cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Immanuel Kant
Fundaments da la filosofia da la morala
Ma Kant na discurra en sias ovras davart la filosofia pratica betg da dumondas fundamentalas, mabain da fenomens etics fitg concrets. En questas passaschas vegn evident che si’etica n’è betg be in formalissem vid ed er betg in surdumandar l’uman a moda rigida, mabain ch’ella sa stenta tuttavia da tschiffar la varietad da l’agir uman.
En la vita da l’uman na sa lascha tenor l’avis da Kant betg cuntanscher ventira, mabain be cuntentezza da sasez. Quella consista tenor el en la cuntentezza da l’uman da s’orientar en ses agir tenor la moralitad. Per Kant tutgi tar las obligaziuns moralas, da promover il bainstar dad autras persunas tras servetschaivladad ed in agir altruistic en amicizias, en la letg ed en famiglia.
Filosofia dal dretg ed etica
Il 1793 ha Kant annunzià en il prolog da la Kritik der Urteilskraft che sia ‹fatschenta critica› areguard l’etica saja terminada cun quest’ovra. Ussa veglia el sa deditgar a la ‹fatschenta doctrinala›, vul dir a l’elavuraziun d’in sistem tenor la filosofia transcendentala. Ordavant publitgescha el dentant anc Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft (1793). En quest’ovra examinescha Kant il cuntegn raziunal da la religiun e sviluppescha vinavant si’idea davart ina religiun raziunala orientada a la morala ed a la pratica sco ch’el l’aveva gia postulà en ovras precedentas.
Sco elavuraziun ‹doctrinala› suonda lura il 1797 la Metaphysik der Sitten. En las duas parts principalas davart la doctrina giuridica e la doctrina da las virtids concepescha Kant ina filosofia ed etica politica fitg detagliada. Sia filosofia dal dretg cun ses princip fundamental da la reciprocadad amplifitgescha Kant en ses tractat Zum ewigen Frieden ad ina lia dals pievels che dueva la finala cumpigliar tut ils stadis e tut ils pievels: «Sch’i sa lascha cuntanscher ch’in pievel pussant e sclerì vegn da sviluppar ina republica (che sto tenor sia natira esser orientada a la pasch perpetna), alura po quella furmar il center d’ina colliaziun federativa, a la quala er auters stadis pon s’associar. Uschia po vegnir segirà il status da libertad dals singuls stadis tenor l’idea dal dretg dals pievels ed augmentà pli e pli tras ulteriuras colliaziuns da quest gener.»
Istorgia, illuminissem e religiun
thumb|160px|Cumenzament da l’enconuschent tractat ‹Tge è l’illuminissem?› En la Kritik der reinen Vernunft ha Kant snegà la pussaivladad da pudair respunder sia terza dumonda – ‹Tge poss jau sperar?› – be or da la raschun. Sche Dieu, l’immortalitad da l’olma e la libertad na sa laschan betg cumprovar tras la raschun e quella na po er betg cumprovar l’inexistenza da questas ideas, alura daventa la dumonda da l’absolut ina dumonda da la cretta: «Jau hai stuì schliar la savida, per far plazza a la cretta.»
Correspundentamain na pon ins – tenor Kant – betg vesair en il decurs da l’istorgia in’intenziun divina. L’istorgia vegn il cuntrari furmada da l’uman ch’è liber. Pervia da questa libertad na chatt’ins en l’istorgia er nagina regularitad u in svilup en direcziun da beadientscha u perfecziun; il progress na furma numnadamain nagina premissa necessaria per l’agir uman. Tuttina èsi pussaivel da s’imaginar che la natira cuntegnia in plan, pia da pensar che l’istorgia sa sviluppeschia tenor ina directiva (e saja uschia teleologica). Sch’ins sa lascha en sin questa pussaivladad, alura pon ins s’imaginar che la convivenza dals umans vegnia guidada da la raschun. Cun agid da quella ha l’uman creà il dretg che determinescha adina pli fitg l’urden social. A la fin maina quest svilup ad ina constituziun burgaisa perfetga, la quala è da durada en quel mument ch’era ils singuls stadis èn sa cunvegnids tranter els sin ina legislaziun exteriura. Quest’«istorgia a mira cosmopolitica» constituescha tenor Kant l’incarica politica, tenor la quala ils regents han da drizzar lur agir.
Kant era optimistic ch’il pensar liber vegnia a midar pass per pass la mentalitad dals umans ed ad influenzar la regenza en direcziun d’in tractament undraivel dal pievel. La tenuta averta da Friedrich il Grond – cumbain plitost en dumondas religiusas – ha confermà Kant en ses pensar.
Uschia è Kant daventà in dals spierts avantgardists da l’illuminissem, il qual el veseva sco destin da l’uman. Tranter auter scriva el en Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? (cf. la versiun rumantscha) :
I na fa perquai betg surstar che Kant era in aderent da la Revoluziun franzosa e ch’el ha er defendì questa posiziun – malgrà ch’el è stà expost a repressalias sut Friedrich Wilhelm II. E malgrà la censura creschenta èn quai er stads ils onns en ils quals Kant ha publitgà sias scrittiras religiusas. Tenor quellas na sa lascha Dieu betg cumprovar. Ma in agir moral consequent n’è betg pussaivel senza crair en libertad, immortalitad e Dieu. Perquai furma la morala l’origin e la religiun declera ils duairs morals sco leschas divinas. La religiun è pia suandada ad ina lescha da la morala ch’era gia avant maun. Per chattar ils vairs duers emprova Kant perquai da destillar da las differentas ductrinas religiusas il cuntegn oriund. Praticas ecclesiasticas ritualisadas crititgescha Kant sco rauba da preraglia. E propi ha Kant survegnì suenter la publicaziun da l’ovra religiusa Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft (1793/94) l’ordra ministeriala da betg pli publitgar en quest senn. Durant il temp da regenza dal retg ha Kant respectà quest scumond; suenter sia mort è Kant dentant puspè revegnì a sia posiziun en rom da la dispita da las facultads.
Estetica e mira da la natira
thumb|180px|Gravura dad Immanuel Kant dal 1791 Normalmain vegn la Kritik der Urteilskraft (KdU) considerada sco terza ovra centrala da Kant. En quest’ovra ch’è cumparida il 1790 emprova Kant da cumplettar ses sistem filosofic stgaffind ina colliaziun tranter la raschun teoretica (che furma la basa da l’enconuschientscha da la natira) e la raschun pratica e pura (che maina a la renconuschientscha da la libertad sco idea ed a la lescha morala). Tenor Kant è il sentiment dal gust situà tranter l’abilitad d’enconuscher e l’abilitad da desiderar. Il princip che collia quests elements è l’intenziunalitad. Quella sa mussa d’ina vart en il giudicat estetic davart il bel e sublim (part I), da l’autra vart en il giudicat teleologic che determinescha la relaziun da l’uman tar la natira (part II). En omadus cas n’ha il giudicament betg ina vigur determinanta – sco quai è il cas tar l’enconuschientscha, nua ch’ina noziun concreta vegn suttamessa ad ina noziun generala –, mabain ina reflectanta, quai che vul dir che las valurs generalas vegnan gudagnadas or da l’occupaziun cun cas concrets.
Da definir l’estetic è in process da giudicament subjectiv, en il qual i vegn attribuì ad in object tras la capacitad da giuditgar il predicat bel u betg bel. Criteris per giudicaments davart il gust èn tenor Kant ils suandants: che quels vegnian prendids independentamain d’interess da la persuna che giuditgescha; che quests giudicaments sajan subjectivs, vul dir ch’els na vegnian betg suttamess ad ina noziun; ch’il giudicament pretendia d’esser da valaivladad generala; ch’il giudicament vegnia prendì necessariamain. Sco en l’etica tschertga Kant er qua ils criteris formals (las cundiziuns da la pussaivladad) d’in tal giudicament e na sa fatschenta betg cun la determinaziun materiala (il cuntegn) da quai che vegn resentì sco bel.
En il giudicat teleologic vegn analisada l’intenziunalitad che giascha en la natira. L’intenziun n’è betg ina qualitad dals objects, mabain vegn pensada da nus e transferida en ils objects; ella è pia – sco la libertad – in’idea regulativa. L’intenziun natirala d’in object sco ch’ella vegn pensada da la raschun resulta da la relaziun tranter las parts e l’entir. La structura d’ina planta ed il cumportament coordinà dals process natirals na sa laschan betg declerar cun in simpel mecanissem; cuntrari ad in’ura reproducescha la planta sezza. Sin nus fan las relaziuns tranter las chaussas da la natira l’impressiun sco sch’i fiss cuntegnì lien in’intenziun. Kant avertescha dentant da vulair declerar quest’intenziun resentida cun agid da la religiun: «Sch’ins fa diever en il context da las scienzas natiralas da la noziun da Dieu per declerar l’intenziunalitad da la natira e dovra silsuenter l’intenziunalitad per cumprovar ch’i dettia in Dieu: alura na serva quai ni a l’ina ni a l’autra da questas duas scienzas.»
In giudicat estetic è adina subjectiv, er sch’el vegn pronunzia senza interess e – cuntrari als giudicats da l’enconuschientscha – senza far diever da noziuns. Tuttina pretenda el tenor Kant d’avair valaivladad generala. Quai è be pussaivel sch’igl è quasi avant maun in’enconuschientscha, uschiglio na sa lascha pensar nagina valaivladad generala. Questa forza d’enconuschientscha nascha dal gieu liber tranter forza d’imaginaziun (per colliar la multifariadad da las contemplaziuns) e da la raschun (per cumbinar l’imaginaziun a noziuns). Quest gieu evochescha tar il contemplader d’in object in sentiment da plaschair (u displaschair) e maina ad in daletg che nus colliain cun l’object che nus numnain ‹bel›. Da quai resulta ch’in contemplader d’in object che tira ina sentenzia estetica tras daletg pretenda che questa sentenzia valia per tuts e na saja er betg da discutar davent tras discussiun, schizunt sche las opiniuns divergeschan. L’atgnadad da la sentenzia dal gust consista pia en quai ch’ella – cumbain ch’ella ha be valaivladad subjectiva – recurra als objects uschia sco sch’i fissan pussaivlas sentenzias objectivs a basa da l’enconuschientscha.
Antropologia
Cun la dumonda ‹Tge è l’uman?› sa fatschenta Kant surtut a moda empirica. A partir dal 1773 ha el cumenzà a docir antropologia sco nov rom a l’universitad, suenter ch’el aveva gia introducì il 1755 geografia fisica sco rom d’instrucziun. Questas prelecziuns n’han betg chattà repercussiuns directas en si’ovra filosofica; tuttina furman ellas in impurtant fund per il pensar da Kant. Per el furmavan questas prelecziuns, tar las qualas el ha er quintà la pedagogia, ina sort preparaziun per la transiziun a l’universitad sco intermediatura da sabientscha davart il mund. Questa propedeutica dueva intermediar en emprima lingia ils fenomens empirics e lur leschas e main ils fundaments ils pli profunds. Kant sa stentava da docir questas tematicas a moda divertenta e betg sitga. Sper ovras filosoficas spezialisadas (Montesquieu, Hume) sa basava Kant en emprima lingia sin litteratura actuala e rapports da viadi. El sviluppava pia sias ideas a basa da rapports da terzs e colliava quels cun atgnas observaziuns per arrivar ad ina concepziun da l’uman uschè cumplessiva sco pussaivel.
L’interess da Kant n’è betg drizzà sin l’antropologia fisiologica, pia sin la dumonda «tge che la natira fa da l’uman», mabain sin la dumonda «tge che l’uman sco creatira ch’agescha libramain fa da sasez u po e duai far da sasez». Sco lavurs prematuras davart questas tematicas pon valair Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen (1764), Über die Krankheit des Kopfes (1764) ed Über die verschiedenen Rassen der Menschen (1775). A la medema gruppa da scrittiras sa laschan er attribuir Mutmaßlicher Anfang der Menschheitsgeschichte (1786) e parts da las lavurs davart la filosofia da la religiun. L’ovra tardiva Anthropologie in pragmatischer Hinsicht (1798) po valair sco ina resumaziun da las stentas da Kant sin quest champ. L’ovra sa basa en emprima lingia sin la davosa prelecziun d’antropologia da l’enviern 1795/96. Cuntrari a sias scrittiras teoreticas è l’antropologia ‹pragmatica›. Entant ch’in imperativ categoric pretenda valaivladad absoluta, s’orientescha in imperativ pragmatic a la finamira d’agir. L’imperativ moral è ina dumonda da la pura raschun pratica; l’imperativ pragmatic è percunter d’attribuir a l’instrucziun da la natira empirica.
Analisond il cuntegn da l’antropologia da Kant constatesch’ins ch’i na sa tracta betg d’ina filosofia antropologica sco quai ch’ella dueva vegnir elavurada en il decurs dal 20avel tschientaner. Las tematicas che Kant tracta èn plitost d’attribuir – tenor chapientscha moderna – a la psicologia, l’etnologia e la scienza da la cultura populara. L’emprima part dal cudesch, la didactica antropologica, tracta ils duns da l’enconuschientscha, dal sentiment e dal garegiament. Kant sa fatschenta cun dumondas da la conscienza da sasez, da l’apparat da la percepziun e da la forza imaginativa; el tracta dumondas davart il plaschair e displaschair, la differenza tranter chapir e giuditgar u ils princips da l’associaziun. En la segunda part, la caracteristica antropologica, descriva Kant atgnadads dal caracter e co che l’uman po sviluppar quellas. En quest connex tematisescha el ils singuls individis, differenzas da la schlattaina, pievels, razzas e l’entira umanitad ed emprova d’elavurar structuras cun agid da classificaziuns. Tematicas che vegnan tractadas qua èn per exempel la scienza tradiziunala davart ils temperaments u la dumonda davart atgnadads che vegnan ertadas resp. che resultan dal pensar. Las dunnas resguardava Kant sco pli sensitivas, orientadas pli ferm al gust e main raziunalas che l’um. A las tschintg «grondas naziuns europeicas» (Franzos, Englais, Spagnols, Talians e Tudestgs) ha Kant attribuì tipicas caracteristicas da naziunalitad. E per finir ha el classifitgà ils umans attribuind quels – sco quai che gia Linné aveva fatg curt avant el – a quatter «razzas». Kant ha furmà in’ierarchia cun ils alvs sisum, suandads dals Inds mellens, dals nairs e dals cotschens da l’America. Confurm a la teoria dal clima ch’era actuala da quel temp, ha Kant attribuì a questas razzas abilitads spiertalas e socialas diminuentas. Per finir ha Kant differenzià l’uman da l’animal tras l’abilitad da la raschun da surmuntar il nausch e da cuntanscher in’umanitad che collia ils pievels en furma d’ina communitad da cosmopolits.
Ord vista dad oz ston ins giuditgar blers dals parairis da Kant davart l’antropologia sco sbagliads e plain pregiudizis. Las infurmaziuns negativas davart culturas e pievels esters che Kant ha chattà en sias funtaunas ha el per part anc rinforzà; perquai al è er gia vegnì reproschà rassissem, e quai tant pli ch’i deva gia da ses temp vuschs che faschevan valair posiziuns bler pli modernas che Kant sez.
‹Opus postumum›
thumb|160px|Monument da fossa da Kant sper il dom a Kaliningrad Suenter avair terminà la filosofia transcendentala vuleva Kant er extender la filosofia da la natira; quest project n’è el dentant betg vegnì da manar a fin. A partir dal 1790, anc durant scriver la Metaphysik der Sitten, ha Kant cumenzà ina lavur cun il titel Übergang von den metaphysischen Anfangsgründen zur Physik. La lavur vi da quest’ovra al ha fatschentà fin sia mort l’onn 1804. Ils manuscrits da quests ultims onns èn vegnids reunids ad in ‹Opus postumum›, il qual è pir vegnì rendì accessibel ad in vast public l’onn 1935. Quests texts mussan che Kant ha mantegnì fin en l’auta vegliadetgna l’abilitad e la veglia da transfurmar la filosofia critica.
La problematica da questas perscrutaziuns – che Kant numnava en tschertgels privats ses capodovra – sa stauscha dentant tras ils differents sbozs sin livels adina pli abstracts. Enturn il 1800 è Kant perquai returnà ad in nivel sistematic che correspunda en in tschert senn a la Kritik der reinen Vernunft. Kant sviluppescha novs concepts d’autodeterminaziun, ils quals el applitgescha lura era sin la raschun pratica. A la fin è el sa fatschentà cun ina nova concepziun d’in «sistem da la filosofia transcendentala», la quala el n’è dentant betg vegnì da terminar.
Recepziun
Gia dal temp da vita valeva Kant sco filosof extraordinari, uschia ch’igl è gia naschì ils onns 1790 in veritabel ‹kantianissem›. Sco emprims impurtants recensents èn da numnar Johann Schulz, Karl Leonhard Reinhold ed era Friedrich Schiller. Ma gia baud hai er dà posiziuns criticas da vart da represchentants raziunalistics da l’illuminissem. Moses Mendelssohn ha per exempel numnà Kant in che smardeglia tut ed August Eberhard ha schizunt fundà in’atgna revista, en la quala el ha publitgà sia critica. Sin quella ha Kant respundì explicitamain en sia scrittira Über eine Entdeckung, nach der alle neue Kritik der reinen Vernunft durch eine ältere entbehrlich gemacht werden soll.
Da pli gronda muntada èn stadas las criticas da Johann Georg Hamann e da Johann Gottfried Herder ch’han reproschà a Kant d’avair negligì la lingua sco funtauna d’enconuschientscha originara. Herder ha plinavant rendì attent al fatg che l’uman ‹metaschematisescha› gia en il process da percepziun – in’enconuschientscha che vegn confirmada oz da la psicologia da la furma. In’ulteriura critica fundamentala ha formulà Friedrich Heinrich Jacobi; el ha refusà la separaziun en ils dus bists d’enconuschientscha (sensualitad e raschun) ed ha refusà la noziun da l’‹object en sai›.
thumb|200px|Kant e ses discipels da l’idealissem tudestg: Fichte, Schelling e Hegel Ina segunda fasa d’occupaziun cun l’ovra da Kant furma l’idealissem tudestg. Il scolar da Kant Johann Gottlieb Fichte ha refusà la contemplaziun sco funtauna d’enconuschientscha; da qua è el arrivà a ses idealissem subjectiv. La reacziun negativa da Kant ha el da sia vart commentà a moda disfavuraivla. Medemamain han Friedrich Wilhelm Joseph Schelling e Georg Wilhelm Friedrich Hegel empruvà da cumplenir e superar Kant tras lur sistems absoluts. Cun la mort da Hegel (1831) è l’idealissem – sco epoca entaifer l’istorgia da la filosofia – bain ì a fin a moda andetga; ma sia recepziun ha cuntinuà er vers la segunda mesadad dal 19avel tschientaner.
Arthur Schopenhauer resguardava sasez sco il pli impurtant scolar da Kant. El spretschava la concurrenza da la scola da Hegel ed ha surpiglià la teoria da l’enconuschientscha da Kant en ses capodovra Die Welt als Wille und Vorstellung. L’‹object en sai› ha el dentant remplazzà tras la ‹voluntad›. Las reacziuns da Max Stirner e Friedrich Nietzsche èn stadas negativas tant envers Hegel sco er envers Kant. Els han per l’ina refusà l’absolutissem da Hegel e per l’autra empruvà da chattar ina via or da la enconuschientscha dischillusiunanta da las pussaivladads limitadas da l’agir uman (tenor Kant). Els han dentant fatg quai senza tschertgar tegn tar in Dieu palpabel, gea schizunt senza avair tschertezza areguard la libertad.
Ina terza via da recepir l’ovra da Kant han inizià Jakob Friedrich Fries, Johann Friedrich Herbart e Hermann von Helmholtz. Els han surtut legì Kant sut aspects scientifics, en spezial psicologics. Sut Otto Liebmann ha alura cumenzà a sa sviluppar il neokantianissem da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner che dueva dominar la discussiun fin il temp da l’Emprima Guerra mundiala. Ils represchentants principals eran Hermann Cohen e Paul Natorp da la Scola da Marburg che sa distinguan tras lur access scientific sco er Heinrich Rickert e Wilhelm Windelband da la Scola da Baden cun accents sin il champ da la filosofia da las valurs e da l’istorgia. Lur tratg cuminaivel è la critica envers il term central ‹a priori›, il qual els resguardavan sco element metafisic da Kant. Ma tuttina è lur posiziun restada en bleras dumondas damanaivel a l’idealissem. Auter è quai stà en il criticissem dad Alois Riehl e ses scolar Richard Hönigswald; quels èn bain sa fundads fermamain sin Kant, ma han empruvà da scriver vinavant sias teorias resguardond las enconuschientschas da las scienzas modernas. Atgnas vias èn ids Hans Vaihinger (cun sia teoria dal ‹sco sche›) ed ils anteriurs represchentants da la Scola da Marburg Nicolai Hartmann (cun in’onotologia dal realissem critic) ed Ernst Cassirer (cun la filosofia da las furmas simbolicas). Cassirer ha tranter auter demonstrà ch’era teorias modernas da la matematica e da las scienzas natiralas (sco per exempel la teoria da la relativitad) laschan s’accordar cun il criticissem.
En il 20avel tschientaner na chatt’ins bain betg pli scolas da Kant, ma tuttina ha praticamain mintga filosofia tgirà la confruntaziun u il dialog cun Kant. Quest barat tanscha da Charles S. Peirce sur Georg Simmel, Edmund Husserl, Karl Jaspers, Max Scheler, Martin Heidegger, Ernst Bloch fin Theodor Adorno e Karl Popper ed è er da chattar en la filosofia analitica, en furma dal commentari da la Kritik der reinen Vernunft scritta da Peter Frederick Strawson u en l’ovra Geist und Welt da John McDowells, en la quala l’autur reprenda motivs da pensar da Kant. En pli è il constructivissem dad Erlangen collia cun Kant ed er la mira da Karl-Otto Apel da transfurmar la filosofia transcendentala stat en stretga connexiun cun Kant. Il medem vala per Carl Friedrich von Weizsäcker e per Jean-François Lyotard che sa referescha en si’estetica al term kantian dal sublim. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner è sa furmada adina dapli ina gruppa da filosofs ch’è sa posiziunada en il senn d’ina raziunalitad critica en la tradiziun da Kant. A quella sa laschan tranter auter attribuir Helmut Holzhey, Dieter Henrich, Gerold Prauss, Norbert Hinske, Herbert Schnädelbach, Reinhard Brandt u Otfried Höffe. Er en ils Stadis Unids datti represchentants da questa posiziun sco per exempel Paul Guyer, Henry E. Allison e Christine Korsgaard. Da menziunar è era la renaschientscha da l’etica deontologica, la quala ha survegnì impuls decisivs en furma da la teoria da la giustia da John Rawl. Ella furma era la basa da l’etica dal discurs ch’è vegnida sviluppada tras Karl-Otto Apel e Jürgen Habermas e da la teoria dal discurs dal dretg tenor Robert Alexy. Ma er en l’estetica ed en la filosofia da la religiun han gì lieu en il decurs dal 20avel tschientaner discurs intensivs davart e cun l’ovra da Kant.
Kant è er restà en il temp preschent il filosof che vegn recepì il pli intensiv. Da quai dattan per exempel perditga ils 1100 commembers al 9avel Congress da Kant internaziunal a Berlin l’onn 2000 u las bundant 1000 monografias e collecziuns da tractats ch’èn cumparidas il 2004 per ses 200avel onn da mort. Medemamain cuntinuescha la retscha ‹Studis da Kant› (fundada il 1896) cun radund 25 publicaziuns l’onn, l’activitad da la Societad da Kant a Halle/Saale (fundada il 1904) e la lavur dal Post da perscrutaziun da Kant a l’Universitad da Mainz. A Bonn è vegnida terminada il 2008 la publicaziun da tut las scrittiras da Kant en furma electronica e l’Archiv da Kant a Marburg cuntinuescha da cumplettar l’Ediziun d’academia (cf. sutvart).
Onuraziuns
thumb|160px|Tavla commemorativa a Duisburg En onur da Kant èn vegnids erigids numerus monuments, en spezial en il decurs dal 19avel tschientaner ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Qua ina selecziun:
Tavla commemorativa
Ils 12 da favrer 1904 – per il 100avel di da la mort da Kant – è vegnida inaugurada al chastè da Königsberg ina tavla commemorativa da bronz che cuntegneva ina sentenzia centrala da la Kritik der praktischen Vernunft: «Duas chaussas emplainan il spiert cun admiraziun e veneraziun adina nova e creschenta, pli savens e profund ch’il pensar s’occupa dad ellas: il tschiel stailì sur mai e la lescha morala en mai.»
Ufenau
thumb|right|250px| Ufenau è ina insla che sa chatta en il Lai da Turitg. La insla tutga tar la vischnanca da Freienbach ed èn situadas 2,5 km da davent da Rapperswil e 1,5 km davent da Pfäffikon. L'Insla èn situada a 406 m.s.m.
Mar Adriatica
thumb|right|250px|Charta da la Mar Adriatic. thumb|right|250px| Mar Naira La Mar Adriatica è ina subdivisiun da la Mar Mediterrana en l'Europa. Sia surfatscha approximativa è 160'000 km².
Grondas citads sin la riva èn: Otranto, Brindisi, Monopoli, Polignano a Mare, Mola di Bari, Bari, Giovinazzo, Molfetta, Bisceglie, Trani, Barletta, Manfredonia, Termoli, Vasto, Ortona, Pescara, Giulianova, San Benedetto del Tronto, Civitanova Marche, Ancona, Senigallia, Fano, Pesaro, Rimini, Ravenna, Chioggia, Venezia, Jesolo, Caorle, Lignano Sabbiadoro, Grado, Monfalcone, Sistiana, Trieste, Muggia;
Koper, Izola, Piran;
Novigrad, Poreč, Rovinj, Pula, Opatija, Rijeka, Kraljevica, Nin, Zadar, Šibenik, Split, Makarska, Dubrovnik;
Neum
Kotor, Bar, Ulcinj;
Durrës, Vlora.
Luf
Il luf (Canis lupus) è il pli grond animal da rapina or da la famiglia dals chauns (Canidae). Lufs vivan per ordinari en stirpas; en la lingua da mintgadi discurr’ins en quest connex da trieps. La preda principala en la gronda part dal territori da derasaziun furman animals ad ungla mez gronds fin gronds. Dapi il pleistocen tardiv era il luf derasà en furma da pliras sutspezias en tut l’Europa, en vastas parts da l’Asia, inclusiv la Peninsla Araba ed il Giapun, sco er en l’America dal Nord.
En l’Europa Centrala èn ils lufs vegnids persequitads sistematicamain dapi il 15avel tschientaner. En il 19avel tschientaner als aveva l’uman decimà tras chatscha en quasi tut ses territoris da derasaziun en tut il mund; en l’Europa dal Vest ed Europa Centrala era el bunamain vegnì extirpà ed en il Giapun schizunt dal tuttafatg. Dapi la fin dal 20avel tschientaner vegn il luf protegì en blers pajais ed ils effectivs sa revegnan puspè, e quai malgrà ch’i dat vinavant persecuziuns illegalas. Er en Svizra èn returnads dapi ils onns 1990 singuls lufs; in emprim triep è sa furmà il 2012.
Il luf tutga tar ils pli enconuschents animals da rapina; da vegl ennà gioga el in’impurtanta rolla en ils mitus e las paraulas da blers pievels. Dal luf derivan ultra da quai tut ils chauns.
Caracteristicas generalas
thumb|230px|Exemplar fotografà en il Danemarc Da princip regorda in luf ad in chaun grond; cumpareglià cun chauns da sumeglianta cumparsa è il corp dal luf pli lung ed il pèz pli aut, ma pli graschel. Lufs èn da statura plitost satiglia ed han chommas lungas. Il chau è relativamain grond, cun in frunt lad, in gnif lung ed ureglias curtas drizzadas a dretg si, orientadas enavant e munidas a l’intern cun in pail spess. Ils egls stattan en ina posiziun levamain enclinada ed èn medemamain orientads enavant. La cua spessa mesira ca. in terz da la lunghezza dal corp e dal chau.
Pervi dal vast territori da derasaziun varieschan la grondezza dal corp ed il pais dal luf vaira ferm. Per ordinari cuntanscha l’animal ina lunghezza dal corp e dal chau da 1,0 fin 1,6 meters, la cua mesira tranter 33 e 55 centimeters, il pais tranter 20 e 40 kilograms. La lunghezza da las chomma davos cuntanscha 20 fin 25 centimeters, la lunghezza da l’ureglia 9 fin 12 centimeters. Ils pli gronds lufs vivan en la Russia dal Nord sco er en l’Alasca ed il Canada; lur autezza da las spatlas munta a radund 80 centimeters. Quests lufs pon avair in pais da fin a 80 kilograms. Ils pli pitschens lufs vivan en il Proxim Orient e sin la Peninsla Araba; quels han ina lunghezza dal chau e dal corp da ca. 80 centimeters, paisan radund 20 kilograms e la lunghezza da la cua munta a ca. 29 centimeters. Las femellas èn 2 fin 12 procent pli pitschnas ch’ils mastgels e 20 fin 25 procent pli levas. Ils lufs che vivan en l’Europa Centrala sa chattan tranter ils dus extrems numnads: En la Pologna han mesiraziuns mussà ch’ils mastgels avevan en media ina lunghezza dal corp e dal chau da 119 centimeters ed in’autezza da la spatla da 70 fin 90 centimeters; las femellas mesiravan 111 centimeters (valurs extremas 97 fin 124 centimeters) resp. in’autezza da la spatla da 60 fin 80 centimeters. Il pais dals mastgels tanscheva da 35 fin 67 kilograms, quel da las femellas da 27 fin 50 kilograms.
La coluraziun è fitg variabla, i dat lufs alvs, alvents, melnents, cotschnents, brins grischs e nairs. En las zonas tempradas da l’Europa e da l’Asia domineschan lufs da colur mellen grischa u grisch brina, las populaziun situadas pli en il nord disponan da pli autas cumparts d’animals nairs ed alvs. Per ordinari domineschan ils chavels stgirs si dies e vi da la cua. Il venter, las chommas ed il gniv èn per il pli colurads pli cler. Tenor retschertgas geneticas deriva la colur dal pail naira tar ils lufs d’ina mutaziun ch’è l’emprim sa fatga valair tar ils chauns e ch’è pli tard penetrada en la populaziun da lufs.
Caracteristicas da la chavazza e dal skelet
thumb|200px|Chavazza dal luf La chavazza dal luf è lunghenta, ella mesira en tut ca. 21 fin 25 centimeters ed è uschia pli lunga che la chavazza da mintg’autra spezia da chaun. L’oss dal nas è segnà sur l’entira lunghezza da pitschnas foppas. La dentadira dal luf consista sco tar tut ils chauns en mintga vart da la missella sura da trais incisivs, in dent chanin, quatter premolars e dus molars ed en mintga vart da la missella sut da trais incisivs, in dent chanin, quatter premolars e trais molars. Tut en tut ha lufs pia 42 dents. Il premolar P4 en la missella sura ha ina lunghezza (betg da scumbigliar cun l’autezza) da bundant 20 millimeters; el vegn numnà dent da stgarpar e furma cun il molar M1 da la missella sut (che vegn medemamain numnà dent da stgarpar) ina zanga. Il molar M2 en la missella sura ha ina surfatscha da mastegiar da bundant 100 millimeters quadrat, quai che na vegn cuntanschì da nagin’autra spezia da chaun. Sco tut ils chauns dispona er il luf d’in oss dal penis (Baculum). Quel finescha en piz ed è munì sur l’entira lunghezza cun ina chava.
Differenzas tar il chaun
Tar ils chauns che vegnan tegnids en chasa sa tracti da furmas domesticadas dal luf; ensemen cun il dingo (il chaun ch’è puspè daventà selvadi) tutgan quels pia tar la medema spezia (Canis lupus). Lufs e chauns sa laschan per il pli distinguer a basa d’intgins tratgs caracteristics; quant gronda che la differenza è, variescha però ferm da razza tar razza. Il gnif è per ordinari pli curt tar chauns che tar il luf. Lufs han savens flatgs clers sur ils egls, vistas cleras ed in culiez alvent; si dies portan els savens in flatg stgir en furma da sella. Ils egls èn mellens fin verd mellens e stattan en ina posiziun levamain enclinada. Las ureglias èn adina drizzadas dretg si ed èn per ordinari pli pitschnas che quellas dals chauns. Perquai che las chommas èn en cumparegliaziun cun il chaun pli lungas, correspundan las conturas dal corp en il profil (senza chau, culiez e cua) pli u main ad in quadrat; las conturas dal corp dal chaun correspundan percunter ad in rectangul ch’è pli lung che aut. Cur ch’ils lufs ruaussan penda lur cua per il pli engiu, tar chauns è quel savens drizzà ensi u enrullà. En intgins cas sa lascha però be dir cun agid d’in’analisa ADN sch’i sa tracta tar in individi d’in luf, d’in chaun u d’ina furma maschadada cun parents dad omaduas varts.
Ulteriuras differenzas
Tar ils lufs èn las femellas be ina giada ad onn fritgaivlas, tar ils chauns fin duas giadas. Tar ils lufs produceschan ils mastgels be sperms fritgaivels durant il temp da paregliaziun l’enviern e l’entschatta da la primavaira; tar ils chauns èn ils mastgels percunter abels da sa multiplitgar da tut onn.
Ils fastizs dal luf e dal chaun cun lur tschintg ballas e la grondezza variabla na sa laschan betg distinguer senza dubi in da l’auter; perquai vegnan passidas savens attribuidas al chaun u al luf cun persequitar lur decurs: Ils luf tschentan en la naiv la toppa davos en il fastiz da la toppa davant; en il triep chaminan els savens in davos l’auter e tschentan las toppas en ils fastizs dal luf davant. Uschia pon ins avair l’impressiun ch’i sa tractia dal fastiz be d’in singul luf, fin che la passida sa sparta tuttenina en pliras passidas individualas. Il decurs d’ina passida da lufs è ultra da quai savens sur plirs tschient meters guliva ed orientada vers ina destinaziun concreta. Tar chauns èsi percunter tipic che quels van vi e nà e che lur passida n’ha nagin decurs guliv.
Derasaziun e spazi da viver
Oriundamain (vul dir avant la derasaziun dal Homo sapiens ed il svilup da l’agricultura e da la pasculaziun) era il luf il mammal da la terra il pli derasà en tut il mund. El era da chasa en l’entira Europa ed Asia sco er en l’America dal Nord. En vastas parts da quest immens territori da derasaziun, surtut en grondas parts da l’Europa dal Vest e da l’America dal Nord, ha l’uman extirpà questa spezia. En l’Europa da l’Ost, sin il Balcan, en il Canada, en la Sibiria ed en la Mongolia e per part er en l’Iran èn percunter sa mantegnidas populaziuns colliadas pli grondas. Uschiglio cumpara il luf be pli en furma d’effectivs isolads (per ordinari damain che 100 animals).
Lufs occupan in grond dumber da habitats. Lur gronda capacitad da s’adattar als lascha viver tant en la tundra arctica sco er en ils deserts da l’America dal Nord e da l’Asia Centrala. La gronda part dals lufs viva sin pastgiras ed en guauds; colonisads vegnan però er palids, chagliom, terren cultivà, regiuns grippusas e muntognas fin en in’autezza da 2400 m. Il luf è surtut vegnì enconuschent sco abitant dal guaud, perquai che l’uman al aveva savens gia chatschà baud or da las cuntradas avertas.
Organisaziun sociala
thumb|220px|Pèrin da lufs Lufs èn segnads d’in cumportament social e territorial fitg exprimì. L’urden social usità dal luf è il triep; lufs singuls, sin ils quals in scuntra en la cuntrada selvadia, han per ordinari bandunà cun la madirezza sexuala il triep dals geniturs per furmar in agen triep. In triep da lufs sa cumpona per il pli dals geniturs e da lur descendenza; i sa tracta pia d’ina famiglia. Igl èn pussaivlas differentas variantas da questa structura da triep; tranter auter pon er in mastgel e duas femellas furmar il center dal triep che sa multiplitgescha. Magari vegnan tolerads en il triep lufs esters, per ordinari mastgels d’ina vegliadetgna da maximal trais onns, ils quals sa trategnan en il triep be per in tschert temp, da paucs dis fin sur in onn; tut tenor fundeschan quels pli tard cun ina giuvna femella dal triep in agen revier. Lufs giuvens bandunan lur geniturs per ordinari en la vegliadetgna da 10 fin 54 mais; en in triep pon pia viver lufs giuvens da quatter annadas. La gronda part dals lufs giuvens ha però gia bandunà il triep cun trais onns.
Ils geniturs sa chattan da princip en ina posiziun dominanta envers las generaziuns giuvnas; cumbats areguard l’urden ierarchic linear na datti betg, bain però conflicts che vegnan surtut manads tras tranter lufs da differents stgalims da vegliadetgna. Tranter giuvens d’ina vegliadetgna pli avanzada han quests conflicts per ordinari lieu tranter la medema schlattaina; per il pli sa fan animals pli vegls valair envers animals pli giuvens. La consequenza da quai è in’ierarchia dubla (pervi da las duas schlattas) tenor la vegliadetgna. I po però er dar conflicts tranter mastgels e femellas; entaifer la medema classa da vegliadetgna domineschan per ordinari ils mastgels.
L’interacziun sociala succeda sur in’entira retscha da signals optics ed acustics; in’impurtanta rolla giogan la mimica, suns e la posiziun da la cua. Per exempel portan lufs tuttina sco chauns la cua ad aut en cas d’in cumportament dominant; ina cua tratga en è percunter in segn da submissiun e duai gidar ad impedir in cumbat. Segns da submissiun han be in effect pacifitgant sin auters lufs, sche quels appartegnan al medem triep; tar cumbats tranter animals da differents trieps restan quels senza effect.
Lufs en fermanza
En la litteratura dal fatg vegn savens descrit in urden ierarchic strictamain linear cun in pèr dominant (alfa) che schendra per ordinari la descendenza dal triep, ina gruppa d’animals en posiziun subordinada ed in animal flaivel a la fin da l’urden ierarchic (omega). Quest maletg sa basa sin l’observaziun da lufs che vegnan tegnids en fermanza e na sa lascha betg transponer directamain sin trieps che vivan en libertad. En fermanza vegnan savens tegnids lufs da differenta derivanza u serrads en plirs trieps. Qua n’èsi ni pussaivel che lufs giuvens van davent suenter avair cuntanschì la madirezza sexuala ni sa lascha evitar che animals parentads sa pareglian. En tals trieps che vegnan tegnids en fermanza datti perquai fitg savens conflicts.
Organisaziun dal territori
thumb|210px|Mastgel che marchescha ses territori (Svezia) Trieps da lufs vivan per il pli en reviers che vegnan cunfinads tant envers auters trieps sco er envers singuls members da la medema spezia e defendids tenor basegn cun vehemenza. Ils reviers da trieps vischins sa cuvran perquai per il pli be a moda minimala. La grondezza dals reviers vegn per ordinari determinada tras la grondezza da las spezias che vegnan en dumonda sco animals da preda ed er dal dumber effectiv dals animals da preda. Tge dimensiuns ch’ils reviers han en media variescha oramai fitg ferm da regiun tar regiun e tanscha da 75 fin 2500 kilometers quadrat. En l’Alasca han ins er eruì grondezzas da reviers da fin a 6272 kilometers quadrat. En Pologna han ins constatà grondezzas da reviers tranter 150 e 350 kilometers quadrat. En grads da latituda situads pli vers nord èn ils reviers en media pli gronds, damai che la spessezza dals animals da preda è pli bassa. Ils reviers vegnan percurrids regularmain dals commembers dals trieps.
A cunfinar ils reviers servan surtut marcaziuns d’urin ed excrements. Sin lur migraziuns marcheschan ils lufs lur revier en media suenter mintga 240 meters cun urin. Per quest intent vegnan elegids objects marcants, per ordinari en posiziun verticala, sco singulas plantas, chaglias, crappa u pitgas. Ils mastgels plazzeschan la marcaziun per il pli en la posiziun ch’è enconuschenta nà dals chauns, cun auzar ina chomma davos, las femellas cun storscher enavant quella e l’auzar levet. En las regiuns da cunfin dal revier vegn marcà spezialmain intensiv.
thumb|180px|Luf che urla In ulteriur med per marcar il revier furma l’urlar communabel dals commembers dal triep. Quest urlar vegn savens respundì da trieps vischins. Sco ch’experiments al liber han mussà, tendeschan trieps che na respundan betg plitost a sa retrair dal triep che urla, entant che trieps che urlan èn pronts da defender lur lieu. En la tundra pon lufs udir ad urlar in l’auter sur ina distanza da fin a 16 kilometers, en regiuns cuvertas da guaud sur indesch kilometers.
Fein selvadi
Fein selvadi ei in cudisch da novellas da Toni Halter.
Luf
Organisaziun dal territori
Entran lufs d’in auter triep malgrà las marcaziuns olfactoricas ed acusticas en il revier, vegnan quels per ordinari attatgads. Tals cumbats fineschan savens mortalmain; cumbats a l’intern da la spezia furman tar ils lufs ina da las raschuns da la mort natiralas las pli frequentas.
En tschertga da vivonda pon lufs s’allontanar fin a 48 kilometers da lur tauna u da lur giuvens e far entaifer 24 uras fin a 72 kilometers. En il guaud da Białowieża en Pologna han ils lufs da quatter trieps fatg per di en media ina distanza da 22,1 kilometers (femellas) resp. da 27,6 kilometers (mastgels). Per di èn vegnids utilisads radund nov procent dal revier; las parts dal revier ch’èn vegnidas percurridas plirs dis in suenter l’auter sa cuvrivan be minimalmain. Quai serva bain per l’ina a marcar preschientscha en l’entir revier per cunfinar quel uschia d’auters animals da la medema spezia, per l’autra però er ad augmentar il success da chatscha. Sin lur excursiuns suondan lufs gugent trutgs, vias, rivas, dies da muntognas ed autras furmaziuns da la cuntrada ch’als pussibiliteschan l’orientaziun; probablamain perquai ch’els pon uschia recognoscar meglier il conturn, senza stuair sa concentrar permanentamain sin la via davant lur pes.
Fein selvadi
Fein selvadi
Igl ei uost 1939. Ils purs da Tristel ein vida far fein. Teias survegn il camond militaric da serender sil post da rimnada. Mo el reschla pli bugen che survir alla patria. Che siu frar Balzer ha ordinau ad el da far obedientscha al militar, quei ha gidau insumma nuot. Era il proxim gi va Teias buc al militar. Balzer ha sterment dallas consequenzas che quei savess haver. Suenter tscheina han els ina carplina. Teias less untgir ils pugns da Balzer e dat dalla plaunca giuadora. El rumpa ina comba e sto ir en spital. Balzer gi, ch’igl accident seigi capitaus cura che Teias era sin via al survetsch militar. Aschia ha Teias ina stgisa daco ch’el ei buc vegnius tiel post militaric. El spital entaupa el in auter um. Els secapeschan fetg bein. Teias raquenta agl um daco ch’ el lavura tier siu frar ed ha perquei era buca saviu maridar. El sevila sur da Balzer. Lez seigi mai staus engrazieivels per sia lavur e hagi adina giu endretg. Las decisiuns hagi Balzer adina fatg senza dumandar Teias per cussegl. Mo la feglia da Balzer hagi el fetg bugen.
Luf
Vivonda e moda d’ir a chatscha
Areguard la vivonda è il luf in generalist; el tschiffa bain surtut animals en la grondezza da la lieur brina fin a l’elan e bison, ma maglia er fritgs, capiergnas e lavadiras. Nutriment da basa dal luf furman en vastas parts da ses territori da derasaziun mammals erbivors da grondezza mesauna fin gronda. En il nord fan lufs surtut chatscha en il triep sin elans, rens ed autras spezias da tschiervs, ma er sin bovs-mustgat. En ils guauds eurasics da la zona temprada tutgan er portgs selvadis ed en regiuns muntagnardas nursas selvadias, chamutschs e capricorns tar la preda. Mammals pli pitschens sco lieurs brinas, cunigls selvadis, lemmings ed autras mieurs-sfuigna vegnan medemamain tschiffads. En l’America dal Nord giogan sper gronds animals ad ungla er casturs e per part er peschs in’impurtanta rolla sco preda. Dal temp da las immensas scossas da bisons da l’America dal Nord avant l’arrivada dals Europeans hai probablamain dà là a la pli gronda spessezza da lufs en tut il mund: En las planiras da l’America dal Nord vivevan da quel temp tenor stimaziuns fin a 200 000 lufs, ils quals sa nutrivan surtut da bisons.
Fein selvadi
Fein selvadi
In gi vegn igl um relaschaus e va per gir adia al Teias. Teias raquenta cun larmas els egls co Balzer seigi vegnius ed hagi dumandau el, tgei vacca ch’el recumandassi da vender. Teias ei ventireivels.
Luf
Vivonda e moda d’ir a chatscha
En l’Europa Centrala domineschan chavriels, tschiervs e portgs selvadis il spectrum da nutriment. En la Slovachia han ins chattà en 45,5 procent dals excrements intercurids restanzas da portgs selvadis, en 23,3 procent da tschiervs, alura èn suandads la vulp (10,4 procent), il chaun (7,9 procent) ed il chavriel (5,5 procent). En la Pologna han ins cumprovà la stad tschiervs (cotschens) e chavriels en 93,1 procent e l’enviern en 97,0 procent dals excrements; il portg selvadi la stad en 47,7 procent da tut ils excrements e l’enviern en 29,0 procent.
La quantitad da biomassa ch’il luf tschiffa e maglia dependa da differents facturs sco la vegliadetgna, la statura e surtut la grondezza dal triep. Sco che divers studis han mussà, tschiffan trieps pli gronds bain dapli animals, ma la quantitad da charn che stat effectivamain a disposiziun per mintga commember dal triep è pli pitschen che tar trieps da grondezza mesauna u pitschna. Percunter reusseschi a trieps gronds da defender meglier la preda cunter concurrents, entant che trieps pitschens ston per part, tut tenor las relaziuns, prender en cumpra sperditas substanzialas. thumb|220px|Lufs cun las restanzas d’ina vatga-tschierv A basa da la rata da metabolissem, la quala inditgescha la svieuta d’energia per unitad da temp, han ins eruì per in luf che viva al liber d’in pais da 35 kilos in basegn da nutriment da 2,8 kilograms a di. Tenor autras retschertgas tschiffan lufs che vivan al liber mintga di ina quantitad da preda che correspunda a 10 fin 21 procent da lur agen pais; tar in pais d’en media radund 40 kilograms fissan quai pia 4,0–8,4 kilograms per di.
Fein selvadi
Il nurser ed il schuldau
Peder Cott ei in nurser sin in’ alp da cunfin. El fuss fetg bugen schuldau. Peder ei denton vegnius renviaus dil survetsch per motivs da sanadad. Sut si’ alp ei in’alp da vaccas. In gi d’uost vesa el in schuldau sin l’alp. Igl ei in desertur. Quel enquera in post da controlla. Il nurser meina igl jester tier sia tegia. El less dar enzatgei endretg da magliar al schuldau ed aschia van els giu tier la tegia d’alp da vaccas. Per buca riscar zatgei, midan els la vestgadira. Il schuldau manegia, che quei seigi buc necessari, mo Peder less exnum purtar in’ uniforma. Cuort avon la tegia trai Peder en l’ uniforma sco ch’ ei s’auda ed entscheiva a cuorer viers la camona. Il schuldau po buc suenter ed auda ch’ il nurser sascogna cun auters avon la tegia. Cura ch’el ei leu, vesa el in um giun plaun, in auter che s’occupa da quel ed in che tegn il nurser a funs. Igl jester enfascha la plaga sil tgau dil blessau. Suenter ch’ els han mess il blessau en letg, raquenta in tgei ch’era schabegiau e ch’il nurser hagi fiers in cusch el tgau al signun. Il schuldau trai en sia uniforma e gi ch’el seigi in desertur. Tschels ein tuts surstai mo il nurser siemia aunc adina d’ haver in’uniforma.
Luf
Vivonda e moda d’ir a chatscha
Almain l’enviern passentan ils lufs en media 28 fin 50 procent dal temp cun ir en tschertga da vivonda. Lufs chattan lur preda per ordinari tras l’odur da quels resp. cun suandar fastizs frestgs; en la cuntrada averta gioga er la vesida in’impurtanta rolla. Per il pli sa movan ils commembers dal triep in davos l’auter en lingia guliva tras il revier; sin terren nunsurvesaivel pon els però er ir in ord l’auter per chattar pli tgunsch preda. En cas da chatscha da notg gida la coluraziun alventa che blers lufs han vi dal gnif eventualmain a localisar ils commembers dal triep.
Lufs emprovan da s’avischinar tant sco pussaivel a l’animal da preda senza vegnir scuverts. Gronds animals ad ungla attatgan els pir cura che quels emprovan da mitschar. Na reusseschi betg als lufs da far prender l’animal la fugia smettan els l’attatga magari gia suenter paucas minutas, magari però er pir suenter uras. In animal en fugia vegn però schizunt persequità sch’ils lufs han gist fatg preda ed in animal en vischinanza sa fa tuttenina davent. Or da scossas da gronds animals ad ungla elegian ils lufs per ordinari animals giuvens, flaivels u fitg vegls cun chaminar in mument cun la scossa. Surtut animals da chasa als quals mancan ils mecanissems da protecziun cunter animals da rapina vegnan per part er tschiffads en surabundanza, pia senza ch’ils lufs èn abels da trair a niz tut ils animals mazzads. Tar animals che vivan al liber sa laschi percunter be observar darar ch’ils lufs fan preda a moda excessiva.
Fein selvadi
L’entupada
Igl ei ina damaun d’ atun. La neiv ei vegnida tochen sur il vitg. Il catschadur va a catscha. La cuntrada ei solitaria e ruasseivla. El gauda l’intimitad culla natira. Il catschadur fui dalla realitad per mitschar ellas regiuns d’ina praula. Era sch’el setta nuot, gauda el la catscha. El va plaunet ensi, gudend il mument e la natira. Cheu vegn enzatgi auter engiu cun in pass decidiu. El fui dalla neiv e dalla isolaziun per encurir il dumiesti, il dacasa e la canera. El ei possessur e negin encurider sco il catschadur. Ussa vesan ils dus umens in l’auter. Quel che vegn engiu ei in pur. Els ein var tuttina gronds e tuttina vegls, mo en lur intern ed en lur far ein els diltuttafatg differents. Il pur ei adina engaschaus. El ha en egl tut quei ch’ei encuriu e sa buca guder il mument ed ha era prescha dad ir vinavon. Il catschadur mera suenter al pur tochen ch’el svanescha sur il conn giu.
Luf
Vivonda e moda d’ir a chatscha
Animals en fugia vegnan per ordinari be persequitads sur curta distanza cun gronda sveltezza; na reusseschi als lufs fin lura betg da tschiffar l’animal, vegn la chatscha interrutta. Persecuziuns sur plirs kilometers furman la gronda excepziun.