cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tirchia
Medias
Tematicas spinusas per schurnalists furman rapports davart il militar tirc, ils Curds, l’islam politic sco er il genocid cunter ils Armens. Per avair tractà tals temas èn vegnids mess a ferm ed accusads fin la fin dals onns 1990 numerus schurnalists e serradas redacziuns da gasettas. En vista a l’adesiun a l’Uniun europeica han ins en il fratemp refurmà la constituziun e la lescha da pressa, uschia che la situaziun areguard l’opiniun da pressa è sa meglierada cleramain ils davos onns. Ma adina puspè capiti ch’il president e ses cabinet expriman smanatschas envers schurnalists (cf. survart areguard l’art. 31 dal cudesch penal) ed anc adina sa chattan numerus schurnalists en praschun.
Las gasettas cun la pli gronda ediziun ed influenza èn Sabah, Hürriyet, Milliyet, Türkiye e Posta. Daspera cumparan numerusas gasettas da l’emna e revistas mensilas che s’occupan per ordinari d’in tema specific (p.ex. sport).
Telecommunicaziun
La suletta interpresa da telecommunicaziun che porscha rait fixa è Türk Telekom. L’onn 2005 eran 55 % da la Türk Telekom vegnids vendids per 6,55 milliardas dollars ad in consorzi da firmas. Entant ch’il dumber da raits fixas stagnescha, è il dumber d’utilisaders da telefonia mobila creschì fermamain. Il medem vala er per l’internet: Il 2005 disponivan be stgars 9 % d’in access a l’internet, il 2008 eran quai 24,5 % ed il 2016 73 %.
La connexiun internaziunala da la communicaziun vegn tranter auter garantida tras trais cabels da faschs da fibras da vaider che mainan tras la Mar Mediterrana e la Mar Naira. Tras quels è la Tirchia colliada cun l’Italia, la Grezia, l’Israel, la Bulgaria, la Rumenia, la Russia ed ils Stadis Unids.
Litteratura
thumb|160px|Il titular dal Premi Nobel da litteratura Orhan Pamuk Las ragischs da la litteratura tirca tanschan lunsch enavos en il passà. Avant che convertir a l’islam era la litteratura tirca scritta ed orala segnada da la cultura nomada e dal schamanissem. En il temp tempriv sa cumponiva la litteratura d’istorgias, ditgas, chanzuns, poesias e proverbis che vegnivan dads vinavant da bucca a bucca. Las inscripziuns dad Orhon dal 6avel e 7avel tschientaner furman alura las emprimas ovras litteraras scrittas dals Tircs.
En l’emprima mesadad dal 10avel tschientaner èn ils Tircs convertids a l’islam. Ensemen cun l’islam è er creschida l’influenza da la lingua araba e persiana sin la litteratura tirca. A partir dal 11avel tschientaner è sa sviluppà tar ils Tircs ch’eran daventads sesents en l’Anatolia il tirc da la Tirchia. L’influenza da l’islam ha dominà tranter il 11avel tschientaner e la mesadad dal 19avel tschientaner. Durant quest temp sa lascha il svilup da la litteratura tirca divider en duas gruppas principalas: per l’ina la litteratura da divan, per l’autra la litteratura populara.
Durant la perioda da Tanzimat en il 19avel tschientaner è l’influenza da l’Occident daventada pli gronda. L’emprim han ins translatà litteratura occidentala en lingua tirca ed a partir dals onns 1870 èn cumparids emprims romans scrits en tirc. Ina rolla tut speziala ha giugà da quel temp la gasetta ‹Servet-i fünûn› (‹stgazi da la savida›) cun il poet Tevfik Fikret ed il romancier Halid Ziya Uşaklıgil. A medem temp sa fa valair ina litteratura da tempra naziunalistica e patriotica.
Dal temp da fundaziun da la republica hai dà grondas midadas en la litteratura tirca. Da gronda purtada èn surtut stads dus eveniments: l’introducziun da la scrittira latina l’onn 1928 e la gronda refurma da la lingua a partir dal 1932. Ils novs scripturs èn sa distanziads da la stilistica e lingua fixa da fin qua. Quai è surtut vegnì propagà dals poets da Garip enturn Orhan Veli.
Cun la furma èn er sa midads ils cuntegns da la litteratura tirca. Represchentants temprivs da quest svilup èn Fakir Baykurt, Sabahattin Ali, Sait Faik Abasıyanık e Yaşar Kemal che tschentan glieud simpla en il center da lur lavurs. Cun s’orientar dapli a la descripziun da la vita da mintgadi na manca er betg la critica sociala e politica envers il stadi. Quel reagescha cun censura e violenza politica. Auturs sco Nâzım Hikmet, Yaşar Kemal u Aziz Nesin han passentà pervi da la persecuziun da lur publicaziuns blers onns en praschuns tircas. Kemal ha perquai numnà las praschuns la «scola da la litteratura tirca».
Cun ils migrants da lavur (lavurers esters) è arrivada en ils onns 1960 er la litteratura tirca ed auturs da derivanza tirca en l’Europa dal Vest. Lur ovras èn uss vegnidas translatadas e recepidas dapli en las pli diversas linguas. Aras Ören, Yüksel Pazarkaya u Emine Sevgi Özdamar èn s’occupads en differenta moda da la vita en Germania. Entant che la censura ed ils trais putschs militars (1960, 1971 e 1980) han franà il svilup da la litteratura tirca, han scripturs attribuì sur il detur da questa litteratura da migrants a sviluppar ina litteratura tirca fitg multifara ed independenta sco ch’ella sa preschenta ozendi. Impurtants represchentants da la litteratura tirca pli nova furman Orhan Pamuk, il titular dal Premi Nobel da litteratura dal 2006, ed Ahmet Hamdi Tanpınar.
Las pli grondas chasas edituras tircas èn Nesil, Timas, Mustu, Yeni Asya e Sahdamar. Tar var 40 % da las novas ediziuns che cumparan en lingua tirca sa tracti da translaziuns or d’autras linguas (englais, tudestg e.a.). Per cumparegliar: en Germania èn be 8 % da las novas ediziuns vegnidas translatadas d’autras linguas.
Museums
Il Topkapı Sarayı ad Istanbul ha furmà durant plirs tschientaners la residenza dals sultans e center administrativ da l’Imperi osmanic. Oz sa chatta là in museum cun collecziuns da porcellana, manuscrits, purtrets, vestgadira, giuvels ed armas dal temp da l’Imperi osmanic sco er diversas reliquias islamicas sco armas da Mohammed e dals emprims califs ed in dals pli vegls exemplars dal coran.
Sin il terz plaz dals bains culturals ils pli frequentads da la Tirchia sa chatta la metropola antica Ephesos cun ca. 2 milliuns visitaders ad onn. Las ruinas che vegnan perscrutadas dapi il 1895 attiran ils turists surtut cun la fatschada reconstruida da la biblioteca da Celsus e cun las ruinas da duas chasas privatas.
Er Troja, in dals pli enconuschents lieus or da la mitologia antica, sa chatta en la Tirchia, numnadamain en la regiun Troas al Hellespont en il nordvest dal pajais.
Tar ils pli impurtants museums archeologics en l’Europa tutgan il Museum archeologic ad Istanbul ed il Museum per las civilisaziuns da l’Anatolia ad Ankara.
Uniun europeica
L’engrondiment vers ost
thumb|350px|Svilup territorial da l’Uniun europeica Per l’integraziun dals anteriurs stadis dal bloc da l’ost han ils stadis commembers da l’Uniun europeica fixà il 1993 ils uschenumnads criteris d’adesiun da Copenhagen. Cun quels han ins declerà la libertad, la democrazia, il stadi da dretg, ils dretgs umans e las libertads fundamentalas dals burgais sco valurs da basa da l’Uniun e sco premissas centralas per aderir a quella.
America dal Sid
right|thumb|300px|Il territori dil continent America dal Sid America dal Sid (spagnol América del Sur) è il continent il pli en il sid da la massa da terra da l'america.
Geografia
Pli lung flum: Amazonas (Brasilia, Peru, Bolivia, Columbia, Ecuador) 6.387 km
Uniun europeica
L’engrondiment vers ost
Il prim da matg 2004 hai dà l’engrondiment il pli grond en l’istorgia da l’Uniun europeica: Otg pajais da l’Europa Centrala e da l’Europa da l’Ost sco er Malta e Cipra (facticamain: la part greca situada en il sid da l’insla) èn daventads commembers da l’UE. Tgi avess pensà avant il 1990 che l’Estonia, la Lettonia, la Lituania, la Pologna, la Slovachia, la Slovenia, la Tschechia e l’Ungaria daventassan in di commembers da l’UE? Quest’extensiun ha signifitgà definitivamain la fin da la divisiun da l’Europa e da la Guerra fraida. Grazia a l’extensiun vers l’ost è l’UE s’augmentada per 75 milliuns abitants e 740 000 kilometers quadrat ed ha cumpiglià en tut 25 stadis.
L’october 2004 han ils schefs da stadi e da la regenza segnà a Roma in’emprima proposta per ina constituziun europeica. Il 2005 è questa constituziun però vegnida refusada en rom da referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass.
Il prim da schaner 2007 èn suandads la Rumenia e la Bulgaria sco 26avel e 27avel stadi commember. Ed il prim da fanadur 2013 è la Croazia daventada il 28avel stadi commember da l’Uniun europeica.
Lissabon 2007 – la via a l’Uniun europeica odierna
En la lingua da mintgadi discurr’ins gia dapi il Contract da Maastricht dal 1992 da l’«Uniun europeica». Il 1992 han ins numnadamain segnà il «Contract davart l’Uniun europeica». Quel ha furmà il pli grond pass d’integraziun europeica dapi la fundaziun da las Communitads europeicas ils onns 1950/60 ed ha definì l’Uniun europeica sco furma da collavuraziun surordinada che collia – sco gia menziunà survart – la Communitad europeica, la collavuraziun sin ils champs da la giustia e dal dretg penal sco er la politica da l’exteriur e da segirezza communabla.
En rom d’ulteriurs contracts da refurma èn vegnidas schlargiadas las cumpetenzas supranaziunalas da l’UE (Amsterdam 1997, Nizza 2001). A medem temp han ins inizià il process da democratisar las instituziuns communablas. Damai ch’igl aveva dà il 2005 referendums en Frantscha ed en ils Pajais Bass cunter ina constituziun europeica, han ins alura fatg il Contract da Lissabon. En quel èn bain vegnids integrads ils elements constituziunals centrals, però cun reveder il Contract dal 1992 e betg cun remplazzar quel dal tuttafatg tras ina constituziun, sco che quai era previs oriundamain. En rom dal Contract da Lissabon han ins er fusiunà la Cuminanza europeica e l’Uniun europeica ed integrà en quest’ultima la collavuraziun sin ils champs da giustia e da politica da l’exteriur. Dapi lura sa numna la Cuminanza europeica pia er de jure «Uniun europeica».
Dapi il Contract da Lissabon dispona l’Uniun europeica ultra da quai d’in’atgna persunalitad giuridica e posseda uschia il dretg da discurrer e d’avair invista en las Naziuns unidas.
Sfidas actualas
L’Uniun europeica è sa furmada cun l’intent d’impedir ch’ils stadis europeics mettian ad ir in cunter l’auter acziuns da guerra per cuntanscher intents politics. Quest’obligaziun centrala ha l’Uniun europeica ademplì fin oz. Ma en l’ulteriur svilup da l’Uniun èn dumondas economicas e socialas, sco er la participaziun politica a l’intern e la dumonda d’ina politica exteriura cuminaivla daventadas adina pli impurtantas. La crisa da l’euro dal 2010, la decisiun da la Gronda Britannia d’extrar da l’Uniun europeica (zercladur 2016; entrada en vigur il favrer 2020) e la sfida da l’emigraziun actuala mussan che l’Uniun europeica vegn adina puspè a stuair sa definir da nov tegnend quint dals svilups actuals.
Geografia
Tut en tut cumpiglia il territori statal dals stadis commembers actuals (2020, senza GB) ina surfatscha da 4 132 796 km². Sin la terra franca europeica han ils stadis cunfins exteriurs cun en tut 17 stadis betg commembers.
Al territori da l’Uniun europeica appartegnan ordaifer l’Europa
Topograficamain è l’Uniun europeica sparpagliada fermamain. Ella cumpiglia intginas peninslas pli grondas sco la Peninsla Iberica, la Peninsla da las Apenninas, parts da la Peninsla Scandinava e da la Peninsla dal Balcan sco er peninslas pli pitschnas sco la Bretagna e Jütland. Las pli grondas da las numerusas inslas furman l’Irlanda, Sicilia e Sardegna.
Pervi da moviments colliads cun la tectonica da plattas èn sa furmadas muntognas sco las Alps, las Pireneas, las Apenninas e las Carpatas. La subducziun da la platta continentala africana sut quella europeica maina en tschertas regiuns ad in vulcanissem activ.
Denali
Il Denali è ina muntogna en l'Alasca e cun ses 6'194 m s.m. il pli aut punct da l'America dal Nord. Denali è il num che la muntogna aveva avant l'arrivada dals europeais. En ils stadis unids sa metta quest num puspè atras cunter Mount McKinley, en Europa restan ins anc a la nominaziun "veglia".
Tirchia
Museums
Il Palaz dad Ishak Pascha, ch’è vegnì erigì tranter il 1685 ed il 1784 e ch’è oz en ruina, sa chatta il pli oradim la Tirchia, ca. 6 km davent da la citad Doğubeyazıt. Quest cumplex ch’era vegnì construì per l’emir curd da Doğubeyazıt, Çolak Abdi Pascha, e ses figl İshak Pascha II unescha elements architectonics armens, georgians, persians, seldschucs ed osmanics.
Uniun europeica
Geografia
En ils stadis commembers vivan tut en tut radund ina mesa milliarda umans. En la gronda part dals pajais stagnescha u sa sbassa il dumber da la populaziun indigena; l’immigraziun tegna il dumber da la populaziun sin in nivel pli u main constant.
Stadis commembers
Ils suandants 27 stadis èn commembers da l’Uniun europeica (en successiun alfabetica, situaziun dal prim da favrer 2020): thumb|320px|Stadis commembers (blau) e candidats (oransch), situaziun dal 2020
Sistem politic
Il sistem politic da l’Uniun europeica cumpiglia tant elements interguvernamentals (Cussegl europeic e Cussegl da l’Uniun europeica) sco er elements supranaziunals (tut las ulteriuras instituziuns). Ils organs principals sa laschan tuttavia metter en relaziun cun la legislativa e l’executiva dals singuls stadis naziunals.
Per far la cumparegliaziun cun la Svizra: il Parlament europeic represchenta il pievel e correspunda al Cussegl naziunal da la Svizra; il Cussegl da l’Uniun europeica fa valair ils interess dals singuls stadis ed ha en quest senn ina funcziun sco en Svizra il Cussegl dals stans. Ensemen furman il Parlament europeic ed il Cussegl da l’Uniun europeica la legislativa. La Cumissiun europeica percunter ha da represchentar l’Uniun europeica independentamain dals interess dals singuls stadis commembers. En questa funcziun sco er areguard las incumbensas executivas sa lascha quest gremi cumparegliar en Svizra cun il Cussegl federal.
Cussegl europeic
L’onn 1974 han las scheffas ed ils schefs da stadi dals stadis commembers decidì da sa reunir regularmain; da quai è resultà il Cussegl europeic. Quest cussegl fixescha las finamiras e las directivas politicas generalas da l’Uniun europeica sco per exempel il sistem monetar europeic, la finanziaziun da las incumbensas communablas, la politica agrara u er la recepziun da novs commembers. En l’ulteriura procedura da legislaziun da l’Uniun europeica n’è il Cussegl europeic percunter betg involvì.
Las decisiuns dal Cussegl europeic vegnan prendidas «en consens», pia unanimamain. Da las sedutas dal Cussegl europeic prenda er part la presidenta u il president da la Cumissiun europeica, dentant be a moda consultativa. Il Cussegl europeic sa raduna almain quatter giadas l’onn, per regla a Brüssel.
Tirchia
Museums
Cun il tempel dad Artemis (Artemision) ad Ephesos ed il Mausoleum a Halikarnassos a Bodrum sa chattan gist dus dals set miraculs dal mund antics en l’Anatolia.
Art figurativ
thumb|320px|Tarpun da l’Anatolia Centrala (18avel tschientaner) Istoricamain èn artists tircs surtut sa focusads sin l’‹artisanadi decorativ›, vul dir sin ornar a moda artistica objects e plattinas, sviluppar musters da tarpuns cumplexs e crear scrittiras artisticas (calligrafia). Quai surtut pervi dal scumond da maletgs en l’islam che vul ch’ins desistia da visualisar essers vivents. En la pratica n’è quest princip però betg adina vegnì suandà a moda fitg severa, sco che mussa per exempel la pictura da miniaturas osmanica. En il decurs dal 18avel tschientaner è quella vegnida remplazzada tras in stil europeic, il qual han intermedià artists europeics ch’ins aveva envidà a purtretar ils sultans. In dals pli enconuschents artists tircs contemporans è Bedri Baykam.
Uniun europeica
Cussegl da l’Uniun europeica
Commembras e commembers dal Cussegl da l’Uniun europeica èn las ministras ed ils ministers dals stadis commembers. Sia cumposiziun variescha tenor las tractandas, dentant vala il Cussegl dals ministers da l’exteriur sco la delegaziun la pli impurtanta. Il Cussegl po dentant er sa cumponer dals ministers d’agricultura, finanzas, transport, economia u fatgs socials dals stadis commembers.
Tirchia
Art figurativ
A la sculptura ha il scumond da maletgs islamic medemamain mess en l’Imperi osmanic cunfins religius. Quai è sa midà en il 20avel tschientaner en rom da la politica da cultura republicana; da quella èn surtut resortids monuments naziunals. In enconuschent represchentant modern da la cultura è Ilham Koman.
Film
Sco emprima registraziun da film tirca valan ils maletgs che Fuat Uzkınay ha fatg il 1914 da la siglientada dal monument da victoria dad Ayastefanos che las truppas russas avevan erigì a Bakırköy sper Istanbul.
La producziun per il kino da massa è segnada da cumedias e da films dad action. Ina fasa spezialmain productiva han furmà en quest reguard ils films dals onns 1960 e 1970, cun fin a 300 producziuns per onn. Status da cult han per exempel cuntanschì las cumedias da Kemal Sunal en sia rolla da parada sco perdent simpatic or da la classa sociala inferiura ch’ha, malgrà tuttas adversitads, il cor al dretg lieu. Cüneyt Arkin è in auter represchentant da quest’èra, enconuschent surtut tras films d’action.
Grondas summas da producziun èn vegnidas impundidas ils ultims onns per films d’action politics sco ‹Kurtlar Vadisi – Irak› (‹Tal der Wölfe – Irak›) u per ‹Fetih 1453› che tracta la conquista da Constantinopel l’onn 1453. En omadus cas sa tracti da producziuns contestadas pervi da lur messadi politic tendenzius.
Fitg popularas èn serias tircas, e quai betg mo en l’agen pajais, mabain sin l’entir Balcan ed en l’entir mund islam. Sco bain d’export cultural èn quellas integradas fix en chanals da l’exteriur cun fitg autas quotas d’aspectaturs. Rollas da dunnas emancipadas ed ina chapientscha memia pauc ortodoxa da l’istorgia da l’islam mainan però savens a protestas u a regulaziuns en divers pajais d’import.
Musica
La gronda part da la musica populara tirca sa basa sin il saz, ina sort lauta a culiez lung. Zurna e davul èn instruments preschents surtut en regiuns ruralas che vegnan savens sunads a chaschun da nozzas u d’autras festivitads. Ultra da quai èn derasadas la flauta da pasturs kaval e la ney. Er la varianta electrica dal saz e darbuka, savens accumpagnads da keyboards electrics, èn instruments populars.
Numerus cumponist europeics èn stads fascinads en il 18avel tschientaner da la musica tirca, surtut da la rolla dominanta dals instruments da sturs e dals instruments da batter en las chapellas militaras. Joseph Haydn ha integrà en sia sinfonia militara ed en intginas da sias operas instruments tircs. Il medem ha fatg Ludwig van Beethoven en sia 9avla sinfonia. Mozart ha scrit ses Rondo alla turca en sia sonata da clavazin nr. 11 A-dur KV 331 ed er fatg diever da motivs tircs en intginas da sias operas. Cumbain che quest’influenza tirca è be stada en moda durant in tschert temp, ha ella gì per consequenza ch’ins ha integrà en l’orchester sinfonic tschinellas, schumber grond e scalins.
Cuschina
thumb|200px|Vendider da döner l’onn 1855 La cuschina tirca contemporana furma il resultat da la maschaida tranter la tradiziun da cuschinar nomada oriunda da las stirpas tircas cun la cuschina dal Proxim Orient; ultra da quai èn sa fatgas valair influenzas da la regiun da la Mar Mediterrana. Or da questa multifariadad è sa sviluppada en il decurs dals tschientaners, surtut sut l’influenza da la cultura e moda da viver osmanica, la cuschina tirca caracteristica.
La cuschina tirca ha medemamain influenzà la cuschina greca e la cuschina dal Balcan – tranter auter er etimologicamain. Uschia deriva per exempel zaziki dal tirc cacık, e ćevapčići da kebapcik (diminutiv da kebap). Er jogurt deriva dal pled tirc yoğurt. Döner kebab (verbalmain ‹charn dal gril che sa volva›) vegn fatg da charn-bov, charn-vadè u charn-giaglinom. En la Tirchia, ma er en auters pajais vegn il döner er servì sin il plat.
Dis da festa
Ils dis da festa religius s’orienteschan tenor il chalender lunar islamic; perquai han quels lieu mintg’onn ca. 11 dis pli baud e n’han entaifer il chalender gregorian nagina data fixa. Tras quai poi schizunt esser da temp en temp ch’ina da las festas ha lieu duas giadas durant in onn chalender: l’emprima giada l’entschatta da schaner, ina segunda giada la fin da december. Il di da ruaus emnil furma la dumengia e betg – sco che quai è il cas en la gronda part dals stadis segnads da l’islam – il venderdi.
Daspera vegnan festivads:
Sport
Il sport il pli popular en la Tirchia è il ballape. Ils pli impurtants clubs da ballape derivan dad Istanbul (Galatasaray Istanbul, Beşiktaş Istanbul e Fenerbahçe Istanbul). Trabzonspor e Bursaspor èn stads ils sulets clubs d’ordaifer Istanbul, als quals igl è reussì da daventar campiun tirc.
Sper il ballape vegn er il ballabasket giugà en la Tirchia sin in aut nivel. Tscherts giugaders tircs giogan en la NBA americana. Il 2010 ha gì lieu il campiunadi mundial da ballabasket en la Tirchia. Davos ils Stadis Unids è la squadra dal pajais ospitant daventada segunda.
Ulteriurs sports populars èn il boxar, cun divers enconuschents profis, e la furmla 1 (Grond Premi da la Tirchia en l’Otodromo dad Istanbul).
Dapi l’onn 2000 ha Istanbul candidà repetidamain sco lieu d’occurrenza dals gieus olimpics da stad, fin uss adumbatten. En connex cun questa candidatura han ins erigì per dapli che 100 milliuns euros il stadion olimpic Atatürk. Il center dals gieus e la gronda part dals lieus da sport sa chattan da la vart europeica da la citad.
Uniun europeica
Cussegl da l’Uniun europeica
Il Cussegl da l’Uniun europeica vegn presidià en roda da mintga stadi commember per ina durada da sis mais. Il Cussegl ha sia sedia a Brüssel, las sesidas han per part er lieu a Luxemburg.
En cunvegnientscha cun il Parlament europeic decida il Cussegl davart las propostas elavuradas da la Cumissiun. Ils ministers delegads dals stadis commembers prendan lur decisiuns u a l’unanimitad u cun ina maioritad qualifitgada. La procedura da votaziun è concepida da maniera ch’ils stadis gronds na pon betg maiorisar sistematicamain ils stadis pitschens.
Parlament europeic
thumb|350px|Survista dals organs da l’Uniun europeica Las delegadas ed ils delegads da quest parlament professiunal vegnan elegids directamain da las burgaisas e dals burgais dals stadis commembers per tschintg onns. En il process legislativ da l’Uniun europeica preschenta il Parlament ubain ina posiziun consultativa u bain ha – en spezial dapi il Contract da Lissabon dal 2009 – la medema cumpetenza da decider sco il Cussegl da las ministras e dals ministers.
En il Parlament europeic n’existan naginas secziuns naziunalas, mabain sulettamain fracziuns politicas, en las qualas las deputadas ed ils deputads dals divers stadis cun sumegliantas posiziuns politicas s’uneschan (p. ex. la fracziun socialista, la fracziun da la partida populara europeica u la fracziun liberaldemocratica). Las elecziuns sco talas vegnan dentant manadas tras a nivel naziunal. Il dumber da las deputadas e dals deputads sa drizza tenor la grondezza dal stadi. Stadis pli pitschens han dentant in dumber da sedias surproporziunal per pudair correspunder a la situaziun politica a nivel naziunal.
Il Parlament europeic sa raduna mintga mais per quatter dis a Strasbourg; ulteriuras sesidas (da cumissiun, per part er plenaras) han lieu a Brüssel. Questa moda da pendular tranter dus lieus da lavur vegn adina puspè crititgada, betg il davos er da las delegadas e dals delegads sezs.
Cumissiun europeica
La Cumissiun europeica sa raduna ina giada per emna. En emprima lingia surveglia ella ch’ils contracts da basa da l’Uniun europeica vegnian resguardads. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia e surveglia silsuenter l’applicaziun dals acts giuridics. In’autra funcziun impurtanta è la surveglianza da las clausulas da protecziun che permettan excepziuns transitoricas da las reglas dals contracts en cas che questas reglamentaziuns portan difficultads particularas per in dals stadis commembers.
Entaifer la Cumissiun surpiglia mintga cumissari in ressort, cumparegliabel als ministers entaifer las regenzas dals stadis commembers. Il president da la Cumissiun ha ina funcziun centrala entaifer las instituziuns da l’Uniun europeica, eguala a quella dal schef da la regenza a nivel naziunal. In’administraziun da ca. 23 000 funcziunaris, installada per gronda part a Brüssel e per ina pitschna part a Luxemburg, lavura per ordra da la Cumissiun. Ella è sutdividida en passa 20 direcziuns generalas. Cumpareglià cun l’administraziun en ils singuls stadis naziunals n’è l’administraziun da l’Uniun europeica betg fitg gronda.
Curt da giustia da l’Uniun europeica
La Curt da giustia da l’Uniun europeica cun sedia a Luxemburg è l’instanza giuridica suprema da l’Uniun europeica. Ella ha l’incumbensa da proteger il dretg da l’Uniun europeica cur ch’ils contracts cuminaivels vegnan applitgads ed interpretads.
Sch’in stadi commember surpassa quests contracts, per exempel cun violar las reglas da la circulaziun libra da bains industrials u agriculs, alura avra la Cumissiun in’inquisiziun e fa a savair al stadi pertutgà las mesiras necessarias per regularisar la situaziun. Sch’in stadi na sa suttametta betg a questas ordinaziuns, sa drizza la Cumissiun a la Curt da giustia. La sentenzia da questa curt è lianta tant per il stadi commember sco er per las instituziuns. Da l’autra vart po er in stadi commember appellar a la curt cunter decisiuns da la Cumissiun.
Banca centrala europeica
La Banca centrala europeica ha sia sedia a Francfurt a.M. Ella è l’instanza monetara communabla dals stadis commembers da l’Uniun europeica. Ensemen cun las bancas centralas dals singuls stadis furma ella il Sistem europeic da las bancas centralas. Dapi il Contract da Lissabon posseda la Banca centrala europeica formalmain il status d’in organ da l’Uniun europeica.
Procedura da legislaziun
thumb|180px|Cunfin da Schengen avert tranter l’Austria e la Germania La Cumissiun europeica funcziunescha tenor il princip da collegialitad. Ella sto pia prender las decisiuns, confidadas ad ella tenor ils contracts, sco gremi e na po betg delegar la cumpetenza a l’in u l’auter da ses commembers.
Il project decidì da la Cumissiun vegn alura debattà en il Parlament europeic e silsuenter en il Cussegl da l’Uniun europeica. Quests dus gremis emprovan – sche necessari cun adattar en pliras lecturas la proposta da lescha – da chattar in cumpromiss che po vegnir acceptà dad omaduas chombras.
Finanzas
Per finanziar las expensas posseda l’Uniun europeica agens meds che sa cumponan da contribuziuns dals stadis commembers e – per ina pli pitschna part – da duanas d’import al cunfin exteriur da l’Uniun europeica. Ils daners che vegnan sbursads dals stadis derivan d’ina cumpart da la taglia sin la plivalur e da contribuziuns directas. Questas contribuziuns vegnan calculadas en proporziun tar il product naziunal brut dals singuls stadis.
Il 2009 disponiva l’Uniun europeica d’in budget da bun 130 milliardas euros. Radund 45 % da quests meds finanzials èn vegnids duvrads per il fonds da structura e da coesiun, 43 % per la politica agrara communabla, 6 % per mesiras a l’exteriur (per exempel per projects d’agid a pajais en svilup) ed 1 % per la segirtad ed il cumbat cunter la criminalitad. Il rest da radund 5 % è vegnì duvrà per l’administraziun da l’Uniun europeica. Questa survista mussa che radund 90 % dals meds finanzials van puspè enavos en ils stadis commembers. Quai succeda dentant tenor criteris ch’emprovan d’egualisar las differenzas economicas e structuralas da las singulas regiuns, uschia che singuls stadis retschaivan dapli che quai ch’els impundan e viceversa.
Perspectivas
La maschaida singulara da caracteristicas structuralas tant supranaziunalas sco er interguvernamentalas ha adina puspè fatg vegnir en la critica l’Uniun europeica e ses organs. Medemamain sa laschan deducir da la furma da l’uniun perspectivas divergentas areguard ses svilup futur.
In ulteriur tema che dat adina puspè da discutar è la dumonda suenter la legitimaziun democratica dals organs da represchentaziun e da decisiun da l’Uniun europeica. Sin la critica d’in deficit da democrazia instituziunal han ins reagì cun diversas refurmas (t.a cun rinforzar la posiziun dal Parlament europeic); ma la problematica fundamentala n’è tras quai betg schliada e las vuschs criticas n’èn betg stulidas.
Incontestads èn percunter ils merits da l’Uniun europeica a favur da la reconciliaziun en l’Europa suenter las guerras mundialas e da la reuniun dad ost e vest suenter la fin da la Guerra fraida. Per quest engaschament han ins surdà il 2012 a l’Uniun europeica il Premi Nobel da la pasch.
Mont Blanc
250px|thumb|right 250px|thumb|right Il Mont Blanc (num franzos) o Monte Bianco (num talian) è cun ses 4792 m.s.m. la pli auta muntogna da las alps. Ils glatschers che circumdeschan el èn per part fin 28 meters gross. La muntogna sezza è da granit. El è situà sin il cunfin tranter la Frantscha e l'Italia. Sch'ins na quinta betg il Caucasus cun la muntogna Elbrus tar l'Europa è il Mont Blanc schizunt il pli aut punct da l'Europa.
Oceania
Geografia
Pli lung flum: Murray (Australia) 3.370 km
Jazz
[[Datoteca:Louis Armstrong restored.jpg|miniatura|Louis Armstrong, in dils pli impurtonts musichers dil Hot Jazz, che ha fermamein influenzau la evoluziun dil Jazz]] Jazz (pronunzia ni ) ei in stil da musica che ei vegnida creada entuorn 1900 en ils stadis dil sid dils Stadis Uni, che ei oriundamein vegnida popularisada surtut dad musichers afroamericans. Il Jazz ei vegnius sviluppaus en modas fetg diversas, bia en Crossover cun autras tradiziuns e stils da musica. Ferton vegnan e fuormas da musica quintadas tier il Jazz che han pauc da far cun la tradiziun afroamericana.
En vesta sin sia impurtonza artistica, vegn il Jazz savens viu co il pendant american dalla musica classica europeica. Ultra da quei ha il Jazz possibilitau a bunamein a tuttas spartas dalla musica novas possibilitads.
Piramida da Carstensz
La Piramida da Carstensz e il pli aut punct da l'Oceania. La muntogna ha in'autezza da 5'030 m.s.m (magari er 4'884), è dentant en mintga cass il punct il pli aut tranter il Himalaya e las Andas. La muntogna sa chatta en l'Indonesia.
Mundaun
Mundaun è ina vischnanca politica en il chantun Grischun che appartegna al circul Foppa dal district Surselva.
Ils 1 da schaner 2009 èn las anteriuras vischnancas Flond e Surcuolm fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca Mundaun.
Krzeszowice
Krzeszowice è in vitg e la chapitala da la vischnanca dal voivodat da Małopolska. Il lieu è situà tranter Cracovia e Katowice, a las rivas dal flum Krzeszówka. Krzeszowice dumbra.
Circul administrativ da Frutigen-Niedersimmental
Il circul administrativ da Frutigen-Niedersimmental è in'unitad administrativa dal chantun Berna en Svizra. Sia chapitala è Frutigen.
Geografia
.
Aconcagua
250px|thumb|L'Aconcagua L'Aconcagua (Cerro Aconcagua) è cun ses 6'959 m.s.m. la pli auta muntogna da l'America dal sid e da l'entir continent american ed il pli aut punct ordaifer da l'Asia. El sa chatta en las Andas en l'Argentina en la vischinanza dal cunfin cun il Chile. El posseda tschintg glatschers cun lunghezzas enfin 10 kilometers. Ses num è probablamain d'origin da la lingua veglia indiana huarpe o picunche o quechua.
Alvra (vischnanca)
Alvra (tud. Albula, num ufficial biling Albula/Alvra) è ina vischnanca politica en la regiun Alvra dal chantun Grischun.
Situaziun geografica
La vischnanca d'Alvra giascha en la Val d'Alvra sut, a la confluenza da l'Alvra cun la Gelgia. La fracziun Casti è in punct central dal traffic e giascha tranter Tusaun e Filisur (e vinavant en direcziun Pass da l'Alvra) ma era tranter Lai/Planeiras e Savognin (e vinavant en direcziun Pass dal Güglia u Gelgia).
Il punct il pli da la vischnanca cun 3098 m s.m. sa chatta 200 m al nordvest dal Piz Mitgel, entant ch'il punct il pli bass cun 824 m s.m è al lai da farmada da Solas.
Territori communal
Tenor las cifras dal 2009 avevan las anteriuras vischnancas che furman Alvra ina surfatscha territoriala da 93,93 km². Da quels eran 26.37 km² u 28.1% territori agricul, entant che 43.53 km² u 46.3% eran cuverts da guaud. Dal rest eran 2.62 km² u 2.8% territori abità (edificis u stradas), 0.99 km² u 1.1% eran lais e flums e 20.46 km² u 21.8% eran territori nunproductiv.
Dal territori surbajegià eran 0,9 % edificis e 1,3 % infrastructura da traffic e transport. Dal territori da guaud eran 41,3% cuverts cun guaud serrà e 2,1% cun guaudets e pitschnas gruppas da plantas. Dal territori agricul era 1,0% vegnì duvrà per cultivar graun, 8,6% eran pastgiras ed 18,5% eran alps. Dals auas eran 0,2% lais e 0,8% eran flums ed auals. Dal territori nunproductiv eran 6,4% vegetaziun nunproductiva e 15,4% eran memia grippus per vegetaziun.
Fracziuns
Fracziuns da la vischnanca d'Alvra èn la suandantas anteriuras vischnancas:
Surmeir
Il Surmeir è ina regiun situada en il center dal chantun Grischun.
Alvra (vischnanca)
Vischnancas cunfinantas
La vischnanca d'Alvra cunfina cun Arosa, Ferrera, Filisur, Cunter, Lantsch, Mut, Salouf, Savognin, Vaz e Ziràn-Reschen.
Surmeir
Derivanza dal num ‹Surmeir›
Tar il Surmeir tutgan las duas valladas Alvra e Surses e la planira da Lai. Interessantamain exista il num Surmeir be en rumantsch. In pled equivalent n’exista betg en la lingua tudestga. Il territori da Surmeir è geograficamain congruent cun il territori da la regiun Alvra. Ozendi vegn il Surmeir er numnà Grischun Central. Ma entant che las persunas da lingua tudestga discurran da ‹Mittelbünden›, dovran ils Rumantschs plitost ‹Surmeir› che ‹Grischun Central›.
Il num Surmeir deriva d’in spelm situà ordador la vischnanca da Vaz. Quest’imposanta paraid-crap sa chatta en la chavorgia dal Schyn (tranter Tusaun e Casti) da vart dretga da l’Alvra. Quest spelm vegn numnà da vegl ennà ‹Igl Meir› u sco quels da Vaz dian ‹Igl Moir›. El furma il cunfin geografic tranter la Val d’Alvra e la Tumleastga. Perquai han ils antenats rumantschs definì il Grischun Central sco la ‹regiun sur igl Meir› – pia Surmeir. La chavorgia dal Schyn vegn er numnada per rumantsch ‹la chavorgia da Meir› (en surmiran: ‹la tgavorgia da Meir›).
Alvra (vischnanca)
Istorgia
La vischnanca è naschida il 1. da schaner 2015 entras la fusiun da la vischnancas fin qua independentas Alvagni, Alvaschagn, Brinzauls, Casti, Mon, Stierva e Surava. Las set vischnancas ha approvà il contract da fusiun ils 28 da favrer 2014. Oriundamain fascheva era la vischnanca da Lantsch part dal project da fusiun, ma ella è sa retirada il settember 2013 da las tractativas.
Sco emprim president communal è vegnì elegì ils 28 da settember 2014 Daniel Albertin cun 235 da 271 vuschs valaivlas. Albertin è deputà da la PCD en il Cussegl grond dal Grischun ed era al temp da l'elecziun anc preseident communal da Mon.
Surmeir
Geografia
Il Surmeir s’extenda da Mut en il vest fin Bravuogn en l’ost e da Valbella (vischnanca da Vaz) en il nord fin Beiva en il sid. Il territori ha ina surfatscha da 723 km². Quai è radund in dieschavel da la surfatscha dal chantun Grischun. La regiun vegn percurrida dals trais flums principals Alvra, Gelgia e Landwasser. La pli aut’elevaziun en il Surmeir è il Piz Kesch sin il territori da Bravuogn cun in’autezza da 3418 m s.m. Ulteriuras elevaziuns èn il Piz Calderas sin 3397 m s.m. (Sur e Bever), il Piz Platta sin 3392 m s.m. (Mulegns), il Piz d’Err sin 3378 m s.m. (Tinizong-Rona e Bever) ed il Piz Ela sin 3338 m s.m. (Bravuogn e Tinizong-Rona). Il punct il pli bass sa chatta sin radund 745 m s.m. en il fund da la chavorgia da Meir sin il territori da Vaz.
Alvra (vischnanca)
Istorgia
Fin la fin dal 2015 fascheva la vischnanca d'Alvra part dal circul d'Alvaschagn en il district da l'Alvra. Cun la refurma territoriala grischuna èn ils circuls vegnids abolids ed ils districts èn vegnids remplazzads cun regiuns.
Linguas
Tenor la constituziun communala, che las vischnancas pertutgadas han acceptà a l'urna ils 24 d'avust 2014 e che la Regenza grischuna ha approvà, èn las linguas ufficialas da la vischnanca tudestg e rumantsch. Areguard il rumantsch vala che l'administraziun dovra l'idiom surmiran, lingua da scola è dentant rumantsch grischun.
Piz Bernina
Il Piz Bernina è cun ses 4'049 m.s.m. la pli auta muntogna dal Grischun. En la vischinanza Puntraschigna è il Piz Palü.
Surmeir
Val d’Alvra
La Val d’Alvra vegn percurrida dal flum cun il medem num. Il flum ha sia funtauna damanaivel dal Pass da l’Alvra. Paucs meters sut la funtauna sa chatta il Lai da Palpuogna ch’è enconuschent per sia natira alpina intacta. En ses viadi aval percurra l’Alvra ils vitgs da Bravuogn e Filisur. Quests dus abitadis tutgan tar la Val d’Alvra Dadens. Radund in kilometer dador Filisur s’unescha l’Alvra cun la Landwasser ch’è en quest lieu bler pli pussanta che l’Alvra sezza. La Landwasser deriva da Tavau e curra tras la chavorgia da Tain fin Filisur. La chavorgia da Tain furma il cunfin tranter la regiun da Tavau ed il Surmeir. Sut Ferrera, pauc avant che la Landwasser sbucca en l’Alvra, sa chatta il viaduct da la Landwasser. Quest viaduct è bain il monument il pli enconuschent sin l’entira rait da la Viafier retica. Al lieu nua che l’Alvra e la Landwasser conflueschan cumenza la Val d’Alvra Dadora. Suenter cuntinuescha l’Alvra ses viadi vers Casti. A Casti, che furma il center politic dal Surmeir, sbucca la Gelgia en l’Alvra.
Alvra (vischnanca)
President communal
President da la vischnanca è Daniel Albertin da la Partida cristiandemocratica svizra (PCD). El è vegnì elegì ils 28 da settember 2014 cun cun 235 dals 271 vuschs valaivlas. Al temp da l'elecziun era Albertin president communal da Mon, ina da las vischnancas che uss furman Alvra.
Vopna
Blasonament:
Surmeir
Lai
Suenter che la Gelgia e l’Alvra èn s’unidas, cuntinua il flum sia via vers Seglias en la Tumleastga. En la Chavorgia da Meir sa chatta alura il cunfin tranter il Surmeir e la Tumleastga. Aut sur la chavorgia giascha il plateau da Lai che fa medemamain part dal Surmeir. Lai è bain il lieu surmiran cun ils pli blers abitants, però na furma quest center turistic nagina vischnanca politica per sasezza, mabain appartegna a la vischnanca da Vaz. Per rumantsch da Vaz ha Lai num ‹Planoiras›. Quest num deriva dal temp cur che Lai n’era nagut dapli ch’in’acla da Vaz. Ma entaifer 100 onns è daventà or da quest’acla ina destinaziun turistica da renum internaziunal.
Interessant da savair
Cuntrari al Surses cun ses lieu principal Savognin n’ha la Val d’Alvra mai gì in center per propi. Il motiv è ch’il Surses furmava politicamain in circul cun la chapitala Savognin, entant che la Val d’Alvra era partida en trais circuls, numnadamain Bravuogn, Belfort ed Alvaschagn.
Dals Surmirans vegn il Surses per gronda part numnà be ‹Surses› e betg ‹la Val Surses›. Ed anc ina curiusitad linguistica: Da Casti van ins ‹se› Savognin ma ‹aint a› Bravuogn, er sche Bravuogn giascha bunamain 200 meters pli aut che Savognin.
Structura politica e populaziun
Il Surmeir è oz pli u main congruent cun la regiun Alvra (excepziun: Mut ch’è vegnì attribuì a la regiun Viamala). Pli baud furmava quel il district Alvra ed era dividì en ils quatter circuls Alvaschagn, Belfort, Bravuogn e Surses. Infurmaziuns davart la regiun e las vischnancas politicas èn da chattar sut l’artitgel Regiun Alvra.
Il Surmeir ha ina populaziun da 8102 abitantas ed abitants (december 2017). La pli gronda vischnanca furma Vaz cun 2721 abitants (incl. las fracziuns Lai e Valbella).
Linguas
Il Surmeir è l’unica regiun grischuna nua che tuttas trais linguas chantunalas vegnan duvradas uffizialmain, numnadamain il tudestg, il rumantsch ed il talian.
La plipart da las vischnancas èn oriundamain rumantschas. Discurrì vegn l’idiom surmiran. In’excepziun furma la vischnanca da Bravuogn. Là na vegn betg discurrì surmiran, mabain bargunsegner. Il bargunsegner furma in agen dialect influenzà dal puter. Il fatg che Bravuogn discurra bargunsegner e betg surmiran va enavos sin il temp da la refurmaziun. En quest temp steva Bravuogn sut grond’influenza da l’Engiadin’Ota ed ha qua tras er surpiglià la lingua dals Engiadinais. Dapi l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il tudestg cumenzà a sa derasar en las vischnancas rumantschas. Surtut ils ultims trais decennis è il rumantsch ì fermamain a perder. En il Surses ha il rumantsch pudì tegnair fin oz la maioritad, ma en la Val d’Alvra ha il tudestg prendì suramaun.
Be dus vitgs n’èn mai stads rumantschs, numnadamain Mut e Ferrera. Questas duas vischnancas han fermas ragischs gualsras ed èn qua tras d’origin tudestg. Er a Filisur na vegn gia dapi tschientaners betg pli discurrì rumantsch. Nums rumantschs èn be anc sa mantegnids qua per la gronda part dals guauds e da las pradas.
La constellaziun la pli speziala ord vista linguistica ha dentant Beiva. Beiva è ina vischnanca trilingua. Sco las autras vischnancas dal Surses era er Beiva oriundamain da lingua rumantscha. Ma blers Bivians han lur ragischs en la Bregaglia. Quai ha da far cun il fatg ch’ils Bregagliots vevan lur aclas a Beiva. A l’entschatta da la stad vegnivan quels mintgamai cun lur muaglia sur il Pass dal Set a Beiva e stevan là durant l’entira stad. L’entschatta d’atun turnavan els puspè enavos en la Bregaglia. Cun il temp èn divers Bregagliots vegnids sesents sur onn a Beiva. Uschia ha il talian chattà sia via a Beiva. Entras il traffic da transit sur ils pass Güglia e Set è er il tudestg vegnì a Beiva.
Er sche la pli gronda part dal Surmeir era oriundamain rumantscha, dominescha ozendi il tudestg. La suandanta tabella da la dumbraziun federala da l’onn 2000 demussa quai. (Sco remartga: La dumbraziun federala ha dumandà suenter la lingua ch’ins discurra ‹il pli bler› respectivamain ch’ins chatta ‹la pli impurtanta›. Quai ha per consequenza che bleras persunas che san rumantsch ma discurran dapli tudestg, quintan sasezs sco persunas da lingua tudestga.)
Dapli davart l’idiom surmiran chatt’ins sut l’artitgel Surmiran.
Confessiuns
Ils Artitgels da Glion dals onns 1524 e 1526 han stabilì il princip che mintga vischnanca grischuna pudeva concluder sezza cun tgenina confessiun ch’ella vuleva sa liar. Uschia è sa dada la situaziun ch’ina vischnanca è daventada refurmada, entant che la vischnanca vischina è restada catolica. Questa situaziun sa mussa cunzunt en il Grischun Central ed en la Tumleastga, ma er en la Foppa ed en il Plaun.
Tranter la confessiun e la lingua datti ina gronda correlaziun en il Surmeir. Tut las vischnancas ch’eran oriundamain da lingua surmirana èn restadas catolicas durant il temp da la refurmaziun. Quai èn oravant tut las vischnancas da Surses e da la Val d’Alvra Dadora. Er Ferrara sco vischnanca gualsra è adina restà catolic.
Ils dus abitadis da la Val d’Alvra Dadens, Filisur e Bravuogn, èn sa participads a la refurmaziun entras la grond’influenza da l’Engiadin’Ota. L’abitadi gualser Mut è medemamain refurmà.
Il cas spezial en il Surmeir furma danovamain Beiva. En il temp da la refurmaziun vulevan ils Bregagliots daventar refurmads, ma ils Sursetters vulevan restar catolics. Uschia è sa dà ch’ina mesadad da Beiva è restada catolica, entant che l’autra mesadad è daventada refurmada. Il problem era che Beiva aveva be ina baselgia. Quai chaschunava adina puspè charplinas tranter las confessiuns. Suenter grondas dispitas ed intervenziuns da vart da las Trais Lias han ils protestants sistì l’onn 1657 lur dretg vi da la baselgia communabla ed han bajegià lur atgna baselgia. Ils catolics han persuenter regalà in zain.
Economia
Sco dapertut en il chantun Grischun lavura er en il Surmeir la gronda part dals occupads en il sectur da servetschs (sectur 3), e quai principalmain en la branscha turistica. Suenter suonda il sectur d’industria e producziun (sectur 2). En quest sectur è il Surmeir ferm en l’elavuraziun da laina ed en la producziun d’electricitad. Per finir suonda il sectur d’agricultura e selvicultura (sectur 1). La suandanta tabella mussa las cifras exactas:
Turissem
Il Surmeir viva tant dal turissem d’enviern sco er dal turissem da stad. Ma pli impurtant è tuttina il turissem invernal. Surmeir ha trais destinaziuns turisticas, numnadamain Lai, Savognin-Beiva e Bravuogn.
La pli gronda destinaziun surmirana è Lai. En ils davos 100 onns ha la destinaziun pudì s’etablir sco lieu da renum internaziunal. Lai profitescha fitg da sia vischinanza tar Cuira. Dasper Flem/Laax è Lai la destinaziun grischuna la pli damanaivla da Turitg e la Bassa. Qua tras datti bler turissem dal di. Quai sa mussa surtut l’enviern. Ma Lai ha er ina ferma hotellaria e parahotellaria. L’onn 2006 ha Lai dumbrà passa 214 000 pernottaziuns en la hotellaria. Mesirà vi da las pernottaziuns è Lai suenter Tavau, San Murezzan, Arosa, Puntraschigna, Segl e Flem la 7avel gronda destinaziun turistica dal Grischun. Cun 155 km pistas da skis tutga Lai medemamain tar las grondas destinaziuns grischunas. La regiun da skis s’eleva da 1500 m s.m. fin 2861 m s.m. (Corn Cotschen). Ina pendiculara collia las regiuns da skis da Lai e d’Arosa.
Cun radund 74 000 pernottaziuns en la hotellaria (2006) tutga Savognin tar las destinaziuns mediocras. La chapitala sursetra ha però ina ferma parahotellaria e sa profilescha sco destinaziun per famiglias. La regiun da skis ha 80 km pistas e s’eleva da 1200 m s.m. fin 2713 m s.m. (Piz Cartas).
Alvra (vischnanca)
Vopna
Las set stailas represchentan las set vischnancas ch'èn s'unidas. Las undas en il pe dal stgid (Schildfuss) simboliseschan il flum Alvra che dat il num a la nova vischnanca.
Surmeir
Turissem
Bravuogn tutga cun be 26 000 pernottaziuns en la hotellaria (2006) tar las destinaziuns pitschnas. Ma tuttina ha Bravuogn ina buna reputaziun. Bravuogn n’è en emprima lingia betg enconuschent sco destinaziun da skis, mabain pervi da sia via da scarsolar tranter Preda e Bravuogn.
Alvra (vischnanca)
Vopna
La fundaziun Stiftung Schweizer Wappen und Fahnen, che giuditgescha las vopnas da vischnancas fusiunadas, ha da la vopna il predicat cuntentaivel.
Surmeir
Producziun d’electricitad
La producziun d’electricitad furma ina ferma pitga per l’economia e la bainstanza en la regiun. Ella na porscha betg mo plazzas da lavur, mabain er stabilitad finanziala entras ils pajaments da concessiun a las vischnancas politicas. En il Surmeir datti duas grondas societads che produceschan electricitad, numnadamain las Ovras electricas da la citad da Turitg (Elektrizitätswerke der Stadt Zürich, scursanì EWZ) e las Ovras electricas da l’Alvra e Landwasser (Albula-Landwasser-Kraftwerke, scursanì ALK).