cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tur d'Eiffel
Recepziun en l’art
Malgrà la cuntraversa ha la Tur d’Eiffel gia bittà sias sumbrivas avant ch’ella vegnia insumma construida ed ha inspirà Jules Verne d’elavurar en ses roman da science fiction ‹Robur-le-conquérant› ch’è cumparì l’avust 1886 sias impressiuns d’ina tur al Champ de Mars: «Alura è el sgulà en l’autezza dals pli auts edifizis, sco ch’el avess vulì bittar giu la cula dal Panthéon u la crusch dal Dôme des Invalides. El ha pilotà tras ils dus minarets dal Trocadero vers la tur da fier dal Champ de Mars, da la quala l’immens reflectur inundava l’entira chapitala cun glisch electrica.»
Er en la musica vegn la Tur d’Eiffel adina puspè elavurada. Tranter auter l’han dechantà Michel Emer en ‹Paris, mais c’est la Tour Eiffel›, Charles Trenet en ‹Y’a d’la joie, la Tour Eiffel part en balade›, Léo Ferré en ‹Paris portait sa grande croix›, Jacques Dutronc en ‹La Tour Eiffel a froid aux pieds› e Pascal Obispo en ‹Je suis tombé pour elle›. Il cumponist eston Arvo Pärt ha creà il 2009 la cumposiziun sinfonica ‹Silhouette – Hommage à Gustave Eiffel› per orchester d’instruments a corda e battaria ch’ha gì sia primaudiziun il 2010 a Paris. En quella vegn l’architectura da la tur imitada en la structura da la cumposiziun ed a medem temp poetisada cun dar furma musicala als moviments da l’aria che curra tras las travs da fier.
Cun la Tur d’Eiffel è er l’art figurativ s’occupà a moda intensiva. Ella è vegnida malegiada en quasi tut ils stils dapi la fin dal 19avel tschientaner d’in grond dumber d’artists da muntada internaziunala. Gist pervi da ses caracter tecnic ha l’ensaina da Paris contribuì ad ina debatta en l’art, la quala dueva manar a furmas d’expressiun dal tuttafatg novas en connex cun la represchentaziun da l’architectura e dal spazi. thumb|160px|Robert Delaunay, ‹La Tour Eiffel›, ca. 1925 Gia il 1888 – pia anc avant che la tur è stada terminada – ha Georges Seurat fatg in maletg cun il titel ‹La Tour Eiffel› ch’è exponì oz en ils Fine Arts Museums of San Francisco. Tranter ils pli famus artists ch’han malegià la Tur d’Eiffel tutgan Henri Rousseau, Paul Signac, Pierre Bonnard, Maurice Utrillo, Marcel Gromaire ed Édouard Vuillard. Raoul Dufy ha malegià il 1890 ‹Seine Grenell›, in maletg che sa chatta en possess privat. Marc Chagall ha stgaffì il 1913 il maletg ‹Paris Through the Window›, sin il qual el mussa il maletg da la citad cun la Tur d’Eiffel dominanta e daspera in paracrudader. Il motiv da la tur ha Chagall anc reprendì ina giada il 1954 en ‹Champ-de-Mars›.
Robert Delaunay ha schizunt realisà in’entira seria da maletgs, sin ils quals el represchenta la tur or da bleras perspectivas a moda cubistica. Tar ils pli famus tutgan ‹The Red Tower› da l’onn 1911 che sa chatta en il Solomon R. Guggenheim Museum e ‹La ville de Paris› dal 1910/12, che penda en il Centre Georges Pompidou. Delaunay è sa profità da l’architectura e da l’effect da quella sin la glisch per intercurir il gieu da las colurs che resulta.
Er artists contemporans s’avischinan adina puspè cun las pli differentas tecnicas e stils a la famusa tur.
Recepziun en il film
Pervi da sia muntada e perquai ch’ella è enconuschenta en tut il mund, cumpara la Tur d’Eiffel adina puspè en films. En praticamain tut ils films che giogan a Paris vegn ella mussada sco segn distinctiv dal maletg da la citad. Ultra da quai ha la tur sezza adina puspè furmà en films il lieu d’acziun. Ils geners da film en la quala ella cumpara tanschan dal films documentars fin a crimis, cumedias d’amur romanticas, films d’action, da science fiction u films da catastrofa. Che la Tur d’Eiffel vegn integrada uschè ferm en il film sa declera per l’ina tras il ferm caracter simbolic da la tur, per l’autra tras il fatg che la tur ed il kino èn naschids en la medema epoca.
Tar ils emprims films insumma – da caracter documentar – tutgan ‹Panorama pendant l’ascension de la tour Eiffel› dals frars Lumière da l’onn 1897, sco er ‹Images de l’exposition 1900› da Georges Méliès. L’emprim film mit da science fiction en il qual ins ha integrà la tur, è stà ‹Paris qui dort› da René Clair (1925). Pervi da si’atmosfera irreala vegn quel attribuì a l’avantgarda. En il film sa dasda in um sin la Tur d’Eiffel. Suenter l’attatga d’in scienzià nar è Paris sa transfurmà en ina citad-fantom; ils paucs umans ch’èn restads schanegiads sa mettan ensemen ed emprovan da sa deliberar da lur situaziun desperada. Il 1928 emprova Clair en ‹La Tour› da tschiffar cun meds cinematografics l’architectura e la construcziun rigurusa da la tur.
En la cumedia d’amur ‹Ninotschka› da l’onn 1939 suonda il cont Leon, giugà da Melvyn Douglas, ina dunna ch’al è anc nunenconuschenta (Ninotschka, giugada da Greta Garbo) sin sia spassegiada tar la Tur d’Eiffel ch’ella vul visitar. Là sa scuntran els dus e Leon explitgescha a Ninotschka en tut ils detagls las atgnadads ed ils avantatgs da la construcziun da fier. En il thriller ‹The Man On The Eiffel Tower› da l’onn 1949 furma la tur il lieu d’acziun central e cumpara tant en il titel sco er sin il placat dal film. Il reschissur Burgess Meredith gioga sez en il film. Vers la fin da quel raivan ils protagonists a moda spectaculara dals sparuns da fier da la tur siadora.
Savens vegn la Tur d’Eiffel er inserida be curtamain en il film per render attent a la citad da Paris, quai è per exempel il cas en ils films ‹Casablanca› u ‹The Bridge on the River Kwai› (‹Die Brücke am Kwai›). En il crimi da Truffaut ‹Vivement dimanche! › (‹Auf Liebe und Tod›) terrescha Fanny Ardant sco Barbara Becker cun in’imitaziun da fier da la tur in plevon. La scena vegn er tematisada en il placat dal film. Ed en il film ‹A View to a Kill› dal 1985 ha lieu sin la tur ina persecuziun spectaculara che finescha cun in sigl cun paracrudada da sisum l’edifizi.
En films apocaliptics vegn la Tur d’Eiffel savens destruida u mussada sco ruina per augmentar l’effect emoziunal. Quai è per exempel il cas en il film ‹The War of the World› (‹Kampf der Welten›) dal 1953 (tenor il roman da H.G. Wells), en il film american ‹Independence Day› dal 1996, en la persiflascha da films da science fiction ‹Mars Attacks!› dal 1996 ed en il film da catastrofa ‹Armageddon› dal 1998.
Muntada ed appreziaziun sco simbol naziunal
Autas turs n’han betg be ragischs en l’istorgia culturala (surtut en furma da la Tur da Babel), mabain valan er sco simbol per superar la gravitaziun e sco ensaina da dominar il spazi e tras quai er ils umans en il conturn. En quest context è da situar la resistenza oriunda cunter la Tur d’Eiffel che considerava quella sco in exempel spezialmain penetrant da las turs tecnicas (sco furns da metals, turs d’extracziun, gasometers, silos e chamins industrials) ch’han cumenzà a dominar la cuntrada en il 19avel tschientaner. Da l’autra vart ha Eiffel evidentamain accumplì cun sia tur in vegl siemi da l’umanitad, e quai suenter che Montgolfière aveva gia realisà avant 100 onns – dal reminent medemamain sin il Champ de Mars – il siemi da sgular. thumb|160px|La Tur d’Eiffel sco simbol naziunal Ultra da la prestaziun architectonica ha la Tur d’Eiffel gidà a moda decisiva a furmar e sviluppar la schientscha naziunala da la Frantscha. L’edifizi è vegnì preschentà sco regurdientscha istorica a la Revoluziun franzosa e suttastritga a medem temp il preschent e futur da la pussanza economica franzosa che sa chattava a la fin dal 19avel tschientaner en plain svilup. L’egliada superbia sin l’agen passà e l’emancipaziun da la monarchia avevan segnà il spiert da las exposiziuns mundialas dal 1867 e 1878 a Paris. A quest confess als ideals democratics ed uschia ad ina tenuta antimonarchica s’opponiva la resistenza cunter il project d’exposiziun che sa fascheva surtut valair en stadis da tempra monarchica. En il context istoric aveva la Tur d’Eiffel la funcziun d’in monument da la revoluziun. Eugène-Melchior de Vogue l’ha schizunt resguardà sco nova baselgia da l’accumpliment en quest mund (stgaffind uschia in cuntrast tar l’accumpliment en l’auter mund che vegn simbolisà dals edifizis sacrals). Uschia represchenta la tur il triumf da la Revoluziun franzosa, la Terza Republica franzosa e l’epoca dal svilup industrial. La tur ha sviluppà ina gronda forza d’attracziun sin la vasta publicitad; surtut la glieud simpla da las provinzas da la Frantscha vulevan per tut pretsch ir a guardar l’ovra miraculusa. La Tur d’Eiffel ha però er furmà in lieu da scuntrada da las differentas classas socialas ch’avevan manà fin qua ina vita publica cleramain separada. En quest senn ha il monument contribuì – confurm a sia concepziun republicana – a surmuntar la lingia da separaziun tranter las classas.
Uschia è la Tur d’Eiffel sa posiziunada sco ina furma moderna da l’architectura da festa e sco medium ch’ha obligà il pievel franzosa a moda subtila a valurs republicanas. Sco strusch in auter edifizi en il mund represchenta la tur la grondezza e pussanza dal pajais ed ha uschia survegnì per la Frantscha ina muntada quasi allegorica (perquai er il surnum ‹la dame de fer›). En in’enquista dal 1987 han 25 % dals Franzos inditgà la Tur d’Eiffel sco edifizi istoric che represchentia il meglier lur pajais, e quai cleramain avant il Chastè da Versailles cun 17 %, l’Arc de Triomphe e la Place de la Bastille cun mintgamai 13 %.
Per il filosof franzos Roland Barthes è il fatg che la Tur d’Eiffel è omnipreschenta en tut il mund d’attribuir a sia ambiguitad sco segn ed a si’immensa forza da svegliar l’imaginaziun figurativa: «Grazia a sia furma simpla che serva sco matriza è la tur ina sort chiffre infinita e po daventar, tut tenor ils appels da noss’imaginaziun, in simbol per modernitad, per communicaziun, per scienza (...), racheta, moni, tur da sondar, fallus, parachametg u insect.»
La Tur d’Eiffel sin bancnotas e meds da pajament
Sin marcas postalas cumpara la tur il 1936, sin ina marca che mussa in aviun da posta davant la siluetta da la citad, ed il 1939 sco motiv principal. Ulteriuras marcas postalas che mussan la tur sco motiv principal èn suandadas il 1989, per il giubileum da 100 onns, ed alura puspè il 2009 e 2010. Tut en tut èn cumparidas en Frantscha fin il 2011 radund 11 marcas postalas sin las qualas la Tur d’Eiffel cumpara sco motiv.
Reclama e commerzialisaziun
Cun l’avertura da la tur han ins alura cumenzà a producir souvenirs da la tur en massa. Gia da quel temp n’enconuscheva la varietad da las furmas nagins cunfins. En questa tradiziun cuntinuescha er la societad gestiunara dad oz. Sper artgas da zambregiar, penderliezs, chandailas, culas da naiv, vaschella u pes da lampas vegnan offerts nundumbraivels models da la tur en tuttas grondezzas e da tuttas materialias. En la Tur d’Eiffel datti en tut otg butias da souvenirs uffizialas sin las emprimas duas auzadas ed en il plaunterren al pe da la tur; quellas mainan in sortiment da 700 products differents. Tenor indicaziuns dal gestiunari cumpran mintg’onn in milliun visitaders en las butias.
Suenter che la marca d’auto Citroën aveva gia rendì attent ils onns 1920 e 1930 sin sai cun ina gronda reclama da glisch, han numerusas impurtantas marcas franzosas tratg a niz la tur per lur intents da reclama: Air France, La Samaritaine, Yves Saint Laurent, Jean Paul Gaultier, Nina Ricci, Alain Afflelou, Campari e.a. Da l’entschatta ennà ha la tur er servì en connex cun la reclama sco surfatscha da projecziun per l’idea universala dal progress material e social.
Il relasch da Gustave Eiffel
thumb|160px|Busta da Gustave Eiffel davant il pilaster nord Che tut ils pass da la projectaziun e construcziun da la tur vegnian documentads minuziusamain e dads vinavant a la posteriuritad ha Gustave Eiffel gist procurà sez: Il zercladur 1900 è cumparida sia publicaziun bibliofila en format grond e stampada sin palpiri d’auta qualitad (vélin) che porta il titel ‹La tour de trois cents mètres›. Quella è sutdividida en otg parts e preschenta il monument en radund 4300 plans, skizzas, tavlas sin paginas dublas e fotografias contemporanas. Tut ils elements da construcziun èn munids cun indicaziuns da grondezza precisas ed en il text vegn tractà detagliadamain ils origins, il princip da construcziun, ils custs, la realisaziun da las lavurs vi dal fundament e vi da la construcziun da metal sco er las lavurs d’adattaziun ch’èn vegnidas fatgas per l’exposiziun mundiala dal 1900. Questa publicaziun fitg detagliada resplenda in spiert enciclopedic en la tradiziun da l’illuminissem. Sper ils aspects tecnics/d’inschigneria vegnan er onurads ils collavuraturs. Tut ils 326 inschigners, capolavurers e lavurers ch’èn stads participads a la planisaziun e construcziun da la tur vegnan enumerads a l’entschatta da la publicaziun. A medem temp n’ha il cudesch monumental betg be servì a documentar las lavurs, mabain er sco regal e sco med da reclama, cun agid dal qual Eiffel vuleva preservar sias prestaziuns per la posteriuritad.
Per il constructur sez simbolisava la tur il «tschientaner da l’industria e da la scienza», il qual ha tenor ses avis surtut cumenzà en la Frantscha dal temp suenter la revoluziun. Per quest motiv ha el laschà nudar vi da la tur ils nums da 72 scienziads (cf. survart). A medem temp ha el tratg a niz tut ils meds tecnics che stevan a disposiziun da quel temp, sco per exempel l’illuminaziun electrica e la tecnica d’ascensur, per reunir en il monument il progress scientific ed industrial en tut sias fassettas.
Lingua russa
La Lingua russa (russ: русский) è la lingua uffiziala da la Russia, da la Bielorussia, dal Kasachstan, da la Kirghisia e da la Turcmenia ed ina lingua parziala da la Georgia, da l'Ucraina e da la Moldavia.
Il linguatg russ vegn discurrì da passa 300-350 milliuns persunas.
Terra Grischuna
Terra Grischuna è ina revista che cumpara mintga dus mais en la chasa editura da medem num a Cuira e che tracta tut ils temas che pertutgan il chantun Grischun. Ella ha in'ediziun da stampa da 18'000 exemplars e porta il suttitel Natur, Kultur und Freizeit in Graubünden («natira, cultura e temp liber en il Grischun»). La Terra Grischuna cumpara dapi il 1942.
Cuntegn
Mintga ediziun è deditgada ad ina tematica centrala sco per exempel «Chur – eine Stadt im Wandel» (5/2009). Ils artitgels han in caracter scientific popular e vegnan scrits dad experts, oravant tut da istorichers, geologs e linguists.
Duas paginas da mintga ediziun (Chapis Vus rumantsch? e Pagina Grigionitaliana = Pagina dal Grischun talian) èn reservadas per las duas linguas minoritaras dal Grischun, rumantsch e talian.
Patua friburgais
Il patua friburgais (patê fribordzê u patê gruvèrin, per franzos patois fribourgeois u patois gruérien) è ina gruppa da dialects francoprovenzals ch'è vegnan discurids en la part romanda dal chantun Friburg en Svizra, oravant tut en la Gruyère
Terra Grischuna
Status
Malgrà che Terra Grischuna vegn distribuida sin via commerziala ha ella causa la disponibladad en ils trens da la Viafier retica ed ils edifizis d'uffizi dal Chantun quasi il status d'ina revista semi-uffiziala ch'è pregnanta per la cultura.
Patua friburgais
thumb|368px|right|La part romanda dal chantun Friburg fa part da l'intschess linguistic francoprovenzal.
Terra Grischuna
Istorgia
La revista è vegnida fundada il 1942 da Balz Fetz, in Grischun ch'è emigrà a Basilea. Ella sa drizzava surtut a Grischuns en Svizra e cumpareva a l'entschatta 4–6 giadas l'onn. Il suttitel era en ils emprims onns Heimatnachrichten («novitads or da la patria»; pli tard e fin ussa (2012) Zeitschrift für Natur, Kultur und Freizeit in Graubünden («natira, cultura e temp liber en il Grischun»). Fin il 1968 era la chasa editura domiciliada a Basilea ed il suandants 30 onns a Bottmingen en il chantun Basilea-Champagna. Ozendi è la chasa editura ina societad anonima ed ha sia sedia en la Kasernenstrasse 1 a Cuira. L'editur da la revista è Reto Fetz, figl dal fundatur da la societad.
Patua friburgais
Ils differents dialects dal patua friburgais èn:
Istorgia
Il 1886 han ins scumandà il diever dal patua en la scolas dal chantun Friburg. Il reglament da scola stipulescha che «Il diever dal patua è strictamain scumandà en las scolas. La lingua franzosa ed il tudestg da scrittira èn las sulettas linguas lubidas en l'instrucziun. [...] Ils scolasts procuran ch'il medem vala ordaifer la scola ed en las conversaziuns tranter ils uffants.». Quest'interdicziun era en vigur fin il 1961, cura ch'il deputà Joseph Brodard (meglier enconuschent sco cumponist cun il pseudonim «Dzojè a Marc») l'ha fatg abrogar.
Uniuns
La Société des patoisans de la Gruyère (en patua: Chochyètâ di patêjan de la Grevîre, rum. Uniun dals pledaders dal patua da la Gruyère, fundada il 1984) ha sco finamira da mantegnair la conuschientscha ed il diever dal patua friburgais. Ella è enconuschenta sco editura d'in dicziunari putua-franzos e da curs da conversaziun. Joseph Comba, il president da la Société, ha translatà in tom da la seria da comics Tintin, L'Affaire Tournesol, ch'è cumparì l'emprima mesadad dal 2007 a chaschun dal tschientavel di da la mort d'Hergé cun il titel L'Afére Tournesol.
Lingua tscheca
La lingua tscheca (tschec: čeština) è ina lingua slava, la lingua uffiziala da la Tschechia ma vegn era duscurrì en Slovachia.
Il tschec vegn discurrì da passa 12 milliuns persunas.
AV Fryburgia
L'AV («Akademische Verbindung») Fryburgia es üna corporaziun da students universitaria ed üna secziun da la Societed da Students Svizzers a l'Universited da Friburg. Students masculins da tuot las faculteds paun dvanter commembers da l'uniun.
Istorgia
Düraunt il cumanzamaint da l'ulitm tschientiner pretendaiva la vita illa societed da students adüna dapü participaziun dals commembers. Numerusas festas, comers, banchets, bals e ceremoniels tradiziunels nun influenzaivan be la situaziun finanziela dals students ma periclitaivan bain eir il stüdi. Quista situaziun ho fat nascher oposiziun interna tar l'AKV Alemannia, chi deira da quel temp l'unica societed da students friburgaisa dal «Schweizerischer Studentenverein» (Rumauntsch: Societed da Students Svizzers) cun rischs uriundamaing illa Svizra tudas-cha. Las prescripziuns restrictivas e reglas rigidas mettaivan in prievel da reüssir cul stüdi in düreda radschunaivla. Vitiers gniva cha la commembranza in societeds da students d'eira vi e pü cunfrunteda cun discredit causa la noscha reputaziun cha quistas vaivan tar bgers.
Scu consequenza es seguida l'an 1918 üna separaziun. Parts da l'Alemannia s'haun furmedas danövamaing e fundo l'AV Fryburgia. Böt centrel da la societed giuvna d'eira da der darcho dapü priorited al stüdi universiter. Scu consequenza es gnida sminuida l'obligaziun da preschentscha ed eir l'obligaziun da baiver, cuntschainta scu «Trinkzwang», es gnida abolida. Mantgnieu es per granda part il «Komment» chi cuntegna ordinaziuns tradiziunelas davart il cumportamaint düraunt banchets. Cun la separaziun vaiva la refurmaziun dad uniuns da students (aint il sen tradiziunalistic e na religius) cuntanschieu Friburg. L'AV Fryburgia d'eira zieva l'AV Berchtoldia (Berna) pür la zeguonda uniun da la Societed da Students Svizzers (SSS) refurmeda. Seguidas sun pü tard l'AV Froburger (Basilea) e l'AV Welfen (Turich). L'ultima es gnida fundeda suot participaziun considerabla da commembers da la Fryburgia.
Daspö il muvimaint dal 68' sun societeds da students eir aviertas per duonnas. Decisiv per quist pass d'eira üna nouva refuorma generela al livel naziunel. Que düraunt il mandat dal president centrel Altermatt v/o Solo, hoz professer emerito da la faculted filosofica ed anteriur rectur da l'universited da Friburg chi es commember veteran («Altherr») da l'AV Fryburgia. Oter cu las uniuns affiliedas s'ho la Fryburgia però decissa da quel temp da mantegner il status quo ed es fin hoz l'unica confraternited exclusivamaing masculina traunter las societeds da refuorma a Friburg. In cited es ella cun que eir l'unica societed studentica dad hommens chi nun appartegna a l'uschedit «Block» (tudas-ch: «Bund akademischer Kommentverbindungen»), chi sun pü conservativas e chüran rituels pü tradiziunels.
Eir auncha hoz manifestescha la societed studentica minchataunt caracter da resistenza e refuorma cun as defender cunter il curraint pü conservativ da la societed naziunela. Düraunt il semester d'utuon 2010 ho la Fryburgia refüso üna communicaziun dal cussagl studentic da las societeds da students, chi d'eira cunter l'iniziativa da stipendis lanceda, e sustgnieu l'agir dals iniziants.
Parola
La parola da l'AV Fryburgia es «Treu, ehrlich und stolz!» (scurznida: T.e.u.s.!) e declera las valurs, tenor quellas ils commembers dessan viver. Il clam da cumbat es «Sonne, ringe Dich durch!», que es l'ultima lingia da la strofa da «couleur», chi dess significher l'optimissem ed il plaschair da viver.
Vappa
La vappa da la societed exista ourd tschinch parts. Davous la culur ed il monogram da la Fryburgia sun visiblas illa part sura las culurs da la Societed da Stundents Svizzers (cotschen-alv-verd), la crusch svizra ed il sulagl (clam da cumbat). Suotvart sun posiziunedas il vegl emblem da l'universited e la vappa da la cited da Friburg.
Principis da basa
L'AV Fryburgia es üna societed studentica da refuorma. Schabain ch'ella ho ün comment chi vain chüro aunch'hoz, nu cugnuoscha ella üngün sforz da baiver. Las activiteds da l'uniun dessan gnir practichedas in möd radschunaivel. il center da da la vita societaria es il banchet eivnil, chi es obligatoric per commembers activs. A vain miss paisa sün üna svelta finischiun dals stüdis e success tals examens. Impü vegnan ils commembers animos da piglier part ad activiteds sportivas chi vegnan eir offridas da la societed. La societed es purtedra da culurs e cunter la mensura, chi vain vissa scu relict nuncristiaun da la tradiziun duellanta. L'AV Fryburgia es dal rest eir cunter üsits da möd pompus chi vegnan chüredas da las societeds studenticas dal «Block», scu p. ex. paradas a chavagl. La chapütscha orandscha vain purteda in fuorma simpla e modesta ed eir sainza surcusidas.
Strofa da «couleur»
La strofa da «culeur» es ün regal dad Abbé Joseph Bovet ed üna da las unicas cun ün'egna melodia - voul dir sainza melodia d'üna chanzun fingià existenta.
Tschüvel da «couleur»
Il tschüvel da «couleur» es il segn distinctiv traunter ils commembers. El exista our da quatter tuns da la chanzun studentica «Dort wo der Rhein».
Energia
thumb|220px|Il sulegl – la funtauna d’energia primara per la vita sin terra L’energia (grec vegl ἐν en, ‹a l’intern› ed ἔργον ergon, ‹lavurar›) è ina grondezza fisicala fundamentala, la quala gioga ina rolla centrala en tut ils secturs da la fisica sco er en la tecnica, chemia, biologia ed economia. L’unitad da basa da l’energia è joule. Energia è la grondezza che sa mantegna perquai che las leschas da la natira èn invariantas areguard il temp; vul dir: l’energia totala d’in sistem serrà na po ni vegnir augmentada ni diminuida (lescha dal mantegniment da l’energia). En blers texts introductivs vegn energia definì – a moda bain chapibla ma betg generalmain valaivla – sco abilitad da prestar lavur.
D’agiuntar energia è tranter auter necessari per accelerar in corp, per al muventar cunter ina forza, per stgaudar ina substanza, per smatgar ensemen in gas, per laschar currer in current electric, per emetter undas electromagneticas sco er per laschar nascher en il spazi vid particlas materialas. Creatiras dovran energia per pudair viver. Energia dovran ins er per far ir sistems da computers, per la telecommunicaziun e per mintga furma da producziun economica.
L’energia po cumparair en differentas furmas d’energia, per exempel sco energia potenziala, energia chinetica, energia chemica, energia electrica u energia termica. L’energia sa lascha da princip transportar d’in sistem a l’auter e transfurmar d’ina furma en l’autra; tar l’energia termica èn questas pussaivladads però facticamain limitadas (tenor il segund axiom da la termodinamica).
Tenor l’equaziun da moviment da Hamilton e l’equaziun da Schrödinger determinescha l’energia il svilup da sistems fisicals tras il temp. E tenor la teoria da la relativitad èn l’energia e la massa colliads tras l’equivalenza da massa ed energia (E=mc^2).
Istorgia da la noziun
thumb|170px|Thomas Young (1773–1829) ha duvrà sco emprim la noziun ‹energia› en il senn modern La noziun ‹energia› deriva dal grec vegl ἐνέργεια, energeia ch’aveva en l’antica greca ina muntada puramain filosofica en il senn da realitad viventa ed efficacitad. En il context da las scienzas natiralas ha il fisicher Thomas Young duvrà l’emprima giada il pled l’onn 1807 en connex cun la mecanica. La nova grondezza ‹energia› dueva inditgar la fermezza da tscherts effects ch’in corp en moviment po cuntanscher tras ses moviment ed ils quals na sa laschan betg determinar sulettamain a basa da ses impuls m v (massa gia sveltezza).
Dapi las retschertgas che Christiaan Huygens, Christopher Wren e John Wallis han fatg enturn il 1668 en connex cun la collisiun da dus corps era enconuschent areguard l’impuls che quel sa mantegnia tant tar corps elastics sco er nunelastics, pia ch’el saja la dretga mesira per las midadas effectuadas e tras quai per la ‹grondezza dal moviment› nundestruibla. Tar auters process han corps da differenta massa, er sch’els han il medem impuls, però in effect different grond. Da quai fan part l’autezza ch’in corp cuntanscha en il moviment ensi, ubain la profunditad d’ina fora ch’in corp fa cun crudar en ina massa loma. En quests cas na crescha l’effect betg a moda proporziunala cun la sveltezza, sco che quai è il cas tar l’impuls, mabain en il quadrat da la sveltezza. Perquai ha Gottfried Wilhelm Leibniz attribuì il 1686 a la grondezza m v^2 ina muntada centrala numnond quella vis viva (‹forza viventa›).
En il 17avel e 18avel tschientaner è la dumonda co che questa vis viva saja da chapir e tge muntada ch’ella haja vegnida discutada a moda cuntraversa. La finala duevan ils matematichers franzos, tranter quels Lazare Carnot, fular via en il decurs dal 19avel tschientaner a la chapientscha odierna da l’energia. Impurtants pass èn stads la definiziun da la lavur sco forza gia via resp. tras Coriolis e Poncelet il 1829, la noziun energia chinetica (Rankine 1853) e las enconuschientschas areguard l’energia termica ch’ins ha fatg en connex cun la maschina a vapur.
Il 1841 ha il medi tudestg Julius Robert Mayer publitgà si’idea che energia na possia betg vegnir stgaffida u destruida, mabain be transfurmada. Il fisicher Rudolf Clausius ha augmentà il 1854 a moda decisiva la chapientscha da la transfurmaziun da l’energia. E Hermann von Helmholtz aveva gia publitgà il 1847, resguardond il princip da la ‹sperdita› d’energia en rom da sia transfurmaziun, ch’i na saja betg pussaivel da construir in perpetuum mobile (damai che quai duvrass ina maschina che producescha dapli energia che quai ch’i vegn mess en quella).
Igl èn suandadas enconuschientschas decisivas sin il sectur electric ed electrochemic e suenter che gia Wilhelm Wien (1900), Max Abraham (1902) e Hendrik Lorentz (1904) avevan publitgà ponderaziuns davart la massa electromagnetica ha Albert Einstein publitgà il 1905 en rom da sia teoria da la relativitad speziala l’enconuschientscha che massa ed energia sa chattian en ina relaziun equivalenta.
Furmas d’energia e transfurmaziun da l’energia
thumb|210px|Generatur che transfurma energia termica en electricitad L’energia po esser cuntegnida en differenta moda en in sistem. Questas pussaivladads numnan ins furmas energeticas. Exempels èn l’energia chinetica, l’energia chemica, l’energia electrica u l’energia potenziala. Differentas furmas d’energia sa laschan transfurmar ina en l’autra; quai succeda en tala moda che la summa da tut las quantitads d’energia avant e suenter la transfurmaziun resta adina la medema.
La termodinamica fixescha en ses segund axiom in’ulteriura premissa per la transfurmaziun: L’entropia d’in sistem serrà na po betg sa reducir. Da retrair chalur senza ch’igl han lieu parallelamain auters process, maina ad ina sfradentada. Ina temperatura pli bassa correspunda però ad in’entropia pli bassa e stat en cuntradicziun cun il segund axiom. Per tuttina pudair transfurmar chalur en in’autra furma d’energia, sto sco reacziun sin la sfradentada a medem temp vegnir stgaudada in’autra part dal sistem. Questa transfurmaziun d’energia termica en autras furmas energeticas è perquai adina be pussaivla sch’igl è avant maun ina differenza da temperatura. Ultra da quai na sa lascha betg transfurmar l’entira quantitad d’energia ch’è arcunada en la differenza da temperatura. Maschinas per producir energia termica servan a transfurmar chalur en energia mecanica. La relaziun tranter la lavur maximala ch’è pussaivla e la quantitad d’energia che vegn duvrada (tenor il segund axiom da la termodinamica) numnan ins effizienza da Carnot. Quella crescha cun la differenza da temperatura, cun la quala la maschina per producir energia termica lavura.
Autras transfurmaziuns n’èn betg pertutgadas uschè ferm da las limitaziuns da vart dals princips da mantegniment e da la termodinamica. Uschia sa lascha per exempel energia electrica transfurmar cun pitschens sforzs tecnics quasi dal tuttafatg en bleras autras furmas energeticas. Motors electrics la transfurman per exempel en energia chinetica.
La gronda part da las transfurmaziuns na midan l’energia betg dal tuttafatg en ina suletta furma d’energia, mabain produceschan savens er chalur. En applicaziuns mecanicas deriva la chalur per il pli da la fricziun. Tar applicaziuns electricas èsi savens la resistenza electrica u currents da Foucault ch’augmentan la temperatura. Questa chalur na vegn per ordinari betg duvrada e vegn considerada sco sperdita. La relaziun tranter l’energia ch’è vegnida investida e l’energia ch’ha pudì vegnir transfurmada en la furma d’energia giavischada numnan ins efficacitad.
Tar applicaziuns tecnicas collian ins savens differentas furmas da transfurmaziun. En in’ovra d’energia da charvun vegn l’emprim transfurmada l’energia chemica dal charvun tras combustiun en chalur e transferida sin vapur d’aua. Turbinas midan la chalur dal vapur en energia mecanica e mettan da lur vart en moviment generaturs che transfurman l’energia mecanica en energia electrica.
Energia en la mecanica classica
En la mecanica classica è l’energia d’in sistem si’abilitad da prestar lavur. La lavur transfurma energia tranter differentas furmas d’energia. La furma speziala da las leschas da Newton procura che la summa da tut las energias na sa mida betg. Fricziuns e las sperditas d’energia ch’èn colliadas cun quellas na vegnan betg resguardadas en quest cas.
Il teorem da Noether lubescha ina definiziun pli generala da l’energia, la quala resguarda automaticamain l’aspect dal mantegniment da l’energia. Tut las leschas da la natira da la mecanica classica èn invariantas areguard il temp. Ellas èn caracterisadas tras quai ch’ellas valan da tut temp en medema furma. Il teorem da Noether di be ch’i dettia ina grondezza fisicala che correspundia a questa constanza; e questa grondezza è l’energia.
Da l’axiom dal mantegniment da l’energia e da sperditas d’energia inevitablas tras fricziun resulta ch’igl è nunpussaivel da construir ina maschina mecanica che va da sai anora en perpeten (Perpetuum Mobile). Ultra da quai lubescha il mantegniment da l’energia ensemen cun il mantegniment da l’impuls da trair conclusiuns areguard il resultat da collisiuns tranter objects, e quai senza ch’il mecanissem precis da la collisiun stoppia esser enconuschent.
Energia e moviment
thumb|220px|La famusa furmla en il manuscrit dad Einstein (1912) L’energia chinetica è l’energia ch’è cuntegnida en il stadi da moviment d’in corp. Quella è proporziunala tar la massa e tar il quadrat da la sveltezza relativ al sistem inerzial, en il qual ins descriva il corp.
La valur da l’energia chinetica è pia dependenta dal punct da vista or dal qual ins descriva il sistem. Savens fan ins diever d’in sistem inerzial, il qual ruaussa en relaziun tar il terren.
In corp extendì po sper in moviment da translaziun er far in moviment da rotaziun. L’energia chinetica che sa chatta en il moviment da rotaziun numnan ins energia da rotaziun. Quella è proporziunala tar il quadrat da la sveltezza da l’angul e tar il mument d’inerzia dal corp.
Energia e potenzial
D’energia potenziala dispona in corp tras sia posiziun en in champ da forza, uschè lunsch ch’i sa tracta d’ina forza conservativa. Quai pudess per exempel esser il champ da gravitaziun da la terra u in champ da forza d’ina plima. L’energia potenziala sa diminuescha en direcziun da la forza e crescha cunter la direcziun da la forza; en posiziun verticala tar la direcziun da la forza è ella constanta. Sa mova in corp dal punct nua ch’el ha ina pli auta energia potenziala tar in punct nua che quella è pli bassa, presta el precis uschè bler lavur fisicala sco quai che si’energia potenziala è sa diminuida. Quai vala independentamain da la dumonda, sin tge via ch’il corp è arrivà d’in punct a l’auter.
L’energia potenziala d’in corp cun la massa m en in champ da gravitaziun omogen cun acceleraziun da gravitaziun g è proporziunala tar l’autezza h sur l’origin d’in sistem da coordinatas:
Tar la crudada libra vegn questa energia potenziala transfurmada en energia chinetica cun accelerar il corp.
Damai che l’origin da las coordinatas po vegnir elegì a bainplaschair, è l’energia potenziala d’in corp mai dada a moda absoluta e na sa lascha er betg mesirar. Mesirar sa laschan be ils midaments da quella.
Tar moviments periodics vegn energia potenziala transfurmada cuntinuadamain en energia chinetica e puspè enavos en energia potenziala. Tar il perpendicul è per exempel l’energia potenziala la pli gronda tar ils puncts d’inversiun; l’energia chinetica è qua nulla. Cura ch’il fil penda precis a moda verticala cuntanscha la massa sia sveltezza maximala e tras quai er si’energia chinetica maximala; l’energia potenziala ha qua ses minimum. En il punct il pli lunsch davent da ses sulegl ha in planet bain sia pli auta energia potenziala, ma er sia pli pitschna energia chinetica. Fin tar il punct da ses orbit che sa chatta il pli datiers dal sulegl crescha sia sveltezza gist per tant che l’augment da l’energia chinetica cumpensescha precisamain la diminuziun da l’energia potenziala.
Energia elastica è l’energia potenziala dals atoms u moleculs spustads or da lur posiziun da paus en in corp defurmà elasticamain, per exempel en ina plima mecanica. En general numnan ins l’energia che vegn arcunada u relaschada tar la defurmaziun elastica u plastica en in corp sco energia da defurmaziun.
Energia en la termodinamica
thumb|200px|Radiaziun termica a l’exempel da fier chaud Energia termica è l’energia ch’è arcunada en il moviment nunordinà dals atoms u moleculs en ina materia. La transfurmaziun d’energia termica en autras furmas d’energia vegn descritta tras la termodinamica. Qua vegn differenzià tranter l’energia ch’è cuntegnida en il sistem (energia interna, entalpia) e la chalur, vul dir l’energia termica che vegn transportada sur il cunfin dal sistem.
La summa or da l’energia termica, l’energia da vibraziun en il corp e l’energia da liom numnan ins energia interna.
Transfurmaziun d’energia termica en lavur mecanica
Sut tschertas cundiziuns sa laschan tut las furmas d’energia transfurmar dal tuttafatg en energia termica (emprim axiom da la termodinamica). En l’autra direcziun na vala quai però betg: il segund axiom da la termodinamica descriva qua ina limitaziun ordvart decisiva. En dependenza da la temperatura tar la quala la chalur stat a disposiziun, sa lascha be ina cumpart pli pitschna u pli gronda transfurmar sur in ciclus en lavur mecanica, entant ch’il rest vegn dà giu al conturn. En la termodinamica tecnica vegnan las cumparts d’ina furma d’energia che sa laschan transfurmar er numnadas exergia. In exempel: Vegn energia chemica (100 % exergia) transfurmada tar ina temperatura media da 1000 °C en chalur, cumpiglia la cumpart d’exergia be pli 80 %. Vegn questa energia transmessa en in’avnaun a vapur sin vapur d’aua cun 273 °C, restan be pli ca. 50 % e tar la transmissiun en ina stanza stgaudada sin 20 °C be pli ca. 7 %. (Tar quest exempel partan ins adina d’ina temperatura da l’ambient da 0 °C.)
Energia solara
Er l’energia solara ch’arriva tras radiaziun sin terra enconuscha sin sia via fin a la surfatscha da la terra ina sperdita en furma d’exergia. A l’intern dal sulegl munta l’energia a radund 15 milliuns K; nà da sia surfatscha irradiescha il sulegl cun radund 6000 K en direcziun da la terra, la quala ha sezza ina temperatura da radund 300 K.
Er cun concentrar ils radis dal sulegl en in collectur n’arrivass ins betg ad ina temperatura superiura a quella da la surfatscha dal sulegl. Sur il factur da Carnot resultass en quest cas in’efficacitad da ca. 95 %; ma en quest cas na sa laschass transmetter nagin’energia pli. La limita termodinamica giascha sutvart cun ina temperatura d’absorpziun da 2500 K ed in’efficacitad da ca. 85 %. En la pratica vegnan vitiers ulteriuras sperditas sco l’absorpziun en l’atmosfera, sur las qualitads dal material da las cellas cristallinas fin a la resistenza dad Ohm da l’implant fotovoltaic, uschia ch’ins cuntanscha fin oz efficacitads da be stgars 20 %.
Implants che cumbineschan chalur e forza electrica
Dapertut là nua che vegn producida energia mecanica u electricitad or da chalur ed igl exista a medem temp in basegn da chalur, fai dapli senn da duvrar la chalur persa per stgaudar che da metter a disposiziun la chalur separadamain.
Er la pumpa da chalur absorbescha chalur or da l’ambient e dat giu quella, ensemen cun la lavur da tracziun, en furma da chalur da stgaudar ch’ha correspundentamain ina temperatura pli auta. Sch’i stat per exempel a disposiziun aua sutterrana da 10 °C sco funtauna da chalur ed ina stanza ha da vegnir stgaudada sin 20 °C, pudess ina pumpa da chalur cun process da Carnot furnir, cun investir in’ura kilowatt lavur da tracziun, 29 KWh chalur.
Energia chemica
Sco energia chemica vegn designada la furma d’energia ch’è arcunada en furma d’ina colliaziun chemica en ina funtauna d’energia e che po vegnir mess en libertad tar reacziuns chemicas. Ella descriva pia l’energia ch’è liada cun forzas electricas en atoms e moleculs e sa lascha sutdivider d’ina vart en l’energia chinetica dals electrons en ils atoms e da l’autra vart en l’energia electrica da l’influenza reciproca tranter electrons e protons.
Energia en l’electrodinamica
thumb|190px|Champ electric En l’electrotecnica furma la tensiun l’unitad per definir il potenzial d’energia che curra tras in conduct. Energia electrica sa lascha transportar cun muventar purtaders da chargia senza gronda differenza da potenzial per lung da conducturs.
Energia magnetica è cuntegnida en champs magnetics ed en l’arcun d’energia magnetic che funcziunescha sco supraconductur.
Energia ch’è arcunada en in cirquit electric ideal sa transfurma cuntinuadamain da la furma electrica en la furma magnetica ed enavos. La summa da las energias è da tut temp la medema (lescha dal mantegniment da l’energia).
Energia en la teoria da la relativitad
Tenor la teoria da la relativitad speziala correspunda la massa m d’in object en ruaus ad in’energia en ruaus da
L’energia en ruaus è pia ultra dal factur c^2 (quadrat da la sveltezza da la glisch c\,) equivalenta a la massa. L’energia en ruaus sa lascha transfurmar tar tscherts process en autras furmas d’energia e viceversa. Uschia pon ins mesirar tar ils products da reacziun da la fissiun nucleara e da la fusiun nucleara massas ch’èn cleramain pli bassas che quellas dal material da partenza. En la fisica da particlas elementaras vegn da l’autra vart er observada la furmaziun da particlas e tras quai d’energia en ruaus or d’autras furmas d’energia.
En la mecanica classica na vegn l’energia da ruaus betg resguardada, damai che quella è senza muntada uschè ditg che particlas na sa transfurman betg en autras particlas.
La teoria da la relativitad generala generalisescha il concept da l’energia anc pli fitg e cuntegna ina descripziun unitara d’energias ed impuls sco funtauna per la defurmaziun dal spazi (sur il tensur d’energia-impuls). Da quel sa laschan gudagnar tras contracziun las grondezzas sco la spessezza da l’energia ch’in observatur po mesirar. Per intercurir il svilup dal spazitemp è il cuntegn d’energia decisiv. En questa moda sa laschan predir da cundiziuns energeticas ch’il spazitemp vegnia a collabar ad ina singularitad.
Energia en la mecanica da quants
Entaifer la mecanica da quants definescha l’operatur da Hamilton, tge energia che po vegnir mesirada vi d’in sistem fisical. Tar undas electromagneticas sa lascha observar la spartiziun da l’energia en pachets: In’unda da la frequenza \nu po dar giu energia be en pachets (h = constanta da Planck).
Utilisaziun tecnica da l’energia
thumb|260px|Il princip da la perdita d’energia sa lascha er illustrar a l’exempel da process biologics (qua: dals ecosistems) Gia a basa da l’axiom dal mantegniment da l’energia èsi evident che energia na sa lascha betg producir. Tuttina vegn la noziun duvrada per descriver la producziun d’ina furma d’energia (p.ex. forza electrica) or d’in’autra furma (p.ex. energia chemica en furma da charvun). Analog na datti en il senn fisical er nagin consum d’energia; en l’economia è percunter manegià cun quai la transfurmaziun d’in’energia primara (p.ex. ieli, gas, charvun) en ina furma d’energia ch’è privada d’in’ulteriura utilisaziun (p.ex. chalur persa en l’ambient).
La fisica descriva il ‹consum d’energia› cun la noziun precisa da l’augment da l’entropia. Entant che l’energia resta adina la medema en in sistem serrà, crescha l’entropia (u resta en il meglier cas constanta) en cas da transfurmaziun d’energia u da surdada d’energia ordaifer il sistem. Pli auta che l’entropia è e mender che l’energia sa lascha utilisar. Enstagl da dir che l’entropia s’augmentia, pon ins er dir ch’igl haja lieu ina svalitaziun da l’energia.
La lescha da l’augment da l’entropia impedescha surtut che energia da chalur sa laschia transfurmar directamain en energia chinetica ed energia electrica. Enstagl èn adina necessarias ina funtauna da chalur ed ina sfradentada. L’efficacitad maximala sa lascha calcular tenor Carnot or da la differenza da la temperatura.
Il cas spezial d’ina transfurmaziun d’energia senza augment da l’entropia vegn designà sco process reversibel. Sco exempel per ina transfurmaziun d’energia quasi reversibla sa lascha allegar in satellit sin ses orbit enturn la Terra: Al punct il pli aut da ses traject ha el in’auta energia potenziala ed ina bassa energia chinetica; al punct il pli bass èsi precis il cuntrari. La transfurmaziun succeda qua millis giadas l’onn senza sperditas pli grondas. Er en supraconducturs po energia vegnir transfurmada milliuns e milliardas giadas per secunda tranter energia da radiaziun ed energia electrica, e quai medemamain cun sperditas da pli pauc che in promil per transfurmaziun.
Tar blers process ch’eran colliads pli baud cun grondas sperditas, vul dir cun in grond augment da l’entropia, pussibilitescha il svilup tecnologic sperditas adina pli bassas. Uschia transfurma ina glisch da spargn u LED energia electrica a moda bundant pli effizienta en glisch ch’in pair electric. Ed ina pumpa da chalur producescha cun trair a niz chalur or da l’ambient tar la medema prestaziun electrica savens bler dapli chalur ch’in stgaudament electric.
En auters secturs sa chatta il stadi da la tecnica gia dapi in detg temp datiers dal maximum teoretic, uschia ch’igl èn qua be pli pussaivels pitschens progress. Uschia transfurma per exempel in motor electric bundant 90 % da l’energia electrica che vegn impundida en energia mecanica utilisabla e be ina pitschna part en chalur persa.
Energia specifica
Betg sco specificas mabain sco molaras vegnan designadas en la termodinamica e chemia valurs d’energia che sa refereschan a la materia:
Provediment e consum d’energia
thumb|150px|La cella solara transfurma energia da radiaziun en energia electrica Las noziuns dal provediment d’energia e dal consum d’energia sa refereschan al diever da differentas energias en furmas che sa laschan utilisar bain tras l’uman. Las furmas d’energia che l’uman dovra il pli savens èn l’energia termica e l’energia electrica. Ils basegns d’energia da l’uman concernan surtut il stgaudament, la preparaziun da mangiativas ed il manaschi d’indrizs e maschinas che faciliteschan la vita da mintgadi. Relevantas en quest connex èn las tematicas mobilitad ed il consum per exempel da funtaunas d’energia fossilas en vehichels.
Ils differents products energetics pon cuntanscher ils utilisaders sur conducts, sco che quai è per exempel il cas tar l’energia electrica, il gas natiral u la chalur a distanza, ubain ch’els sa laschan transportar e magasinar bain sco charvun, ieli da stgaudar, carburants, uran u lain.
Il basegn d’energia variescha fitg ferm da regiun tar regiun ed è en ils pajais industrials bleras giadas pli aut ch’èn il Terz Mund. En pajais ch’èn industrialmain fitg sviluppads èn s’occupadas interpresas specificas dapi il 19avel tschientaner cun la producziun e furniziun d’energia per diever general. En il center stat la producziun d’energia electrica e la transmissiun da quella als singuls utilisaders. Daspera furman er l’elavuraziun ed il transport da material dad arder per intents da stgaudar impurtants secturs economics.
Radund 40 % dal basegn d’energia mundial vegn cuvert cun energia electrica. Entaifer quella servan radund 20 % a la tracziun electrica, alura suonda l’illuminaziun cun 19 %, la tecnica da climatisaziun cun 16 % e la tecnica d’infurmaziun cun 14 %.
Funtaunas d’energia
Las differentas funtaunas d’energia èn:
Unitads
Sper l’unitad joule èn, tut tenor champ d’applicaziun, er anc en diever autras unitads d’energia. Las unitads secunda watt (Ws) e newtonmeter (Nm) èn identicas cun il joule.
L’electronvolt (eV) vegn duvrà en la fisica atomara, la fisica nucleara e la fisica da las particlas elementaras per inditgar energias da particlas e nivels d’energia.
En uras kilowatt (kWh) mesiran ins en rom dal provediment d’energia la quantitad d’energia che vegn furnida als clients.
La caloria era pli baud en diever e vegn oz anc duvrada en la lingua da mintgadi sper l’unitad uffiziala joule per inditgar la valur calorica da mangiativas.
Urdens da grondezza
Energia è ina grondezza che po er cuntanscher en la vita da mintgadi, tut tenor l’urden da grondezza entaifer la quala ella vegn applitgada, differentas valurs. Qua intgins exempels: