cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manifest da la Partida communistica
Chapitel 2: Proletaris e communists
thumb|180px|La suletta pagina dal manuscrit original dal ‹Manifest communistic› ch’è sa mantegnida En quest chapitel sa stentan Marx ed Engels surtut da refutar las objecziuns che vegnan fatgas valair cunter ina societad communistica. L’emprim vegn mintgamai rendì attent a las flaivlezzas da la societad burgaisa, per alura dilucidar il cuntraproject.
«Ils communists n’èn nagina partida speziala en congual cun las autras partidas da lavurants.» Els han tenor Marx ed Engels ils medems interess sco l’entir proletariat e represchentan adina ils interess da l’entir moviment. Perquai furman els la part essenziala da las partidas da lavurants da tut ils pajais. Als communists vegnia fatg la reproscha ch’els hajan en mira d’abolir il possess sco tal; ma facticamain saja gia la bourgeoisia sa patrunada dal possess. Er il singul bourgeois na disponia betg libramain da ses possess, mabain possia be far diever da quel en rom da l’activitad economica cumplessiva da la bourgeoisia e tenor las reglas da quella; el saja sfurzà da giugar il gieu dal sfruttader – sch’el veglia u betg – uschiglio na saja el prest sez nagin bourgeois pli; il possess bourgeois na saja perquai betg in possess persunal, mabain in possess da classa. La finamira stoppia esser da render accessibel quel a tuts en il senn dal socialissem. «Vegn il chapital pia transfurmà en possess cuminaivel ch’appartegna a tut ils commembers da la societad, sche na vegn betg transfurmà possess persunal en possess da l’entira societad. Be il caracter social dal possess sa mida. El perda ses caracter da classa.»
Alura analiseschan ils auturs il term da la lavur cunter pajament. Er qua rendan els attent als cuntrasts: «Entaifer la societad burgaisa è la lavur viventa be in med per augmentar la lavur accumulada.» Questa relaziun vegn chapida sco in process infinit, entaifer il qual ils chapitalists fan maldiever da la nova lavur cunter pajament per stgaffir ulteriur possess per l’atgna classa. Uschia vegn stgaffì in ferm cuntrast tranter la societad burgaisa – la quala è suttaposta da ses sistem ennà a crisas economicas e socialas – ed ina societad communistica imaginada. «Entaifer la societad communistica è la lavur accumulada be in med per schlargiar, enritgir e far avanzar il process da la vita dals lavurants.»
La bourgeoisia fa pia la reproscha als communists ch’ella veglia abolir la proprietad. Quai saja correct, respundan quels, ma cun far quai aboleschian els be il possess che sa chattia gia uss en ils mauns d’ina suletta classa. Pertge che «en Vossa societad existenta è il possess privat abolì per nov dieschavels da ses commembers (...).»
Plinavant sa confruntan ils auturs cun ils arguments da lur adversaris. Tenor els èn las ideas dals burgais areguard la libertad, la furmaziun, il dretg etc. sezzas naschidas da las relaziuns da producziun e da possess burgaisas. Uschia renfatschan ils critichers per exempel als communists da promover la «dissoluziun da la famiglia». Ma la famiglia burgaisa, uschia la cuntraposiziun en il ‹Manifest communistic›, existia be per la bourgeoisia, damai che quella sa basia sin chapital e possess privat. «[E]lla chatta sia cumplettaziun en il proletariat ch’è sfurzà da desister da relaziuns da famiglia ed en la prostituziun publica.» La finamira areguard la furmaziun stoppia perquai esser da «strair davent l’educaziun da l’influenza d’ina classa regenta».
A la reproscha ch’ils communists veglian introducir ina «communitad da las dunnas» respundan quels che la dunna na saja per la bourgeoisia nagut auter ch’in «instrument da producziun»; perquai saja er quella d’includer en la pretensiun communistica da stgaffir ina proprietad cumina. Ed ultra da quai existia questa communitad gia: «Noss bourgeois, betg cuntents cun quai ch’als stattan a disposiziun las dunnas e figlias da lur proletaris – da la prostituziun uffiziala gnanc da discurrer – sa diverteschan cun surmanar in a l’auter lur dunnas.» Cun schliar las relaziuns da producziun actualas vegnian er a svanir quests effects nungiavischads che resultian da quellas entaifer las structuras socialas.
In’autra renfatscha pertutga la relaziun dals communists envers la patria ed è colliada cun l’inculpaziun da vulair abolir tut ils lioms naziunals. Marx ed Engels respundan però ch’ils lavurants n’hajan nagina patria, la quala ins als possia prender davent. Gia tras il martgà mundial, l’unifurmitad da la producziun industriala e da las cundiziuns da viver svaneschian ils cuntrasts naziunals pli e pli. En quel mument ch’ils cuntrasts da classa vegnian abolids, sa schlia tutta confruntaziun ostila tranter las naziuns, e quai tant al nivel spiertal sco er material.
En connex cun la reproscha ch’ils communists veglian abolir dal tuttafatg tant la religiun sco er la morala scrivan ils auturs: «Las ideas dominantas d’in temp èn adina be stadas las ideas da la classa dominanta. (...) Las ideas da la libertad da conscienza e da religiun han be exprimì il domini da la concurrenza libra sin il champ da la conscienza.» Quai saja er il motiv, daco ch’i saja reussì a la bourgeoisia revoluziunara dal 18avel tschientaner d’abatter il feudalissem. Tut las societads da fin qua hajan enconuschì sfruttaziun d’ina gronda part da la societad; da qua resultia er il fatg ch’igl existian furmas da conscienza da classa cumparegliablas. Pir la revoluziun communistica vegnia a rumper dal tuttafatg cun las ideas tradidas. Tut questas reproschas e lur refutaziun subsummeschan Marx ed Engels en il suandant facit: «L’istorgia da l’entira societad d’enfin qua è sa muvida en cuntrasts da classa.» En in auter lieu vegn questa enconuschientscha er numnada «materialissem istoric».
L’emprim pass entaifer la revoluziun dals lavurants saja d’elevar il proletarias a la classa regenta, «l’acquist da la democrazia tras cumbat». Silsuenter vegnian ils meds da producziun centralisads pass per pass en ils mauns dal stadi, «vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta». Per cuntanscher questa finamira sajan necessarias per in tschert temp intervenziuns despoticas en las relaziuns da producziun burgaisas. En ils pajais ils pli sviluppads saja da proceder sco suonda: Expropriaziun da la proprietad da terren, in sistem da taglia fermamain progressiv, dissoluziun dal dretg d’ierta, confiscaziun dal possess d’«emigrants e rebels», fundaziun d’ina banca naziunala cun chapital statal, statalisaziun da l’entir sistem da transports, augmentaziun e meglieraziun da las fabricas naziunalas, dals instruments da producziun e dals bains funsils tenor in plan cuminaivel, medem sforz da lavur per tuts, installaziun d’armadas industrialas, surtut per l’agricultura, far sforzs per allontanar successivamain il cuntrast tranter citad e champagna, educaziun publica e gratuita da tut ils uffants, dismessa da la lavur en fabrica dals uffants en sia furma odierna.
La finamira stoppia pia esser da schliar las veglias cundiziuns da producziun per pudair schliar ils cuntrasts da classa. «Al lieu da la veglia societad burgaisa cun sias classas e cuntrasts da classa passa in’associaziun, entaifer la quala il svilup liber da mintgin furma la premissa per il svilup liber da tuts.»
En la prefaziun da Marx ed Engels dal 1872 vegnan las intervenziuns numnadas survart per part gia resguardadas sco antiquadas: «Sco ch’il ‹Manifest› di sez dependa l’applicaziun pratica dals princips che vegnan stabilids dapertut e da tut temp da las circumstanzas istoricas sco ch’ellas sa preschentan concretamain. Perquai na duai betg vegnir dà in pais spezial a las mesiras revoluziunaras che vegnan proponidas a la fin dal segund chapitel. Quest passus stuess vegnir formulà oz autramain, e quai en divers reguards.»
Chapitel 3: Litteratura socialistica e communistica
thumb|170px|Pierre-Joseph Proudhon, 1860 Marx ed Engels preschentan auters concepts, sa distanziond da quels a moda polemica. Uschia vegn per exempel la ‹Philosophie de la misère› da Proudhon designada sco «entir sistem» da quest «socialissem bourgeois».
Il socialissem feudal
Ina varianta dal socialissem reacziunar vesan Marx ed Engels en quai ch’els numnan il «socialissem feudal». Quel avevan l’aristocrazia englaisa e franzosa sviluppà cunter la bourgeoisia. En la pratica sustegnia questa furma dal socialissem però «tuttas mesiras da puniziun che vegnan applitgadas cunter la classa dals lavurants».
Socialissem dals burgais pitschens
Il «socialissem dals burgais pitschens» existia en pajais, en ils quals saja sa furmà tranter il proletariat e la bourgeoisia ina burgaisia pitschna; quella saja periclitada da svanir en il proletariat. Sismondi è l’autur che descriva las cuntradicziuns en las cundiziuns da producziun. El represchenta bain il puntg da vista dals lavurants ord perspectiva dals purs pitschens e da la burgaisia pitschna. Sumegliant a quai ch’è vegnì descrit survart, renda er el attent a l’effect da las maschinas modernas e da la spartiziun da la lavur e renda attent a la depauperisaziun dal proletariat. Sco schliaziun per quests problems na vesa el però nagin’autra via che da restabilir las veglias relaziuns da possess e la veglia structura sociala. «Mastergnanzas en la manufactura ed economia patriarcala sin la champagna, quai èn ses ultims pleds.»
Il socialissem tudestg u il ‹vair› socialissem
Il socialissem tudestg u «vair» socialissem è vegnì importà da la Frantscha. Igl eran las ideas da la Revoluziun franzosa, las qualas ils «filosofs tudestgs, mezfilosofs e sabiuts» da la fin dal 18avel tschientaner han reprendì. Cuntrari a la situaziun en Frantscha n’è il triumf da la bourgeoisia però anc ditg betg terminà en Germania ed in proletariat è pir londervi da sa sviluppar. Perquai reproschan Marx ed Engels als socialists tudestgs da betg sa basar sin umans reals entaifer relaziuns da classa realas – sco ch’avevan fatg quai lur antecessurs franzos –, mabain da s’occupar be d’in uman ideal imaginà. Uschia svaneschia la realitad sut il «tschiel tschajerus da la fantasia filosofica».
Il socialissem tudestg per propi saja adina stà drizzà cunter il moviment liberal, damai ch’i sa tractia tar quel en Germania dal «cumbat da la bourgeoisia tudestga, e surtut da la prussiana, cunter ils feudals e la monarchia absolutistica». A quel haja il socialissem, sco moviment politic, mess en fatscha «las pretensiuns socialisticas». Ma facticamain haja il socialissem tudestg be «proclamà la naziun tudestga sco la naziun normala ed il burgais pitschen tudestg sco l’uman normal». El proclameschia «da star a moda nunpartischanta sur tut ils cumbats da classa». Las scrittiras en Germania che sa resguardan sco socialisticas resp. communisticas sajan per ordinari «litteratura tschuffa e sgnervanta».
Il socialissem conservativ u bourgeois
Cun l’intenziun da pacifitgar il proletariat resguarda ina part da la bourgeoisia sco necessari da dismetter la miseria sociala; uschia sa laschia meglierar la situaziun dal proletariat e la societad burgaisa vegnia preservada da la revoluziun socialistica. Els vulan pia «la societad vertenta, però senza ils elements che revoluziuneschan e dissolvan quella». Sco represchentant prominent da questa posiziun vegn numnà Proudhon. Quest socialissem pretendia bain d’agir «en l’interess da la classa da lavurants»; ma facticamain prendia ella be en mira meglieraments administrativs en l’agen interess. Sco spezialmain demascranta resguardan Marx ed Engels la pretensiun d’endrizzar «praschuns da cellas – en l’interess da la classa lavuranta».
Il socialissem e communissem critic-utopic
Per finir analiseschan ils auturs quai ch’els numnan «il socialissem e communissem critic-utopic». Quel represchentia las emprimas emprovas dal proletariat da sviluppar atgnas ideas. Tuttavia degna da vegnir ludada saja lur tenuta critica, il fatg ch’ellas «attatgan tut ils fundaments da la societad vertenta». Exempels per tals auturs furman Saint-Simon, Fourier, Owen. Lur utopias porschan er custaivel material per illuminar ils lavurants. Ma pli fitg che las relaziuns concretas sa movian en direcziun d’in cumbat da classa, e pli fitg ch’ils aderents dal socialissem utopic emprovian «d’intermediar tranter las parts contrahentas». Facticamain impedeschian els uschia il cumbat che saja necessari ed inevitabel. Quests socialists temprivs eran sezs revoluziunars en blers reguards; ma lur scolars furmian «sectas reacziunaras», perquai ch’els tegnian er ferm vi da las ideas antiquadas «da lur maisters» en quel mument che las cundiziuns da producziun ed il cumbat da classa sajan gia sa sviluppads vinavant. Or da las ideas oriundamain correctas da lur fundaturs sviluppian lur giuvnals perquai ina «cretta superstiziusa en l’effect miraculus da lur scienza sociala». Els passan si «cun la ravgia ch’ha be pudì resortir da la cretta tschocca en il nov evangeli».
Chapitel 4: Posiziun dals communists envers las differentas partidas da l’opposiziun
Ils communists cumbattan per ils interess immanents da la classa da lavurants, represchentond però a medem temp «l’avegnir dal moviment». Els fan allianzas cun las forzas progressivas en ils differents pajais da l’Europa, senza però sconuscher las cuntradicziuns da quellas. «Sin la Germania drizzan ils communists lur attenziun principala, perquai che la Germania stat curt avant ina revoluziun burgaisa (...).» Là cumbatta la partida communistica «communablamain cun la bourgeoisia cunter la monarchia absoluta, la proprietad funsila feudala e la bourgeoisia pitschna.» Suenter avair cupitgà las classas reacziunaras en Germania sto però immediat vegnir lantschà il cumbat cunter la bourgeoisia, vul dir la revoluziun proletaria.
Ils communists sa stentan d’unir las partidas democraticas da tut ils pajais. Els decleran avertamain che lur finamiras sa laschian be realisar «tras la revoluziun violenta da tut l’urden social d’enfin qua».
«Possian las classas regentas tremblar davant ina revoluziun communistica. Ils proletaris n’han nagut da perder en quella auter che lur chadainas. Ed els han da gudagnar in mund.»
Sonorisaziun
Il musicist da Prag Erwin Schulhoff (1894–1942) ha realisà ina sonorisaziun dal ‹Manifest da la Partida communistica›. Sia cantata da l’onn 1932 porta il titel ‹Das Kommunistische Manifest / Nach Marx-Engels› (op. 82); i sa tracta d’in’ovra per solo, chor ed instruments da flad segnada da patos revoluziunar. Arrivads a la pussanza han ils naziunalsocialists valità l’ovra musicala da Schulhoff sco ‹art degenerà›. Ils nazis al han assassinà en in champ annex dal champ da concentraziun Dachau.
Mani Matter
Hans-Peter ‹Mani› Matter (* ils 4 d’avust 1936 a Herzogenbuchsee, † ils 24 da november 1972 sper Kilchberg) è stà in chantadur svizzer.
Uffanza, studi e professiun
Mani Matter è naschì ils 4 d’avust 1936 a Herzogenbuchsee. Ses bab, Erwin Matter, era advocat; sia mamma Wilhelmina Matter-de Haan, da professiun secretaria, era d’origin ollandais. Il tat da vart dal bab era schef da manaschi tar las Viafiers federalas svizras (VFF) – quai po declerar la preschientscha da la tematica ‹viafiers› en il repertori da Matter. Mani Matter ha ina sora, Helen, ch’è dus onns pli veglia ch’el. Entaifer la famiglia vegniva dal reminent be discurrì franzos.
Sia mamma numnava Hans-Peter ‹Jan› (ollandais per ‹Hans›). En bucca da sia sora è Jan daventà ‹Nani›, ed or da quai ha Hans-Peter creà ‹Mani› sco ses num dal temp da battasendas.
Si’uffanza e giuventetgna ha Mani Matter passentà a Berna. El ha frequentà la scola primara Enge (1943–47), il progimnasi al Waisenhausplatz (1947–51) ed il gimnasi Kirchenfeld, nua ch’el ha fatg matura l’onn 1955. Durant ses temp gimnasial ha el scrit si’emprima chanson, Dr Rägewurm, tar la melodia da la chanzun Ballade des dames du temps jadis da Georges Brassens.
Suenter la mort da sia mamma ch’ha commuventà el fermamain, ha Matter survegnì dus disturbis corporals. Perquai è el vegnì declerà inabel per il servetsch militar ed ha pudì cumenzar senza deturs ses studis a l’Universitad da Berna. L’emprim ha el studegià germanistica, ma gia suenter in semester ha el midà tar la giurisprudenza. L’onn 1963 – tranter auter suenter in praticum a la dretgira ad Interlaken – ha el retschet la patenta d’advocat bernais ed il 1965 il titel da docter per la dissertaziun Die Legitimation der Gemeinde zur staatsrechtlichen Beschwerde.
Il 1967/68 ha Matter passenta ensemen cun sia dunna Joy ed ils trais uffants a l’University of Cambridge. Là ha el lavurà vi da si’abilitaziun ch’el ha terminà enfin sin las notas-pe. El n’ha dentant mai inoltrà ella. L’onn 1969 ha Matter surprendì la plazza sco consulent giuridic da la citad da Berna ch’era vegnida stgaffida da nov. Il 1970 ha el surpiglià en pli in’incumbensa d’instrucziun per dretg statal ed administrativ a l’Universitad da Berna.
Il chanzunier
L’onn 1960 è Matter stà d’udir l’emprima giada al radio cun sias chansons en dialect bernais. Represchentaziuns publicas ha el dà a partir da l’onn 1967, l’emprim ensemen cun ils Berner Troubadours. Ses emprim program da solist ha el lantschà l’atun 1971 cun ina represchentaziun en il Kleintheater a Lucerna, quai sin intimaziun d’Emil Steinberger.
L’onn 1965 èn ils emprims trais texts da chanzuns dad el vegnidas publitgads en la collecziun Ballade, Lumpeliedli, Chansons à la Bernoise da la chas’editura bernaisa Benteli. L’onn 1966 è cumparida l’emprima platta cun registraziuns en il studio; sia tschintgavla ed ultima ha el sez anc cumponì or da registraziuns live. Intginas da sias chanzuns èn dentant pir vegnidas publicas tras registraziuns che ses amis Jacob Stickelberger e Fritz Widmer han fatg postum sut il titel Dr Kolumbus, tranter auter la Kriminalgschicht ch’els trais avevan cumponì ensemen per il nov program planisà.
Ils 24 da november 1972, en viadi ad in concert a Rapperswil SG, è Mani Matter collidà mortalmain cun in camiun. Sia fossa sa chatta sin il Bremgartenfriedhof en la citad da Berna. Ses relasch vegn conservà en l’Archiv svizzer da litteratura (ASL) a Berna.
Derasaziun
En Svizra tudestga tutgan las chanzuns da Mani Matter ozendi tar las chanzuns popularas che vegnan savens emprendidas en scola. Blers musicists svizzers èn sa laschads inspirar da Matter ed han producì covers da sias chanzuns, tranter auter Stephan Eicher e Züri West. Ina collecziun da versiuns da cover da differents interprets è cumparida l’onn 1992 sut il titel Matter Rock.
Sarzens
Sarzens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Valcolla
Valcolla è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Sonvico dal district Lugano.
Siglistorf
Siglistorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Corticiasca
Corticiasca è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Capriasca dal district Lugano.
Ils 20 d'avril 2008 han ils abitants da las vischnancas Bidogno, Corticiasca e Lugaggia approvà la fusiun da lur vischnancas cun la vischnanca da Capriasca. Il termin da la fusiun n'è dentant anc betg fixà
Brenles
Brenles è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Chastè da Rolle
Il Chastè da Rolle (Château de Rolle) è in chastè che sa chatta sin la riva dal Lai da Genevra a 100 m davant da l'Île de la Harpe en Rolle, en il chantun svizzer da Vad. Oz il Chastè da Rolle è in museum ed è avert al public.
Sursilvan/sr
Il Sursilvan ei in idiom romontsch. Sursilvan vegn discurriu ella Surselva.
Ei dat pliras regiuns linguisticas ella Surselva:
Igl emprem text sursilvan ei vegnius screts 1611 dil reformatur Stefan Gabriel.
Tochen 1900 dev'ei duas ortografias sursilvanas.
Chastè da Ouchy
Il Chastè da Ouchy (Château d'Ouchy) è in chastè che sa chatta sin la riva dal Lai da Genevra en la vischnanca Lausanne en la fracziun d'Ouchy, en il chantun svizzer da Vad. Oz il Chastè da Ouchy è in museum ed è avert al public.
Islam en Svizra
L’islam è la segund gronda religiun en Svizra. Radund 310 000 muslimas e muslims vivan qua. La plipart dad els è immigrada da l’Ex–Jugoslavia e da la Tirchia durant la segunda mesadad dal 20avel tschientaner.
Temp medieval
L’istorgia da l’islam en Svizra cumenza en il 10avel tschientaner Da quel temp èn muslims (Sarazens) penetrads en ina part da la Burgogna respectivamain da la Svizra d’ozendi. Igl eran quai Arabs ch’eran vegnids stgatschads da la regiun Fraxinetum (Provence) en la Frantscha dal Sid han cuntanschì l’onn 939 la citad da Genevra. Durant ils proxims onns han els sblundregià e devastà il chantun Vallais sco er parts dal chantun Grischun e da la Svizra Orientala. Suenter la battaglia dad Orbe han ils Arabs dominà enturn il 960 grondas parts da la Svizra dal Sid e dal Vest inclus il Pass dal Grond Son Bernard. Plinavant è il pievel arab avanzà en il nordost da la Svizra fin a Son Gagl e – presumadamain – en il sidost fin a Puntraschigna (1237: de ponte Sarraceno ). En il chantun Vallais datti restanzas (istoricamain contestadas) d’ina populaziun temporara araba.
20avel tschientaner
Gia l’onn 1935 ha gì lieu en Svizra in congress da muslims europeans ch’era vegnì intimà d’Egipzians. Il 1946 èn lura missiunars dal moviment refurmistic d’Ahmadiyya vegnids en Svizra ed ha construì il 1963 l’emprima moschea, numnadamain la Moschea da mamut a Turitg. L’onn 1978 è vegnida construida la Moschee Petit–Saconnex a Genevra.
L’onn 1945 èn ils emprims Tircs da la Germania vegnids en Svizra per frequentar qua lur studis universitars. Quai è per part succedì cun sustegn finanzial dal stadi tirc. Tranter questas persunas sa chattava era il minister da pli tard Tahsin Önalp ch’ha studegià a la Scola politecnica federala a Turitg. La plipart da quests students è puspè turnà enavos en Tirchia suenter ils studis.
Da l’entschatta dals onns 1960 enfin la mesadad dals onns 1970 èn lavurers esters tircs ed in pau pli tard lur famiglias immigrads en Svizra. A medem temp èn era lavurers esters da las parts islamicas da la Jugoslavia vegnids en Svizra. Durant la Guerra da la Bosnia e la Guerra dal Cosovo èn bleras persunas fugidas en Svizra tar lur parents. Perquai è l’islam en Svizra tudestga plitost d’influenza bosniaca–cosovara e tirca, entant ch’ils Arabs domineschan en Svizra romanda. Surprendent è che la gronda part da la populaziun muslima na viva betg en las metropolas (cun excepziun da Basilea), mabain en citadinas industrialas e vitgs da la Svizra da lingua tudestga. Ils pli paucs muslims datti en Svizra taliana.
Cuntraversa davart la construcziun da minarets
Dapi l’onn 2006 datti en Svizra discussiuns animadas davart la construcziun da moscheas u l’amplificaziun da moscheas existentas cun minarets. L’onn 2007 ha in comité enturn la Partida populara svizra (PPS) lantschà in’iniziativa naziunala cunter la construcziun da novs minarets. Ils 29 da november 2009 ha il pievel acceptà quest’iniziativa cun gronda maioritad. Be ils chantuns al vest da la Svizra e la citad da Basilea han refusà il scumond. La campagna da placats contestada e la decisiun dal pievel a disfavur dals conburgais muslims han manà lunsch enturn a discussiuns cuntraversas davart la libertad da religiun.
Organisaziuns islamicas en Svizra
Pervia da lur provegnientscha e cultura multifara datti grondas differenzas tranter ils muslims. Perquai existan bleras differentas societads e gruppas che n’han betg grond contact ina cun l’autra. Quellas s’entaupan savens en uscheditgas moscheas da la curt, en moscheas inuffizialas.
L’onn 1989 è vegnida fundada la Societad d’organisaziuns islamicas da la Svizra. Il 1994 è sa furmà independentamain da quella l’Organisaziun da muslims e muslimas da la Svizra. Plinavant sa chatta a Turitg – en la pli gronda vischnanca islamica da la Svizra – l’Associaziun tetgala da las plaivs muslimas a Turitg.
Bogno
Bogno è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Sonvico dal district Lugano.
Chesalles-sur-Moudon
Chesalles-sur-Moudon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Dardagny
Dardagny è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Rodan sper il cunfin cun la Frantscha. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Thoiry (Frantscha), Satigny, Russin, Avully, Challex (Frantscha), Péron (Frantscha) e Saint-Jean-de-Gonville (Frantscha).
Thierrens
Thierrens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Cimadera
Cimadera è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Sonvico dal district Lugano.
Saint-Cierges
Saint-Cierges è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Correvon
Correvon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Boulens
Boulens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Ogens
Ogens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Villa Luganese
Villa Luganese è ina citad svizra en il chantun Tessin è ina district Lugano è ina circul Sonvico.
Cadro
Cadro è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Sonvico dal district Lugano.
Chapelle-sur-Moudon
Chapelle-sur-Moudon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Tegerfelden
Tegerfelden è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Gieri Genatsch
thumb|200px|Gieri Genatsch l’onn 1636 Gieri Genatsch (* l’onn 1596 a Lon en Val Schons ubain en Engiadin’Ota; † ils 24 da schaner 1639 a Cuira) è stà in reverenda e politicher ch’ha giugà ina rolla centrala durant ils Scumbigls grischuns. L’istoriografia naziunala dal 19avel tschientaner ed il success dal roman istoric da Conrad Ferdinand Meyer han fatg da Genatsch in dals protagonists da l’istoriografia grischuna ils pli enconuschents. Quest maletg idealisant è dentant vegnì relativà en il decurs dals davos decennis.
Vita
thumb|220px|L’assassinat da Pompejus Planta. Maletg da Karl Jauslin Gieri Genatsch è naschì l’onn 1596. Fin oz n’èsi betg sclerì dal tuttafatg, schebain el è vegnì sin il mund en l’Engiadin’Ota ubain a Lon en Val Schons. Si’uffanza ha el passentà en la chasa-pravenda a Silvaplana. L’onn 1610 ha Genatsch frequentà il Lectorium a Turitg, il 1616 è el s’immatriculà a la facultad teologica da l’Universitad da Basilea. Suenter ses studi ha el lavurà sco preditgant a Scharans en Val Tumleastga.
A partir da l’onn 1618 ha Genatsch fatg part dals cumbats da partida selvadis ch’han gì lieu en las Trais Lias. A la Dretgira penala da Tusaun è el cumparì sco inimi fanatic da la partida spagnol-catolica. Plinavant è el stà conresponsabel per l’assassinat da giustia da Nicolò Rusca, l’archuvestg da Sondrio, e da Johann Baptist Prevost da Vicosoprano. Il medem onn è Genatsch daventà preditgant refurmà a Berbenno sper Sondrio en la Vuclina ch’era per gronda part catolica. L’onn 1620 è el scappà a Silvaplana e mitschà uschia dal Murdraretsch dals protestants en Vuclina. L’act da vendetga è suandà in onn pli tard: il 1621 ha Genatsch mazzà cun insaquants gidanters il manader da la partida spagnol-catolica en las Trais Lias, Pompejus Planta, en ses chastè Rietberg en Tumleastga.
Suenter l’invasiun dals Spagnols ed Austriacs l’onn 1620 han las Trais Lias subì ils Scumbigls grischuns che stattan en connex cun la Guerra da trent’onns. Genatsch ha fatg carriera militara, l’emprim sco manader dals partisans, alura sco chapitani da la chavallaria en l’armada dal general Ernst von Mansfeld da la Pfalz. L’onn 1627 è el vegnì promovì sco maior ed è sa laschà en sin in duel cun ses superiur, colonel Jacob von Ruinelli, il qual el ha stilettà. L’onn sequent è Genatsch entrà en servetsch venezian, nua ch’el è dentant vegnì mess en arrest. Sinaquai è el sa rendì l’onn 1629 cun sia famiglia sin il chastè da Katzensteig sper Bischofszell (Turgovia).
Ils 21 da schaner 1639 è Gieri Genatsch vegnì assassinà d’ina gruppa da conspiraturs a Cuira en l’ustaria dal pasterner da pastetas Lorenz (Laurentz) Fausch ‹Staubiges Hüetli›. L’emprim dals delinquents, vestgì sco urs, ha sajettà sin Genatsch cun ina pistola, silsuenter han ulteriurs mazzà el cun bastuns e segirs. En ina funtauna contemporana vegn l’assassinat descrit sco suonda:
Gieri Genatsch è vegnì sepulì anc il medem di en la Catedrala da Cuira. Sia fossa sa chatta il pli davos en la Catedrala da la vart sanestra da l’entrada. Vi da la paraid è il lieu segnà cun ses num. Il lieu da l’assassinat, il ‹Staubiges Hüetli› (betg sco descrit tar C.F. Meyer la chasa-cumin), steva al lieu dal Altes Gebäu odiern a la Via da la Posta 14. Questa chasa patriziana è vegnida erigida vers il 1730 da l’envoyé Peter von Salis-Soglio e furma oz la sedia da la Dretgira chantunala. Gist sper l’Altes Gebäu ha l’artist turitgais Christoph Haerle installà il 2005 in bigl cun il num ‹Las larmas da Lukrezia› che sa referescha a l’assassinat da Genatsch (tenor l’elavuraziun litterara da C.F. Meyer).
Damai ch’ils assassins eran mascrads n’han els mai pudì vegnir identifitgads. Igl è dentant vegnì supponì ch’ils Plantas, ils Gulers ed intgins agents spagnols sajan stads involvids en l’assassinat. La cronica da Fortunat Sprecher von Bernegg suppona ch’ils culpants derivian da tschertgels refurmatorics ch’hajan prendì en mal a Genatsch d’esser sa convertì al catolicissem.
In dals delinquents presumtivs cun num ‹Zembra› ha er assassinà ils 24 da favrer 1639 in commember da la famiglia imperial-catolica von Planta sco er ils 30 d’october 1639 in ulteriur commember da la medema famiglia al Pass Brauli (en vischinanza dal Pass dal Stelvio). Ultra da quai duai el esser stà involvì en ulteriurs assassinats, uschia ch’el è vegnì sentenzià a la mort ed executà a Tarasp ils 7 da mars 1640.
I dat en egl ch’ils murdraretschs tranter las elitas ed ils partisans avevan sistem dal temp dals Scumbigls grischuns. Er Gieri Genatsch sez ha assassinà ils 26 da fanadur 1638 in adversari cun num Johann Peter Stampa. La finamira da quests conflicts era da puspè manar la Republica da las Trais Lias suenter il Capitulat da Milaun en il possess cumplain da las terras subditas en la Vuclina.
Recepziun
thumb|upright| La part dal Altes Gebäu (oz sedia da la Dretgira chantunala) nua che sa chattava l’ustaria Staubiges Hüetli Ils cronists contemporans sco Bartholomäus Anhorn, Fortunat Sprecher, Ulysses von Salis e Fortunat von Juvalta valiteschan Genatsch e sias prestaziuns plitost a moda critica. Els tuts giuditgeschan la conversiun da Genatsch sco tradiment e tuts – cun excepziun dad Anhorn – al dischapproveschan sco arrivà social che metta en dumonda las structuras socialas. Cun excepziun da von Salis (ch’era stà involvì ensemen cun Genatsch en il mazzament da Pompejus Planta) condemneschan tuts ils excess da violenza da Genatsch.
Il maletg da Genatsch da von Salis è marcà dal tradiment envers la Frantscha e da la moda e maniera co che Genatsch ha stgatschà a l’ur persunalitads dominantas sco von Salis sez. Las regurdientschas persunalas da Juvalta dattan perditga da la gritta ch’era anc adina avant maun areguard la rolla da Genatsch a chaschun da la dretgira nauscha da Tusaun. Ils puncts culminants en la carriera da Genatsch, surtut sia rolla en connex cun la recuperaziun temporala da la Vuclina e la retratga da l’armada franzosa or da la Veglia Republica, tematisescha en emprima lingia Bartholomäus Anhorn.
I dat dentant en egl che tuts quests rapports ch’emprovan d’analisar ils schabetgs en in context istoric pli vast attribueschan a Genatsch ina rolla plitost modesta. Sper questas cronicas è Genatsch anc restà per in temp en memoria pervia da chanzuns popularas e satiras che cursavan per part gia avant sia mort. Era qua cumpara Genatsch – bain a moda exagerada – sco persuna fanatica e dominada dal regl suenter pussanza.
Il mitus da Genatsch sco erox naziunal è in product da la mesadad dal 19avel tschientaner. L’onn 1844 è cumparida l’Histoire de la Confédération suisse da Louis Vulliemin ch’ha attribuì a Genatsch ina rolla centrala en ils embrugls diplomatics dal 17avel tschientaner. Plaun a plaun è Genatsch daventà in simbol da libertad, celebrà er en ovras litteraras e dramas patriotics.
Il roman Jürg Jenatsch da Conrad Ferdinand Meyer (1876) ha gì in success mundial ed è daventà lectura obligatorica per generaziuns da gimnasiasts. Qua il cuntegn dal roman en furma concisa: A l’entschatta da la guerra emprovan ils Spagnols da dumagnar il Grischun sut lur pussanza per pudair controllar ils pass. Il giuven plevon refurmà Genatsch als fa frunt sco manader dals protestants grischuns che vulan defender l’independenza da lur patria. Ses adversari da vart catolica è Pompejus Planta.
Planta inscenescha in cumplot; en consequenza da quel vegn la dunna da Genatsch per la vita en rom dal Murdraretsch en Vuclina. Genatsch ed ils ulteriurs refurmaturs ston fugir ed ils Spagnols ed Austriacs pon occupar il pajais. Genatsch sa vinditgescha cun assassinar Planta. Er las acziuns che suondan èn dominadas da gritta; la finala realisescha Genatsch ch’el fa uschia dapli donn a sia patria.
Genatsch s’orientescha pli ferm vers il duca franzos Henri de Rohan ch’era vegnì tramess per sustegnair ils refurmaturs en il Grischun. Genatsch daventa cumandant en l’armada da Rohan che suttastat als Franzos e che vegn la finala da terminar la guerra sco victurs. En il Contract da Chiavenna s’exprima Rohan bain a favur da la libertad ed independenza dal Grischun. Ma il chancelier franzos, cardinal Richelieu, n’è betg pront da suttascriver il contract. Genatsch serra sinaquai in contact secret cun ils Spagnols. Per pudair stgatschar ils Franzos dal pajais è el schizunt pront da convertir al catolicissem. Ma ord vista dals Spagnols cumenza Genatsch a vegnir memia pussant. El daventa la finala l’unfrenda d’in attentat e vegn mazzà da si’amanta da pli baud, Lucrezia, cun la segir, cun la quala Genatsch aveva mazzà ses bab Pompejus Planta.
La fascinaziun da quest roman è bain d’attribuir a la colliaziun dal cumbat per la libertad cun l’amur tragica da Genatsch per la figlia da ses inimi Pompejus Planta. Tant quest’amur sco er la rolla da Lucrezia a chaschun da l’assassinat da Genatsch èn però invenziuns litteraras da l’autur. Però era gia sa derasada curt suenter la mort da Genatsch la fama ch’el saja vegnì assassinà cun la medema segir, cun la quala el aveva mazzà da sias uras Planta. Malgrà tutta idealisaziun eri per Meyer dentant evident ch’il Genatsch litterar sa distingueva da la figura istorica. Il 1876 ha el scrit ad in ami en quest connex il suandant: «J’ai la certitude que ce n’était qu’un coquin, et j’en ai fait un personnage.»
Fin vers la mesadad dal 20avel tschientaner ha cuntinuà il process da crear da Genatsch in mitus. A quai ha attribuì tant l’istoriografia sco er las elavuraziuns litteraras. Las biografias dad Ernst Haffter (1894) e dad Alexander Pfister (1938, cun pliras reediziuns) han bain sigillà il maletg da l’erox Genatsch. Omaduas biografias accentueschan dentant er las varts violentas ed il regl da pussanza da Genatsch e mussan ch’el vuleva vegnir nobilisà per tut pretsch. A quests dus auturs sto vegnir concedì d’avair evaluà in vast corpus da documents contemporans e da brevs da Genatsch. Pfister ed auters istoriografs catolics emprovan da far valair che la conversiun da Genatsch na saja betg be stada manada d’in opportunissem senza scrupels, mabain vesan tuttavia er la pussaivladad d’ina profunda vieuta interna. Questa dumonda dueva schizunt vegnir ventilada sco part dal cumbat cultural retardà ch’ha occupà il Grischun fin vers la mesadad dal 20avel tschientaner.
En general han ils davos decennis però fullà via ad in maletg in pau pli differenzià da Genatsch. L’istoriograf Silvio Färber scriva en quest connex: «Dapi ils onns 1960 s’occupa però l’istoriografia puspè a moda pli critica da Genatsch. Ella caracterisescha el sco figura barocca tipica per l’epoca per quai che reguarda ses pensar ed agir, sco arrivist animà da sias ambiziuns e passiuns e sco opportunist senza ils minims scrupels.»
L’onn 1987 ha il film Jenatsch  da Daniel Schmid (scenari: Martin Suter) celebrà in grond success. Tuttina sco en l’istoriografia da quel temp dominescha er en il film da Schmid la distanza critica envers ils tratgs violents da Genatsch. Il protagonist da questa coproducziun franzos-svizra è il schurnalist Christophe Sprecher (Michel Voïta) che viva ensemen cun si’amia Nina (Christine Boisson). Tar in’intervista cun il vegl antropolog Dr. Tobler (Jean Bouise) prenda el cun sai ina brunsina da mesch che duai furmar la clav per discuvrir ils assassins da Genatsch. Sprecher scuvra ch’el po sa transferir cun agid da la brunsina en il 17avel tschientaner. Sia vita vegn dominada pli e pli fitg da Genatsch; a medem temp pegiurescha la relaziun tar Nina. Cun empruvar da metter puspè tut en urden èsi la finala Sprecher che sturnescha Genatsch (Vittorio Mezzogiorno).
In proxim chapitel marcant en la recepziun da Genatsch furma l’ovra scientifica Jenatschs Axt da Randolph C. Head, publitgada l’onn 2008 per englais ed il 2011 per tudestg. L’istoriograf american era gia sa fatschentà pli baud cun l’istorgia dal Grischun en l’epoca premoderna.
En si’ovra davart Genatsch na s’interessescha Head main – sco generaziuns d’istoriografs pli veglias – per il caracter ‹per propi› u la visiun apparenta da Genatsch. En il center stattan plitost las rupturas ed ils cunfins en la vita da Genatsch. Per Head è Genatsch in cameleon ch’adattescha sia colur a ses temp ed a ses conturn.
En in emprim chapitel preschenta Head la biografia da Genatsch en il context da la Guerra da trent’onns. Alura suondan divers chapitels che tractan dumondas d’identitad e da cunfins (lieu, pievel, lingua, confessiun, pussanza, violenza e.a.). Head constatescha che Genatsch n’era betg in naziunalist, sco che quai è vegnì postulà tranter il 1850 ed il 1950, mabain in patriot dal 17avel tschientaner. Cun midar la confessiun, uschia Head, haja Genatsch er midà sia concepziun dal mund. Gia avant la conversiun il 1635 haja el exprimì la maxima da «viver e laschar viver» en dumondas da religiun.
Novas vias va Head areguard l’interpretaziun da la brutalitad en la vita da Genatsch. En il Grischun dal 17avel tschientaner na bastavi betg da metter ord via ils concurrents ed adversaris; anzi als stuevan ins eliminar cun ina brutalitad demonstrativa. Onur e vendetga, lioms da famiglia e relaziuns da patrunadi furman tenor Head la clav a la chapientscha da la violenza ritualisada da quel temp.
A la fin tematisescha Head er la recepziun posteriura da Genatsch (istoriografia, litteratura e film e.a.). Areguard la fossa e l’emprima exhumaziun restan per Head divers segns da dumonda; ina buna part da questas dumondas han pudì respunder las exchavaziuns fatgas il 2012 tras il Servetsch archeologic.
Emprima exhumaziun (1959)
thumb|220px|La mort da Genatsch. Maletg dad E. Sturtevant tenor il roman da C.F. Meyer L’onn 1959 ha l’antropolog turitgais Erik Hug (1911–1991) avert en la Catedrala da Cuira la fossa da Gieri Genatsch. Cumbain ch’igl era nunusità da quel temp d’exhumar be per motivs scientifics, ha l’uvestg da Cuira Christian Caminada sustegnì l’acziun. Ils 30 da fanadur è in lavurer fruntà avant l’altar da S. Chatrina sin in skelet ch’ins ha l’emprim tegnì per quel da Genatsch. Cumbain che l’uvestg ha sinaquai declerà la tschertga per terminada, ha Hug chavà vinavant senza lubientscha. Ils 4 d’avust è in lavurer fruntà in pau en l’ost dal lieu nua che la platta da fossa da Genatsch sa chattava enfin l’onn 1921 sin in skelet ch’era gia sa decumponì fermamain. Cun lubientscha da l’uvestg ha lura pudì vegnir realisada l’exhumaziun cumpletta ils 5 d’avust 1959.
Da la chavazza eran be pli avant maun la part davant (cun tempra sfratgada) e la cuppa cun tschofs da chavels nairs. Da l’ulteriur skelet han ins mo pudì intercurir parts da la bratscha, da las chommas e da l’oss dal turp. A basa da quests relicts èsi stà pussaivel da reconstruir ina lunghezza dal corp da radund 170 cm. Medemamain eran sa mantegnidas restanzas dal vaschè e da la vestgadira. Sut la chamischa purtava Genatsch in scapulier; en pli èn vegnids a la glisch ina corda da paternoss e dus medagliuns. L’avust 1961 han ins puspè sepulì l’ossa en il medem lieu. Las restanzas da la vestgadira, dal scapulier e da la corda da paternoss èn vegnidas integradas en il Museum dal stgazi da la Catedrala.
Erik Hug aveva bain empermess da deponer sia vasta documentaziun da retschertga en l’Archiv statal dal Grischun. Pervi da divergenzas d’opiniuns cun l’istoriograf grischun Jon Mathieu ha el però surdà il 1991 sia documentaziun a la claustra da Nossadunnaun. Il 2009, suenter ina retschertga pli vasta, èn questas materialias puspè vegnidas a la glisch. La cuntraversa tranter Hug e Mathieu cumpara er en il film ‹Jenatsch› da Daniel Schmid, numnadamain en furma dal schurnalist Sprecher che fa visita a l’antropolog chaprizius. Fin oz n’èn las retschertgas da Hug mai vegnidas publitgadas.
Segunda exhumaziun (2012)
Il mars 2012 ha il Servetsch archeologic dal Grischun avert per la segunda giada la fossa da Genatsch. En la communicaziun a las medias hai num: «Gia l’onn 1959 aveva l’antropolog turitgais Erik Hug exhumà la bara. L’identificaziun è succedida sin basa da la vestgadira e d’ina fractura da la chavazza. Igl è però restà intschert, sch’i saja effectivamain vegnida chattada la dretga bara. Ussa duain vegnir gudagnadas novas enconuschientschas antropologicas e patologicas areguard la statura, areguard la schlattaina u areguard blessuras. Ina funtauna per l’identificaziun è anc adina la gardaroba. A maun da restanzas da sang sin parts dals vestgids duai vegnir fatg in profil dal DNA e cumpareglià cun ils profils da descendents da la famiglia Genatsch che vivan anc. Perquai ch’i sa chattan mo pitschnas restanzas da sang sin la vestgadira han ins ussa – cun la permissiun d’uvestg Vitus Huonder – avert la fossa per survegnir ulteriuras emprovas da DNA. Pli tard vegn la chavazza dal mort purtada en l’Ospital chantunal dal Grischun, nua ch’i vegn fatg in scan. Quel serva alura sco model traidimensiunal per reconstruir la fisionomia presumtiva ch’il mort aveva sco viv.»
Ils 6 da matg 2012 ha la Televisiun Rumantscha emess en rom da l’emissiun ‹Cuntrasts› il film ‹La chavazza› da Martin Cantieni. Sco sulet schurnalist ha el accumpagnà e filmà la segunda exhumaziun da l’erox grischun. Il film preschenta «maletgs exclusivs e las pli novas scuvertas davart il Genatsch pre- e postmortal».
L’october 2012 ha il Servetsch archeologic preschentà ils resultats da questa segunda exhumaziun. L’evaluaziun scientifica è vegnida fatga d’in team internaziunal ch’ha cumpiglià – ultra dals collavuraturs dal Servetsch archeologic e dal Museum retic – scienziadas e scienziads da las universitads da Turitg, da Berlin, da Kiel e da la Trachia.
thumb|220px|Exhumaziun e reconstrucziuns dal 2012–2014 Ina da las finamiras è stada da verifitgar l’identitad dal skelet cun agid da novas metodas da l’analisa genetica. Trais descendents che vivan e che derivan da la lingia masculina directa da la parentella da Gieri Genatsch han surdà emprovas da la mucosa da la bucca per cumparegliar lur DNA cun quella dal skelet. Cunquai ch’il DNA che cuntegna il cromosom Y vegn transmess tal e qual dal bab al figl, stuessan ils descendents da Genatsch avair il medem muster da cromosoms sco il skelet. Tar l’analisa d’emprovas archeologicas stoi vegnir garantì ch’il DNA extratg e savens fermamain fragmentà derivia effectivamain dal material examinà e ch’el na saja betg vegnì contaminà cun DNA modern. Il DNA da parts da l’oss da la coissa sco er d’in molar è vegnì examinà en il center per medischina evoluziunara da l’Institut d’anatomia da l’Universitad da Turitg.
Sottens
Sottens è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Gieri Genatsch
Segunda exhumaziun (2012)
Per examinar la parentella da Gieri Genatsch cun ils descendents masculins da ses basat èn vegnidas controlladas caracteristicas dal cromosom Y, ils uschenumnads Y-STRs (short tandem repeats) ed ils Y-SNPs (single nucleotide polymorphisms). Ils 22 Y-SNPs controllads eran identics tant tar ils trais descendents sco er tar il skelet. Quest muster da Y-SNP datti dentant savens en l’Europa Centrala. Perquai n’è il resultat betg fitg expressiv. Ils Y-STRs han mussà resultats identics tar ils descendents. 3 da 23 Y-STRs controllads eran differents tar il skelet. L’evaluaziun biostatica davart la probabilitad da parentella n’ha betg dà in resultat dal tuttafatg segir. «Cun examinaziuns geneticas n’avain nus pia betg pudì cumprovar cumplainamain l’identitad dal skelet», constatescha Cordula Haas da l’Institut d’anatomia da l’Universitad da Turitg.
Restar restan quels indizis ch’han pudì vegnir consultads per identifitgar la bara gia avant l’analisa genetica. Tenor l’infurmaziun da Christina Papageorgopoulou, l’antropologa directiva dal project, sa tracti tar il skelet masculin d’in individi creschì d’ina vegliadetgna matura – pia pli vegl che 40 onns e pli giuven che 60 onns. Quai constess per Genatsch ch’è vegnì assassinà cun 43 onns. Ultra da quai èsi fitg probabel che las fracturas ch’èn vegnidas constatadas vi da la chavazza dal skelet han chaschunà la mort da la persuna. Er quest indizi correspunda a la mort da Genatsch ch’è vegnida chaschunada evidentamain tras culps cun la sigir sin il chau.
Medemamain identifitgescha la vestgadira il mort sco ina persuna ritga betg clericala ch’ha vivì il 17avel tschientaner. E la finala correspunda il lieu da sepultura ad ina funtauna contemporana, tenor la quala Genatsch è vegnì sepulì en la Catedrala da Cuira sut l’orgla. «Tut en tut buns indizis», è il facit dal manader dal project Manuel Janosa. «Cun gronda probabilitad dastgain nus supponer che quai è la fossa da Gieri Genatsch.»