cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lantschetta
Segns caracteristics dals insects originars
Dals insects primars èn enconuschentas spezias che n’èn strusch sa midadas en lur cumparsa sur blers milliuns onns. Entaifer ils Archaeognatha èn per exempel sa mantegnids en l’ambra exemplars ch’èn praticamain identics cun la spezia recenta Machilis polypoda. Uschia exista almain questa spezia, probablamain però er ulteriurs represchentants da la famiglia Machilidae, dapi radund 50 milliuns onns senza quasi naginas midadas morfologicas.
Griosch
Poesia
L'indigen Jaccanin Riatsch-Vonmoos (1836–1903) ha scrit numerusas poesias davart la culegna e ses avdants. Tenor lezzas poesias hai dà indesch primarans.
Ursy
Ursy è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Gerra (Verzasca)
Gerra (Verzasca) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno.
Saint-Gingolph
Saint-Gingolph è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Monthey en la part francofona dal chantun Vallais.
Castasegna
Castasegna (, tudestg, istoric Castasengen) è in'anteriura vischnanca politica svizra en il. Il lieu è situà en il circul Bregaglia dal district Malögia. Il 1. da schaner 2010 han las vischnancas da la Val Bregaglia – Bondo, Castasegna, Soglio, Stampa e Vicosoprano – fusiunà a la nova vischnanca da Bregaglia.
Castasegna è il vitg situà il pli bass da la Bregaglia e sa chatta directamain al cunfin cun l'Italia.
Col de la Croix
Col de la Croix po sa referir a:
Troistorrents
Troistorrents è ina vischnanca politica svizra en la part franzosa dal chantun Vallais che appartegna al district Monthey.
Siviriez
Siviriez è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Vionnaz
Vionnaz è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district Monthey en la part francofona dal chantun Vallais.
Il cavalè della Greina (sursilvan)
Il cavalè della Greina ei il titel d'in roman da Toni Halter.
Resumaziun
Ina dumengia da fenadur, pauc avon s. Placi, digl onn 1866 ha liug a Vella sco mintga onn la cargada. Mintga stad passentan pressapauc sissonta cavals da possessurs nobels la stad sil plaun dalla Greina. Gia duront messa vegn discurriu dil cavalè. Il Balzer cavalè ch`ei staus entochen dacheu ei sedisgraziaus ed ussa hagien ei stuiu encurir tut alla bahuta in niev cavalè. Da quel vegn ei denton buca detg dil bien, el seigi in lader da cavals. Era duront il gentar da dumengias ei il tema principal ils quitaus per quei lumbardun che ha da pertgirar ils cavals. Suenter gentar serimnan ils umens ell`ustria dil vitg. Entgins proponan da buca schar ir quei cavalè silla Greina ed ils auters manegian ch`ins dueigi era dar ina schanza a quei um. Silla pastira entadem il vitg serimnan finalmein cavals, possessurs e naturalmein ils habitonts. Tuts spetgan vess da veser il niev cavalè. E finalmein, cun empau retard, vegn el a cavalcond, il niev cavalè Battesta Pasqual. Suenter la benedicziun dil plevon semetta il cavalè ensemen cun sia muntanera sin viadi.
Vargai Vignogn confessa il catschader Cabalzar da Cumbel che dus umens da Vrin suondien els e vulen dil mal per il cavalèr. Il cavalè lai denton buca stermentar ed els scomian sinaquei ils cavals, il tchiep e la capiala. Pli tard scuvieran els allura il scomi ed Gregori da Vrin e tschel sesentan sco asens. Encunter sera arrivan els a Vrin ed era leu spetga la glieud gia sin la muntanera e lur cavalè. Denter la glieud ei era Rest ueibel che veva promoviu la cattada sco niev cavalè. Per ir a maner van els el muletg dil Tgiern. Il catschader sto denton star persuls tier la muntanera, fertont ch`il cavalè sto aunc rugalar entginas caussas si el vitg da Vrin. Sco emprem viseta el la feglia dil Rest ueibel. La Mierta ed el secunvegnan da maridar cura che la stad ei vargada. Sin viadi anavos tier la muntanera entaupa el denton aunc siu inimitg Gregori. Denter els dat ei ina sedada. L`auter di continuescha il viadi ed els arrivan sil fil Diesrut. Leu pren il cavalè cumiau dil catschader che tuorna puspei anavos. Sin viadi a casa entaupa el a Vrin il Rest ueibel e la Mierta. Els surveschan ad el ina buna tscheina e Cabalzar raquenta tgei bien che Battesta il niev cavalè ei. Denton ei era lez arrivaus tier la camona dil cavalè e semetta gest alla lavur. L`emprema damaun va el gia a catscha. Vesend in camutsch settan denton ils Tessines naven el ad el. Battesta vegn vilaus ed engira vendetga. Baul la damaun semetta el sin viadi ella val dils tessines. El engola avon las tegias il sulet ansiel alv e pren el cun el tiel fecler. Il di viseta il nurser da Carpet, Mudest da Clavadi, il cavalè ed els discuoren davart differentas caussas. Ina damaun ei igl ansiel alv svanius e vid igl esch dalla camona stat scret “Grazia cavalè A”. Il cavalè vul immediat saver per tgei persuna che quei A stat. Perquei spetga el sil Crap della crusch sil cumparer dallas cauras da Motterasch. El entuapa il cavrer da Motterasch, il Giuseppe, ed   pertscheiva che A stat per Angela, ina giuvna che sauda tier la gruppa tessinesa. Il cavalè ei incantaus e s`imaginescha sco Angela vesa ora. El fecler fa el ina figura da lenn per Giuseppe ed ina per Angela, numnadamein la caplutta da Puzzatsch. Entgins dis pli tard entaupa Battesta Angela e Giuseppe. Angela ei veramein ina bellezia giuvna femna. Immediat surdat el las sculpturas. Ad Angela empermetta el ch`el fetschi aunc il dom da Milaun per ella. Battesta ei aschi inamuraus en Angela ch`el spetga l`entira jamna vess sin ch`igl ei dumengia ed el vesa puspei ella. Ed schizun il dom da Milaun fa el, sco empermess.
La dumengia s`entaupan els e puspei secunvegnan els da seveser, quella gada denton sigl ault sur Baselgia perquei che Angela ha dad ir a messa la dumengia proxima a Luorscha. La jamna cuoza ditg denton arriva era quella dumengia. Ei va ditg tochen che Angela tuorna dalla messa ed els sentaupan sco quei ch`els eran secunvegni. Sin viadi encounter Motterasch sincerescha Battesta ad Angela ch`el carezi ella ed era ella  Igl ault sur Baselgia ella Val Camadra  di ch`ella hagi  bugen el. Avon ch`els arrivan a Motterasch vegnan els en in urezi. Refugi anflan ils dus inamurai en in clavau e leu staten els sur notg e dierman era in cun l`auter. L`auter di ston els festginar per che negin smini enzatgei. Avon che lur vias sespartan damonda Battesta sch`ella lessi maridar el. Ella drova denton aunc temps per decider.
In di avon Nossadunna d`uost arriva`il giuvenaster da Cumbel. El fa amogn da survigilar il muvel per che Battesta sappi ir a visitar la Mierta. Il cavalè ha denton buca pli gust da veser la Mierta. Ina sera tard semetta Battesta sin viadi per visitar Angela e saver sch`ella vegli ussa maridar el ni buca. Avon la tegia da lezza vegn el traplaus dad umens e quels petgan ed offenden el. Cheu cumpara Angela e lezza vul era buca pli haver da far enzatgei cun el. Grev blessaus contonscha Battesta tuttina siu fecler. Per cletg vegn il nurser sperasvi e vesa immediat ch`el sto gidar il pauper. El mira dils animals e medeghescha il cavalè. Mo cugl agid dil nurser vegn el puspei sauns. Il temps silla Greina varga ed il settember arriva. Battesta ha viu ni Angela ni Giuseppe. Igl ei scargada ed el tuorna tier Mierta a Vrin. Las regurdientschas tessinesas buenta el naven cun vin. Mierta e Battesta maridan sco quei ch`igl ei previu. E plaun plaunet vegn el acceptaus ella cumminonza ed el sesenta bein.
Gion da Farglix vul ch`el lavuri igl unviern tier el. Gion vul numnadamein instruir ils scolars dils uclauns per che quels stoppien buca adina ir entochen tier ils vitgs a scola. Il Bistgaun da Siat, il secund fumegl, pervesa las vaccas e Battesta survegn ils schetgs ed il cavagl. Tut para dad esser en uorden entochen quei di che Battesta survegn ina brev dad Angela. Ella scriva ch`ella spetgi in affon dad el e less ch`el vegni tier ella. Il cor da Battesta fa dolurs ed el brischa la brev per emblidar quei ch`el ha gest legiu. Entgins dis stat el sil cuolm Curtinatsch per vegnir a frida culla situaziun. Giu Farglix ha Gion aviert la nova scola dils uclauns ed el instruescha en stiva. Suenter entginas jamnas viseta el puspei inagada Mierta e quella confida ch`ella seigi en speronza. Battesta ei puspei motivaus e selegra gia da serender la stad vegnenta ella greina. Il pauper Gion sto la fin tscheiver serrar la scola perquei ch`igl inspectur ha scumandau ad el dad instruir ils scolars dils uclauns. Battesta astga denton aunc star entochen il matg a Farglix e retscheiva allura la paga. Ussa spetga el vess sin la naschientscha dil fegl. Mo ei vegn auter, da S. Pieder nescha ina poppa, Mengia. Battesta ei profundamein permalaus perquei che siu grond giavisch fuss stau dad haver in fegl cul qual el havess saviu ir silla Greina las stads.
Igl auter di ha el denton schliata cunscienzia ed empermetta ch`el fetschi la Madonna per els dus. Propi, el tegn sia empermischun e bab e feglia semettan sin via per metter la nova stauta ella caplutta. Leu entaupan els Michele ed era tier quel seperstgisa el. Michele ei levgiaus e raquenta che sia mumma hagi il medem Dom da Milaun a casa. Battesta mira cun gronds egls sin Michele, di denton nuot. Il temps silla Greina varga bia memia spert e la scargada vegn pli e pli datier. Mengia ha malaveta perquei ch`ella vegn buca pli a veser Michele. Ina sera di Battesta a Mengia ch`el hagi il sentiment che quei seigi stau la davosa stad sco cavalè. El stoppi murir perquei ch`el hagi viu il cavagl alv. Quei cavagl alv vesan numnadamein mo quellas persunas che ston murir il proxim temps. Quella remarca va denton a piarder e Mengia sto purtar o Vrin in camutsch, che siu bab ha sittau. La notg che Battesta ei persuls vegnan ils tessines perquei che Michele ei svanius ed els damondan al cavalè sch`el hagi viu enzatgei. Lez ha denton ni udiu ni viu enzatgei. L`auter di neiva ei e Battesta va cul muvel a Vrin. Naven da leu va Mengia vinavon cul muvel entochen Glion. Battesta fa quitaus per Michele e sedecida da turner ella Greina era sch`igl ei gia tard la sera ed ei ha buca calau da neiver. In di pli tard tuorna Mengia da Glion e semetta medemamein sin via ella Greina. Ella anfla il fecler vit ed entscheiva immediat a far quitaus. Tier ils da Motterasch enquera ella agid e leu ei era Michele. El hagi piars la via ed hagi stuiu durmir ina notg giudora denton seigi ussa puspei tut en uorden. Mengia entscheiva a bargir e raquenta che siu bab seigi sparius perquei ch`el ha vuliu ir ad encurrir Michele. Ils da Motterasch ein commuentai e gidan d`encurir il cavalè. Ellas Traviarsas anflan els la bara da Battesta; “ …in aspect da fender il cor. Battesta ei ruclaus giu dalla tessaglia culla lavina e fruntaus cul tgau encunter in crap. El stat en schanuglias, il tgau sbassau en direcziun della Greina…”. Michele raquenta a casa a sia mumma la disgrazia ed Angela ei commuentada che quei um ha fatg quei per anflar siu fegl. Il davos di Michele aunc ch`il cavalè hagi giu la medema statua dil dom da Milaun el fecler sco ella hagi ina. La mumma ha per ussa capiu tgei um che ha consignau la veta per siu fegl.
Figuras principalas
Battesta Pasqual Quei roman ei partius en duas parts : Igl onn 1866/67 e 1881.
Ell` emprema part ei Battesta Pasquale in losch e bi um da quront`onns. El ha in`egliada furba e camegionta, ei in publican, va buca bugen en baselgia e tegn buca bia dil meini d`auters. El tema negin, ei agens en siu esser, ha denton era grondas qualitads da cor. El pren buca il mund si dies e suna bugen sia ghitara. Battesta Pasquale pitescha dils pregiudezis che la glieud ha dad el a basa digl enguladetsch d` in cavagl. Tochen dacheu ha el aposta da l`amur adina giu sia libertad. Aschia eis el adina staus independents. El ei in fetg luvrus e ferm um. Pli tard marida el Mierta, ei vegn denton clar ad el, ch`el careza buca ella. El ei sedecidius per ella, perquei ch`el ei vegnius trumpaus dad Angela. In temps viva el cuntents cun Mierta ed entscheiva era a s`adattar als ils rituals dalla glieud. Per exempel entscheiva el ad ir en baselgia. Suenter ch`el ha survegniu la brev dad Angela eis el malcuntents e melanconics. Ella secunda part dil roman vegn Battesta Pasquale presentaus nauschs ed arrogants. El fa ussa vendetga encunter ils Tessines per quei ch`ei schabegiau cun Angela. Tuts han respect dad el. Els hassegian el ed el vala sco "bandito della Greina". Sia egliada ei stgira e nunperscrutada. El viva per sforz e disa ed ei vegnius da crear in beinstar burgheis. Cun ils jasters eis el denton flots. El ei vegnius freids encunter sia famiglia e ses concarstgauns han l`impressiun, ch`el mondi entuorn meglier cun ses animals che cun la glieud. El ha era calau dad ir en baselgia.
Mierta
Angela
Mengia
Relaziuns enter las persunas
Las pli impurtontas relaziuns enteifer il roman ein la relaziun denter Battesta ed Angela e la relaziun denter Battesta e Mierta. La relaziun da Battesta ed Angela sebasa sin la carezia denter quellas duas persunas. Els s’inamureschan spert in da l’auter e suenter la stad 1866 vesan els in l’auter mai pli. Muort lur amur nescha il buob Michele. Angela ei permalada perquei che Battesta ha buca raquintau tut ad ella e Gregori ha raquintau nauschas caussas dad el. Ella less suenter denton tuttina, ch`el vegni anavos tier ellla, igl ei denton memia tard. Battesta ha carezau ella digl emprem mument. Suenter la sepitgada a Motterasch ha el dau si la speronza e siu siemi. La relaziun da Battesta e Mierta encuntercomi ha pauc da far cun carezia. Era sche Battesta vul adina puspei emblidar Angela vegn ella adina puspei endamen ad el e disturba la lètg da Battesta e Mierta. Sescagnem e malcuntentientscha sauda tier lur mintgadi. Ord da lur letg neschan „mo“ dus affons. Quei ei per il temps dil 19avel tschentaner in diember d’affons che correspunda plitost buc alla media. Lur relaziun survegn in aspect tragic entras quei ch’il buob che Battesta haveva adina giavischau miera gia cun tschun meins. Battesta e Mierta sescognan savens.
Liug d'acziun
El roman cumparan numerus nums da loghens, uclauns, praus, pradas e pézs. Igl ein cunzun loghens dalla Lumnezia naven da Vella entochen Vrin, loghens dalla part dil Tessin ch’ei vischinonta dalla Greina e secapescha era parts della Greina.
Entginas informaziuns tier il liug impurtont, la Greina:
„Il cavalè della Greina“ selai divider cun agid dil temps en duas parts. L’emprema part entscheiva ina dumengia da fenadur 1866 pauc avon s. Placi ch’ei ils endisch da fenadur e cala treis dis suenter la naschientscha da Mengia il di da s. Pieder (ils 29. da zercladur) pia igl emprem da fendadur 1867. La secunda part entscheiva duront la aulta stad 1881 pia circa all’entschatta d’uost e cala all’entschatta dil meins settember 1881. Tgei ch’ei special en quei roman ei ch’igl autur drova savens ils sogns per determinar il di. Aschia scriva el era che Battesta e Mierta maridien da s. Mihèl ch’ei ils 29. dad uost. Quei indezi selai adina puspei anflar enteifer igl entir decuors dalla historia dil roman. Quei mied ha igl autur ualti tgunsch duvrau perquei ch’ei era usit pli baul da dir tgei sogn ch’era quei di e buc il datum dil calender.
Lungatg
Toni Halter scriva cun in bien code elevau. La schelta da plaids dallas figuras, sco era dil raquintader, correspundan fetg bein alla moda da discuorer da pli baul. Aschia anfla il lectur meglier la via viaden ella historia dil roman. El vesa muort quei mied avon siu egl intern buc ils vitgs e las persunas dad ozildi, mobein ils vitgs e las persunas dad antruras. Quei sminuescha la distanza denter il text scret e las acziuns ch’il lectur s’imaginescha. Las figuras talianas discuoran per part talian e midan pér suenter entginas construcziuns en il romontsch. Quei dat era pli bia realitad alla situaziun. Ina atgnadad dil lungatg da Mengia ei era ch’ella di Vus a siu bab. Perquei che quei era el 19avel tschentaner ed era el 20avel tschentaner aunc usit para quei agl autur insumma buc curios, mobein igl ei mo quei ch’el sez era disaus. Per survegnir in cuort exempel dil lungatg da scriver da Toni Halter tonschan gia ils cuorts extracts da texts ch’ein squitschai silla part davos dalla cuviarta dil cudisch „Il cavalè della Greina“ ch’ei vegnius reedius igl onn 1991 da Romania:
„Ins spitgava zatgei aparti, e quei era finalmein succediu. Memia tard ed a galop sin in cavagl da siala, aschia er’aunc buc in cavalè entraus en survetsch…
Che quei um seigi scaffius per zatgei grond e selvadi sco il Plaun la Greina, da quei eran tuts perschuadi…
El mira suenter la muntanera ch’ei spatitschada en trops e singuls sur tuts ils pastgets contonschibels e constatescha che la libertad ch’el damonda per sesez hagi el concediu amplamein a ses animals…
El veva strenschiu enqual cor palpitont encunter il siu, mo sch’el mirava anavos sil vargau, lu vesev’el sias amurs sco tons fiugs campesters ch’ardevan spatitschai sur in grond desiert, senza scaldar lur contuorn…
‚Vegn onns ell’Italia per davenar cavalè della Greina? Staus negoziant e daventaus zagrender. Ius cun nuot e turnaus cun nuot – e tonaton cuntents cun sesez sco in affon! Quei capeschi tgi che sa!‘…
Il pli bugen vess el ch’ei capitass enzatgei grond, tragic sco l’uiara ed igl incendi, ch’el savess secumblidar fagend ina prestaziun heroica…“
(Mira fontauna 1)
Chor rumantsch/romontsch
Il chor romontsch ei in chor per la giuventetgna romontscha dalla Scola Cantunala e contuorn. El consista gia dapi ca. 120 onns ed ha ina liunga tradiziun. Ins suppona ch' el ei ina da las pli veglias instituziuns dalla scola Cantunala. El mument ha el entuorn 30 commembers. La dirigenta dals onns 14/15 ei Nesa Demarmels.
Il cavalè della Greina (sursilvan)
Biografia da Toni Halter
Toni Halter ei naschius ils 20 da November 1914 a Valata. El ei carschius si a Surcuolm. Suenter la scola elementara ha el frequentau il gimnasi a Mustér, ei ius el seminari da scolasts giu Cuera e suenter ha el dau scola primara a Vella. Pli tard eis el sescolaus vinavon a Fribourg sco scolast secundar. El ei morts ils 27 da december 1986 a basa da cancer.
Chor rumantsch/romontsch
Suprastonza
En ils onns 13/14 ei Nina Cadonau stada presidenta dil chor Romontsch, il post digl actuar ei staus occupaus da Matia Demarmels. Per la cassa ei Mèn Candreia staus cumpetent. Els ein mintgamai stai responsabels per igl organisar da fiastas e dils dus concerts. La dirigenta ei Dominique Dosch stada. Igl onn 14/15 vegn Loredana Bott a surprender il post dalla presidenta. Sco gidonters vegn Sara Baltermia a surprender il post da cassiera e Linard Augustin il post da actuar.
Program digl onn
Il programm ei sco mintga onn circa tuttina. Suenter las vacanzas d'atun entscheivan las provas da cant, quellas han liug gievgia sera. En il december festivescha il chor Sontga Clau. Avon las vacanzas da nadal ha il chor la party dil chor romontsch ha liug mintgamai en il Palazzo.
Lai da Vogorno
Il Lai da Vogorno (talian Lago di Vogorno) è in lai dal chantun Tessin en la Svizra. Il lai sa chatta a plirs kilometers sin la citad da Locarno ed il Lago Maggiore sin il territori da las vischnancas da Corippo, Vogorno, Mergoscia, Gordola, Tenero-Contra e Lavertezzo. Il lai è in lai da fermada
Europa
right|thumbnail|260px|Il territori dal continent Europa
L’Europa (grec vegl Εὐρώπη, Eurṓpē) è in continent che s’extenda sur il tschintgavel occidental da la surfatscha da l’Eurasia. Cumbain ch’i sa tracta pia geograficamain d’in subcontinent, vegn per motivs istorics e culturals per ordinari discurrì da l’Europa sco agen continent. Quai mussa che la noziun ‹Europa› na sa restrenscha betg a sia definiziun geografica, mabain includa er aspects istorics, culturals, politics, economics ed ideals.
Ils abitants da l’Europa vegnan numnads Europeans. Cun bundant 700 milliuns abitants che vivan sin ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat, tutga l’Europa tar las parts dal mund abitadas pli spess. L’Europa è urbanisada vaira ferm, oravant tut en las regiuns da las chapitalas e da la megalopolis ‹banana blaua›. Impurtantas cuminanzas politicas en l’Europa èn surtut il Cussegl da l’Europa e l’Uniun europeica.
Num
right|thumbnail|160px|Europa sin in fresco da Pompei Il num ‹Europa› deriva dal grec vegl Εὐρώπη (Eurṓpē). Entaifer il grec pudeva il num vegnir chapì sco pled cumponì or da εὐρύς, eurýs, ‹vast, lad› e ὄψ, óps, ‹vesida, fatscha› e pudeva oramai signifitgar ‹quella cun la vasta vesida› ubain ‹quella cun la fatscha lada›.
Entaifer la mitologia greca era Eurṓpē il num d’ina princessa feniziana, la quala Zeus, ch’era sa transfurmà en in taur, ha rapinà e manà nudond a Creta, nua ch’el l’ha surmanà. Tenor l’opiniun d’etimologs deriva quest num d’ina lingua semitica ed è alura vegnì grecisà. Discutada vegn ina provegnientscha da l’accadic erebu ‹ir da rendì› (sa referind al sulegl) ubain erob ‹saira, vest›.
En il 5avel tschientaner a.C. ha il scriptur e geograf grec Herodot duvrà il term geografic Eurṓpē – che sa referiva da quel temp be a la Peloponnes – per designar la surfatscha da terra situada en il nord da la Mar Mediterrana e da la Mar Naira, cunfinond quels uschia da l’Asia (Asía) e da l’Africa (Libýe).
Geografia
En l’ost, vers l’Asia, ha l’Europa nagin cunfin geografic u geologic precis. Perquai èn ils ‹cunfins da l’Europa› ina dumonda da convenziun entaifer la societad. Ina definiziun geografica da l’Europa è adina arbitrara. Tenor in’enconuschenta formulaziun da Bernard-Henri Lévy n’è l’Europa «nagin lieu, mabain in’idea». Oz suondan ins areguard la fixaziun dal cunfin per ordinari la definiziun da Philip Johan von Strahlenberg. Tenor quella furman la muntogna ed il flum da l’Ural il cunfin oriental da l’Europa. Tranter la Mar Caspica e la Mar Naira suonda la lingia da cunfin la Bassa da Kouma-Manytch en il nord da la muntogna dal Caucasus, damai ch’ina via maritima univa qua antruras la Mar Caspica cun la Mar Naira. En il territori da lingua englaisa e franzosa vegn il cunfin savens er tratg qua per lung da la part centrala dal Caucasus.
Tut en tut dumbra l’Europa ina surfatscha da ca. 10,5 milliuns kilometers quadrat ed è uschia suenter l’Australia il segund pitschen continent. Il punct situà il pli en il nord da la terra franca europeica è Kinnarodden en la Norvegia, il punct situà il pli en il sid Punta de Tarifa en Spagna, il punct il pli en il vest Cabo da Roca en il Portugal. L’extensiun nord-sid munta a ca. 3800 km. En direcziun ost-vest mesira la terra franca europeica ca. 6000 km, da la Muntogna da l’Ural en Russia fin a la costa da l’Atlantic en il Portugal.
Clima
Il continent è per gronda part situà en la zona temprada. Cumpareglià cun auters territoris che sa chattan en ils medems grads da latituda, è il clima qua pli moderà, quai che sa lascha attribuir a l’influenza dal Current dal Golf relativamain chaud. La temperatura annuala a Bordeaux munta per exempel en media 12,8 °C, entant che a Halifax en il Canada, ch’è situà pli u main sin il medem grad da latituda, cuntanscha la temperatura annuala en media be 6,3 °C.
Grondas parts da l’Europa dal Vest èn segnadas d’envierns miaivels e da stads frestgas. En territoris ch’èn situads lunsch davent da la mar – ed oramai er da si’influenza equilibranta areguard il clima –, èn las differenzas da temperatura percunter pli grondas durant las differentas stagiuns. En vastas parts da l’Europa da l’Ost regia in clima continental, damai ch’i na sa chattan qua naginas mars en proxima vischinanza. Da quai resultan en questas regiuns envierns fraids e stads chaudas.
Pervi da la rotaziun da la Terra e la forza svianta ch’è colliada cun quella vegnan ils vents per gronda part nà dal vest. En las regiuns da costa da l’Europa dal Vest signifitga quai ch’ils vents suflan per ordinari nà da l’Ocean Atlantic, quai che maina quasi l’entir onn a plievgia. En l’Europa Centrala e da l’Ost è la quantitad da precipitaziuns percunter relativamain pitschna, damai che l’influenza da la mar na po savens betg sa far valair en questas regiuns. Ultra da quai influenzeschan las muntognas fitg ferm la quantitad da precipitaziuns. Uschia tutgan parts da las Alps dal nordvest tar las regiuns da l’Europa cun las pli autas precipitaziuns, entant che valladas alpinas centralas èn relativamain sitgas. Las Alps figureschan en quest cas sco barrieras per fronts da plievgia.
Flora
right|thumbnail|220px|Topografia da l’Europa A basa dal clima sa lascha la vegetaziun en l’Europa sutdivider approximativamain en quatter zonas: arctic, boreal, temprà e mediterran. Tras l’utilisaziun sur millennis è la vegetaziun oriunda en la zona temprada e mediterrana vegnida destruida cun excepziun da pitschnas restanzas. En il nord da l’Europa èn da chattar en la tundra arctica be chaglias, mistgel e litgens. Vers sid suondan alura en la Scandinavia ed en la Russia dal Nord guauds da guglias boreals (surtut cun pigns e tieus), en ils quals sa chattan palids extendidas. En la zona temprada creschissan tranter l’Ocean Atlantic e las Carpatas sut cundiziuns natiralas surtut guauds maschadads segnads da faus verds, en la bassa er tals cun ruvers e charpins (faus alvs). En l’ost dal territori da derasaziun dal fau verd, ca. a partir da la Weichsel e dal Dnjestr fin a la part meridiunala da l’Ural, dominassan guauds maschadads cun ruver cumin, tigl d’enviern, tieu cotschen e – en la fasa da transiziun vers la zona da guaud da guglias en il nord – pign. Vers sid, en il nord da la Mar Naira, suonda a questa zona da guaud maschadà ina regiun en la quala fiss avant maun sut cundiziuns natiralas ina vegetaziun da steppa.
Er la regiun da la Mar Mediterrana era oriundamain cuverta cun guaud. Senz’influenza da l’uman fiss la vegetaziun segnada là da guauds da feglia cun spezias da ruvers semperverdas (surtut ruver verd), en las parts las pli meridiunalas e chaudas cun ferma participaziun d’ulivers, pistazias e tieus. Tras l’influenza antropogena creschan là ozendi però surtut plantas da macchie e garigue. En las regiuns pli miaivlas da la zona mediterrana giogan er ina rolla spezias da ruvers ch’han la feglia che croda d’atun. En las regiuns mesaunas e superiuras da las muntognas è la vegetaziun originara sa mantegnida meglier che en regiuns bassas. Qua existan sin spazi relativamain pitschen plirs stgalims d’autezza; las singulas cumponentas da questas zonas da stgalims d’autezza pon, tut tenor il clima, sa differenziar relativamain ferm ina da l’autra. En ils guauds da muntogna dals stgalims d’autezza mesauns èn, sper il fau verd, surtut da muntada spezias d’aviez e da tieus, en muntognas situadas pli vers nord er pign e laresch. Survart il cunfin dal guaud èn situadas en las muntognas pastgiras da chaglias bassas e tschispet alpin ed en la regiun da la Mar Mediterrana er uschenumnada vegetaziun da plimatschs cun guglias. Amunt suondan a la vegetaziun serrada singulas plantas da grippa e glera.
Oz è la gronda part da l’Europa segnada da l’utilisaziun agrara ed ils guauds restants servan a la selvicultura. Regiuns influenzadas main ferm tras l’uman existan surtut anc en las autezzas superiuras da las muntognas.
Fauna
Dals gronds animals da rapina sco l’urs, il luf u il luf-tscherver vivan effectivs pli gronds be pli en il nord ed en l’ost dal continent. En las regiuns situadas il pli lunsch en il nord ed en l’ost, èn er rens ed elans vaira derasads. Il bison europeic era vegnì extirpà en libertad ed è puspè vegnì recolonisà ils ultims onns en l’Europa da l’Ost. Il tschierv, il chavriel ed il portg selvadi chattan ins en la gronda part da las regiuns da l’Europa. In tipic animal grond europeic è il chamutsch, il qual cumpara ordaifer il continent be en l’Asia Minura ed en las parts asiaticas dal Caucasus. En las Alps, las Pireneas ed il Caucasus vivan diversas spezias da capricorns. La saiga (ina spezia d’antilopa) era anc derasada en il temp medieval fin en l’Ucraina, oz sa restrenscha sia derasaziun en l’Europa sin il curs inferiur da la Volga. Bleras spezias èn gia vegnidas extirpadas avant tschientaners (bov selvadi, tarpan). Er ils effectivs d’utschels da preda sco l’evla da la pizza, l’evla da mar ed il tschess cularin èn vegnids decimads fermamain ils ultims tschientaners. Be en l’Europa dal Sid viva – pervi dal clima chaud – in dumber pli grond da spezias da luschards, serps e tartarugas. A la costa vivan chauns da mar ed autras spezias da focas. En las mars nordicas èn l’orca e la balena-portg las spezias da balenas las pli derasadas, en la Mar Mediterrana èn quai diversas spezias da delfins. Ils pli enconuschents peschs d’aua da sal èn diversas spezias da ringia e ton.
Citads e metropolas
right|thumbnail|220px|Las chapitalas dals stadis europeics Las citads e metropolas furman las unitads administrativas las pli pitschnas entaifer l’organisaziun administrativa dals stadis. Lissabon è stada ina da las emprimas metropolas cosmopolitas dal temp modern, damai ch’ella ha furmà dal temp da l’imperialissem il center d’in grond reginavel colonial. Anc l’onn 1950 sa chattavan quatter citads che fan oz part da l’Uniun europeica tranter las 20 grondas dal mund (Londra sin plaz dus suenter New York, Paris sin il quart plaz suenter Tokio sco er Milaun e Napoli sin ils plazs 13 e 19); dapi lura na creschan las citads europeicas strusch pli, mabain han per part il dumber d’abitants che sa sminuescha.
En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner èn surtut creschidas citads d’autras parts dal mund, en spezial en pajais en svilup, sco per exempel Mexico-City, Manila u São Paulo. Malgrà la stagnaziun en citads pli veglias, sa lascha constatar qua en il svilup dal territori dal 21avel tschientaner in auter andament, sco per exempel la revalitaziun (gentrificaziun) dals centers da las citads.
Problematic tar la cumparegliaziun da metropolas è il fatg ch’i dat savens er zonas d’aglomeraziun policentricas, entaifer las qualas las citads centralas èn fitg pitschnas en cumparegliaziun cun l’aglomeraziun, uschia che quellas na cumparan savens betg en las statisticas (p.ex. Rain-Ruhr, la zona industriala da la Schlesia Superiura u la part centrala da l’Engalterra).
Citads en l’Europa cun dapli che 1,5 milliuns abitants èn:
Zonas d’urari
Il Reginavel Unì, l’Irlanda, il Portugal e l’Islanda han attribuì sasezs al temp da l’Europa dal Vest, il qual è identic cun il temp universal coordinà (UTC). Quel correspunda a la posiziun dal sulegl al meridian nulla che maina tras Londra.
Tut ils stadis da l’Europa Centrala ed intgins stadis da l’Europa dal Vest e da l’Europa da l’Ost fan diever dal temp da l’Europa Centrala (UTC + in’ura). Igl èn quai ils suandants stadis: Spagna, Frantscha, Andorra, Monaco, Pajais Bass, Belgia, Luxemburg, Danemarc, Svezia, Norvegia, Germania, Pologna, Austria, Svizra, Liechtenstein, Italia, San Marino, Vatican, Tschechia, Slovachia, Ungaria, Slovenia, Croazia, Bosnia-Erzegovina, Serbia, Montenegro, Macedonia dal Nord, Cosovo, Malta ed Albania.
Il temp da l’Europa da l’Ost (UTC + duas uras) è en diever en ils suandants pajais: Finlanda, Estonia, Lettonia, Lituania, Ucraina, Rumenia, Moldavia, Bulgaria e Grezia.
Il temp da Moscau (UST + trais uras) utiliseschan la Bielorussia, ina gronda part dal territori da la Russia situà en l’Europa sco er la Tirchia.
Istorgia
right|thumbnail|220px|Reconstrucziun da palissadas dal temp neolitic
Las pli veglias cumprovas dal gener Homo derivan tenor las enconuschientschas actualas (situaziun dal 2019) da la Sierra de Atapuerca en Spagna ed han ina vegliadetgna da fin a 1,2 milliuns onns. Chats da fossils anc pli vegls che derivan da la Georgia (ordaifer ils cunfins da l’Europa tenor la definiziun odierna) han ina vegliadetgna da 1,8 milliuns onns e vegnan designads sco Homo erectus ergaster georgicus. En l’Europa al nord da las Alps cumenza il pli vegl orizont da colonisaziun cun il Homo heidelbergensis avant ca. 600 000 onns.
Surtut la cultura greca, l’Imperi roman ed il cristianissem han laschà fin oz fastizs. En l’antica ha l’Imperi roman unì dal temp dad Augustus per l’emprima giada l’entira part meridiunala ensemen cun ils auters pajais da costa da la zona mediterrana en in reginavel grond. En l’Imperi roman ha la nova religiun dal cristianissem pudì sa derasar svelt. Malgrà tuttas persecuziuns è la nova religiun vegnida sustegnida en l’antica tardiva da Constantin il Grond (vieuta constantina) e declerada sut Theodosius I sco religiun statala. Cun la fin da l’antica è l’Imperium Romanum dà dapart en il vest, entant che quel ha cuntinuà en l’ost, sco Imperi bizantin da tempra pli e pli greca, fin l’onn 1453. En rom da la migraziun dals pievels è sa derasà a partir dal 5avel tschientaner in grond dumber da stirpas per gronda part germanas (Anglosaxons, Francs, Gots e.a.) en l’Europa dal Vest ed ha mess il crap da fundament da las naziuns futuras (Engalterra, Frantscha, Spagna).
En il temp medieval tempriv ha l’Epos da Paderborn numnà il regent dal Reginavel dals Francs, Carl il Grond, il ‹bab da l’Europa› (pater Europæ). Il temp medieval è tranter auter stà segnà da la concurrenza tranter il nov imperatur roman en il vest e l’imperatur bizantin a Constantinopel; per lung dal cunfin da lur sferas d’influenza ha cuntinuà pli tard la separaziun da l’Europa en ina part occidentala ed ina orientala (Schisma oriental). Dapi il temp medieval tempriv han missiunaris derasà il cristianissem en l’Europa dal Nord e da l’Ost, uschia che l’entira Europa era en il temp medieval tardiv cristiana. En l’Europa dal Vest ha però perdurà dapi la dispita d’investitura in conflict tranter l’imperatur ed il papa pervi da l’egemonia. Dal temp da la renaschientscha han ins rescuvert en il vest latin la ‹savida da l’antica›, quai ch’ha per part manà ad in temp da fluriziun cultural. La refurmaziun en il 16avel tschientaner ha spartì la baselgia dal vest en ina part catolica ed ina evangelica (la ruptura cun la baselgia ortodoxa aveva gia gì lieu l’onn 1054). La consequenza da quai èn stadas guerras religiusas; dal 1618 fin il 1648 ha la Guerra da trent’onns devastà vastas parts da l’Europa Centrala.
Dapi il 15avel tschientaner han naziuns europeicas (surtut Spagna, Portugal, Russia, Pajais Bass, Frantscha e Reginavel Unì) stabilì imperis colonials cun grondas possessiuns sin tut ils ulteriurs continents. L’Europa è il continent ch’ha influenzà – cun tut ils aspects positivs e negativs – il pli ferm ils auters continents (p.ex. en furma da la missiun cristiana, da colonias, dal commerzi da sclavs, dal stgomi da rauba e da la cultura). right|thumbnail|200px|Revoluziun franzosa 1789 En il 18avel tschientaner ha il moviment da l’illuminissem mess novs accents cun promover la toleranza, il respect da la dignitad umana, l’egualitad e la libertad. En Frantscha ha la Revoluziun franzosa manà il 1789 la burgaisia a la pussanza. Alura èn suandadas las Guerras da coaliziun tranter la Frantscha revoluziunara e las monarchias europeicas. En rom da quellas duevi l’emprim reussir a Napoleun da conquistar vastas parts dal continent. Suenter sia sconfitta il 1814/15 han las forzas restaurativas empruvà en rom dal Congress da Vienna da restabilir las relaziuns prerevoluziunaras, quai che dueva reussir be per part. L’industrialisaziun ha cumenzà en parts da l’Europa en il 18avel tschientaner ed ha midà a moda rasanta la vita da mintgadi da vastas parts da la populaziun. En consequenza da la depauperisaziun da la classa dals lavurants, è sa furmà en il 19avel tschientaner il moviment communistic. Daspera è il 19avel tschientaner stà segnà fermamain da la derasaziun da sistems ed ideas liberalas e democraticas, da la reacziun conservativa sin quai e da l’imperialissem da las pussanzas grondas sco resultat d’in naziunalissem sfranà. Tant l’Emprima Guerra mundiala (1914–1918) sco er la Segunda Guerra mundiala (1939–1945) èn proruttas en l’Europa ed han manà ad immensas devastaziuns. Radund 60 milliuns umans han pers en quest’ultima lur vita; tranter quels radund sis milliuns Gidieus, ils quals ils naziunalsocialists han, sper Roma ed omosexuals, empruvà d’extirpar en lur obsessiun rassistica.
Suenter la Segunda Guerra mundiala e durant la Guerra fraida è l’Europa stada dividida areguard dumondas politicas ed economicas en dus gronds blocs ideologics: las naziuns socialisticas en l’Europa da l’Ost e las naziuns chapitalistics en l’Europa dal Vest. Ins ha er discurrì da la tenda da fier, la quala separia ils stadis da l’Europa in da l’auter. Tranteren han er existì intgins stadis neutrals. Pir las mesiras da refurma (perestroica e glasnost) en l’Uniun sovietica a partir da la mesadad dals onns 1980 han manà natiers ina vieuta politica. Il 1989 è il bloc da l’ost dà dapart, il Mir da Berlin è crudà, l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia èn sa schliads. Dapi ils ultims decennis dal 20avel tschientaner creschan las culturas da l’Europa ensemen pli ferm. Quai sa manifestescha d’ina vart en instituziuns sco l’Uniun europeica, da l’autra vart en furma da centers economics e dal svilup demografic.
Pajais da l’Europa
Resguardond ils cunfins da l’Europa tenor la definiziun da Strahlenberg (cf. survart) datti actualmain 46 stadis suverans (senza il Cosovo) ch’èn situads parzialmain u dal tuttafatg en l’Europa. right|thumbnail|250px|Ils stadis da l’Europa
Ulteriurs territoris
Daspera datti anc intgins territoris pli pitschens che na furman betg ina part integrada d’in stadi, ma che n’èn er betg autonoms:
Quests territoris furman possess da la curuna britannica. Els na fan betg part dal Reginavel Unì da la Gronda Britannia e da l’Irlanda dal Nord.
Gibraltar è in territori d’ultramar britannic. Sco tal sa chatta quel bain sut la suveranitad dal Reginavel Unì, ma na furma medemamain betg ina part da quel.
Las Inslas Feroe furman ensemen cun la Grönlanda e la terra franca danaisa il Reginavel dal Danemarc.
Questas duas gruppas d’inslas furman duas regiuns autonomas dal Portugal. Per motivs politics, culturals ed istorics vegnan ellas attribuidas a l’Europa. Geograficamain è Madeira situà pli datiers da la costa africana che da la costa europeica.
Stadis situads parzialmain en l’Europa
right|thumbnail|220px|Istanbul Il Kasachstan sa chatta, tenor la cunfinaziun la pli frequenta al flum Ural, cun 5,4 procent da sia surfatscha en l’Europa. Radund la mesadad dals abitants appartegnan a pievels europeics (Russ, Ucranais, Polonais, Tudestgs). Il stadi è commember da l’Uniun da las Associaziuns europeicas da ballape e sco stadi successur da l’Uniun sovietica er da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa. Politicamain e culturalmain vegn il Kasachstan per ordinari attribuì a l’Asia (Centrala).
La Russia sa chatta cun 25 procent da sia surfatscha en l’Europa, sch’ins quinta vitiers il Caucasus dal Nord. En la part europeica vivan, tut tenor l’attribuziun dal Caucasus dal Nord, radund 65 fin 75 procent da la populaziun. Il pajais tutga areguard l’etnografia, l’istorgia e la cultura tar l’Europa. En l’Asia è situada la part orientala dal territori da l’Ural, la Sibiria e l’Orient Extrem da la Russia.
La Tirchia tutga, tenor la cunfinaziun geografica tradiziunala al Bosporus ed a las Dardanellas, cun 3 procent da sia surfatscha en l’Europa. Radund 12 procent da la populaziun vivan en la part europeica, surtut en la citad veglia dad Istanbul che furma la pli gronda citad e la chapitala istorica dal pajais. La Tirchia è commembra dal Cussegl da l’Europa, furma cun l’Uniun europeica in’uniun da duana e vegn per ordinari attribuida a l’Europa tar occurrenzas da sport e culturalas. Politicamain vegn l’appartegnientscha da la Tirchia a l’Europa actualmain discutada a moda cuntraversa en connex cun in’eventuala adesiun dal pajais a l’Uniun europeica.
Sch’ins considerescha il sparta-auas dal Caucasus sco cunfin tranter l’Europa e l’Asia, alura sa chattan er parts pli pitschnas da la Georgia e da l’Aserbaidschan en l’Europa. Omadus pajais ed er l’Armenia èn commembers dal Cussegl da l’Europa.
Organisaziun politica
Suenter la Segunda Guerra mundiala han ins stgaffì sco emprim’instituziun europeica il Cussegl da l’Europa; suenter la fin dal conflict tranter ost e vest cumpiglia quel 47 stadis. Medemamain da gronda muntada è l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, la quala è vegnida fundada il 1975 sco Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa, gia da lez temp cun participaziun dad omadus blocs, ed a la quala appartegnan sper pajais europeics er ils Stadis Unids ed il Canada. right|thumbnail|200px|Bandiera da l’Europa L’onn 1951 èn la Belgia, ils Pajais Bass, il Luxemburg, la Germania, l’Italia e la Frantscha s’unids a la Communitad europeica da charvun e d’atschal. L’emprova da stgaffir ina Communitad europeica da defensiun ed ina Communitad politica europeica ha fatg naufragi il 1954 pervi dal veto da l’Assamblea naziunala franzosa. Sinaquai han ins fundà il 1957 cun ils Contracts da Roma la Communitad europeica d’energia atomara sco er la Communitad economica europeica. Dapi il contract da fusiun (1967) enconuschan las diversas communitads europeicas las instanzas communablas cumissiun, cussegl, parlament e tribunal. Cun il Contract da Maastricht (1993) è vegnida fundada l’Uniun europeica ch’enserra las cuminanzas d’enfin qua ed extenda lur champs d’activitad sin la politica da l’exteriur e da segirezza communabla sco er sin la collavuraziun en dumondas da giustia e da la politica interna. Suenter l’extensiun a l’ost ils onns 2004 fin 2013 e l’extrada dal Reginavel Unì il 2020 dumbra l’Uniun europeica actualmain (2022) 27 stadis commembers (26 situads en l’Europa e la Cipra che tutga geograficamain tar l’Asia).
Ina gronda part dals stadis commembers da l’Associaziun europeica da commerzi liber, ch’è medemamain vegnida fundada ils onns 1950, han en il fratemp midà en l’Uniun europeica; commembers èn oz be pli l’Islanda, la Norvegia, la Svizra ed il Liechtenstein. Cuntrari a l’Uniun europeica sa tracti tar quest’associaziun sulettamain d’ina zona da commerzi liber, pia senza cumpetenzas da decider supranaziunalas.
Ord vista militara è en l’Europa la NATO (Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord) da gronda muntada. Quella è vegnida fundada il 1949 en vista a las differenzas ch’èn sa mussadas suenter la Segunda Guerra mundiala tranter ils Alliads dal vest e l’Uniun sovietica. Sper ils 23 commembers europeics fan er part da la NATO ils Stadis Unids, il Canada e la Tirchia.
Intgins stadis na tutgan geograficamain betg tar l’Europa, ma èn commembers d’organisaziuns europeicas:
Populaziun
Cun bundant 700 milliuns abitants tutga l’Europa tar las parts dal mund populadas vaira spess. En media munta la spessezza da la populaziun 65 abitants per km². Surtut en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sid è la spessezza relativamain auta, entant che quella sa sbassa vaira ferm vers l’Europa dal Nord e l’Europa da l’Ost. La concentraziun da la populaziun en l’Europa dal Vest, Europa Centrala ed Europa dal Sid che s’extenda en furma d’in liom da la Mar Irlandaisa fin a la Mar Mediterrana, vegn classifitgada sut il num ‹banana blaua› sco megalopolis da grond’impurtanza areguard l’economia e geografia da colonisaziun.
En l’Europa vivan otg gruppas etnolinguisticas cun dapli che 30 milliuns umans. Questas otg gruppas cumpiglian cun 456 milliuns umans 65 % da la populaziun europeica:
Ulteriuras gruppas etnicas cun 10 milliuns u dapli èn:
Linguas
right|thumbnail|210px|Las pli impurtantas linguas europeicas Dapli che 90 % dals abitants da l’Europa discurran linguas indogermanas. Derasadas il pli vast èn linguas slavas, germanas e romanas. Er grec, albanais, las linguas balticas e celticas ed il romani tutgan tar las linguas indogermanas.
Las linguas uralicas furman la segund gronda famiglia da linguas en l’Europa. Quellas sa dividan vinavant en las linguas samoiedas, che vegnan discurridas d’intgins paucs milli umans en il nordost da l’Europa, ed en las linguas ungrofinnicas. Tar questas ultimas tutgan il finlandais, ungarais ed eston sco linguas uffizialas, en pli las linguas samicas che vegnan discurridas en la Laponia ed intginas linguas minoritaras, surtut en Russia.
En la part europeica da la Tirchia è cun il tirc ina lingua tirca lingua uffiziala, medemamain il casac en la part europeica dal Kasachstan. Autras linguas tircas cumparan sco linguas minoritaras en l’Europa da l’Ost e dal Sidost, sco per exempel il gagausic e tatar. Cun il calmuc vegn er discurrì al cunfin oriental dal continent in represchentant da la famiglia da linguas mongolaisa.
Cun il maltais è plinavant represchentada sin l’insla Malta ina lingua dal rom semitic da las linguas afroasiaticas. La lingua basca che vegn discurrida en Spagna ed en Frantscha na vegn attribuida a nagina famiglia da linguas pli gronda; a la linguistica moderna n’èsi betg reussì da reconstruir l’origin da questa lingua, uschia che la derivanza da quella resta vinavant nunenconuschenta. Ultra da quai vegnan discurridas en l’Europa numerusas linguas d’autras famiglias da linguas ch’èn, surtut ils ultims decennis, arrivadas nà qua tras immigrants.
Areguard il dumber d’abitants è en l’Europa la scrittira latina la pli frequenta, suandada da l’alfabet cirillic (Russia, Bielorussia, Ucraina, Bulgaria, Serbia, Montenegro, Macedonia dal Nord ed en parts da la Bosnia ed Erzegovina) e da l’alfabet grec. Entras la baselgia catolic-romana è la lingua latina sa mantegnida fin en il temp modern sco lingua scritta dal continent.
Religiuns
Il cristianissem e l’islam èn las religiuns las pli derasadas en l’Europa.
Radund 75 % dals Europeans èn cristians (surtut catolics, protestants ed ortodoxs).
Tranter 42 e 53 milliuns, pia 6–8 %, èn muslims; la gronda part dad els (13–20 milliuns) vivan en la part europeica da la Russia. Tar ca. 16 milliuns sa tracti d’immigrants e da lur descendenza en l’Uniun europeica. 9,5 milliuns vivan en il territori europeic da la Tirchia, 2,2 milliuns en la Bosnia ed Erzegovina e 1,4–2,5 milliuns en l’Albania.
Stgars 2 milliuns (ca. 0,3 %) da la populaziun europeica èn gidieus. La gronda part dad els vivan en Frantscha (ca. 520 000), en il Reginavel Unì (ca. 270 000), en Russia (ca. 260 000) ed en Germania (ca. 200 000). Tut las autras religiuns ensemen èn medemamain represchentadas cun stgars 0,3 %.
Radund 17 % dals Europeans èn senza confessiun. Relativamain autas cumparts da persunas senza confessiun dumbran l’Estonia, la Tschechia, ils Pajais Bass, la Russia e la Germania da l’Ost, uschiglio èn las cifras surtut autas mintgamai en las citads.
L’appartegnientscha ad ina confessiun na di però anc betg bler davart il grad da religiusadad effectiv en in pajais. Tenor l’European Values Study sa designescha ca. in terz dals Europeans sco nunreligius e 5 % sco ateists persvadids.
Il cristianissem ha cuntanschì l’Europa l’emprima giada en il prim tschientaner s.C. L’islam è s’extendì en il 8avel tschientaner nà da la Peninsla Iberica, è però puspè vegnì stgatschà en rom da la reconquista ch’ha durà dal 13avel fin il 15avel tschientaner.