cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Revoluziun franzosa
Terrur legalisà e decristianisaziun
Medemamain sin la lingia dals sansculottes steva in’acceleraziun dals process davant il Tribunal revoluziunar. Las glistas d’accusads da questa perioda mussan gia la vieuta dramatica che l’istorgia da la Revoluziun dueva prender. Marie-Antoinette, Charlotte Corday, Olympe de Gouges, ma era feuillants e girondins han muntà il schafot, tranter els persunalitads dominantas da las assambleas naziunalas sco Bailly, Barnave e Brissot. Vergniaud, in dals pledaders ils pli prominents da la gironde e sez accusà, ha descrit questa vieuta cun ils suandants pleds: «La Revoluziun maglia ses agens uffants.»
Durant ch’ins ha manà la damaun dals 20 d’october 1793 ils girondins a la plazza d’execuziun, chantavan els ad auta vusch la ‹Marseillaise›. Cun il crudar da la farcla daventava il chor adina pli e pli flaivel. Nagut na pudeva dentant impedir ils survivents da chantar. Cur ch’ins udiva mo pli la vusch da Vergniaud, tunava quai sco la fin da la Republica e da la lescha. E cur che la dunna da l’anteriur minister da l’intern Roland ha muntà ils 8 da november il schafot, ha ella salidà la statua da la libertad cun ils pleds: «O libertad, tge crims vegnan commess en tes num!»
Tranter ils anteriurs adversaris da la Revoluziun tutgavan er ils spirituals ch’avevan refusà l’engirament. Suenter l’expulsiun dals girondins or dal Convent la stad 1793 aveva dentant era ina gronda part dal clerus constituziunal midà vart. Tras quai èn sa rinforzadas las tendenzas anticlericalas. Sa profilà spezialmain sin quest champ è il deputà Fouché. El ha cuntanschì ch’ils zains da Nevers èn vegnids culads en, ha laschà inaugurar in bist da Brutus en la catedrala ed ha inizià ina festa da burgais. Insatge sumegliant è capità ils 7 da november a Paris, nua che l’uvestg Gobel ha stuì abditgar davant il Convent e la catedrala da Notre-Dame è vegnida rebattegiada en in tempel da la raschun. In decret dal Convent ha laschà decider mintga vischnanca da sa distanziar da la religiun. Cumissiuns revoluziunaras e societads popularas han procurà a Paris che mintga baselgia da la chapitala saja da rebattegiar a la raschun e che mintga secziun parisiana haja d’introducir in cult per ils martirs da la libertad (Marat, Lepeletier e Chalier). Schebain che Robespierre è vegnì da persvader ils 6 da december 1793 il Convent da relaschar in decret che confermava la libra execuziun da la religiun, han la decristianisaziun e las baselgias serradas laschà enavos fastizs.
Robespierre, hébertists e dantonists en il cumbat per la decisiun
En lur aversiun cunter ils excess da la campagna da decristianisaziun han Robespierre e Danton empruvà da metter cunfins a las gruppas radicalas sut ils sansculottes. Sco guardian dals interess populars e da la voluntad generala (tenor Rousseau) era Robespierre gia sa profilà en la constituanta ed aveva survegnì il num da l’‹incorruptibel› (l’incorruptible). «El vegn a vegnir lunsch», aveva profetisà Mirabeau, «el crai tut quai ch’el di.» Dapi il mars 1790 era Robespierre president dal club giacubin ed aveva survivì la separaziun dals feuillants e dals girondins cun in gudogn d’autoritad. Ils 25 da december 1793, tar la preschentaziun dals princips da la regenza revoluziunara, era el – sco chau strategic dal Comité dal bainstar public – al zenit da sia pussanza. Parts da ses pleds sclereschan ils svilups sequents fin tar sia cupitga.
La regenza revoluziunara ha el avertì da dus pols ruinus: «Ella sto manischar tranter dus grips, la flaivlezza e la temerariadad, il moderantissem e la smesiranza. Il moderantissem sa cumporta vers la moderaziun sco l’impotenza vers la castiadad; la smesiranza sumeglia la forza sco l’idropisia la sanadad.» Ni al moderantissem (Robespierre accusava ils aderents da Danton d’ina politica da moderaziun sbagliada) ni ad ina radicalitad senza cunfins (tenor el avant maun tar ils enragés ed ils hébertists) na dastgav’ins laschar spazi, sch’ins na vuleva betg crudar en ils mauns dals conts europeics cuntrarevoluziunars. «Las curts estras discuteschan en nossas administraziuns ed assambleas secziunaras; ellas han access a noss clubs. Ellas han schizunt in sez ed ina vusch en il parlament. (...) Mussais vus flaivlezza, laudan els vossa precauziun; essas vus precauts, accuseschan els vus d’esser flaivels. Voss curaschi numnan els temerariadad, voss senn per la giustia crudaivladad. Schanegiais vus els, daventani conspiraturs (...).» Il tenor dal pled pudev’ins chapir uschia: quel che n’era betg sin la lingia da la regenza revoluziunara, commetteva auttradiment.
Ils hébertists crititgavan la regenza revoluziunara d’esser memia pauc resoluta envers ils inimis da la Revoluziun. Plinavant giavischavan els che las ideas economicas dals sansculottes vegnian messas enturn a moda pli consequenta. Da l’autra vart ha in bun ami da Danton, Camille Desmoulins, intimà en ils ‹Vieux Cordelier› da levgiar il reschim da terrur cun laschar liber 200 000 persunas suspectadas e cun stgaffir in comité d’amnestia; a la fin finala ha el era pretendì la midada da las rollas en il Comité dal bainstar public. Las duas fracziuns che s’opponivan a la regenza appartegnevan al club dals cordeliers, als montagnards u stevan datiers dad els, quai che n’als protegiva betg da la controlla da la regenza revoluziunara. Ils hébertists sco era intgins cumpogns da Danton, surtut Fabre d’Eglantine, eran daventads attatgabels e suspectads da corrupziun, quai pervi da contacts suspectus cun martgadants d’armas esters ed affarists. Ad in suenter l’auter han ins fatg il process.
Danton ch’aveva inizià in onn avant la creaziun dal Tribunal revoluziunar steva ussa sez sco accusà davant quest tribunal. Sin la dumonda suenter si’adressa ha el respundì: «Jau hai ditg ed jau repet: mia chasa vegn ad esser en il nagut e mes num en il Panteon.» L’atgna defensiun da Danton ha imponà sur ils mirs da la sala da giustia ora ed ha bunamain provocà ina revolta dal pievel. L’accusader Fouquier-Tinville ha effectuà sur il Comité dal bainstar public in decret ch’ha pussibilità l’exclusiun da Danton da las tractativas pervi da disturbi da l’urden public. Ils hébertists han ins executà ils 24 da mars 1794, ils umens enturn Danton, ils indulgents (moderads) lura ils 5 d’avrigl.
L’erosiun e la fin dal reschim da terrur
Suenter quest culp dubel cunter figuras d’identificaziun per ina gronda part dal pievel, è la basa dals montagnards e la regenza revoluziunara sut ils sansculottes dada ensemen adina dapli. Robespierre ha empruvà da neutralisar la campagna da decristianisaziun a l’intern ed a l’exteriur cun relaschar in decret en il Convent: «Il pievel franzos accepta l’existenza d’in esser suprem e l’immortalitad da l’olma.» Cun ina gronda ceremonia per la ‹festa da l’esser suprem e da la natira› sut sia direcziun ha Robespierre tschertgà da metter en pasch la naziun ideologicamain.
Ma era suenter l’expulsiun dals hébertists e dantonists n’è il reschim da terrur betg vegnì schluccà. Il cuntrari: dus dis suenter la festa da l’esser suprem han ins relaschà in decret che cumpigliava danovamain ina massa da persunas suspectadas, tranter auter «quels che derasan decuraschament cun l’intenziun da sustegnair las acziuns dals tirans cuntrarevoluziunars e quels che derasan novitads nunvairas per sparter u irritar il pievel».
Per ils accusads na devi ussa nagins defensurs pli davant il Tribunal revoluziunar engrondì ed en cas d’ina sentenzia da culpaivladad be anc in chastì, l’execuziun. La fasa da la grande terreur (dal ‹grond terrur›) dals 10 da zercladur fin ils 27 da fanadur 1794 ha manà a 1285 sentenzias da mort sulettamain en il Tribunal revoluziunar a Paris. Anc pli fitg aveva il reschim da terrur furià en las regiuns da la Frantscha ch’eran gia pertutgadas da la guerra civila. Tar las acziuns da puniziun cunter Marsiglia, Lyon, Bordeaux e Nantes n’era la guillotina betg l’instrument dominant. A Lyon pratitgavan ils cummissaris dal Convent Collot d’Herbois e Fouché execuziuns en massa cun fisis e mitraglias. Lur collega Carrier ha ultra da quai ordinà najentaziuns en massa en la Loire a Nantes.
Suenter lur return en il Convent han – sper Barras – en spezial Collot d’Herbois e Fouché preparà la cupitga da Robespierre e da ses collavuraturs dal Comité dal bainstar public. Tuts dus sa crajevan en privel cur che Robespierre ha prelegì ils 26 da fanadur 1794 davant il Convent ses testament politic: «En tgenins mauns èn ozendi las armadas, las finanzas e l’administraziun interna da la Republica? En ils mauns da la coaliziun che ma persequitescha. (...) Ins ha da punir ils traditurs (...). Jau ma sent clamà da cumbatter il crim, però betg da dominar el. Il temp n’è anc betg vegnì, nua ch’umans integhers pon servir senza tema a lur patria; uschè ditg che la massa da nauschuns regna, vegnan ils defensurs da la libertad ad esser bandegiads.»
La notg suandanta è sa furmà il cumplot per cupitgar Robespierre – tenor Soboul ina coaliziun dal mument che tegneva ensemen sulettamain tras la tema. Ella è dentant stada capabla da far taschair Robespierre e Saint-Just, d’als arrestar ensemen cun intgins cumpogns e d’als executar – suenter in’acziun da tschertas secziuns parisianas per als liberar – ils 28 da fanadur 1794 e quai senza sentenzia. Per trair ina bilantscha areguard la finiziun da la fasa radicala pon ins dir che la dictatura revoluziunara è sbalunada ord atgna culpa, ma ch’igl è stà ses merit ch’il vegl n’ha betg pli pudì turnar.
Termidorians ed il Directori – la burgaisia cun possess a la pussanza (1794–1799)
En la terza fasa da la Revoluziun franzosa pon ins distinguer trais chapitels: l’act da clamar enavos ils girondins, la fasa dal Convent dals termidorians e las duas fasas da l’Emprim e Segund Directori cun la nova Constituziun dals 22 d’avust 1795.
La cupitga e l’execuziun da Robespierre e da ses cumpogns n’era betg capitada per cas en quel mument, nua che la regenza revoluziunara aveva accumplì ses intent. La smanatscha da las prestaziuns revoluziunaras tras inimis interns ed externs avev’ins parà cun radicalitad e consequenza. La nova sfida per il center obedaivel era ussa da segirar ils fritgs da la Revoluziun en ina nova constituziun. Ils termidorians stevan sin il fund da la republica, pudevan engraziar lur mandat a la cupitga da la monarchia ed avevan realisà las innovaziuns culturalas.
La Revoluziun sco motor da la midada culturala
La Revoluziun franzosa n’ha betg mo chaschunà midadas politicas e socialas, ma era midà energicamain la vita da mintgadi e la cultura. Cun l’introducziun dal chalender da la Revoluziun è stada colliada ina nova cronologia (cumenzond cun l’onn 1 da la Republica). Quella preveseva dis da diesch uras e novs nums dals mais. La primavaira cumpigliava ussa per exempel ils mais germinal (pervi dals scherms pruinds), floréal (pervi da la flur) e prairial (il mais dal prà). L’emna han ins abolì ed introducì in ciclus da diesch dis cun in di liber mintga diesch enstagl mintga set dis. Era mesiras, munaidas e pais avevan ussa in sistem decimal.
Ils eveniments revoluziunars e las midadas vegnivan communitgads en la pressa ch’è cun quai sa sviluppada andetgamain. Las gasettas han augmentà lur ediziuns ed han midà d’ina apparientscha dal mais ad ina da l’emna. Era la publicistica d’illustraziun ha fatg in progress cun vignettas e caricaturas. Motivs populars eran la deessa da la libertad, la Marianne, l’altar da la patria e tavlas da la lescha. Sin questa via ha la pressa animà ed influenzà la cultura politica.
Essenzials per la furmaziun da l’opiniun e la communicaziun eran dentant ils forums dals clubs politics cun in spectrum che tanscheva da ravugls intellectuals fin a cumpagnias popularas. A las dunnas purscheva questa furma d’organisaziun bunamain l’unica pussaivladad d’articular lur interess durant la Revoluziun, cun quai ch’ellas na dastgavan betg eleger. En la fasa dal reschim giacubin han intginas cumpagnias popularas dumandà ina funcziun da controlla era sur il Convent cun spiunar ora las opiniuns e survegliar il diever dals simbols revoluziunars (p.ex. las cocardas) e la participaziun a tschertas festas.
Las festas revoluziunaras, realisadas cun grond engaschament e custs, servivan a l’identificaziun cun la Revoluziun e la naziun. Tar questas festas vegnivan midadas furmas e rituals religius e tradiziunals sco engiraments e processiuns en ina lingua seculara e decristianisada. Ins purtava vestgadira festiva e las cocardas da las cumpagnias burgaisas, preschentava la tricolora, la deessa da la libertad cun chapitscha frigica (purtada dals giacubins sco segn d’identificaziun) ed a partir da l’onn 1792 per part era ina figura da Hercules sco simbol da l’egualitad dal pievel. Cun quai che la festa da l’unitad e fraternitad dals 10 d’avust 1792 è svanida suenter la cupitga dal reschim giacubin, è l’eveniment dals 14 da fanadur 1789 restà impurtant per la naziun ed è daventà il di da la festa naziunala franzosa.
Tentativas da stabilisaziun tranter acziun populara e reacziun monarchica
Las leschas per pretschs maximals han ins abolì ils 24 da december 1794 e laschà totalmain liber il martgà da graun, cun la consequenza d’avair avert la porta a speculaziuns cun victualias. L’inflaziun ch’è suandada ha svalità en curt temp ils raps da palpiri, ils assignats, uschia ch’ils purs ed ils martgadants acceptavan ussa sulettamain munaidas. Betg pertutgads eran la burgaisia commerzianta, ils furniturs da l’armada ed ils cumpraders da bains naziunals. Ils descendents dals novritgs, la jeunesse dorée (giuventetgna d’aur), èn s’unids a grondas bandas per ir a chatscha da giacubins e sansculottes.
En l’emprima mesadad da l’onn 1795 ha il moviment popular da Paris danovamain empruvà da metter sut squitsch il Convent. Quai n’è dentant betg reussì, betg il davos perquai ch’il moviment n’aveva en questa fasa nagin manader a la testa. Ins ha proclamà sentenzias da mort, deportaziuns e lavur sfurzada. La disfatga dal moviment popular ha sveglià in cuntramoviment roialistic cun la finamira da sustegnair il dretg a la curuna dal frar da Louis XVI nà da ses exil a Verona. Cun sustegn da la flotta englaisa è ina truppa d’emigrants sa tschentada la fin zercladur 1795 sin la peninsla Quiberon. Las truppas da la regenza als han dentant battì. Era a Paris ha ina revolta roialistica stuì suttacumber a la schuldada da la regenza sut il cumond da Napoleun Bonaparte.
La nova Constituziun e l’Emprim Directori
Ils 23 da settember ha il pievel acceptà la nova Constituziun, concludida dal Convent ils 22 d’avust 1795. L’emprima giada han ins stgaffì en Frantscha in sistem cun duas chombras, cumponidas d’in cussegl dals 500 cun l’iniziativa da lescha e d’in cussegl dals vegls cun 250 commembers ch’avevan d’acceptar ils projects da lescha. Il cussegl dals vegls elegeva a basa d’ina glista da propostas dal cussegl dals 500 in Directori cun tschintg commembers che furmava l’executiva ed elegeva sez ils ministers dals ressorts. Per segirar la persistenza da las relaziuns da pussanza, aveva il Convent fixà ina disposiziun supplementara: dus terz dals novs deputads avevan da derivar dal ravugl dals parlamentaris gia en uffizi.
L’opposiziun radicaldemocratica sut il cumond da François Noël Babeuf, ina ‹conspiraziun per l’egualitad› da neogiacubins e socialists temprivs, ha preparà ina nova revolta populara. En il ‹manifest dals plebeians› ha Babeuf preschentà in concept social fundamentalmain auter che quel dals termidorians, numnadamain ina cuminanza dals bains socialistica. Previs eran per tuts il dretg e l’obligaziun da lavur, in’organisaziun da lavur cuminaivla e la disposiziun dals products da lavur. Curt avant la revolta planisada èn Babeuf ed ils conspiraturs vegnids arrestads. Babeuf sez è vegnì condemnà a mort suenter in arrest d’inquisiziun da plirs mais.
Tar las elecziuns da l’avrigl 1797 ha la sconfitta dal moviment radical per l’egualitad danovamain manà ad in rinforz dals roialists. Per prevegnir ad ina midada roialistica han trais dals tschintg directurs planisà il settember 1797 in culp da stadi. Ils putschists èn vegnids sustegnids da truppas messas a disposiziun dals generals Hoche e Bonaparte. La schuldada ha occupà Paris, dus directurs ed intgins deputads èn vegnids arrestads. En 49 departaments han ins declerà ils resultats da las elecziuns per nunvalids e cun quai era 177 mandats da deputads. Per il mument eran las forzas monarchicas neutralisadas tras meds anticonstiziunals; la Constituziun republicana dentant era discreditada ed il Segund Directori delegitimà. En questa constellaziun èn succedids il matg 1798 e zercladur 1799 ulteriurs culps da stadi, avant che Bonaparte ha a la fin finala surpiglià la pussanza.
L’export da la Revoluziun suspectus
Il culp da liberaziun cunter ils Austriacs a Fleurus ils 26 da zercladur 1794 ha effectuà l’annexiun franzosa dals Pajais Bass austriacs. Il schaner 1795 han ils termidorians abolì la decisiun anteriura dals giacubins da renunziar a l’intervenziun en fatschentas d’auters pievels ed han pratitgà activamain in export da la Revoluziun. En Ollanda è vegnida fundada la Republica batava ed era ils territoris a sanestra dal Rain eran ussa sut la predominanza franzosa, dentant senza survegnir il status d’ina republica autonoma.
Ils 5 d’avrigl 1795 han ins fatg pasch cun la Prussia (Pasch da Basilea). La campagna militara da l’Italia 1796/97 da Napoleun ha er intimà l’Austria da far la pasch. En la Pasch da Campoformio ha l’Austria desistì da las pretaisas sin la Belgia ed acceptà per il mument d’esser indeblì en l’Italia dal Nord a favur da la Republica cisalpina ch’era dependenta da la Frantscha. Tar ils success politics da Bonaparte en l’Italia appartegneva era la fundaziun da la Republica ligura e la sutmissiun dal Vatican, collià cun la deportaziun da papa Pius VI.
En la segunda fasa da la Revoluziun aveva l’idea da deliberar las regiuns conquistadas dal giuf monarchic intimà la schuldada revoluziunara. En il temp dal Directori furmavan percunter l’explotaziun da resursas en territoris conquistads e la fundaziun da republicas ils motivs per las attatgas. Igl existivan dentant differentas concepziuns concernent il status futur dals territoris. Ina proposta preveseva ina zona da republicas semi-autonomas, sper la Republica batava e la cisalpina era ina Republica helvetica ed ina Republica cisrenana. Ina tala perspectiva spetgavan era ils simpatisants da la Revoluziun en las regiuns numnadas.
L’auter concept era collià cun las finamiras da la politica exteriura da l’absolutissem franzos ed aveva confidenza en ina politica cun cunfins natirals tar tut ils territoris tudestgs a sanestra dal Rain. Quest concept s’orientava dapli a las pussaivladads da tractar diplomaticamain cun ils prinzis tudestgs ch’als interess emancipads dals burgais. Durant l’Emprim Directori dominavan anc ils aderents da las republicas affiliadas, durant il segund dentant mo il regl d’expansiun.
Suenter las victorias da l’armada revoluziunara sut Bonaparte en l’Italia è mo l’Engalterra restada sco inimi militar. L’october 1797 han ins furmà in’armada sut il commando da Bonaparte cun la finamira da traversar il Chanal. En vista a la forza da la flotta britannica han ins però puspè desistì da quest plan. Il Segund Directori ha enstagl decis da bloccar ils exports britannics sin il continent europeic. Per render flaivla l’Engalterra ha Bonaparte era realisà in’expediziun egipziana la stad 1798. Il prim d’avust ha la flotta britannica sut l’admiral Nelson dentant battì ils Franzos ad Abukir. Quest fiasco militar n’ha però betg impedì Bonaparte d’avanzar en Egipta e d’avrir als scienzads ch’el aveva prendì cun sai in vast champ da retschertga. Suenter ina campagna militara cunter l’Imperi osmanic, en rom da la quala el ha conquistà Gaza e Jaffa ed è returnà pervi da perditas memia grondas, ha Bonaparte dà giu il commando egipzian ed è returnà en Frantscha. La naziun revoluziunara dueva sa mussar pronta per sias ambiziuns da pussanza.
Napoleun Bonaparte – usurpader e stabilisader dals resultats revoluziunars
La depressiun economica suenter la svalitaziun dals daners da palpiri, chaschunada da la sminuziun dal pretsch per products agriculs e sco consequenza d’ina stagnaziun da las fatschentas, aveva instigà ina gronda part da la populaziun cunter il Directori. En las elecziuns da la primavaira 1799 aveva l’opposiziun giacubina gudagnà influenza e cuntanschì la stad la substituziun da dus directurs. La libertad da pressa ed ils clubs politics èn danovamain prosperads. En questa situaziun ha Siéyès, in dals directurs, lantschà in culp da stadi cun sustegn militar da Bonaparte. Ils 9/10 da november (18/19 da brumaire VIII) ha quel sfurzà las duas chombras legislativas d’acceptar l’aboliziun da la Constituziun vertenta. Sco Emprim consul d’in collegi da trais ha Bonaparte surprendì la pussanza da la nova regenza provisorica, ha gia preschentà ils 13 da december 1799 ina nova Constituziun e proclamà: «Vischins, la Revoluziun ha danovamain ils princips ch’ella aveva al cumenzament, ella è terminada.»
Ses avanzament e la preservaziun da la pussanza ha Bonaparte gì d’engraziar per gronda part a l’armada revoluziunara ed als success militars cun sia schuldada. En la Constituziun da Consulat era plinavant previs il transferiment da possess tenor la Revoluziun. Ils bains naziunals da provegnientscha roiala, sacrala u aristocrata èn pia restads en possess da quels ch’als avevan acquistà durant la Revoluziun – ina premissa impurtanta per la creaziun d’ina pasch sociala. Als emigrants ch’avevan pers lur possess han ins offert in’indemnisaziun or dal stgazi statal, quai ch’ha chaschunà il return da var 140 000 persunas en Frantscha. Era per il Vatican ed ils spirituals refusants e loials al papa ha Bonaparte concludì ina cumpensaziun. En il concordat cun Pius VII dals 18 d’avrigl 1802 è il catolicissem vegnì acceptà sco religiun maioritara dals Franzos ed igl è vegnì permess da pratitgar libramain la religiun. Ins ha però mantegnì la spartiziun da baselgia e stadi e l’expropriaziun dal possess sacral tras la Revoluziun.
Cun il Code civil, il cudesch burgais da leschas proclamà ils 24 da mars 1804, ha il reschim da Napoleun Bonaparte purschì a la fin basas legalas concretas per la preservaziun persistenta dal possess cunter pretaisas restaurativas sco era cunter pretaisas per l’egualitad sociala. L’egualitad civila è vegnida fixada sco egualitad legala da tut ils Franzos. Enstagl d’elecziuns regularas ha Bonaparte però laschà far plebiscits cun dumondas tschernidas. Trais milliuns e mez Franzos (cunter be 2500 vuschs opponentas) han acceptà si’elevaziun a Napoleun I sco imperatur dals Franzos. Quella ha gì lieu en preschientscha dal papa, ma cun encurunaziun d’agen maun, ils 2 da december 1804 en la Catedrala da Notre-Dame.
Nova Friburgo
thumb|Il Pico Maior de Friburgo (2'316 m s.m.)
Nova Friburgo è ina citad da la Brasilia.
El ha oz 182'016 abitants e sa chatta a la distanza da 136 km da Rio de Janeiro.
La citad, enconuschida sco "La Svizra Brasiliana", è bler famusa per sias muntognas sco il Pico da Caledônia ed ils Três Picos de Salinas.
Geografia
Sia surfatscha è da 933 km² e sia autezza è 846 m s.m.
Vischnancas cunfinantas: Bom Jardim, Duas Barras, Trajano de Morais, Macaé, Casimiro de Abreu, Silva Jardim, Cachoeiras de Macacu, Teresópolis e Sumidouro.
Clima
Nova Friburgo ha clima da muntogna, cun envierns setgs e fraids, e stads frestgas ed umidas.
Pli auta temperatura registrada: 37°C, ils 27 da schaner 1986.
Tumegl (anteriura vischnanca)
Tumegl (tudestg Tomils, num uffizial Tumegl/Tomils) era fin ils 31 da december 2008 ina vischnanca politica svizra en il. Tumegl è situà en il circul Tumleastga dal district Rain Posteriur.
Nova Friburgo
Istorgia
El è vegnì fundà ils 16 da matg 1818 per immigrants svizzers. Suenter èn arrivads ils immigrants tudestgs.
Tumegl (anteriura vischnanca)
Il 1. da schaner 2009 ha Tumegl fusiunà cun Veulden, Tràn e Sched e furma ina nova vischnanca cun il medem num.
Teologia
Teologia es la doctrina da Dieu (da la lingua greca theos = Dieu e logos = doctrina) ed üna scienza classica a las universiteds. Ella refletta il discuors radschunaivel da Dieu e la relaziun traunter Dieu, muond ed umaun.
I'l cas da la teologia cristiauna as bas'la süls testimonis in scrit da la Bibgia.
Disciplinas
La teologia as parta in püssas suotdisciplinas. La teologia evangelica cugnuoscha las seguaintas:
Natira
thumb|230px|Cascada Shaqi en l’Armenia thumb|230px|Bachalpsee en la Part Sura Bernaisa thumb|230px|Erupziun dal vulcan Galunggung, Java 1982 La noziun natira (latin natura da nasci ‹sa furmar, nascher›, correspundenza semantica greca φύσις, physis, cf. ‹fisica›) designescha per ordinari quai che n’è betg vegnì stgaffì da l’uman.
Las pli impurtantas muntadas da la noziun ‹natira› èn:
Ins fa la differenza tranter la natira viva (biotic, p.ex. plantas, animals, cf. biologia) e la natira morta (abiotic, p.ex. crappa, liquids, gas). Las noziuns ‹viv› resp. ‹mort› èn en quest connex colliadas stretgamain cun las noziuns ‹creatira› e ‹vita› ed entretschadas en in context filosofic resp. da la concepziun dal mund.
La natira sco cuntrast tar la cultura
Cun il term ‹natira›, sco categoria directiva da l’Occident, è en general manegià quai che n’è betg vegnì creà da l’uman, cuntrari a la cultura ch’è vegnida stgaffida da quel; uschia designescha per exempel la noziun ‹cuntrada culturala› ina cuntrada ch’è vegnida furmada a moda durabla tras l’uman.
Areguard la dumonda schebain l’uman tutgia sez tar la natira u betg na regia nagin consens entaifer la societad. En l’emprim cas discurr’ins er da la natira che circumdescha l’uman, per exprimer che l’uman fetschia uschiglio medemamain part da quella; en quest cas s’avischina la noziun da la natira a quella da l’ambient.
Tar ils fenomens da la natira tutgan tranter auter er la plievgia u uradis, il clima en general. Che er quests fenomens natirals èn daditg influenzads da la cultura da l’uman, na va betg dal tut a prà cun quest’idea. La moda e maniera co che l’uman utilisescha la natira daventa adina dapli l’object d’ina critica da cultura, da sistems socials u da regenzas.
Modas da dir che fan part da noss diever da la lingua – sco ‹natiralmain› (en il senn da ‹cler›) u ‹da natira ennà› – renvieschan a la muntada elementara da la noziun ‹natira›. Gia dal temp da la romantica era naschì, sco cuntramoviment a l’industrialisaziun, in grond interess per la natira, collià cun in’orientaziun vers il mund intern ed ils sentiments.
Ozendi sa tschentan en connex cun la definiziun ed utilisaziun da la natira pir che mai dumondas criticas: D’ina vart èn problems ecologics sco la stgarsezza da materias primas u la polluziun da l’ambient la consequenza da la surexplotaziun da resursas natiralas limitadas e regenerablas. Da l’autra vart pon er eveniments che l’uman n’è betg abel da dumagnar, sco terratrembels u erupziuns da vulcans, avair per l’uman consequenzas catastrofalas. La dumonda suenter intervenziuns en la natira per proteger l’uman da tals privels da la natira stat da sia vart en cuntrast cun la critica da cultura menziunada survart.
Sur lung temp en l’istorgia culturala occidentala è la natira er vegnida considerada sco ‹inimi› da l’uman: ella fascheva tema, era plain privels e smanatschas. Pir en il decurs da l’epoca da l’illuminissem ha il cuntramoviment gia menziunà manà entaifer la societad ad in’idealisaziun da la natira; quella è uss surtut daventada in exempel per estetica ed armonia. La rolla da l’uman è sa spustada da ‹situà sur la natira› a ‹situà sper la natira›. Cun il cumenzament dal moviment per la protecziun da l’ambient en il 20avel tschientaner è alura vegnida attribuida a l’uman adina dapli la rolla d’in factur da disturbi.
La natira sco noziun filosofica da l’Occident
thumb|180px|Sguard profund en l’univers cun agid da Hubble Gia il diever da la noziun ‹natira› en il mintgadi (cf. survart) mussa che quella sa lascha er applitgar en in senn pli vast, sa referind al caracter, a l’essenza d’in fatg u d’in object.
Augustinus da Hippo differenziescha tranter ina definiziun materiala ed ina definiziun formala da la natira. Per el è natira ‹esser› (essentia) e ‹substanza› (substantia). La teologia è s’occupada da vegl ennà cun la dumonda suenter la relaziun tranter natira e grazia surnatirala.
Ina debatta extendida entaifer il rom filosofic da l’estetica sa deditgescha a la ‹bellezza da la natira› resp. ‹bellezza da natira ennà› (en cuntrast cun la bellezza stgaffida en l’art).
Antica
En la filosofia antica greca vegniva ‹natira› duvrà en il senn dad ‹esser›, ‹caracter› e ‹princip intern›. Tar la gronda part dals filosofs antics, surtut tar Platon, tar ils stoichers e neplatonichers, sa referiva la noziun ‹natira› (grec vegl φύσις, physis) sin il caracter bainordinà dal mund en sia totalitad (grec vegl κόσμος, kosmos). Aristoteles percunter ha applitgà la noziun oravant tut sin objects singuls. Natira è per el quai che furma la finamira e l’intent da l’esser. Quella concerna tant las forzas cuntegnidas en ils objects (dynamis, energeia) sco er il lieu ed il moviment ch’è collià cun quellas: quai ch’è lev va ad aut, quai ch’è lev va a bass. L’antica ha però er gia enconuschì la differenza tranter natira e tschentament (lescha, grec vegl νόμος, nomos) en il senn da quai ch’è tschentà tras l’uman.
Temp modern
Cur ch’han cumenzà a sa sviluppar las scienzas natiralas, è la natira vegnida considerada sco la totalitad da corps extendids ch’èn suttamess a las leschas da la natira. L’idea antica che la natira determineschia l’essenza ed il svilup da tut esser, è be sa mantegnida areguard la ‹natira da l’uman›; er quella vegn però discutada l’ultim temp a moda cuntraversa. La noziun ‹natira› è vegnida duvrada adina dapli en il senn da quai che possia vegnir perscrutà, scuvert e dominà tras l’uman.
La discussiun odierna cumpiglia tant la natira sco fenomen che sa lascha percepir a moda emoziunala e ch’è collià cun valurs eticas (protecziun da la natira) sco er il ‹sistem natira› en in senn abstract, raziunal. Il filosof Ludwig Fischer di en quest connex: «L’uman è necessità da stuair pensar la natira a medem temp sco insatge ch’è dà avant a moda objectiva e ch’è concepì a moda culturala.»
Problems da la definiziun da natira
La dumonda tge che vegn considerà sco natiral (‹che deriva da la natira›) e tge sco betg natiral è adina influenzada da la relaziun da l’uman cun ses ambient.
La noziun ‹natira› n’è betg libra da valurs; uschia vegn er discurrì da catastrofas da la natira, privels da la natira e.a. La natira vegn messa en relaziun cun l’existenza umana. Questa relaziun è segnada da tenutas emoziunalas, esteticas u religiusas, pia da posiziuns valitantas, normativas.
La natira sco object da diever
Dal temp da l’illuminissem han ins attribuì la natira dal tuttafatg a quai che l’uman duaja trair a niz per ses intents; e la natira selvadia è vegnida considerada sco ‹anc betg cultivada›. Questa tenuta tecnica-utilitara è alura però vegnida crititgada dapi Jean-Jacques Rousseau adina dapli sco perversiun dal stadi natiral; quasi sco cuntramoviment è quella vegnida percepida a moda sentimentala, senza però superar la spartiziun tranter l’uman e la «natira divina» (Hölderlin).
La discussiun tranter ils extrems d’in’utilisaziun sfranada, limitada be tras ils cunfins dal spiert d’invenziun da l’uman, ed ina utilisaziun raschunaivla da las resursas natiralas perdura fin oz. D’ina vart mussa per exempel il fatg ch’il stgaudament global cuntinuescha ubain la discussiun davart l’impronta ecologica che l’uman n’ha qua anc ditg betg fatg sias lezias. Da l’autra vart sa lascha percorscher ina schientscha creschenta en vastas parts da la societad per dumondas da la protecziun da l’ambient e da la natira en general; ed er il svilup tecnologic pussibilitescha adina dapli schliaziuns che sa cunfan cun la natira e na sa drizzan betg cunter quella (p.ex. energia solara).
La natira sco object estetic e simbolic
En la vita da mintgadi vegn la natira adina puspè percepida en contexts fitg divers sco object estetic e simbolic, per exempel:
En la tradiziun populara ed en ovras litteraras vegn la natira er circumscritta a moda allegorica sco «mamma natira» u «mamma da tutta vita».
Chapientscha integrativa da la natira
Entaifer las scienzas natirals vegn la natira chapida oz main sut l’aspect d’ina unitad nunmidabla, mabain sco grondezza dinamica ch’è suttamessa a midadas permanentas. En quest connex vegn er integrà adina dapli il fatg che l’uman influenzescha quella: La natira furma en quel senn in sistem avert, tar il qual tutga er l’uman cun sia cultura (chapientscha integrativa).
Tenor questa chapientscha èsi inditgà da surmuntar l’ideal diffus da la natira sco spazi selvadi u intact e da prender per enconuschientscha che er spazis da viver transfurmads fermamain da l’uman – per exempel citads – cuntegnan natira (u anc pli explicit: furman natira) ch’è degna da vegnir protegida.
La natira en la scienza
thumb|220px|Tornado ad Oklahoma Entaifer la scienza vegn la natira concepida a moda fitg differenta; per il pli partan ins da quai che las scienzas natiralas s’occupian da la natira u almain d’ina part da quella.
En general sa lascha la moda e maniera co che la noziun ‹natira› vegn duvrada entaifer la filosofia da la scienza però designar sco fitg cuntraversa. Schematicamain sa laschan differenziar trais tips da basa areguard la rolla che vegn attribuida a la natira en la concepziun scientifica:
Cussegl da l'Europa
thumb|240px|Logo dal Cussegl da l’Europa thumb|240px|Stadis commembers Il Cussegl da l’Europa (tudestg Europarat, englais Council of Europe, franzos Conseil de l’Europe) è in’organisaziun internaziunala europeica ch’è vegnida fundada il 1949 a Londra. Ella cumpiglia actualmain 47 stadis cun 820 milliuns burgaisas e burgais.
Il Cussegl da l’Europa furma in forum per debattas davart dumondas europeicas generalas. Ils tschentaments da l’organisaziun prevesan ina collavuraziun dals stadis commembers cun l’intent da promover il progress economic e social.
La sedia dal Cussegl da l’Europa sa chatta a Strasbourg. Ils 5 da matg – il di da fundaziun dal Cussegl da l’Europa – vegn commemorà mintg’onn sco di europeic.
Istorgia
thumb|170px|Tavla commemorativa en l’aula da l’Universitad da Strasbourg Il Cussegl da l’Europa è vegnì fundà da diesch stadis da l’Europa dal Vest e dal Nord (Belgia, Danemarc, Frantscha, Irlanda, Italia, Luxemburg, Pajais Bass, Norvegia, Svezia e Reginavel Unì). Ses statut formal ha l’organisaziun retschet ils 5 da matg 1949 a Londra. Uschia furma il Cussegl da l’Europa la pli veglia organisaziun politica da stadis europeics. Vegnì fundà è el da l’European Conference on Federation sin iniziativa da l’American Committee for a United Europe.
La Svizra è s’associada al gremi il 1963. Fin a trais excepziuns appartegnan oz tut ils stadis europeics al Cussegl da l’Europa. Il stadi da la Citad dal Vatican na trategna naginas relaziuns cun auters stadis, mabain surlascha sia represchentanza a nivel internaziunal a la sedia apostolica. Quest’ultima dispona, sco subject da dretg public betg statal, d’in status d’observatur entaifer il Comité dals ministers. La Bielorussia è dapi il 1993 candidat d’adesiun. L’admissiun dal Cosovo vegn pir en dumonda en quel mument ch’il status da dretg internaziunal è sclerì definitivamain.
Suenter la votaziun davart l’appartegnientscha da la Crim a la Russia ha il Cussegl da l’Europa prendì davent ad interim als 18 deputads russ il dretg da votar. Ultra da quai è la Russia vegnida exclusa per il mument dals gremis directivs.
Finamiras
thumb|200px|Monument per ils dretgs umans davant la sedia dal Cussegl da l’Europa Il Cussegl da l’Europa è in forum per debattas davart dumondas europeicas generalas. En rom da l’activitad da l’instituziun vegnan elavuradas convenziuns ch’èn liantas tenor il dretg internaziunal (p.ex. la Convenziun europeica dals dretgs umans). Quellas han la finamira da mantegnair l’ierta communabla e da promover il progress economic e social.
Dapi il 1993 sa deditgescha il Cussegl da l’Europa er pli ferm a la finamira da proteger la segirezza democratica. Da questas stentas fan part:
Tar la promoziun da la collavuraziun culturala sa tracti d’in sectur, sin il qual l’Uniun europeica na dispona da nagin’atgna cumpetenza ed è perquai s’obligada da cooperar cun il Cussegl da l’Europa. A quest champ d’activitad appartegnan per exempel la renconuschientscha da studis e diploms universitars, la protecziun giuridica da minoritads culturalas e la creaziun da directivas politicas a favur dal dialog intercultural.
Organs
thumb|220px|Sala plenara dal Cussegl da l’Europa Il Cussegl da l’Europa è organisà en medema moda sco la gronda part da las ulteriuras organisaziuns internaziunalas, dispona però ultra da quai d’in organ parlamentar.
Cussegl dals ministers ed Assamblea parlamentara
Ils dus organs statutars dal Cussegl da l’Europa èn:
Politicamain vegn il Cussegl da l’Europa represchentà tras il parsura dal Comité da ministers e tras il president da l’Assamblea parlamentara.
Conferenza da las organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas
L’onn 1952 ha il Cussegl da l’Europa concedì ad organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas in status consultativ per «intensivar la participaziun activa da tut las burgaisas e da tut ils burgais tar la realisaziun da fatgs publics.» Il 2003 han questas organisaziuns retschet il status da participants. Ellas prendan decisiuns en rom da la Conferenza da las organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas dal Cussegl da l’Europa e sa participeschan activamain al process da decisiun dal Cussegl da l’Europa ed a la realisaziun da ses programs.
Ulteriurs organs
Sper l’Assamblea parlamentara ed il Cussegl dals ministers furma il Congress da las vischnancas e regiuns la terza pitga dal Cussegl da l’Europa e figurescha sco organ consultativ.
Daspera datti in’entira retscha da cunvegnas parzialas dal Cussegl da l’Europa, per exempel en connex cun il sport, la promoziun dal film (Eurimages), las linguas (Center europeic per linguas modernas a Graz) u en furma dal Center nord-sid a Lissabon.
Secretariat general dal Cussegl da l’Europa
Ils organs dal Cussegl da l’Europa vegnan sustegnids d’in secretariat permanent, il qual vegn manà dal secretari general. Quel vegn elegì da l’Assamblea parlamentara per tschintg onns.
Bielorussia
La critica dal Cussegl da l’Europa envers la Bielorussia sa drizza tranter auter cunter elecziuns nundemocraticas, la paina da mort en general e las painas da mort cunter Eduard Lykow (executà probablamain la fin 2014) ed Alexander Grunow en spezial. A chaschun d’in referendum ch’è vegnì manà tras en la Bielorussia il 1996 eran percunter 80 % dals votants s’exprimids per l’applicaziun da la paina da mort.
La regenza da la Bielorussia aspirescha in status da giast spezial. L’opposiziun percunter sa stenta per ina commembranza a dretg cumplain, faschond valair che quai avriss a la societad civila en la Bielorussia l’access ad in sistem da dretg independent (Convenziun europeica dals dretgs umans; Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg).
Convenziuns dal Cussegl da l’Europa
La Convenziun europeica dals dretgs umans dal 1950 furma il pli impurtant contract multilateral ch’è vegnì mess en vigur en rom dal Cussegl da l’Europa; vitiers vegnan fin uss 15 protocols supplementars ch’èn colliads cun la Convenziun europeica dals dretgs umans. I suondan intgins exempels da las radund 170 ulteriuras cunvegnas dal Cussegl da l’Europa: thumb|210px|Sesida dal Congress da las vischnancas e regiuns
Basegn da refurma
Il 2009 han ins annunzià ina refurma dal Cussegl da l’Europa. La finamira è da focusar pli ferm sin las incumbensas principalas – dretgs umans, democrazia e stadi da dretg – sco er da trair a niz meglier sinergias cun auters acturs internaziunals, surtut cun l’Uniun europeica e l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa.
Finanziaziun
Il Cussegl da l’Europa vegn finanzià tras contribuziuns dals stadis commembers. L’autezza da quellas sa drizza tenor il dumber da la populaziun ed il product social brut da mintga stadi.
Landquart GR
Landquart è ina vischnanca politica svizra en il, en la Regiun Landquart.
Kahlil Gibran
thumb|200px|L’autur enturn il 1930 Kahlil Gibran (* ils 6 da schaner 1883 a Bsharri, Imperi osmanic, oz Libanon; † ils 10 d’avrigl 1931 a New York City) è stà in pictur, filosof e scriptur libanais-american. El è enconuschent surtut pervi da si’ovra ‹The Prophet›, cumparida l’emprim il 1923 en ils Stadis Unids. Quella è daventada dapi lura in dals cudeschs vendids il pli bler en tut il mund ed è vegnida translatada en dapli che 100 linguas (cf. er la versiun rumantscha d’intginas da sias ovras).
Vita
Kahlil Gibran è naschì en las muntognas libanaisas en ina famiglia maronita, pia cristiana. Sia mamma Kamileh Gibran era la figlia dal sacerdot Istiphan Rahmeh. L’onn 1895 è el emigrà cun sia mamma, sias soras e ses mez frar a Boston en ils Stadis Unids. La scripziun Kahlil (enstagl da Khalil) ch’è oz usitada, va enavos sin l’anglisaziun da ses num dal temp ch’el ha frequentà la scola a Boston. Da quel temp ha in magister remartgà las abilitads creativas da Gibran e preschentà quel al fotograf e publicist F. Holland Day, dal qual el è daventà il protegì. thumb|170px|Purtret da Kahlil Gibran en la vegliadetgna da ca. 15 onns (fotografia da F. Holland Day) Il 1897 ha sia famiglia tramess enavos Gibran en il Libanon per studegiar al Collège de la Sagesse a Beirut. Là è el s’occupà da studis d’art, franzos, arab e litteratura araba. L’onn 1899 è el l’emprim sa rendì a Paris. Ma il 1902 è morta sia sora giuvna Sultanah (* 1887) ed el è returnà a Boston. L’onn 1903 duevan er murir là da la tuberculosa sia mamma e ses mez frar Brutus (* 1877). Apparentamain è el silsuenter stà dependent in temp da las entradas da sia sora pli veglia che lavurava en ina cusunzaria.
L’onn 1904 ha Gibran gì emprims success sco artist; il medem onn è cumparida si’emprim’ovra litterara (en lingua araba). A partir dal 1908 – cun agid finanzial d’ina nova benefactura, Mary Haskell – ha el studegià a Paris art e litteratura europeica. Là è el vegnì en contact cun pensaders politics sirians che s’engaschavan a favur da la rebelliun cunter l’Imperi osmanic. Intginas scrittiras da Gibran, che devan vusch a las medemas ideas sco er a l’anticlericalissem, duevan la finala vegnir scumandadas da las autoritads osmanicas.
Il 1912 è el ì a star a New York. Il roman curt ‹Alas ruttas› che porta tratgs autobiografics e che tracta in’istorgia d’amur disfortunada tranter in giuven e si’adurada, la quala viva en ina lètg sventiraivla, è cumparì il medem onn. La gronda part da sias ovras temprivas aveva Gibran scrit per arab. L’onn 1918 è alura cumparì ‹The Madman› (‹Il nar›), l’emprim cudesch scrit en lingua englaisa. Er en las ovras che duevan suandar sa serva Gibran uss oravant tut da l’englais.
Parallelamain a si’activitad sco scriptur ha el cuntinuà a sa deditgar a l’art visual. Sias ovras èn vegnidas mussadas en la Montross Gallery il 1914 ed en las gallarias da M. Knoedler & Co. il 1917.
‹The Prophet›, cumparì il 1923, vala sco capodovra da Gibran. Sco bleras autras da sias scrittiras, è er quella vegnida illustrada dad el sez.
Kahlil Gibran è mort ils 10 d’avrigl 1931 a New York da cancer dal gnirom en la vegliadetgna da 48 onns ed è vegnì sepulì en ses lieu da naschientscha en il Libanon. Dal temp da sia mort aveva el gia cuntanschì renum sco autur e ‹The Prophet› era gia vegnì translatà en tudestg e franzos.
Ovra e pensar
thumb|150px|Ediziun originala da ‹The Prophet› (1923) Ils motivs centrals da ses texts e da ses pensar filosofic èn tematicas sco vita e mort, amur, religiun, giustia, scienza, ventira, libra voluntad, spiert ed olma. Savens vegn tematisada la dumonda, tge che saja l’essenzial en la vita da l’uman. En ses aforissems spirituals e sabientschas da la vita lavura Gibran cun maletgs poetics da gronda forza che s’impriman en la memoria dals lecturs.
L’ovra da Gibran vegn considerada sco colliaziun da las direcziuns filosoficas dal Proxim Orient, p.ex. dal sufissem, e da l’Occident, influenzadas dal cristianissem. In’impurtanta funtauna d’inspiraziun ha furmà per el la Bibla, sajan quai las parablas en il Nov Testament u er las scrittiras profeticas en il Vegl Testament. Er ‹The Prophet›, cumbain che Gibran enconuscheva l’ovra da Nietzsche e ch’i sa laschassan allegar parallelas (almain formalas) tar ‹Also sprach Zarathustra›, stat plitost en la tradiziun da Jesus sco che Gibran al vuleva avair chapì. thumb|200px|Impressiun da l’ovra artistica da Kahlil Gibran In’ulteriura influenza che gida a chapir e situar l’ovra da Gibran è quella da l’Englais William Blake (1757–1827). Per quel aveva Gibran in’admiraziun tut speziala, al numnond «l’uman dieu» e caracterisond sia visiun poetica ed artistica sco «divina». Blake era – e qua datti tuttavia parallelas tar Gibran – savens vegnì malchapì da ses temp da vita sco visiunari cun in maletg dal mund mistic che resultia plitost da sentimentalitad e d’irritaziun spiertala. Pir vers la fin da sia vita, cur ch’il concept da l’artist sco forza profetica e manader spiritual era en il fratemp daventà pli impurtant, ha Blake chattà dapli renconuschientscha. E l’originalitad da Blake per propi e si’egliada profetica per ils privels e svilups problematicas da la moderna han ins schizunt pir scuvert en il 20avel tschientaner.