cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rumenia
Independenza
L’onn 1907 è prorutta ina sullevaziun da purs. Il 1913 ha la Rumenia battì en la Segunda Guerra dal Balcan cunter la Bulgaria ed ha pudì segirar en la Pasch da Bucarest la part meridiunala da la Dobrudscha. Cur ch’è prorutta il 1914 l’Emprima Guerra mundiala, vuleva Carol I prender partida a favur da las Pussanzas centralas, n’ha però betg pudì sa far valair a l’intern dal pajais. Sut ses nev e successur Ferdinand I (1914–1927) è la Rumenia entrada la stad 1916 en la guerra da vart da l’Entente. La Rumenia ha l’emprim pudì conquistar parts da la Transilvania, è però bainspert vegnida rebattida. Fin il december 1916 han las Pussanzas centralas conquistà ed occupà en rom d’ina cunteroffensiva la Valachia, quai ch’ha necessità Ferdinand I e la regenza da fugir en la Moldavia.
Suenter la fin da l’Emprima Guerra mundiala èn ils territoris da la Russia e da l’Austria-Ungaria en ils quals abitavan maioritads rumenas s’associads a la Rumenia. Quai è succedì il prim da december 1918 e vegn commemorà fin oz sco di da la festa naziunala. Sinaquai è prorutta il 1919 la guerra tranter l’Ungaria e la Rumenia; quella è ida a fin cun l’occupaziun da Budapest tras ils Rumens. En rom dals contracts da pasch da Versailles (1919) e da Trianon (1920) ha la communitad internaziunala da stadis renconuschì ils novs cunfins da la Rumenia: Da l’anteriura Austria-Ungaria èn vegnids vitiers la Transilvania, la part orientala da la Crișana, la part meridiunala da la Marmuresch, la Bucovina e dus terzs dal Banat; da la Russia bolschevistica è vegnida vitiers supplementarmain la Bessarabia.
La Rumenia gronda
thumb|220px|Bumbardaders americans sur las raffinarias da petroli a Ploiești (1943) Suenter l’Emprima Guerra mundiala eran tant la surfatscha dal stadi sco er il dumber da la populaziun da la nova ‹Rumenia gronda› sa dublegiads. Uschia è la Rumenia sa midada d’in stadi naziunal relativamain omogen en in stadi multinaziunal. Radund in quart dals burgais da la Rumenia appartegnevan ad ina da las minoritads naziunalas (t.a Tudestgs, Ucranais, Bulgars). Sco auters stadis en l’Europa, è er la Rumenia stada segnada en il tranterguerras d’instabilitad politica. Il 1927 è il prinzi ereditar Carol vegnì sfurzà da desister sin il tron e ses figl minoren Mihai I (1927–1930 e 1940–1947) è daventà retg. Ses bab ha però ascendì il tron l’onn 1930 sco Carol II (1930–1940). Quel ha erigì il 1938 ina dictatura roiala cun l’argument da vulair impedir uschia che la garda da fier faschistica sa participescha a la regenza.
En il decurs dals onns 1930 è la Rumenia s’avischinada en sia politica exteriura adina dapli a la Germania naziunalsocialistica. Suenter l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala e las midadas territorialas che quai ha manà cun sai (Patg tranter Hitler e Stalin, Sentenzia da cumpromiss da Vienna), ha la Rumenia pers grondas parts da ses territori statal: La stad 1940 èn la Bucovina dal Nord, il territori da Herța e la Bessarabia crudads a l’Uniun sovietica. La Dobrudscha dal Sid è ida a la Bulgaria e la part settentriunala da la Transilvania a l’Ungaria (Segunda Sentenzia da cumpromiss da Vienna). Suenter la sperdita da quests territoris è Carol II ì en l’exil.
Republica populara
Suenter la Segunda Guerra mundiala è la Rumenia vegnida sut influenza sovietica. Las elitas dal vegl sistem ed ils adversaris politics han ins exproprià, deportà u mazzà. Il 1947 èn tut las partidas burgaisas vegnidas scumandadas e retg Mihai I ha stuì demissiunar. Ils socialdemocrats han ins sfurzà da s’unir cun il Partidul Comunist din România (PCR) ch’era stà fin qua senza gronda muntada, furmond uschia a partir dal mars 1948 la Partida dals lavurers rumena (Partidul Muncitoresc Român, PMR). Quella ha proclamà la Republica populara da la Rumenia, entaifer la quala Gheorghe Gheorghiu-Dej furmava il politicher decisiv. Il 1948 ha gì lieu in’ultima cessiun territoriala, numnadamain cun la surdada da l’Insla da las Serps a l’Uniun sovietica.
Il stadi e l’economia da la Rumenia èn vegnids transfurmads a moda sistematica tenor las ideas communisticas: il 1946 han ins introducì il dretg d’eleger da las dunnas, il 1948 è suandada la statalisaziun da l’industria, a partir dal 1950 er da l’agricultura. Vers la mesadad dals onns 1950 è il provediment economic a l’intern dal pajais sa meglierà, quai ch’ha er stabilisà la situaziun politica. Per mitigiar il cuntrast etnic cun ils Ungarais a l’intern da la Rumenia, han ins endrizzà il 1952 en lur territori da colonisaziun principal il Pajais dals Siculs. Areguard la politica exteriura è Gheorghiu-Dej sa stentà da cuntanscher precautamain ina tscherta independenza envers l’Uniun sovietica. Tuttina è la Rumenia daventada il 1949 commembra dal Cussegl per agid economic vicendaivel (COMECON) ed il 1955 dal Patg da Varsovia.
Republica socialistica
En ina perioda da marschauna politica en Rumenia ha la partida che sa numnava uss Partida communistica rumena (Partidul Comunist Român, PCR) proclamà ils 21 d’avust 1965 la Republica socialistica da la Rumenia. Nov manader politic dal pajais è daventà Nicolae Ceaușescu, il qual aveva surpiglià suenter la mort da Gheorghiu-Dej il post dal secretari general da la Partida communistica. Ceaușescu è s’emancipà da Moscau ed ha rinfatschà il matg 1961 a l’Uniun sovietica da vulair infiltrar la Partida communistica rumena. Il mars 1968 ha el retratg sia delegaziun da l’inscunter consultativ da las partidas communisticas a Budapest, perquai ch’il manader dals communists en Siria, Chalid Bakdasch, aveva numnà il schef da la delegaziun rumena in «schovinist». Malgrà che la politica exteriura da Ceaușescu stueva provocar il vischin sovietic n’han quels betg chattà sco en la Tschecoslovachia a l’intern dal pajais in pretext per intervegnir. La dictatura da la Partida communistica e sia rolla predominanta entaifer la politica interna da la Rumenia era numnadamain contestada pli pauc ch’en la gronda part dals auters stadis dal bloc da l’ost. Ceaușescu ha er accentuà vinavant demonstrativamain l’autonomia naziunala dal pajais e l’independenza da quel da l’Uniun sovietica. Tranter auter ha el fatg quai cun metter ad ir en atgna reschia midadas radicalas en la societad ed en l’economia: leschas per promover famiglias cun blers uffants ed in scumond d’aborts duevan augmentar il dumber da la populaziun en la Rumenia ; e cun agid da credits da l’exteriur e la dischlocaziun da parts da la populaziun rurala en las citads dueva il pajais agrar vegnir industrialisà pli ferm.
Questas mesiras han però, suenter in’entschatta empermettenta, betg manà al success giavischà. Il cuntrari: vers la fin dals onns 1970 è prorutta ina crisa da provediment. Pervi da la ruina da l’economia publica e la mancanza da bonitad è il reschim schizunt stà sfurzà d’exportar bains dal provediment da basa, ils quals èn uschia daventads stgars en il pajais sez. Tuttina èsi reussì a Ceaușescu da mantegnair sia pussanza cun agid da la polizia secreta Securitate ed in cult da persuna exprimì. Suenter la crudada dal Mir a Berlin e la vieuta dal 1989 en la Republica democratica tudestga ed en ils ulteriurs stadis dal bloc da l’ost è prorutta la Revoluziun rumena. Demonstrants han pretendì la fin dal reschim da Ceaușescu che regiva cun la forza. La Securitate ha sinaquai fatg diever d’armas da fieu, entant che parts da l’armada regulara han refusà al reschim lur sustegn. Quai ha manà a cumbats sin via cun dapli che 1000 morts. Suenter ch’il commando da l’armada era sa collià cun ils demonstrants, è Ceaușescu vegnì mess ils 25 da december 1989 davant in tribunal militar. Suenter in curt process spectacular èn el e sia dunna vegnids sajettads.
La Rumenia dapi l’onn 1990
En l’èra postcommunistica èsi be reussì plaunsieu a la Rumenia da sa revegnir da las consequenzas da la dictatura e dal dischurden economic. La forza dominanta durant ils onns suenter la Revoluziun è daventada la partida socialdemocrata (Partidul Social Democrat, PSD) sut il nov president dal stadi Ion Iliescu. La PSD è sa recrutada per gronda part da las veglias elitas communisticas. Tuttina ha la Rumenia persequità da qua davent in curs democratic ed orientà a l’economia da martgà. En la politica exteriura è il pajais s’orientà vers vest.
Il 2004 è la Rumenia daventada commembra da la NATO e dapi il 2007 furma il pajais ina part da l’Uniun europeica.
Ils onns 2010 èn stads segnads da diversas crisas statalas (t.a. en connex cun scandals da corrupziuns ed adattaziuns dispitaivlas da la giurisdicziun). Il schaner e favrer 2017 han gì lieu las pli grondas demonstraziuns en massa en l’istorgia dal pajais, a las qualas èn sa participadas be a Bucarest radund 500 000 persunas.
Sistem politic
La Rumenia è ina democrazia represchentativa cun in sistem guvernativ semipresidenzial. Chau dal stadi è il president (președinte), schef da la regenza il primminister (primministru). La pussanza legislativa sa chatta en ils mauns dal parlament che sa cumpona da duas chombras.
Il president vegn elegì directamain dal pievel. Il temp d’uffizi dura tschintg onns, admessa è maximalmain ina reelecziun. Sco schef da stadi nominescha il president il primminister ed è schefcumandant da l’armada.
Il parlament sa cumpona da la chombra dals deputads (Camera Deputaților) che dumbra actualmain (2018) 329 parlamentaris e dal senat (Senatul) cun 136 senaturs. Ils commembers vegnan elegids en in sistem electoral che cumbinescha elements da maiorz e da proporz. Ina perioda legislativa dura quatter onns. Partidas pon be entrar en il parlament, sch’ellas cuntanschan almain tschintg procent da tut las vuschs. Deschdotg sezs èn reservads per deputads che represchentan las partidas minoritaras.
En l’index da democrazia dal 2016 sa chatta la Rumenia sin plaz 61 da 167 pajais, quai che munta ch’il pajais haja ina «democrazia defecta». Tenor l’Index da percepziun da la corrupziun da Transparency International sa chattava la Rumenia il 2016 da 176 pajais sin plaz 57, ensemen cun l’Ungaria e la Jordania, e quai cun 48 da maximalmain 100 puncts.
Politica da l’exteriur e da segirezza
thumb|220px|Schuldads rumens en l’Afganistan (2003) La Rumenia è integrada en tut las impurtantas federaziuns europeicas e transatlanticas. Il prim da schaner 2007 è il pajais daventà sut resalvas commember da l’Uniun europeica. L’Uniun europeica pretenda che la Rumenia cumbattia la corrupziun, stgaffeschia ina giustia independenta ed installeschia instanzas transparentas e che funcziunan. Gia ils 29 da mars 2004 era la Rumenia daventada commembra da la NATO ed è dapi lura integrada en la structura da segirezza transatlantica. Il 2004 e 2005 è la Rumenia ultra da quai stada commembra temporara dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas ed ha presidià quel dal fanadur 2004 fin l’october 2005.
L’armada romana sa cumpona da 75 000 schuldads da professiun e da 15 000 collavuraturs civils. Il budget da defensiun cumpiglia radund dus procent dal product naziunal brut. La Rumenia ha fatg part da las missiuns da la NATO en Bosnia ed Erzegovina sco er en il Cosovo. Ultra da quai sustegna l’armada las operaziuns militaras dals Stadis Unids en l’Afghanistan e l’Irac.
Ils Stadis Unids stattan per la Rumenia surtut en dumondas da la politica da segirezza sin l’emprim plaz. Ils dus pajais han fatg il 1997 in patg strategic ed actualisà quel il 2011. En vista als svilups en l’Ucraina ed en la regiun da la Mar Naira è la muntada da la cooperaziun tranter la Rumenia ed ils Stadis Unids en dumondas da la politica da segirezza anc creschida.
Politica da sanadad
Fin il 1996 ha il stadi controllà ils fatgs da sanadad. Silsuenter han ins introducì in’assicuranza da malsauns obligatorica, dapi il 2004 datti er assicuranzas supplementaras privatas. La cumpart da las expensas da sanadad vi dal product naziunal brut è fitg bassa (4 %). Quai è però er d’attribuir al fatg ch’ils medis vegnan pajads fitg mal; perquai van blers dad els a tschertgar lavur a l’exteriur.
Dretgs umans
En rom da las tractativas d’adesiun a l’Uniun europeica ha la Cumissiun europeica constatà il 2005 che la Rumenia haja fatg progress en connex cun la protecziun dals dretgs umans. Tuttina han il stadi rumen e la populaziun rumena per part anc adina ina tenuta problematica envers minoritads, surtut envers ils Roma. Tenor Amnesty International è er la situaziun en las instituziuns per persunas cun malsognas psichicas insuffizienta e medemamain vegnian discriminadas persunas omosexualas.
Circuls
Las regiuns istoricas n’han en Rumenia nagina muntada administrativa. Il stadi è sutdividì en 41 circuls ed en la chapitala Bucarest. Questa structura administrativa centralistica han ins stgaffì en il 19avel tschientaner tenor il model dals Départements franzos. A l’entschatta da l’èra communistica han ins midà quest sistem, ma il 1968 è la Rumenia returnada tar la structura oriunda; pitschnas midadas hai dà il 1981 e 1997.
En media dumbran ils circuls rumens (inclusiv la chapitala) radund 500 000 abitants sin 5676 km². Cumpareglià cun structuras federalisticas sco en Germania u en ils Stadis Unids, nua che singulas unitads èn dapli che diesch giadas pli grondas che autras, na divergeschan las cifras en la Rumenia betg fitg ferm ina da l’autra. Abstrahà da la chapitala tanscha il dumber da la populaziun dals singuls circuls da ca. 222 000 (Covasna) fin 829 000 (Prahova). La pli gronda surfatscha da tut ils circuls ha Timiș cun 8697 km², la pli pitschna Ilfov cun 1593 km². Quest ultim circumdescha Bucarest ed è cleramain pli pitschen ch’ils ulteriurs; gia il segund pitschen, Giurgiu, s’extenda sur 3526 km².
Parallelamain existan en Rumenia otg regiuns da planisaziun ch’ins ha installà il 1998 en rom da las preparativas d’adesiun a l’Uniun europeica. Quellas n’han naginas cumpetenzas realas, mabain èn relevantas en connex cun retschertgas statisticas e servan ad attribuir las contribuziuns da promoziun da l’Uniun europeica.
Il 2013 han ins instradà en la Rumenia in process cumplessiv da decentralisaziun e da regiunalisaziun cun la finamira da modernisar il sistem da l’administraziun publica. Per motivs giuridics ha il tribunal constituziunal però bloccà il sboz da lescha correspundent.
Citads
thumb|220px|Plazza da martgà a Brașov Las pli grondas citads dal pajais èn (situaziun dal 2011): Bucarest (1 883 425), Cluj-Napoca (324 576), Timișoara (319 279), Iași (290 422), Constanța (283 872), Craiova (269 506), Brașov (253 200), Galați (249 432) e Ploiești (209 945).
Per lunschor la pli gronda citad da la Rumenia è la chapitala Bucarest, en la quala vivan en il fratemp (2018) dapli che 1,9 milliuns persunas. Bucarest è uschia la sisavel gronda citad da l’entira Uniun europeica. Ella furma ultra da quai il center da la Gronda Valachia (Muntenia).
Tar las citads cun mintgamai radund 300 000 abitants sa tracti per il pli dals centers istorics da las regiuns rumenas:
Tut en tut han 20 citads rumenas dapli che 100 000 ed ulteriuras 21 citads dapli che 50 000 abitants.
Infrastructura
Tras la Rumenia mainan ils corridors da traffic paneuropeics nr. 4 e nr. 9; en pli vegn il pajais cunfinà al sid dal corridor da traffic nr. 7 (via d’aua Danubi).
Il pajais avess nair basegn da far ulteriuras investiziuns en il traffic da viafier ed en il stadi da las vias. Malgrà che la Rumenia è dapi il 2007 commembra da l’Uniun europeica e po uschia far la dumonda per daners da mantegniment e d’extensiun da la rait da vias, succeda quai be en moda tardivanta. Il motiv è l’administraziun ineffizienta che n’arriva betg a metter ad ir en in temp commensurà ils projects d’infrastructura.
Traffic aviatic
Igl existan duas plazzas aviaticas sper Bucarest, en pli mintgamai ina ad Arad, Baia Mare, Craiova, Sibiu, Târgu Mureș, Constanța, Cluj-Napoca, Timișoara, Oradea, Bacău, Suceava ed Iași. Societads aviaticas rumenas èn TAROM, Carpatair e l’airline bunmartgada Blue Air.
Traffic sin via
L’entira rait da vias dumbra ca. 84 185 km; da quai èn asfaltads radund 49 873 km. La rait d’autostradas sa chatta en construcziun; dals 2710 km planisads èn realisads 947 (situaziun dal 2021).
Impurtanza speziala per colliar la Rumenia cun la rait d’autostradas da l’Europa Centrala ha la A 1. Quella duai manar sur ina lunghezza da 585 km da Bucarest sut Pitești, Râmnicu Vâlcea, Sibiu, Deva, Timișoara ed Arad fin a Szeged en l’Ungaria. Terminads èn 404 km (situaziun dal 2017).
Percunter è la A2 (Autostrada Soarelui, ‹autostrada dal sulegl›) d’ina lunghezza da 202 km che maina da Bucarest sur Fetești e Cernavodă a Constanța a la Mar Naira terminada dapi il 2012 dal tuttafatg.
La limita da sveltezza sin las autostradas rumenas è 130 km/h. Per far diever da las vias en Rumenia dovran ins ina vignetta. Entant che las autostradas e las grondas vias naziunalas èn en in bun stadi, sa chattan bleras vias en regiuns champestras en in stadi vaira marod.
Las indicaziuns da sveltezza vegnan savens ignoradas da la populaziun indigena ed ultra da quai èn sin via blers chars cun chavals plauns e betg illuminads. Correspundentamain ha la Rumenia da tut ils stadis da l’Uniun europeica suenter la Lettonia la segund auta quota da morts da traffic en relaziun tar l’entira populaziun (situaziun dal 2014). thumb|210px|Săgeata Albastră
Viafier
Grondas parts da la rait da viafier e dal material rudlant da la viafier statala rumena (CFR) basegnan urgentamain ina modernisaziun. Ils ultims onns hai dà meglieraments punctuals. En il traffic a lunga distanza èn en diever dapi il 2003 trens moderns sut il num Săgeata Albastră (‹frizza blaua›).
Communicaziun
Il pli grond purschider da servetschs da telefon (rait fixa) furma Romtelecom, il successur privatisà da la posta rumena. En il fratemp datti però dapli colliaziuns da telefonia mobila. En quest martgà èn activs Orange, Vodafone e Telekom Rumenia.
En la Rumenia disponivan il 2011 be 47 % da las chasadas d’in access a l’internet; igl era quai la pli bassa procentuala da tut ils stadis da l’Uniun europeica. Il 2012 è questa cifra però creschida sin 54 % ed il 2016 sa chattava ella gia tar 72 %.
Medias
Entaifer la glista da la libertad da pressa, che vegn edida da Reporters senza cunfins, sa chatta la Rumenia il 2017 sin plaz 46 da 180. Adina puspè datti cas da smanatscha da violenza envers represchentants da las medias.
La purschida da televisiun dominescha dapi daditg il chanal privat Pro TV, avant il chanal privat Antena 1 e la televisiun da dretg public TVR 1. La purschida da radio stat sut l’ensaina da Radio Romania, l’emettur da dretg public che porschan divers programs naziunals e regiunals.
Las pli impurtantas gasettas dal di surregiunalas tutgan per ordinari ad impressaris rumens bainstants, ils quals han savens occupà avant auts posts politics.
Economia
Tar ils stgazis natirals da la Rumenia tutgan charvun (surtut charvun da terra), gas natiral, sal, aur e ieli mineral. 41 % dal terren vegnan tratgs a niz per arar, 29 % en furma da guaud, 21 % sco pastgiras e 3 % en furma da semenza permanenta.
Il 2010 ha il product naziunal brut (PNB) munta a 187 milliardas dollars, quai che correspunda ad in PNB per persuna da 9465 dollars. Cumpareglià cun la media da tut ils commembers da l’Uniun europeica ha la Rumenia cuntanschì in index da 57 (EU-28 = 100). En il Global Competitiveness Index, che mesira la cumpetitivitad economica d’in pajais, figurescha la Rumenia sin plaz 61 da 138 (situaziun dal 2016–17). En l’index per la libertad economica sa chatta il pajais sin plaz 39 da 180 (situaziun dal 2017). Tut en tut mussa l’economia publica in svilup general ordvart positiv. Tranter il 2001 ed il 2008 è il PNB creschì en media per 6 %; ils proxims onns èn stads segnads d’in trend negativ (crisa da finanzas mundiala), ma gia il 2011 è il pajais puspè sa revegnì e tutga dapi lura tar las economias publicas cun la pli gronda creschientscha en l’Europa ed il 2017 – cun 7 % – schizunt en tut il mund.
Tenor stimaziuns ha il sectur da servetschs contribuì il 2011 37,8 % al product naziunal brut, il sectur d’industria 37,8 % ed il sectur d’agricultura 12,3 %.
Export ed import
Ils pli impurtants stadis d’import da la Rumenia èn (situaziun dal 2016): Germania (21,5 %), Italia (11,6 %), Frantscha (7,2 %), Ungaria (5,2 %), Reginavel Unì (4,3 %), Bulgaria (3,2 %) e Tirchia (3,2 %). Ils pli impurtants partenaris d’import èn: Germania (20,6 %), Italia (10,3 %), Ungaria (7,4 %), Frantscha (5,6 %), Pologna (5,2 %), China (5,1 %) e Pajais Bass (4,1 %).
Occupaziun
La quota da dischoccupads sa chattava il zercladur 2018 tar 4,5 %, quai ch’è cleramain sut la media da l’Uniun europeica. La dischoccupaziun da giuvenils muntava il 2017 a 18,4 %. L’onn 2014 lavuravan 28,3 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 28,9 % en l’industria e 42,8 % en il sectur da servetschs.
Industria
thumb|220px|Salina da Turda L’industria contribuescha bunamain 35 % al product naziunal brut ed occupa ca. 20 % da tut las forzas da lavur. En Rumenia vegn surtut producida electronica per computers, per la telecommunicaziun e per l’electronica da divertiment; daspera vehichels sco autos (Dacia), bastiments, aviuns, helicopters e chars armads. En pli products da l’industria chemica, atschal, medicaments, textilias, chalzers e mangiativas. Tar in quart dals exports rumens sa tracti da products textils. Dapi il 2013 crescha la producziun industriala en l’Estonia e la Rumenia sco en nagin auter pajais da l’Uniun europeica.
Turissem
Il 2015 ha il turissem manà ad entradas da 1542 milliuns euros. Il dumber dals giasts ha muntà il 2016 a 10,9 milliuns.
Budget statal
Il budget statal ha muntà il 2016 expensas en l’autezza da 62,1 milliardas dollars ed entradas da 56,8 milliardas dollars. Da quai è resultà in deficit en l’autezza da 2,8 % dal product naziunal brut. Il debit statal muntava il 2016 a 73,3 milliardas dollars ubain 39,2 % dal product naziunal brut.
Tranter il 2005 ed il 2007 han ins impundì da las expensas statalas (en % dal product naziunal brut): 4,5 % per la sanadad, 3,5 % per la furmaziun ed 1,9 % per il militar.
Corrupziun sco fenomen structural
Corrupziun ed abus d’uffizi a divers nivels tutga en Rumenia tar il mintgadi. La cultura da corrupziun è enragischada profundamain en il pensar da la populaziun rumena e vegn acceptada en blers cas sco strategia da schliar problems usitada.
Tenor retschertgas èn 96 % dals Rumens da l’avis che la corrupziun saja in dals pli gronds problems dal pajais. In terz da las persunas interrogadas ha pudì inditgar exempels per avair pajà sezs daners da corrupziun ils ultims 12 mais. La lingua rumena enconuscha 30 modas da dir per circumscriver daners da corrupziun. Gia en ils pli vegls texts rumens cumparan ils terms (oriundamain slavs e tircs) bacșiș, ciubuc, șperț, șpagă e mită.
Il 2012 sa chattava la Rumenia en l’index da la percepziun da corrupziun, che vegn edì da Transparency International, en la cumparegliaziun mundiala sin plaz 66, anc avant l’Italia (plaz 72), la Bulgaria (plaz 75) e la Grezia (plaz 94). Bain è avant maun a l’intern dal pajais la voluntad e da vart da l’Uniun europeica er il squitsch da metter ad ir refurmas; ma las autoritads da segirezza e la giustia èn savens surdumandadas cun lur incumbensa ubain ch’ellas fan sezzas part dal problem.
Cultura
La cultura rumena è segnada tant areguard sias diversas furmas istoricas sco er en vista a sia structura odierna d’ina multifariadad ch’è unica en l’Europa. L’originalitad da la cultura rumena, tant en sias furmas tradiziunalas sco er modernas, è d’attribuir a si’abilitad da recepir las pli differentas influenzas e da colliar quellas en ina sintesa creativa. La posiziun da cunfin dal pajais tranter Occident ed Orient, las numerusas minoritads etnicas e religiusas sco er las grondas differenzas geograficas tranter las differentas parts dal pajais han giugà in’impurtanta rolla en quest connex. La cultura tradiziunala parta la Rumenia cun la Republica da la Moldova. L’onn 2007 è Sibiu stada la Chapitala culturala da l’Europa.
Architectura
thumb|220px|Chasa tradiziunala en in museum regiunal en vischinanza da Bucarest Tar las attracziuns culturalas da la Rumenia tutgan surtut ils monuments ch’èn vegnids recepids suenter la vieuta dal 1989 en la glista dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. Igl èn quai las claustras da la Moldavia cun lur picturas a la fatschada externa, la claustra Horezu, las baselgias-fortezza en la Transilvania, la citad veglia da Sighișoara, la fortezza dals Dacs en la muntogna d’Orăștie e las baselgias da lain en la Maramureș. La Baselgia naira a Brașov è il dom gotic situà il pli en l’ost da l’Europa ed a medem temp la pli impurtanta baselgia gotica da l’entira Europa dal Sidost.
Il palaz dal parlament a Bucarest è il pli grond edifizi da l’Europa ed a medem temp in dals pli gronds dal mund insumma. L’edifizi che furma dapi il 1997 la sedia da la chombra da deputads rumena è suenter il Pentagon il segund grond edifizi da l’administraziun dal mund. Stilisticamain vegn il palaz dal parlament attribuì al neoclassicissem. Sin la vart davos da l’edifizi sa chatta il museum naziunal per art modern.
Entaifer l’architectura moderna en Rumenia dattan en egl surtut ils suandants edifizis: Il Circus Globus (il circus statal a Bucarest), il Complexul Expozițional Romexpo (areal da fiera internaziunal), la Sala Palatului (cun bundant 4000 plazs ina da las pli grondas salas da show, teater e congress dal mund) sco er il teater naziunal futuristic Ion Luca Caragiale a Bucarest che furma il pli grond e modern teater da l’entira Europa.
Musica
En Rumenia existan en 18 citads 28 orchesters professiunals: 18 orchesters filarmonics, 9 orchesters d’opera ed 1 orchester d’operetta.
Film
Suenter il 1989 ha l’industria da film enconuschì in svilup spectacular ch’ha manà a numerus premis per producziuns rumenas. Tranter auter èn vegnids onurads ils reschissurs ed acturs Cristi Puiu (Berlin 2004), Corneliu Porumboiu (Cannes 2005), Cristian Mungiu (Cannes 2007 e 2012), Marian Crișan (Locarno 2010) e Călin Peter Netzer (Berlin 2013). Il critichers da film discurran perquai d’ina ‹unda rumena› en l’industria da film internaziunala.
Litteratura
In dals pli enconuschents scripturs rumens dal temp preschent è Mircea Cărtărescu (t.a. titular dal premi da litteratura internaziunal Chasa da las culturas dal mund 2012). En Rumenia empleneschan prelecziuns litteraras per part entirs stadions.
Ils pli enconuschents auturs da teater rumens èn ils dus auturs rumen-franzos Eugène Ionesco e Matei Vișniec. En la lirica èn tranter auter daventads enconuschents il cunfundatur dal dadaissem Tristan Tzara sco er Mircea Dinescu.
Scienza e perscrutaziun
Il sistem da perscrutaziun rumen ha gì da surpigliar dal temp socialistic gronds problems structurals che sa laschan be allontanar plaunsieu. Menziun speziala meritan l’Institut per fisica atomara ch’è integrà en divers projects da l’Uniun europeica, il New Europe College u en la filosofia la Societad rumena per fenomenologia.
Sport
Dapi il 1909 è il ballape en il pajais organisà en la Federația Română de Fotbal. La liga naziunala vegn surtut dominada da Steaua Bukarest e da Dinamo Bukarest. La squadra naziunala è gia sa participada numerusas giadas a campiuns europeics e mundials. Tar il campiunadi mundial dal 1994 e tar il campiunadi europeic dal 2000 ha ella mintgamai cuntanschì il quartfinal.
Dapi il 1900 sa participescha la Rumenia er als gieus olimpics. Areguard las medaglias dad aur gudagnadas sur tut ils onns tutga la Rumenia tar las ventg naziuns cun il pli grond success. L’onn 1984 a Los Angeles è la Rumenia sa participada sco sulet team dal bloc da l’ost ed ha gudagnà 20 medaglias dad aur. La suletta medaglia tar gieus olimpics d’enviern è stà bronz en il bob da dus a Grenoble il 1968.
La Rumenia è surtut er famusa per sias gimnastas ch’han cuntanschì gronds success a chaschun dals gieus olimpics: Nadia Comăneci ha gudagnà il 1976 e 1980 en tut tschintg giadas aur, Ecaterina Szabó quatter giadas il 1984, Daniela Silivaș trais giadas il 1988, Simona Amânar en tut trais giadas aur il 1996 e 2000 e Cătălina Ponor trais giadas aur il 2004.
Ulteriurs sports en ils quals la Rumenia è stada u è actualmain tranter las meglras squadras èn rugby union, tennis, ballamaun, scrimar e ballarait.
Republica
thumb|220px|Monument da la republica a Paris La republica (dal latin res publica, ‹chaussa publica›) è tenor la chapientscha generala dal term ina «furma statala, en la quala ils regents vegnan elegids per in temp determinà tras il pievel u tras represchentants dal pievel» ed en la quala cumpeta al pievel «la pli auta pussanza dal stadi e la funtauna da legitimitad suprema». La definiziun da la republica cumbinescha pia caracteristicas da la democrazia e da la suveranitad dal pievel; ina differenziaziun tranter la chapientscha liberala dal vest, la republica islamica e la chapientscha communistica (republica populara) n’è da princip betg necessaria per definir il term, damai che tut questas chapientschas èn cumpatiblas cun il term da la voluntad generala tenor Rousseau.
Dapi il 20avel tschientaner sa lascha constatar in diever inflaziunar dal term, quai ch’è magari stà collià cun ina sperdita da conturas da la muntada oriunda. Savens ha er il term ‹democrazia› dominà la chapientscha dal term ‹republica› u remplazzà quel dal tuttafatg. Las muntadas ‹ina regenza elegida dal pievel› (democrazia) ed ‹ina politica che serva al bainstar public› (republica) diffundan pli e pli.
Per part vegn empruvà da vart d’experts dal dretg statal da reacquistar la muntada oriunda dal term en sia funcziun fundamentala per il stadi e la politica. En quest senn sto correspunder a la legitimaziun da la regenza tras l’elecziun dal pievel in duair dals elegids da correspunder al bainstar general. Il princip democratic dovra pia necessariamain la cumplettaziun tras il princip republican, damai ch’ina elecziun democratica persula na garantescha anc betg che la politica saja orientada al bainstar general.
Areguard l’istorgia da la significaziun sa laschan differenziar plirs concepts antics, medievals e dal temp modern. Quai sa mussa gia dal temp da l’Imperi roman: Entant che la republica era per Cicero ina chaussa dal pievel e dal senat, vegnivan las fatschentas publicas resguardadas durant ils temp dals imperaturs sco incumbensa da l’imperatur sez – sco magistrat che represchentava il pievel – e da ses apparat statal che steva en il servetsch dal bainstar public.
Ils Carolings han reprendì il term en il senn d’in domini persunal dal retg sur il pievel. Silsuenter è il term s’avert ad ina denominaziun pli generala er per corporaziuns, uschia ch’er in’universitad u schizunt l’entira cristianadad pudevan vegnir chapids sco res publica. Ins differenziava da quel temp tranter trais muntadas dal term: res publica sco constituziun romana, sco corporaziun e sco cuminanza (statala).
En rom da la recepziun dad Aristoteles han ins schlargià il term en il temp medieval tardiv a moda decisiva tras l’idea da la suveranitad che fa la differenza tranter suveran e subdit. La republica è uss daventada l’organisaziun politica d’ina societad (civitas, societas civilis) tras ina regenza suverana ed ha uschia fatg in pass decisiv vers la concepziun moderna dal stadi. «Sut in stadi (république) chapesch’ins la pussanza guvernativa suverana ed orientada al dretg sur in dumber da chasadas e lur possess cuminaivel.» En quest senn fixà tras Jean Bodin correspunda la republica al term da la communitad (commonwealth, communauté), il qual è orientà al bainstar general (common good, bien commun). Fin en il 17avel tschientaner è il term ‹republica› vegnì duvrà en quest senn pli vast e cumpigliava er stadis aristocratics, oligarchias e monarchias.
En il decurs dal 17avel e 18avel tschientaner è la muntada dal term sa spustada per exprimer ina distanza envers las furmas statalas absolutisticas. Il term ‹republica›, ch’era connotà a moda positiva, han ins oramai liberà successivamain d’elements che cumparevan uss inacceptabels. ‹Republica› dueva be pli dastgar sa numnar ina furma guvernamentala, entaifer la quala il regent vegniva determinà a basa da reglas cuntegnidas en ina constituziun, enstagl d’avair ertà ses uffizi sco commember d’ina dinastia.
Dal temp da la restauraziun, per exempel en las scrittiras da la romantica tempriva da Friedrich Schlegel, è la chapientscha da la politica puspè s’orientada als cuntrapols da la Revoluziun franzosa, uschia ch’ins ha danovamain resguardà il republicanissem en il senn d’ina orientaziun da la politica al bainstar general sco cumpatibel cun la monarchia. Questa definiziun fitg vasta è puspè vegnida bandunada dals represchentants dal Vormärz ch’han resguardà la dismessa da la monarchia sco element essenzial per schliar ils problems dal temp.
La pli pitschna republica dal mund è Nauru, la pli gronda areguard la surfatscha è la Russia. La pli veglia republica ch’exista fin oz è San Marino.
Definiziun classica
L’oligarchia romana n’era, en il senn descrit survart, bain betg democratica, ma tuttavia republicana. La definiziun classica da la republica sa cloma t.a. sco suonda:
«Est igitur res publica res populi, populus autem non omnis hominum coetus quoquo modo congregatus, sed coetus multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatus.»
– Marcus Tullius Cicero, De re publica, I, 39.
Antica
thumb|180px|Aristoteles Emprimas propostas per organisar la societad tenor ils princips dal bainstar general cumparan en la scrittira ‹Politika› (Πολιτικά) dad Aristoteles. El ha dividì las furmas guvernativas ch’al eran enconuschentas en duas gruppas:
La republica sco concept politic per manar il bainstar public e sco denominaziun da quel cumpara l’emprima giada en furma da la republica romana. La republica è sa sviluppada en vista a l’observaziun ch’ina pussanza fitg gronda u schizunt illimitada en ils mauns d’ina singula persuna vegnia savens malduvrada da quella per s’enritgir persunalmain e che quest svilup saja collià cun la suppressiun ed il sfruttament da las persunas che vegnan regidas.
Ina tala situaziun ha manà vers ca. 500 a.C. ad ina sullevaziun da la populaziun da Roma. Il davos retg roman, Lucius Tarquinius Superbus, è vegnì stgatschà ed ins ha decidì ch’ins na veglia tolerar da qua davent nagin retg pli. A ses lieu èn vegnids nominads consuls (dal latin consules, ‹quels che dumondan il pievel u il senat›) sco las persunas che duevan diriger il bainstar public. Lur pussanza era limitada en plirs reguards: Per l’ina vegnivan els elegids dal pievel roman be per in onn (princip da l’annuitad); per l’autra vegnivan designads per mintga perioda d’uffizi dus consuls (princip da la collegialitad), cumbain che mintgin era munì cun la pussanza cumplaina. Pli e pli han ins er autorisà ils consuls d’instituir gidanters per tschertas incumbensas.
Parallelamain a la republica romana è er sa sviluppada la democrazia attica en Grezia, la quala ha existì da 461 fin 322 a.C.
Temp modern
Niccolò Machiavelli ha partì ils stadis dal mund sulettamain en republicas e principadis. Dal temp da la Revoluziun americana e Revoluziun franzosa è la republica vegnida chapida sco cuntramodel a la democrazia directa. Cun la republica han ins collià ils princips da la represchentativitad e da la separaziun da legislativa ed executiva. Tenor Rousseau na stevan quests princips betg en cuntradicziun cun la monarchia: En in’annotaziun dal ‹Contrat social› di el explicitamain che er ina monarchia possia esser republicana. Per Rousseau è il criteri central d’ina regenza republicana sia legitimitad. Mintga furma d’arbitrariadad e da despotissem resguarda el sco betg republicana.
A partir da quel mument ch’il term da la democrazia represchentativa è s’etablì, èn ils elements democratics quasi sa schliads dal term da la republica. Quel sa restrenscha oz als aspects da l’aboliziun da la monarchia ed a l’orientaziun da l’urden statal al bainstar general.
Furmas da la republica
thumb|220px|Republicas (blau) e monarchias en l’Europa (situaziun dal 2015) La concepziun interna da la republica variescha da stadi tar stadi. Savens èn republicas munidas cun regenzas democraticas, ma quai na sto betg esser uschia. La caracteristica ‹republican› di be ch’il stadi na vegnia betg regnà d’in monarc. Tut las autras furmas da pussanza e sistems guvernamentals èn teoreticamain imaginabels sco republica. La cundecisiun dal pievel areguard la furmaziun da l’opiniun politica n’è betg necessaria a tut pretsch.
Da l’autra vart pon er monarchias esser fitg democraticas. Uschia è per exempel il Reginavel Unì ina monarchia constituziunala che vegn regida a moda democratic-parlamentara. Malgrà la democrazia na sa tracti qua betg d’ina republica. Cun designar la furma statala na vegn en quest senn ditg nagut areguard la qualitad da la cundecisiun democratica prevalenta.
Republica democratica
En ina republica democratica vegnan tant il schef da stadi sco er ils represchentants dal pievel elegids a moda directa u indirecta tras il pievel. La gronda part da las republicas democraticas disponan d’in sistem guvernativ represchentativ.
Republica presidiala
En ina republica presidiala vegn la forza guvernativa exequida d’in president dal stadi ch’è a medem temp schef da stadi sco er schef da la regenza. En quest tip da stadi vegn il princip da la separaziun da las pussanzas applitgà strictamain. Quest sistem è en diever en ils Stadis Unids ed en prest tut ils stadis da l’America Latina.
Republica semipresidiala
Il sistem guvernativ semipresidial è segnà d’ina executiva da duas persunas, numnadamain dal president e dal schef da la regenza (primminister e chancelier). Questa constellaziun è bain er usitada en il sistem parlamentar; ma en la republica semipresidiala disponan omaduas persunas d’ina pussanza signifitganta. Exempels per quest sistem furman la Frantscha e l’Ucraina.
Republica parlamentara
En in sistem guvernativ parlamentar èn l’executiva e la legislativa colliadas vaira ferm ina cun l’autra. Uschia elegia il parlament in schef da la regenza, il qual è dependent da la confidenza da la maioritad dal parlament. Tuttina vegn quel controllà d’in president (cun relativamain pauca pussanza politica) che vegn ubain elegì directamain tras il pievel ubain tras il parlament. Quest sistem è usità en blers stadis europeics, per exempel en Germania.
Sistem da l’executiva liada al parlament
En quest sistem èn las pussanzas anc entretschadas pli fitg. Il parlament elegia in schef da la regenza che dependa da la confidenza da la maioritad dal parlament, ma ch’è a medem temp schef da stadi. In exempel per questa furma guvernamentala è l’Africa dal Sid.
Republica populara
Tar ina republica populara sa tracti – tenor la chapientscha dals stadis respectivs – d’ina furma guvernamentala socialistica u communistica. Ils commembers da la regenza vegnan per ordinari elegids tenor in schema birocratic. In criteri central è savens l’appartegnientscha a la classa sociala dals lavurants resp. proletaris. Quai vul dir che commembers da l’aristocrazia, dal clerus u da la burgaisia bainstanta n’han per il pli nagin access als uffizis politics. Stadis d’ina partida cun questa furma guvernamentala designeschan savens sezs lur model sco dictatura dal proletariat. Exempels èn la Republica Populara Democratica da la Corea, la Republica Populara Democratica dal Laos e la Republica Populara da la China.
Republica da cussegls
thumb|220px|Reuniun dal soviet da Son Petersburg, 1917 Il term ‹republica da cussegls› designescha en general in sistem guvernativ, en il qual la pussanza vegn exequida tras il pievel en furma da cussegls nominads en elecziun directa. Exempels per questa furma guvernamentala eran la Republica da cussegls da Minca u l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas (il term russ sovjet signifitga ‹cussegl›).
Republica socialistica
Intgins stadis guvernads a moda communistica designavan u designeschan sasezs er sco ‹republica socialistica›. Quai è stà il cas tar l’Uniun da las republicas socialisticas sovieticas, tar la Republica federativa socialistica da la Jugoslavia e tar la Republica federativa socialistica da la Birma sco er anc oz tar la Republica Socialistica dal Vietnam, la Republica Socialistica Democratica da la Sri Lanka e la Republica Socialistica da la Cuba.
Republica aristocratica
La republica aristocratica è ina furma guvernamentala che vegn purtada da l’aristocrazia (republica aristocratica), dals burgais bainstants (patriziat) u da tscherts stans (urden da stans). En tut quests cas vegn la regenza furmada d’ina minoritad privilegiada. Praticamain tut las furmas guvernativas democraticas da l’Europa odierna sa basan sin precursurs aristocratics, entaifer ils quals l’aristocrazia, il patriziat ubain represchentants da la baselgia avevan in dretg da cundecisiun en dumondas da taglia, da la separaziun da las pussanzas u tar l’elecziun dal(s) regent(s). La transiziun da la furma guvernamentala aristocratica a la democratica è per ordinari succedida en quella moda ch’ins ha l’emprim concedì a tut ils burgais in dretg d’eleger e silsuenter schlià successivamain differenzas areguard la paisa da las vuschs (dretg d’eleger cun census) resp. ha revocà l’exclusiun da singulas gruppas da la populaziun (sclavs, dunnas, commembers da minoritads etnicas, linguisticas u religiusas) dals dretgs da burgais.
Exempels istorics furman la democrazia attica, la republica romana, la Republica da Vaniescha, la Republica aristocratica da la Pologna e Lituania, la Svizra (en differentas furmas al nivel da singuls chantuns dapi il cumenzament da lur constituziun statala fin a l’entschatta da la Republica helvetica) sco er la Republica dals set Pajais Bass reunids.
Republica constituziunala
La furma statala da la republica constituziunala duaja prevegnir en ina democrazia al privel d’ina pura regenza da la maioritad. Ella statuescha dretgs da minoritads che gidan a proteger cunter la ‹tirannia da la maioritad›; per ordinari succeda quai cun fixar en la constituziun mesiras che restrenschan la pussanza dals organs guvernativs. Ina republica constituziunala è concepida uschia che «nagina persuna u gruppa po cuntanscher la pussanza absoluta». Il schef dal stadi ed ils funcziunaris ils pli impurtants èn represchentants dal pievel che vegnan elegids e ch’ageschan tenor il dretg constituziunal che metta terms a la pussanza da la regenza envers ils burgais. En ina republica constituziunala èn ils organs executivs, legislativs e giudicativs separads strictamain in da l’auter.
Republica dictatorica
Ina furma guvernamentala republicana vegn numnada dictatorica sch’il schef dal stadi regia facticamain per vita duranta e la regenza è suttamessa a ses sforz. Savens vegnan er republicas popularas attribuidas a las republicas dictatoricas. Da cunfinar la dictatura da la republica democratica è per ordinari anc pli difficil, damai che tut ils dictaturs pretendan d’agir en il num dal pievel e d’esser vegnids legitimads da quel. Cun excepziun d’intginas republicas popularas n’è fin oz enconuschenta nagina constituziun statala ch’attribuis a sasezza il term ‹dictatoric›. La dumonda sch’in stadi vegnia regì a moda dictatorica sa lascha oramai be deducir mintgamai da las circumstanzas concretas. E damai che quellas sa laschan per ordinari be giuditgar a moda subjectiva, divergeschan las opiniuns per part fitg ferm en questa dumonda.
Republica federala
Tar ina republica federala u stadi federal sa tracti d’ina uniun da plirs stadis commembers che disponan d’ina suveranitad parziala. Quai na munta però betg ch’i fiss lubì senz’auter ad in stadi commember d’extrar dal stadi federal, quai che differenziescha il stadi federal dal stadi federativ.
Republica islamica
Stadis cun in’auta quota da populaziun islamica numnan la furma statala da lur sistem politic savens ‹republica islamica›. Cun quest term vegn exprimì ch’i vegnia prendì resguard spezial sin valurs islamicas tradiziunalas. Ina republica islamica vegn regida tenor princips islamics, per exempel tenor la scharia, la lescha religiusa da l’islam.
Differenza tranter republica e democrazia
thumb|220px|Carta commemorativa da la Republica da la China (Taiwan), ca. 1929 Ils terms ‹republica› e ‹democrazia› vegnan savens duvrads a moda sinonima. Per propi sa refereschan els però a differents fatgs. ‹Republica› designescha en cumparegliaziun cun la monarchia ina furma statala, en la quala il schef da stadi na sa legitimescha betg a moda dinastica, mabain sur la populaziun dal stadi. ‹Democrazia› è percunter en cumparegliaziun cun la dictatura in sistem, entaifer il qual er la pussanza statala sco tala sa basa sin il pievel e las decisiuns politicas vegnan prendidas tenor il princip da maioritad.
Sur questa differenziaziun ora vegn per ordinari anc fatg diever d’in term da democrazia extendì, entaifer il qual vegnan er resguardads aspects sco ils dretgs fundamentals individuals, l’economia da martgà libra u la societad averta. Per questa furma da stadi vegn savens duvrà il term democrazia dal vest u liberala (oriundamain per differenziar quellas da las ‹democrazias popularas› socialisticas). Pervi da la tradiziun burgaisa antiaristocratica da questas valurs discurr’ins en quest connex er da princips republicans, e quai cumbain ch’er las monarchias parlamentaras s’orienteschan ad ellas.
In’ulteriura differenza tranter ils terms ‹democrazia› e ‹republica› è vegnida fatga en la fasa tempriva dals Stadis Unids da l’America. Da lez temp vulevan ils democrats decider en circuls d’elecziun fitg pitschens a moda uschè autonoma sco pussaivel davart lur affars. Els resguardavan la polis greca sco ideal. Perquai han els empruvà da laschar bunamain tut la pussanza tar ils singuls stadis e da concepir la confederaziun a moda plitost flaivla e lucca. Ils federalists percunter, ils precursurs da la partida republicana dad oz, han cumbattì per in ferm stada federal. Lur argument central cunter la democrazia directa è stà il privel ch’i sa furmian gruppas pitschnas che tschentian lur interess mumentans sur ils interess a lunga durada da l’entira cuminanza. Il privel ch’ina tala gruppa possia sa far valair, era tenor l’avis dals federalists bundant pli grond en il cas d’in pitschen dumber d’electurs. En la guerra civila han ils republicans sut Abraham Lincoln defendì l’uniun cunter ils confederads dals stadis dal sid che vegnivan surtut regids da democrats.
Stadi liber
Or da la translaziun tudestga dal term latin republica (libera res publica) è er sa furmada en il territori da lingua tudestga la noziun ‹Freystaat›. Quest svilup è documentà en il 17avel e 18avel tschientaner, ma è per part er sa mantegnì en il 19avel e 20avel tschientaner. En sia constituziun dal 1848 è per exempel la Freie und Hansestadt Lübeck sa declerada sco Freistaat e la Constituziun da la Republica da Weimar ha fixà en l’art. 17: «Jedes Land muss eine freistaatliche Verfassung haben.» En questa tradiziun sa numnan ils pajais federativs Baviera, Saxonia e Turinga fin oz uffizialmain Freistaat per render attent a lur tradiziun republicana (dapi la Revoluziun da november dal 1918/19).