Paris. Sin la tur sa chatta ultra da quai il restaurant Le Jules Verne.
Sco pli aut edifizi da Paris furma la tur fin oz in impurtant element dal maletg da la citad. Cun radund set milliuns visitaders ad onn sa tracti ultra da quai d’in dals monuments ils pli frequentads en tut il mund. La tur furma ina da las pli enconuschentas iconas da l’architectura e da l’inschigneria. La Tur d’Eiffel ha furmà il model per numerus ulteriurs edifizis en tut il mund; en l’art e la cultura vegn la tur adina puspè duvrada sco emblem per Paris u per la Frantscha. La tur vala er sco simbol naziunal dals Franzos ed è avanzada ad in’icona mundiala da la moderna. Dapi il 1964 è la Tur d’Eiffel protegida sco monument istoric; il 1986 ha l’American Society of Civil Engineers recepì la tur en la glista dals terms impurtants istorics da l’inschigneria.
Premissas
Gia l’onn 1833 ha l’Englais Richard Trevithick fatg la proposta d’eriger ina colonna da fier culà d’in’autezza da 1000 pes (304,80 meters). Quella dueva vegnir purtada da 1000 pitgas ed avair a la basa in diameter da 30 meters ed al spitg da 3,60 meters. Trevithick è però mort curt suenter avair publitgà ses plans. Ils inschigners americans Thomas Curtis Clarke (1848–1901) e David Reeves han reprendì l’idea e vulevan eriger per l’exposiziun mundiala l’onn 1876 a Philadelphia ina tala tur (Centennial Tower). La construcziun preveseva in bischen da fier cilindric d’in diameter da 9 meters che dueva vegnir stabilisada cun agid da sugas d’atschal. Quest’idea n’è però mai vegnida realisada. Tenor las enconuschientschas odiernas fiss quest monument daventà l’unfrenda da las vibraziuns dal vent.
L’onn 1881 è l’inschigner franzos Amédée Sébillot returnà d’in viadi en l’America cun l’idea d’illuminar l’entir territori da la citad da Paris cun in signal luminus sin ina ‹tur-sulegl›. Suenter che la regenza franzosa aveva annunzià il matg 1884 da vulair manar tras il 1889 l’exposiziun mundiala, ha el concepì plans correspundents ensemen cun Jules Bourdais, il construider dal Palais du Trocadéro. Il sboz regurdava ad ina reconstrucziun romantisanta dal far da Pharos legendar; quel è fruntà sin grondas resalvas ed è vegnì discutà publicamain fin il matg 1886, cura ch’ha gì lieu la concurrenza da planisaziun uffiziala. Per mancanza da realisabladad tecnica èn tant il Centennial Tower american sco er la tur-sulegl betg vegnids realisads.
Fasa da project
Il zercladur 1884 han ils dus inschigners Maurice Koechlin ed Émile Nouguier, omadus dal biro da Gustave Eiffel, preschentà ina skizza per ina pitga da metal d’in’autezza da 300 meters che dueva giaschair sin quatter pes. La construcziun cun armadira da travs era concepida en tala moda ch’ils sparuns purschevan als vents laterals uschè pauca resistenza sco pussaivel. Lur posiziun enclinada e la furma dals pes da sustegn servivan a manar ils vents engiu ed a dar uschia ad in edifizi da tal’autezza il pli grond tegn pussaivel. Eiffel e ses team avevan gia rimnà ils onns precedents experientschas fundamentalas en la construcziun da punts. Las pli grondas punts da viafier da quel temp derivavan dad Eiffel, sco per exempel il viaduct da Garabit che superescha en in’autezza da 122 meters la val da la Truyère. Ils pilons or da la construcziun da punts han servì sco model per il project da la tur. Il settember 1884 ha Eiffel laschà patentar ses plan.
L’emprim sboz era bain gia madir areguard dumondas da la tecnica d’inschigner; ma el na persvadeva betg anc Eiffel per motivs estetics. L’ovra regurdava anc memia fitg ad ina pitga surdimensiunada d’in conduct en il liber – a quai che fa er allusiun il num «pylône de 300 mètres de hauteur». Eiffel ha realisà che quest emprim sboz anc memia tecnic na saja betg abel da concurrer cun las construcziuns artisticas da l’exposiziun mundiala. Perquai ha el incumbensà la primavaira 1886 l’architect Stephen Sauvestre da repassar la furma da la tur per pudair augmentar l’acceptanza da quella. La midada da Sauvestre che dat surtut en egl furma l’artg monumental – che na fiss betg necessari per la stabilitad – sut l’emprima auzada. Grazia a quest artg correspundeva la tur bundant meglier a la pretensiun da furmar il portal d’entrada a l’exposiziun mundiala; en pli dat el a la tur ina tempra in pau pli opulenta che l’emprim sboz. Ultra da quai ha Sauvestre munì la tur cun piedestals mirads, ha laschà vegnir ensemen pli baud ils pilasters, ha adattà la repartiziun da las differentas auzadas ed ha agiuntà ina pli ritga ornamentaziun. Il spitg ch’aveva oriundamain la furma d’ina piramida ha l’architect midà en ina laterna en furma da tschagula.
Pir quest sboz surlavurà ha persvas Eiffel dal tuttafatg, uschia ch’el è s’acquistà ils dretgs d’utilisaziun per la «tur da 300 meters». Davant il cumissariat d’exposiziun ha Eiffel recumandà sia tur betg mo sco edifizi d’exposiziun, mabain er cun suttastritgar sia muntada scientifica per la meteorologia, astronomia ed erodinamica. Il num da Koechlin, dal qual derivava l’emprim sboz, n’ha Eiffel betg accentuà spezialmain. Uschia è la tur vegnida messa en contact en la fasa da project cun l’inschigner Eiffel ed ha survegnì quest num anc avant ch’ella vegnia insumma construida; Eiffel sez na l’aveva mai numnà uschia. La primavaira 1885 han ins stimà ils custs da construcziun sin 3 155 000 francs e projectà ina massa da la tur en la dimensiun da 4810 tonnas. La finala dueva la construcziun d’atschal sco tala cumpigliar ina massa da 7300 tonnas ed ils custs esser bundant duas giadas e mez uschè auts sco previs.
Il prim da matg 1886 ha il minister da commerzi publitgà la concurrenza d’ideas per ils edifizis da l’exposiziun mundiala a Paris, la quala è sa drizzada ad architects ed inschigners franzos. Da quella èn sa participads radund 100 concurrents, dals quals blers han proponì d’eriger ina tur. Suenter l’emprima selecziun èn restadas trais propostas, sper Eiffel quellas da Ferdinand Dutert e Jean Camille Formigé. Eiffel ha fatg surlavurar la proposta da Sauvestre, desistind d’intgins elements ornamentals, ed ha gudagnà cun quest cumpromiss la concurrenza. Ils 8 da schaner 1887 ha el suttascrit in contract cun la citad, en il qual è vegnida messa a disposiziun ina subvenziun en l’autezza da 1,5 milliuns francs dad aur, e gia ils 26 da schaner han ins cumenzà cun la construcziun. Damai che Eiffel aveva da purtar sez ils custs da construcziun restants en l’autezza da bundant 7 milliuns francs, al ha il contract concedì in dretg d’utilisaziun da ventg onns. Il contract ha Eiffel signà persunalmain, betg en num da sia firma da construcziun. Per finanziar ils custs restants han ins fundà ina societad acziunara cun in chapital da basa da tschintg milliuns francs, dals quals el ha surpiglià la mesadad; l’autra mesadad han duas bancas grondas da Paris mess a disposiziun en furma da credit. Als proprietaris d’aczias da la Tur d’Eiffel – las qualas duevan pajar la pli auta rendita en l’istorgia da la bursa franzosa – eri permess d’utilisar ina giada l’onn gratuitamain la tur.
Cumbain che Eiffel ha preschentà la tur sco project che derivia d’in maun – numnadamain da ses – ed è uschia s’approprià d’ideas dad auters, èsi incontestà che la tur na fiss mai vegnida construida en questa furma senza ses engaschament persunal e sco interprendider.
Lavurs da construcziun dal schaner 1887 fin il mars 1889
thumb|180px|[[Datoteca:Construction tour eiffel4.JPG|180px|1px|180px|Durant la fasa da construcziun]] Accumpagnada da grond interess da la populaziun, ha la construcziun da la tur cumenzà ils 28 da schaner 1887 cun las lavurs da fundament. Per quest intent han ins chavà ora 30 973 meters cubic terra. Ils fundaments tanschan en ina profunditad che giascha sut il letg da la Seine. Per pudair exequir las lavurs sut il livel da l’aua, han ins manà aria cumprimida en il mantè da metal impermeabel. Questa tecnica aveva Gustave Eiffel gia applitgà il 1857 tar la construcziun da la punt da viafier da Bordeaux d’ina lunghezza da 500 meters.
Sco material da construcziun per la tur sezza ha Eiffel fatg diever da fier battì en il qual ins aveva reducì la cumpart da carbon e d’auters accumpagnaders, quai ch’ha attribuì a sia soliditad extraordinaria. Questa lega da metal cun pauc carbon na sa laschava betg buglir, mabain pudeva be vegnir rebattida. Uschia ha Eiffel laschà prefabritgar en sia firma a Levallois-Perret las singulas parts tenor il princip d’elements cumbinabels e metter ensemen quels al lieu a Paris. Questas parts han ins calculà e taglià precisamain ed er gia munì cun las foras per las guttas da rebatter. Per la preproducziun e la construcziun aveva Eiffel elavurà ina planisaziun fixa. Parts manglusas vegnivan tramessas enavos en la fabritga e betg adattadas al lieu. In stab da radund 40 dissegnaders tecnics, architects ed inschigners ha registrà en radund 700 vistas generalas e 3600 skizzas tecnicas l’entir edifizi che consista da 18 038 parts.
Il prim da fanadur 1887 han ins cumenzà ad eriger ils quatter pes da la tur. Ils ansertgels, ch’èn l’emprim vegnids montads senza sustegn, èn a l’entschatta vegnids purtads da punts persas provisoricas d’ina autezza da 30 meters. Ils 7 da december 1887 han ins montà l’emprima auzada; en l’autezza da quella ha ina puntanada d’in’autezza da 45 meters servì a dar sustegn a las travs orizontalas. Survart l’emprima auzada sustegnevan ils cuntraforts alura sasezs. Tut ils tocs che sa chattavan en elavuraziun vegnivan posiziunads da cranas a vapur sin las rodaglias da direcziun, sin las qualas duevan pli tard circular ils ascensurs inferiurs.
In dals secturs da construcziun ils pli difficils ha furmà la colliaziun da las quatter travs orizontalas en l’emprima auzada. Per exequir questa lavur a moda precisa, ha Eiffel tratg a niz uschenumnadas chistas da sablun cun agid da las qualas ils purtaders sa laschavan drizzar cun precisiun da millimeters: En dus pilasters sa chattavan fis d’elevaziun idraulics che sa laschavan manischar cun pumpa da maun; cun agid da quels èsi stà pussaivel d’agiustar las travs a moda fitg exacta. Suenter che las travs purtantas èn stadas colliadas ina cun l’autra, han ins remplazzà ils fis d’elevaziun cun cugns d’atschal francads. Grazia a la planisaziun ed execuziun fitg precisa han in stuì adattar las foras da las guttas da rebatter pir a partir d’in’autezza da 57 meters.
Ils 14 d’avust 1888 è vegnida erigida la segunda etascha; la part survart han ins silsuenter montà senza sustegn. A medem temp han ins installà las plattafurmas. Er quellas eran vegnidas prefabritgads en singulas parts ch’ins ha muventà al lieu en lur posiziun definitiva e fixà.
Tut en tut vegnan las singulas parts da la Tur d’Eiffel tegnidas ensemen da 2,5 milliuns guttas da rebatter. La lavur da rebatter vegniva mintgamai fatga da quatter umens: L’emprim lavurant fascheva glischar cotschen la gutta cun agid d’ina pitschna fuaina, il segund manava quella en la fora, il terz pitgava en furma il chau ed il quart smatgava ensemen la claviglia.
Vi da las lavurs da construcziun èn stadas involvidas a medem temp fin a 250 persunas; radund 150 da quellas eran occupadas cun las lavuras da rebatter. Sper lainaris han ins er engaschà spazzachamins, damai che quels eran endisads da lavurar en grondas autezzas. L’enviern lavuravan las squadras nov uras, ils mais da stad dudesch uras. Il settember 1888 è prorutta ina chauma tranter ils lavurants; trais mais pli tard han els danovamain interrut la lavur e pretendì dapli paja. Gustave Eiffel ha contrahà cun els ed ha endrizzà per els ina cantina sin l’emprima plattafurma ch’era gia finida. Durant tut las lavurs hai dà be in accident mortal. In lavurant talian è sa disgrazià cun installar ils ascensurs, e quai suenter l’avertura uffiziala
Ils 15 da mars han ins montà la laterna sin il spitg da la tur. Paucas emnas suenter, ils 31 da mars 1889, han las lavurs pudì vegnir terminadas – sco planisà – intginas emnas avant l’avertura da l’exposiziun mundiala.
Protests e resistenza cunter l’erecziun
«Nus scripturs, picturs, sculpturs, architects ed amaturs passiunads da la bellezza intacta da Paris protestain en num dal gust franzos sconuschì cun tutta forza cunter la construcziun da la Tur d’Eiffel, inutila e monstrusa, amez nossa chapitala. (...) Per chapir tge che nus vesain a vegnir ston ins s’imaginar per in mument ina tur snuaivla, ridicula che varga or da Paris sco in immens, somber chamin d’ina fabrica. Ed ins sto s’imaginar co che tut noss monuments vegnan umiliads e tut noss edifizis diminuids fin ch’els svaneschan en quest dischariel.»
Quest scriver n’ha furmà nagin cas singul. Ulteriuras notas da protesta duevan accumpagnar las lavurs da construcziun. Léon Bloy ha descrit la Tur d’Eiffel sco «laterna da via tragica tras a tras», Paul Verlaine sco «skelet d’in clutger» e François Coppée sco «arber da fier cun vela steria, imperfetg, confus e sfurmà». La ferma refusa è per l’ina sa drizzada cunter l’immensa autezza, ch’era da quel temp nunimaginabla, per l’autra han tschertins resentì la moda da construcziun averta, senza nagina fatschada, sco scandalusa. Tenor la concepziun d’art dals tradiziunalists na pudeva nagin aspect pratic, che sa suttametteva a las necessitads dal mintgadi, ademplir lur pretensiuns esteticas – tenor lur avis eran industria ed art dus munds differents che stuevan vegnir separads strictamain in da l’auter. Ma la protesta che derivava surtut da circuls academics-elitars na dastga betg zuppentar il fatg che l’edifizi è stà da l’entschatta ennà fitg popular tar la vasta populaziun e ch’il plazzal vegniva frequentà cun grond interess.
Avertura e reacziuns
thumb|180px|Gustave Eiffel (giudim a sanestra) sin il spitg da la tur (1889) Il di d’avertura, ils 31 da mars 1889, ha ina delegaziun ascendì vers las 13:30 uras la tur, e quai a pe, damai che l’ascensur n’era anc betg installà. Al spitg da quella ha Gustave Eiffel tratg si ina tricolora franzosa d’ina lunghezza da 7 meters e d’in’autezza da 4,40 meters.
Suenter l’avertura èn las protestas ch’eran sa fatgas udir en la pressa stulidas quasi dal tuttafatg. Enstagl è sa derasada admiraziun, fascinaziun e per part er luschezza naziunala. En ina gasetta pon ins leger: «Davant il fatg accumplì – e tge fatg! – stuain nus ans suttametter. Er jau, sco blers auters, hai ditg e pensà che la Tur d’Eiffel saja ina narradad, ma igl è ina grondiusa e loscha narradad. Franc, quest’immensa massa stenschenta l’ulteriura exposiziun, e cura ch’ins passa puspè ora sin il Champ de Mars, han ins l’impressiun che las immensas cuplas e galarias sajan be pitschninas. Ma tge vulais? La Tur d’Eiffel pledenta la fantasia, ella è insatge nunspetgà, fantastic che fa plaschentinas a nossa pitschnezza. Cura ch’ins aveva apaina cumenzà cun la construcziun, han ils pli famus artists e scripturs, da Meissonier fin Zola, suttascrit in protest flammegiant cunter la tur che saja in terribel delict cunter l’art. Suttascrivessan els quel er anc oz? Na, segir betg, ed els fissan leds sche quest document da la gritta n’existiss gnanc. E quai che pertutga il pievel, quai che pertutga ils buns burgais, sa laschan ils sentiments resumar en ina construcziun, la quala jau hai udì or da la bucca d’in brav um suenter esser stà durant tschintg minutas cun bucca averta davant la tur: ‹Enfoncé l’Europe!› [L’Europa po pachetar ed ir!]»