cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Republica helvetica
Chapitala
En la constituziun helvetica era la citad da Lucerna previsa sco chapitala. Cunquai che la Republica è vegnida constituida l’avrigl 1798 ad Aarau e ch’ils cussegls èn sa radunads pir ils 9 d’october 1798 a Lucerna, vegn savens numnà Aarau sco chapitala. Suenter il culp da stadi dal schaner 1800 e suenter che la constituziun da Malmaison è vegnida introducida ils 29 da matg 1802 è Berna stà la sedia da la Dieta e da la Regenza enfin la fin da la Republica helvetica.
Ruggell
Ruggell è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Mauren
Mauren è ina vischnanca dal Liechtenstein.
Centovalli (TI)
Centovalli (Comune delle Centovalli) è ina vischnanca politica en il chantun Tessin che appartegna al circul Melezza dal district Locarno.
Ils 25 da october 2009 èn las anteriuras vischnancas Borgnone, Intragna e Palagnedra fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca Centovalli.
Muttenz
Muttenz è ina vischnanca politica ed ina citad svizra en il circul Arlesheim dal chantun Basilea-Champagna.
Converse
Converse è in offerent d‘artitgels da sport ch‘è vegnì fundà l‘onn 1908 cun il domicil da la firma a Massachusetts.
L‘istorgia
Marquis M. Converse è l’um che ha fundá l‘onn 1908 la Converse Rubber Shoe Company a Malden, Massachusetts. A l‘entschatta eran il s Converse chalzers d‘unviern, pli tard èn els alura era vegnì fatg or da taila da vela. 1917 ha la Converse Rubber Shoe Company introducì ils chalzers da ballabasket che sa numnan Converse All Star.
L‘onn 1923 ha il Converse All Star survegnì la suttascripziun da Chuck Taylor sin l‘ensaina da gumma. Pervia da quai vegnan ils Converse per part era numnà „Chucks“.
Experiment da Milgram
L’experiment da Milgram è in experiment psicologic ch’è vegnì manà tras l’emprima giada il 1961 a New Haven. Il psicolog Stanley Milgram al ha sviluppà per examinar, schebain persunas obedeschan ad in’autoritad, malgrà che las instrucziuns da quellas cuntrafan dal tuttafatg a lur conscienza.
Istorgia e survista
En sasez ha l’experiment da Milgram gì la finamira d’explitgar ord vista da la psicologia sociala crims commess durant il temp dal naziunalsocialissem. Per quel intent han ins vulì examinar la tesa Germans are different che parta da l’idea ch’i saja ina caracteristica particulara dals Tudestgs da sa suttametter svelt ad in’autoritad. Gia ils emprims resultats da la retschertga a New Haven han però demussà che la voluntad d’obedir è derasada generalmain, uschia ch’ina cuntinuaziun da l’experiment n’era en sasez betg necessaria. Il 1964 ha Milgram obtegnì per questa lavur il premi annual da l’American Association for the Advancement of Science en la categoria da la psicologia sociala. L’American Psychological Association però ha sclaus Milgram per in onn pervi da l’experiment, perquai ch’in criticher al aveva rinfatschà en la revista American Psychologist d’avair fatg in experiment «traumatisant» ch’haja il «potenzial da donnegiar» ils probands. Cunzunt pervi da questa critica ch’è era vegnida exprimida da numerusas persunas dal fatg, ha l’Universitad da Harvard refusà d’emploiar Milgram intgins onns pli tard. Milgram sez scriva en ses diari: «Eticamain [èsi] problematic […] da carmalar umans en il labor e d’als exponer ad ina situaziun engrevgianta.»
Ils resultats da l’experiment da Milgram èn vegnids publitgads l’emprim en in artitgel cun il titel Behavioral study of obedience en il renumà Journal of abnormal and social psychology. Il 1974 ha Milgram publitgà sia lavur Obedience to Authority: An Experimental View. En quella metta el ils resultats en in context pli vast. L’ediziun tudestga è cumparida il medem onn.
Tranter auter sa referescha Milgram en quella lavur a l’ovra da la teoreticra Hannah Arendt ''Eichmann in Jerusalem. Ein Bericht von der Banalität des Bösen'' edida il 1963 a New York. Milgram argumentescha che quest concept dal nausch correspundia fitg a la realitad. La scuverta la pli fundamentala da la retschertga saja ch’ins possia incitar d’agir a moda destructiva umans ch’exequeschan unicamain lur incumbensa senza resentir in’ostilitad persunala.
L’istoricher dals Stadis Unids da l’America Alfred W. McCoy suppona che Milgram haja realisà quest experiment en il rom d’in program per il CIA en connex cun la controlla da la schientscha. Quai inditgeschia betg mo il temp, mabain er «il tema, las colliaziuns cun il militar, la finanziaziun contestada da la NSF e la refusa da tut ils projects futurs da Milgram». Quellas rinfatschas vegnan discutadas e contestadas detagliadamain sin la pagina web da Thomas Blass, il biograf da Milgram.
L’andament
thumb|L’experiment da MilgramL’entir andament da l’experiment è inscenà sco in toc da teater, en il qual tuts èn infurmads cun excepziun dal proband. L’arranschament experimental ha Milgram surpiglià da ses scolast Solomon Asch. In proband ed ina persuna da confidenza dal manader da l’experiment – che pretenda d’esser medemamain in proband – participeschan ad in test per perscrutar apparentamain en tge relaziun ch’il success d’emprender ed il chastiar stattan. In manader da l’experiment uffizial (V) tira la sort – sa chapescha che quai è mo inscenà – e nominescha l’actur sco ‹scolar› (S) ed il proband sco ‹scolast› (L). Per ch’il proband sappia s’imaginar tge effects corporals ch’ils culps electrics han, survegn el in’electrisada da 45 volts. Plinavant muss’ins al proband l’inventari da l’experiment che regorda ad ina sutga electrica; sin quella sesa il ‹scolar› durant l’examinaziun. Quest arranschament n’han nagins probands mess en dumonda.
Durant l’experiment sto il ‹scolast› chastiar il ‹scolar› cun in culp electric sche quel fa sbagls da cumbinar pèrs da pleds. Suenter mintga sbagl sto el augmentar la tensiun per 15 volts. Il scolar na survegn en realitad nagins culps electrics, mabain reagescha tut tenor tensiun a basa d’in schema fixà ordavant. Sche la tensiun cuntanscha per exempel 150 volts, pretenda il scolar da vegnir srentà da sia sutga, perquai ch’el na supportia betg pli las dolurs. Il manader che sesa dasperas pretenda però che l’experiment stoppia vegnir cuntinuà per amur da la scienza. Sch’il ‹scolast› ha dubis u sch’el vul schizunt interrumper l’experiment, al intimescha il manader da cuntinuar a maun da quatter frasas standardisadas. Las frasas vegnan ditgas ina suenter l’autra, mintgamai cura ch’il proband exprima dubis. Suenter ch’il manader ha ditg la quarta frasa, interrumpa el l’experiment. Per che las frasas tunian adina tuttina, sto l’actur trenar da dir ellas avant che l’experiment cumenza, cunzunt era per evitar in suttun smanatschant.
I dat anc ulteriuras frasas da standard per situaziuns anticipadas:
En quest experiment è il ‹scolar› in American discret da derivanza irlandaisa e represchenta in tip d’uman, cun il qual ins associescha allegria e quietezza. Quella tscherna duai evitar che la moda d’agir vegnia influenzada d’ina disposiziun mentala dal proband. Plinavant èsi impurtant ch’ils probands na possian betg vegnir influenzads nunvulidamain ni dal manader ni dal ‹scolar›. Il ‹scolast› po decider sez, cura ch’el vul interrumper l’experiment. Il manader sa cumporta a moda neutrala, el porta vestgadira discreta grischa. Sia cumparsa è resoluta, ma amiaivla.
Ils probands vegnan recrutads cun in inserat en la gasetta locala da New Haven. I vegn offert ina gascha da quatter dollars e 50 cents per cuvrir ils custs da viadi. Per regla ha l’experiment lieu en in labor da l’Universitad da Yale. L’inserat preschenta professer Stanley Milgram sco manader.
Milgram ha realisà numerusas variantas da l’experiment. En ina variescha el la distanza tranter ‹scolast› e ‹scolar›. I valan las suandantas cundiziuns experimentalas:
En l’ultim arranschament da l’experiment sto il proband – protegì cun in guant – smatgar il maun dal ‹scolar› sin ina platta da metal ch’è apparentamain chargiada cun electricitad. Plinavant vegn variada la preschientscha dal manader. Quel è ubain preschent en la stanza, cuntanschibel unicamain via telefon u absent. En l’ultim cas vegnan las instrucziuns dadas cun agid d’ina registraziun sin bindel.
Ils resultats
La suandanta tabella mussa il dumber da probands (p) (n=40) ch’ha interrut l’experiment tut tenor la forza dals ultims ‹schocs›.
26 persunas han cuntinuà l’experiment fin a la tensiun maximala da 450 V, sulettamain 14 persunas han interrut avant.
La suandanta tabella mussa la relaziun d’intginas variaziuns da l’experiment, dal dumber da probands (p) ch’ha dà il culp cun la forza maximala e la fermezza media respectiva dal schoc.
Il resultat da l’emprim experiment è stà talmain surprendent che Milgram ha realisà passa ventg variantas cun parameters divergents. En il rom da l’emprima retscha d’experiments èn 65 pertschient dals probands stads pronts da ‹chastiar› il ‹scolar› cun in culp electric cun la forza maximala da 450 volts. Blers han però resentì in ferm conflict da conscienza. Betg in ‹scolast› ha interrut l’experiment avant che cuntanscher la tensiun da 300 volts. En il rom da l’ultim arranschament da l’experiment, en il qual ils probands han gì contact fisic direct cun ils ‹scolars›, è la tensiun media utilisada stada la pli pitschna. Sch’il manader è stà absent, è la prontezza d’obedientscha stada trais giadas pli bassa ch’en l’arranschament, en il qual il manader è stà preschent. I n’è resultà nagina differenza significanta areguard la quota d’interrupziun dals experiments, en ils quals las dunnas han dà ils schocs electrics en cumparegliaziun cun tals experiments, en ils quals ils umens han gì da far quai.
En ina varianta da l’experiment, en la quala dus manaders fan finta da betg vulair cuntinuar, han tut ils probands interrut il test.
Il manader da l’experiment na perda betg si’autoritad, sch’el surpiglia la rolla dal ‹scolar›: sch’el supplitgescha sco ‹scolar› d’interrumper l’experiment, suonda il ‹scolast› immediat quest giavisch.
Tar dus manaders – in dad els ha surpiglià la rolla dal manader da l’experiment, l’auter ha giugà il ‹scolar› – han 65 pertschient dals participants dà il schoc maximal; damai n’è betg il status general decisiv, mabain la funcziun situativa.
En il rom d’ina variaziun n’è il manader betg sa preschentà sco perscrutader da l’Universitad renumada da Yale, mabain sco scienzà dal Research Institute of Bridgeport – in institut fictiv e commerzial. Las localitads sa chattavan en in edifizi da biros decadent en il quartier commerzial Bridgeport (Connecticut). Da questas circumstanzas è il dumber da probands ch’ha fatg diever da la pli auta tensiun sa reducì da 65 pertschient sin 48 pertschient. Questa differenza n’è però betg significanta statisticamain.
En il rom dad in’autra variaziun ha Milgram bandunà la stanza ed ha laschà manar l’experiment in actur ch’è sa preschentà sco proband. En quel cas è la cumpart dals probands ch’èn ids fin al stgalim il pli aut sa reducida a 20 pertschient.
L’experiment è vegnì repetì en differentas variantas en auters pajais. Ils resultats conferman en general in l’auter; quai vul dir ch’ils resultats sa mussan independentamain da la cultura.
La reacziun dals probands
Tut ils probands èn stads perturbads ed agitads ed han gì conflicts da conscienza. En spezial ha Milgram remartgà che 35 pertschient dals probands han ris gnervusamain. In observatur ha descrit la situaziun emoziunala d’in scolast suandantamain: «Jau hai contemplà in um da fatschenta madir ch’era al cumenzament da l’experiment segir da sasez: el è vegnì en il labor cun in surrir e plain confidenza en sasez. Entaifer 20 minutas è el sa transfurmà en in vrac tremblant e balbegiant ch’era datiers da survegnir in collaps da la gnerva. El stirava permanentamain vi dal piz da l’ureglia e fruschava ils mauns. Tuttenina ha el pitgà cun in pugn sin ses frunt ed ha marmugnà: ‹O Dieu, lain chalar›. E tuttina ha el reagì vinavant sin mintga pled dal manader e fatg obedientscha enfin la fin.»
Igl è sa mussà che persunas che stiman aut la responsabladad persunala per l’agen cumportament interrumpan l’experiment e s’opponan plitost al manader.
Per ademplir ils aspects etics han ils probands obtegnì suenter l’experiment infurmaziuns detagliadas davart il test ed ils resultats. Per eruir eventuals donns stabels han ins visità ed interrogà in onn suenter l’experiment tscherts probands selecziunads a maun d’ina prova da controlla. Ins n’ha constatà naginas consequenzas nuschaivlas per la psica dals probands. 83 pertschient dals participants han inditgà dad esser cuntents d’avair participà a l’experiment. Mo in proband da tschient ha deplorà sia participaziun. La gronda part dals participants han inditgà d’avair emprais insatge da sasez e ch’els veglian esser en l’avegnir pli sceptics visavi persunas autoritaras.
Consequenzas e conclusiuns
Oz refusass ina gronda part dals psicologs in experiment cumparegliabel per motivs etics, perquai ch’ils probands vegnan exponids ad in grond squitsch intern ed els na vegnan betg infurmads davart il vair senn dal test. Bleras universitads han reagì sin quest experiment cun fixar directivas eticas per tals experiments psicologics. I n’è betg enconuschent, sche la savida acquistada è vegnida duvrada dal militar u dals servetschs secrets.
Milgram commentescha ils resultats da ses experiment suandantamain: «Ils aspects giuridics e filosofics da l’obedientscha han in’enorma impurtanza. Els palaisan però fitg pauc da l’agir da la plipart dals umans en situaziuns concretas. Jau hai realisà in simpel experiment a l’Universitad da Yale per eruir quant mal ch’in simpel conburgais è pront da far ad in auter, simplamain perquai ch’in scienzià al intimescha da far quai. Igl è stà ina lutga tranter in’autoritad inflexibla ed in dals princips morals ils pli ferms, numnadamain quel da betg blessar auters umans. Schebain ch’ils probands han udì ils sbratgs da dolur da las victimas, ha l’autoritad gudagnà en la gronda part dals cas. La prontezza extrema dad umans creschids d’ademplir ad in’autoritad quasi tut ils giavischs è il resultat principal dal studi – in fatg che sto vegnir declerà urgentamain.»
L’obedientscha ad autoritads è fin oz sclerida mo insuffizientamain. Cumbain che Milgram ha supponì ch’ina part da la persunalitad fundamentala saja responsabla per l’obedientscha ad autoritads respectivamain per la refusa d’autoritads, n’ha el betg pudì cumprovar quai. El ha dentant empruvà d’explitgar quests resultats cun dus stadis da funcziun:
Sco l’experiment demussa intimescha la situaziun la plipart dals probands da s’orientar tenor las instrucziuns dal manader e betg a las dolurs da la victima. Ils probands èn stads ils pli obedaivels, sch’il manader era preschent, ed ils pli malobedaivels, sche las instrucziuns vegnivan dadas d’ina registraziun sin bindel u per telefon. Era la vischinanza al ‹scolar› ha influenzà la prontezza per interrumper l’experiment: sch’il ‹scolar› na reagescha betg, dattan praticamain tut ils probands il pli ferm schoc; sch’i dat però in contact direct, cuntanschan mo pli 30 pertschient il stgalim il pli aut.
Critica metodica
Igl èn vegnids crititgads dus aspects metodics essenzials areguard la structura da l’experiment:
Provas d’explicaziun psicologicas e sociologicas
Milgram sez è stà surstà dals resultats da l’experiment. Ils students ed ils collegas, als quals el ha raquintà da l’experiment, han stimà il dumber da quels che dattan il pli ferm schoc sco fitg pitschen. Milgram ed auters han inditgà differents motivs ch’hajan attribuì a l’obedientscha senza resalvas dals probands. Ina giustificaziun pussaivla per il cumportament dals probands è il giavisch da betg terminar l’experiment ch’els sezs han cumenzà voluntariamain ubain il giavisch da correspunder a las spetgas dals scienziads. L’elecziun casuala dal scolast e dal scolar fa parair la situaziun giustifitgabla. Plinavant è la situaziun experimentala nova per ils probands e perquai na disponan els betg d’in model d’acziun ch’els pudessan applitgar. Els han era strusch temp per s’endisar a la situaziun nunspetgada. In’autra prova d’explicaziun ha en mira il caracter gradual da l’experiment che correspunda a models da cumportament quotidians: cun augmentar cuntinuadamain la ‹prontezza da chastiar› vegnan ils cunfins spustads successivamain vers in cumportament extraordinari. Quai engrevgescha als probands da valitar las consequenzas. Quai sa cunfà era cun il fatg ch’il cumportament dals probands vegn influenzà da las variablas situativas – per exempel cun variar la distanza tar il scolar ubain cun variar la preschientscha dal manader – e na dependa betg da disposiziuns dal caracter. Sin il champ sociologic vala l’experiment perquai sco cumprova per l’efficacitad da la norma da l’obedientscha. Tras la socialisaziun emprenda l’individi d’esser obedaivel e da sa suttametter. L’emprim capita quai en il sistem famigliar, pli tard en l’instituziun da la scola. En ils dus contexts socials ch’èn decisivs per furmar il caracter da l’individi vegnan l’obedientscha e la subordinaziun sancziunads a moda positiva. La norma da l’obedientscha è liada ad instituziuns ed ad individis che disponan d’in aut status social e/u d’ina ferma autoritad. Sco quai ch’ils experiments inditgan, sa sbassa la prontezza d’obedir sch’il status social dal manader è pli bass. Spezialmain sche l’autoritad è integrada en in process birocratic che pussibilitescha da delegar la responsabladad ad in’autra instituziun, s’augmenta la schanza ch’i vegn obedì schizunt a cumonds resentids sco immorals.
Reacziuns
Savens serva l’experiment sco cumprova che quasi mintga uman è sut tschertas cundiziuns pront da betg suandar sia conscienza, mabain da far per cumond ad in’autoritad. Perquai vegn l’experiment era duvrà per declerar, pertge ch’umans turtureschan u pertge ch’els commettan crims da guerra. Pervi dals resultats spectaculars è l’experiment vegnì percepì d’in vast public. La New York Times ha per exempel scrit: «Sessantatschintg pertschient obedeschan en in test al cumond da far mal ad in’autra persuna». La Times percorscha il privel d’ina prontezza d’obedir senza resalvas e dovra ils resultats da l’experiment per explitgar ils crims dal naziunalsocialissem e las sgarschaivlas acziuns da l’America en il Vietnam. Autras gasettas crititgeschan Milgram e l’Universitad da Yale d’avair expost ils probands a questa dira prova.
Er ils resultats ed ils facturs cundiziunants èn vegnids interpretads a moda fitg differenta. Erich Fromm ha per exempel pretendì ch’ils probands obedeschian talmain bain al manader da l’experiment, perquai che la scienza giaudia en l’America ina stima extraordinaria. Il resultat decisiv na saja betg il dumber dals participants ch’han chastià ils scolars cun il schoc maximal, mabain il conflict da conscienza exprimì da la gronda part dals participants. Milgram na numnia però betg il dumber dals participants che n’haja gì nagin conflict da conscienza. Fromm considerescha ils rapports davart l’agitaziun interna ed il patir dals probands sco cumprova per la forza da la schientscha morala. Arno Gruen declera las reacziuns psicosomaticas dals interrogads sco segn da l’alineaziun.
L’experiment da Milgram en las medias ed en l’art
L’onn 1973 ha l’autur britannic Dannie Abse scrit il teater The Dogs of Pavlov ch’è inspirà da l’experiment.
Il reschissur Henri Verneuil ha integrà l’experiment da Milgram en ses film I wie Ikarus da l’onn 1979. Il film tracta ils eveniments en connex cun in mazzament dal president en in stadi imaginar; apparentamain han ins fatg parallelas cun l’attentat sin John F. Kennedy.
Il film documentar tudestg Abraham – Ein Versuch è vegnì creà il 1970 al post da perscrutaziun per la psicopatologia e psicoterapia da la Societad Max Planck a Minca. El copiescha opticamain tut ils detagls da l’experiment da successiun manà tras en Germania. L’emissiun ha procurà per discussiuns gist en connex cun l’istorgia da la Germania.
L’onn 1986 ha il musicist Peter Gabriel registrà ina chanzun cun il titel We Do What We’re Told (Milgram’s 37).
Il film curt premià Atrocity (2005) imitescha l’experiment.
Il 2008 demonstrescha ProSieben en l’episoda Das Böse – steckt der Teufel in jedem von uns? da la retscha Galileo Mystery tranter auter l’experiment da Milgram.
La primavaira dal 2009 ha la televisiun franzosa repetì e registrà l’experiment cun duvrar l’‹autoritad da la televisiun› empè da la scienza en il rom d’ina show giugada. Il film da Christophe Nick è vegnì emess per l’emprima giada en il program da saira (cun la remartga: betg adattà per uffants sut 12 onns) ils 18 da mars 2010 sin l’emettur France 2. Al film è suandada ina runda da discussiun. En l’experiment a la televisiun han 80 pertschient dals participants dà il pli aut chastì.
Saint-Dié-des-Vosges
Saint-Dié-des-Vosges è ina citad de la Frantscha.
Geografia
Saint-Dié-des-Vosges se plazza en l'ost dal pajais, tranter 310 e 901 meters dal guliv da la mar. Ses surfatcha cuvrescha 46,15 km2. La populaziun è da 22'569 habitants (1999).
Istorgia
1507 : charta Universalis Cosmographia  e cudesch Cosmographiae Introductio (Martin Waldseemüller)
Fuormaziun e stüdis superiuors
Institut universitaire de technologie :
Monaco
Il Principadi da Monaco (franzos Principauté de Monaco, monegasc Principatu de Múnegu) è ina citad-stadi situada a la riva da la Mar Mediterrana (Côte d’Azur). Il pajais è circumdà dal tuttafatg da la Frantscha e giascha en vischinanza dal cunfin cun l’Italia (Liguria). Suenter il Vatican furma il Principadi da Monaco il segund pitschen stadi dal mund.
Geografia
Il Principadi da Monaco è situà a la riva mediterrana franzosa tranter la citad da Nizza en il vest (distanza: 15 km) ed il cunfin dal stadi franzos-talian en l’ost (distanza: radund 12 km). La lunghezza da la riva monegasca munta a 4,1 km. Ils davos decennis ha il Monaco engrondì la surfatscha dal stadi tras rempars en la mar per varga 40 ha sin la summa totala da 202 ha (2,02 km²). Il stadi posseda ina costa plitost graschla; la gronda part da la surfatscha è situada sin la spunda che maina vers las Alps Maritimas.
Cun sia surfatscha fitg pitschna è il Monaco il segund pitschen stadi dal mund (suenter il Vatican). Cun 17 763 abitants per kilometer quadrat ha il Monaco per lunsch or la pli auta spessezza d’abitants da tut ils stadis dal mund (avant il Singapur).
La pli auta elevaziun en vischinanza da Monaco è il Mont Agel (1148 m s.m.). Da qua anora ha Radio Monte Carlo transmess pli baud sias emissiuns. Il pli aut punct che sa chatta sin il territori dal Principadi giascha en vischinanza dal Curtin exotic (160 m s.m.).
Divisiun administrativa
miniatura|200px|Ils diesch districts da la citad da Monaco La differenziaziun tranter il stadi e la citad da Monaco è be teoretica, damai ch’il stadi consista facticamain be da la citad che furma ina singula vischnanca. Quella è dividida en diesch districts municipals. In da quels, Fontvieille, è vegnì staffì a partir dal 1970 en il sidvest cun gudagnar terra or da la mar.
Tenor la constituziun dal 1911 era il Principadi sutdividì en trais vischnancas: La Condamine (il vest e nordvest inclusiv il territori dal port), Monaco (Monaco-Ville, la citad veglia cun la curt dal prinzi) e Monte Carlo (il nordost). Suenter reproschas envers il prinzi, ch’el regia tenor la devisa ‹divide ed impera›, èn las trais vischnancas vegnidas messas ensemen il 1917 en ina singula.
Clima
En il Monaco regia in clima mediterran cun envierns miaivels e stads chaudas. En media datti 796 mm precipitaziuns per onn e 2583 uras suleglivas. La temperatura media giascha il schaner/favrer enturn 10 °C, il fanadur/avust enturn 23 °C.
Populaziun
Be radund 22 % da la populaziun dal Monaco èn indigens. Las persunas d’ordaifer derivan da la Frantscha (28 %), da l’Italia (19 %), da la Gronda Britannia (8 %), da la Belgia, Germania e Svizra (mintgamai 3 %). La cumpart da la populaziun franzosa sa diminuescha permanentamain, damai che questas persunas ston pajar taglia en Frantscha. Uschia na pon ellas betg cumpensar ils custs da viver extrem auts (en spezial areguard il pretsch d’immobiglias) tras respargns da taglias. En tut derivan ils abitants dal Monaco da 119 differentas naziuns. Radund la mesadad dals abitants vala sco milliunaris.
Lingua
Il monegasc è in dialect roman che n’è betg parentà cun il provenzal derasà en la Frantscha dal Sid, mabain cun il ligur da la regiun taliana vischinanta. Il monegasc è in rom obligatoric en la scola populara ed er la matura pon ins far en lingua monegasca. Suletta lingua uffiziala dal Principadi è dentant il franzos. Ulteriuras linguas fitg preschentas a Monaco èn il talian e l’englais.
Religiun
La baselgia catolic-romana furma la baselgia naziunala. Il Monaco è la sedia d’in archuvestgieu ch’è suttamess directamain a la sedia apostolica. Radund 90 % da la populaziun sa decleran sco catolics. La constituziun dal Monaco garantescha dentant er las libertads d’autras confessiuns e religiuns.
Vesuv
thumb|250px|Napoli ed il Vesuv (2003) thumb|250px|Posiziun dal Vesuv al Golf da Napoli thumb|250px|Erupziun dals 26 d’avrigl 1872 Il Vesuv (talian Vesuvio, latin Vesuvius) è in vulcan activ situà sin la terra franca europeica. El giascha al Golf da Napoli en la regiun taliana Campania, en ina distanza da nov kilometers da la citad da Napoli.
Monaco
Antica e temp medieval
miniatura|200px|Il Monaco a vista d’utschè Ils pli vegls fastizs da colonisaziun umana en il Monaco odiern dateschan da ca. 3000 a.C. Ca. 2000 a.C. è la regiun vegnida populada dals Ligurs ch’han er dà il num a la regiun taliana vischinanta. Silsuenter èn – sco gia menziunà survart – arrivads successivamain ils Fenizians, Grecs e Romans. Al temp dals Romans regorda l’enconuschent Tropaeum Alpium, erigì en il lieu vischinant La Turbie en onur da la conquista da las Alps l’onn 15 a.C. Suenter la retratga dals Romans è la regiun vegnida visitada a partir dal 5avel tschientaner da differents pievels barbars, da pirats e dals Saracens.
Vesuv
Ins suppona ch’il num Vesuv derivia da la ragisch indoeuropeica *aues- (‹traglischar›) u *eus- (‹brischar›).
Monaco
Antica e temp medieval
Questa perioda è ida a fin il 975, cura ch’il prinzi da la Provence ha stgatschà ils Saracens. La Provence fascheva part dal Sontg Imperi roman. Ils imperaturs Friedrich Barbarossa e Heinrich VI (il 1191) han suttamess la regiun a la Republica da Genua. Ils 10 da zercladur 1215 vala sco di da fundaziun da Monaco. Quel di ha Genua mess a Monaco il crap da fundament d’ina fortezza da cunfin che sa chattava al lieu dal Palaz dal prinzi odiern.
Vesuv
La muntogna ha oz in’autezza da 1281 m. Ella consista da las restanzas d’in anteriur stratovulcan bundant pli aut, l’uschenumnà Somma. Tar si’ultima erupziun l’onn 79 s.C. era quel dà ensemen ad ina chaldera. A l’intern da quest batschigl da scrudada è sa furmà il cugn dal Vesuv sco ch’el sa preschenta oz.
Monaco
Antica e temp medieval
A Genua sco en bleras autras citads da l’Italia dal Nord regiva da quel temp ina guerra civila tranter ils Guelfs ed ils Ghibellins. Analog a la situaziun en Germania stevan ils Ghibellins (Staufers) per la partida da l’imperatur; ils Guelfs percunter represchentavan la partida dal papa. Er a Monaco, nua che la fortezza era vegnida fundada d’in represchentant dals Ghibellins, è questa dispita sa fatga valair: famiglias ghibellinas sco ils Dorias e Spinolas e famiglias guelfas sco ils Fieschis e Grimaldis èn sa succedidas a la pussanza.
Vesuv
L’activitad dal Vesuv maina adina puspè ad erupziuns plinianas. L’ensaina da questas erupziuns explosivas è ina pitga d’erupziun da plirs kilometers autezza e l’emissiun fitg svelta da grondas quantitads da material vulcanic. Las grondas erupziuns dal Vesuv vegnan ultra da quai accumpagnadas da fluss piroclastics, ils quals tutgan tar las pli privlusas furmas dal vulcanissem. A quests gronds eveniments suondan fasas activas cun erupziuns dal tip Stromboli e la sortida effusiva da lava. Alura datti ina fasa da ruaus che po perdurar plirs tschient onns e che va puspè a finir en ina nova erupziun gronda.
Monaco
Antica e temp medieval
Il 1296 èn ils Guelfs e tras quai er la famiglia dals Grimaldis vegnids sfurzads da bandunar la citad da Genua. La gronda famiglia dals Grimaldis è sa chasada en numerusas citads da la Mar Mediterrana, nua ch’els èn daventads per part fitg pussants. Dal temp ch’ils Grimaldis èn vegnids stgatschads da Genua, sa chattava era Monaco anc fermamain en ils mauns da lur inimis, dals Ghibellins.
Vesuv
La denominaziun ‹erupziun pliniana› sa referescha a Plinius il Giuven. Il senatur roman da pli tard ha observà sco um giuven la davosa erupziun gronda dal Vesuv l’onn 79 s.C., la quala ha manà a la scumparsa da las citads anticas Pompei, Herculaneum, Stabiae ed Oplontis. Onns pli tard ha el descrit l’erupziun en sias brevs (cf. la versiun rumantscha). La vulcanologia dovra oz quest term sco caracteristica da classificaziun generala (che po pia er vegnir applitgada sin l’activitad d’auters vulcans). En il decurs dal 20avel tschientaner èn plirs vulcans ruts ora en furma d’erupziuns plinianas, tranter auter il Mount St. Helens il 1980 ed il Pinatubo il 1991.
Monaco
Antica e temp medieval
Ils 8 da schaner 1297 èn schuldads dals Grimaldis e dals Guelfs sut il commando da Francesco Grimaldi (numnà Malizia, il malizius) entrads a Monaco vestgids sco paders franciscans ed han conquistà la fortezza. Cun quest onn cumenza pia la dinastia dals Grimaldis a Monaco. En il decurs dal 14avel e 15avel tschientaner ha Monaco anc midà pliras giadas maun tranter las partidas da Genua che sa concurrenzavan. Il 1489 han lura il retg da la Frantscha ed il duca da Savoia renconuschì l’independenza dal Monaco. E suenter in assedi invan da 100 dis il 1507 han er las smanatschas da vart da Genua prendì ina fin.
Vesuv
Suenter l’erupziun da l’onn 79 s.C. è il Vesuv stà activ sur blers tschientaners. Dapi si’ultima erupziun l’onn 1944 sa chatta el en ina fasa da paus.
Monaco
Temp premodern
Pervi da la posiziun favuraivla han tant la Spagna sco er la Frantscha empruvà d’integrar il Monaco en lur sfera d’influenza. Uschia hai dà en il decurs dal temp allianzas alternantas; a partir dal 17avel tschientaner è il pitschen stadi dentant sa collia cun la Frantscha.
Sut la regenza da Honoré II ha il Monaco giudì en il 17avel tschientaner in temp da fluriziun. El ha laschà eriger in palaz represchentativ, dal qual ins po anc oz visitar ina part. Cun ina collecziun da 700 maletgs ha el plinavant mess il fundament per l’enconuschenta collecziun d’art dal prinzi.
Vesuv
Svilup geologic
Il fundament dal Somma-Vesuv giascha radund 1000 m sut il livel da la mar odiern. Il cugn sa chatta sin ina successiun sedimentara da plirs kilometers grossezza che deriva dal mesozoicum e dal terziar. En il material d’erupziun vulcanic sa chattan crap da sablun, marna ed arschiglia dal terziar, crap da chaltschina dal temp da crida e dal giura sco er dolomits dal trias. La grossezza da las singulas stresas mesozoicas vegn mintgamai inditgada cun 1500 fin 1700 m. Tranter ils sediments ed il fundament dal vulcan è situada ina stresa da tuf; quella deriva d’in territori vulcanic vischinant ed ha ina vegliadetgna da radund 39 000 onns.
Monaco
Temp premodern
En il 18avel tschientaner, cun la mort dad Antoine I il 1731, èn ils Grimaldis morts or en la lingia masculina. Sia figlia Louise-Hippolyte aveva maridà il Sire da Martignon, derivant d’ina famiglia aristocartica normana. Il 1733 è lur figl daventà il nov regent (Honoré III) ed ha uschia pudì garantir la cuntinuitad ereditara.
Vesuv
Svilup geologic
Mesiraziuns seismicas han mussà ch’il tetg da la chombra da magma è situà en ina profunditad da radund 5,5 km en ils dolomits dal trias. Al medem resultat era gia vegnì il geolog Alfred Rittmann (1893–1980). El aveva intercurì craps d’erupziun e constatà che be ils dolomits eran transfurmads spezialmain ferm; quels stuevan pia esser stads pli ditg en contact cun il magma. Il volumen da la chombra ha Rittmann calculà sin 50 km³, il radius vegn inditgà cun ca. 3 km.
Monaco
19avel tschientaner
miniatura|200px|Il Palaz dal prinzi a Monaco La Revoluziun franzosa ed ils onns da guerra subsequents han er manà en il Monaco ad ina sperdita da la suveranitad. Ed er ils emprims decennis dal 19avel tschientaner èn plitost stads difficils per il Principadi restituì. Quai è sa midà il 1861. Il nov contract cun la Frantscha ha bain manà a la sperdita da Roquebrune e Menton, las duas vischnancas odiernas situadas tranter Monaco ed il cunfin da l’Italia che bramavan independenza (e che cumpigliavan radund 80 % dal territori oriund dal Monaco). Ma da l’autra vart è vegnida renconuschida l’independenza cumplaina dal Principadi e la suveranitad dal prinzi. Per l’emprima giada en si’istorgia era il Monaco uschia dal tuttafatg suveran ed independent da pussanzas da protecziun. Medemamain è vegnida sigillada in’uniun da duana cun la Frantscha e la construcziun da la viafier da Nizza a Genua. Tut quai ha gida a promover il turissem ch’era londervi da sa sviluppar.
Vesuv
Fasas d’erupziun
thumb|220px|Maletg da satellit dal 2000. La surfatscha cotschna enturn il Vesuv inditgescha la regiun d’emissiun dal vulcan Las activitads vulcanicas en il territori dal Vesuv han cumenzà avant 400 000 onns.
Monaco
19avel tschientaner
In bun maun ha er gì il regent da lez temp, Charles III. Per stgaffir ina basa economica solida ha el fundà il 1863 la Société des bains de mer de Monaco cun l’intent da manar in casino. Suenter emprims onns difficils ha il nov concessiunari, François Blanc, il ‹striun da Monaco›, manà l’interpresa ad in success mundial. Adina dapli turists bainstants da tut il mund èn arrivads ed igl èn vegnids construids hotels da luxus. En onur da Charles III è il territori enturn il Casino vegnì renumnà Monte Carlo. Grazia a las entradas dal Casino ha il stadi pudì abolir gia il 1869 la taglia directa. Ed il 1879 è suandada l’avertura pompusa da l’Opera da Monaco che dueva daventar enconuschenta lunsch enturn.
Vesuv
Avant 18 000 fin 16 000 onns
Dapi lura è l’activitad vulcanica segnada d’erupziuns plinianas e subplinianas che vegnan mintgamai interruttas da fasas da ruaus. Avant 18 300 ± 180 onns hai dà in’erupziun pliniana, l’uschenumnà Pomici di Base. Quella ha manà ad ina pitga d’erupziun d’in’autezza da 20 km e ses deposits cuntanschan anc oz en ina distanza da 10 km ina grossezza da 6,5 m. Suenter ina retscha d’erupziuns effusivas pli pitschnas è quest’epoca d’erupziuns plinianas ida a fin avant 16 130 ± 110 onns cun la Pomici Verdoline.
Monaco
20avel tschientaner
Suenter la mort da Charles III è ses figl Albert I daventà il 1889 successur al tron. Fin alura era el sa fatschentà sco scienzià e perscrutader da dumondas da l’oceanografia e paleontologia. Uschia ha el er fundà il Museum ed institut oceanografic a Monaco. Quest museum è vegnì manà blers onns da l’enconuschent oceanograf Jacques Cousteau ed è daventà enconuschent en tut il mund. Il 1911 ha Albert I er dà al stadi l’emprima constituziun.
Vesuv
Avant 12 000 onns
Tenor Francesco Bruno hai dà avant 12 000 onns in’ulteriura erupziun gronda cun l’index d’explosivitad vulcanica 6 ed in volumen d’erupziun da 40 km³.
Monaco
20avel tschientaner
Louis II è suandà ses bab il 1922 al tron. Ad el èsi reussì da manar il pajais senza pli gronds problems tras il grev temp da l’Emprima Guerra mundiala e da la crisa economica mundiala. Il 1918 è l’independenza dal Monaco vegnida garantida danovamain en in contract cun la Frantscha.
Vesuv
Avant 8000 fin 3000 onns
Suenter ina fasa da ruaus pli lunga ha gì lieu avant 8010 ± 40 onns in’erupziun pliniana che vegn numnada la Pomici di Mercato u l’erupziun d’Ottaviano. Quella ha mess ad ir ina nova fasa d’activitad vulcanica. Ils deposits da quest’erupziun mesiran anc en ina distanza da 30 km radund 50 cm. Probablamain hai puspè dà silsuenter ina fasa da ruaus pli lunga. Avant 3780 ± 70 onns ha alura in’ulteriura erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, destruì ils abitadis dal temp da bronz en il conturn. Quest’erupziun è stada ordvart ferma ed ha manà a fluss proclastics che sa laschan anc cumprovar en ina distanza da 15 km.
Monaco
20avel tschientaner
Durant ils onns 1930 e 1940 era il Monaco sa declerà sco stadi neutral. Tuttina èsi stà pussaivel als naziunalsocialists d’exequir ina buna part da lur transacziuns da banca nà da la Côte d’Azur. Quest fatg furma segiramain in dals chapitels ils pli stgirs da l’istorgia dal Monaco.
Vesuv
Dapi l’onn 79 s.C.
Sco davosa erupziun gronda vala l’erupziun da Pompei dals 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Cun quella ha cumenzà la perioda d’activitad postpliniana che perdura fin oz. Quella è segnada da duas erupziuns subplinianas ils onns 472 e 1631 sco er da numerusas activitads vulcanicas pli pitschnas. L’ultima erupziun dal Vesuv ha gì lieu ils 18 da mars 1944.
Monaco
20avel tschientaner
Louis II è mort senza ertavels en la lingia masculina. Sia figlia, princessa Charlotte, aveva maridà Pierre cont da Polignac, derivant da l’aristocrazia franzosa. Da questa lètg è naschì il prinzi Rainier da pli tard. Cumbain ch’il dretg dal Monaco n’excluda betg da princip ina successiun al tron feminina, ha princessa Charlotte desistì gia il 1944 a favur da ses figl. Il 1949, suenter la mort da ses tat Louis II, è Rainier III daventà il nov regent dal Monaco.
Vesuv
Erupziun d’Avellino
thumb|220px|La regiun dal Vesuv tenor in atlas dals onns 1930 La quarta erupziun pliniana, la Pomici di Avellino, è stada l’emprima erupziun, da la quala sa laschan cumprovar consequenzas sin las persunas che vivevan al pe dal Vesuv. Quella ha gì lieu avant ca. 3800 onns ed è passada en direcziun nordost sur ils abitadis odierns Avellino, Nola ed il vitg San Paolo Bel Sito.
Monaco
20avel tschientaner
Il 1956 ha Rainier III maridà l’enconuschenta actura da film americana Grace Kelly. Tras l’operar da la nova princessa, ch’ha surpiglià il num Gracia Patricia, è il Monaco daventà definitivamain il lieu d’inscunter dals ritgs dal mund. Da la lètg da Rainier III e Gracia Patricia èn naschids ils uffants Caroline (1957), Albert (1958) e Stéphanie (1965). Il 1982 è princessa Gracia Patricia vegnida per la vita en in accident da traffic.
Vesuv
Erupziun d’Avellino
Il territori d’Avellino, situà ca. 35 km davent dal vulcan, è vegnì cuvert cun ina stresa da tschendra da 50 cm. En proxima vischinanza dal Vesuv muntava la grossezza da la stresa da tschendra schizunt a plirs meters. Cun chavar il fundament per ina nova autostrada en vischinanza d’Avellino l’onn 1972 èn ins fruntà sin veglias stresas da material d’erupziun; sut quellas han ins chattà per l’emprima giada cheramica dal temp da bronz. En connex cun l’erecziun d’in supermartgà a Nola l’onn 2001 è vegnì a la glisch in furn da luentar da la medema epoca. Ulteriuras exchavaziuns han dà liber restanzas d’in pitschen vitg. Tut las chasas eran cuvertas d’ina grossa stresa da tschendra dal medem temp. En proxima vischinanza han ins chattà bleras restanzas d’objects da diever sco er skelets d’animals da chasa e da niz. Las chasas eran vegnidas bandunadas en prescha e cuvertas pauc suenter da grossas stresas da tschendra e lava. Uschia è il vitg vegnì conservà e porscha invistas unicas en in abitadi dal temp da bronz da questa regiun. Ils archeologs han pudì trair conclusiuns davart il mintgadi dals purs ch’abitavan là, ma er en connex cun la structura sociala e las relaziuns da possess.
Monaco
20avel tschientaner
Il 2005 è mort Rainier III. Ses successur è daventà ses figl Albert II. Il 2011 ha el maridà l’anteriura nudadra sidafricana Charlene Wittstock.
Politica
miniatura|150px|Prinzi Albert II da Monaco Dapi il 1911 furma il Monaco ina monarchia constituziunala cun il prinzi regent sco schef da stadi. L’executiva consista dals quatter commembers dal cussegl guvernativ; il minister dal stadi è il chau da quest cabinet. Dapi la midada da la constituziun il 1962 parta il prinzi la pussanza cun il parlament (Conseil National). Quel consista da 24 commembers che vegnan elegids libramain mintgamai per 5 onns. Dumondas da caracter regiunal, che pertutgan be il territori naziunal, vegnan tractadas dal cussegl communal. Quel consista da 15 commembers e vegn manà dal president da citad.
Vesuv
Erupziun d’Avellino
En il vitg vischin San Paolo Bel Sito han ils archeologs gia chattà il 1970 ils skelets d’in um da ca. 45 onns – cun defurmaziuns da l’ossa chaschunadas d’artritis – e d’ina dunna da ca. 20 onns. L’antropolog Pier Paolo Petrone ha identifitgà quels sco unfrendas da questa catastrofa d’erupziun.
Monaco
Politica
Il 1993 è il Monaco daventà commember da las Naziuns unidas, il 2004 er dal Cussegl da l’Europa. Il stadi n’è betg commember da l’Uniun europeica, ma collià stretgamain cun quella. Uschia ha il Monaco ina represchentanza permanenta a Brüssel e fa part dal Spazi Schengen. Tras il contract da duana cun la Frantscha tutga il Monaco er tar il spazi da duana da l’Uniun europeica.
Vesuv
Erupziun da Pompei
L’ultima erupziun pliniana dal Vesuv ha gì lieu ils 24 d’avust da l’onn 79 s.C. Tras quella èn ils lieus Pompei, Herculaneum ed Oplontis sco er Stabiae ch’è situà en ina distanza da radund dudesch kilometers vegnids sutterrads dal tuttafatg sut stresas da pulvra e tschendra.
Monaco
Politica
Da vart da la cumissiun da l’Uniun europeica cumpetenta vegn adina puspè crititgà che las structuras politicas en il Monaco sajan memia pauc democraticas. Quai pertutga en spezial la posiziun memia flaivla dal parlament. Pli baud vegniva er crititgà la mancanza da mesiras cunter la lavada da daners suspectus sco er la surveglianza da las bancas manglusa. Dapi il 2008 è il Monaco sa stentà da meglierar questa situaziun.
Segirezza publica
La segirezza publica vegn garantida tras forzas da polizia che cumpiglian bundant 500 commembers. En relaziun cun ils 36 000 abitants è quai la pli auta preschientscha da polizia da tut il mund. La polizia vegn sustegnida da varga 60 cameras da video ch’èn installadas en tut las parts da la citad e ch’èn colliadas directamain cun la centrala da la polizia. Vitiers vegnan numerusas cameras da segirezza privatas e radund 500 collavuraturs da segirezza privats. Vuschs criticas fan perquai valair ch’il Monaco saja in stadi da surveglianza. Da l’autra vart ha il Monaco la pli bassa rata da criminalitad en tut il mund.
Vesuv
Erupziun da Pompei
La catastrofa ha tutgà ils abitants senza che quels fissan stads preparads. L’ultima pli gronda erupziun subpliniana dal Vesuv aveva gì lieu ca. l’onn 800 a.C.; suenter ha il vulcan ruassà sur tschientaners e valeva sco stiz. Al Golf da Napoli èn sa sviluppads abitadis romans bainstants, villas e chasas da champagna e las spundas dal Vesuv eran enconuschentas per bun vin ed aria sauna. I dat però er perditgas che mussan che la forza da destrucziun dal vulcan n’era betg ida a perder dal tuttafatg: il geograf Strabon ha descrit vers l’onn 20 s.C. la crappa da la tschima, rendend attent che quella saja «magliada dal fieu» e gia Vitruv menziunescha l’onn 25 a.C. fieus e flommas che la muntogna haja bittà pli baud sur la prada.
Monaco
Segirezza publica
Areguard la defensiun exteriura dal stadi exista in contract cun la Frantscha. Tuttina ha il Monaco ina pitschna unitad militara, il Corps des Sapeurs-Pompiers. Quests radund 135 schuldads, che furman ina da las pli pitschnas armadas dal mund, èn activs surtut sco pumpiers e sco protecziun civila.
Vesuv
Documentaziun
thumb|220px|Il Vesuv davent da Pompei (1998) La data dals 24 d’avust 79 deriva d’in rapport dal scriptur roman Plinius il Giuven. En la vegliadetgna da 18 onns era el daventà a Misenum (al vest dal Golf da Napoli) perditga da quest’erupziun. Blers onns pli tard ha el descrit en duas brevs ch’èn drizzadas a l’istoriograf Tacitus la mort da ses aug, il scienzià e prefect da la flotta romana Plinius il Vegl. Plinius il Giuven descriva numerus detagls da l’erupziun: co che la pitga d’erupziun crescha adina pli ad aut, las precipitaziuns da tschendra e craps-spungia, squassadas da la terra ed il spievel da la mar che sa retira. L’erupziun da Pompei furma uschia l’emprima catastrofa da la natira ch’ina perditga ha documentà en scrit. Las duas brevs pussibiliteschan ina dataziun precisa en l’onn 79; la data dals 24 d’avust n’è però betg incontestada. Analisas da munaidas e chats da fritgs d’atun sco mails granats, chastognas, nuschs ed ulivas sco er da recipients da vin serrads (en ils quals vegniva conservà most) permettan er l’interpretaziun che l’erupziun haja gì lieu pir l’atun.
Monaco
Segirezza publica
Ultra da quai exista la Compagnie des Carabiniers du Prince che fa medemamain part dal militar. Questa schandarmaria da radund 115 umens garantescha la protecziun dal prinzi. Tar ils abitants e turists è ella surtut enconuschenta sco guardia d’onur avant il Palaz e pervi da sia musica da marschar (Fanfare de la Compagnie des Carabiniers du Prince). La tradiziun da la polizia e dal militar statal tanscha enavos fin l’onn 1817.
Vesuv
Documentaziun
Quest rapport en scrit coincida fitg bain cun la stratigrafia dals deposits vulcanics en il territori dal Vesuv, uschia ch’ins po far ina reconstrucziun vaira precisa da l’erupziun. Sco ‹perditga oculara› po Plinius il Giuven però valair be a moda indirecta. Ils eveniments en proxima vischinanza dal vulcan descriva el sa basond sin las notizias che ses aug aveva dictà. Quel era navigà cun in bastiment a Stabiae per pudair observar da datiers quest spectacul da la natira e per gidar ils abitants. Entant che Plinius il Vegl è mort a Stabiae, èsi reussì al nev da sa render en segirezza ensemen cun ils ulteriurs abitants da Misenum.
Decurs da l’erupziun
Ils 5 da favrer 62 ha in grev terratrembel annunzià il cumenzament d’ina nova fasa d’activitad vulcanica. Quel è eventualmain vegnì chaschunà tras ina part dal tetg da la fuaina ch’è dà ensemen u tras ina sfessa ch’è sa furmada en il sutterran. Ils abitants n’han però betg realisà ch’i pudess vegnir en il proxim temp tar in’erupziun cun consequenzas fatalas. Cura ch’il Vesuv è rut ora l’onn 79 n’eran las lavurs da restauraziun a Pompei ed en auters lieus anc betg terminadas.
Monaco
Politica monetara e da finanzas
Il Monaco n’enconuscha ni in’atgna valuta ni ina banca centrala. Igl exista ina sort d’uniun monetara cun la Frantscha, tenor la quala las bancas dal Monaco èn suttamessas a las medemas reglas sco quellas da la Frantscha. Il 2001 ha il Principadi introducì l’euro.
Vesuv
Decurs da l’erupziun
En consequenza dal terratrembel è sa schluccà il cucun che serrava il chamin dal vulcan. A l’intern han ils gas e la pressiun creschenta en la chombra da magma sviluppà adina dapli forza. Ils 24 d’avust 79 vers las 13 uras ha la pressiun a l’intern surmuntà la resistenza dal cucun. Cun in sfratg è quel vegnì destruì e bittà ora; a medem temp è il piz dal vulcan vegnì siglientà davent.