cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monarchia
La teoria resp. ideologia dal stadi che giustifitgescha la monarchia è il monarchissem u roialissem. In aderent da la monarchia vegn numnà monarchist u roialist, in adversari vegn designà sco republican u antimonarchist.
Quest artitgel preschenta l’emprim il svilup istoric da la monarchia e las trais furmas da basa da quella (monarchia absoluta, monarchia constituziunala e monarchia parlamentara). Silsuenter vegnan approfundadas la monarchia constituziunala e la monarchia parlamentara cun preschentar las differenzas, il svilup e las tematicas centralas da questas duas furmas da la monarchia ch’èn oz las pli frequentas.
Svilup istoric
thumb|160px|Thutmosis, farao da l’Egipta vers il 1500 a.C. La furma da monarchia che sa legitimescha tras in referiment ad ina divinitad sa lascha manar enavos fin en la Veglia Egipta. Il medem vala per il sistem imperial en la Veglia China, nua ch’il regent vegniva tranter auter numnà ‹figl dal tschiel› e sia regenza chapida sco ‹mandat dal tschiel›.
La monarchia d’elecziun (savens cun in circul da candidats e d’electurs restrenschì) para d’esser istoricamain pli veglia che la monarchia ereditara; quest’emprima ha l’avantatg da reducir a moda marcanta il privel ch’i prorumpia pervi da la successiun ereditara ina guerra civila. Il Reginavel da la Pologna ed il Sontg Imperi roman èn stads fin lur fin monarchias d’elecziun. Tar ils suandants pajais dad oz sa tracti da monarchias d’elecziun: il Vatican, Cambodscha, Malaisia ed ils Emirats Arabs Unids.
En l’Europa era per il pli da chattar fin la cristianisaziun ina furma da la monarchia d’elecziun. Tant stirpas germanas sco er celticas elegevan lur capos che derivavan però per ordinari da clans da famiglia pussants ed influents. Tuttina n’existiva per quels nagina successiun automatica sco en ina monarchia ereditara. En cas da mort u sperdita dal salit roial vegniva elegì u proclamà in nov capo cun agid da differents rituals (thing, auzar sin il scut).
Quest urden prefeudal, ch’aveva per part tratgs democratics, è ì a fin cun la cristianisaziun. Cun l’Edict da toleranza da l’onn 313 ha l’imperatur Constantin il Grond mess a pèr il cristianissem a las autras religiuns; cun quai ha cumenzà in’allianza tranter las instituziuns ecclesiasticas e l’autoritad statala. La baselgia da quel temp ha legitimà il domini absolut e la successiun ereditara cun l’ideologia dal domini ‹per grazia da Dieu›. E per sasezza ha la baselgia segirà uschia ina posiziun privilegiada e la participaziun a la pussanza; quest status ha ella pudì mantegnair en la gronda part dals pajais fin en il temp da la Revoluziun franzosa.
Furmas da la monarchia
Cun il svilup dal stadi modern èn sa furmadas en l’Europa dal temp modern tempriv trais furmas da la monarchia:
Monarchia absoluta
thumb|160px|Curunaziun dal Carl il Grond (miniatura dal 14avel tschientaner) En questa furma dispona il monarc sulet da la pussanza dal stadi; l’aristocrazia perda sia posiziun en il sistem feudal, gudogna però privilegis entaifer l’administraziun dal stadi ed ils fatgs dal militar. Il monarc è ‹legibus absolutus› (‹distatgà da las leschas›), quai che signifitga ch’el sez n’è betg suttamess a las leschas ch’el relascha. La pli enconuschenta sentenza areguard il dretg dal monarc sin il domini absolut deriva dal ‹roi-soleil› Louis XIV: «L’État, c’est moi» («Il stadi sun jau»); quella po valair sco prototipica per quest svilup.
A lunga vista na sa lascha la pretaisa da pussanza absoluta però betg far valair, e quai betg cunter l’aristocrazia ed anc bler main cunter la burgaisia ch’avanza adina dapli. Là nua che la monarchia absoluta surviva, surpiglia ella elements da la republica u da la democrazia. Malgrà tuttas difficultads da trair clers cunfins, sa laschan oz ils suandants stadis designar sco monarchias absolutas: Brunei, la Citad dal Vatican, l’Arabia Saudita, Swasiland ed eventualmain anc ulteriuras monarchias arabas al Golf da la Persia. Fin il 2006 valeva quai er per il Nepal e fin il 2008 per Bhutan.
Monarchia constituziunala
En ina monarchia constituziunala n’è la pussanza dal monarc betg pli absoluta, mabain limitada e reglada tras la constituziun. La regenza vegn però manada vinavant dal monarc e betg d’ina represchentanza dal pievel; medemamain è la regenza dependenta da quel, vul dir ch’el po destituir la regenza. Exempels furman l’Imperi tudestg (1871–1918) sco er Monaco (dapi il 1911). Tar il Principadi da Liechtenstein sa tracti percunter d’ina monarchia ereditara constituziunala, en la quala la regenza vegn elegida dal parlament e sulettamain instituida dal prinzi. Damai che la regenza dependa però er qua da la confidenza dal prinzi, sa lascha il Principadi da Liechtenstein designar sco monarchia constituziunala cun ferms tratgs democratic-parlamentars.
Monarchia parlamentara
Cuntrari a la situaziun en la monarchia constituziunala na conceda la monarchia parlamentara al monarc nagin dretg da relaschar la regenza. Ultra da quai ha el per ordinari be pauca influenza sin las fatschentas dal stadi, damai che quellas vegnan manadas dal parlament e da la regenza. Perquai ademplescha il monarc il pli savens be anc funcziuns represchentativas. En l’Europa è questa furma dal stadi da chattar en ils suandants pajais: Belgia, Danemarc, Reginavel dals Pajais Bass, Svezia, Spagna, Reginavel Unì da la Gronda Britannia e da l’Irlanda dal Nord; ordaifer l’Europa per exempel en l’Australia, il Giapun, il Canada e la Nova Zelanda. Monarchias parlamentaras disponan adina er d’in sistem da regenza parlamentar: il schef da regenza u er ils auters commembers da la regenza vegnan elegids uffizialmain e de facto dal parlament e dependan er da quel. Ils custs per las singulas chasas roialas europeicas vegnan per gronda part purtads dals pajataglia.
Definiziun
thumb|180px|Regina Anne da la Gronda Britannia a chaschun d’ina sesida dal House of Lords (ca. 1710) Tar ina monarchia constituziunala sa tracti d’ina varianta da la monarchia, en la quala la pussanza dal monarc vegn limitada tras ina constituziun. En quest senn sa lascha la noziun ‹monarchia constituziunala› chapir en duas differentas modas:
Surtut en il territori anglosaxon vegnan ils terms ‹monarchia parlamentara› e ‹monarchia constituziunala› per part duvrads a moda sinonima. Il motiv per quai è l’idea ch’ina monarchia munida cun constituziun (e tras quai per ordinari cun in sistem represchentativ) sa sviluppia quasi adina ad in sistem da regenza parlamentar. La finala èn la legislaziun ed il budget dal stadi meds da pussanza dal parlament per far passar ina politica tenor agen giavisch.
Er sch’ina constituziun na prevesa betg explicitamain che la represchentanza dal pievel – sco gremi legislativ – saja involvida en la furmaziun da la regenza (vul dir da l’executiva), po ella de facto tuttina influenzar quella a moda decisiva. En intgins pajais hai per exempel dà la situaziun che la represchentanza dal pievel n’è betg pli sa participada a la lavur legislativa ed ha refusà d’approvar il budget statal, e quai fin ch’il monarc è sa declerà pront d’eleger en la regenza persunas che giudevan la confidenza da la represchentanza dal pievel. En quest senn po ina monarchia constituziunala esser a medem temp parlamentara (en il senn da ‹participada a la furmaziun da la regenza›).
Antica e temp medieval
Instanzas da controlla da monarcs u regents hai gia dà en l’antica. En l’istorgia d’Athen è l’emprim suandada a la monarchia l’oligarchia da las famiglias noblas. La finala han diversas refurmas structuralas manà a la democrazia classica attica. (Quella na disponiva però da nagin schef da stadi curunà e na tutga en quest senn betg pli tar la tematica da la monarchia che vegn tractada en quest artitgel).
Il Senat roman ha furmà fin la fin da la Republica la pli impurtanta instituziun da l’Imperi roman. Quest’impurtanza n’era betg be d’attribuir al gremi dal Senat sco tal, mabain al fatg che ses commembers, ils senaturs, eran adina persunalitads impurtantas e renconuschidas generalmain en l’Imperi. Cumbain ch’ils dretgs dal Senat – il qual furmava en emprima lingia ina radunanza d’anteriurs magistrats – n’èn mai vegnids fixads en scrit, ha el determinà fin en il temp dad Augustus la politica romana, ed en situaziuns excepziunalas er anc sur quest temp ora. Durant il temp dals imperaturs ha il Senat bain existì vinavant fin la fin da l’antica tardiva, sia posiziun envers ils imperaturs è però daventada adina pli flaivla. Il Senat bizantin u Senat da la Roma orientala ha furmà la cuntinuaziun dal Senat roman. Quel è vegnì stabilì l’entschatta dal quart tschientaner tras l’imperatur Constantin. L’instituziun dal Senat ha survivì qua ils tschientaners, cumbain che sia relevanza è sa diminuida cuntinuadamain, fin ch’el è svanì en il 13avel tschientaner.
En l’Europa dal Vest è sa sviluppà suenter la fin da l’Imperi roman il feudalissem. Ils retgs tudestgs ed imperaturs tudestg-romans n’eran bain betg liads ad in senat u ad in’instanza parlamentara; ma els stuevan prender resguard sin l’opiniun dal prinzi e na pudevan betg reger a moda absoluta. Sut Carl il Grond ha gì lieu l’onn 777 l’emprima giada ina radunanza da l’Imperi (a Paderborn en la Saxonia). Dapi il 12avel tschientaner èn las reuniuns da la curt sa sviluppadas a la Dieta dal Sontg Imperi roman; l’onn 1495 è quella alura daventada in’instituziun fixa, garantida a basa constituziunala. Oriundamain furmava la Dieta la radunanza dals stans da l’Imperi; cun il temp è quella daventada la cuntrapaisa a la pussanza centrala da l’imperatur.
Sco Stans generals designeschan ins en Frantscha la radunanza dals represchentants dals trais stans; quella ha retg Philippe IV instituì l’onn 1302. Mintga stan (clerus, noblezza e terz stan) disponiva da 300 represchentants. Per ordinari vegnivan ils Stans generals convocads dal retg en temps da crisa, cur ch’igl aveva num da far passar novas taglias u da laschar confermar impurtants contracts da la politica exteriura. Ils origins dals Stans generals èn da chattar en la veglia obligaziun ed il dretg da l’aristocrazia da cussegliar il retg. Adina puspè hai dà emprovas da vart dals Stans generals da prender influenza sin la legislaziun roiala – per ordinari senza grond success.
Svilup vers il constituziunalissem e parlamentarissem
220px|thumb|Ils 3 da matg 1791 è la Pologna daventada l’emprima monarchia constituziunala (maletg dal 1806) Intgins dals origins dal parlamentarissem modern e da la monarchia constituziunala èn da chattar en l’Engalterra. La Magna Charta dal 1215 ha furmà ina cunvegna tranter il retg John e l’aristocrazia revoltanta. Ella vala sco pli impurtanta funtauna dal dretg constituziunal englais. Tar ina part centrala da la Magna Charta sa tracti d’ina copia verbala da la Charter of Liberties da Henry I ch’aveva concedì a l’aristocrazia englaisa ses dretgs. La Magna Charta ha garantì als nobels lur libertads politicas fundamentalas envers il retg englais. Er a la baselgia è vegnida garantida l’independenza visavi la curuna. Be sut grond squitsch da vart dals baruns ha il retg approvà il document.
Suenter che la Magna Charta era stada per in temp main preschenta, è quella puspè daventada impurtanta en il 17avel tschientaner, cur ch’il conflict tranter la curuna ed il parlament è s’agravà en rom da la Guerra civila englaisa. Tras adattaziuns e cumplettaziuns cuntinuantas èn vegnids concedids dretgs ad ulteriuras classas socialas; la finala è sa sviluppada da quai la monarchia constituziunala. Pir la Bill of Rights dal 1689 dueva remplazzar en puncts centrals la Magna Charta sco document constituziunal fundamental. Ensemen cun la Bill of Rights furma la Magna Charta er il fundament da tut la legislaziun dals Stadis Unids. Surtut la constituziun dals Stadis Unids dal 1787 sa referescha per part als dretgs fundamentals ch’eran vegnids fixads en quests documents.
La constituziun franzosa da l’onn 1791 ha l’Assamblea naziunala deliberà quatter mais suenter la constituziun da la Pologna-Lituania. A basa da quella è la Frantscha revoluziunara vegnida transfurmada d’ina monarchia absolutistica en ina monarchia constituziunala. Quella ha però durà be in onn, enfin che la monarchia è vegnida remplazzada dal tuttafatg tras structuras statalas republicanas. Il 1814 ha alura la Charte constitutionnelle furmà la basa dal Reginavel franzos restaurà.
L’istorgia da la monarchia constituziunala en ils pajais tudestgs cumenza ils onns avant il 1800. En blers stadis tudestgs era sa sviluppà in absolutissem illuminà, vul dir ina monarchia che n’era betg be focusada sin la pussanza dal stadi, mabain ch’intendeva er da meglierar il bainstar dals subdits. Il stadi dueva vegnir modernisà tenor princips raziunals e las differenzas tranter ils stans mitigiadas. Perquai è il squitsch da realisar refurmas stà main grond en Germania ch’en la Frantscha da l’Ancien Régime, nua che la monarchia refusava quasi dal tuttafatg l’illuminissem. Ma malgrà tut: Er en Germania era la monarchia la finala tuttina anc absoluta, perquai ch’i n’èn betg vegnids concedids als subdits dretgs politics. Ils umans duevan viver tenor princips da l’illuminissem e betg senz’auter tenor tals ch’els avevan sezs elegì.
Vers la fin dal 18avel ha la monarchia subì en l’Europa ina greva crisa da finanzas e da legitimaziun. La noblezza n’aveva per ordinari da pajar naginas u be paucas taglias, ils monarcs faschevan daivets, guerras mettevan en ruina ils pajais e là nua ch’era sa furmada ina burgaisia bainstanta vuleva er quella prender influenza sin la politica. Suenter avair pers ina guerra resp. suenter il success d’ina revoluziun han il retg u ils novs regents per ordinari introducì ina constituziun, e quai per ils suandants motivs:
La monarchia constituziunala ch’ha furmà il resultat da quest svilup è segnada d’in dualissem, il qual po tuttavia er esser giavischà ord vista da la separaziun da las pussanzas. Leschas na pon betg entrar en vigur, sch’il monarc u la represchentanza dal pievel na dattan betg lur consentiment; e senza leschas u in budget approvà na po ina regenza betg funcziunar. Uschia han per exempel er ils liberals constituziunals en l’Assamblea naziunala da Francfurt (1848/49) tuttavia giavischà da mantegnair il monarc sco cuntrapaisa a la represchentanza dal pievel: il guvern da terrur en Frantscha dals onns 1793/94 als era anc memia preschent, per vulair surdar la pussanza exclusivamain en ils mauns dal parlament.
In tal dualissem era pussaivel senza manar automaticamain al parlamentarissem. Monarchias constituziunalas pudevan però daventar instabilas u far naufragi sch’il monarc sa serrava envers il dualissem. La finala dueva la monarchia constituziunala sa mussar sco furma istorica transitorica, damai ch’il princip democratic ha prendì suramaun en il decurs dal 20avel tschientaner. Al monarc èn quasi be pli restadas funcziuns represchentativas, ubain ch’el è vegnì remplazzà tras in president elegì a moda democratica. En cas nua che la controlla democratica n’è betg vegnida renconuschida, ha l’ulteriur svilup però er pudì manar en in reschim autoritar.
Il princip monarchic
thumb|170px|Il retg franzos Louis XVI ha bain engirà il 1791 sin la constituziun, ma en ses intern n’è el mai propi stà pront d’acceptar quella. Il 1792 è vegnida proclamada la republica ed il 1793 è el vegnì executà Il sociolog Max Weber ha differenzià tranter trais furmas da pussanza. Applitgond quellas sin la monarchia munta quai il suandant:
En il 19avel tschientaner era la monarchia (constituziunala) derasada vastamain, e quai malgrà la decapitaziun dal retg franzos Louis XIV l’onn 1793. Tranter il 1815 ed il 1914 aveva be in stadi europeic pli grond nagin monarc: la Svizra. Jürgen Osterhammel discurra schizunt d’ina «reinvenziun da la monarchia» ed alleghescha tranter auter ils suandants exempels: ils imperis colonials, en ils quals la monarchia è vegnida exportada ; la revalitaziun da la monarchia britannica; la funcziun da l’imperatur en il Giapun; l’Imperi tudestg, en il qual Wilhelm I ha giugà ina rolla integrativa; la Frantscha sut Napoleun III.
La responsabladad dals ministers
Tradiziunalmain regia il monarc cun ministers, ils quals el nominescha e destituescha sco ses servients persunals. Ses cabinet cun ils ministers na furmava facticamain betg dapli ch’in organ auxiliar. En la monarchia constituziunala han ils ministers alura pudì agir a moda pli independenta. La basa persuenter ha furmà l’uschenumnada responsabladad ministeriala. Quest princip ha partì la regenza monarchica en ina part permanenta e nunresponsabla, il monarc; sco dal temp da l’absolutissem na pudeva el betg vegnir destituì u fatg responsabel per ses agir. L’autra part da la regenza, ils ministers, era responsabla e pudeva vegnir destituida. In cumond u in’ordinaziun dal monarc entrava pir en vigur en quel mument ch’era in minister aveva agiuntà sia suttascripziun. Cun far quai surpigliava il minister la responsabladad e pudeva eventualmain vegnir proseguì giudizialmain sch’el violava ina lescha u la constituziun.
Sch’in minister n’era betg cuntent cun ina decisiun dal monarc, alura na cuntrasegnava el betg quella. Cumbain ch’il minister pudeva vinavant vegnir relaschà dal monarc, ha la responsabladad ministeriala tuttina rinforzà si’autonomia, perquai ch’il monarc na vuleva betg perder ministers qualifitgads. Ma er la monarchia constituziunala è vegnida rinforzada uschia, perquai che la represchentanza dal pievel sa cuntentava per ordinari cun destituir il minister responsabel, senza clamar suenter la relaschada dal monarc.
Represchentanza dal pievel
Avant il svilup vers il constituziunalissem eran monarcs europeics be darar ‹autocrats›; excepziuns han furmà ils ultims onns da regenza da Napoleun Bonaparte u la Russia avant il 1906. Abstrahà da monarchias absolutisticas ‹genuinas› avevan represchentanzas dals stans per part vastas cumpetenzas da cundecisiun en la legislaziun, en l’incassament da la taglia ed en intginas dumondas da l’armada. Dapi il 1800 èn alura sa sviluppadas constituziuns che prevesevan ina represchentanza dal pievel. Modern eri sch’ils represchentants na vegnivan betg delegads d’ina gruppa da la populaziun che sa definiva a basa dals stans (aristocrazia, mastergnanza), mabain vegnivan elegids dal pievel.
Las represchentanzas dal pievel da monarchias constituziunalas sa differenziavan però anc ferm da parlaments democratics odierns. Praticamain tut questas represchentanzas sa cumponivan da duas chombras, pia da duas gruppas da represchentants, che sa radunavan dapersai ed eran organisadas separadamain. Ina da las duas chombras vegniva elegida dal pievel e sa numnava chombra dals deputads, chombra dal pievel u chombra bassa. L’autra era la chombra auta, chombra dals Lords, chombra signurila etc. Sistems d’ina chombra devi plitost en stadis fitg pitschens u che quels figuravan en ils plans dals democrats.
La chombra auta serviva per ordinari ad integrar elements dals stans en la represchentanza dal pievel u da segirar almain parzialmain privilegis aristocratics. Uschia duevan vegnir rinforzads ils conservativs ch’eran fidaivels al retg. Ils commembers da la chombra auta vegnivan nominads dal retg, delegads d’ina mastergnanza, universitad u baselgia u elegids da ritgs possessurs da terren; tscherts members da la noblezza auta appartegnevan er per motivs ereditars a la chombra auta. La chombra auta pudeva servir a conservar ad anteriurs prinzis ina tscherta rolla politica. La chombra bassa vegniva bain elegida, ma be da parts dal pievel. Il dretg d’eleger restrenschì excludeva da las elecziuns tut ils burgais che na pajavan betg ina taglia minimala. Tenor in auter sistem vegnivan bain admess tut ils burgais a las elecziuns, ma las vuschs da la classa sociala ritga avevan dapli pais. En intgins stadis avevan persunas ritgas, pli veglias u academichers vuschs supplementaras. Be darar era avant maun in dretg d’eleger general ed egual. Insumma dastgavan be votar ils umens e pervi da la structura da vegliadetgna da la societad excludeva er ina vegliadetgna minimala da 25 u 30 onns blers electurs potenzials.
En la monarchia constituziunala entrava ina lescha be en vigur, sche tant la represchentanza dal pievel sco er il monarc l’approvavan. Il medem valeva per il budget dal stadi, pia per las entradas ed expensas. Tuttina sco tar la furmaziun da la regenza sa tractavi er tar la lavur legislativa d’in cumbat da pussanza che gieva ina giada a favur dal monarc, in’autra giada a favur da la represchentanza dal pievel. In grond problem per las represchentanzas dal pievel eri savens che tscherts secturs da la politica sco la politica exteriura u il militar eran reservads al monarc. Ina controlla parlamentara che s’extendeva sin quests secturs era spezialmain difficila da realisar.
Il svilup en singuls pajais europeics
Sco pli veglia constituziun d’ina monarchia constituziunala vala quella da la Pologna-Lituania dal 1791 che furma a medem temp la pli veglia constituziun europeica moderna insumma.
La segund veglia monarchia constituziunala ha furmà la Frantscha (medemamain l’onn 1791). Fin l’onn 1877 è la Frantscha stada segnada da spezialmain bleras midadas dal reschim e da la constituziun; e trais giadas è la monarchia constituziunala vegnida terminada dal tuttafatg: 1792, 1814 e 1830. Da la structura ennà è il pajais restà monarchic: schizunt cur che la Frantscha aveva in consul u in president, na pudeva quel quasi betg vegnir destituì en la pratica (p.ex. Napoleun Bonaparte u Louis-Napoleon). Fatg naufragi han las monarchias sch’i mancava la prontezza da democratisar il dretg d’elecziun, pia sche vastas parts da la populaziun eran exclusas da la participaziun politica, plinavant en cas da crisas economicas (1830 e 1848) u suenter avair pers guerras (1814 e 1870).
La Frantscha è savens vegnida resguardada sco exempel, per l’ina perquai ch’il pajais ha sviluppà gia baud bleras constituziuns, per l’autra perquai ch’igl èn vegnidas ‹exportadas› constituziuns en rom da guerras da conquista. Las autoritads constituentas en auters pajais elegevan tranter ils models franzos la constituziun ch’als cunvegniva il meglier: quella dal 1814 preveseva in ferm monarc sco ch’i correspundeva al spiert dal temp; vulevan els percunter in ferm parlament, s’orientavan els a quella dal 1791 u 1830. Sin la constituziun americana da caracter republican na pudevan ils monarcs europeics però betg sa basar bain.
La monarchia ollandais è vegnida fundada il 1814/1815. Fin la mesadad dal tschientaner han ils retgs regì a moda vaira autonoma, e quai cumbain che la monarchia disponiva gia d’ina constituziun. Alura ha la represchentanza dal pievel cumenzà a sa far valair pli ferm. En il decurs dals onns 1860 dueva il parlamentarissem sa metter tras dal tuttafatg ed il 1918 è il dretg d’eleger vegnì democratisà.
Martin Kirsch è sa fatschentà cun la dumonda schebain la Germania haja enconuschì en il 19avel tschientaner in svilup ‹retardà› areguard la furmaziun da represchentanzas dal pievel entaifer la monarchia. A partir dal 1814/1815 sa chattavan la Frantscha, ils Pajais Bass e la Germania dal Sid sin il medem stadi da svilup da la monarchia constituziunala, cun in ferm monarc ed in parlament cun be pauc influenza. Ils stadis absolutistics Prussia, Sardegna-Piemunt e Danemarc èn suandads quest svilup a partir dal 1848. En cumparegliaziun cun la Frantscha sut Napoleun III aveva il parlament en Prussia per exempel dapli pussanza.
Ils onns 1869/1870 avevan la Frantscha, la Prussia e l’Italia cuntanschì pli u main il medem stadi da svilup. En nagin da quests trais pajais eri reussì fin là d’etablir entaifer il stadi constituziunal la democrazia ed il parlamentarissem. Ed en nagin era vegnida realisada la giustia sociala. D’in conflict ch’è prorut tranter la represchentanza dal pievel ed il monarc n’èsi reussì ni en la Prussia ni en il Danemarc da rinforzar la posiziun da la represchentanza dal pievel; ed il retg talian ha relaschà il 1859 Cavour malgrà che quel disponiva da la maioritad parlamentara. Er pli tard n’ha il parlament talian betg ristgà da s’opponer a quest proceder dal monarc. Il monarc en Germania disponiva d’ina gronda pussanza, quai ch’era però er il cas fin il 1917 en Svezia e fin il 1918 en l’Austria. Ed er il fatg ch’il monarc era il cumandant suprem da l’armada n’era nagina atgnadad tudestga, mabain furmava en praticamain tut ils pajais il cas normal. Il retg beltg aveva facticamain schizunt bundant dapli cumpetenza da decisiun che l’imperatur tudestg.
Las circumstanzas dal svilup da la constituziun tudestga correspundevan als tratgs generals en l’Europa ed in auter svilup fiss tuttavia stà pussaivel. A moda fundamentala sa differenziava la Germania – ensemen cun l’Austria – da las ulteriuras monarchias constituziunalas be tras ses federalissem exprimì. Kirsch: «Dal stadi da svilup dal constituziunalissem monarchic en ils singuls pajais na sa lascha pia betg trair conclusiuns areguard eventuals svilups spezials; tut tenor tge epoca ch’ins prenda en mira, s’avischinavan quels in a l’auter u s’allontanavan puspè.»
Lingua
thumb|right|300px|Las famiglias linguisticas Ina Lingua è in med da comunicaziun.
Classificaziun da las Linguas discurridas
1. Chinais, 1,210,000,000
3. Spagnol, 358,000,000
4. Englais, 341,000,000
5. Arab, 206,000,000
6. Portugais, 206,000,000
Paraulas e ditgas rumantschas
Il temp da raquintar paraulas en la cuminanza dal vitg eran las lungas sairas d'atun e d'enviern. La rimnada da paraulas ha cumenzà tar nus pir avant ca. 100 onns. Dapi lura fin al di dad oz èn dentant vegnidas rimnadas e documentadas passa 500 paraulas rumantschas e passa 1000 ditgas ord la Rumantschia. En il territori rumantsch han però raquintaders profilads pudì vegnir registrads anc en quest tschientaner. Ils rumantschs dal grischun han rimnà bler dapli paraulas orginalas ch'ils Ladins dal Tirol u ils Friulans. En las regiuns refurmadas dal Grischun sa chattan paucs exempels da paraulas da tempra da legenda dal temp. La ditga è bain la furma la pli simpla, forsa a furma genuina. Ella relata in eveniment extraordinari, succedì en in lieu inditgà precisamain. En ses nuschegl cuntegna ella il scherm per la novella.L'eveniment extraordinari po esser succedì avant onns ed onns. La ditga è localisada. Quest fatg dat a l'enveniment ina tscherta realitad e forza. Ella na fa betg be starment ed anguscha, ella admonescha ed instruescha da guntgir greva culpa. Ils umans da la ditga sentan dolur e tristezza, giaudan legria e sa storschan dal mal. Tranter las numerusas ditgas chatt'ins er bleras che sa cuntentan cun l'eveniment starmentus. Quellas vulan simplamain far curturella, tegnair l'auditori en tensiun.
District da Saint-Maurice
Il district da Saint-Maurice (franzos: District de Saint-Maurice) è in district dal chantun Vallais.
Minsk
125px|right|thumb|Bandiera da Minsk 300px|right|thumb|Minsk
Minsk (bieloruss Мінск; russ Минск) è la chapitala da la Bielorussia e la pli gronda citad dal pajais. L'onn 2014 dumbrava la citad 1'921'807 abitants.
Jules Verne
Jules Verne, atgnamain Jules-Gabriel Verne, (* ils 8 da favrer 1828 a Nantes; † ils 24 da mars 1905 ad Amiens), è stà in scriptur franzos. El è surtut vegnì enconuschent tras ses romans ‹Voyage au centre de la Terre› (1864, tudestg: ‹Die Reise zum Mittelpunkt der Erde›), ‹Vingt mille lieues sous les mers› (1869–1870, tudestg: ‹20.000 Meilen unter dem Meer›) e ‹Le Tour du monde en 80 jours› (1873, tudestg: ‹Reise um die Erde in 80 Tagen›, rumantsch: ‹Viadi enturn il mund en 80 dis›). Sper Hugo Gernsback, Kurd Lasswitz e H.G. Wells vala Jules Verne sco in dals fundaturs dal gener science fiction.
Vita
thumb|200px|Lycée Clemenceau a Nantes, il gimnasi che Jules Verne ha frequentà Jules Verne è creschì si en il quartier dals possessurs da navs en la citad da port Nantes sco vegl dals tschintg uffants d’in advocat e da sia dunna che derivava dals circuls da possessurs da navs. Cun indesch onns duai el avair empruvà da far dascusamain in viadi sur mar sco giarsun- mariner, ma è vegnì manà l’ultim mument giu da la nav. Ses temp da scola ha el passentà en scolas privatas catolicas da sia citad natala ed ha terminà quel l’onn 1846 sin il gimnasi statal. Sinaquai è el sa rendì a Paris a studegiar giurisprudenza, perquai ch’el dueva surpigliar la pratica d’advocatura da ses bab.
John Fitzgerald Kennedy
John Fitzgerald Kennedy u John F. Kennedy (* 29 da matg 1917; † 22 da november 1963) è stà durant ils onns 1961 enfin 1963 il 35avel president dals Stadis Unids da l'America. El era in democrat da Massachusetts. Deriva d'ina famiglia ritga cun ragischs en l'Irlandia. Servetsch militar en la marina durant la Segunda guerra mundiala. Deputà al congress, durant ils onns 1953 enfin 1960 senatur per Massachusetts. L'onn 1960 è el vegnì elegì per pauc sco president enstagl da Nixon. John F. Kennedy era l'emprim president catolic, e cunquai ch'el aveva l'onn da si'entrada en uffizi be 43 onns, era el il pli giuven president ch'ils USA han gì enfin ussa. La politica exteriura era dominada dal cumbat da pussanza cun l'Uniun sovietica: construcziun dal mir da Berlin, crisa cun las rachetas enturn Cuba, tramess per la prima giada truppas en il Vietnam dal sid. En la politica da l'intern è el vegnì confruntà pli e pli cun conflicts da razza. Kennedy è vegnì assassinà durant ina visita a Dallas en Texas l'onn 1963.
Jules Verne
Vita
Il pli tard sco student ha el però cumenzà a scriver ed è vegnì en contact cun il mund dals litterats da Paris, t.a. cun Alexandre Dumas, ch’al ha protegì in pau, e cun il figl da quel, Alexander Dumas il giuven ch’è daventà in bun ami.
Jules Verne è perquai restà suenter avair terminà il studi (1849) a Paris ed ha l’emprim scrit divers dramas, da la tragedia fin il libret d’opera. L’onn 1851 è in emprim toc vegnì recepì d’ina revista litterara; en quella èn er cumparids il medem onn dus raquints dad el. Ils temas da quels ‹viadi sin la mar› resp. ‹viadi en ballun› n’han betg pli laschà liber Verne, er sch’el han anc scrit in temp texts che tractavan tut autras tematicas.
L’onn 1852 è el daventà secretari da l’intendant dal Théâtre-Lyrique a Paris, per il qual el ha producì ils proxim onns, per part persul, per part en in team d’auturs, divers tocs. A medem temp ha el scrit vinavant raquints cun diversas tematicas, tranter quels il 1855 il raquint da viadi aventurus ‹Un hivernage dans les glaces› (‹In’envernada en il glatsch›). thumb|170px|Jules Verne l’onn 1856 L’onn 1857 ha el maridà ina vaiva cun dus uffants. Da lur lètg è naschì il 1861 il figl Michel. Jules Verne ha sinaquai pratitgà intgins onns la professiun burgaisa d’in agent da bursa, ma cun success mediocher. Daspera (1859 e 1861) ha el fatg cun in da ses amis, il cumponist Aristide Hignard, viadis cun bastiment en la Scozia e Norvegia, ils quals al han rendì accessibel il mund da la navigaziun. L’emprim viadi ha furmà la basa dal roman ‹Voyage à reculons en Angleterre et Écosse› (‹Viadi cun incaps en l’Engalterra ed en Scozia›), il qual n’è mai vegnì publitgà dal temp da vita da Verne.
Decisiv per la cuntinuaziun da sia carriera sco autur è stà il fatg ch’el ha fatg l’onn 1862 l’enconuschientscha da l’editur da cudeschs d’uffants Pierre-Jules Hetzel. Quel ha edì ses emprim roman da science fiction ‹Cinq semaines en ballon› (‹Tschintg emnas en il ballun›), ha fatg cun el in contract per ulteriurs romans dal medem gener ed al ha animà ad ina moda da scriver attractiva per il public. Il pli tard sur Hetzel è Verne er vegnì en contact cun perscrutaders da la natira ed inventaders ch’han schlargià sias enconuschientschas, procurà per la savida dal fatg necessaria e furnì ad el ideas ch’el rimnava en in’immensa cartoteca.
Cun ‹Cinq semaines en ballon› ha Verne cuntanschì in tschert renum sco autur; tuttina n’è quest’ovra betg sa vendida dalunga fitg bain, mabain ha cuntanschì cuntinuadamain sur quatter decennis pliras ediziuns. Ils proxims onns ha el scrit numerus romans ch’èn per ordinari, avant che vegnir edids en furma da cudesch, cumparids en cuntinuaziuns en la revista da giuvenils ‹Magazin illustré d’éducation et de récréation› che Hetzel ha fundà il 1864. Sia domena per propi èn restads ils romans da viadi e d’aventura, cun ina cumpart pli gronda u pli pitschna da science fiction, ils quals Hetzel preschentava sut la rubrica ‹Voyages extraordinaires›. En questas ovras ha Verne anticipà cun blera intuiziun scientifica e tecnica baininqual svilup che dueva vegnir realisà pli tard. Quai vala surtut per la litteratura ch’è cumparida ils emprims dudesch onns suenter l’emprim’ovra. thumb|230px|Stanza da studi da Jules Verne en la chasa municipala ad Amiens Ses pli enconuschents romans èn: ‹Voyages et aventures du capitaine Hatteras› (1864/65); ‹Voyage au centre de la Terre› (1864); ‹De la Terre à la Lune› (1865); ‹Autour de la Lune› (1869); ‹Vingt mille lieues sous les mers› (1869). L’onn 1872 è cumparida si’ovra che dueva avair il pli grond success insumma, ‹Le Tour du monde en 80 jours› (‹Viadi enturn il mund en 80 dis›), la quala el ha, ensemen cun Adolphe d’Ennery sco coautur, er adattà per il teater. Il 1876 è suandà, medemamain cun grond success, il crimi politic e d’aventura ‹Michel Strogoff› che gioga en la Sibiria; er quel è vegnì elavurà ad in toc da teater.
L’onn 1886 è el vegnì blessà grevamain tras in sajet da pistola d’in nev malsaun da spiert, quai ch’ha laschà ses fastizs fin la fin da sia vita. Il 1888 ha el cumenzà a s’engaschar en la politica communala ed è vegnì elegì repetidamain en il cussegl da la citad dad Amiens. Sco politicher dal center, l’emprim plitost d’orientaziun sanestra, pli tard da dretga, è el s’engaschà en la planisaziun urbana ed a favur dal teater da la citad. L’onn 1898, en connex cun l’Affera da Dreyfus, vegn el attribuì als ‹anti-Dreifusards›; ma il 1899 è el s’engaschà per la revisiun da la procedura.
Ils 17 da mars 1905 ha Verne gì in’attatga da diabetes. Da quella n’è el betg pli sa revegnì ed è mort ils 24 da mars 1905.
Suenter sia mort ha ses figl edì numerusas ovras or dal relasch, per part cun adattar quellas vaira ferm, ed ha er scrit atgnas ovras sut il num da ses bab.
Recepziun
L’epoca en la quala Verne ha vivì steva sut l’ensaina dal progress tecnic accelerà ed era a medem temp segnà dals ultims gronds viadis d’exploraziun. Perquai han ses cudeschs, che sa drizzavan surtut ad in public masculin pli giuven e scolà, gì grond success betg be en Frantscha, mabain grazia a translaziuns er en tut l’Europa ed en ils Stadis Unids. Intgins da ses romans vegnan fin oz adina puspè edids da nov.
L’onn 1910 han ins inaugurà en sia citad natala in monument per Jules Verne, creà da Georges Bareau.
En il 20avel tschientaner han ils romans da Verne, ritgs d’acziun, inspirà blers cineasts. E betg per casualitad porta l’emprim sutmarin atomar dal mund l’USS Nautilus, il num dal sutmarin futuristic da chapitani Nemo, la figura or da ‹Vingt mille lieues sous les mers›.
Romans
thumb|150px|Cuverta dal roman ‹Voyages et aventures du capitaine Hatteras› thumb|150px|
Las suandantas ovras or dal relasch da Jules Verne ha ses figl Michel Verne publitgà suenter las avair reelavurà pli u main ferm:
Seychellas
Las Seychellas èn in stadi insular da l'Africa en l'Ocean indic. Sia chapitala dal pajais è Victoria. Ils stadis il pli manaivel èn las Comoras, il Madagascar ed il Mauritius en il sid. Las linguas uffizialas èn l'englais, il franzos ed il kreol. Il pajais consista dals 42 inslas da granit e 73 inslas da curals e sa chatta a l'ost dal kontinent da l'Africa.
Jules Verne
Romans
Medemamain or dal relasch da Jules Vernes derivan las suandantas ovras:
Seychellas
Las Seychellas èn enconuschenta per sias bellas splagias e destinaziuns turisticas e la bellezza da la natira.
thumb|left|400px|Anse Source d'Argent a l'insla da La Digue thumb|400px|Ina charta geografica cun la posiziun da las Seychellas en l'Ocean indic
Dwight D. Eisenhower
thumb|Dwight David Eisenhower (1956) Dwight David Eisenhower (* 14-10-1890; † 28-3-1969) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1953 enfin 1961. Republican, naschì a Texas, creschì si a Abilene, Kansas. Militar da professiun cun instrucziun a Westpoint, ha fatsch servetsch sut ils generals Pershing e MacArthur. Capocumandant da las forzas armadas alliadas tar la sbartgada en l'Africa dal nord l'onn 1942 e tar l'invasiun en la Normandia l'onn 1944. Suenter la guerra è el stà president da la Columbia University e l'onn 1951 capocumandant da las truppas da la Nato. Durant sias duas duradas d'uffizi ha el empruvà da sminuir las tensiuns en la guerra fraida: i ha dà l'armistizi en la Corea ed il contract davart la neutralitad da l'Austria. Per cuntanscher la «desegregation» da las scolas, ha el tramess truppas a Little Rock, Arkansas.
Gieu
Etimologicamain deriva il pled gieu neu dal latin IOCUS, che significa divertiment, sgnocca e passatemps. Il gieu é ina activitad universala, ina constanta antropologica ch'ins chatta en tut las culturas, ina activitad che l’esser uman practica tut la sia vita. Per tant, é ina activitat transcendental, fundamental per il carstgaun, fin al punct ch'il gieu es ina manifestaziun che dat pussaivladads d'expressiun e po influenzar considerablamain l’evoluziun, il svilup e la maduraziun. La transcendenzia dal gieu en la vita dals uffants es fixada en l’artitgel 7 da la Declaraziun dils Dretgs dal Uffant, adaptada entras l’Assemblea Generala da l’ONU en igl onn 1959 Il gieu é ina activitad voluntaria che troba el que busca en ella mateixa i en el desenvolupament del seu propi procés. Il gieu é ina activitad fitg seriusa che implichescha totalmain ils giugaders (sentiments, pensaments, etc.). Practicar in gieu serva per demonstrar i afirmar l'atgna personalitad.
In gieu po esser liber u dirigí. Il gieu libre é quel che dat agl uffant spontanitad per iniciativas persunalas ed absoluta libertad. Il cuntrari tar in gieu dirigí, sto in carschí proponer, animar, organisar e diriger il gieu e procurar ils materials duvrads.
In exempel d'in gieu es schah, nua ch'ins dovra il tscharvè per giugar la partida e gudagnar questa. Las parts-clav d'in gieu èn ils objectivs, la mira, las reglas e la interactivitad. Normalmain genereschan ils gieus ina stimulaziun fisica u mentala, savens omadus; gieus gidan ad aquirir habilitads practicas, servan co exercizi e sviluppan in'educaziun psicologica.
Dalai Lama
thumb|220px|Il 14avel Dalai Lama Tenzin Gyatso Dalai Lama (tibetan ཏཱ་ལའི་བླ་མ་, Wylie: ta la'i bla ma; savens translatà cun ‹magister sumegliant a l’ocean›) è il titel dal pli aut trülku entaifer l’ierarchia da la scola gelug dal budissem tibetan. Il titel è vegnì surdà l’emprima giada l’onn 1578 dal prinzi Altan Khan a ses magister spiritual Sönam Gyatsho sco titel d’onur. La denominaziun formala sa cloma ‹sia sontgadad›.
L’actual 14avel Dalai Lama è il muntg budistic Tenzin Gyatso.
En general
Il Dalai Lama vegn chapì en il budissem tibetan sco bodhisattva, sco creatira ch’ha cuntanschì il resvegl spiritual, ma ch’ha puspè fatg il pass da reincarnaziun ord cumpassiun. Cumbain che persunas illuminadas pon sortir dal circul da reincarnaziun, fan bodhisattvas il vut da prender sin sai da libra veglia lur reincarnaziun, per pudair mitigiar uschia la suffrientscha d’autras creatiras.
Cuntrari a l’opiniun derasada na furma il Dalai Lama però betg il chau spiritual da la scola gelug; questa posiziun cumpeta al Ganden Thripa.
Scuverta
thumb|180px|Scuverta d’in Dalai Lama In Dalai Lama vala tenor la tradiziun tibetana sco trülku (tibetan: sprul sku, reincarnà d’auta posiziun, concret sco reincarnaziun da l’Avalokiteshvara).
Tenor ils cartents èsi pussaivel d’eruir suenter la mort d’in Dalai Lama en tge persuna che quel vegn reincarnà. Per quest intent autoriseschan ils manaders da l’urden savens pliras cumissiuns da scuverta che sa cumponan da muntgs d’auta posiziun. Il 14avel Dalai Lama è, suenter ina visiun dal regent Jampel Yeshe Gyeltshen, vegnì scuvert e renconuschì d’ina da trais cumissiuns al lai d’oracel Lhamo Lhatso e vi d’autras ensainas.
Suenter che la decisiun è crudada a favur d’in dals candidats, vegn l’uffant declerà uffizialmain sco reincarnaziun dal Dalai Lama precedent. El percurra tradiziunalmain ina furmaziun claustrala en budissem tibetan, cultura tibetana, lingua, scrittira, calligrafia e savida generala. En rom da questa furmaziun gioga er il Panchen Lama ina rolla, il qual steva dapi il temp dal Lobsang Chökyi Gyeltshen visavi il Dalai Lama en ina relaziun da magister e scolar.
Origin mongolic
Il titel d’onur Dalai Lama (tibetan Gyamtso) è vegnì surdà l’emprima giada l’onn 1578 a Sönam Gyatsho, cur che lez è sa rendì sin l’invit dal prinzi dal pievel mongol dals Tümed Altan Khan a la curt da quel. Il Dalai Lama è da sia vart sa mussà renconuschaivel cun surdar al prinzi dals Mongols in titel d’onur. En questa moda ha el suttamess il reginavel dad Altan Khan a sia protecziun spiertala ed ha segirà persuenter il sustegn da quel en il cumbat da pussanza da ses urden cunter las scolas lamaisticas rivalisantas. Damai ch’ils dus antecessurs da Sönam Gyatsho èn vegnids renconuschids posteriuramain sco Dalai Lamas, quinta el sez sco terz Dalai Lama suenter l’avat budistic Gendün Drub (1391–1474) e Gendün Gyatsho (1475–1542).
Execuziun da la pussanza da suveranitad statala
Cur che prinzi Gushri Khan da la Mongolia dal Vest, il qual considerava sasez sco protectur dal Dalai Lama (da lez temp era quai Ngawang Lobsang Gyatsho, il 5avel Dalai Lama), ha conquistà en ina guerra da plirs onns il Tibet Central ed ha mess a ferm ils 7 da favrer 1642, suenter avair conquistà la citad Shigatse, l’ultim retg da Tsang Tenkyong Wangpo (1606–1642), ha el l’emprim declerà sasez sco regent dal Tibet. Ils 3 da matg 1642 ha el alura proclamà en ina ceremonia festiva il Dalai Lama sco autoritad superiura dal Tibet «da Dajianlu en l’ost fin a Ladakh en il vest». La pussanza politica da la regenza Ganden Phodrang (tibetan: dga' ldan pho brang) dueva vegnir exequida d’in desi (tibetan: sde srid, ‹regent›) ch’era munì cun las cumpetenzas d’in primminister.
Consequenzas da l’emprima vacanza
Cur ch’il 5avel Dalai Lama è mort ils 2 d’avrigl 1682, è sa preschentada per la regenza dal Tibet ina greva situaziun. Ella ha stuì ir a la tschertga da sia reincarnaziun, in uffant novnaschì, procurar per l’educaziun e furmaziun da l’uffant e spetgar fin che quel saja maioren e possia surpigliar sco 6avel Dalai Lama il domini. Uschè ditg – in’entira generaziun – duevan il Tibet e sia regenza stuair exister senza schef da stadi. Ins stueva far quint che pievels vischins, ma er forzas a l’intern vegnian a trair a niz quest temp d’in tschert vacum da pussanza a lur favur ed a disfavur dal Tibet. Per prevegnir a quai, duai il 5avel Dalai Lama avair instruì il desi Sanggye Gyatsho (1653–1705) sin il letg da mort da tegnair secreta sia mort uschè ditg sco pussaivel, fin che las lavurs vi dal Palaz da Potala sajan terminadas. Uschia è quai er vegnì fatg, apparentamain cun il consentiment da tut ils impurtants funcziunaris da la curt e spirituals. Per mantegnair la parita stueva vegnir inscenà da temp en temp in’occurrenza publica u in’audienza per dignitaris mongolics. Tut tenor vegniva magari tschentà ses vestgì ceremonial en la halla d’audienza sin il tron, ubain ch’in muntg adattà stueva far finta d’esser il suveran. Er la furmaziun dal 6avel Dalai Lama ha patì dal fatg che tut stueva succeder en il zuppà. Be paucas persunas involvidas dastgavan savair tgi ch’el saja. Pir l’onn 1696, in onn suenter ch’il Palaz da Potala è stà terminà, ha il desi fatg enconuschent ch’il Dalai Lama saja gia mort l’onn 1682 ed ha preschentà in giuven da 13 onns sco sia reincarnaziun. Tant ils Mongols alliads sco er il retg chinais (Kangxi), che stimava il Dalai Lama e sia ductrina, ma ch’aveva resentì la politica tibetana dals ultims onns sco antichinaisa, èn sa sentids engianads. La fidanza en l’instituziun Dalai Lama ha patì tras quai grond donn.
Ina tala emprova da zuppentar la mort dal Dalai Lama, n’han ins betg pli fatg suenter quest’experientscha. Percunter èsi daventà ils proxims dus decennis normalitad ch’ils regents manavan en il Tibet las fatschentas dal stadi, damai che blers Dalai Lamas èn morts en giuvens onns e ch’il successur era minoren.
Embrugls en connex cun il 6avel Dalai Lama
thumb|220px|Lieu da naschientscha dal 6avel Dalai Lama Ils embrugls che duevan suandar a la vieuta dal 17avel al 18avel tschientaner han l’emprim manà a la destituziun dal 6avel Dalai Lama Tshangyang Gyatsho. En l’ulteriur decurs ha il conflict gì per consequenza ch’il Tibet è vegnì a lunga vista sut influenza chinaisa.
Cumenzà aveva tut dal temp ch’ins aveva taschentà la mort dal 5avel Dalai Lama. Da quel temp, ed er suenter l’intronisaziun da Tshangyang Gyatsho, ha il desi fatg ina politica da pussanza tibetana cun opponer stirpas mongolas ina cunter l’auter ed er cunter la China. Per sia disfortuna è la stirpa mongola dals Dsungars, sin la quala el era sa basà, vegnida battida a moda decisiva da las truppas da l’imperatur chinais. Uss han ils Chinais da lur vart opponì al desi autras stirpas mongolicas. En vista a l’engion en connex cun la mort dal 5avel Dalai Lama ch’era gist vegnì enconuschent, n’è quai betg stà difficil.