cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Classica viennaisa
Resumaziun: baroc (fin il 1750) versus classica (1770–1830)
thumb|200px|Il sarcofag da Haydn ad Eisenstadt Il baroc attribuiva a la furma musicala ina muntada almain uschè gronda sco al cuntegn. La preclassica percunter cumenza a schliar questa relaziun. Il princip concertant (vuschs u instruments che concurran in cun l’auter) resta bain er vinavant impurtant; ma quel vegn enritgì adina pli fitg tras ideas originalas – quai che dueva la finala culminar en la classica. Las cumposiziuns orchestralas che vegnivan dominadas en il baroc dal bass general fan plazza ad in’armonia che s’orientescha pli ferm al svilup da la melodia.
Intginas da las furmas musicalas che vegnivan preferidas dal temp dal baroc – sco passacaglia, chaconne, fuga, sonata, concert solistic, suita, cantata e passiun – daventan main impurtantas. Durant la culminaziun da la classica duevan dominar quartets d’artgists, sinfonias e concerts (solistics). Quest svilup aveva gia cumenzà a sa mussar tar la Scola da Mannheim ch’è vegnida fundada vers il 1750 (cun Stamitz 1717–1757, Ignaz Holzbauer 1711–1783, F.X. Richter 1709–1789 e.a.) ed entaifer la Scola da Vienna. La Scola da Mannheim ha stgaffì la furma classica da cumponer sonatas e sinfonias; la Scola da Vienna (cun Wagenseil e Monn) ha accentuà entaifer la furma da la sonata il segund tema e la realisaziun, quai che dueva la finala vegnir perfecziunà tras Haydn.
Entaifer la classica viennaisa (ca. 1780–1830) è la polifonia severa dal baroc alura vegnida surmuntada dal tuttafatg. Ultra da quai ha gì lieu in spustament da l’accent principal dal spazi sacral al spazi secular ed er ils cuntrasts èn s’augmentads, quai che s’exprima tranter auter en ils suandants elements: midadas da tempo andetgas, sopran contra bass, ina dinamica alternanta, effects da tun nunspetgads (sco la famusa battida da la pauca tar Haydn). Las cumposiziuns èn en general segnadas d’ina armonia pli simpla e tendeschan vers furmas cleras e plaschaivlas.
Il stil musical
Ils tratgs caracteristics da lur stil cumpositoric furman trais modas da proceder fitg sviluppadas: l’accumpagnament obligat, il stil prorut e la lavur orientada a motivs e temas.
Questas trais proceduras vegnan applitgadas vi da quasi tut ils geners, suenter che Joseph Haydn las aveva sviluppà surtut en la musica da chombra (quartets d’artgists) ed en la musica d’orchester (sinfonia). Er en l’opera (p.ex. tar Mozart) ed en la musica sacrala (p.ex. tar Beethoven) furman ellas las caracteristicas dominantas da la moda da cumponer. Per ordinari è cuntegnida en las vuschs superiuras ina furma da l’emprima part d’ina sonata, la quala stgaffescha il rom per ina moda da cumponer dialectica, tematica.
Vienna sco citad da musica
thumb|220px|Vienna l’onn 1758 Il spazi e la culissa per quests svilups ha furnì Vienna sco citad d’ina cultura da musica fitg ritga che dumandava suenter ina gronda multifariadad da producziuns musicalas. En la segunda mesadad dal 18avel tschientaner avevan l’emprim Paris (opera) e Londra (concerts publics) furmà las citads da musica dominantas en l’Europa; cun la glorificaziun da Mozart suenter sia mort e l’arrivada da Beethoven ha alura Vienna cuntanschì la posiziun predominanta. Mozart aveva plitost valì fin quel mument sco grondezza viennaisa; Beethoven percunter ha gia resguardà Vienna sco finamira desiderabla da sia carriera. A moda clervesenta ha formulà ses fautur cont Ferdinand Ernst Gabriel von Waldstein: «Cun diligenza nuninterrutta retschavais Vus [a Vienna] il spiert da Mozart or dals mauns da Haydn».
Decisivs per la constituziun d’ina ‹classica viennaisa› èn stads ils onns suenter che Mozart è sa domicilià a Vienna. Qua è sa furmada l’interacziun cumpositorica tranter Haydn e Mozart ch’ha cumenzà cun la stimulaziun vicendaivla da stgaffir in nov stil da cumposiziuns per quartets d’artgists e ch’ha cuntinuà cun etablir la sinfonia sco gener dal temp ch’ha chattà la pli gronda accoglientscha tar il public.
Influenzas d’ordaifer Vienna
Mozart ha surtut emprendì a conuscher sin ses viadis cumponists e lur musica. Teodor de Wyzewa e Georges de Saint-Foix han eruì en lur grond’ovra davart Mozart (1936–1946) ils fastizs multifars da questas influenzas. Da numnar èn surtut Johann Christian Bach a Londra, divers cumponists da l’opera taliana ed ils maisters da la Scola da Mannheim. E la finala sto er vegnir fatg menziun da las influenzas indirectas da Georg Friedrich Händel (ovras vocalas sco ‹Messiah›) e Johann Sebastian Bach (musica instrumentala e motettas).
Urs Cadruvi
Urs Cadruvi è dapi il november 2007 il secretari general da la Lia Rumantscha. El ha remplazzà Gion Antoni Derungs e maina l'operativa da la Lia Rumantscha cun actualmain 27 collavuraturas e collavuraturs. El è burgais da Ruschein, ha dentant frequentà ses temp da scola obligatoric a Sta. Maria en Val Müstair ed a Casti en Val d'Alvra. Perquai discurra el era ils idioms Vallader, Surmiran e Sursilvan. Suenter in emprendissadi commerzial ha el studegià a la scola auta per economia e tecnica a Cuira. Oz è el sper sia lavur en la Lia Rumantscha anc manader e proprietari d'in biro che cusseglia fatschentas ed organisaziuns en dumondas da persunal e svilup d'organisaziun. En il sectur da musica è Urs Cadruvi s'engaschà sco musicant e dirigent da musica da brass sco era en il chant rumantsch.
Sia elecziun è stada ina surpraisa cunquai che Chasper Pult ha medemamain candidà e valeva sco cler favurit. La suprastanza da la Lia Rumantscha motivescha l'elecziun dad Urs Cadruvi sco "consequenza logica (...) suenter ils onns da restructuraziun da la Lia Rumantscha cun la finamira da professiunalisar sia lavur e da rinforzar la communicaziun ed il marketing".
La Chaux-de-Fonds
thumb|right|150px|Uoppen da La Chaux-de-Fonds La Chaux-de-Fonds (franzos [], francoprovenzal []) ei in marcau ed ina vischnaunca politica svizra el cantun Neuchâtel. El secatta el nord dil cantun, ella muntogna dil Giura, damaneivel dil cunfin cun la Frontscha.
Urs Cadruvi
Colliaziuns
Purtret dad Urs Cadruvi sin la pagina da la Lia Rumantscha
La Chaux-de-Fonds
thumb|left|200px|Vesta sil marcau da La Chaux-de-Fonds La vischnaunca da La Chaux-de-Fonds ha in intschess da 55,67 km², dils quals 15,52 km² ein cuvretgs digl uaul, 30,46 km² da surfatschas agricolas e 9,28 km² da habitadi ed infrastructuras. Il punct pli ault secatta a 1 329 m, il punct pli bass a 607 m d'altezia. Il center dil marcau schai sin in'altezia da 986 m.
Ils 31 da december 2015 haveva La Chaux-de-Fonds 38 957 habitonts e fuva cuntut la vischnaunca cun il pli grond diember da habitonts dil cantun. El ei era il cauliug dil district dil medem num.
Drusus
Drusus è il figl adoptiv da l'imperatur roman Augustus. El e ses frar Tiberius han realisà la conquista romana da las Alps reticas, uschia ch'ils Rets ed auters pievels (Celts, Vindelics) da la regiun èn vegnids integrads en l'Imperi roman.
District da Visp
Il district da Visp è in district dal chantun Vallais.
Villorsonnens
Villorsonnens è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Peist
Peist è ina vischnanca politica svizra en il che appartegna al district Plessur.
Bargunsegner
Il bargunsegner (u bargunzegner, en grafia dialectala bargunzeñar) è il dialect rumantsch da Bravuogn (berg. Brauégn) e conturn en la Val d’Alvra.
Derasaziun e caracteristicas
Bravuogn sa chatta en il Grischun Central, al pe dal Pass da l’Alvra che maina vers l’Engiadin’Ota (La Punt). Ses dialect pledà ha ina substanza surmirana cun tratgs fitg caracteristics. En consequenza da la refurmaziun è Bravuogn s’orientà vers l’Engiadin’Ota ed ins ha surprendì il puter sco lingua scritta.
Il bargunzegner è periclità fermamain, damai che be pli radund 10 % da la populaziun en ses territori d’origin inditgeschan il rumantsch sco lingua principala (resp. 26,7 % resguardond tuttas dumondas da la dumbraziun dal pievel federala dal 2000).
La scola vegn manada per tudestg; il rumantsch vegn instruì sco emprima lingua estra. L’onn 2018 han las anteriuras vischnancas da Bravuogn e Filisur fusiunà a la nova vischnanca da Bravuogn Filisur. En il contract da fusiun è vegnì stabilì che la situaziun dal rumantsch a Bravuogn meritia in’attenziun e tgira speziala, er en scola.
Vocabulari online
Sut il num ‹Bargunseñer interactiv› è online dapi il 2014 in vocabulari che sa deditgescha a las atgnadads specificas dal bargunzegner (www.bargunsenar.ch). En ses pled da bainvegni scriva Linard Nicolay, l’iniziant e realisatur da la pagina: «‹Bargunseñer interactiv› duess esser in forum virtual per tut quels che vivan en vischnanca ed utrò – saja quai per cultivar la lingua materna, per emprender bargunzegner u simplamain par s’avischinar or d’interess cultural ad in dialect unic en la geografia linguistica rumantscha.»
Prova da text
Ils emprims dus vers da la poesia Brauégn vîgl da Gian Gianett Cloetta en grafia dialectala.
Alois Carigiet
Alois Carigiet (Trun, 30 avuost 1902 - 1. avuost 1985) füt ün pictur, dissegnadur ed autur da cudeschs pella giuventüna svizzer.
Biografia
Originar da la Surselva, i'l Chantun Grischun, eira Alois Carigiet il frer il pü grand dal cumediant Zarli Carigiet.
Dal 1911 cun sieus genituors get el a Cuira, inua ch'el cumanzet ün giarsunedi scu pictur da decoraziun, e zieva a Turich, inua ch'el lavuret tar ün atelier da reclama. Dal 1927 avrit el ün propi atelier, i'l quêl el dissegnet scenas e costums per ün cabaret. Dal 1939 turnet el in Surselva, a Sursaissa, e dvantet ün artist independent, na pü be grafiker.
A Sursaissa cumanzet Carigiet ad illustrer cudeschs pella giuventüna. Il pü renumno es sainza dubi Uorsin, scrit dal 1945 da l'autura engiadinaisa Selina Chönz, chi vendet pü d'ün milliun da copias. Grazcha eir a sias illustraziuns contribuet el a fer cugnuoscher la festa ladina dal Chalandamarz in tuot il muond.
Ils oters cudeschs illustros da Carigiet, scu Flurina, nu vettan listess success da public, ma sias illustraziuns sun adüna da grand valur.
Zieva seguittan sias exposiziuns a Schaffusa, Soloturn e Genevra. Dal 1950 turnet el a Turich. Dal 1956 fet el üna granda pictura sülla fatschada da l'Hotel Adler a Stein am Rhein, cumischiuneda da la bieraria Falken da Schaffusa.
Dal 1960 turnet el in Grischun, inua ch'el as dedichet danövmaing a l'illustraziun da cudeschs. Carigiet svess scrivet ün pêr cudeschs pella giuventüna.
KsiOlajideBT
KsiOlajideBT (cun num real Olajide Olatunji) ei in enconnuschent comediant sin la plattafuorma da internet YouTube. KsiOlajideBT ni cuort Ksi fa videos cumediantics davart il giug popular FIFA. El ha contonschiu 8,4 milliuns abonents (subscribers) e 460 milliuns clics sin Youtube (stan zercladur 2013).
Datas persunalas
Siu num KsiOlajideBT ei ina combinaziun da: Ksi, siu num artistic, Olajide siu prenum e BT che stat per British Telecom.
Siu entir num ei Olajide Olatunji ed el ei in um da pial stgira.
Olajide viva ensemen cun ses geniturs e siu frar, ch'ei era in enconuschent youtuber, en ina casa a Londra.
Vuarmarens
Vuarmarens è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Arosa
Arosa è ina vischnanca politica svizra en il. Ella è situada en il circul dal Scanvetg, district Plessur.
Chur Unihockey
Chur Unihockey è in'equipa da unihockey da Cuira che gioga en l'emprima ligia naziunala.
Istorgia
Dudesch giadas champiun svizzer e sis giadas han els gudagnà il cup svizzer.
2 giadas gudagnà il cup svizzer.
Tévenon
Tévenon è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Jura-Nord vaudois.
Saignelégier
Saignelégier e ina vischnanca svizra dal chantun Giura en il district Franches-Montagnes.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Doubs. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Indevillers (Frantscha), Soubey, Les Enfers, Le Bémont, Tramelan (BE), La Chaux-des-Breuleux,Muriaux, Le Noirmont, Charmauvillers (Frantscha), Goumois (Frantscha) e Fessevillers (Frantscha).
Langwies
Langwies (rumantsch, istoric: Pralung, Prauliung) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella appartegna al circul Scanvetg dal district Plessur.
Gimnastica als urdeins
La gimnastica als urdeins u Gimnastica d'urdains (ni era gimnastica artistica) ei ina disciplina olimpica individuala. La finamira eis ei da far in exercezi tenor criterias (tecnica e posiziun dil tgierp) fixadas. Entras la gimnastica vegn promoviu la coordinaziun e cundiziun, denton era curascha e disciplina dil tgierp.
En Svizra fan ins la differenza denter gimnastica artistica e gimnastica d'urdeins. En la gimnastica artistica han ins: rec, barra, cavagl (Pauschenpferd), rins, plantschiu, barra asimetrica, barra d'equiliber (Schwebebalken) ed urdeins da siglir sco buc, arcun (Kasten), cavagl e trampolin (Sprungtisch). Per la gimnastica d'urdeins han ins pli paucs elements, numnadamein: plantschiu, rins, trampolin, rec e barra (gliez han denton mo ils umens). La cundiziun da partenza per valetar ils exercezis ei 10.00. Da quella nota vegn tratg giu puncts tut tenor con bein ed exact ch'ins fa gimnastica. Suenter che tuts han finiu dati ina proclamaziun dals resultats. Quels che ein sin il podest servegnien ina medaglia e 1/3 da tut quels da las medemes kategories servegnien in premi.
La gimnastica en Svizra
La gimnastica als urdeins ei oravontut derasada en Svizra, nua ch'ella s'auda tier il sport popular. La gimnastica artistica denton ei in sport da prestaziun che vegn practicau sin l'entir mund ed ei ina disciplina olimpica. En la gimnastica als urdeins fan las mattatschas lur exercezis vid quatter diferents, buobs vid tschun differents urdeins. Ils urdeins ein reck, sigliera, rings e plantschiu e per ils buobs aunc barra. En ina concurrenza sto mintga participont mussar in exercezi vid mintga urdein che sto consister da quatter tochen sis elements (priu ora dil exercezi vid la sigliera che consista mo d'in element). Ils arbiters valeteschan ils elements tenor la tecnica e la posa che quel che presentescha il exercezi muossa cun trer giu ils sbagls dalla nota da partenza 10.00.
Ei dat differentas categorias che van dalla categoria 1 tochen 7, dasperas dat ei aunc la categoria «dunnas», en la quala ch'ins ei cun 18 tochen ca. 25 onns.
Dardin
Dardin è ina fracziun da la vischnanca da Breil, situada amez la spunda tranter Breil-vitg e Danis/Tavanasa.
Fatgs or da l’istorgia
Las perditgas da colonisaziun las pli veglias furman las scaluttas preistoricas (probablamain dal temp da bronz) che sa chattan sin il Grep Patnasa sut il vitg. Il num dal vitg vegn menziunà per l’emprima giada en il Testament da l’uvestg Tello l’onn 765 s.C. cun la furma ‹Ardunae› (in num da derivanza celtica ‹Are Dunon› = sper la tur). En ils documents istorics cumpara il num adina puspè en la furma ‹Arduna› ni ‹Ardin› e quai fin la mesadad dal 19avel tschientaner. Da lura davent vegn la furma ‹Dardin› adina pli usuala. La plaiv da Dardin è sa distatgada da la plaiv-mamma da Breil l’onn 1664.
Temp preschent
Il vitg dumbra oz radund 170 abitants. La populaziun da Dardin lavura per gronda part en ils secturs dal mastergn, dals servetschs e da l’agricultura. A Dardin existan las suandantas uniuns: uniun da giuventetgna; uniun da dunnas e mammas; chor maschadà e chor-baselgia. En pli s’engascha l’uniun Arduna per la perscrutaziun istorica e per la promoziun linguistica e culturala. Dapi radund 20 onns n’ha Dardin nagin’atgna scola pli.
Ils aclauns
Dardin n’è betg in vitg cumpact, mabain in conglomerat da differents aclauns che furman en lur totalitad il vitg da Dardin:
Ils anteriurs aclauns
Interessant è ch’i deva sper ils aclauns existents anc ulteriuras fracziuns dal vitg. Sper Pugaus eran quai:
Pugaus, en documents pli vegls per regla numnà Arpagaus, è in anteriur vitg sin l’intschess dal vitg da Dardin. En il temp medieval fin a la fin dal 18avel tschientaner sa chattava Pugaus en vischinanza directa da la via da communicaziun sursilvana che passava da Glion sur Rueun, Vuorz, Breil a Schlans e vinavant vers Mustér ed il Pass Lucmagn ch’era in pass fitg frequentà. Da quel temp furmava quest aclaun la part principala dal vitg da Dardin. Perquai disponiva Pugaus sco emprim dals aclauns d’in agen sanctuari, numnadamain da la chaplutta da Sontgaclau che sa chatta anc oz en la vischinanza da l’anteriur vitg.
Documentadas èn era duas undas da pestilenza che han decimà la populaziun da Pugaus en l’emprima mesadad dal 17avel tschientaner. La tradiziun populara pretenda che la pestilenza haja manà a l’abandun dal vitg enturn l’onn 1800. Oz èn ins plitost da l’avis che la construcziun da la via da communicaziun en il fund da la val tranter Rueun e Trun haja isolà la culegna, cunquai ch’il traffic da persunas e rauba na passava betg pli sper il vitg. Uschia vegnan ils davos abitants ad avair bandunà il vitg per sa domiciliar en ils aclauns pli bass, situads en la vischinanza da la baselgia parochiala S. Bistgaun ch’è vegnida construida vers la fin dal 17avel tschientaner a Caprè.
Chaplutta da Sontgaclau a Pugaus
La chaplutta da Sontgaclau a Pugaus è ina chaplutta en stil baroc, erigida l’onn 1708 sin ils fundaments d’ina chaplutta medievala. La tradiziun locala raquinta che la statua da lain da S. Clau saja vegnida chattada en in er en la vischinanza da la chaplutta actuala; quest fatg haja animà ils abitants d’eriger in suttetg commensurà per la statuetta legendara. Las picturas a l’intern, realisadas da l’artist indigen Gion Giachen Rieg (1678 enfin ca. 1731), dateschan dal 1710. La pictura, ma probablamain era la construcziun da la chaplutta, èn vegnidas finanziadas d’in Benedetg Vinzens da Dardin.
Il portic da lain avant la chaplutta che renda al bajetg sia caracteristica extraordinaria, è vegnì construì pir enturn il 1800, pia circa dal temp ch’il vitg da Pugaus è vegnì bandunà da ses davos abitants. L’altar extern che sa chatta entaifer il portic lascha supponer che la chaplutta da S. Clau a Pugaus vegniva duvrada stediamain era suenter l’abandun dal vitg. Probablamain serviva ella sco staziun per pelegrins che sa rendevan en direcziun da Trun e Mustér. Els sa servivan da l’anteriura via da colliaziun principala atras la Surselva che na passava betg en il fund da la val, mabain be paucs tschient meters sut il vitg. L’onn 2000 è la chaplutta vegnida restaurada cun agid da la Confederaziun e dal Chantun.
One World Flag
La Bandiera dad in mund ei vegnisa creada da Thomas Mandl igl onn 2016 e consista dad in punct blau. Quei punct plau simbolisescha nies planet co element central. Cunquei che la teila entuorn il punct blau ei transparenta, semida la culissa dil punct blau. Quei simbolisescha las midadas da nies planet.
Quei design lubescha da buca mo veser nies agen mund, mobein era nies mund communabel, il planet blau el center dalla bandiera.
Thomas Mandl ha fatg enconuschent quest project per l'emprema gada igl onn 2018. Il motiv davostier era da reactivar la conversaziun per ina bandiera communabla dil entir mund. Igl onn 2019 ha el entschiet da termetter las bandieras dad in mund entuorn l'entir mund per crear cunscienzia per unitad.
Evoluziun da l'uman
250px|thumb|Fossils dad ominids L’evoluziun da l’uman descriva il svilup ch’ha manà dals antecessurs ominins a l’uman modern (Homo sapiens). Quest process evolutiv ha cumenzà cun la spartiziun da la davosa populaziun d’antenats communabla dal schimpans e da l’uman (avant ca. 5–6 milliuns onns). Tut ils geners da la sutpopulaziun or da la quala dueva sa sviluppar l’uman dad oz vegnan numnads Hominini. La successiun da quests geners e da las singulas spezias dal Homo vegn per regla inditgada suandantamain:
In dumber creschind da fossils bain mantegnids ha lubì ils davos decennis da gudagnar adina novas enconuschientschas davart l’origin da l’uman. Tuttina èn anc avertas bleras dumondas areguard ils singuls geners dals Hominini, lur temp da vita e lur derasaziun. Sco cumprovà vala percunter che l’uman dad oz e ses antenats han lur ragischs en l’Africa ed èn sa derasads da là successivamain sur tut ils continents.
Dals mammals cun placenta als primats
220px|thumb|Ils gibuns che vivan en l’Asia dal Sidost furman la famiglia-sora dals ominids Avant che tractar ils ominids, pia ils perdavants per propi da l’uman dad oz, duai vegnir skizzà curtamain la genesa dals mammals ch’èn – ord vista filogenetica – ils pli sviluppads.
Avant radund 160 milliuns onns ha cumenzà a sa sviluppar entaifer ils mammals la sutclassa dals mammals cun placenta. Dals mammals che ovan e dals bursalins sa differenziescha questa gruppa tras in temp da purtanza baintant pli lung. Da quai resulta in stadi da svilup pli avanzà il mument da la naschientscha. Tuttina sa divergeschan er ils mammals cun placenta fermamain tranter els: la gravidanza po durar da duas emnas (tscherts raspuns) enfin 25 mais (elefant african); ed ils novnaschids èn ubain scuagnieus (per exempel ils carnivors ed ils ruiders) ubain mitschagnieus (per exempel ils mammals cun unglas pèr u las balenas).
Schegea che las emprimas furmas dals mammals cun placenta cumparan gia fitg baud, ha in svilup ed ina derasaziun pli vasta gì lieu pir avant ca. 65 milliuns onns. Suenter l’extincziun dals dinosaurs èn numnadamain vegnidas libras bleras nischas ecologicas ch’èn vegnidas occupadas da novas furmas da mammals. La gronda part da quels appartegneva a la sutclassa dals mammals cun placenta che cumpiglia oz radund 94 % da tut ils mammals. Be en l’America dal Sid, en l’Antarctica (enfin a la furmaziun da glatsch) ed en l’Australia han pudì sa mantegnair cumparts da bursalins pli grondas.
Ils ominids (schimgias antropomorfas)
250px|thumb|Arber genealogic dals ominids La famiglia dals ominids dumbra otg spezias recentas (viventas), numnadamain duas spezias d’orangutans (Pongo), trais spezias da gorillas, duas spezias da schimpans (Pan) e l’uman modern, il Homo sapiens. Ord vista paleontologica tutgan er tut ils antecessurs morts ora da l’uman modern tar ils ominids.
Ils ominids èn sa sviluppads avant ca. 18 enfin 15 milliuns onns ad in taxon che sa lascha differenziar da gruppas parentadas. Sco quai ch’ils fossils cumprovan, han ils ominids bainprest cuntanschì ina fasa da fluriziun. Dals numerus geners ch’eran sa sviluppads da quel temp furman ils ominids dad oz be pli ina pitschna restanza spezialisada.
Ina dumonda che fatschenta vinavant la scienza è quella davart il ‹missing link›, pia davart il cunfin tranter ils antecessurs dals ominids e da l’uman. Oz èn ins plitost da l’avis che questa dumonda na sa laschia betg respunder definitivamain e na datescha betg pli uschè lunsch enavos il cunfin sco che quai vegniva fatg pli baud. Perquai na vegnan geners sco Dryopithecus, Oreopithecus e Proconsul betg pli attribuids als ominids.
Avant 17 enfin 14 milliuns onns è il clima daventà pli sitg en l’Africa. A medem temp è creschida la differenza da temperatura annuala. Sco reacziun sin questa midada da las relaziuns ecologicas sa lascha cumprovar enturn 16 enfin 15 milliuns onns per l’emprima giada ina colonisaziun da territoris ordaifer l’Africa. Quels duevan la finala cumpigliar vastas parts da l’Eurasia. En l’Europa è quest svilup per exempel cumprovà tras chats en Spagna. Ma ulteriuras midadas climaticas, succedidas en l’interval avant 10 enfin 6 milliuns onns, han manà en l’Europa a l’extincziun da tut las furmas d’ominids. Er en l’Asia duevan la finala be ils gibuns ed ils orangutans surviver quest’emprima fasa da derasaziun dals ominids e da lur parents ordaifer lur continent d’origin.
Origin e caracteristicas dals ominins
Uschè lunsch questa survista generala dal svilup dals mammals enfin a las schimgias antropomorfas. Sco proxim pass evolutiv sa tschenta la dumonda cura ch’ils ominins – pia ils antecessurs per propi dals umans dad oz – èn sa spartids dals perdavants dals schimpans. Sco tar bleras dataziuns entaifer ils ominids, vegnan er tratgas a niz per respunder questa dumonda las metodas da l’analisa ADN. Tenor las enconuschientschas actualas è questa spartiziun succedida avant ca. 6,3 enfin 5,4 milliuns onns.
Davart ils emprims ominins san ins anc fitg pauc. Enturn l’onn 2000 han scienziads preschentà a basa da singuls chats ils geners Sahelanthropus, Orrorin ed Ardipithecus ch’han ina vegliadetgna da radund 7 enfin 5 milliuns onns. Schebain quests chats fan propi part dals perdavants dal gener Homo è contestà. Medemamain n’èsi betg enconuschent, tge geners che fissan lur antecessurs u eventualas alternativas per declerar ils differents pass evolutivs dal schimpans a l’uman.
250px|thumb|Cumparegliaziun anatomica tranter differentas schimgias antropomorfas e l’uman Pli evidentas èn percunter las caracteristicas che differenzieschan l’uman da las ulteriuras schimgias antropomorfas. Il tratg significativ dals Hominini è l’ir sidretg. Cun il moviment sin duas chommas èn colliadas ulteriuras caracteristicas anatomicas che furman midadas essenzialas en il plan da basa oriund dals primats:
Australopithecus
L’Australopithecus anamensis vala oz sco «gener ominin il pli vegl ch’è incontestà». In’impurtanta plazza d’exchavaziun da l’Australopithecus en l’Africa dal Sid vegn perquai considerada sco ‹tgina da l’umanitad›. Chats singuls ch’èn daventads famus furman Lucy, il skelet giuvenil DIK 1–1 e l’uschenumnà Uffant da Taung. En la Chavorgia d’Olduvai (Tansania) han ins chattà passidas fossilas che cumprovan cleramain che l’Australopithecus afarensis chaminava sidretg.
200px|thumb|Lieus da chat dals singuls geners dad Australopithecus e Paranthropus Schebain il Kenyanthropus platyops, ch’è vegnì chattà il 1999 en Kenia, appartegna al gener Australopithecus è contestà. Percunter è la scienza perina ch’il Paranthropus tutgia medemamain tar ils Australopithecina. Quest gener sa distingua tras ina dentadira extremamain robusta. Il svilup da quella vegn attribuì a la sfradentada dal clima succedida avant 2,5 milliuns onns. Da quel temp ha cumenzà la glazialisaziun da l’Antarctica; en pli è s’auzada la platta tectonica da l’Africa da l’Ost. Tut quai ha effectuà precipitaziuns pli bassas, uschia ch’il spazi vital dals antecessurs dal Paranthropus è sa midà en ina cuntrada da savanna.
En quest nov ambient èn sa sviluppads dus tips dals Hominini. In è s’adattà a l’erva sco nov nutriment – che sa cumpona da fibras bler pli diras che la feglia da las plantas – tras sviluppar ina musculatura da mastegiar fitg ferma e molars marcants. Individis dal segund tip han cumenzà a resguardar pli e pli fitg er la charn dals animals da la savanna sco part da lur nutriment. Probablamain han els fatg quai sco magliacadavers u cun engular ad animals da rapina la preda, damai ch’els na possedevan betg l’abilitad da far sezs chatscha sin animals pli gronds ed avevan er betg griflas e dents adattads per mazzar in animal da preda. Percunter èsi fitg probabel ch’emprims guaffens èn vegnids duvrads da quel temp en furma da crappa che serviva ad avrir l’ossa da la preda per arrivar al magugl.
Il cumenzament dal gener Homo
D’ina spezia da l’Australopithecus èn sa sviluppads avant radund 3 enfin 2 milliuns onns ils emprims represchentants dal gener Homo. Il motiv per attribuir fossils da quell’epoca al nov gener, furman en spezial ils numerus chats d’utensils.
I dat en egl ch’er quest svilup ha gì lieu en ina fasa, en la quala il clima en l’Africa da l’Ost era danovamain segnà da setgira. Questa fasa è cumprovada en furma da deposits da pulvra che cumenzan avant 2,8 milliuns onns e che cuntanschan lur maximum avant 1,8 fin 1,6 milliuns onns. A medem temp èn s’extendidas las savannas, quai che mussan ils numerus chats d’antilopas e d’auters bovids. Il zenit da questa setgira croda ensemen cun ils emprims chats dal Homo erectus.
Las duas spezias las pli veglias dal gener Homo furman il Homo rudolfenis (numnà tenor il Lai da Rudolf – oz Lai Turkana – en Kenia) ed il Homo habilis. Co che questas duas spezias èn parentadas ina cun l’autra e cun las spezias dals Hominini che suondan n’è betg sclerì dal tuttafatg. En cumparegliaziun cun l’Australopithecus ha la chavazza da questas duas spezias in volumen dal tscharvè ch’è in pau pli grond. En pli è la missella pli pitschna e la musculatura da mastegiar main marcanta. En cumparegliaziun cun spezias dal Homo pli giuvnas è la distanza tranter ils egls percunter anc pli gronda. Tar Homo habilis han la coissa ed il pe anc l’anatomia da l’Australopithecus, entant che Homo rudolfensis s’avischina gia al pass da l’uman dad oz.
Avant ca. 2 milliuns onns è sa sviluppà il Homo ergaster. Ses status sco atgna spezia è dentant contestà; numerus scienziads al vesan plitost sco furma tempriva dal Homo erectus. Il Homo erectus è cumprovà a partir da ca. 1,8 milliuns onns. El furma l’emprima spezia dal gener Homo ch’è sa derasada extendidamain ordaifer l’Africa. Fossils dal Homo erectus han ins chattà davent da l’Engalterra sur l’India fin en China ed a Java. L’emprima cumprova dal Homo ordaifer l’Africa furman dentant ils fossils ominins da Dmanisi en Georgia (avant 1,8 milliuns onns) che tutgan eventualmain tar il Homo habilis.
En Spagna han ins chattà fossils d’ina vegliadetgna da ca. 1,2 milliuns onns. Igl è contestà schebain quels furman ina varianta locala dal Homo erectus, ubain sch’i sa tracta qua d’ina nova spezia (numnada da lur scuvriders Homo antecessor). Sco ulteriura atgnadad è da menziunar il Homo floresiensis ch’ins ha scuvert il 2003 sin l’insla Flores (Indonesia). Quest chat vegn per il pli interpretà sco furma nanina tardiva dal Homo erectus. Members da quest gener – numnà per spass ‹Hobbit› – han survivì fin avant 12 000 onns.
Dal Homo erectus al Homo neanderthalensis
220px|thumb|Origin e derasaziun da las singulas spezias dal gener Homo Avant ca. 800 000 onns è sa sviluppada dal Homo erectus ina furma cun in pli grond volumen dal tscharvè che vegn numnada Homo heidelbergensis. En la paleoantropologia angloamericana vegn questa varianta classifitgada sco atgna spezia, entant che la paleoantropologia europeica la tracta sco sutspezia dal Homo erectus. Dal Homo heidelbergensis resp. Homo erectus heidelbergensis deriva en l’Europa l’uman da Neandertal (Homo neanderthalensis). Da las populaziuns dal Homo erectus restadas en l’Africa è sa sviluppà a medem temp il Homo sapiens, l’uman dad oz.
Ultra da l’uman da Neandertal è anc da menziunar l’uman da Denisova ch’ha vivì avant 40 000 onns en la Muntogna d’Altai (al cunfin tranter la Russia, il Kasachstan, la Mongolia e la China). Tenor la perscrutaziun actuala sa tracti d’ina populaziun che mussa geneticamain in tschert grad da parentella cun l’uman da Neandertal, ma ch’ha probablamain percurrì in’istorgia da populaziun independenta da var 250 000 onns.
Durant tschertas epocas han differents geners dal Homo, numnadamain il Homo erectus, l’uman da Neandertal, l’uman da Denisova, il Homo floresienis ed il Homo sapiens, populà a medem temp l’Eurasia. Quai cumprovan tranter auter fossils dal Homo erectus chattads en lieus isolads (insla Java) ch’han ina vegliadetgna da ‹be› 50 000 onns.
Origin dal Homo sapiens
Davart l’origin dal Homo sapiens èn las opiniuns stadas ditg divididas. A basa da l’entira paletta da chats da fossils actuala vala oz la supposiziun sco cumprovada ch’il Homo sapiens saja sa sviluppà en l’Africa (l’uschenumnada teoria ‹Out-of-Africa›). Tenor quella èn las furmas arcaicas dal Homo sapiens sa sviluppadas avant 200 000 fin 100 000 onns.
Ils fossils ils pli vegls da l’uman modern ch’èn vegnids a la glisch enfin oz èn radund 195 000 (Omo 1 ed Omo 2) resp. 160 000 onns vegls (Homo sapiens idaltu). Els derivan dal nordost dal continent; schebain il Homo sapiens è sa sviluppà en questa regiun, ubain sch’el deriva dal sid da l’Africa furma actualmain in dals temas da perscrutaziun centrals. La discussiun scientifica vegn tranter auter manada a basa da cumparegliaziuns geneticas cun etnias africanas odiernas.
A basa dals emprims Homo sapiens sa laschan anc ina giada recapitular las atgnadads anatomicas da l’uman modern: En il decurs dal svilup evolutiv che vegn numnà ominisaziun èn tranter auter sa sviluppads l’ir sidretg ed ina dentadira caracteristica. Ulteriurs segns distinctivs èn la maturitad sexuala tardiva e l’augment dal volumen dal tscharvè. Quel ha furmà la basa per ils ulteriurs svilups culturals e socials che caracteriseschan l’uman modern e ch’al differenzieschan da las ulteriuras schimgias antropomorfas.
Derasaziun da l’uman modern
En ina segund’unda d’emigraziun (avant ca. 40 000 onns) è vegnida populada l’entira Eurasia e l’Europa. Ils emprims Europeans vegnan per regla numnads umans da Cro-Magnon, tenor in lieu da chat en il sidvest da la Frantscha. La pli veglia chavazza da l’uman modern chattada en l’Europa deriva da la Rumenia ed è ca. 40 500 onns veglia. Ils proxims fossils europeics derivan da la Tschechia e da l’Engalterra ed èn ca. 32 000 fin 30 000 onns vegls. Quests chats appartegnan a la cultura d’Aurignacien a la quala vegnan er attribuids chats da la Svevia (Schwäbische Alb) e da l’Austria Bassa (Willendorf).
La colonisaziun da l’America è succedida nà da la Sibiria da l’Ost. Enfin avant ca. 15 000 onns era la Via da Bering, la suletta colliaziun terrestra tranter l’Eurasia e l’America, englatschada. Silsuenter sa laschan cumprovar l’immigraziun da l’uman e da diversas spezias d’animals che n’eran oriundamain betg da chasa en l’America (p.ex. il grizzly).
Sper chats archeologics èn las dataziuns numnadas vegnidas cumplettadas e specifitgadas en il decurs dal 20avel tschientaner tras analisas da las gruppas da sang (a partir dals onns 1910) e da la DNA umana (a partir dals onns 1970). A basa da mutaziuns geneticas specificas sa laschan eruir oz la vegliadetgna e la derasaziun da las singulas populaziuns dal mund cun in’exactadad quasi matematica.
Ascona
Ascona è ina vischnanca politica svizra da 5'519 abitants dal chantun Tessin. Ella sa chatta en il circul Isole dal district da Locarno, a la riva dal Lago Maggiore.
Geografia
La vischnanca da Ascona (tudestg, istoric: Aschgunen) sa chatta sin il Lago Maggiore a 193 m.s.m e davant da l'Isole di Brissago. Las vischnancas cunfiantas èn Ronco sopra Ascona, Brissago, Intragna, Losone, e Locarno. Il punct il pli aut da la vischnanca è il Pizzo Leone (1659 m.s.m). Il punct il pli bass da la vischnanca è il Lago Maggiore.
Legislativa
L'organ legislativ da la citad è il cussegl comunal cun 35 delegadas e delegads e 6 partidas represchentadas. (Cifras da l'onn 2004: PLD 14, PCD 13, PSS/La Verda 4, PPS 3).
Populaziun
L'onn 2007 muntava il dumber d'abitants da la citad a 5'519 persunas e la populaziun da l'aglomeraziun Ascona-Locarno dumbrava radund 60'000 abitants.
Lingua
La lingua uffiziala d'Ascona è il talian.
Transport
L'interpresa da transport public da la citad è la FART SA (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi). L'Autostrada A13 St. Marghereten-Ascona terminescha en Ascona.
Molinis
Molinis è ina vischnanca svizra en il che appartegna al district Plessur.
Tiberius
Suenter ses padraster Augustus era Tiberius il segund imperatur roman. Sia perioda guvemamentala era la pli lunga monarchia d'in imperatur.
Derivonza e giuventetgna
Tiberius deriva dals claudiers. Ses geniturs eran Tiberius Claudius Nero, pretur 42 avant Cristus e Livia Drusilla.
L' onn 41 avon Christus èn ses geniturs fugids cun el en Sizclia e Grezia.
Tiberius saveva cunzun avon siu
Friburg
Friburg (franzos Fribourg [], patua friburgais tudestg Freiburg u Freiburg im Üchtland, talian Friburgo) è ina vischnanca politica e la chapitala dal chantun Friburg en Svizra. Ella appartegna al district da la Sarine.
Gerdt von Bassewitz
Gerdt Bernhard von Bassewitz (* 4 da schaner 1878 ad Allewind, Reginavel da Württemberg; † 6 da favrer 1923 a Berlin) è stà in scriptur ed actur tudestg. Enconuschent è el surtut vegnì pervi da ses cudesch d’uffants ‹Peterchens Mondfahrt› (ediziun rumantscha: ‹Pederin sgola sin la glina›).
Vita
thumb|right|180px|‹Peterchens Mondfahrt›, ediziun en furma da raquint (1915) L’autur è naschì dal rom da Hohen Luckow da la famiglia nobla da Mecklenburg von Bassewitz. Ses bab Eberhard von Bassewitz, uffizier activ tar ils dragons, aveva prendì a fittanza il bain Allewind sper Hermaringen. La mamma era ina nata Thedens da Husum; il bab l’aveva emprendì a conuscher a chaschun d’ina visita tar Johann Christoph Blumhardt a Bad Boll. Curt suenter las nozzas ha il bab surpiglià il bain da famiglia Liebenow en la Neumark, il qual el ha puspè vendì dus onns pli tard. Sinaquai ha el fatg ses da viver cun manar a Hohenwalde la cassa da l’uffizi forestal. Il pèr aveva sper Gerdt anc quatter figlias.
A partir dal novavel onn da vita ha Gerdt von Bassewitz frequentà la scola (alumnat) dals hernhuterans a Niesky sper Görlitz. Dus onns pli tard è el ì a Putbus sin l’insla Rügen, nua ch’el aveva survegnì ina plazza al gimnasi (Fürstliches Pädagogium); là è el restà fin il 1898. Sinaquai è el entrà a Cottbus en l’armada prussiana sco avantageur. Suenter avair visità la scola da guerra a Metz è el vegnì promovì l’october 1899 a l’uffizier. Pervi d’ina malsogna dal cor al han ins detaschà sco guardia en la chasaforz a Sonnenburg (Neumark) ed il 1902 en il commando districtual II a Berlin. Pervi da ses stadi da sanadad al han ins la finala dà congedi e pensiunà il 1903 (en la vegliadetgna da 25 onns).
Pli tard è Gerdt von Bassewitz daventà actur, è stà ils onns 1908–1911 assistent da la direcziun al Teater da la citad a Cologna ed ils ultims onns activ sco scriptur liber a Berlin. Si’ovra cumpiglia plirs dramas; malgrà quai è el restà vaira nunenconuschent durant ses temp da vita.
Ils 6 da favrer 1923 ha l’autur legì or da si’ovra en la Villa Siemens al Wannsee; alura ha el bandunà en tutta prescha l’occurrenza ed ha fatg suicidi. El è vegnì sepulì sin il santeri Nikolassee a Berlin.
‹Peterchens Mondfahrt›
La pli enconuschent’ovra da Gerdt von Bassewitz è ‹Peterchens Mondfahrt›. Quella tracta dal bau da matg signur Sumsum che sgola cun ils dus uffants Pederin ed Annina sin la glina en tschertga da sia sisavla chomma ch’al è ida a perder. La paraula è l’emprim vegnida represchentada sin tribuna cun chant e musica (primaudiziun il 1912 a Lipsia). En in segund pass ha l’autur fatg da la furma dramatisada ina versiun narrativa, la quala è cumparida il 1915 sco cudesch illustrà.
Sco model per ils protagonists Pederin ed Annina duain avair servì dus uffants dals conjugals e medis Eva ed Oskar Kohnstamm; en lur sanatori a Königstein en il Taunus era von Bassewitz sa trategnì il 1911 per far ina cura. En ina biografia davart il cumponist e dirigent Otto Klemperer, ch’era medemamain stà da quel temp curant a Köngistein, pon ins leger: «El (...) ha emprendì a conuscher in curius aristocrat da Mecklenburg, Gerdt von Bessewitz-Hohenluckow. Quel è stà pli baud litinent da la reserva prussiana, ma ha alura – per grond displaschair da sia famiglia – cumenzà a sa deditgar a la litteratura. A Königstein scriva el ina paraula per dus dals quatter uffants dals Kohnstamm, Peter ed Anneliese, trais ed indesch onns, a la quala el dat il titel ‹Peterchens Mondfahrt›.»
thumb|right|160px|Primaudiziun teatrala a Lipsia il 1912 Ils 7 da december 1912 è ‹Peterchens Mondfahrt› vegnì preschentà cun grond success en il Teater da la citad a Lipsia. La musica aveva scrit Josef Achtélik; mess en scena la ‹paraula cun chant› aveva Paul Prina. Las notas da la musica da teater han valì sur lung temp sco sparidas; la finala ha il biadi da Josef Achtélik chattà quellas sin in vegl surchombras. Per il 100avel giubileum da l’istorgia il 2012 ha uschia pudì vegnir dada cun il cor d’uffants dal MDR ina nova represchentaziun a basa da las notas originalas.
Il 1915 è il raquint alura cumparì en furma da cudesch – transfurmada dal toc da teater en in raquint e munida cun maletgs da Hans Baluschek. En questa furma vala l’ovra dapi daditg sco classicher da la litteratura tudestga per uffants e giuvenils. Da questa varianta narrativa da la paraula è er cumparida il 2019 la versiun rumantscha ‹Pederin sgola sin la glina›.
Bain inspirà dal success da ‹Peterchens Mondfahrt› ha von Bassewitz scrit silsuenter ‹Pips der Pilz – Ein Wald- und Weihnachtsmärchen›. Er questa paraula è naschida durant in segiurn da cura (a Bad Nauhaim) ed ha gì sia primaudiziun da Nadal 1916 a Lipsia. E medemamain è la furma stampada da quest’ovra munida cun illustraziuns da Hans Baluschek.
Sper diversas reediziuns da la versiun stampada (il 2012 er en ina versiun levamain scursanida, cun illustraziuns dad Olga Poljakowa) ha ‹Peterchens Mondfahrt› enconuschì numerusas elavuraziuns per la tribuna e diversas adattaziuns radiofonicas. Dal success dal raquint dat plinavant perditga il fatg ch’igl è cumparì da quel il 1967 a Nürnberg in gieu da tavla per quatter giugaders.
Ultra da quai è la paraula vegnida transfurmada il 1959 en in film en nair ed alv (reschia: Gerhard F. Hering, musica: Clemens Schmalstich; lunghezza 103 min.) ed il 1990 en in film da dissegns animads (reschia: Wolfgang Urchs, musica: Klaus Doldinger; lunghezza 80 min.). En quest’ultima versiun vegn l’istorgia extendida cun ulteriuras chanzuns; las recitaziuns dals spierts da la natira tar lur arrivada en il chastè da la Diala da la notg vegnan percunter laschadas davent.
Ovras
Survista da las ovras da Gerdt von Bassewitz; reproducziun da la glista fatga da l’autur sez:
Steg-Hohtenn
Steg-Hohtenn è ina vischnanca svizra en il chantun Vallais en il district Raron Occidental.
Selina Chönz
Selina Chönz (Samedan, 4 october 1910 - 17 favrer 2000) füt ün'autura da cudesch pella giuventüna svizra. Sieu cudesch il pü renumno es Uorsin, scrit dal 1945 ed illustro da l'artist Alois Carigiet.
Biografia
Naschida in Engiadina, fet Selina Chönz a Berna üna furmaziun scu magistra da scoulina. Zieva avair fat sogiuorns linguistics a Losanna ed Oxford, turnet ella in Engiadina.
Uorsin
Il cudesch quinta l'istorgia dad Uorsin, iffaunt engiadinais chi voul festager il Chalandamarz scu tuot ils oters mattins. Ma, zieva cha minchün vaiva già piglio ün sain da sclinger per fer ir davent l'inviern, s'inaccordscha'l, cha in tuot la vschinauncha es resto be il sain il pü pitschen. Alura s'algorda'l d'ün sainun, chi eira plazzo sün ün talvo susöm üna muntagna. Dimena vo'l sul sulet sülla muntagna immez a la naiv e, cun bgeras difficulteds, reuschescha a river al talvo, a piglier il gross sain e a turner a sieu vih per festager il Chalandamarz. In quist möd, aviand il sain il pü grand da tuots, dvainta Uorsin l'eroe dal di illa vschinauncha.
Impü es il cudesch illustro da l'artist sursilvaun Alois Carigiet, chi ho uschè cuntribuieu al success da l'istorgia ed a fer cugnuoscher eir cun las illustraziuns la festa ladina dal Chalandamarz.
Bainbod dvantet Uorsin ün dals cudeschs illustros svizzers ils püs renumnos dal muond.
Otras activiteds
Selina Chönz scrivet otras cudeschs pella giuventüna, adüna illustros dad Alois Carigiet, ed eir novellas.
Preistorgia
thumb|300px|Cheramica dal temp neolitic (Moravia, Tschechia) La preistorgia designescha la pli veglia perioda da l’istorgia da l’umanitad. Quella cumenza cun l’apparientscha d’emprims utensils da crap avant ca. 2,5 milliuns onns e tanscha fin il mument ch’èn avant maun perditgas en scrit (il qual po variar fitg ferm da regiun tar regiun). Per part discurr’ins er da la pre- e protoistorgia – en quest cas attribuesch’ins a quest’epoca tempriva er las culturas da l’umanitad, davart las qualas existan emprimas funtaunas en scrit (per part a moda indirecta, sur autras culturas). La savida davart la preistorgia deriva d’exchavaziuns archeologicas ed er a la perscrutaziun da la protoistorgia attribuescha l’archeologia in’impurtanta part da las enconuschientschas; l’istorgia sco tala che suonda sa basa percunter per gronda part sin documents en furma scritta (sa serva però vinavant da l’archeologia resp. da sias scienzas auxiliaras per reconstruir la cultura materiala da las singulas epocas).
Structuraziun da la preistorgia
La preistorgia ha l’archeolog danais Christian Jürgensen Thomsen sutdividì l’onn 1836 per l’emprima giada en il sistem da trais periodas temp da crap, temp da bronz e temp da fier. Questa periodisaziun han ins cumplettà cun ulteriuras sutdivisiuns, ma da princip è ella sa mantegnida fin oz. Il sistem da trais periodas è oriundamain vegnì sviluppà per l’Europa Centrala, sa lascha però extender sin l’entira Europa e sin vastas parts da l’Asia. En l’Africa percunter na datti nagin temp da bronz, qua suonda al temp da crap directamain il temp da fier. Ed er sin ils dus continents americans na sa lascha il sistem betg applitgar; en l’America dal Nord cumenza il temp istoric per exempel pir cun la scuverta tras ils Spagnols.
La pli veglia epoca, il temp da crap, vegn sutdividida en il temp paleolitic ed en il temp neolitic. Per l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord vegn ultra da quai discurrì dal temp mesolitic sco epoca intermediara; quella correspunda a l’epipaleoliticum pli giuven da la regiun da la Mar Mediterrana. Areguard las epocas geologicas tutga il temp paleolitic en il pleistocen (temp da glatsch), entant che tut las ulteriuras epocas appartegnan a l’olocen. La fin dal pleistocen resp. da l’ultim temp da glatsch (Würm III) ha gì lieu avant ca. diesch millennis. La proxima cesura, l’uschenumnada revoluziun neolitica, ha manà a la vita sedentara ed ha fatg dals chatschaders e rimnaders agriculturs. Quest pass ha cumenzà en l’Asia Anteriura avant almain 12 000 onns ed è arrivà en l’Europa Centrala pir in temp suenter la retratga dals glatschers, ca. avant 7000 onns. In ulteriur impurtant pass ha furmà la scuverta da la metallurgia. En la gronda part da las regiuns han ins l’emprim – en l’epoca finala dal temp da crap, la quala vegn perquai er numnada temp d’arom – elavurà aur ed arom avant che passar a liaments da bronz (temp da bronz) ed a l’explotaziun da fier (temp da fier). Tras l’abilitad d’elavurar metals cun puncts da luada fitg auts han ins pudì producir guaffens ed armas adina pli fermas; quai ha manà en las regiuns respectivas ad avantatgs considerabels. Cun il svilup da las culturas autas citadinas e da la scrittira, l’emprima giada en l’Asia Anteriura (Sumers), ha lieu a nivel regiunal la transiziun da la preistorgia a la protoistorgia.