cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Violina
Istorgia
Surtut Stradivari è pli tard daventà il grond exempel per l’execuziun ed ils princips da construcziun da quasi tut las violinas, quai ch’ha manà ad ina ferma unificaziun. En il 19avel tschientaner han ins cumenzà a construir culiezs in pau pli lungs e montads a moda pli inclinada; quai pussibilitava ina pli auta tensiun da las cordas e correspundeva a las pretensiuns da salas da concert e d’orchesters che daventavan adina pli gronds. Igl è però vegnì crititgà che quai rendia il tun pli dir e main plaschaivel. En Frantscha ha surtut Jean-Baptiste Vuillaume dà impuls decisivs cur ch’el è sa fatschentà cun las violinas da Stradivari e Guarneri.
Violinas favuraivlas vegnivan gia construidas a l’entschatta dal 19avel tschientaner en manufacturas tudestgas e franzosas. La construcziun da gìas industriala ha alura cumenzà l’onn 1887 a Nagoya (Giapun) cun la fundaziun da la Suzuki Violin Co. Ltd. tras Masakichi Suzuki (1859–1944), il bab dal pedagog da violina Shinichi Suzuki. Gia suenter curt temp eran emploiads là 1000 collavuraturs e vegnivan construidas mintga mais fin a 400 gìas e 4000 artgs.
Bain hai adina puspè dà emprovas d’adattar l’instrument al temp, per exempel cun far diever d’autras materialias (main charas) u cun variar detagls da la cumparsa exteriura (p.ex. la lindorna). Ma blers musicists van strictamain or da via a violinas cun in’autra cumparsa u che na correspundan betg a l’ideal dal tun classic, uschia ch’igl è grev da vulair sviluppar vinavant seriusamain l’instrument.
Aspects pedagogics
A sunar violina sa lascha gia cumenzar en giuvens onns. Per far carriera sco violinist da professiun èn pedagogs da l’avis ch’i saja indispensabel da sa famigliarisar cun l’instrument gia en ina vegliadetgna tranter 3 e 6 onns. Perquai existan numerusas scolas da violina adattadas a la vegliadetgna d’uffant. In exempel fitg derasà furma la metoda da Suzuki, numnada tenor Shinichi Suzuki che l’ha sviluppà.
Diever da la violina en la musica
thumb|220px|La violina sco instrument da melodia entaifer l’orchester classic La violina è colliada stretgamain cun il svilup da la musica europeica dal temp modern, uschia ch’igl exista in fitg vast repertori ch’è vegnì scrit explicitamain per quest instrument.
Sco vusch solista
Impurtantas ovras per la violina sco vusch solista (senza accumpagnament) hai gia dà fitg bleras dal temp baroc; da menziunar èn surtut Heinrich Ignaz Franz Biber e Johann Sebastian Bach. Da quel temp han ins savens fatg diever da la pussaivladad da la corda dubla, cun la quala sa laschan intunar sin la violina a medem temp pliras vuschs. Durant la classica e romantica èn ovras solisticas stadas main derasads (quai che vala dal reminent er per auters instruments sco il clavazin u l’orgla). Tuttina hai dà da quel temp in ulteriur punct culminant en furma da las 24 ‹Capricci› da Niccolò Paganini. En il 20avel tschientaner èn cumponists sco Bartók, Strawinsky e surtut Eugen Ysaye sa deditgads a quest gener.
Ils emprims concerts instrumentals èn sa sviluppads or da la pratica barocca da laschar resortir il primviolinist da l’orchester d’instruments a corda. Bainbaud èn vegnids scrits ils emprims concerts da violina ch’èn er explicitamain vegnids declerads sco tals (p.ex. da Torelli, Vivaldi u Bach). Tut ils trais classichers viennais (Haydn, Mozart, Beethoven) han scrit concerts da violina, medemamain ils pli impurtants maisters da la romantica (Spohr, Mendelssohn Bartholdy, Schumann, Dvořák, Tschaikowsky, Brahms, Bruch) e blers cumponists da pli tard sco Jean Sibelius, Schönberg, Berg, Strawinsky, Dmitri Schostakowitsch e Serge Prokofiev. A partir da la fin dal 19avel tschientaner èn vegnidas cumponidas intginas ovras per solists da violina cun accumpagnament d’orchester ch’eran formalmain pli libras e vulevan sa distatgar dal gener da concert oriund. Exempels furman la ‹Symphonie espagnole› da Lalo, la rapsodia ‹Tzigane› da Ravel, il ‹Poème› dad Ernest Chausson u ‹The Lark Ascending› da Ralph Vaughan Williams.
Musica da chombra
Strusch in’ovra da chombra scritta per instruments a corda u per instrumentaziun maschadada desista d’almain ina vusch da violina. Ils geners ils pli frequents èn la sonata da violina, la sonata da trio, il trio d’artgists u da clavazin, il quartet da trio u da clavazin, il quintet d’artgists ed il sextet d’artgists. En bleras da questas furmaziun è la melodia principala attribuida a la violina.
Orchester
Dapi il baroc datti en l’orchester – tuttina sco en il quartet d’artgists – duas differentas vuschs da violina, las qualas èn savens occupadas en furma da chor, pia cun plirs violinists. En ina sinfonia romantica cun orchestraziun gronda sunan per ordinari 16 emprimas e 14 segundas violinas, per part schizunt dapli. Omaduas gruppas vegnan normalmain manadas d’in u plirs mainavuschs al pult da notas il pli davant. Davant dal tut sesa il primviolinist ch’ha magari da sunar solo ed il qual porta ina responsabladad speziala per l’entir orchester.
Musica da saut
En connex cun la carriera solistica da la violina en la musica da la curt dal 17avel tschientaner è quella er sa sviluppada a l’instrument principal per accumpagnar sauts. Ils maisters da ballet sunavan violina e faschevan diever da quella per inscenar sauts da l’auta societad. Cun l’emancipaziun dal saut burgais en il 18avel tschientaner èn sa furmadas bleras chapellas da saut che consistivan per ordinari da duas violinas (cun bass). L’emprima sunava la melodia, la segunda agiuntava ritmus ed accords. Anc dal temp da la culminaziun da la musica da saut viennaisa (temp dal Biedermeier) cun Joseph Lanner u Johann Strauss bab stevan las violinas en il center da las chapellas da saut e blers elements da saut èn er vegnids integrads en la musica da concert.
Musica tradiziunala
En bleras furmas da musica tradiziunalas (folk-music, musica populara) vegn fatg diever da la gìa. En quest connex vegn ella savens numnada Fiedel u fiddle. Tranter auter è la gìa in tipic instrument da la musica tradiziunala dals suandants pajais: Irlanda, Scozia, Norvegia, Svezia, Pologna, Ungaria, Frantscha, il territori alpin, la Slovachia, ma er da l’Africa dal Nord.
Musica classica da l’India
thumb|210px|Posiziun tradiziunala da la violina entaifer la musica classica da l’India En la musica classica da l’India dal Sid è la violina sa messa tras cun Baluswami Dikshitar (1786–1859), in frar dal grond cumponist Muthuswami Dikshitar. Emprimas illustraziuns da violinas en l’India sa chattan en il palaz da Tipu Sultan (1750–1799) ch’era s’allià cun la Frantscha e che s’interessava en general per la tecnica e cultura europeica.
En l’India dal Sid furman la violina e la vina dapi lura ils pli impurtants instruments a cordas. Là vegn la gìa pusada cunter il pèz e tegnida en ina posiziun inclinada vers engiu. Enconuschents violinists da l’India dal Sid èn Kunnakudi Vaidyanathan, Mysore Manjunath, Ganesh e Kumaresh, L. Subramaniam. En l’India dal Nord ha il cumponist bengal Nidhu Babu (1741–1839) probablamain duvrà sco emprim la violina per accumpagnar a Calcutta ses chant. Il pli enconuschent violinist da l’India dal Nord è stà V.G. Jog (1922–2004).
Jazz e rock
Er en la musica da divertiment pli nova gioga la gìa in’impurtanta rolla; quai vala tant per l’orchester da tango, sco er per chapellas da ‹zighinghers› u per tschertas furmaziuns da jazz (Stéphane Grappelli, Mahavishnu Orchestra e.a.). Ma er en il blues, rock e schizunt metal datti adina puspè bands che fan diever da la gìa. Ed er blers violinists moderns ch’èn s’etablids en la musica classica fan magari part da projects da crossover (Nigel Kennedy, Anne-Sophie Mutter).
Fortunat Kauer
Fortunat Kauer ei in roman da Linard Bardill. Il text ei screts en rumantsch grischun.
Aschia tuna il text sin la cuviarta dil cudisch. Ina historia che setracta dad in um che sto ir agl exteriur a spindrar in buob per ch’el anfli sesez.
Resumaziun
Quei ei la historia digl um che ha piars sesez, ch’encuera l’uiara – en siu intern ed era enzanu’auter – che anfla denton enstagl in affon.
Scappaus eis el. Da Savognin, naven dil spital, el sco miedi superiur. Scappaus a Turitg. Leu ha el priu ina combra en in hotel ha mirau en il spieghel ed ha buca enconuschiu pli sesez. Quei po buc esser el en quei spieghel! Quei sto esser ina sgnocca. Pertgei, siu visavi ha entschiet a permalar el entochen ch’el ha sfraccau il spieghel en melli toccs.
El sededesda e sa seregurdar vid lidinuot. La svegliada plauna da Fortunat Kauer entscheiva.
El semetta sin via per encurir. Ei l’uiara quei ch’el enquera, la ravgia, l’emblidonza? El sa buca. Kauer sesa en il “Degen”. El entaupa Manfred il manischunz che ha carrau el naven da Savognin a Turitg. Kauer mira trasora sin las combas dalla survienta, tenta era ella. Mo tier Blanche ei el sentschentaus tier la fallida dunna. Ella rabeglia neuagiu Kauer da sia sutga da miedi e surmeina el da vegnir a tscheiver. Els passentan ensemen la notg.
La stgiradetgna el tgau da Kauer enscheiva a sesclarir. Blanche teidla tier ad el. Ei sto esser capittau enzatgei en sia tegia da catscha. In aventura amurusa e sia dunna, Christina, ei vegnida neutier. E la naschientscha dil pop gia mort ed ils egls dalla mumma plein remproschas.
Silsuenter entaupa el a Sunaric, il Bosniac, che raquenta dil KZ ad Omarska nua ch’el ei staus e danunder ch’el ha saviu mitschar. Co san ins viver vinavon suenter aschi ’in’experientscha? Denton era la curascha per murir ha Sunaric piars. El ha enconuschiu in da ses torturaders dad Omarska sin in’insla da tram. Uss vulen lez mazzar el per ch’el sappi buca tradir. Blanche surmeina Kauer da gidar Sunaric.
Suenter ch’el ha zuppau il Bosniac en sia tegia da catscha va el cugl auto a Savognin. Sia casa ei bandunada. El anfla la brev da cumiau da sia dunna, beiba stuorn. Ei croda bia neiv. El sto turnar en tegia, denton a pei. El schela bunamein en. Sunaric spindra el.
Suenter siu spindrament raquenta Sunaric dad Omarska e Kauer da sia ruosna ella regurdientscha. Dapli ch’el raquenta e pli fetg ch’el realisescha tgei ch’ei schabegiau. Siu passau sederscha sur el sco in animal selvadi.
Sunaric e Kauer han da seschignar sur dad ina remarca da Kauer. Sunaric vul strunglar el denton vegn Kauer da frenar el tras pitgar ina buteglia da veider sin siu tgau. El sa buc sch’el ha sturniu Sunaric. Kauer fa guardia sper siu letg ed engira da seruschnar sin tuts quatter a Sarajevo ed encurir sia famiglia, sche mo el mieri buc.
A Sarajevo enamiez il territori d’uiara emprova Kauer dad anflar la famiglia da Sunaric. El vegn satraus en ina ruina d’ina casa duront in bumbardament. In buobet vegn da spindrar el ord sia fossa e muossa ad el la via ord il marcau. Per liung las rodaglias veglias semettan els dus sin via viers la mar per lura saver ir en Svizra. Kauer vul sedeliberar dil buob, Ajet denton selai buca scurlar giu.
Suenter dis plein fom, tema, seschignems e reconciliaziuns contonschan els dus finalmein la Svizra. Kauer ei puspei cheu mo tgei duei el pomai far cun in buob? Pertgirar el.
Loghen d’acziun
Loghens d’acziun ein Savognin, la tegia d’alp a Savognin, Turitg, Sarajevo e differentas cuntradas denter Sarajevo e Mostar. Dil camp da concentraziun Omarska vegn adina puspei discurriu ei vegn denton buca giugau leu.
Sarajevo ei vegniu eligiu aposta per saver tematisar l’uiara el Kosovo. Bardill discuora dad in um che viva ozildi. El ha denton era durvrau in’uiara per plazzar Kauer. Anno 98 cu il cudisch ei vegnius screts era l’ujara el Kosova gest passada.
Ils auters loghens havessen era saviu esser en l’engiadina ni enstagl a Turitg era a Basel.
Temps
La historia vegn buca raquintada dil tut cronologicamein. Il lectur fa adina puspei segls anavos el passau da Kauer e lura puspei anavon. Mintgaton dat ei era segls da forsa in per jamnas anavon per sursiglir caussas nuninteressantas che vegnan lura resumadas cuortamein.
La historia gioga el temps suenter igl uost 1992 demai ch’il camp da concentraziun ha existiu naven dils 25 da matg tochen ca. ils 30 d’uost 1992. Il camp sesanflava duront l’uiara dalla Bosnia ad Omarska el nord dalla Bosnia-Herzegovina. El camp ein dapli che 3000 Bosniacs e Croats vegni teni. La versiun ufficiala dalla regenza haveva num ch’ei seigi in camp per anflar lur inimitgs. Tenor la dertgira internaziunala per l’anteriura Jugoslavia ein perschuniers vegni assasinai, torturai, mazzacrai e violai.
Dalla cefra da morts dat ei differentas fontaunas. Suenter la fin dall’uiara ein varga 770 persunas vegnidas anfladas en duas fossas communablas. Entuorn il marcau Prejedor han ins anflau ver 62 da quellas fossas che savessen star en connex cul camp ad Omarska. Las perdetgas dils perschuniers che han surviviu e la cefra da quels che vegnan encuretgs corrispundan ca a las ceffras dils morts en las fossas.
Grazia a dus schurnalists, Ed Vulliamy (The Guardian) e Roy Gudman (Roy Neewsday), ei vegniu raportau da quels camps. Lu ha l’ONU priu l’iniziativa ed ha intercuretg quels camps. Pli tard ha ei aunc inagada dau rapports pertuccont quels camps. La discussiun sur da quels maletgs han denton entschiet pér anno 1993 tras la critica da Perer Brock en la Weltwoche.
Entgins dils responsabels ein gia vegni mess avon in tribunal e sentenziai per genocid.
Era la destucziun da Sarajevo e biars auters marcaus ei realitad. En quell’uiara mava ei per duas etnias. Ils Serbs levan restar ensemmen cun tschels sco in stadi unitar. Ils Bosniacs denton levan lur atgna tiara independenta. Els levan buca seschar supprimer dils Serbs.
Morfologia
La morfologia ei ina disciplina linguistica. Ella sededichescha alla perscrutaziun dils pli pigns elements dalla grammatica, ils morfems. La structura ed ils principis dil lungatg s’audan tier la morfologia.
La morfologia san ins era numnar la grammatica dil plaid. Tut las midadas grammaticalas ch’ins sa far vid in plaid per midar siu senn (conjugaziun etc.)
Derivonza dil plaid
Il plaid morfologia ei vegnius inventaus da Goethe el 19avel tschentaner. El druvava quella noziun per la scienzia dallas fuormas, oravontut ella botanica. Igl onn 1860 ha August Schleicher lu surpriu la noziun dalla morfologia per la linguistica.
Saxofon
Il saxofon è in instrument e tutga, auter che ses corp metallic lascha supponer, tar la famiglia dals instruments a flad da lain, damai che ses tun vegn creà cun agid d'ina plattin or da lain.
Istorgia
Il saxofon è vegni inventà dal Beltg Adolphe Sax (atgnamain Antoine Joseph Sax) en l'onn 1840. En sia proposta da patenta argumentescha el sia invenziun cun la mancanza d'in instrument a flad da lain da l'autezza bassa che tuna armonius. L'emprim saxofon da Adolphe Sax era in instrument da bass en C. El concepiva il nov instrument dentant ordavant per las autezzas da vusch da sopran fin subcontrabass.
Il 1929 ha Henri Selmer surpiglià il lavuratori dad Adolphe Sax a Paris e daventava il possessur uffizial da ses dretg da patentas. Ils saxofons da Henri Selmer Paris, oravant tut il Mark VI, han en il fratemp stads da cult e tutgan tar ils products artisanalmain excellents.
Pir cun il success dal Jazz ha il triumf da quest instrument cun ses tuns variabels e si'extensiun dinamica cumenzà. Entant è il saxofon tar la musica da concert e saut in dals instruments populars e blers solists han fundà lur agen band u combo.
Lettonia
La Lettonia (letton Latvija) è in stadi situà en il Balticum. Sco stadi d’amez dals trais stadis baltics cunfinescha el en il sid cun la Lituania, en il sidost cun la Bielorussia, en l’ost cun la Russia, en il nord cun l’Estonia ed en il vest cun la Mar da l'Ost. La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Riga.
Dapi che l’extensiun a l’ost da l’Uniun europeica è entrada en vigur l’entschatta da matg 2004, è la Lettonia commembra da l’Uniun europeica. Dapi il prim da schaner 2014 fa il pajais er part da la zona da l’euro.
Geografia
thumb|200px|La chapitala Riga thumb|200px|Tipica regiun da lais en la Letgalia La Lettonia sa chatta en il center dal Balticum. L’attribuziun da lezza regiun è percunter contestada e vegn influenzada, sper facturs geografics, er d’aspects istoric-culturals e politics. Uschia vegn il Balticum considerà – tut tenor il context – sco part da l’Europa dal Nord, da l’Europa Centrala, da l’Europa da l’Ost u da l’Europa dal Nordost.
Pully
Pully è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron. Pully è in avantlieu da l'aglomeraziun da Losanna.
Lettonia
Geografia
La Lettonia consista surtut da las quatter regiuns istoricas Curlandia (letton: Kurzeme) en il vest, Livonia (letton: Vidzeme) en il nordost, Semgalia (letton: Zemgale) sco strivla graschla tranter Daugava ed il cunfin lituan sco er Letgalia (letton: Latgale) en il sidost. Per gronda part sa tracti d’ina cuntrada da collinas da morena cuvertas da guaud e ritga da lais, e d’ina regiun da costa pauc structurada. Ils pli lungs flums da la Lettonia furman la Daugava e la Gauja. Il pli grond lai dal pajais è il Lubāns cun 80,7 km², il Lai Drīdzis è il pli profund lai dals trais pajais baltics (65,1 m). La chapitala Riga furma er geograficamain il center dal pajais pauc colonisà. Il Golf da Riga, situà en la Mar da l’Ost, sa chatta en il nordvest dal pajais.
La Republica da la Lettonia mesira ina surfatscha da 64 589 km². Il pajais cunfinescha en il nordost sur ina lunghezza da 343 km cun l’Estonia, en l’ost sur ina lunghezza da 276 km cun la Russia, en il sidost sur ina lunghezza da 161 km cun la Bielorussia ed en il sid sur ina lunghezza da 588 km cun la Lituania. La costa per lung dal Golf da Riga en il nord e la Mar da l'Ost en il vest mesira ca. 498 km; cunfins maritims ha la Lettonia cun l’Estonia e cun la Lituania. L’autezza sur mar dal pajais furma en media 87 m. La pli auta muntogna è il Gaiziņkalns, situà radund 120 km en l’ost da Riga, che mesira 311 m.
Tut en tut cuvran auas (flums, lais, lais da fermada) ina surfatscha da 2543 km². Dal terren restant servan var 40 %, numnadamain 24 710 km² a l’agricultura e radund 46 %, numnadamain 28 855 km², a la selvicultura.
La Lettonia s’extenda en direcziun ost-vest sur ina lunghezza da 450 km ed en direcziun nord-sid sur ina lunghezza da 210 km.
Tranter il 1920 ed il 1940 era la surfatscha da la Lettonia per radund 1300 km² pli gronda, numnadamain cur che l’anteriura regiun Nova Letgalia enturn la citad Abrene/Pytalowo è vegnida attribuida al pajais (en rom dal Contract da pasch tranter la Lettonia e l’Uniun sovietica). Suenter l’occupaziun tras l’Uniun sovietica han ins attribuì quest territori a la Republica sovietica russa. Questa midada dals cunfins n’è betg vegnida revocada suenter la dissoluziun da l’Uniun sovietica. Per pudair ademplir las pretensiuns d’admissiun a l’Uniun europeica ed a la NATO è la Lettonia stada sfurzada da ceder questa regiun er de jure a la Russia. La Nova Letgalia era oriundamain populada surtut da Lettons. Il num russ per la citad Pytalowo deriva probablamain dal num dal lieu letton istoric Pie Tālavas.
Clima
Sco tut ils stadis baltics è er la Lettonia segnada d’in clima temprà fin frestg cun envierns fraids sut 0 °C e stads cun temperaturas betg fitg autas d’en media tranter 16 e 17 °C. A Riga giascha la temperatura media annuala tar stgars 6 °C; las precipitaziuns mesiran radund 600 mm. Il pli umid èsi vers la fin da la stad, il pli sitg durant la primavaira. Il sulegl sclerescha radund 1800 fin 1900 uras l’onn, quai ch’è ina valur vaira auta.
Las costas da la Mar da l’Ost èn l’enviern per ordinari libras da glatsch. L’avust cuntanscha la temperatura da l’aua fin a 17 °C; chauds dis da stad po quella er crescher en vischinanza da la costa fin a 25 °C.
Natira
Sper tschiervs, chavriels, lieurs, portgs selvadis e vulps cumparan er elans, lufs, lufs-tscherver, casturs e bisons europeics. L’urs brin europeic ha puspè colonisà las provinzas Latgale e Vidzeme.
En la Lettonia existan bundant 700 territoris natirals protegids, tranter quels quatter parcs naziunals. Il pli pitschen ma pli vegl da quels furma il Parc naziunal Slītere che mesira 16 145 ha. Quel è vegnì fundà l’onn 1921, durant l’emprima independenza da la Lettonia. Cun ina surfatscha da 38 114 ha è il Parc naziunal Ķemeri il segund grond ed il pli giuven da tuts quatter. Quel han ins endrizzà suenter che la Lettonia ha reacquistà l’independenza (1997). Il pli grond è il Parc naziunal Gauja. Quel cumpiglia ina surfatscha da 92 261 ha ed è vegnì avert l’onn 1973, pia dal temp che la Lettonia appartegneva a l’Uniun sovietica. Da muntada surtut per utschels migrants è il territori natiral protegì Pape, en il qual ins ha er recolonisà bisons europeics e razzas originaras da chavals e da bovs. La Lettonia ha ina lunga tradiziun da la protecziun da la natira: emprimas ordinaziuns da protecziun èn gia vegnidas relaschadas en il 16avel tschientaner.
Flums
La Lettonia enconuscha en tut 17 flums d’ina lunghezza da radund 100 km u dapli. Ils tschintg flums ils pli lungs èn: Gauja (lunghezza 452 km, sbucca en il Golf da Riga), Daugava (lunghezza totala 1005 km, da quai 352 en la Lettonia, sbucca en il Golf da Riga), Ogre (lunghezza 188 km, sbucca en la Daugava), Venta (lunghezza totala 346 km, da quai 178 en la Lituania, sbucca en la Mar da l’Ost) e Iecava (lunghezza 136 km, sbucca en la Lielupe).
Populaziun
thumb|220px|Svilup da la populaziun dapi l’onn 1920 Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2011 vivevan en il pajais 2,068 milliuns persunas. Tras l’immigraziun massiva nà da l’Uniun sovietica durant ils onns d’occupaziun 1944 fin 1990 era il dumber d’abitants da la Lettonia creschì da 1,9 milliuns sin bunamain 2,7 milliuns. Dapi lura è la populaziun sa sbassada fitg ferm, l’emprim pervi da la retratga da l’armada sovietica e da las famiglias dals schuldads, pli tard er pervi da las bassas quotas da naschientscha e l’emigraziun generala. Tranter il 1989 ed il 2011 è il dumber d’abitants sa sbassà per bunamain 600 000. Ils ultims onns ha quest trend negativ cuntinuà, è crudà il 2014 sut dus milliuns e fin il 2017 sin 1,95 milliuns, quai che correspunda a la situaziun dals onns 1930. En il fratemp datti però er indizis pli positivs. Tranter il 2000 ed il 2014 è la quota da naschientschas creschida en la Lettonia da 1,24 sin 1,65 uffants per dunna, quai che munta per quest interval la pli gronda creschientscha en tut l’Uniun europeica. L’aspectativa da vita munta 68,9 onns tar ils umens e 78,7 onns tar las dunnas (media dals onns 2010 fin 2015).
Sper la populaziun maioritara lettona (62,1 %) viva en il pajais ina gronda minoritad russa (26,9 %) e gruppas pli pitschnas da Bieloruss (3,3 %), Ucranais (2,2 %), Polonais (2,2 %) e Lituans (1,2 %). Vitiers vegnan las minoritads autoctonas dad Estons, Tudestgs, Roma e Tatars. Daspera datti anc ca. 2000 Suiti e 170 Livs (surtut a Riga ed en intgins vitgs da costa en la Curlandia).
Minoritads etnicas e betg burgais
Tenor la dumbraziun dal 2011 appartegnan stgars 38 % da la populaziun a minoritads etnicas. La pli gronda minoritad furman ils Russ cun ca. 27 % da l’entira populaziun. Tar quels sa tracti per gronda part da persunas emigradas tranter il 1940 ed il 1990 e da lur descendents. Parts da la minoritad russa vivan percunter gia dapi bleras generaziuns en la Lettonia; uschia furmavan ils Russ gia l’onn 1897 radund 8 % da la populaziun dal pajais (153 000 persunas).
Tranter il 1940 ed il 1990 è la cumposiziun etnica da la populaziun sa midada a disfavur dals Lettons. Lur cumpart è sa sbassada da 77 % l’onn 1935 sin 52 % l’onn 1989. A medem temp è la cumpart dals Russ creschida sin 34 %. La lingua russa ha gì durant quels onns ina posiziun dominanta en il pajais. La pussanza centrala sovietica ha promovì la russificaziun etnica e culturala da la Lettonia. Suenter ch’il pajais è puspè daventà independent, ha la lingua russa pers sia funcziun statala ed il letton è vegnì declerà sco suletta lingua uffiziala. Per la minoritad russa munta quai in problem, damai che blers avevan manchentà u refusà d’emprender durant il temp sovietic la lingua da la maioritad lettona. Fin oz furma l’integraziun da la minoritad russa ina da las sfidas da la politica interna da la Lettonia.
Or dal svilup istoric tranter il 1940 ed il 1990 sa lascha er declerar la regulaziun actuala areguard il dretg da naziunalitad. Suenter avair reacquistà il 1990/91 l’independenza, è la naziunalitad lettona vegnida concedida sulettamain a quellas persunas ch’eran gia avant il 1940 burgais dal pajais sco er a lur descendents. Quasi tut las persunas ch’eran sa tratgas natiers en il fratemp, en tut radund 30 % da la populaziun, èn vegnidas classifitgadas sco na-burgais. Il 2016 muntava la cumpart dals na-burgais a radund 12 %. Tar ils na-burgais da la Lettonia na sa tracti de facto betg da persunas senza naziunalitad. Ad els è garantì il dretg da dimora e da lavur illimità ed er areguard la protecziun sociala vegnan els tractads tuttina sco ils burgais lettons. E cuntrari als Lettons pon els viagiar senza visum en Russia. Ma ils na-burgais na pon betg surpigliar professiuns ch’èn relevantas per la segirtad dal stadi, na pon betg daventar funcziunaris statals ed èn exclus dal dretg d’eleger activ e passiv.
Persunas na-burgaisas pon sa suttametter a la procedura da natiralisaziun. Quella sa cumpona d’in test linguistic sco er d’in examen en istorgia lituana ed en civica. Tgi che vul daventar burgais dal pajais sto pia cumprovar ch’el dumogna la lingua naziunala e ch’el dispona d’enconuschientschas da basa areguard la cultura e l’istorgia dal pajais.
Da vart dal Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg è la Lettonia vegnida admonida repetidamain da far il pussaivel che las ratas da natiralisaziun creschian. Sper bundant 140 000 natiralisaziuns dapi il 1995 han 240 000 persunas anc adina il status da na-burgais. Sco impediment per augmentar la rata vegn savens fatg valair ch’ils na-burgais pon entrar en Russia senza visum sco er il fatg ch’els vegnan tractads entaifer l’Uniun europeica tuttina sco ils burgais lettons.
In ulteriur punct dispitaivel furma la chapientscha da l’istorgia da la Segunda Guerra mundiala che divergescha da vart da blers russofons: Per els vala quella, confurm a la tradiziun sovietica, sco ‹gronda guerra naziunala›, entant ch’ils Lettons accentueschan plitost il Patg tranter Stalin e Hitler e l’invasiun da l’Armada cotschna, a la quala è suandà in temp d’occupaziun da 55 onns.
Varietad linguistica
thumb|220px|Cumpart da las persunas che discurran russ (situaziun dal 2011) Tar il letton sa tracti d’ina lingua baltica orientala entaifer la famiglia da las linguas indogermanas. Quella furma la lingua materna da ca. dus terzs da la populaziun. Ella è la lingua naziunala constituziunala ed ina da las ventgaquatter linguas uffizialas da l’Uniun europeica. Sin il segund plaz sa chatta il russ che vegn discurrì da radund 37 % dals abitants sco lingua materna. L’onn 1935 avevan be 8,8 % dals abitants da la Lettonia ragischs russas. In’ulteriura lingua baltica minoritara è il letgalian en las parts orientalas dal pajais. Questa lingua moderna è sa furmada suenter la divisiun politica da la Letgalia da l’ulteriur pajais; magari vegn questa lingua considerada sco varietad dal letton e betg sco atgna lingua. Il 2013 è mort ora il livon.
L’auta cumpart d’abitants da la Lettonia cun ragischs russas è surtut d’attribuir a l’immigraziun durant il temp d’occupaziun (1944–1990/1991), la quala è vegnida dirigida da la regenza da l’Uniun sovietica. Per ina part dals Lettons vala il russ perquai anc adina sco ‹lingua d’occupants›. En la chapitala Riga ha dapi il temp sovietic ca. mintga segund abitant ragischs russas (il 1930 eran quai be 7,86 %); en la vita da mintgadi vegn discurrì qua tant letton sco er russ. A Daugavpils, la segund gronda citad dal pajais, è la cumpart dals Lettons anc bler pli bassa (sut 20 %).
Politica da linguas actuala
La lingua uffiziala dal pajais è il letton. Sper las scolas statalas lettonas maina la Lettonia er scolas en set linguas minoritaras e cuntinuescha uschia cun la tradiziun da la politica da furmaziun plurilingua dal temp avant la Segunda Guerra mundiala. La pli gronda lingua minoritara è il russ. Suenter la fin da l’Uniun sovietica ha questa lingua pers ses status privilegià e na giauda oz nagina protecziun giuridica speziala. Tut las dumondas ed infurmaziuns che vegnan inoltradas als uffizis ston vegnir preschentadas en ina translaziun lettona cun autentificaziun notariala. L’excepziun furman cloms d’urgenza medicinals sco er cloms sin ils numers da telefon da la polizia, ils pumpiers e.a. La Lettonia n’ha betg mess en vigur la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras.
La sperdita dal status uffizial da la lingua russa suenter l’independenza da la Lettonia ha per part manà a tensiuns e protests. Blers abitants da lingua russa èn s’opponids a las stentas dal pajais d’etablir la lingua lettona en il spazi public sco lingua principala, per part cun refusar d’emprender letton u da far diever da questa lingua. Da l’autra vart è la politica d’integraziun er segnada cleramain da success, per exempel areguard las enconuschientschas dal letton da vart da la populaziun russa. Il 1996 avevan anc 22 % dals na-Lettons inditgà d’avair insumma naginas enconuschientschas da la lingua lettona; il 2008 eran quai gia be pli 7 %. Il medem onn han 57 % dals na-Lettons inditgà d’avair bunas enconuschientschas dal letton, entant che quai eran stads il 1996 be 36 %. La midada la pli marcanta ha gì lieu tar la generaziun giuvna: Da las persunas tranter 15 e 34 onns inditgeschan 73 % da disponer da bunas enconuschientschas dal letton.
La cumpart obligatorica d’instrucziun lettona en las scolas statalas russas munta en las classas 10 fin 12 almain 60 %. Quai vegn per part considerà dals russofons sco discriminaziun ed ha schizunt manà ad in referendum. Il 2012 han 74,8 % da la populaziun votà cunter l’introducziun dal russ sco segunda lingua uffiziala. Ils na-burgais (da quel temp radund 12 % da la populaziun) n’han gì nagin dretg da votar.
Religiun
La regiun Letgalia situada en l’ost dal pajais è per gronda part catolic-romana, damai che quella è colliada istoricamain cun la Lituania e la Pologna. Ina minoritad catolica en il vest dal pajais furman ils Suiti. Omaduas baselgias han giugà in’impurtanta rolla durant la ‹revoluziun chantanta› ed han gudagnà da quel temp blers commembers.
En nov citads lettonas existan cuminanzas gidieuas. La populaziun gidieua munta a ca. 9000. Avant il holocaust giugava la religiun e cultura gidieua in’impurtanta rolla en la regiun da la Lettonia.
Ultra da quai vivan en il pajais radund 6000 aderents da l’islam. Tar la gronda part da quels sa tracti da Tatars, d’Aserbeidschans e da persunas che derivan d’autras anteriuras sutrepublicas da l’Uniun sovietica.
Istorgia
A partir da l’onn 1202 ha l’Urden dals chavaliers portaspada conquistà ils pitschens principadis lettons; dapi il 1237 ha quest urden appartegnì a l’Urden teutonic. Sur tschientaners èn la burgaisia citadina ed ils gronds proprietaris da terren sa cumponids surtut da commembers da la classa sociala superiura tudestga.
En rom da la refurmaziun è la Lettonia daventada luterana. Sut pressiun da las pussanzas vischinas è il territori da la Confederaziun da la Livonia vegnida en il 16avel tschientaner en dependenza da la Pologna-Lituania, quai che declera daco che parts da la Lettonia èn oz catolicas. Fin en il 18avel tschientaner èn la Russia, la Svezia e la Pologna sa cumbattidas per il Balticum. Tras las numerusas guerras ed epidemias è il dumber da la populaziun sa diminuì fermamain. En consequenza da la terza partiziun da la Pologna è il territori da la Lettonia vegnì integrà l’onn 1795 en l’Imperi russ. Entant che la classa superiura baltic-tudestga ha pudì mantegnair ses privilegis, era sa furmada, sut assimilaziun da las stirpas livas, ina classa da la populaziun lettona relativamain omogena.
En il 19avel tschientaner (Giuvens Lettons) e surtut a l’entschatta dal 20avel tschientaner (Nov moviment) ha cumenzà in moviment d’independenza. Suenter la Revoluziun russa e l’Emprima Guerra mundiala ha la Lettonia declerà ils 18 da november 1918 si’independenza ed ha er pudì far valair quella en rom da la Guerra d’independenza lettona. Ils onns 1920 ha la Lettonia vivì in temp da fluriziun economic e cultural. Sulettamain l’onn 1922 han ins avert 300 bibliotecas communalas. Areguard il dumber dals cudeschs publitgads (en relaziun cun il dumber d’abitants) sa chattava la Lettonia – suenter l’Islanda – sin il segund plaz en tut l’Europa. A partir da l’onn 1920 ha il stadi letton avert represchentanzas diplomaticas en blers pajais europeics sco er en China ed en ils Stadis Unids. Ils 7 da november 1922 è entrada en vigur la constituziun ch’ha anc oz vigur legala. La Lettonia è er daventada commembra da la Societad da las naziuns. La legislaziun areguard las minoritars era fitg toleranta per lez temp; il stadi manava scolas en set linguas minoritaras. Suenter in putsch tras Kārlis Ulmanis ils 15 da matg 1934 è la constituziun per part vegnida messa ord vigur ed il stadi manà a moda autoritara.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica occupà il 1940 la Lettonia ed in onn pli tard il Reich tudestg. Durant l’occupaziun sovietica han gì lieu ils 14 da zercladur 1941 deportaziuns en massa: bundant 15 000 persunas èn vegnidas manadas en gulags ed en l’uschenumnada domiciliaziun speziala. Tenor lur appartegnientscha etnica eran 81,3 % dals deportads Lettons, 11,7 % Gidieus. 40 % dals deportads n’han betg survivì las torturas ed èn morts ubain gia en viadi u en consequenza da la lavur inumana. 700 persunas han ins sentenzià a la mort e sajettà. Durant l’occupaziun naziunalsocialistica è vegnida assassinada quasi l’entira populaziun gidieua restanta da la Lettonia, e quai er cun agid da collavuraturs locals.
Vers la fin da la Segunda Guerra mundiala ha l’Armada cotschna puspè occupà la Lettonia; cunter il dretg internaziunal han ins integrà quella sco sutrepublica da l’Uniun sovietica. Sut il reschim sovietic, surtut il mars 1949, èn vegnids deportads blers Lettons en l’Asia Centrala. Dals stadis baltics han ins manà davent dapli che 90 000 persunas, da quellas bunamain la mesadad da derivanza lettona. La sutrepublica sovietica lettona è stada suttamessa ad ina politica da russificaziun.
Ils 4 da matg 1990 ha il cussegl superiur da la sutrepublica sovietica lettona decidì da puspè metter en vigur l’independenza. De facto ha la decisiun dal parlament però pir sa laschà realisar suenter la fin da l’Uniun sovietica, numnadamain ils 21 d’avust 1991.
Il 2004 è la Republica da la Lettonia daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Il 2014 ha la Lettonia introducì sco segund stadi baltic l’euro. Il 2016 è il pajais ultra da quai daventà commember da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa.
Constituziun
thumb|220px|Inscunter dals ministers da l’exteriur dals stadis nordics e baltics (2011) La constituziun da la Lettonia furma la versiun modernisada da quella dal 1922. Dal temp dal reschim autoritar sut Kārlis Ulmanis (1936) era quella stada parzialmain ord vigur e dapi l’occupaziun sovietica (1940) era ella de facto stada abolida dal tuttafatg. Suenter avair recuperà l’independenza ils 4 da matg 1990 è la constituziun entrada en vigur l’emprim parzialmain e dapi ils 6 da fanadur 1993 dal tuttafatg. Dapi lura han ins cumplettà repetidamain quella.
La constituziun da la Lettonia è ina da las pli veglias ch’èn anc en vigur en l’Europa e vala sco la sisavel veglia constituziun republicana en tut il mund.
La Lettonia furma ina democrazia parlamentara. Il dretg d’eleger da las dunnas han ins introducì il 1918. Il president nominescha e relascha la regenza elegida e represchenta il pajais envers auters stadis. El ha ultra da quai la funcziun da schef d’armada e dispona dal dretg d’iniziativa da lescha. El sa participescha regularmain a las sesidas dal cabinet e dal parlament.
Il primminister è responsabel per las fatschentas da la regenza e maina il cabinet. Il primminister sto vegnir elegì d’ina maioritad da 100 deputads. Il cabinet sa cumpona da 17 ministers.
Politica exteriura
La politica exteriura da la Lettonia s’orientescha vers il vest; las relaziuns cun la Russia èn plitost tendidas.
En in referendum dals 20 da settember 2003 han stgars 67 % da las votantas e dals votants approvà l’adesiun a l’Uniun europeica. Quella è entrada en vigur il prim da matg 2004. Gia l’avrigl 2004 era la Lettonia daventada commembra da la NATO en rom da l’extensiun a l’ost da quella; dapi lura è la conferenza annuala ch’ha lieu a Riga daventada in dals forums centrals per discutar dumondas da la politica da l’exteriur e da la segirezza da l’Europa dal Nord.
Militar
Dapi il 2007 dispona la Lettonia d’in’armada da professiun. Il pajais sa participescha a diversas mesiras internaziunalas per mantegnair la pasch. Il 2017 ha la Lettonia impundì 1,7 % dal product naziunal brut per il militar; tenor la recumandaziun che la NATO ha relaschà per ses stadis commembers duai il budget da defensiun vegnir augmentà sin 2 %.
Bandiera
La bandiera duai represchentar il lenziel da sang, en il qual in prinzi letgalian era vegnì sepulì. Las sdrimas cotschnas da la bandiera simboliseschan la bratscha ch’el aveva stendì ora en l’agonia, il stritg alv entamez il lieu, nua che giascheva il corp dal prinzi. Questa bandiera vegn gia menziunada en il 13avel tschientaner sco standarta da guerra.
Bilantscha dal stadi
Il budget statal ha cumpiglià il 2016 expensas da 10,10 milliardas dollars ed entradas da 9,76 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 1,2 % da la prestaziun economica dal pajais. Ils debits dal stadi han muntà il 2016 34,3 % dal product naziunal brut.
Da las expensas statalas han ins impundì (en % dal product naziunal brut): 6,6 % en la sanadad (2006), 5,1 % en la furmaziun (2004) e 1,7 % en il militar (2017).
Sutdivisiun administrativa
thumb|240px|Regiuns istoricas da la Lettonia: Curlandia e Semgalia (mellen), Livonia (oransch) e Letgalia (verd) La Lettonia è dividida en 110 districts (novads) ed en nov citads ch’èn suttamessas directamain a la republica.
Economia
La Lettonia è il pli pover ed il pli pauc sviluppà dals trais pajais baltics. Il pajais è stà pertutgà tant da la crisa russa dal 1998/99 sco er da la crisa da finanzas internaziunala a partir dal 2007. Er il dumber dals dischoccupads è creschì il 2009 sin bunamain 19 %. Tuttina èsi la finala reussì d’introducir il 2014 l’euro.
Ils pajais d’export principals furmavan il 2004 la Gronda Britannia (13 %), la Germania (12 %) e la Svezia (10 %); en il fratemp han ins augmentà il stgomi da martganzias cun ils stadis vischins e cun la Pologna. Ils pli impurtants products d’export èn lain e products da lain (bundant 30 %), metals e products da metals (14 %) sco er textilias (11 %).
Energia
A la Daugava sa chattan trais implants idraulics; quels produceschan en tut radund 38 % da l’electricitad dal pajais. L’ulteriura electricitad che vegn producida en l’agen pajais deriva da dus implants da combustiun situads sper Riga; quels ardan gas natiral u, sch’il gas natiral na fiss betg disponibel en cas urgents, ieli grev. Per ina pitschna part vegn l’electricitad importada da l’Estonia. Abstrahà da la forza idraulica èn las energias regenerablas anc pauc sviluppadas.
Sper laina è turba il sulet material dad arder primar che la Lettonia producescha sez. Ieli mineral, gas natiral e charvun ston vegnir importads dal tuttafatg da l’exteriur (per gronda part da la Russia).
Viafier
La viafier statala sa numna Latvijas Dzelzceļš (LDZ) e gestiunescha surtut il transport da vitgira als ports Ventspils e Liepāja. Il traffic da persunas sa concentrescha surtut sin la viafier urbana enturn la chapitala e sin las colliaziuns a lunga distanza. Pervi da la largezza dals binaris da 1520 mm èn viadis en il vest savens colliads cun midar pliras giadas il tren.
Colliaziuns da bus
La rait da bus en la Lettonia è bundant pli spessa che quella da la viafier e sa cumpona da diversas lingias naziunalas e da bus a lunga distanza che mainan en ils stadis vischins, ma per exempel er fin a Berlin (Riga–Berlin ca. 18 uras viadi; cun l’auto ca. 12 fin 14 uras).
Traffic aviatic
La pli impurtanta societad aviatica è Air Baltic. Quella sgola surtut en l’Europa dal Nord, Europa Centrala e dal Vest sco er en Russia ed en l’ulteriura Europa da l’Ost. La societad aviatica ha sia sedia a l’eroport da Riga che furma la pli gronda plazza aviatica dals stadis baltics.
Traffic sin via
La rait da vias è organisada a trais nivels: Las 15 vias principalas èn ordinadas – sco las lingias da viafier – en furma da staila enturn la chapitala. Alura suondan vias da colliaziun statalas d’emprim e da segund rang.
La Lettonia dispona d’ina da las pli spessas raits da vias en l’Europa. La cumpart da las vias statalas munta a 312 m/km². Resguardond er vias privatas e vias champestras munta quella schizunt a 1081 m/km².
Navigaziun
thumb|220px|Port da Ventspils Impurtants ports èn Riga, Liepāja e Ventspils (per l’ieli mineral da la Russia). Daspera existan colliaziuns da navs-fera vers la Svezia, il Danemarc e la Germania.
Internet
La Lettonia dispona d’ina fitg spessa e fitg svelta rait d’internet. Areguard la cumpart da cabel da fibras da vaider sa chattava il pajais il 2016 sin il segund plaz suenter il Giapun. Medemamain existan en tut il pajais dapli che 4500 hotspots da WLAN gratuits. A Riga èn quai radund trais per kilometer quadrat.
Cultura
Culturalmain è la Lettonia en emprima lingia segnada d’influenzas da l’Europa dal Nord. Las citads veglias mussan ils tipics elements ch’èn derasads en il territori da la Hansa. Er la cultura lettona actuala dispona da vastas relaziuns vers la Svezia e la Finlanda, surtut però vers la Germania dal Nord.
La Lettonia è enconuschenta en spezial per sia folclora e sia musica populara, en la quala elements da la religiun lettona precristiana giogan ina rolla. Da las dainas tipicas – chanzuns senza rima che tractan ils pli differents temas – han ins gia rimnà dapli ch’in milliun. Da rimnar, sistematisar e publitgar questa tradiziun – oriundamain orala – ha inizià Krišjānis Barons vers la fin dal 19avel tschientaner. La stgaffa da dainas ch’el ha endrizzà per quest intent vala oz sco ina sort sanctuari naziunal. Bleras dainas e tradiziuns tractan la festa da mesastad Jāņi ils 23 e 24 da zercladur che furman dis da festa naziunals.
A Riga (durant il temp sovietic er en divers lieus a l’exteriur occidental) han lieu mintga quatter onns grondas festas da chant. A quellas sa participeschan chors lettons, da Lettons a l’exil ed internaziunals.
Sco en l’Estonia, è la cultura citadina e dals gronds proprietaris da terren stada segnada en la Lettonia sur tschientaners da Tudestgs. Questa predominanza er da la lingua tudestga entaifer l’intelligenza dal pajais è ida a fin cun la refurma agrara dal 1921 e cun il ‹clom a las minoritads tudestgas› da returnar en il Reich (1939).
Medias
En la Lettonia cumparan tschintg gasettas dal di derasadas en tut il pajais, tranter quellas ‹Diena›, ‹Neatkarīgā Rīta Avīze› e ‹Latvijas Avīze›. La Lettonia dispona mintgamai d’in emettur da televisiun e da radio statal (Latvijas Televīzija e Latvijas Radio).
Tenor in’evaluaziun dal 2017 sa chatta la Lettonia areguard la libertad da pressa sin plaz 28 da 180 pajais.
Sport
Il sport ha entaifer il pajais ina fitg gronda muntada. Gia il 1924 è la Lettonia sa participada l’emprima giada als gieus olimpics d’enviern ed ha er cuntinuà cun questa participaziun fin l’occupaziun sovietica l’onn 1940. Fin lura avevan sportists lettons gudagnà trais medaglias a chaschun da gieus olimpics. Suenter l’independenza èn las associaziuns da sport sa furmadas da nov; dapi lura han sportists lettons puspè gì divers success tar gieus olimpics.
Sco sport naziunal letton vala il hockey sin glatsch. L’emprim gieu da hockey en Lettonia è gia vegnì manà tras il 1909. L’onn 2006 ha il campiunadi mundial da hockey gì lieu a Riga.
Sco ulteriur sport è il ballabasket fitg popular. Il 1935 aveva la Lettonia gudagnà l’emprim campiunadi europeic, il 1939 era il pajais daventà vicecampiun mundial.
Er en il sport da bob e da skeleton tutga la Lettonia tar l’elita mundiala. Il ballape percunter è pir daventà in pau pli popular cur che l’equipa naziunala è sa qualifitgada il 2004 per l’emprima giada per il campiunadi europeic.
Dis da festa
A Riga è, tenor intgins perscrutaders e legendas, cumprovà il 1510 l’emprim pignol da Nadal dal mund. Tenor auters vegn l’origin da quest usit attribuì a la citad da Strasbourg (Alsazia).
Il pli impurtant di da festa è – sco menziunà survart – son Gion ils 24 da zercladur. Questa festa da solstizi da stad cumenza gia la saira avant, e quai cun sauts, tschupels da flurs, biera e chaschiel. Uschespert ch’il sulegl è ì da rendì ils 23 da zercladur envidan ins dapertut gronds fieus. Durmì na vegn betg durant quella notg, damai che quai portia apparentamain disfortuna fin il proxim solstizi da stad.
Ulteriurs dis da festa, sper las festas cristianas usitadas ed il prim da matg, èn la proclamaziun da la Republica da la Lettonia il 1918 (18 da november, di da la festa naziunala) e la renovaziun da l’independenza il 1990 (4 da matg).
Gronda muntada en Lettonia ha il di dal num. Per blers Lettons, surtut da la generaziun pli veglia e mesauna (en spezial en la Letgalia), è quest di pli impurtant che l’anniversari. Ins envida la famiglia, chanta chanzuns e survegn regals.
Musica instrumentala Muntogna da Schons
La musica instrumentala muntogna da Schons (MiMS) è ina societad da musica. Musicists dal entir Schons e conturns sa mettan mintga venderdi sera sin via a Donat per exercitar per il concert final il favrer. Il dirigent pensiunà Walter Stenz vegn mintga emna da Cabbiolo en il Schons per dar lecziuns da musica e per dirigar la MiMS. Ils ple giuven han 15 onns ed ils ple vegls èn gia pensiunads. La granda part dils musicists discurren Rumantsch ma pli e pli vegnan els dominà dal tudestg. Per in grand success al concert final sa chattan ils musicists duas dumengias al onn ensemen per exercitar pli intensiv.
Viadi La MiMS è premurà da far mintga savund onn in viadi. Quest viadi è collià cun provas da musica e bler cun in pitschen concert a la fin. Il onn passà era la MiMS a Beatenberg al chantun da Berna. La han els passantà ina fin d'emna musicala ma era plain plaschair.
Prosodia
La noziun prosodia (dil grec πρός pros ed ᾠδή ōdē; accent da plaids, intunaziun da silbas ni la melodia dalla construcziun) definescha ina part dalla fonologia, la quala sefatschenta da structuras foneticas dil lungatg.
La prosodia ei la musica dil lungatg che cumpeglia tempo, ritmus, pausas,  intunaziun ed accents. Prosodia sereferescha en general a parts pli grondas ch’in fonem sulet. In fonem ei la pli pintga unitad da sun dil lungatg.
Sch’ins empren in lungatg jester ston ins enconuscher las reglas da prosodia per aschia evitar accents nunvuglients.
Johann Rudolf Wettstein
thumb|Johann Rudolf Wettstein