cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islanda
Datas da basa
En il fratemp è la situaziun puspè sa stabilisada per ina buna part. E malgrà la crisa da finanzas giascha l’Islanda areguard las entradas per persuna sin l’emprima plazza mundiala. Questa cifra è dentant da metter en connex cun las autas taglias ed ils auts custs da viver. Ils products da mintgadi custan en general bler, damai che l’Islanda è dependenta en tut ils secturs da l’exteriur e pervi da la posiziun perifera da l’insla che chaschuna auts custs da transport.
Dumonda sociala
Cundiziuns da lavur
Las relaziuns da lavur eran diras ed i regiva ina disciplina severa. Damai ch’il martgà da lavur n’era betg reglà tras leschas, pudevan lavurants che s’opponivan u che n’eran betg pli abels da lavurar vegnir remplazzads tras novs fugitivs da la champagna. En citads industrialas englaisas muntava la vita da lavur activa en media radund 15 onns; suenter quest temp eran ils blers lavurants ‹isads tras› e betg pli abels da lavurar. La vegliadetgna media dals lavurants d’industria a Manchester muntava a be 18 onns. Arrivava in lavurant diesch minutas memia tard, pudeva la paja vegnir reducida per ina mesa schurnada. Er en cas d’ina prestaziun da lavur insuffizienta u sch’i rumpevan utensils pudeva vegnir scursanida la paja. Per part vegniva er prolungà il temp da lavur quotidian (fin a 18 uras) e stritgà il ruaus da la dumengia. La protecziun da lavur era savens insuffizienta u dal tuttafatg inexistenta. Ina gronda funtauna da privel furmavan per exempel las tschintas da transmissiun da las maschinas a vapur. I na deva er nagina tgira dals vegls, assicuranza d’accident u protecziun cunter acts arbitraris da vart dals superiurs (p.ex. en furma d’ina protecziun cunter la disditga).
Islanda
Datas da basa
L’aspectativa da vita dals Islandais è ina da las pli autas dal mund. Ed er sin la glista dal stadi da svilup uman (Human Development Index, HDI) ha l’Islanda remplazzà a partir dal 2007 la Norvegia sin l’emprima plazza mundiala.
Dumonda sociala
Cundiziuns da lavur
Il legislatur n’enconuscheva da quel temp naginas u be paucas cundiziuns generalas d’urden politic per il martgà da lavur. La polizia ed il militar servivan a l’intern dal pajais surtut a mantegnair l’urden public. Revoltas da povers u demonstraziuns cunter la fom vegnivan savens abattidas a moda brutala ed han chaschunà blessads e morts e manà a l’arrestaziun ed execuziun dals manaders.
Islanda
Datas da basa
10 % dals Islandais vivan da la pestga. Bundant 50 % lavuran en il sectur da servetschs. Exportads vegnan surtut peschs e maschinas. L’agricultura islandaisa è sa spezialisada sin animals da niz (surtut nursas, chavals islandais e bovs).
Dumonda sociala
Cundiziuns da lavur
Ins discurra en quest connex dal chapitalissem da Manchester che renviescha al fatg che l’Engalterra è vegnida tschiffada sco in dals emprims pajais dal process d’industrialisaziun. Cumbain che l’entrada media en la Gronda Britannia era vers il 1850 detg auta cumpareglià cun auters stadis europeics, era a medem temp la depauperisaziun pli marcanta (quai che tematisescha per exempel Friedrich Engels en ses studis davart la classa lavuranta). Auters pajais sco la Germania u la Frantscha han gudagnà economicamain terren tranter il 1850 ed il 1914. Areguard il product social per persuna han quests pajais schizunt surpassà il Reginavel Unì, e quai malgrà u forsa gist pervi da lur avanzament en il cumbat activ cunter la povradad.
Islanda
Export ed import
Ils partenaris d’export principals furman ils Pajais Bass (30,7 %, situaziun dal 2009), il Reginavel Unì (12,8 %), la Germania (11,3 %), la Norvegia (5,8 %) e la Spagna (4,8 %).
Ils pli impurtants partenaris d’import èn la Norvegia (13,0 %), ils Pajais Bass (8,6 %), la Germania (8,3 %), la Svezia (8,1 %) ed il Danemarc (7,3 %).
Dumonda sociala
Lavur da dunnas e d’uffants
thumb|220px|Lavur d’uffants a Newberry, South Carolina (1908) Ils lavurants gudagnavan savens memia pauc per pudair nutrir lur famiglias. Perquai han er dunnas ed uffants stuì lavurar cunter pajament, e quai surtut en las famiglias grondas ch’eran anc la regla. Las dunnas exequivan lavur a chasa e lavuravan en l’industria da textilias ch’era da quel temp fitg impurtanta. Ils patruns engaschavan fitg gugent dunnas, perquai ch’ellas eran pli versadas en la mecanica fina e supportavan meglier chargias maximalas psichicas; tras quai eran ellas ablas da lavurar pli intensiv e pli ditg. Ma oravant tut eran las dunnas pli bunmartgadas, damai che lur paja giascheva marcantamain sut quella dals lavurants masculins.
Islanda
Agricultura
miniatura|200px|Stgargiada da nursas Ina gronda part da l’insla consista da deserts da lava ch’ins na po trair a niz ni per abitar ni per l’agricultura. Quai pertutga vastas parts da la retroterra (auta planira islandaisa). Ultra da quai èn 11 % dal pajais surtratgs cun glatschers.
Dumonda sociala
Lavur da dunnas e d’uffants
Lavur d’uffants era bain vegnida pratitgada da vegl ennà sin manaschis purils da famiglia. Ma cun l’industrialisaziun ha quella cuntanschì en l’Europa ed en ils Stadis Unids dimensiuns ch’han fatg massivamain donn tant a la sanadad sco er a las pussaivladads da furmaziun dals uffants dals lavurants. Uffants vegnivan surtut engaschads en la construcziun sut terra, damai ch’els eran pli pitschens e tras quai pli effizients (per exempel en las stretgas galarias da charvun). En l’Engalterra lavuravan ils uffants la stad fin 64 e l’enviern fin 52 uras l’emna sut terra. En tessarias (cotton mills) eran schizunt usitadas 80 uras l’emna.
Islanda
Agricultura
Las regiuns abitadas sa chattan per gronda part per lung da las costas. 20 % da la surfatscha fritgaivla vegnan duvrads per l’allevament da muvel extensiv (en spezial nursas e chavals), be 1 % per cultivar granezza u auters fritgs dal funs.
Dumonda sociala
Lavur da dunnas e d’uffants
Il 1833 è vegnida relaschada en l’Engalterra l’emprima lescha per proteger ils uffants. Quella ha fixà in scumond da lavur per uffants sut nov onns en tessarias, in scumond da lavur da notg e maximalmain 12 uras da lavur a di per giuvenils sut 18 onns. Radund diesch onns pli tard è suandà in scumond da lavurar sut terra per uffants (vegliadetgna minimala: 10 onns) e per dunnas. Sumegliantas leschas èn entradas en vigur pauc pli tard en Germania ed en l’Austria (scumond da lavurar per uffants sut dudesch onns). La Prussia ha relaschà il 1839 in regulativ ch’ha scumandà ad uffants sut diesch onns la lavur en fabricas e la lavur da dumengia e da notg a tals da 10 fin 16 onns. L’onn 1853 è la vegliadetgna minimala per la lavur en fabrica vegnida auzada sin dudesch onns (nov onns plus trais onns obligaziun d’ir a scola). Per exequir las leschas han ins introducì l’inspecturat da lavur. En il mastergn e commerzi e surtut en l’agricultura n’hai però er dà vinavant nagina protecziun per uffants. Cumbain che uffants stuevan lavurar bunamain tuttina bler sco in creschì, gudagnavan els be radund in dieschavel da la paja media d’in um.
Islanda
Agricultura
Areguard la pasculaziun è sa sviluppada en l’Islanda in’atgna furma dal pastoralissem mobil. Per distgargiar las pastgiras en la bassa, pasculeschan las nursas ed ils chavals durant la stad libramain sin las pastgiras da la planira auta. Durant quest temp da pasculaziun suondan ils animals la vegetaziun la pli frestga; perquai vala la charn d’agnè islandais sco spezialmain savurusa. En il decurs dal settember/october vegnan ils animals chatschads ensemen a chaval e manads enavos sin las pastgiras enturn ils territoris abitads, nua ch’els passentan l’enviern. La stgargiada è mintgamai in mument tut spezial, al qual er ils scolars vegnan manads cun bus e che finescha la saira cun in bal festiv.
Dumonda sociala
La situaziun d’abitar
Cun il creschament da las citads è er s’augmentada la mancanza d’abitaziuns. Igl èn sa furmads slums, vul dir quartiers d’abitar improvisads che n’eran betg colliads cun las citads e casernas da locaziun. Ultra da quai eri usità, sco menziunà survart, da parter in letg en squadra cun in lavurant da notg. La mancanza d’abitaziuns ha cuntanschì dimensiuns ch’èn senza cumparegl en las naziuns industrialas modernas; fin a 10 persunas vivevan sin 14 m². En ils slums mancavan conducts d’afflussiun e deflussiun d’aua (ina tualetta stueva savens bastar per dapli che tschient persunas). Pli tard èn vegnidas erigidas per ils lavurants casernas da locaziun massivas da pliras auzadas. Aua e tualetta devi per tuts communablamain en il suler. Pervi da la construcziun cun curts internas avevan las abitaziuns da la Revoluziun industriala be pauca glisch (quai ch’è pir sa midà cun il Bauhaus) ed eran savens umidas. La mancanza d’abitaziuns ha chaschunà tar ils lavurants auts custs da locaziun che muntavan a fin a trais quarts da la paja.
Islanda
Pestga
Economicamain dependa l’Islanda fermamain da la pestga (quella cumpiglia betg main che 76 % da tut ils exports). Per proteger ils reviers da pestga è vegnida decretada gia il 1631 ina zona da protecziun da 32 miglias marinas. Quella è dentant puspè vegnida schliada e remplazzada pir il 1901 tras ina zona da trais miglias. Suenter la Segunda Guerra mundiala ha la pestga cun agid da bastiments moderns manà ad in’explotaziun excessiva, uschia che la zona da protecziun ha stuì vegnir schlargiada successivamain. Quai ha adina puspè manà a conflicts cun ils pestgaders dal Reginavel Unì (uschenumnadas Guerras da merluz). Il 1975 è la zona vegnida extendida sin 200 miglias, quai che vala oz sco standard renconuschì dal dretg internaziunal. Malgrà la gronda muntada da la pestga, lavuran be radund 5,2 % da la populaziun cun lavur pajada directamain sin bastiments e 6,7 % en l’ulteriura elavuraziun dals peschs. Quai è d’attribuir a l’aut grad da lavur maschinala en tut ils pass da producziun.
Dumonda sociala
Propostas per schliar il problem
thumb|160px|La politica sociala dad Otto von Bismarck dueva surtut liar ils lavurants al stadi conservativ Per schliar la dumonda sociala èn diversas organisaziuns socialas e partidas politicas sa furmadas da nov: il moviment cooperativ, il moviment dals lavurants, las organisaziuns da las baselgias che sa basavan sin la ductrina sociala cristiana, ils sindicats ch’èn sa sviluppadas da quel temp e novas partidas politicas.
Ultra da quai ha il legislatur relaschà pass per pass novas leschas ed ordinaziuns ed ha fundà novs gremis per exequir quellas. Da quai dueva nascher la vasta legislaziun sociala da las naziuns industrialas odiernas.
Ils problems acuts han manà ad ina mobilisaziun e politisaziun da vastas parts da la societad. Sper iniziativas purilas, burgaisas ed ecclesiasticas èn er sa furmads emprims moviments socialistics e marxistics.
Gruppas socialas
Sper societads cooperativas modernas (t.a. en il milieu catolic) èn sa sviluppadas uniuns da lavurants e sindicats, alura er partidas sco represchentants d’interess politics dals lavurants explotads (partidas socialas). Ord vista dal moviment da lavurants è la dumonda sociala resultada essenzialmain da la differenza da classa tranter ils possessurs dal chapital (burgaisia) e quellas parts da la societad ch’eran dependentas da paja (proletariat).
Intginas da las interpresas ch’engaschavan in grond dumber da lavurants han empruvà da meglierar lur posiziun. Quai è per exempel succedì cun metter a disposiziun abitaziuns favuraivlas, per part er en furma da servetschs da medi dal manaschi u cun auzar in pau las pajas.
Er il moviment da dunnas ch’è creschì parallelamain ha tschertgà suenter respostas sin la dumonda sociala, per exempel cun s’engaschar per l’adattaziun da las pajas u cunter la prostituziun. Il medem vala per il moviment da giuvenils ch’è tranter auter sa stentà suenter il 1900 da puspè entusiasmar la giuventetgna citadina per la natira.
Politica da refurma statala
En Germania ha l’imperatur Wilhelm II cuntinuà cun questas refurmas socialas. Quai ha bain gidà a mitigiar la miseria sociala ed ha meglierà la posiziun sociala e politica da las classas socialas bassas. Ina finamira da Bismarck n’è però betg vegnida cuntanschida, numnadamain da trair davent ils lavurers dal moviment da lavurers e d’als gudagnar per la monarchia.
Scienzas
Sin il champ da las scienzas èn surtut l’economia naziunala e la medischina sociala s’occupadas da la dumonda sociala. Sco in dals emprims sociologs tudestgs ha Ferdinand Tönnies publitgà il 1907 in’ovra correspundenta.
Baselgia catolica
L’onn 1891 ha papa Leo XIII tematisà en si’enciclica ‹Rerum Novarum› il malesser social ed ha preschentà da sia vart schliaziuns pussaivlas.
En l’enciclica ‹Quadragesimo anno› dal 1931 ha papa Pius XI accentuà en memoria dal giubileum da quarant’onns da l’enciclica ‹Rerum Novarum› il princip da subsidiaritad (tranter individi e societad sco er tranter stadi e baselgia). El ha appellà da realisar vastas refurmas en il senn da la ductrina sociala catolica.
Er papa Pius XII è sa referì il 1941 en ses messadi da Tschuncaisma areguard la dumonda sociala a las pretensiuns centralas da l’enciclica ‹Rerum Novarum› ed ha admonì ils umans e las naziuns da tschertgar schliaziuns en il senn da l’enciclica.
Spustament da la muntada
Vers la fin dal 19avel tschientaner hai dà in schlargiament dal term da la dumonda sociala. Ins discurriva uss en in senn pli vast da la politica sociala u da la refurma sociala.
Islanda
Turissem
Il turissem furma la pitga economica la segund impurtanta. Surtut il turissem da stad gioga ina gronda rolla: stimads vegnan la natira, ils glatschers, il turissem da chavaltgar e bleras autras activitads. Il 2004 han 362 000 turists da l’exteriur visità l’Islanda; quels derivan surtut da la Gronda Britannia, dals Stadis Unids e da la Germania. La cumpart dal turissem al retgav tras l’export munta a 13 %.
L’augment dal turissem ha purtà entradas supplementaras als hotels en las citads ed a las numerusas pensiuns or sin la champagna. Da l’autra vart profiteschan er interpresas da transport da questa creschientscha, damai che l’Islanda sa lascha be cuntanscher cun l’aviun u cun il bastiment.
Economia d’energia
La producziun d’energia en l’Islanda succeda cumplettamain sur energias regenerablas: 73 % en furma da forza idraulica e stgars 27 % en furma da geotermia. Actualmain crescha plinavant la cumpart d’energia da vent.
Ina gronda part da l’energia vegn duvrada da l’industria gronda (surtut per l’elavuraziun d’aluminium). La regenza da l’Islanda emprova era da carmalar l’industria internaziunala en il pajais cun l’argument da pudair profitar dals custs d’electricitad ils pli bass en l’entira Europa. Per pudair furnir las quantitads d’energia basegnadas ston dentant vegnir construids gronds implants da forza idraulica e da geotermia che chaschunan per part intervenziuns massivas en la natira.
Litteratura
Tras ils tschientaners e fin il di dad oz èsi da tut las spartas culturalas surtut la litteratura ch’ha marcà la cultura islandaisa. Ina da las ovras las pli enconuschentas da la veglia litteratura islandaisa furma l’‹Edda›. Sut quest num vegnan per regla resumadas duas ovras, l’uschenumnada ‹Edda da chanzuns› e l’‹Edda da Snorra›, la quala Snorri Sturluson ha scrit enturn l’onn 1220. L’‹Edda da Snorra› è ina ritga funtauna areguard la mitologia nordica e l’art poetic. Las ditgas e legendas islandaisas (saga u sögur) dal 13avel e 14avel tschientaner n’han betg be furmà la basa per l’ulteriur svilup da la litteratura da l’Europa dal Nord, mabain han segirà a l’Islanda ina plazza entaifer la litteratura mundiala. Il temp che vegn descrit en quest ciclus tanscha da la colonisaziun da l’Islanda enturn il 860 fin en il 11avel tschientaner. Ulteriuras sagas furman la Konungasögur (legenda dals retgs), la Fornaldarsögur (legenda dal temp primar), la Sturlungensaga (legenda da Sturlungen) e la Byskupasögur (legenda da l’uvestg).
Entaifer la litteratura moderna è da menziunar en spezial il titular dal Premi Nobel Halldór Laxness (1902–1998). L’ultim temp vegnan surtut stimads ils crimis da l’autur Arnaldur Indriðason ch’èn vegnids translatads en numerusas linguas e ch’han figurà en divers pajais sin las glistas da bestsellers.
Art figurativ
Ils emprims colonisaturs da l’Islanda han bain purtà cun sai l’art popular da la Norvegia – ed ils Vikings valevan sco buns artists –, ma pervi dal clima criv e per mancanza da resursas èn blers documents da l’art figurativ ids a perder en il decurs dals tschientaners. Uschia ha in svilup per propi, per exempel entaifer la pictura, cumenzà pir en il temp modern. Tar ils pli impurtants artists da l’Islanda tutgan Sigurður Guðmundsson (1833–1874), Þórarinn B. Þorláksson (1867–1924), Ásgrímur Jónsson (1876–1958), Jón Stefánsson (1881–1962) e Jóhannes Sveinsson Kjarval (1885–1972). Enconuschents sculpturs èn Einar Jónsson (1874–1954), Ásmundur Sveinsson (1893–1982), Sigurjón Ólafsson (1908–1982) e Gerður Helgadóttir (1928–1975).
A partir dal 20avel tschientaner ha l’art islandais recepì pli e pli ferm las tendenzas generalas europeicas e mundialas. Impurtantas instituziuns furman il ‹CIA.IS – Center for Icelandic Art› u ils festivals ‹Reykjavík Arts Festival› e ‹SEQUENCES real time festival›, daspera er il magazin ‹LIST icelandic art news›.
Fotografia
Dals fotografs contemporans è da menziunar surtut Ragnar Axelsson (* 1958, enconuschent sut ses pseudonim RAX) che lavura per ‹National Geographic›, ‹Time›, Life›, ‹Stern›, ‹Le Figaro› ed autras revistas da renum mundial.
Musica
miniatura|200px|Björk La musica tradiziunala da l’insla è segnada dal chant en furma da dialog e da chanzuns a rima. In’enconuschenta furmaziun che tgira la musica tradiziunala èn ils Álftagerðisbræður.
Tar ils enconuschents cumponists da la musica classica tutgan Jón Ásgeirsson, Hafliði Hallgrímsson e Jón Leifs. A Reykjavík residiescha l’Orchester sinfonic da l’Islanda che dat er concerts a l’exteriur.
Entaifer la musica moderna è da menziunar en spezial in num ch’è daventà enconuschent en tut il mund: la chantadura e musicista Björk. Avant sia carriera sco solista aveva ella chantà en la furmaziun islandaisa Sugarcubes, ina band alternativa ch’aveva medemamain cuntanschì renum mundial en ils onns 1980 e 1990.
Dapi il 1999 ha lieu a Reykjavík mintg’onn il ‹Rockfestival Iceland Airwaves›. Plinavant ha l’Islanda ina scena da jazz activa che sa scuntra mintgamai cun artists internaziunals al ‹Reykjavík Jazz Festival›.
Teater e film
La pli impurtanta sala da teater è il Þjóðleikhúsið a Reykjavík. Là sa chattan plinavant il Borgarleikhúsið ed ulteriurs teaters pli pitschens. Ordaifer la chapitala meritan ils teaters da Hafnarfjörður e da Akureyri menziun speziala. Per part vegnan er inscenads tocs che sa basan sin las sagas dal temp medieval.
Puncts culminants entaifer il film islandais contemporan furman: ‹Í skugga hrafnsins› (‹Der Schatten des Raben›) da Hrafn Gunnlaugssons (1988), ‹Börn Náttúrunnar› (‹Children of Nature – Eine Reise›) da Friðrik Þór Friðriksson (1992) e ‹Nói Albínói› da Dagur Kári (2003).
Museums
Sper divers museums d’art documenteschan il Museum naziunal e la Galaria naziunala a Reykjavík sco er divers museums pli pitschens il patrimoni cultural da l’insla. Per part vegn quai er fatg en furma da museums al liber (sco per exempel Glaumbær).
A Húsavík datti ultra da quai in museum da balenas ed a Hofsós in museum che sa deditgescha a la vita ed al destin d’Islandais emigrads en ils Stadis Unids ed en il Canada.
Attracziuns
L’Islanda è vegnida furmada dals dus elements fieu e glatsch, vul dir da vulcans e glatschers. En il nord dal pajais, per exempel al Lai da Mývatn, pon ins observar il vulcanissem en tut sias furmas (al vulcan central Krafla); il medem vala per l’enconuschent vulcan Hekla situà en il sid da l’insla. Ils pli enconuschents glatschers da l’Islanda, sin ils quals ins po er sa mover cun schlieusas a motor u jeeps, èn il Langjökull, il Vatnajökull ed il Mýrdalsjökull.
Sper Þingvellir existan en l’Islanda anc trais ulteriurs parcs naziunals. En vischinanza da la chapitala è situà il Parc naziunal Snæfellsjökull che cumpiglia il vulcan da glatscher da medem num. En il sid giascha il Parc naziunal Vatnajökull ed en il nordost il Parc naziunal Jökulsárgljúfur.
Pass per pass
Pass per pass ei in roman da Mirjam Pressler.
Resumaziun dil cuntegn
Il roman da giuvenils tracta d’in buob che senumna Thomas ed ei impedius da caminar. El viva tier ina famiglia beinstonta en ina dallas villas noblas dil marcau. Siu bab ei in architect renomau, che possibilitescha alla famiglia quei ault standard da viver. Schegie che sia famiglia viva en surabundonza, ei Thomas buca cuntents cun sia situaziun da viver. Ses geniturs han bia dispetas perquei ch’il bab ei trasora occupaus cun sia lavur ed ha mai temps per Thomas e ses quater fargliuns. Era culla mumma meina Thomas ina relaziun critica. Thomas frequenta il gimnasi. El ei numnadamein fetg intelligents e vul pli tard inagada ir a studegiar psicologia. Cumbein ch’el ei in dils pli perderts scolars da sia classa, sesenta el savens discriminaus pervia siu impediment corporal. Da sia mumma sesenta el puppergnaus e buca prius serius. Cun tschels fargliuns ha Thomas differentas relaziuns. Cun sia sora veglia, Elisabeth, sa el discuorer bein davart ses problems. Encunter las duas schumellinas ha Thomas denton in’ antipatia. Siu frar pign che senumna Frieder, ei in buob sensibel e serrau. El ha difficultads en scola e sto perquei savens pitir pervia la mumma dominanta. In di s’encorscha Frieder, ch’il bab ha in’amitga. El raquenta quei a Thomas. Ensemen emprovan els dad ir suenter all’entira caussa. Entras quei daventa la relaziun denter els adina pli stretga. Ina sera tuorna Frieder buca pli a casa suenter scola. Ils geniturs supponan ch’el hagi fatg ina schliata nota en scola e ch’el hagi ussa tema da turnar a casa. Suenter in cert temps cloman ils geniturs la polizia che duess gidar dad encurir Frieder. L’auter di vegn Frieder anflaus. El era sependius en in uaul datier dil marcau. Suenter il suicid da Frieder para la relaziun denter Thomas e sia mumma ad ir dil tuttafatg en toccca. El dat la cuolpa per la mort da Frieder oravontut alla mumma, perquei ch’ella ha mai saviu acceptar siu fegl aschia sco el era. Al bab fa el era renfatschas, perquei ch’el seigi mai staus a casa e ch’el hagi bandunau sia famiglia. Sur in liung temps refusescha Thomas da discuorer cun sia mumma. La situaziun sestabilisescha denton cul temps. Finalmein vegn Thomas alla conclusiun, ch’ins sappi atgnamein dar a negin la cuolpa per la mort da Frieder. Alla fin dalla historia san Thomas e la mumma perdunar in a l’auter.
Finiziun aviarta
La historia finescha cun ina finiziun aviarta. Entras quei restan pliras damondas buca sclaridas. Ins sa per exempel buc, sch’ils geniturs da Thomas vegnan a sesparter suenter l’amicezia dil bab. La historia sa aschia vegnir cumplenida cun atgnas interpretaziuns.
Tema
“Pass per pass” ei ina historia fetg emoziunala. Mirjam Pressler descriva las varts negativas sco era las varts positivas digl “esser giuvens”. Oravontut fa ella er diever da maletgs per descriver sco ch’ina persuna el cudisch sesenta momentan. Quei dat al lectur ina megliera investa els sentiments dallas persunas principalas dil cudisch. Dat ei ina certa estetica? Nua? A la fin dalla historia sa Thomas perdunar a sia mumma. La davosa scena muossa ina certa estetica: Il di suenter Nadal fan Thomas e sia mumma ina spassegiada tier la fossa da Frieder. Igl ei ina damaun freida, neiv schai sin las plontas e sils tetgs dallas casas dil marcau. Thomas e la mumma stattan ditg avon la fossa e contemplan la crusch da lenn. Lura semettan els puspei sin via a casa. En quella situaziun schai buca ina gronda distanza denter quels dus sco aunc pli baul. Els van in sper l’auter: In segn ch’els han finalmein saviu far pasch.
Interessant vid quella historia ei oravontut, co ch’in carstgaun giuven va entuorn cun in impediment cul qual el sto viver pli probabel duront sia entira veta. Era interessantas ein las relaziuns denter las persunas. La historia muossa, ch’ei dat era en famiglias beinstontas conflicts ch’ein buc adina sempels da sligiar. Oravontut vegn raquintau davart la situaziun dils giuvenils, davart lur problems. Ei vegn era mussau, che buc tuts san ir entuorn tuttina bein cun lur difficultads. Aschia sa ei spert vegnir tier acziuns trestas (ella historia tier il suicid da Frieder).
Sco gia numnau ella part sura, tracta la historia oravontut dals problems psichics e fisics da giuvenils. Per gronda part vegnan quels problems era descrets en ina moda clara e capeivla. Tenor miu meini ein denton biaras difficultads, che vegnan descrets en quei cudisch, stravagadas. Ultra da quei ei la historia vegnida scretta d’ina autura, ch’ei era buca pli la pli giuvna. Aschia san ins buca propi dir, con fetg ch’ella ei veramein informada davart ils problems dils giuvenils. Autras difficultads dalla glieud giuvna, che fuorman segir era in grond problem, sco per exempel il contact cun alcohol ed autras drogas, vegnan buca tematisadas en quella historia. Il tema suicid e ses affects vegnan denton descrets fetg bein.
Liug
Loghens d’acziun ein: La villa dals Siebers, la habitaziun dil non, il biro dil bab, la scola da Thomas, il santeri La villa dils Siebers ei il liug, nua che la maioritad dallas acziuns capetan. Leu dat ei oravontut biaras dispetas e discussiuns davart ils problems en famiglia.
La habitaziun dil non ei sco in refugi per Thomas, in liug nua ch’el ei segirs dalla mumma e ses problems familiars. Il santeri simbolisescha duas caussas: L’entschatta d’ina fasa critica cuort suenter la mort da Frieder ed in punct da remischun alla fin dalla historia.
Fuorma
Igl ei in raquintader che discuora el jeu, numnadamien Thomas. El scriva davart ses problems, ses quitaus, co ch’el va entuorn cun siu impediment corporal e co el vesa la situaziun ord sia perspectiva. Sco gia numnau lavura l’autura bia cun maletgs, che duessan descriver ils sentiments dallas persunas impurtontas.
Temps
La gronda part dalla historia ei scretta el passau. La fin dalla historia ei denton scretta el present. Il temps da raquintaziun ei pli cuorts ch’il temps raquintau. Il text ei baghegiaus si acronologicamein. Ei vegn adina puspei raquintau caussas, ch’ein capitadas pli baul e mida lu puspei tier acziuns el present. Il spazi da temps ei buca definius claramein, il cuozza forsa circa in onn.
Lungatg
Ei setracta d’in lungatg plitost sempel. Il text mida da discuors direct tier discuors indirect, consista denton savens ord patratgs («Monologs») dil raquintader el jeu. La historia ei scretta sin basa d’in code restrinschiu. Ella secumpona da plirs discuors da mintgadi, aschia che la qualitad dil lungatg sesanfla sin in nivel «normal» e buca sin in nivel fetg pretensius.
Islanda
Attracziuns
En pli cumpiglia l’insla divers fiords, ils enconuschents lieus d’observar utschels e pussaivladads d’observar balenas.
Ultra dals territoris da skis ed autras pussaivladads da far sport porscha en spezial la chapitala Reykjavík ina vasta activitad culturala. Sper las purschidas menziunadas survart (museums, festivals) vala ina visita sin l’insla Viðey la paina u ch’ins po visitar la chasa Höfði, nua ch’ha gì lieu il 1986 l’inscunter istoric tranter Reagan e Gorbatschow.
Sistem da furmaziun
Dapi il 1999 vegn instruì l’englais sco emprima lingua estra (a partir da la 5avla classa), il danais è crudà sin il segund plaz e vegn instruì a partir da la 7avla classa. In’ulteriura lingua estra (p.ex. tudestg) po vegnir elegida a partir da la 9avla classa.
Medias
Enconuschentas gasettas en l’Islanda èn: ‹Morgunblaðið›, ‹Fréttablaðið› e ‹Dagblaðið Vísir›. Il pajais posseda in emettur da radio da dretg public (Ríkisútvarpið, RÚV) e 13 emetturs privats. Medemamain datti in emettur da televisiun da dretg public ed otg privats. Cun la Icelandic Modern Media Initiative posseda il pajais ina legislaziun da medias che protegia spezialmain il schurnalissem investigativ sur l’internet.
Sport
miniatura|200px|La squadra naziunala da ballamaun Il sport naziunal tradiziunal da l’Islanda è glíma, ina furma da lutgar. Ils dus concurrents dastgan be tschiffar in l’auter per la tschinta e ston empruvar da far perder l’adversari l’equiliber. La tschinta dal victur dal campiunadi naziunal sa numna Grettisbeltið tenor l’erox da saga Grettir il Ferm.
In dals sports ils pli populars en l’Islanda furma il chavaltgar. Er a chaschun d’occurrenzas internaziunalas cuntanschan concurrents da l’Islanda adina puspè buns resultats, surtut cun lur agens chavals islandais.
Areguard ulteriurs sports èsi difficil per in pajais cun ina populaziun uschè pitschna da pudair concurrer internaziunalmain. Quai reussescha dentant adina puspè a la squadra naziunala da ballamaun (p.ex. final olimpic 2008). Il pli grond success d’in atlet singul al nivel mundial è stada la medaglia d’argient da Vilhjálmur Einarsson en il sigl tripel a chaschun dals gieus olimpics dal 1956.
Ultra da quai è da menziunar ch’il gieu da schah è ordvart popular en l’Islanda. Cun nov gronds maisters activs ha l’Islanda in grond maister per 35 000 abitants, quai ch’è la pli auta valur en tut il mund.
Cultura da bogn
L’Islanda è enconuschenta per sia cultura da bogn tut speziala. Funtaunas chaudas èn gia vegnidas utilisadas en il temp medieval per sa recrear e far bogn; intginas da quellas han ins pudì cumprovar archeologicamain.
Ozendi datti gia a Reykjavík betg main che set bogns termals al liber ed er en las ulteriuras parts da l’insla vegn questa cultura cultivada intensivamain. Il bogn liber Laguna blaua sper Grindavík è schizunt sa sviluppà ad in’attracziun turistica.
Firads
En l’Islanda vegnan observads ils firads cristians usitads. Ultra da quai vegnan festivads: l’emprim di da stad (tranter ils 19 e 25 d’avrigl), il di da lavur (prim da matg), il di dals mariners (emprima dumengia dal zercladur), la festa naziunala (17 da zercladur), il di dals commerziants (emprim glindesdi d’avust) ed il di da la suveranitad (prim da december).
Cumbain che l’Islanda è colliada istoricamain e culturalmain cun la Scandinavia – e malgrà la vischinanza geografica da l’insla al circul polar arctic –, n’enconuschan ils Islandais nagina festa da mesastad.
Persuenter è la festa da l’emprim di da stad tenor il vegl chalender islandais (sumardagurinn fyrsti) fitg populara. Gia ditg avant la tradiziun dals regals da Nadal vegnivan regaladas quel di pitschnas chaussas als confamigliars e parents per engraziar per il temp passentà e giavischar ina bella stad.
Tar il di dals mariners, dals commerziants e dals students sa tracti da dis libers ch’èn sa sviluppads oravant tut en il decurs dal 20avel tschientaner.
Il di naziunal vegn festivà ils 17 da zercladur en regurdientscha dal di da naschientscha da Jón Sigurðsson (1811–1879). El era stà in propugnatur decidì da l’independenza islandaisa. Ils 17 da zercladur 1944 è vegnida proclamada la republica a Þingvellir.
Dizy
miniatura Dizy è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
Courchapoix
Courchapoix e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Matzendorf
Matzendorf è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Courfaivre
Courfaivre e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Giornico
Giornico è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al district Leventina.
Lussery-Villars
Lussery-Villars è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Courrendlin
Courrendlin e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Delémont.
Herbetswil
Herbetswil è ina vischnanca politica svizra en il chantun Soloturn.
Sâles
Sâles è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Gruyère.
Pompaples
Pompaples è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Morges.
PARAT
PARAT (Tudestg Partei für Rationale Politik, Allgemeine Menschenrechte und Teilhabe) es ina partida politica svizzra fundada il settember 2019.
Las valurs centralas da la partida sun dretgs umans, participaziun, protecziun dal clima, furmaziun, transparenza, stadi da dretg e politica raziunala.
Samedan
Samedan es üna vschinauncha politica svizra i'l chantunGrischun. Ella as chatta a 1721 meters d'otezza i'l circul d'Engiadin'Ota dal district Malögia.
Ils abitants da Samedan as nomnan Samedrin(a)s.
Simon Caratsch
Simon Caratsch (era Simeon Caratsch; * 25 da matg 1826 a S-chanf; † 27 da favrer 1892 a S-chanf) è stà in poet rumantsch.
Vita
Simon Caratsch è naschì l'onn 1826 a S-chanf. Suenter avair frequentà la scola dal vitg e l'institut Hotz a Thalwil (ZH), è el partì per Modena, nua ch'el ha fatg in emprendissadi en in affar da parents. Durant ina curta dimora en Engiadina il 1864–65 ha Caratsch redigì il Fögl d'Engiadina en il qual el ha publitgà sias poesias. Lura è el sa domicilà a Turin, nua ch'el ha manà ina bieraria. Ils ultims onns da sia vita ha el passentà a S-chanf ed è mort là il 1892.
Ovra
Simon Caratsch ha translatà diversas farsas or dal talian, per part ensemen cun Gian Fadri Caderas. Cun lez ha el er cumponì las cumedias «Il spiert del Piz Bernina ed il landamma d'Engiadina» ed «Ils duos poets». Sias poesias èn cumparidas en dus toms il 1861 ed il 1885 a Turin.
Leopard
Il leopard (Panthera pardus) è ina spezia or da la famiglia dals giats ch’è derasada en l’Africa ed en l’Asia. Suenter il tigher, il liun ed il jaguar è il leopard il giat grond selvadi il quart grond. En la Glista cotschna da las spezias periclitadas figurescha il leopard sco ‹Near Threatened› (‹pauc smanatschà›).
Caracteristicas
thumb|220px|Chavazza d’in leopard da l’Indochina thumb|220px|Leopard persian thumb|220px|Panter nair Las mesiras ed il pais dals leopards varieschan fermamain entaifer il vast territori da derasaziun. En general èn leopards che vivan en guauds pli pitschens e bratgs, quels che vivan en spazis da viver averts pli satigls e gronds. Il leopard cuntanscha ina lunghezza tranter 90–190 cm, senza la cua da 60–110 cm. Leopards masculins paisan ca. 40–90 kg ed han in’autezza da la spatla da 70–80 cm. Femellas èn ca. mez uschè grondas e paisan ca. 30–60 kg. Femellas pitschnas mesiran be 45 cm vi da las spatlas. En la regiun dal cap en l’Africa dal Sid paisan leopards savens be 20–30 kg.
Dissegn dal pail
Il dissegn dal pail è, tut tenor la sutspezia, savens fitg different, ma er entaifer in territori sa mussan differenzas individualas. Quasi adina mussa il pail rosettas, las qualas èn surtut ordinadas per lung dal dies en retschas. Vi dal pèz e la part inferiura dal culiez chatt’ins savens enstagl rosettas ‹flatgs da frajas› ch’èn ordinads en ina direcziun e che paran sco cularins. Sin la vart sura da la lunga cua cuntinueschan las rosettas per lung da la lingia centrala. Vers la fin da la cua èn las rosettas adina main marcantas, ma pon magari anc sa colliar a plirs rintgs traversals. La vart sut da la cua è percunter vers la fin fitg clera fin alva. Il venter e la vart interna da las chommas èn medemamain libers da rosettas e colurads alv, alv melnent u grischent. Vers las tschattas cumparan flatgs emplenids che daventan plinengiu adina pli pitschens. Vi dal chau e la part superiura dal culiez e la tatona èn medemamain da chattar be flatgs emplenids nairs. Leopards che vivan en guauds èn en general colurads a moda pli intensiva che tals che vivan en cuntradas avertas.
Panters nairs
En grondas autezzas ed en il guaud tropic chattan ins magari individis da colur naira che vegnan numnads panters nairs. La colur naira è ertaivla e vegn dada vinavant sur in sulet gen a moda recessiva. Uschia po la disposiziun ereditara er esser avant maun tar in leopard cun coluraziun normala ubain ch’in letg po sa cumponer da giattels nairs sper tals cun flatgs. Croda la glisch a moda inclinada sin in leopard nair, pon ins però er vesair tar quel las rosettas tipicas. En intgins territoris, per exempel sin la Peninsla Malaica, èn fin a 50 % da tut ils leopards da colur naira. En l’Africa cumparan panters nairs il pli savens en il territori muntagnard da l’Etiopia.
Territori da derasaziun, spazi da viver e situaziun dals effectivs
thumb|240px|Territori da derasaziun approximativ (cotschen: extirpà; mellen: intschert; verd cler: fermamain sparpaglià; verd: stabil En temp istoric era il leopard derasà en tut l’Africa dad omaduas varts da la Sahara sco er en vastas parts da l’Asia. En l’Africa viva el tant en ils guauds tropics centrals sco er en las muntognas, savannas e semideserts che tanschan dal Maroc fin al Cap da la Buna Speranza. Sulettamain ils gronds deserts senz’aua guntgescha il leopard, uschia ch’el manca en la Sahara ed en las regiuns las pli sitgas dal Namib. En l’Asia viva el en ils guauds da guglias a l’Amur sco er en las tropas da l’India e da l’Asia dal Sidost. En il sidvest dal continent cumpiglia ses territori da derasaziun la Peninsla Araba, l’Israel e l’Anatolia ed en il sidost tanscha quel fin sin l’insla Java. La spezia manca però a Sumatra e Borneo sco er en ils deserts da l’Asia Centrala. Percunter mussan chats da fossils ch’il leopard era pli baud er derasà a Sumatra. Vers nord tanscha il cunfin da derasaziun asiatic nà dal Caucasus sur la Persia dal Nord, l’Afganistan ed il Kashmir, per lung dal Himalaia fin al flum Amur en la Sibiria da l’Ost. En temp preistoric devi er leopards en l’Europa Centrala. Qua èn els però gia morts ora a la fin dal temp da glatsch. Da tut ils set giats gronds selvadis enconuscha il leopard il pli grond territori da derasaziun.
En bleras da las regiuns numnadas èn ils leopards percunter svanids oz. Latiers tutgan il Maroc, la Peninsla dal Sinai e l’insla Sansibar. En autras regiuns sco il Caucasus e la regiun dad Amur na sa lascha l’extincziun probablamain strusch pli evitar. Sin la Peninsla Araba vivan en libertad damain che 250 individis creschids en populaziuns sparpagliadas, da quai 50–100 en l’Oman (2013). Anc pli stgars èn ils effectivs en l’Anatolia ed en la Palestina.
En l’Iran e Turkmenistan vivan be paucs tschient exemplars dal leopard persic, en il Pakistan e Bangladesch èn leopards oz medemamain fitg rars. En China vivan leopards quasi be pli en furma da pitschnas populaziuns isoladas. En l’India percunter vivan tenor stimaziun anc 14 000 leopards.
Il pli grond dumber da leopards viva en l’Africa en il sid da la Sahara. Qua vegn il dumber stimà sin ca. 700 000, da quai radund 226 000 en la Republica dal Congo. Intginas persunas dal fatg mettan percunter en dumonda questas cifras ordvart autas; ina stimaziun pli bassa parta da radund 233 000 leopards en l’Africa.
Nutriment
Da tge che leopards sa nutreschan dependa en emprima lingia da la purschida da nutriment dal spazi da viver respectiv. Uschia han leopards in spectrum da preda ordvart vast che tanscha da baus e reptils fin ad utschels e mammals gronds. Sche pussaivel, emprovan leopards però da tschiffar mammals d’in pais da 30 fin 50 kilos. Per il pli sa tracti qua d’animals ad ungla da grondezza mesauna. Tut tenor regiun furman ils animals da preda principals tschiervs sco tschiervs axis e tschiervs sika u diversas spezias d’antilopas. Ina cumpart relativamain gronda da ses nutriment cumpiglian predaturs pli pitschens sco mangustas u schacals. Il leopard ristga però er d’attatgar animals ch’èn enconuschents per lur gronda prontezza da sa defender sco portgs u pavians, ils quals el attatga per ordinari en la protecziun da la notg. Zebras èn sco preda gia memia gronds, sulettamain animals giuvens malprecauts pon magari vegnir tschiffads.
Moda d’ir a chatscha
thumb|210px|Leopard ch’ha tschiffà in’antilopa thumb|210px|Preda deponida sin ina planta Per il pli vegnan leopards considerads sco chatschaders nocturns, ma fin uss n’han ins betg pudì chattar ina preferenza generala per tscherts temps da chatscha. Il temp d’ir a chatscha è probablamain collià cun la disponibilitad d’animals da preda en ses revier da chatscha.
Da princip sa laschan observar tar il leopard duas differentas modas d’ir a chatscha: la chatscha da sa schluitar natiers e la chatscha da star a lajetg plitost passiva. La varianta la pli frequenta è da s’avischinar a moda activa a la preda. Leopards èn bain buns da far ina svelta partenza e surmuntan cun paucs sigls varsaquants meters, ma gia a mesa distanza sviluppa la gronda part dals animals da preda ina pli gronda sveltezza che l’attatgader. Il giat emprova perquai da s’avischinar uschè fitg sco pussaivel senza vegnir observà da la preda, per pudair reducir uschia la distanza avant che lantschar l’attatga. En la cuntrada averta ston leopards savens s’avischinar sur fitg lungas distanzas a lur preda e dovran per quai in’immens inschign e pazienza, damai ch’i na sa porscha ad els nagina pussaivladad da pudair sa zuppar. Ma er il star a lajetg, pia la varianta tar la quala il chatschader spetga sin sia preda, sa lascha observar stediamain. Leopards che passentan il di sin plantas sa servan savens da quellas sco lieu per far chatscha sin il post. Er qua spetgan els savens cun pazienza surprendenta fin che s’avischinan scossas d’animals da grondezza adattada. Sch’il rom sin il qual il leopard ruaussa n’è betg memia aut, po el siglir direct da surengiu sin sia preda. Per il pli banduna el però la planta avant l’attatga. Per quest intent raiva el bufatg giu dal bist da la vart che n’è betg visibla a l’unfrenda. Schebain leopards tschernan gia baud entaifer la gruppa l’animal ch’els vulan attatgar ubain sch’els surlaschan quai a la casualitad n’è betg enconuschent.
Magari frunta il chatschader er sin sia preda cun girar en ses revier, per exempel ansiels da bovids che giaschan dapersai ubain lieurs che stattan a granugl. Ultra da quai sa cuntentan leopards er cun capiergnas u ch’els stgatschan carnivors pli flaivels, sco gepards, da lur preda.
Moda da segirar la preda
Magari capiti er al leopard che liuns u hienas tacladas emprovan d’al prender davent la preda, suenter esser vegnids attents a quella tras tschess. Perquai emprova il leopard per ordinari da trair sia preda en la protecziun dal spessom ubain sin ina planta.
La preda vegn mangiada da sutensi, fin ch’èn be pli avant maun chau, culiez e dies. Sche la preda giascha per terra, cuvra il leopard suenter la tschavera las restanzas da quella cun pastg, roma u feglia.
Moda da sa mover
thumb|160px|Leopard african (Africa dal Sid) La moda da sa mover usitada è il pass a crusch tipic. Tar quest pass vegnan auzadas e puspè sbassadas a medem temp las chommas che sa chattan en posiziun diagonala. En questa moda da sa mover èn leopards abels da surmuntar grondas distanzas.
Pli svelt è il trot, il qual serva savens a schluitar natiers a la preda ils emprims 10 fin 30 meters. Pli datiers cumenza il leopard alura a sa ruschnar be plaunsieu e sa ferma mintgamai cur che la preda en vista guarda enturn attent.
Durant il sprint, per il pli en la fasa finala da la chatscha, po il leopard cuntanscher sur curtas distanzas sveltezzas da dapli che 60 km/h. Ils ultims meters suenter esser s’avischinà a la preda u faschond chatscha sin il post èn savens d’observar sigls fitg lungs, tar ils quals il leopard schlantscha per ordinari omaduas chommas davos a medem temp.
Depressiun
alt=Quader chi muossa in hom che sesa sin ina sutga sper il chamin. El chava sia fatscha aint ils mans e sa sgoba.|miniatura|A la seglia da l'eternitad Quader da Vincent van Gogh, 1860 La depressiun (dal Latin depressio o deprimere "opprimer" o "smatgar giu") es ina malsogna o in distrubi psichic. Sintoms tipics sun ina glina deprimada, rumper la testa, mancanza da speranza e da pulsiun. Savens van a perder plaschair, stima da sasez, gust e quaidas, prestaziun, empatia e l'interess vi da la vita. Il plaschair e la qualità da viver vegnan suvent diminuits tras quai.
Leopard
Moda da sa mover
Ina moda da sa mover in pau speziala è il fatg ch’ils leopards raivan sin plantas e sa movan là sin roma da differenta grossezza. Per raiver dal bist si lascha l’animal sortir las griflas, las qualas èn normalmain tratgas en, uschia che quellas entran profund en la scorsa. Quai lubescha al leopard cun ses corp vaira grev da raiver er sin bists glischs e dal tuttafatg verticals. Sin ina planta stippa raiva el cun dar sigls; in sigl spezialmain grond nà dal fund furnescha gist il schlantsch er per ils ulteriurs sigls. Las chommas davant vegnan sbrajattadas, uschia che quellas pon quasi embratschar in bist pli gross.
Cun descender d’ina planta sa mova il leopard enavant da la roma u dal bist giu, uscheditg che quel n’è betg dal tuttafatg vertical. Tar plantas propi fitg stippas che na porschan nagin tegn sa volva el alura enavos e descenda en questa posiziun fin ch’el po, puspè enavant, dar giun plaun l’ultim sigl da dus fin quatter meters.
Leopards san er nudar bain. Ins ha gia observà leopards ch’han passentà il di sin in’insla en in flum e ch’èn alura turnads enavos a la riva per ir a chatscha.
Cumportament territorial
Leopards vivan a moda solitaria. Ils territoris da femellas vischinas sa cuvran per part considerablamain. Ils territoris bundant pli gronds dals mastgels pon sa cruschar cun quels da pliras femellas. Tenor in studi fatg dal Parc naziunal Kruger basegnan mastgels, tut tenor la spessezza dals animals da preda, radund 16–96 kilometers quadrat e femellas 5–30 kilometers quadrat. En regiuns fitg crivas, cun paucs animals da preda, po questa cifra anc esser bundant pli gronda. Il territori vegn marcà e defendì cunter auters leopards da la medema schlattaina; quai succeda cun gests da smanatscha e sche necessari en furma da cumbats. Entaifer ses territori po il leopard sa segirar il privilegi da l’access a partenaris sexuals, ma er a funtaunas da nutriment, plazzas d’aua, da sumbriva e da camuflagi.
Multiplicaziun
Na vegn la femella en quest temp betg purtanta, sa repeta la fasa da chalur suenter 25–28 dis. Suenter in temp da purtanza da 90 fin 105 dis parturescha ella dus fin quatter pitschens, ils quals paisan mintgin radund 500 g.
Ins stagiun da naschientscha fixa n’è betg enconuschenta tar ils leopards da l’Africa da l’Ost e dals territoris da guaud. En il Parc naziunal Krüger crodan las naschientschas dals leopards per ordinari ensemen cun las naschientschas da las antilopas impala, las qualas furman là la pli impurtanta preda dals leopards. Sco lieus da naschientscha servan zups nunaccessibels. En vastas parts da l’Africa èn quai taunas en grippa u tranter la crappa e fops circumdads da chagliom. Talas plazzas e lur conturn servan alura pli tard er a trair si ils giuvens. Leopards che vivan en il guaud sa servan savens per trair si ils pitschens da bists chavortgs.
Tgira dals pitschens
Mintgatant han ins pudì observar che leopards masculins èn restads er suenter la paregliaziun tar lur partenaria ed èn schizunt sa participads a la tgira dals pitschens. Ma per ordinari s’occupan be las mammas dals animals giuvens. Quels cumenzan a magliar charn suenter 2 fin 3 mais. En questa vegliadetgna èn els tuttavia gia abels da currer suenter a la mamma intgins tschient meters, ma magari porta quella er anc la preda tar ils pitschens.