Guerra_civila_spagnola
Preistorgia
Sa concentrada per propi è l’aversiun militanta dal vegl establishment cunter la legislaziun republicana, da tempra anticlericala e segnada da refurmas socialas, en il corp d’uffiziers spagnols (e qua en emprima lingia tar ils africanistas, ils uffiziers da l’armada coloniala). Quai betg il davos perquai che las partidas da sanestra planisavan d’adattar il corp d’uffiziers surdimensiunà a la grondezza effectiva da l’armada. Er l’«aversiun instinctiva [dals uffiziers] cunter la Republica» è vegnida zuppentada avant l’erupziun da la guerra civila ideologicamain davos l’idea da la «conspiraziun da Gidieus, framassuns e bolschevics». Franco era in lectur entusiasmà da las scrittiras da Tusquet ed abunent da la revista da l’Acción Española e general Emilio Mola, il planisader militar per propi dal putsch da la stad 1936, è sa participà dapi il 1931 cun atgnas contribuziuns a questa debatta. Mola ha procurà che la dimensiun eliminatorica da quest discurs domineschia er las preparaziuns concretas dals conspiraturs: «La repressiun messa en scena dals rebels militars ha furmà in’operaziun intenziunada e bain planisada cun la finamira d’eliminar – en ils pleds da general Emilio Mola – ‹senza scrupels e senza esitar quels che na pensan betg sco nus›.» thumb|160px|Francisco Franco (1930) L’atun 1933 ha l’emprima coaliziun sut il primminister Manuel Azaña fatg naufragi; a quella è suandada ina regenza dal center sut Alejandro Lerroux, elegida e tolerada da las partidas da dretga. Quella ha amnestà ils putschists dal 1932 e las persunas ch’eran vegnidas sentenziadas pervi da delicts commess durant la dictatura da Miguel Primo de Rivera, ha revocà las modestas refurmas socialas e laicisticas ed ha fatg daventar pli critica la situaziun da las persunas che lavuravan cunter pajament. Per la sanestra ed ils republicans liberals è quai stà sco ina decleraziun da guerra. Cur che la CEDA è entrada l’october 1934 cun trais ministers en la regenza, ha l’UGT proclamà ina chauma generala; quella ha la regenza però dalunga abattì cun arrestaziuns en massa e medemamain l’emprova da proclamar a Barcelona ina Catalugna independenta. En l’Asturia ha la chauma però – sin iniziativa dals lavurants e cunter la resistenza dals funcziunaris dals sindicats – prendì la furma d’ina sullevaziun averta. La chauma dals lavurants da minieras en l’Asturia, er numnada ‹Sullevaziun da l’october›, ha dà in’emprima prova da la guerra civila – la regenza ha proclamà il dretg da guerra. Sut il commando superiur dal dictatur da pli tard Francisco Franco è la sullevaziun vegnida abattida a moda brutala. Igl ha dà almain 1300 morts, da quai 78 % civilists. Sinaquai è suandada in’unda d’arrestaziuns, la quala ha er tschiffà impurtants politichers liberals e socialistics, sco er ina censura, da la quala è stada pertutgada la pressa da la sanestra. La CEDA sut José María Gil-Robles, in moviment catolicistic che simpatisava per part cun il faschissem europeic, ha empruvà da vegnir a la pussanza, ha però fatg naufragi pervi da la resistenza dal president dal stadi Zamora. Tuttina ha Gil-Robles, ch’è stà in temp en uffizi sut Lerroux sco minister da guerra, gidà – cun promover els sin auts posts – ad avanzar la gruppa dals militars radicalisads enturn general Franco che preparavan lur plans conspirativs. La Falange Española ch’il figl da l’anteriura dictatur Primo de Rivera, José Antonio Primo de Rivera, ha fundà il 1933 è medemamain sa sviluppada da quel temp d’ina gruppa politica plitost marginala ad in factur militant adina pli ferm.