cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Egl
Poppa da l’egl
thumb|200px|Posiziun da la poppa da l’egl Tar la poppa da l’egl sa tracti d’in corp ch’ha quasi la furma d’ina culla; quella po sa volver enturn in dumber infinit dad axas (analog al princip d’ina suspensiun cardanica), na mida però betg resp. strusch sia posiziun entaifer la foppa da l’egl. La palletscha da la poppa da l’egl consista da trais stresas concentricas ch’han mintgina in’autra funcziun. A l’intern cuntegna la poppa da l’egl il corp transparent e la lenta; ins differenziescha qua tranter la chombra da l’egl anteriura e la chombra da l’egl posteriura.
Pel da l’egl exteriura
La pel da l’egl exteriura vegn sutdividida en duas parts: Là nua che la glisch entra en l’egl sa chatta la pel-corna. Quella vegn tegnida permanentamain umida cun agid da liquid da larmas. Enturn la pel-corna suonda directamain la sclera che furma l’ulteriura part (pli gronda) da la stresa exteriura da la poppa da l’egl. Vi da quella èn fixads ils musculs da l’egl exteriurs che muventan l’egl en la foppa da l’egl. En la part davant da l’egl vegn la sclera cuverta da la congiuntiva, uschia che be la pel-corna vegn umifitgada directamain cun liquid da larmas.
Pel da l’egl mesauna
La pel da l’egl mesauna cumpiglia trais parts: La membrana coroida è ritga d’avainas; ella proveda las stresas vischinantas cun substanzas nutritivas ed oxigen ed è savens pigmentada. Davantvart suonda il corp ciliar che gida a purtar la lenta da l’egl e che serva a l’accomodaziun. La part il pli davant da la pel da l’egl mesauna è l’iris. Ella furma la pupilla e regulescha l’incidenza da la glisch (adaptaziun). Da sia pigmentaziun dependa la colur da l’egl.
Pel da l’egl interna
La pel da l’egl interna vegn furmada da la retina. Quella cuntegna las cellas da la glisch (fotorecepturs). Là nua ch’il gnerv banduna l’egl na sa chattan naginas cellas da la glisch; il sectur dal champ visual che correspunda a quest lieu vegn numnà punct tschorv. Il lieu da la vesida la pli clera è la fovea centralis che sa chatta entaifer il punct mellen. Da la pel da l’egl interna fa er part ina stresa da pigment, l’epitel da pigment.
Il corp transparent
Il corp transparent è ina substanza da schel transparenta che mantegna la furma da culla da l’egl. El sa chatta a l’intern da l’egl tranter la lenta e la retina e fa part dals mediums da refracziun (ma be cun in pitschen effect optic). Il corp transparent consista da 98 % aua, ca. 2 % acid hialuronic e d’ina rait da fibras da collagen (<<1 %).
Mediums da refracziun
thumb|160px|Il princip da la refracziun Per concentrar la glisch che croda d’ordaifer sin l’egl e la focusar sin la retina basegni elements optics che procuran per la refracziun da la glisch necessaria. Quels vegnan subsummads sut il term ‹mediums da refracziun› e cumpiglian la pel-corna, la lenta, l’aua da chombra ed il corp transparent. La forza da refracziun da quests singuls elements variescha da creatira tar creatira. En general vala però che la pel-corna ha per lunschor il pli grond effect da refracziun, suandà da la lenta. En lur summa vegnan ils mediums da refracziun er numnads apparat dioptric; lur forza da refracziun vegn inditgada en dioptrias (dpt).
Appendix
Dals appendix da l’egl fan part l’apparat lacrimal, ils musculs da l’egl, la congiuntiva ed ils viertgels da l’egl.
Apparat lacrimal
L’apparat lacrimal dals vertebrats che vivan sin terra consista per l’ina da las structuras che produceschan il liquid lacrimal (glonda lacrimala), per l’autra dals chanals che transportan quel (vias lacrimalas). L’entir organ serva al provediment da las parts davant da l’egl (nettegiament e protecziun). La deflussiun dal liquid lacrimal succeda sur l’angul da l’egl situà da la vart dal nas; il liquid cula la finala en la chava dal nas.
Musculs da l’egl exteriurs
Ils moviments dals egls servan d’ina vart a drizzar las lingias da la fatscha sin in object en il spazi exteriur che duai vegnir fixà; quai succeda a moda coordinada exactamain ed entaifer fitg curt temp. La lingia da la fatscha vegn definida sco lingia imaginara tranter l’object e la fovea centralis. La fovea centralis furma la direcziun da la vesida principala ed a medem temp il punct nulla motoric da l’egl areguard sia fisiologia dal moviment; ella pussibilitescha tant la localisaziun subjectiva en il spazi sco er la vesida spaziala. Da l’autra vart engrondeschan ils moviments dals egls la vesida. Quant fitg che questa surfatscha po vegnir extendida dependa da la capacitad da moviment dals egls e divergescha da creatira tar creatira. La prestaziun maximala dals musculs dals egls è per regla bundant pli auta che quai ch’i vegn effectivamain duvrà en il mintgadi.
Congiuntiva
En l’angul da l’egl situà da la vart dal nas furma la congiuntiva ina fauda supplementara, la membrana nicitanta che vegn er numnada terz viertgel da l’egl. Tar l’uman è questa pel be fitg pitschna. Tar ils ulteriurs mammals è ella però uschè gronda ch’ella po curclar l’entir egl. Tar blers auters vertebrats, per exempel squagls, reptils ed utschels, è ella transparenta e po vegnir plegada davant ils egls sco egliers da protecziun.
Viertgels dals egls
Il viertgel da l’egl è ina fina fauda che consista da musculs, tessì colliant e pel. El cuvra l’egl dal tuttafatg ed al protegia tranter auter cun agid d’in reflex cunter intervenziuns exteriuras e corps esters. Tar mintga battida da l’egl vegn distribuì liquid da l’egl, il qual sa reparta en furma d’in film da larmas sur la surfatscha davant da la poppa da l’egl; uschia vegn tegnida schubra ed umida la pel-corna.
I dat in viertgel da l’egl superiur ed in viertgel da l’egl inferiur. Tranteren sa chatta la sfessa dal viertgel da l’egl. Da las varts vegnan ils dus viertgels ensemen en l’angul dal viertgel da l’egl. Blers vertebrats (sco per exempel l’uman) possedan en pli tschegls vi dal viertgel da l’egl superiur ed inferiur che servan medemamain a proteger ils egls.
La via da la vesida
thumb|180px|La via da la vesida en survista Il term ‹via da la vesida› designescha tut las lingias da transmissiun e distribuziuns neuronalas dal sistem optic che tanschan davent da l’egl fin al tscharvè. Concretamain vegn l’impuls da la vesida furmà en la retina e suonda da quella en il gnerv da l’egl per arrivar en l’uschenumnà tractus opticus; en il corpus geniculatum laterale che fa part dal tscharvè da mez han alura lieu las emprimas distribuziuns da la via da la vesida ordaifer la retina. Quella cuntinuescha sco radiaziun optica da Gratiolet fin a la scorsa da la vesida primara.
Retina
La retina è ina structura sensibla sin glisch. Ella consista d’in tessì da gnervs e sa chatta en la part davos e da las varts da l’egl. En la retina vegn la glisch ch’arriva tras l’egl transfurmada en impuls da gnerva. Ultra dal tessì sensibel sin glisch cumpiglia la retina cellas da la gnerva ch’elavuran ed envieschan ils impuls ch’èn vegnids furmads; en pli existan diversas structuras da sustegn ch’èn necessarias per il funcziunament da las cellas che creeschan ed elavuran las stimulaziuns.
Gnerv da l’egl
Il gnerv da l’egl cuntegna ca. in milliun fibras da gnerva, quellas furman las cuntinuaziuns (axons) da las cellas ganglionaras da la retina. Las fibras che transportan ils signals da la mesadad da la retina situada da la vart dal nas sa cruschan en la cruschada dals gnervs dals egls; uschia vegnan ils signals dal champ visual sanester manads en la mesadad dal tscharvè a dretga e viceversa. A partir da quel mument nua che las fibras da la gnerva entran en il gnerv da l’egl vegnan ellas protegidas separadamain da las stresas da mielina dals oligodendrocits. Quai augmenta la prestaziun da las singulas fibras; en cas da donns vegn però impedida uschia la regeneraziun.
Tractus opticus
Dal chiasma opticum cuntinuescha la via da la vesida sco tractus opticus. La gronda part da las infurmaziuns vegn manada en il tscharvè da mez en la part ch’ha num corpus geniculatum laterale.
Mecanissem da la furmaziun dal maletg
thumb|180px|Champ visiv da l’egl sanester da l’uman thumb|180px|Spectrum da la glisch visibla En l’intern arriva la glisch tras la pel-corna e la pupilla. Tar quella sa tracti da l’avertura radunda da l’iris. Tras las fibras da musculs en l’iris po la pupilla vegnir engrondida ed empitschnida. Quest process ch’adattescha l’egl a la clerezza dal conturn ha num adaptaziun. Davos l’iris è la lenta da l’egl elastica pendida si vi da lioms. Ils lioms da la lenta tanschan fin tar il muscul ciliar ch’è concepì en furma da rintg. L’intern da l’egl vegn emplenì dal corp transparent schelatinus. Quel dat a l’egl sia furma cumpacta e radunda che vegn er numnada poppa da l’egl.
Tge part dal spectrum electromagnetic che l’egl è bun da percepir (spectrum da glisch) sa differenziescha da creatira tar creatira. Ils egls dals vertebrats èn sa spezialisads pli ferm sin differenziar tranter cler e stgir (glisch alva, tras batgettas) che sin percepir colurs (glisch da colur, tras cucuns). Uschia è il spazi da percepir colurs er situà entaifer il spazi da differenziar tranter cler e stgir.
Bain è la gronda part da la retina cuverta cun cellas sensitivas; ina vesida perspicazia sa furma però be entaifer tscherts cunfins, numnadamain en l’uschenumnà punct mellen. Ins vesa pia da princip be fitg precis en quel sectur, il qual ils egls fixeschan cun lur lingias da la fatscha.
Contemplond in object nascha in maletg cler e constant pir tras quai ch’ils musculs dals egls mainan – per il pli inconscient – in suenter l’auter divers secturs da l’object sin ina surfatscha da ca. 1,0° davant la fovea centralis, il center dal punct mellen. Cura che l’egl contempla in object na ruaussa el pia mai, mabain fa l’entir temp pitschens moviments fixond in punct per fracziuns d’ina secunda e laschond alura suandar in moviment andetg tar in proxim punct. Da quest ‹palpar› vegn lura generà il maletg cumplessiv. Sch’ins contempla in object a moda ruassaivla, duran las singulas fixaziuns 0,2 fin 0,6 secundas, uschia ch’igl han lieu entaifer ina secunda 2 fin 5 midadas dal punct da fixaziun (uschenumnadas saccadas). Sch’ins guarda pli svelt, s’augmenta il dumber da las saccadas e sa reduceschan ils temps da fixaziun.
Accommodaziun
thumb|160px|Accomodaziun tar l’uman La gronda part dals vertebrats dispona da mecanissems che lubeschan d’observar objects che sa chattan en differentas distanzas. Quest process sa numna ‹accomodaziun›, quai che signifitga tant sco adattaziun, accumodament. Tar l’accommodaziun a curta distanza sa drizza l’egl tenor objects che sa chattan fitg datiers, tar l’accommodaziun a lunga distanza sa drizza el tenor objects che sa chattan lunsch davent. Tar ils mammals ed amfibis èn ils egls drizzads en posiziun schluccada sin vista a lunga distanza; per ordinari ha pia lieu in’accommodaziun a curta distanza. Ina gronda part dals vertebrats che vivan en l’aua (betg però ils squagls) ha ils egls ch’èn drizzads sin vista a curta distanza; tar quests animals ha pia per regla lieu in’accommodaziun a lunga distanza.
Areguard ils mecanissems che furman la basa dals process d’adattaziun differenziesch’ins tranter sistems statics (tar ils quals la variabilitad optica vegn cuntanschida tras atgnadads structuralas) e sistems dinamics (adattaziun activa da l’apparat dioptric tras forza musculara, t.a. tar l’egl uman). Cun la vegliadetgna lascha l’accommodaziun da l’uman suenter, quai che maina a l’uschenumnada presbiopia. Quella po vegnir curregida cun meds d’agid correspundents sco per exempel egliers.
Caracteristicas
thumb|180px|Part exteriura da l’egl da l’uman Per l’uman è la vesida da fitg gronda muntada. Ella furma il senn directiv che pussibilitescha ad el, sco er ad autras creatiras orientadas visualmain, da s’orientar segiramain.
L’egl da l’uman fa part da la gruppa dals egls da lenta. Il sistem optic ch’è necessari per la refracziun da la glisch, l’apparat dioptric, posseda ina forza da refracziun totala da radund 60 dioptrias. Tar la naschientscha n’è l’egl betg anc munì cun la capacitad da vesida maximala. Pir en il decurs dals emprims mais da vita emprendan ils novnaschids da fixar las chaussas en lur ambient; quai procura per la stimulaziun ch’è necessaria per ch’il sistem visual en general e la vesida precisa en spezial possian sa sviluppar adequatamain. En la fasa tempriva da l’uffanza possedan ils egls per regla in’iperopia (lunga vesida) da +2,0 fin +3,0 dioptrias. Tras la creschientscha anatomica sa midan er las relaziuns opticas. En il cas ideal sa reducescha la lunga vesida fin en la vegliadetgna da creschì a ca. +0,5 dioptrias.
La colur d’egls resulta da la differenta pigmentaziun da l’iris. Tut tenor il quantum da melanin ch’è cuntegnì a l’intern da l’iris tanscha la colur da grisch sur mellen e verd fin a brin e schizunt nair (= fitg auta cumpart da melanin). Tar l’uman correlescha la colur d’egls per regla cun la colur da la pel e dals chavels. Umans cun pel clera e chavels blonds han plitgunsch egls blaus, entant che umans cun pel stgira e chavels stgirs possedan per ordinari ina coluraziun brina da l’iris. Radund 90 procent dals umans en tut il mund han egls brins, tranter auter per lunschor la gronda part dals umans da derivanza betg europeica. Ils ulteriurs 10 procent sa repartan sin blau, verd e grisch. Tenor la teoria dal perscrutader da gens Hans Eiberg da l’Universitad da Kopenhagen duain tut las persunas cun egls blaus derivar oriundamain dal medem uman.
Tar bleras autras creatiras serva il fatg ch’igl èn avant maun dus u dapli egls sulettamain ad engrondir il champ visiv. La binocularitad da l’uman percunter fusiunescha las impressiuns da l’egl dretg e quellas da l’egl sanester, quai che generescha in maletg spazial d’auta qualitad. Autras creatiras, sco per exempel utschels da preda, han ina vesida precisa ch’è pli elavurada che quella da l’uman.
Malsognas e disturbis da funcziun
thumb|180px|Examinaziun dals egls La medischina dals egls (oftalmologia) sa fatschenta cun la profilaxa, la diagnostica e la terapia da malsognas da l’egl. Quellas pon avair per consequenza ina reducziun da la qualitad da la vesida, ina restricziun dal champ visiv, disturbis dal senn per colurs, ina vesida reducida tranter stgir e cler u disturbis da coordinaziun tranter ils dus egls. Ultra da quai è l’egl in instrument sensibel ed exponì che po vegnir infectà tras virus e bacterias u blessà tras influenzas externas.
Tar las malsognas las pli frequentas che reduceschan la precisiun da la vesida tutgan la nivla grischa (cateracta) e la nivla verda (glaucoma) sco er degeneraziuns per raschuns da vegliadetgna.
Evoluziun da l’egl
I dat stimaziuns tenor las qualas l’egl è sa sviluppà da nov fin 40 giadas en il decurs da l’evoluziun. Malgrà quai han ins pudì cumprovar ch’il gen Pax-6 gioga tar fitg differentas creatiras e tar fitg differents tips dad egls ina funcziun fundamentala en la fasa da l’emprima furmaziun da l’egl. Perquai èsi probabel che tut ils tips dad egls han il medem origin. Chats da fossils cumprovan egls en il temp dal cambrium (avant radund 520 milliuns onns). Las emprimas lentas èn sa sviluppadas en ils egls da fassetta dals tribolids avant ca. 500 milliuns onns.
Furmas da construcziun
Tar ils ‹egls› ils pli simpels sa tracti da cellas ch’èn sensiblas sin glisch; quellas èn situadas sin la pel exteriura e servan sco sistem optic passiv. Questas cellas sensitivas èn be ablas da distinguer sch’il conturn è cler u stgir. Ins discurra en quest connex dal senn da glisch da la pel.
Insects ed auters artropods han egls che sa cumponan da blers egls singuls. Quests egls da fassetta furneschan in maletg en furma da raster (e betg maletgs multipels sco quai ch’ins pudess supponer).
thumb|170px|Conchiglia crestada Sper ils divers tips dad egl che vegnan descrits sutvart (che funcziuneschan a basa da refracziun da la glisch) ha la natira per part er sviluppà egls che reflecteschan la glisch. En ils egls da la conchiglia crestada vegn il maletg furmà tras spievels concavs ch’èn plazzads davos la retina. La lenta situada directamain davant la retina serva a la correctura optica dal maletg reflectà (che fiss uschiglio vaira defurmà). Ils spievels èn ordinads tenor il princip da plattas da vaider reflectantas. Bundant 30 stresas da fitg fins cristals da guanin èn ordinadas ina sur l’autra, mintgina enserrada en ina membrana dubla. Er auters animals possedan egls da spievel, tranter auter il giomber Gigantocypris, il giomber da mar e las langustas. Questa furma da l’egl è sa fatga valair en in ambient, en il qual la creatira n’è betg tant dependenta da la qualitad dal maletg, mabain d’ina explotaziun maximala da la glisch.
Cellas sensiblas sin glisch
Creatiras pli sviluppadas, sco il verm da plievgia, possedan singulas cellas sensiblas sin glisch situadas a la fin dal corp u ordinadas en moda sparpagliada.
Egl plat
Medusas e stailas da mar possedan bleras cellas sensiblas sin glisch ch’èn ordinadas ina sper l’autra. En la stresa suten pon ultra da quai sa chattar cellas da pigment. La concentraziun da cellas sensiblas sin glisch en tals egls plats megliurescha la percepziun da cler e stgir.
Egl da chalesch a pigments
Quest egl vegn furmà d’in chalesch, il qual sa cumpona da cellas da pigment che na laschan betg penetrar la glisch. Las cellas fotosensiblas sa chattan a l’intern dal chalesch, uschia che la glisch las po stimular be indirectamain cun entrar tras l’avertura dal chalesch (posiziun inversa). Sper l’intensitad da la glisch pussibilitescha questa construcziun er da definir la direcziun d’entrada da la glisch. Tals egls possedan tranter auter verms-turnigl e lindornas.
Egl da foss
L’egl da foss sa differenziescha da l’egl da chalesch a pigments tras quai che las cellas fotosensiblas èn expostas directamain a la glisch (posiziun eversa) e tras quai ch’il foss è emplenì cun in secret. En il foss furman las cellas fotosensiblas ina stresa da cellas, a la quala suonda a l’intern ina stresa da cellas da pigment. L’egl da foss è pia in egl plat sviluppà vinavant. Er el pussibilitescha da determinar l’intensitad da la glisch e la direcziun da la quala ella deriva.
Egl da fora ed egl da vaschia
thumb|140px|Nautilus Tar egls da fora sa tracti dad egls da foss sviluppads vinavant; els funcziuneschan tenor il princip d’ina camera stenopeica. Il foss è sa transfurmà en ina foppa en furma da vaschia, l’avertura è sa stretgentada ad ina pitschna fora ed il chaviertg è emplenì dal tuttafatg cun secret. Il dumber da las cellas fotosensiblas è bundant pli grond e furma ina stresa d’epitel (retina), uschia che quest tip dad egl pussibilitescha er da vesair maletgs. Il maletg n’è però betg fitg luminus, en pli è el pitschen e stat – sco tar la camera obscura – sin il chau. La clerezza dal maletg sin la retina dependa per l’ina dal dumber da cellas fotosensiblas che vegn stimulà; per l’autra però er da la distanza da l’object, uschia che l’egl da fora pussibilitescha be ina vista a distanza limitada. Questa sort d’egl cumpara tar tschertas sorts da chaus-pe.
thumb|140px|Lindorna bella In egl da fora cun prestaziun augmentada furma l’egl da vaschia; tar quel è l’avertura cuverta cun ina pel transparenta. L’egl da vaschia sa furma d’ina chava en l’epidermis, la quala è cuverta cun in epitel da pigments e cun ina stresa da cellas fotosensiblas. Questa sort d’egl cumpara tar animals chavortgs (celenterats), lindornas e verms cun rintgs (anellids). Tut tenor il diameter da l’avertura da vesida resulta in maletg pli cler ma main precis, ubain pli precis ma pli stgir. Il secret po er esser endirì ad ina simpla lenta (per exempel tar la lindorna bella). Questa modificaziun meglierescha levamain la qualitad dal maletg.
Egl da fassetta
thumb|140px|Mustga thumb|140px|Filien Egls da fassetta sa cumponan d’in grond dumber dad egls singuls, dals quals mintgin cuntegna otg cellas sensitivas. Mintga egl singul recepescha be ina fitg pitschna part dal conturn; a l’intern sa collian quests secturs alura en furma d’in mosaic ad in maletg cumplessiv. Il dumber dals egls singuls po variar d’in pèr tschient fin ad intgins dieschmilli. La resoluziun da l’egl da fassetta è limitada tras il dumber dals egls singuls ed è perquai bundant pli bassa che quella da l’egl da lenta. La resoluziun temporala po dentant esser bundant pli auta tar l’egl da fassetta che tar l’egl da lenta. Tar insects che sgolan generescha l’egl radund 250 maletgs per secunda (pia 250 Hz), quai ch’è radund quatter giadas dapli che tar l’uman (60 fin 65 Hz). Tras quai possedan quests insects ina sveltezza da reacziun extrem auta. La percepziun da colurs da l’egl da fassetta è – cumpareglià cun l’egl da lenta – stuschà vers la glisch ultravioletta. Sco ulteriura atgnadad possedan las spezias cun egls da fassetta il pli vast champ visiv da tut las creatiras (bunamain 360° tar las mustgas). Quest tip dad egl è tipic per giombers ed insects.
Ultra da quai possedan blers artropods uschenumnads ocells, pitschens egls che sa chattan savens en il center dal frunt. Quels pon esser construids a moda fitg differenta. Tar simpels ocells sa tracti dad egls da foss; ocells fitg efficazis possedan però ina lenta u, sco tar tscherts filiens, er in corp transparent, uschia ch’i sa tracta qua d’in pitschen egl da lenta.
Egl da lenta
Cumbain ch’ils egls dals vertebrats e quels dals octopus sumeglian fitg in l’auter, èn lur modas da funcziun fitg sumegliantas sa sviluppadas independentamain ina da l’autra. Quai sa mussa il meglier en la fasa da furmaziun da l’egl tar l’embrio: tar ils vertebrats sa sviluppa quel d’ina bulscha da las cellas che vegn pli tard a furmar il tscharvè; tar ils molluscs percunter sa furma l’egl tras ina foppa en la stresa exteriura da las cellas che vegn pli tard a furmar la pel.
L’egl d’in rustg posseda gia pli u main tut las parts da l’egl da l’uman, be ils musculs da l’egl mancan. Per quest motiv na po in rustg che sesa ruassaivlamain betg percepir objects che ruaussan: damai ch’el n’è betg abel da producir activamain moviments da l’egl sa perda il maletg sin la retina sch’il rustg sez na sa mova betg.
Tar ils egls da lenta sviluppads il pli fitg rimna in apparat dioptric da plirs stgalims la glisch e projectescha quella sin la retina che cuntegna uss duas sorts da cellas sensitivas: batgettas e cucuns. La midada tranter vista a curta distanza e vista a lunga distanza vegn pussibilitada tras ina lenta elastica che vegn stendida resp. sturschida tras fibras zonularas. Ils megliers egls da lenta possedan ils vertebrats.
Utschels da preda han per exempel sviluppà l’abilitad da percepir objects en ina tscherta part da la retina en moda engrondida fermamain; quai als è surtut da niz cura ch’els lajegian suenter preda en grondas autezzas.
Tar animals ch’èn activs da notg èn ils egls per ordinari bundant pli gronds en relaziun cun il corp che tar animals activs da di.
En general pon ins dir che la prestaziun da l’egl dependa da sia furma, dal dumber e da la qualitad da las batgettas e dals cucuns, ma er da l’abilitad da las cellas da la gnerva d’evaluar la percepziun (tant en l’egl sco er en il tscharvè) e betg main dals moviments dals egls e da la posiziun da quels sin il chau.
L’evaluaziun da las infurmaziuns en il tscharvè po variar fitg ferm da spezia tar spezia. L’uman posseda per exempel bler dapli secturs dal tscharvè che servan ad evaluar ed enconuscher maletgs ch’il tupaia cumin.
L’egl dals vertebrats
Ils egls dals vertebrats furman organs sensitivs fitg sensibels e per part autsviluppads. En sia construcziun correspunda quest tip dad egl cun paucas excepziuns a quel da l’uman (cf. la descripziun correspundenta survart che po pia vegnir applitgada sin bleras spezias d’animals). En lur funcziunalitad ed areguard il grad da prestaziun datti però, malgrà questas sumeglientschas, per part grondas differenzas tar utschels, reptils e vertebrats che vivan en l’aua.
Vertebrats che vivan en l’aua
thumb|140px|Pesch Ina part dals peschs posseda ina stresa da pel transparenta che cuverna l’egl; medemamain vegn la pel-corna dal squagl protegida d’ina membrana nictitanta. Tar bleras spezias da peschs mancan percunter tant ils viertgels dals egls sco er ulteriurs mecanissems da protecziun. Entant che tschertas spezias da peschs primaras (ciclostoms) na possedan nagina lenta, han ils peschs cun rotlas ed ils peschs cun restas tant lenta sco iris; la lenta è bain nunelastica ed endrizzada per percepir objects che sa chattan damanaivel; tras contracziun dals musculs sa lascha però adattar sia posiziun a vesida sin distanza.
Amfibis
La retina è munida cun dus differents tips da batgettas e cucuns. Il champ visual po esser ordvart lartg (fin a 360° tar tscherts rustgs e salamanders) e pussibilitar in’egliada quasi enturn enturn. Tras surposiziun dals secturs exista er la pussaivladad d’ina vesida spaziala.
Reptils
thumb|140px|Chameleon Ils egls dals reptils varieschan fermamain en lur grondezza; en singuls cas èn els reducids marcantamain. Savens sa chattan els en grondas foppas e vegnan dirigids dals sis musculs da l’egl exteriurs sco er dal musculus retractor bulbi.
Ils appendix èn per part munids cun glondas lacrimalas, per part mancan quellas però. Tut las spezias possedan percunter l’uschenumnada glonda da Harder; quella producescha in secret che gida la membrana nictitanta a sa glischnar sur l’egl. Tar las serps e tar intginas spezias da luschards è il viertgel sut da l’egl sviluppà ad ina membrana transparenta e steria (‹egliers›); tar quests animals vegn il secret manà sur la chava dal nas en la chavorgia da la bucca. Tar il crocodil percunter sorta il secret tranter la membrana nictitanta e la poppa da l’egl, per exempel tar moviments da tragutter, e furma uschia las enconuschentas larmas da crocodil ch’èn daventadas figurativas.
Utschels
thumb|140px|Piv En relaziun tar la statura da l’animal èn ils egls dals utschels pli gronds che quels dals mammals. Els possedan per part adattaziuns fitg specificas a lur ambient.
Ils egls d’utschels ch’èn activs da notg (p.ex. tschuettas) pussibiliteschan da trair a niz bler meglier la glisch che quels d’utschels ch’èn activs durant il di (p.ex. falcuns pelegrins). Tscherts utschels pli pitschens èn ultra da quai abels da vesair glisch ultravioletta. Bleras spezias possedan quatter recepturs da glisch (uman: trais). Medemamain percepeschan las bleras spezias d’utschels dapli maletgs per secunda che l’uman e cuntanschan uschia ina resoluziun temporala pli auta. La surfatscha da la retina che pussibilitescha la vesida maximala è cun radund 20° radund otg giadas pli auta che tar l’uman. Utschels da rapina ch’èn activs da di possedan en pli duas foveas, ina mediala per la fixaziun binoculara ed ina a l’ur per la percepziun laterala.
Mammals
thumb|140px|Giat Tar ils mammals variescha la capacitad dals egls (e tras quai la qualitad da la percepziun visuala) per part fitg ferm; ella dependa surtut da las circumstanzas da vita da la singula spezia. Tar animals che vivan sut la terra, sco la talpa, èn ils egls savens regredids fermamain; giats ed auters animals da rapina han da l’autra vart ina fovea centrala fitg effizienta che pussibilitescha ina vesida d’auta qualitad. Er la posiziun da lur egls è, sco tar l’uman, orientada ad ina vesida spaziala differenziada. Tar animals da fugia sco il chaval u tar tipics animals da preda sco la lieur èn ils egls percunter ordinads en moda laterala; questa posiziun dals egls na pussibilitescha bain nagina vesida spaziala, ma generescha in fitg grond champ visiv e posseda ultra da quai sin la retina in’auta spessezza da cellas sensitivas ordinadas en ‹sdrimas visualas› ch’èn parallelas cun l’orizont.
Atgnadads centralas da la vesida
Sco resultat da l’elavuraziun dals stimuls visuals sa laschan numnar las suandantas atgnadads: percepziun da la direcziun, clerezza (exactadad) da la vesida, vastezza dal champ visiv e percepziun da las colurs. Las pretensiuns che las differentas furmas da viver tschentan a questas atgnadads divergeschan fermamain. Ultra da quai èn bleras spezias ablas d’adattar lur egls cun pli u main bler precisiun a las differentas distanzas dals objects che vegnan prendids en mira (accomodaziun, cf. survart).
Percepir la direcziun
Tscherts tips dad egls èn sin fundament da lur svilup anatomic e fisiologic rudimentar sulettamain abels d’eruir da tge direcziun che la glisch arriva sin lur cellas sensitivas. Questa funcziun porscha be in’orientaziun visuala vaira modesta; cumpareglià cun creatiras che pon be differenziar tranter cler e stgir furma ella però in grad da svilup bundant pli avanzà.
Vesair a moda exacta
Cun la qualitad da la vesida vegn designada l’abilitad d’ina creatira da percepir conturas e musters en il mund exteriur en moda clera ed exacta. Quant precisa che la vesida è dependa da
Extensiun dal champ visiv
Il champ visiv cumpiglia tut ils puncts centrals e perifers dal spazi exteriur, ils quals ina creatira è buna da percepir cun tegnair il chau ruassaivel e drizzà a dretg ora. Ins differenziescha tranter il champ visiv monocular da mintga singul egl e la summa dals champs visivs da tut ils egls d’ina creatira. Las dimensiuns da quel vegn per ordinari inditgà en grads e divergescha fermamain da creatira tar creatira. Qua intgins exempels per l’extensiun orizontala da singuls champs visivs :
Kiev
thumb|Kiev thumb|100px|La bandiera da Kiev
Kiev (ucranais Київ/Kyjiw []; russ Киев/Kijew) è la chapitala da l'Ucraina. L'onn 2015 dumbrava la citad 2'900'920 abitants.
Würenlos
Würenlos è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia.
Camenisch
Camenisch è il numa da famiglia da las sundantas persunas:
Avry
Avry è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Premi grischun da litteratura
La Fundaziun Premi grischun da litteratura, ch'è vegnida fundada da la soroptimista Milly Enderlin da Cuira, attribuescha mintg'onn ses premi dotà cun CHF 10'000.00 per prestaziuns extraordinarias per la litteratura dal Grischun.
Auturas ed auturs che vivan en Grischun u han il dretg da burgais grischun ubain auturas ed auturs tar ils quals lur ovras stattan en stretg connex cun il Grischun, pon vegnir onuradas per lur lavur litterara en rumantsch, talian u tudestg cun il Premi grischun da litteratura / Premio letterario grigione / Bündner Literaturpreis.
Dapi l'onn 2021 sa cumpona il cussegl da fundaziun da Köbi Gantenbein (Fläsch, president), Rita Schmid (Vals, vicepresidenta), Arianna Nussio (Brusio, Andeer), Luzia Rageth (Chur) e Rico Valär (Zuoz, Zürich).
Bratislava
thumb|Bratislava thumb|100px|La bandiera da Bratislava
Bratislava è la chapitala da la Slovachia. L'onn 2015 dumbrava la citad 422'932 abitants.
Rueyres-les-Prés
Rueyres-les-Prés è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Broye.
Romanshorn
Romanshorn è ina vischnanca politica en il district Arbon dal chantun Turgovia en Svizra.
Porrentruy
thumb|upright Porrentruy e ina citad svizra dal chantun Giura en il district Porrentruy.
Baden
Baden è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è la chapitala dal district Baden.
Nina Camenisch
Nina Camenisch (* 23 d'avrigl 1826 a Sarn sco Anna Katharina Camenisch; † 13 october 1912 a Sarn) è stada ina poetessa e rimnadra da ditgas e legendas grischunas.
Sia poesia en lingua tudestga, l'emprim publitgà anonimamain, era fitg populara da ses temp ma è ozendi strusch pli enconuschenta. Sco rimnadra da ditgas e legendas è ella dentant enconuschenta fin al di dad oz; las ditgas ch'ella ha rimnà èn entradas en pliras collecziuns svizras ed estras. L'impurtanza particulara da sia lavur giascha en il fatg ch'ella ha nudà las ditgas en lur furma oriunda – sco ch'ellas è vegnids raquintads ad ellas – senza las modifitgar ed embellir. Nina Camenisch era plinavant ina da las emprimas dunnas, probabel l'emprima en il Grischun, ch'è sa fatschentada en questa maniera cun il patrimoni folcloristic da sia patria.
Vita ed ovra
Anna Katharina Camenisch era l'emprim dad otg uffants dal pur, mastral e derschader Johann Anton Camenisch e da sia dunna Ursula, naschida Buchli. Damai che sia mamma era savens malsauna, ha Nina passentà bler temp tar tat e tatta da la vart da la mamma a Versomi. Il tat, in anteriur uffizier da l'armada sarda, ha sveglià tar la giuvna l'interess per l'istorgia, ils pajais lontans e surtut per la litteratura greca. Suenter ch'ella ha frequentà per in onn il pensiunat da mattas a la Neuveville en il chantun Berna, è Camenisch turnada sin il bain dals geniturs. En quel temp ha ella cumenzà a scriver poesias e raquints. Ultra da quai ha ella correspundì cun litterats.
Placidus Plattner ha sveglià l'interess per las legendas popularas en Nina Camenisch ed ella è partida per intervistar la glieud en la regiun ed ha rimnà ditgas, chanzuns, proverbis e versets d'uffants. Plattner ha reelavurà il material confurm al spiert dal temp e ha publitgà quest material il 1899 sut il titel Geschichten und Sagen aus Alt Fry Rhätien. Ursula Brunold-Bigler ha publitgà il 1987 per l'emprima giada ils texts originals da Nina Camenisch.
Nina Camenisch era ina onda dal reverenda Emil Camenisch (1874-1958) che ha edì la istorgia da la reformaziun en il Grischun 1920.
Givisiez
Givisiez è ina vischnanca politica svizra en il chantun Friburg che appartegna al district Sarina.
Pass dal Flüela
Il Pass dal Flüela (tudestg: Flüelapass) è in pass da muntogna dal chantun Grischun. Il pass maina da Susch en l'Engiadina bassa tras a Tavau en il Val Purtenza.
Riga
Riga (letton Rīga) è la chapitala da la Lettonia. L'onn 2017 dumbrava la citad  641'423 abitants.
Spleia
Spleia (tudestg Splügen) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Valragn dal district Rain Posteriur.
Delémont
Delémont (tudestg: Delsberg) e la citad chapitala dal chantun Giura.
Pass dal Güglia
Il Pass dal Güglia (puter Pass dal Güglia, surmiran Pass digl Gelgia, tud. Julierpass, tal. Passo del Giulia) è in pass da muntogna en il chantun Grischun. Il pass maina da Silvaplauna en l'Engiadin'Ota tras a Casti en il Val d'Alvra. El ha remplazzà il Pass dal Set vegl.
Brüssel
thumb|Brüssel thumb|100px|La bandiera da Brüssel
Brüssel è la chapitala da la Belgia. L'onn 2016 dumbrava la citad 1'187'890 abitants.
Martina
Martina (tud. Martinsbruck) è in vitg, lieu da cunfin ed ina da las trais fracziuns da la vischnanca da Tschlin en il chantun Grischun.
Tigl da stad
Il tigl da stad (Tilia platyphyllos), er numnà tigl cun feglia gronda (Tilia grandifolia), è ina spezia da planta da feglia or dal gener dals tigls (Tilia) en la famiglia da las Malvaceae.
Derasaziun
Dals tigls autoctons en l’Europa Centrala furma il tigl da stad la spezia la pli derasada.
Descripziun
thumb|180px|left|Las parts da la planta en survista Il tigl da stad po cuntanscher autezzas da fin a 40 meters ed ina circumferenza dal bist da bundant 9,0 meters. La planta ha feglia verd stgira cun finas sfessas. La curuna è auta e segnada da roma che munta vaira taiss. Sco planta giuvna ha il tigl da stad per ordinari ina curuna ch’ha pli fitg la furma d’ina mesa cula. La scorsa è plain sfessas e sa distatga mintg’onn.
Il tigl da stad flurescha il zercladur e furma uschia en l’Europa Centrala la spezia da tigl che flurescha il pli baud. Las flurs pendan en umbellas faussas da 3 fin 4 (magari er 6). Las singulas flurs han ina grondezza da 12 mm e disponan d’in fegl aut da colur verd alventa. Il fritg en furma da cula ha tschintg costas, è cuvert cun in pail spess e cuntanscha ina grondezza da ca. 8 fin 10 mm.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 82.
Ecologia
Tigls vegnan savens fitg vegls (fin a 1000 onns). Il proverbi di che «tigls vegnan 300 onns, stattan 300 onns e passan 300 onns». Schizunt tigls veglianders, chavortgs sviluppan magari anc ina vitalitad surprendenta. Il misteri da lur lunga vita furman novas ragischs internas che creschan dal bist vegl vers il fund, sa fixeschan là e furman ina nova curuna cur che la veglia planta mora. Il tigl sa regiuvinescha pia quasi nà da l’intern.
Sistematica
thumb|140px|Brumbel thumb|200px|Feglia cun galas I sa laschan differenziar pliras sutspezias:
Utilisaziun
Entaifer la selvicultura da l’Europa Centrala gioga il tigl da stad ina rolla plitost secundara. En parcs ed aleas è la planta però frequenta. Las flurs dal tigl da stad vegnan appreziadas en l’apicultura pervi da l’aut cuntegn da zutger da ses nectar (fin a 94 %) e pervi da l’auta valur da zutger (fin a 7,7 mg zutger a di per flur). D’ina singula planta sa lascha gudagnar durant ina stagiun da fluriziun fin a 0,8 kg mel. Il tigl da stad tutga tar las plantas che chatschan il pli fitg. Perquai han ins er duvrà la planta sco laina da brisch, malgrà che la valur termica da quella è plitost bassa.
Il lain sco tal na sa differenziescha betg dal lain dal tigl d’enviern u dal tigl ollandais. Tar l’utilisaziun dal lain na vegn perquai betg fatg la differenza tranter questas spezias. Lain da tigl vegn surtut duvrà per far sculpturas, lavurs d’entagl u lavurs da turnar. Famusas èn surtut las ovras da la gotica tardiva fatgas cun lain da tigl, sco per exempel quellas da Tilman Riemenschneider u Veit Stoss. Ozendi sa servan ins però per il pli dal tieu da Weymouth (tieu american), damai ch’il lain da quel è pli simpel da procurar.
Muntada culturala
thumb|220px|Tigl a Schenklengsfeld (Hessen) – ina da las pli veglias plantas da l’Europa Centrala En bleras regiuns da l’Europa Centrala vegniva il center dal vitg marcà pli baud cun in tigl da stad. Questa planta furmava il lieu da reuniun, da proclamaziun publica e da dretgira. Vegls tigls da stad situads sin la prada u en il guaud inditgeschan magari nua che sa chattava in vitg ch’è vegnì abandunà.
Er las festas dal vitg avevan per ordinari lieu sut il tigl. En tscherts lieus vegniva schizunt endrizzà per quest intent in palc da ballar si ad aut tranter la roma dal tigl. E pervi da la muntada dal tigl sco lieu d’inscunter na fai er betg surstar che fitg bleras ustarias (actualas u istoricas) portan quest num – be en Germania existan dapli che 1000 ‹Zur Linde›.
In’ulteriura atgnadad èn uschenumnads tigls d’apostels. Tar quels vegnivan dudesch roms tratgs a moda artifiziala en la lunga e sustegnids cun pitgas da ruver u da crap. Da quai resultava in vast portic da tigl.
En la mitologia germana vegniva il tigl attribuì a la dieua Freya. Damai che Freya era la dieua da l’amur, da la bellezza e da la fritgaivladad, sa laschan er blers rituals, usits e festivitads manar enavos sin questa muntada. Analog era il ruver consecrà al dieu Thor.
Il tigl vala sco simbol da la charezza matrimoniala, da la buntad, da l’ospitalitad e da la modestadad. Questa simbolica vegn manada enavos sin il raquint dad Ovid ‹Philemon e Baucis›. Quest vegl pèr maridà na giavischava nagut pli fitg che da pudair murir ensemen, per che nagin dad els stoppia cumplanscher la mort da l’auter. Zeus ha ademplì ad els quest giavisch; cur che la mort è arrivada tar els, als ha el transfurmà en plantas: Philemon en in ruver e Baucis en in tigl.
Epoca da las revoluziuns
thumb|260px|Convocaziun dals stadis generals ils 5 da matg 1789 a Versailles thumb|260px|Revoluziun dal 1848/49: Sullevaziun da matg a Dresden L’epoca da las revoluziuns, er numnada epoca da las revoluziuns burgaisas, cumpiglia il temp da ca. 1774/76 fin il 1848. Questa fasa relativamain curta – en cumparegliaziun cun autras epocas istoricas – è segnada d’in grond dumber da revoluziuns che tanschan da la Revoluziun americana e Revoluziun franzosa a la fin dal 18avel tschientaner fin las Revoluziuns europeicas dal 1848/49. Da discurrer d’ina èra da ‹revoluziuns› (en il plural) è er giustifitgà tras il fatg che l’illuminissem ha revoluziunà la moda da pensar da l’uman en in vast senn e ch’il medem spazi da temp è ultra da quai segnà da l’emprima fasa da la Revoluziun industriala.
Quest artitgel da survista focussescha surtut sin las premissas spiertalas e sin ils svilups politics da l’epoca. L’emprim vegnan tematisadas dumondas da periodisaziun. Co e daco che quellas divergeschan per part marcantamain ina da l’autra vegn illustrà a l’exempel dal term fundamental ‹temp modern› e da dus terms centrals da l’istoriografia, ‹temp da sava› (Reinhart Koselleck) ed ‹il lung 19avel tschientaner› (Eric Hobsbawm). En la segunda part da l’artitgel vegnan preschentadas curtamain las caracteristicas dal cumenzament da l’epoca (accents: illuminissem, Revoluziun franzosa), illustrads ils dus princips opposts Biedermeier e Vormärz ch’han segnà ils onns dal 1815 fin avant il 1848 e purschì ina survista dals eveniments revoluziunars dal 1848/49 che marcheschan la fin da l’epoca.
‹Epoca moderna›
L’epoca da las revoluziuns furma in temp da transiziun tranter la premoderna e la moderna. Ma formulond questa constataziun sa tschenta automaticamain la dumonda: tge precis signifitga il term ‹moderna› u ‹epoca moderna›? L’avischinaziun che suonda cumenza cun in curt excurs en la ‹preistorgia› dal term e mussa silsuenter che ‹moderna› designescha tant in’epoca istorica sco er in concept spiertal.
Istorgia dal term
L’emprima cumprova dal pled ‹modern› è da chattar en sia furma latina en ina circulara da papa Gelasius I or dal 5avel tschientaner. En quella vegn il term duvrà per il temp «che la persuna che scriva ha sez vivì».
Bernhard da Chartres (numnà Sylvestris, 1080–1167) dovra il term en ina sumeglia istorica, en la quala el descriva la posiziun da l’uman modern envers la tradiziun cun ils suandants pleds: «Nus essan nanins che sesan sin ils givels da gigants. Nus pudain vesair pli lunsch che noss perdavants ed en quel grà è nossa savida pli gronda che quai che lur savida era. Ma nus na fissan nagut, sche la summa da lur savida n’ans mussass betg la via.»
Il pled latin modernus (‹nov›, ‹dal temp nov›, ‹contemporan›) deriva da l’adverb latin modo (‹gist›, ‹pir gist›). Pli tard è el arrivà sur il franzos (moderne e moderniser) tranter auter en il tudestg, nua ch’il term cumpara a partir dal 1727 sco pled ester che serva a cunfinar il nov dal vegl ed antic. Modernité sco substantiv vegn duvrà l’emprima giada il 1849 da Chateaubriand (en in senn pegiurativ), per vegnir reprendì a moda decisiva da Charles Baudelaire l’onn 1859. En la lingua tudestga vegn l’expressiun Moderne duvrada l’emprima giada dad Eugen Wolff che l’applitgescha en il senn dad ‹art modern›.
Dapi ch’il term ‹moderna› è s’etablì dal temp dal natiralissem, è el adina restà in pau intschert. Savens designescha el simplamain mintga nov stil u gener d’art ch’è londervi da s’etablir. Ozendi vegn la noziun ultra da quai duvrada en la lingua da mintgadi sco sinonim per ‹a la moda› ubain en il senn da ‹contemporan›. E l’expressiun ‹modernitad› vegn savens associada cun terms sco ‹progressiv›, ‹innovativ› ed ‹actual›. Er ‹modernissem› vegn applitgà en ils pli differents champs tematics e designescha fenomens spezials (e quai per part tuttavia er en in senn negativ u critic).
Epoca istorica – concept spiertal
Istoricamain designescha ‹moderna› u (pli usità) ‹temp modern› la vieuta envers la tradiziun sco ch’ella ha gì lieu sin ils pli divers secturs da la vita en consequenza da la Revoluziun industriala, da l’illuminissem e da la secularisaziun. Da princip po il term designar tant in’epoca istorica sco er in concept filosofic.
thumb|160px|Cun sia poesia che pretendeva che la moderna saja superiura a l’antica ha Charles Perrault mess ad ir la ‹Querelle des Anciens et des Modernes› En il disput ch’è vegnì enconuschent sut il num ‹Querelle des Anciens et des Modernes› (1687) vegniva ‹moderna› anc duvrà sco noziun opposta a l’antica. Pir en il 19avel tschientaner èsi vegnì en moda da cunfinar cun quest term en general il temp preschent dal passà. Sco epoca istorica designescha ‹moderna› dapi lura il temp da las grondas midadas spiertalas, economicas, politicas e culturas ch’han gì lieu a la fin dal 18avel ed a l’entschatta dal 19avel tschientaner. Quest temp vegn magari er numnà ‹temp da fundaziun›, quai che renviescha a las repercussiuns che quests eveniments duevan avair sin las proximas epocas istoricas.
Sco elements caracteristics da la moderna sco epoca istorica vegnan considerads:
Cun schlargiar il term ad in concept filosofic ch’ha er influenzà las scienzas, la litteratura ed ils arts daventa ‹moderna› in’epoca spiertala che tanscha lunsch sur il ‹temp da fundaziun› ora. L’epoca da la moderna, chapida en quest senn, vegn substituida tenor tschertas teorias vers la mesadad dal 20avel tschientaner d’ina postmoderna; quella furma in cuntramoviment spiertal en il qual s’exprima la sceptica envers ils concepts moderns. Caracteristic per la moderna è – surtut en confrunt cun la postmoderna – ch’ella ha remplazzà la tradiziun tras novas ‹empermischuns› che sugereschan in catalog da valurs e punct da referiment bain vaira different dal precedent, ma tuttina danovamain stabil. Gist quai vegn crititgà dapi la mesadad dal 20avel tschientaner sco pretaisa che na sa lascha betg mantegnair. Norbert Bolz ha formulà quai sco suonda: «Tge che nus numnain moderna – pia il temp tranter l’illuminissem europeic e l’Emprima Guerra mundiala – ans ha surchargià cun pretensiuns idealisticas e giavinà cun ideals umanistics. Uschia avain nus oz ina tenuta ambivalenta envers la moderna: ella è a medem temp utopia e dischariel. Perquai avain nus oz talmain fadia, d’entrar a moda suverana en in temp nov. Nus avain in trauma da sdisada da la moderna ch’è ida a fin.»
Tut tenor sch’ins accentuescha la moderna sco epoca istorica ubain sco concept spiertal, vegn er ses cumenzament definì a moda fitg differenta: sut l’aspect da l’istorgia spiertala cumpiglia la moderna er la premoderna ch’iniziescha en il 15avel tschientaner cun la renaschientscha; ord vista economica cumenza ella vers la mesadad dal 18avel tschientaner cun l’industrialisaziun; la moderna politica è colliada cun la Revoluziun americana e la Revoluziun franzosa sco er cun il naziunalissem dal 19avel tschientaner; ed en l’art, sco denominaziun d’in singul stil, è il term surtut collià cun ils decennis da la fin dal 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner.
En la litteratura è la moderna segnada d’experiments cun novas tecnicas litteraras. Tar las ovras centralas da la moderna litterara tudestga tutgan: il roman da Rainer Maria Rilke ‹Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge› (1910) sco er ses ciclus da poesias ‹Duineser Elegien› (1923) e ‹Die Sonette an Orpheus› (1922), ils romans e raquints da Franz Kafka, ‹Berlin Alexanderplatz› (1929) dad Alfred Döblin, ‹Der Mann ohne Eigenschaften› (1930–1952) da Robert Musil, ‹Die Schlafwandler› (1931–1932) da Hermann Broch, ‹Tauben im Gras› (1951) da Wolfgang Koeppen. Ed en l’ulteriura litteratura mundiala: ‹A la recherche du temps perdu› (1913–1927) da Marcel Proust, ‹The Waste Land› (1922) e ‹Four Quartets› (1944) da T.S. Eliot, ‹Cantos› (1917–1970) dad Ezra Pound, ‹Mrs. Dalloway› (1925) da Virginia Woolf sco er ‹Ulysses› (1922) e ‹Finnegans Wake› (1923–1939) da James Joyce. Tut questas ovras èn segnadas d’in stil che reflectescha mintgamai sin si’atgna moda e maniera la fragmentaziun da champs d’experientscha e che tschertga suenter novas furmas d’expressiun.