cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istorgia da l'umanitad
Sco staziuns centralas en l’istorgia da l’umanitad èn da numnar: La dominaziun dal fieu, il passadi dals chatschaders e rimnaders a la vita sedentara (cun la furmaziun da centers citadins e d’emprimas culturas autas), las scuvertas e vieutas fundamentalas dal temp modern (surtut en connex cun la revoluziun industriala ed il colonialissem), sco er l’experientscha da las guerras mundialas e la globalisaziun accelerada dal temp preschent.
Republica da l'Irlanda
Traffic
Pervi da la bassa spessezza da la populaziun sa chattan las vias il pli savens èn in stadi main bun ch’en autras parts dal continent europeic. Dapi la fin dals onns 1990 è la regenza irlandaisa dentant londervi da renovar la rait da vias cun agid d’in program d’investiziun da pliras milliardas euros. Quai succeda per gronda part betg cun asfalt u betun, mabain cun crappella, uschia che las vias irlandaisas paran groppas e malgulivas.
Istorgia da l'umanitad
Evoluziun da l’uman, dominaziun dal fieu e derasaziun en l’entir mund
thumb|140px|Guaffen da crap Il svilup dals ominids è da considerar sco in process ch’ha durà radund 15 milliuns onns. A la fin da quel, avant ca. dus milliuns onns, è sa sviluppà en l’Africa da l’Ost il Homo habilis / Homo rudolfensis e pli tard il Homo erectus. Quest ultim, ch’ha er gia pudì vegnir cumprovà sin l’insla Java, è stà l’emprim ominid che chaminava en medema moda sco che fa quai l’uman modern. Ossa sfratgada da divers animals gronds en l’Africa da l’Ost e crappa elavurada correspundentamain marcheschan il cumenzament dal temp da crap tempriv. La basa da viver principala han però furmà fritgs, ragischs ed animals pitschens. En la fasa tardiva dal Homo erectus ha quel cumenzà ad occupar taunas sco abitadis ed a defender quellas cunter animals selvadis.
Republica da l'Irlanda
Traffic
L’entschatta dal 2005 ha l’Irlanda midà dal sistem da mesira angloamerican al sistem metric. Dapi lura vegnan las limitas da spertadad inditgadas en km/h enstagl da mph e las distanzas en kilometers enstagl da miglias.
Istorgia da l'umanitad
Evoluziun da l’uman, dominaziun dal fieu e derasaziun en l’entir mund
Ch’il Homo erectus dominava gia il fieu vala sco cumprovà, damai ch’ins ha chattà en ina tauna en l’Africa dal Sid restanzas correspundentas d’ina vegliadetgna da 1,7 milliuns onns. Il Homo sapiens arcaic vegn ad avair meglierà considerablamain sias schanzas da surviver tras ina controlla avanzada dal fieu e l’atgna derasaziun en zonas climaticas pli fraidas. En consequenza da quai ha l’uman dominà pli e pli l’ulteriura fauna ed è la populaziun umana creschida adina pli fitg. La preparaziun ed utilisaziun da mangiativas ha pudì vegnir extendida resp. differenziada considerablamain cun cuschinar e brassar. Er quai ha gidà a conquistar zonas climaticas pli fraidas e manà la finala a la derasaziun da l’uman nà da l’Africa en tut las parts dal mund.
Republica da l'Irlanda
Lingua
180px|thumb|Tavla en lingua irlandaisa a Donegal La lingua irlandaisa (irlandais Gaeilge ni Gaolainn, tenor l’ortografia dal 1948 per regla Gaedhilge) è ina da las trais linguas gaelicas (sper il gaelic scot ed il manc da l’Insla Man). Las linguas gaelicas fan part dal rom insulan da las linguas celticas. Tenor artitgel 8 da la constituziun furma l’irlandais «la lingua uffiziala principala» da la Republica da l’Irlanda «damai ch’ella è la lingua naziunala». Texts da leschas vegnan adina er publitgads en ina versiun irlandaisa; en cas da dubi furma questa – e betg la versiun englaisa – la varianta lianta. Dapi il 2007 figurescha l’irlandais sco ina da las 23 linguas uffizialas da l’Uniun europeica.
Istorgia da l'umanitad
Vita sedentara e revoluziun neolitica
thumb|180px|Mesaglina fritgaivla enturn 7500 a.C. L’ultim temp da glatsch è stà collià per ils umans cun grondas midadas ed ha pretendì da quels da s’adattar a cundiziuns extremas. Il temp neolitic marchescha alura a la fin da l’ultima perioda fraida la transiziun dals chatschaders e rimnaders nomadisants a la vita sedentara, segnada da la cultivaziun da plantas e da l’allevament d’animals. Independentamain da quest svilup avevi gia dà pli baud furmas da vita sedentara, sco per exempel las societads indianas che vivevan a la costa dal Pacific da la pestga e che faschevan gia baud reservas per temps pli maghers.
Republica da l'Irlanda
Lingua
En furma scritta è l’irlandais preschent en tut il pajais. Inscripziuns uffizialas (p.ex. nums locals u tavlas stradalas) cumparan dapertut, per part er en l’Irlanda dal Nord, en furma bilingua. En parts dals Gaeltacht (cf. sutvart) èn tavlas d’orientaziun be avant maun en furma irlandaisa.
Istorgia da l'umanitad
Vita sedentara e revoluziun neolitica
Medemamain avant bundant dapli che 10 000 onns vegnan ad avair gì lieu las emprimas tentativas da cultivar plantas, vul dir d’influenzar las pussaivladads reproductivas d’autras spezias a favur da l’uman. A basa da quest svilup èn alura sa furmadas societads agraras tant en la mesaglina fritgaivla, en l’Asia dal Sidost sco er en las Andas peruanas. Entant ch’ins ha surtut cultivà en il Proxim Orient fritgs che creschan sur la terra (furment, ierdi, fava, ulivas, viticultura, pumicultura), è l’Asia dal Sidost daventada l’emprim center per la cultivaziun da fritgs da bulba che creschan sut terra. En China èn bainbaud s’unidas omaduas furmas, numnadamain cun la cultivaziun da ris e da fritgs da bulba. Nua ch’ins disponiva dals animals da niz correspundents (pia betg en l’America dal Nord e dal Sid avant l’arrivada dals Spagnols), ha l’invenziun da l’arar ca. 6500 a.C. augmentà fermamain las racoltas (uschenumnada segunda revoluziun agrara).
Republica da l'Irlanda
Lingua
Davart l’origin da la lingua irlandaisa na san ins betg bler. Bain è l’irlandais senza dubi ina lingua celtica, ma cura e co ch’il celtic è arrivà en l’Irlanda n’è betg enconuschent. La preschientscha da l’irlandais sco lingua discurrida è cumprovada a partir dal quart tschientaner s.C. (inscripziuns dad Ogam). Da la lingua che vegniva discurrida avant en l’Irlanda na datti naginas restanzas directas, ella cumpara dentant en l’irlandais en furma da substrat.
Istorgia da l'umanitad
Vita sedentara e revoluziun neolitica
En connex cun il pass a la vita sedentara e la domesticaziun da plantas ed animals discurr’ins bain d’ina revoluziun neolitica; tuttina èsi da resguardar ch’i na sa tracta qua betg d’ina vieuta andetga ch’avess cumpiglià l’entir mund. Anzi è quai stà in svilup fundamental ch’è sa splegà sur millennis e ch’è stà accumpagnà fin oz da l’existenza parallela da stirpas e pievels nomadisants. Entant ch’ils abitants indians da l’America precolumbiana han fatg en regiuns adattadas (sco en la planira auta dal Mexico u en las Andas) il pass a la producziun da tartuffels e tirc, èn ils Aborigins en l’Australia restads fin la colonisaziun europeica dal temp modern nomads che vivevan sco chatschaders e rimnaders.
Gruppa B dal Campiunadi mundial da ballape 2010
Gruppa B al Campiunadi mundial da ballape 2010:
Republica da l'Irlanda
Lingua
Dapi l’invasiun dals Vikings a la fin dal 8avel tschientaner ha l’irlandais stuì parter l’insla cun ulteriuras linguas. Questa tendenza ha cuntinuà cun l’invasiun dals Normans e lur lingua galloromana a partir da l’onn 1169. En il temp medieval è er sa fatga valair la preschientscha da l’englais e dal franzos, quai en spezial entaifer l’aristocrazia.
Istorgia da l'umanitad
Culturas autas e temp da l’axa
Als urs dals centers da las culturas autas en l’Asia dal Vest – en l’Asia Minura, sin las Inslas Egeicas ed en Grezia – èn sa sviluppads ulteriurs centers culturals cun atgnas caracteristicas. L’antica greca ha laschà enavos a l’umanitad noziuns e lingias directivas fundamentalas areguard la democrazia, politica e filosofia. Qua han ins tschentà il fundament per in maletg dal mund raziunal e dà impuls decisivs per il svilup da la matematica, da las scienzas natiralas e da la tecnica. En la litteratura, il teater e l’art figurativ èn vegnidas stgaffidas ovras ch’irradieschan fin oz. Il medem vala er per ils gieus olimpics. L’Imperi roman è s’approprià ed ha conservà l’ierta culturala greca. La creschientscha e stabilitad relativa dal domini roman èn stadas d’attribuir tranter auter a la vasta concessiun dal dretg da burgais als pievels suttamess. In effect lunsch sur ses spazi e temp or ha sviluppà il dretg roman.
Sco èra durant la quala è vegnida preparada il terren per insatge dal tuttafatg nov, vala il temp enturn 500 a.C. che vegn, dapi Karl Jaspers, designà sco temp da l’axa. En China èsi vegnì da quel temp, suenter che l’imperi era ì sur tschientaners en ruina, ad ina crisa religiusa ed ideologica, en la quala Confuzius ha purschì ina nova orientaziun. En l’India èn sa derasadas a medem temp las ideas religiusas da Buddha. En l’Iran ha Zarathustra sviluppà ina ductrina da glisch e stgirezza resp. da bun e nausch; suenter il return dals Gidieus a Jerusalem dueva quest dualissem influenzar tant lur atgna religiun, sco er pli tard las ideas religiusas dals cristians e muslims. Ils Grecs da lur vart han, surtut en l’Asia Minura, fatg a medem temp il pass vers l’economia monetara e realisà en la filosofia da la natira ionica la vieuta vers in mund secularisà ed individualisà; quai dueva furmar il fundament tant da la filosofia dal vest sco er da las scienzas natiralas.
Republica da l'Irlanda
Lingua
Sco factur central per la regressiun da la lingua po valair la fomina dal 19avel tschientaner. Tranter il 1843 ed il 1851 è il dumber da las persunas che discurrivan irlandais sa diminuida per radund 1,5 milliuns; la gronda part è morta da la fom, ulteriurs èn emigrads. Uschia è ì a perder radund in terz da la populaziun da lingua irlandaisa.
Emprovas da revitalisar l’irlandais hai dà a la fin dal 19avel tschientaner ed en spezial a partir da l’independenza dal 1922. Ma tut quai sco er l’emprova da megliurar il status social da la lingua n’ha betg pudì retegnair la digren. Oz vegn l’irlandais be pli discurrì en pitschnas parts da l’Irlanda (en spezial en la part rurala en il vest dal pajais) e sporadicamain en las citads. Questas inslas linguisticas vegnan subsummadas sut il term Gaeltacht.
Istorgia da l'umanitad
Constellaziuns e svilups medievals
Ils centers per propi ch’han mess ad ir las vastas migraziuns han furmà pievels nomads turc-mongols da l’Asia Centrala. En il terz e quart tschientaner han quels fatg squitsch tant vers l’ost sin la China sco er vers vest sin l’Imperi roman. Damai che la China è per gronda part stada protegida tras il Mir grond, èn questas forzas surtut sa drizzadas vers vest; quai tant pli che las cundiziuns da viver eran en il vest pli favuraivlas che en lur territori d’origin. Sut il Mongol Dschingis Khan e ses successurs è sa furmà l’imperi cun la pli gronda extensiun territoriala en l’istorgia da l’umanitad insumma. Per bundant in tschientaner (1220–1335) ha quest imperi garantì il commerzi a gronda distanza sur la via da saida da l’Europa en l’Asia da l’Ost. E suenter ch’ils imperis tircs en l’Asia Centrala èn vegnids destruids en il 7avel ed 8avel tschientaner tras attatgas chinaisas, èn ils Tircs daventads ina smanatscha per ils centers da civilisaziun en il sid ed en il vest, da l’India dal Nord fin a la chapitala da la Roma orientala Constantinopel, la quala è la finala vegnida conquistada l’onn 1453. thumb|230px|Transport da sclavs La populaziun da l’Africa al sid da la Sahara n’è betg stada pertutgada da questas constellaziuns ed er betg da l’expansiun islamica. Qua è il svilup istoric stà segnà sur tschientaners da la migraziun dals Bantu; en rom da quella è l’agricultura e la tecnologia da fier sa derasada successivamain nà da l’auta planira dal Camerun vers sid ed ost. Ils rimnaders e chatschaders preagrars (Pigmés e San) èn sinaquai guntgids pli e pli en ils deserts e guauds tropics. Chatscha e commerzi da sclavs hai gia dà a l’intern da l’Africa dapi l’antica. Ils sclavs vegnivan tranter auter duvrads sco lavurants sfurzads en las minas da sal en la Sahara; sper l’aur han els però da vegl ennà er furmà il bain d’export il pli lucrativ dals commerziants africans. Chatscha sin sclavs faschevan surtut nomads dal desert da pel clera, lur unfrendas eran per gronda part purs nairs.
En l’India ha il reginavel Gupta represchentà la cultura classica. En il 6avel tschientaner è quel, en sia fragmentaziun politica, daventà l’unfrenda d’attatgas da vart da pievels vischins. En l’entira societad èn però sa mantegnids il hinduissem ed il sistem da castas sco elements caracteristics. Entant ch’il budissem è vegnì stgatschà pli e pli da l’India, è l’islam penetrà en rom da plirs stauschs da conquista en il subcontinent.
Republica da l'Irlanda
Lingua
Tenor la dumbraziun dal pievel dal 2006 han 1,66 milliuns persunas (40,8 % da la populaziun) inditgà da savair irlandais. Da quai èn dentant en il meglier cas be radund 70 000 da lingua materna irlandaisa, e be ina part da quels dovra l’irlandais en il mintgadi. Uschia han be 53 471 persunas inditgà il 2006 da duvrar regularmain l’irlandais ordaifer las instituziuns da furmaziun.
Istorgia da l'umanitad
Scuvertas e revoluziuns dal temp modern
Cun l’expansiun islamica ha la via da saida, che furmava la ruta principala dal commerzi europeic a lunga distanza, pers sia muntada. En tschertga d’alternativas han ils Portugais e Spagnols fatg viadis d’exploraziun sur mar. Uschia èn las populaziuns americanas, ch’avevan vivì fin qua a moda pli u main isolada da l’ulteriur mund, vegnidas en la sfera d’interess da las pussanzas maritimas europeicas. Quellas han cumenzà ad installar basas commerzialas, colonias ed entirs imperis colonials en tut las parts dal mund ed han uschia cuntanschì la supremazia envers las grondas civilisaziuns asiaticas en l’India ed en China.
Republica da l'Irlanda
Cultura
La vita culturala sa splega en emprima lingia en ils paucs gronds centers dal pajais (Dublin, Cork, Galway e Limerick). La vita ordaifer las citads (en ils Midlands ed en autras regiuns ruralas pauc populadas) è marcada da l’agricultura e da la pestga. Per part datti tendenzas da sviluppar il turissem, uschia per exempel en la regiun dal flum Shannon.
Istorgia da l'umanitad
Scuvertas e revoluziuns dal temp modern
Entant ch’il Portugal ha dominà il commerzi en l’Ocean Indic, ha la Spagna endrizzà colonias en la Caribica, nua ch’aveva manà il viadi d’exploraziun da Columbus. Tar la conquista successiva dals imperis da l’America Centrala e dal Sid han las armas da fieu dals conquistaders europeics giugà in’impurtanta rolla; anc pli fitg han però scherms infectus derivants da l’Europa decimà la populaziun indigena che na disponiva da nagin’immunitad cunter quels. A partir dal 17avel tschientaner duevan er ils Indians da l’America dal Nord vegnir stgatschads pli e pli a l’ur, entant che las colonias han introducì instituziuns ed usits, lingua e cultura tenor il model da lur pajais da derivanza. thumb|200px|Revoluziun dal fanadur 1830 en Frantscha (Eugène Delacroix) En rom da la Guerra d’independenza americana èn ils colonists s’emancipads dal domini britannic ed han fundà cun sustegn franzos ils Stadis Unids da l’America. La Revoluziun franzosa dal 1789 ha – sa fundond sin las ideas directivas da l’illuminissem – medemamain fixà a moda constituziunala tant ils dretgs umans sco er la separaziun da las pussanzas. En omadus cas n’ha quai però per il mument midà nagut vi dal fatg ch’il commerzi transatlantic dependeva dals sclavs africans. Pir Abraham Lincoln, il president da la guerra civila americana, ha garantì als sclavs da l’America dal Nord lur libertad persunala. Da la Revoluziun franzosa dueva resortir la predominanza da Napoleun Bonaparte sur l’entir continent europeic e l’emprova d’er far ir en schanuglias l’Imperi britannic (bloccada continentala). La fin da l’èra napoloenica ha inizià il naufragi da la Grande Armée en la campagna militara en Russia l’onn 1812.
Republica da l'Irlanda
Cultura
En il center da la cultura populara stat il St. Patrick’s Day (irlandais Lá Fhéile Pádraig) che regorda a l’uvestg irlandais Patrick ch’è mort ils 17 da mars 461 ni 493. El è stà l’emprim missiunari cristian en l’Irlanda, vegn venerà sco sontg e vala sco protectur da l’Irlanda.
Istorgia da l'umanitad
Industrialisaziun ed imperialissem
Cun las victorias cunter Napoleun en rom da las guerras da liberaziun era la Gronda Britannia sa fatga valair sco la pussanza maritima dominanta. Ultra da quai ha il Reginavel Unì giugà ina rolla da pionier durant la Revoluziun industriala ch’ha – suenter la revoluziun neolitica – midà ina segunda giada da rudent las cundiziuns d’existenza da l’umanitad. Las premissas socialas ed economicas per introducir la producziun maschinala en fabricas eran avant maun il pli tard dapi la Revoluziun gloriusa: entaifer la Gentry (l’aristocrazia rurala) e la burgaisia aveva quella pussibilità da sviluppar tant las forzas sco er ils meds ch’eran necessaris per far quest pass. Charvun, fier e bainbaud er la viafier sco structura da transport favuraivla; l’India sco la pli gronda colonia, da la quala derivava ultra da quai la mangola per l’industria textila che sa chattava en plain svilup; ed ils martgads da vendita tant en l’Europa sco er en las colonias britannicas en tut il mund han segirà a l’economia britannica sur lung temp ina posiziun dominanta.
Pli baud u pli tard – surtut en colliaziun cun giaschaments d’explotaziun da charvun adattads – han ins er surpiglià la nova moda da producziun ordaifer l’Engalterra: en l’Europa dal Vest e Centrala, en ils Stadis Unids, en l’Ural, en l’India ed en il Giapun. Cun la producziun en massa maschinala èn stadas colliadas midadas entaifer las relaziuns socialas che duevan s’agravar en il conflict tranter la burgaisia chapitalistica ed ils lavurants da fabrica dependents da paja. A basa d’observaziuns da pauperisaziun fatgas en l’Engalterra han Friedrich Engels e Karl Marx formulà en il ‹Manifest da la Partida communistica› la necessitad da metter ad ir ina revoluziun proletaria. Autras emprovas da schliar la dumonda sociala duevan sa far valair tar la fundaziun dals sindicats ed en rom da concepts da refurma sociala da vart dals stadis sezs. thumb|180px|L’Africa enturn il 1914 Il princip da la concurrenza da las interpresas economicas entaifer ils martgads naziunals è sinaquai er sa manifestà en la politica: A nivel mundial sa stentavan uss stadis naziunals da sa far valair e cumbattevan per la pussanza. Las stentas da prender possess da colonias servivan d’ina vart a controllar e trair a niz las reservas da materias primas; da l’autra vart duevan las colonias a medem temp garantir a lunga vista martgads da vendita per ils agens products industrials. En in ‹clima da panica da las portas serradas› è prorut in cumbat imperialistic, surtut da las pussanzas europeicas, per ils territoris dal mund che n’eran anc betg colonisads. L’idea «pussanza mundiala u perdiziun» è er sa messa tras en l’Imperi tudestg. Quel existiva pir dapi il 1871, ma era gia avanzà ad ina pussanza gronda industriala; uss dueva la cursa d’armament naval cun la Gronda Britannia manar la Germania er politicamain al domini. Sut l’impressiun d’ina rata da creschientscha da la populaziun ch’è stada tranter il 1870 ed il 1913 en media duas giadas uschè auta sco ils onns 1829 fin 1870, è sa fatga valair tar baininqual contemporan l’impressiun d’in spazi da viver regressiv, uschia ch’èn proruts «cumbats per terren». En rom d’ideologias da razza han ins construì e propagà la supremazia dals colonialists alvs envers ils pievels dominads.
Republica da l'Irlanda
Cultura
left|180px|thumb|Oscar Wilde (1854–1900) La litteratura irlandaisa è sa sviluppada a partir dal temp medieval tempriv tant en irlandais sco er en englais. La lingua litterara dominanta a partir dal temp modern è cleramain l’englais. L’irlandais ha pudì sa far valair in pau en rom dal naziunalissem irlandais (uschenumnada renaschientscha irlandaisa) dapi il 19avel tschientaner. E pervi da las relaziuns culturalas cun la Frantscha catolica è er il franzos sa mantegnì parzialmain entaifer la litteratura irlandaisa dal 19avel e 20avel tschientaner. Uschia han per exempel Oscar Wilde (‹Salomé›, 1891) e Samuel Beckett (‹En attendant Godot›, 1953) publitgà singulas ovras l’emprim en versiun franzosa. Sco ulteriurs scripturs irlandais da muntada èn da numnar Jonathan Swift ch’ha publitgà il 1726 ‹Ils viadis da Gulliver› ed Abraham ‹Bram› Stoker ch’è vegnì enconuschent cun ses roman ‹Dracula› (1897). E sa chapescha ils numerus purtaders irlandais dal Premi Nobel da litteratura: William Butler Yeats (1923), George Bernard Shaw (1925), Samuel Beckett (1969) e Seamus Heaney (1995).
Istorgia da l'umanitad
Industrialisaziun ed imperialissem
L’onn 1884, a chaschun da la Conferenza da Berlin, è praticamain l’entir continent vegnì reparti sin la charta tranter las pussanzas interessadas, e quai senza participaziun dals pertutgads. Dals territoris ch’eran vegnids attribuids, han ins per part pir prendì possess suenter la conferenza. En ina situaziun sumeglianta è er vegnida la China. Qua n’èsi però betg reussì a las pussanzas da sa cunvegnir areguard la repartiziun; en pli èn ellas fruntadas sin la resistenza organisada dals Chinais (Revolta dals boxers). Durant l’epoca da l’imperialissem è la cumpart dals territoris che stevan sut il domini colonial d’ina regenza d’ultramar creschida da 25 milliuns kilometers quadrat l’onn 1880 sin 53 milliuns kilometers quadrat l’onn 1913.
Guerras mundialas ed entretschaments globals
Suenter l’Attentat da Sarajevo è la constellaziun d’allianzas tranter ils stadis europeics, ch’era segnada da tensiuns e dal regl da mantegnair la pussanza, ida a finir en l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918). Quella è stada sut l’ensaina da la mort en massa en guerras da foss e battaglias da material, inclusiv il diever da gas toxic, ed è er vegnida manada cun aviuns, chars armads e sutmarins. En il decurs da la guerra èn radund 70 milliuns umans stads sut las armas e radund 17 milliuns èn vegnids per la vita. Almain parzialmain en connex cun l’Emprima Guerra mundiala stat er la Revoluziun russa ch’è prorutta il 1917. Quella ha manà a l’opposiziun tranter il communissem sovietic sut Lenin e Stalin e l’economia da martgà chapitalistica dals pajais industrials dal vest, la quala dueva marcar quasi l’entir ulteriur decurs dal tschientaner.
Republica da l'Irlanda
Cultura
Irish Folk è la denominaziun dal folk irlandais ch’è popular en tut il mund. La musica è marcada d’elements ritmics, da si’instrumentaziun (gìa, flauta traversa, accordeon, cornamusa e.a.) e dal saut accumpagnant. L’Irish Folk è attestà dapi il 17avel tschientaner. Ensemen cun la musica populara da la Scozia e da la Bretagna vegn quest gener da musica savens numnà ‹musica celtica›. Ina relaziun per propi cun la cultura celtica na sa lascha dentant betg cumprovar.
Istorgia da l'umanitad
Guerras mundialas ed entretschaments globals
Ils contracts ch’èn vegnids fatgs suenter l’Emprima Guerra mundiala a Paris, inclusiv il Contract da Versailles, n’han betg pudì stabilir a lunga vista las relaziuns internaziunalas. Quai tant pli che la crisa economica mundiala a partir dal 1929 ha engrevgià las tendenzas da consolidaziun. En consequenza da quest malesser ha la dictatura naziunalsocialistica la finala substituì en Germania la Republica da Weimar. Adolf Hitler ha manà natiers ina nova guerra cun l’intenziun da conquistar per il pievel tudestg nov «spazi da viver»; quai dueva ir a finir en la Segunda Guerra mundiala. En la sumbriva da quella è la discriminaziun e persecuziun dals Gidieus s’engrevgiada adina dapli ed ha manà a las atrocitads incumparablas dal holocaust. Cun l’attatga sin ils Stadis Unids a Pearl Harbor ha il Giapun cumenzà in cumbat per la supremazia en l’Asia da l’Ost. Il dumber total dals morts da guerra vegn stimà sin 60–70 milliuns. Cun las bumbas atomaras ch’ils Stadis Unids han bittà sin las citads giapunaisas Hiroshima e Nagasaki è ida a fin la Segunda Guerra mundiala ed ha cumenzà l’èra nucleara. thumb|160px|Mahatma Gandhi Tranter e suenter las guerras mundialas èn s’intensivadas las stentas da bandegiar la guerra sco med da la politica. Cun l’intent da segirar la pasch mundiala han ins fundà il 1920 la Societad da las naziuns ed il 1945 las Naziuns unidas. Quest’organisaziun serva ultra da quai a la protecziun universala dals dretgs umans. La fin da la Segunda Guerra mundiala ha er manà ad ina ferma decolonisaziun, en rom da la quala l’India ha per exempel cuntanschì il 1947 sut Mahatma Gandhi l’independenza. Ils cunfins a l’intern da l’Africa che las pussanzas colonialas han fixà a l’aissa da dissegn furman in dals motivs, daco ch’ils stadis postcolonials dal continent èn vinavant segnads da problems dal svilup.
Republica da l'Irlanda
Cultura
Sper la musica tradiziunala è l’Irlanda er ordvart preschenta en la scena actuala da musica da rock e pop. Da Dublin e dad autras parts dal pajais derivan bands e musicists marcants sco U2, Bob Geldof, Sinéad O’Connor ed Enya. Cun set victorias furma l’Irlanda en pli in dals pajais cun il pli grond success en rom da l’Eurovision Song Contest.
Istorgia da l'umanitad
Guerras mundialas ed entretschaments globals
Cun divider la Germania tranter las pussanzas victuras da la coaliziun cunter Hitler ha cumenzà la furmaziun dals dus blocs da la Guerra fraida. Entaifer quels han las duas novas superpussanzas Stadis Unids ed Uniun sovietica concurrì – tranter auter en furma da l’armament nuclear – per la supremazia politica, economica ed ideologica. Entant che la China è daventada sut Mao Zedong ina republica populara ed ha fatg part dal bloc dals stadis socialistic-communistics, è il Giapun sa sviluppà ad ina pussanza gronda economica alliada cun ils Stadis Unids.
Republica da l'Irlanda
Cultura da mangiar
|150px|thumb|Irish Coffee La cuschina irlandais tradiziunala è simpla e savurusa. Impurtants products furman charn d’agnè e charn-bov, giaglinom, ovs, paintg ed auters products da latg, litgivas e salmun sco er giombers e conchiglias. Pervi da l’auta umiditad è la cultivaziun da granezza limitada; tant pli impurtanta è la producziun da verdura (en spezial tartuffels e giabus).
Istorgia da l'umanitad
Guerras mundialas ed entretschaments globals
En consequenza dals problems economics en il bloc da l’ost è Gorbatschow sa distanzià da la doctrina da Breschnew, uschia ch’ils anteriurs ‹stadis satellits› da l’Uniun sovietica han puspè recuperà lur suveranitad. La fin da la tenda da fier ha manà a la dissoluziun dal bloc da l’ost ed ha terminà la separaziun da l’Europa. En quest connex stat er la vieuta e revoluziun paschaivla en la Republica democratica tudestga, la crudada dal Mir da Berlin e la reuniun da la Germania. Medemamain è l’Uniun sovietica sa schliada. Sinaquai ha la confruntaziun bipolara tranter las superpussanzas fatg plaz ad in urden mundial adina pli multipolar. Tranter las pussanzas dominantas tutgan entaifer quel vinavant ils Stadis Unids, la Russia e l’Uniun europeica che cumpiglia uss er blers stadis da l’anteriur bloc da l’ost. Gudagnà influenza ils ultims decennis ha surtut la China; cun s’avrir a caracteristicas da l’economia da martgà chapitalistica è quella avanzada ad ina pussanza economica mundiala.
L’idea d’ina politica da l’intern mundiala – la quala è gia determinada en ses fundaments en las structuras da las Naziuns unidas – s’extenda adina dapli sin fundament dal process da globalisaziun che tschiffa quasi tut ils champs da vita e d’activitad umana. La tecnologia da computer l’internet e la communicaziun mobila pussibiliteschan da communitgar, da stgamiar infurmaziuns e da prender influenza a medem temp en tut il mund. Il process d’entretschaments ed interacziuns globalas influenzescha pli e pli la realitad umana tant collectiva sco er individuala; quai sa mussa tranter auter en la vita professiunala, en la moda da passentar il temp liber (incl. il turissem a gronda distanza), en la multiculturalitad creschenta sco er en il stgaudament global cun tut lur consequenzas.
Republica da l'Irlanda
Cultura da mangiar
In impurtant element da la cultura da mangiar e da baiver irlandaisa furman ils Irish Pubs. Qua vegnan servidas bieras (p.ex. Guinness), differentas sorts whisky – la spirituosa d’origin irlandais u scot – ed Irish Coffee (café dultsch cun whisky e groma). En ils Irish Pubs vegn communitgà e fatg musica ed els furman in impurtant lieu da la socialisaziun sur las generaziuns. Cun l’emigraziun irlandaisa è la tradiziun dals pubs sa derasada praticamain en tut il mund.
Mercedes-Benz
Mercedes-Benz è in producent d’autos tudestg ch’è vegnì fundà 1886 da Carl Benz, in pionier d’automobils tudestgs e ses collega d’equipa Gottlieb Daimler.
Durant il medem onn da fundaziun l’onn 1886 ha Carl Benz fatg ses emprims prototips sin il martgà, il model nr. 1 che posseda anc oz l’admissiun da las vias.
L’interpresa vegn stimada per ses ferms tips da vehichels; ses autos han survegnì da l’Euro NCAP in aut dumber da puncts tar ils tests da massa. Ses motors d’autos han era ina lunga durada da vita, sco quai ch’els han examinà dals commerziants da Mercedes Benz.
Mercedes-Benz ha era in Smart, in fabricant d’autos da supermini che producescha pitschens titulars ed era mailers.
Volkswagen
A l’interpresa fan part Audi, Porsche, SEAT ed Škoda ch’ein ina part dil concern da Volkswagen.
Volkswagen è sa reunì cun la Daimler SA e cun ulteriuras interpresas per commerzialisar la BlueTec Clean Diesel Technologia sin kw e Lkw da Mercedes-Benz, Volkswagen ed ulteriuras interpresas e marcas.
L’onn 2017 aveva Volkswagen annunzià da metter in cler focus sin vehichels electrics (EV).
Audi
Audi è in producent d’autos tudestg che tutga tar il concern da Volkswagen. Ella è vegnida fundada l’onn 1909.
L’interpresa producescha ina gronda quantitad da vehichels, sco models da basa fin ad autos da luxus sco models da high-end. Ei dat è vaguns da sport e motors.
BMW
BMW (Bayerische Motoren Werke AG) è in producent d’autos tudestg. Fundo dal 1916 es que ün fabricat e vendita da motos e motors. La sedia principala da BMW sa chatta en Germania. BMW ha sia sedia a Minca.
Ses models èn enumerads en la lingia dals vehichels da luxus. L’interpresa bavaraisa producescha differents tips da vehichels, tranter quels autos da sport, autos electrics e motors.
L’interpraisa chi posseda eir la marca Mini ed es la società mamma da Rolls Royce.
Renault
Renault è in producent d’autos franzos. El è vegnì fundà l’onn 1899 da Louis Renault, Marcel Renault e Fernand Renault. El metta nanina pkw, autos da furniziun, bus e camiuns.
L’interpresa fa part da l’allianza Renault-Nissan-Mitsubishi ch’è vegnida fundada l’onn 1999 sco partenadi tranter il concern franzos e dus concerns d’autos giapunais.
Colliaziuns
Pagina d'internet da la Renault (Franzos) Pagina d'internet da la Renault Group (Franzos)
Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas
thumb|160px|Logo da l’UICN thumb|220px|L’Africa ha furmà l’emprim focus regiunal da l’activitad da protecziun da l’UICN L’Uniun internaziunala per il mantegniment da la natira e da sias resursas, UICN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, IUCN), è in organisaziun nunguvernamentala internaziunala e federaziun tetgala da diversas organisaziuns guvernamentalas e nunguvernamentalas da tut il mund. Sia finamira è da sensibilisar la societad umana per la protecziun da la natira e da las spezias e d’influenzar quella en quel senn che las resursas vegnan duvradas cun quità ed a moda perdurabla.
L’UICN elavura tranter auter la Glista cotschna da las spezias periclitadas e categorisescha territoris da protecziun cun agid da la Cumissiun mundiala per territoris protegids (World Commission on Protected Areas). Ultra da quai publitgescha l’UICN numerus documents da posiziun tar dumondas da la protecziun da l’ambient e da la natira e sviluppa normas internaziunals, sco per exempel il standard per identifitgar territoris-clav da la biodiversitad (Key Biodiversity Areas). L’UICN ha il statut d’observatura tar l’Assamblea generala da las Naziuns unidas.
Istorgia
thumb|200px|La sedia principala a Gland (VD) L’UICN è vegnida fundada ils 5 d’october 1948 suenter ina conferenza internaziunala a Fontainebleau, Frantscha, e quai sco International Union for the Protection of Nature (IUPN). L’onn 1956 ha l’organisaziun midà ses num en International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN); quel è oz bain anc valaivel, ma vegn per il solit er duvrà da l’UICN sezza mo pli en la furma scursanida International Union for Conservation of Nature.
La sedia sa chatta a Gland en Svizra (chantun Vad). Daspera trategna l’UICN filialas en 62 pajais.
Commembers
Il dumber da commembers actual munta a 1373 e sa cumpona sco suonda:
Commembers naziunals da la Svizra
Tenor la banca da datas dals commembers da l’UICN èn las suandantas instanzas commembras sco represchentantas da la Svizra u ch’ellas han lur sedia en Svizra:
thumb|190px|Er il WWF – ina da las numerusas organisaziuns commembras da l’UICN – ha sia sedia a Gland
Ultra dals commembers che pajan consista l’organisaziun d’ina rait d’experts (Knowledge Network) da ca. 16 000 voluntaris en tut il mund ch’èn organisads en sis cumissiuns. La pli gronda cumissiun è la Cumissiun per la survivenza da las spezias (Species Survival Commission, SSC) cun dapli che 10 000 commembers.
Congress
Dapi il 1948 sa scuntran ils commembers regularmain tar ina radunanza generala, la quala vegn organisada dapi il 1994 sco congress per la protecziun da la natira mundial (World Conservation Congress). Actualmain ha questa conferenza lieu mintga quatter onns, il 2016 per exempel a Hawai, Stadis Unids. A la conferenza sa participeschan radund 10 000 represchentants d’autoritads statalas e d’organisaziuns nunguvernamentalas or da bunamain tut ils pajais dal mund. En il decurs dal congress vegnan mintgamai relaschadas numerusas resoluziuns, la qualas defineschan las prioritads da lavur da l’UICN e da ses commembers per ils proxims quatter onns.
Dapi il 1962 realisescha l’UICN mintga diesch onns il congress da parcs mundial (World Parks Congress), a chaschun dal qual vegnan definidas las strategias per proteger la natira en territoris da protecziun. Il 2014 ha quel gì lieu a Sydney, Australia.
Grad da periclitaziun tenor la Glista cotschna
thumb|280px|Procentuala da las spezias ch’èn periclitadas (situaziun dal 2007) Dapi il 1963 maina l’UICN la Glista cotschna da las spezias d’animals e da plantas periclitadas. Evaluadas vegnan tant spezias periclitadas sco er spezias che n’èn betg periclitadas.
Tar ils utschels, mammals ed amfibis è gia vegnì eruì il stadi da periclitaziun da tut las spezias. Tar ils invertebrads èn però vegnidas evaluadas be 18 000 spezias (da ca. 1,4 milliuns spezias ch’èn vegnidas descrittas). Attribuidas ad in stgalim da periclitaziun – periclità, fermamain periclità, en privel da svanir – eran l’onn 2017 8170 vertebrats, 4553 invertebrads e 11 674 plantas. Tut en tut valevan 24 440 spezias d’animals e da plantas sco periclitadas.
Valitaziuns per la glista cotschna vegnan fatgas strictamain tenor criteris scientifics; quels èn vegnids sviluppads cuntinuadamain e fixads a moda lianta l’onn 2001. Las valitaziuns vegnan fatgas d’experts per la gruppa da spezias pertutgada e giuditgadas mintgamai d’in segund expert (Peer-Review), avant ch’ellas vegnan publitgadas en ina banca da datas online. Per la gronda part da las gruppas da spezias èn responsabels ils experts da la cumissiun per la survivenza da las spezias. La glista cotschna da las spezias d’utschels periclitadas fa l’organisaziun da protecziun dals utschels BirdLife International per incumbensa da l’UICN. (Per dapli infurmaziuns davart la Glista cotschna cf. a la fin da quest artitgel).
Categorisaziun da territoris da protecziun
L’UICN fa diever d’in sistem ch’è vegnì introducì il 1978, l’UICN Protected Areas Categories System, cun agid dal qual territoris da protecziun en tut il mund vegnan categorisads a moda cumparegliabla. Cun quest sistem na vegn stabilida nagina ierarchia, mabain vegnan classifitgadas las finamiras da protecziun e dal management.
Daspera datti er ulteriurs concepts da territoris da protecziun pli novs, vi dal svilup dals quals l’UICN ha collavurà, sco per exempel ils territoris da protecziun cunter la glisch (Dark sky places, DSP) sco categoria da territoris da protecziun cunter la polluziun luminusa.
Program da dretg da l’ambient
Il program da dretg da l’ambient cumpiglia ina retscha d’activitads a nivel global, naziunala e regiunal che serva a furnir als purtaders da decisiuns infurmaziuns, analisas giuridicas, cussegliaziuns e sbozs da leschas, sco er a la furmaziun correspundenta. Il program da dretg da l’ambient furma er in forum da stgomi d’infurmaziuns ed experientschas tranter regenzas, organisaziuns nunstatalas ed auters.
Ulteriurs projects
thumb|180px|Tschinta verda europeica L’UICN cusseglia il comité dal Patrimoni mundial en tut las dumondas da la protecziun da la natira. Avant ch’in lieu vegn renconuschì sco Patrimoni natiral mundial da l’Unesco, evaluescha l’UICN la proposta. A basa da quest’expertisa prenda alura il comité dal patrimoni mundial sia decisiun. Per tut ils lieus dal Patrimoni natiral mundial trategna l’UICN ultra da quai in monitoring e publitgescha regularmain rapports areguard il grad da mantegniment.
Il biro regiunal da l’UICN per l’Europa a Brüssel coordinescha dapi il 2004 las activitads areguard la Tschinta verda europeica, in project per stgaffir ina colliaziun da biotops per lung l’anteriura tenda da fier sco er per stgaffir ina glista cotschna europeica.
L’onn 2000 ha la gruppa da spezialists da las spezias invasivas da l’UICN relaschà per l’emprima giada ina glista cun il titel 100 of the World’s Worst Invasive Alien Species.
La Glista cotschna da las spezias d’animals e da plantas periclitadas
Tar glistas cotschnas da las spezias d’animals e da plantas periclitadas a nivel internaziunal, naziunal u regiunal sa tracti d’expertisas areguard il risico che spezias morian ora. Ellas servan als legislaturs ed a las autoritads sco fundament per lur agir areguard la protecziun da las spezias, da la natira e da l’ambient. Be en paucs stadis han ellas però validitad giuridica (p.ex. en Svizra).
L’onn 1962 ha l’UICN publitgà l’emprima glista cotschna; quella sa numnava l’emprim Red Data Book ed è vegnida edida da S. Boyle, Sir P. Scott, B. Grzimek ed auters. Il num Red Data Book va enavos sin il catalog d’assicuranza per bastiments sparids da l’assicuranza da Londra Lloyds. L’emprima versiun cuntegneva descripziuns detagliadas da 211 mammal e 312 spezias d’utschels.
Dapi lura è suandada in grond dumber d’actualisaziuns e cumplettaziuns e dapi l’èra da l’internet sa lascha la glista la pli actuala mintgamai clamar giu directamain sur la pagina d’internet da l’UICN.
Ils grads da periclitaziun tenor l’UICN èn ils suandants: thumb|250px|Ils grads da periclitaziun en survista
Las Glistas cotschnas da l’UICN sa basan sin evaluaziuns scientificas che vegnan fatgas tras scienziads ch’èn sa spezialisads sin las gruppas da spezias respectivas. Giuditgada vegn, cun agid da criteris quantitativs, la probabilitad cun la quala ina spezia vegn a svanir en il proxim avegnir. Tratgs en consideraziun vegnan in u plirs dals suandants facturs:
Tut tenor co che quests criteris sa preschentan per ina singula spezia vegn il grad da periclitaziun eruì a basa da valurs da sava. Ina populaziun pli pitschna, in territori da derasaziun pli pitschen u ina sminuziun fitg ferma da la grondezza da la populaziun pon avair per consequenza ch’ina spezia vegn classifitgada en ina categoria da periclitaziun pli auta. Per far quai basta mintgamai in sulet criteri; cuntanscha ina spezia pliras limitas, vegn resguardada la categoria tenor la quala la spezia cuntanscha il pli aut grad da periclitaziun. Adina dapli vegn l’idea da las Glistas cotschnas applitgada betg be sin singulas spezias d’animals u da plantas, mabain er sin biotops.
Tar las glistas cotschnas da l’UICN sa tracti per ordinari da glistas globalas. Tar las glistas regiunalas che l’UICN ha sez edì tutga per exempel quella davart la fauna d’aua dultscha da l’Africa da l’Ost. Daspera edeschan adina dapli stadis u organisaziuns surnaziunalas sco per exempel l’Uniun europeica glistas per lur intschess. Quellas resguardan atgnadads regiunalas e furman perquai impurtants instruments da lavur per la protecziun da las spezias al lieu.
Glistas cotschnas en Svizra
thumb|180px|Il vanel – in dals animals che cumparan en Svizra sin la Glista cotschna thumb|180px|Aquilegia alpina – ina da las plantas che cumparan en Svizra sin la Glista cotschna En Svizra è vegnida creada il 1977 in’emprima glista cotschna dals utschels periclitads. Il 1982 èn suandadas glistas dals amfibis e reptils sco er da las plantas vascularas. Fin il 1990 èn er vegnidas publitgadas glisas davart libellas, tgirallas dal di, peschs, plantas ruderalas e.a. Tut questas glistas èn vegnidas elavuradas da persunas dal fatg e publitgadas sco broschuras u sco publicaziuns scientificas.
Renconuschientscha uffiziala han questas glistas cuntanschì la fin dals onns 1980 cun la fundaziun da l’Uffizi federal d’ambient, guaud e cuntrada, in dals precursurs da l’Uffizi federal d’ambient odiern. Medemamain ina muntada centrala han las glistas giugà il 1991 cura che la Confederaziun ha integrà en l’Ordinaziun davart la protecziun da la natira e da la patria in artitgel davart la protecziun dals biotops; en quest connex èn ils biotops numnadamain vegnids caracterisads sco degns da vegnir protegids, sch’els servivan a mantegnair spezias ch’eran cuntegnidas en las glistas cotschnas. A basa da questas novas cundiziuns generalas ha l’Uffizi federal relaschà il 1991 in’ulteriura glista cotschna da la fletga e da las plantas cun flur. Il 1994 è suandada ina publicaziun cumplessiva che cumpigliava indesch glistas cotschnas cun in total da 2400 invertebrads e 376 spezias da vertebrads.
Dapi il 1999 vegn la lavur cuntinuada en furma dal program da las glistas cotschnas da l’Uffizi federal da l’ambient ed a partir dal 2000 vegnan applitgads ils criteris da l’UICN. Senza metter tras quai en dumonda la qualitad da las glistas cumparidas pli baud, sa laschan uschia cumparegliar tranter pèr las glistas cotschnas da differentas gruppas d’organissems resp. da differents stadis.
Da las 45 890 spezias enconuschentas en Svizra han ins giuditgà fin l’onn 2010 10 350 per las glistas cotschnas. Da quellas èn 3741 (36 %) vegnidas classifitgadas sco periclitadas u svanidas regiunalmain. Da quest temp existivan 27 glistas cotschnas; sper tut las classas dals vertebrats èn vegnidas giuditgadas 15 gruppas d’invertebrats, plantas vascularas, mistgels, algas-chandalier, bulieus e litgens.
Cuntrari a la situaziun en blers auters pajais vegnan manadas en Svizra be paucas glistas chantunalas u regiunalas. Il 1983 è vegnida fatga ina tala per il territori da l’Aletsch ed il 1986 per in chantun Argovia. Fin il 2010 èn suandadas glistas per ils chantuns Basilea-Citad, Basilea-Champagna, Vad, Genevra, Schaffusa e Turitg. I dat dus motivs daco ch’i na vegn betg fatg dapli glistas regiunalas: per l’ina è la Svizra in pajais relativamain pitschen e survesaivel, uschia che la glista naziunala resguarda – en cumparegliaziun cun auters pajais – gia vaira ferm las singulas regiuns; per l’autra èn ils criteris da periclitaziun da l’UICN vegnids specifitgads per unitads dal spazi pli grondas, a las qualas singulas regiuns u chantuns da la Svizra na pudessan betg correspunder.
Sa fundond sin l’idea da las Glistas cotschnas han ins er prendì en mira dapi il 1998 ina Glista blaua da las spezias d’animals e da plantas ch’han pudì vegnir mantegnidas u promovidas cun success, vul dir ch’ins ha pudì allontanar da la Glista cotschna. La Glista blaua ch’ins ha realisà en rom d’in project da pilot ha cumpiglià ils chantuns Argovia, Schaffusa e Turitg. La finamira era quella, da mussar ch’i valia la paina da promover la biodiversitad e ch’i sa laschian cuntanscher success visibels. Il concept da Glistas blauas independentas n’ha bain betg pudì sa metter tras; l’idea da basa è però vegnida integrada en las Glistas cotschnas cun renviar al svilup ch’ha gì lieu en cumparegliaziun cun ediziuns pli veglias.
Lecco
thumbnail|300px| Lecco ed il lej da Com
Lecco (Lecch in l'idiom dal lö, pronunzcho scu lèk) es üna cited taliauna da var 47.000 abitants. Ella as chatta in Lombardia ed es la chapitela da la Provinza cun listess nom.
Il territori
Lecco as chatta illa part la pü meridiunela dal ram del lej da Com, sülla spuonda orientela, inua cha il flüm Adda vain our dal lej. Quist flüm vain traverso da trais punts: la Punt Kennedy (da la mited dal tschientiner passo), la Punt Veglia (dal 13. tschientiner) e la Punt Manzoni (dal 1985).
La cited es circundeda da bgeras muntagnas: las püssas renumnedas sun il San Martino, il Due Mani (Duos Mauns), il Melma, il Piz Erna, il Resegone (Granda Resgia) e'l Magnodeno.
Lecco es eir traverseda da trais ovas: Gerenzone, Caldone e Bione.
L'economia
L'economia da la cited da Lecco as basa eir hoz sün l'industria dal fier, ma las fabricas las pü veglias e renumnedas (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun gnidas serredas u dvantedas pü pitschnas, uschè scu la Riello (fabrica da maschinas da s-chodamaint) e l'Icam (fabrica da tschiculatta, chi bod faro müdeda a Orsenigo, tar Com).