cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Globalisaziun
Globalisaziun dals problems da l’ambient
Sin la polluziun mundiala e sin la schientscha ch’ils problems da l’ambient stoppian vegnir schliads a moda globala reagescha il sistem politic cun endrizzar novas organisaziuns spezialas (p.ex. l’UNEP, l’autoritad per dumondas da l’ambient da las Naziuns unidas) e cun relaschar regulaziuns e cunvegnas internaziunalas ch’influenzeschan er il proceder da las instituziuns internaziunalas e naziunalas tradiziunalas. Ils critichers èn però da l’avis che quai succedia bler memia plaun, per exempel en vista al svilup dal stgaudament global.
La dumonda suenter il cumenzament da la globalisaziun
thumb|240px|Plantas cultivadas che derivan dal Nov Mund e ch’èn oz derasadas en tut il mund: tirc, tomata, tartuffel, vaniglia, gumma, cacau, tubac La dumonda a partir da cura ch’i sa lascha discurrer d’ina globalisaziun vegn discutada a moda cuntraversa.
Tut tenor puntg da vista vegn fatg valair che la globalisaziun saja in fenomen relativamain nov ch’haja cumenzà suenter la Segunda Guerra mundiala. Auters vesan ils origins da la globalisaziun en il 19avel tschientaner: economicamain en rom da l’integraziun dals martgads da granezza e da charn atlantics, politicamain en consequenza da las acziuns da guerra da las pussanzas europeicas sin quasi tut ils continents.
E la finala sa lascha er argumentar ch’i sa tractia tar la globalisaziun d’in trend vegliander e che quest process d’integraziun saja uschè vegl sco l’umanitad sezza.
Surtut istoriografs crititgeschan che la dumonda davart la globalisaziun vegnia discutada en la scienza, en las medias ed en la publicitad en ina moda orientada bler memia ferm al preschent. Quai mainia per part ad in fauss maletg dal fenomen ed uschia a prognosas dispitaivlas. Cun cumplettar la discussiun tras la perspectiva istorica sa laschia gudagnar in maletg bler pli precis da la globalisaziun e dals origins e motivs da quella e tras quai er trair conclusiuns e formular prognosas pli plausiblas.
Undas da globalisaziun
L’istoriograf da l’economia Knut Borchardt sa stenta da mussar ch’i sa tractia tar ils eveniments actuals «da princip betg d’insatge unic». El s’interessescha oramai per la dumonda, tge che saja propi nov vi da quai ch’ins numna oz globalisaziun. Borchardt propona in model che parta da pliras undas da globalisaziun, pia da fasas durant las qualas ils entretschaments internaziunals èn creschids, suandadas da fasas durant las qualas quests entretschaments èn puspè sa diminuids. L’ultima unda da globalisaziun situescha el en ils onns tranter 1840 e l’Emprima Guerra mundiala. Durant quest temp sajan ils entretschaments commerzials, las raits da communicaziun, la circulaziun da chapitals e la migraziun creschids fitg ferm ed hajan cuntanschì cifras relativas, las qualas sajan pir puspè vegnidas cuntanschidas en ils onns 1990 e sin il sectur da la migraziun fin oz betg. Cun l’erupziun da l’Emprima Guerra mundiala saja la creschientscha da quests entretschaments stulida e cun la Crisa economica mundiala dal 1929 hajan ils entretschaments cumenzà a sa reducir.
Sco motivs per l’augment dals entretschaments fin l’Emprima Guerra mundiala vesa Borchardt tranter auter impurtantas innovaziuns tecnicas sin ils champs da la tecnica da producziun, dal traffic e da la tecnologia da communicaziun. Vinavant alleghescha el che l’expansiun europeica haja ‹avert› fin lura per ils centers europeics immens territoris cun lur giaschaments e terrens fritgaivels e creà immens spazis cun custs da producziun fitg differents. D’impurtanza sajan er stadas diversas decisiuns politicas dals stadis naziunals en dumondas dal commerzi cun l’exteriur: Dapi ils onns 1840 saja sa mussà in trend da liberalisaziun economica. A quel saja suandà, suenter las crisas economicas dals onns 1870, in protecziunissem moderà; quel haja furmà in’impurtanta part d’in pachet politic da cumpromiss socials – quasi en furma da concessiuns dals victurs da la globalisaziun envers ils perdents da quella – ch’haja lubì da mantegnair e d’augmentar ils vasts entretschaments internaziunals da fin qua. Borchardt alleghescha cumprovas empiricas tenor las qualas il protecziunissem moderà haja schizunt accelerà la globalisaziun cun mitigiar las consequenzas socialas da l’industrialisaziun e reducir uschia conflicts socials.
Globalisaziun en l’antica ed en il temp medieval
thumb|240px|La Via da saida (1. tschientaner s.C.) Gia ditg avant l’unda da globalisaziun dal 19avel tschientaner sa laschan observar diversas fasas d’in augment e d’ina diminuziun dals entretschaments economics e culturals; a quai ha l’istoriografia rendì attent il pli tard dapi ils onns 1930. Discutadas en quest connex vegnan las colliaziuns da commerzi a lunga distanza che cumpigliavan en l’antica l’entira Eurasia, las relaziuns commerzialas da las culturas autas da l’Egipta, da la Mesopotamia, da la cultura da l’Indus e da la China sco er ils entretschaments economics en l’Europa medievala.
In commerzi a lunga distanza tranter la China e Roma ha per exempel existì gia avant 2000 onns. Er sch’il temp da transport da 18 mais para oz lung ed il commerzi sa splegava sur plirs transportaders da plirs pajais, era quest commerzi tuttina etablì ed è stà en funcziun sur pli lung temp. Er las flottas da l’admiral chinais Zheng He han transportà a partir dal 1405 millis tonnas martganzias chinaisas sur l’entir territori da costa da la China fin en l’Arabia e l’Africa.
Er a l’entschatta dal temp modern sa laschan observar stentas da crear relaziuns da commerzi e da credit globalas, uschia per exempel en l’operar dal commerziant dad Augsburg Jakob Fugger, il qual ha stgaffì in imperi da commerzi e da finanzas ch’agiva lunsch sur ils cunfins statals ora.
La Hansa
La Hansa è stada in’uniun da citads cun burgais libers, segnadas d’in’administraziun autonoma stabila. Tras traffic da rauba liber sur ils cunfins dals pajais è la Hansa vegnida a gronda ritgezza, quai ch’ins vesa fin oz vi da numerus edifizis en questas citads.
Cun la fundaziun da Lübeck l’onn 1159 è sa sviluppà per lung da la part meridiunala da la costa da la Mar da l’Ost, davent da la plazza da commerzi russa Nowgorod sur Reval, Lübeck, Hamburg, Brügge e fin a Londra, in spazi commerzial en plaina fluriziun. La forza motorica per il stgomi tranter ost e vest han furmà il grond basegn da products natirals sco pels, tschaira, granezza, pesch, sal e laina en il vest e la dumonda suenter products sco tailas, vin, rauba da metal e products finids en l’ost. Cun avrir la via maritima sin la Mar da l’Ost è sa sviluppà in current da rauba cuntinuant tranter ost e vest, dal qual è resultada la pussanza economica da la Hansa.
Dal temp da fluriziun da la Hansa a l’entschatta dal 15avel tschientaner ha quella cumpiglià dapli che 200 citads pli pitschnas e pli grondas. La Hansa sa chapiva sco pura uniun d’interess per segirar e promover il commerzi. Las singulas citads s’associavan a la rait e bandunavan puspè quella; en cas da violaziuns da las reglas pudeva ina citad er vegnir exclusa da la Hansa. La Hansa n’ha, tenor Philippe Dollinger, mai gì ils tratgs caracteristics d’in stadi, ma disponiva da la pussanza d’in tal. Il pass da s’organisar sco stadi n’ha la Hansa mai fatg.
En si’istorgia da var 500 onns ha la Hansa surmuntà diversas guerras tranter stadis vischins, ha superà fasas da grondas fominas sco dal 1315 fin il 1317 u da pestilenza sco ils onns 1349 e 1370 e surtut la Guerra da trent’onns. En quel mument ch’ils stadis naziunals han cumenzà a sa furmar ed a daventar pli ferms, è ì a fin il traffic commerzial liber sur ils cunfins ed uschia ina da las premissas essenzialas per il success da la Hansa. Cun l’ultim Di da la Hansa l’onn 1669 finescha l’istorgia da la Hansa.
19vel tschientaner
thumb|220px|Durant il 19avel tschientaner ha la Gronda Britannia furmà ina superpussanza mundiala Ch’ils entretschaments globals creschian ad in crescher ha la populaziun tuttavia percepì en il 19avel tschientaner. Quai mussa la vasta discussiun publica ch’è vegnida manada en quest connex. Gia vers la mesadad dal 19avel tschientaner chatt’ins en l’emprim chapitel dal ‹Manifest communistic› da Karl Marx e Friedrich Engels ina descripziun da la tendenza d’expansiun infinita dal martgà mundial en rom dal mecanissem da concurrenza che caracterisescha il chapitalissem:
«Tras explotaziun dal martgà mundial ha la bourgeoisia furmà la producziun ed il consum da tut ils pajais a moda cosmopolitica. Per grond displaschair dals reacziunars ha ella stratg a l’industria il funs naziunal sut ils pes. Las industrias naziunalas vegliandras (...) vegnan stgatschadas tras novas industrias, l’introducziun da las qualas daventa ina dumonda existenziala per tut las naziuns civilisadas. Igl èn quai industrias che n’elavuran betg pli materias primas indigenas, mabain talas che derivan da las zonas las pli lontanas, ed ils fabricats da las qualas na vegnan betg be consumads en il pajais sez, mabain en tuttas parts dal mund a medem temp. (...) Al lieu da la veglia autosuffizienza e retratgadad locala e naziunala passa in traffic sin tuttas varts, ina dependenza generala da las naziuns ina da l’autra. E sco en la producziun materiala, uschia capiti er en la producziun spiertala: Ils products spiertals da las singulas acziuns daventan in bain communabel (...) ed or da las bleras litteraturas naziunalas e localas sa furma ina litteratura mundiala.»
Dapi la fin dals onns 1860 è il stgomi da rauba e d’infurmaziuns s’accelerà a moda decisiva, tranter auter grazia al diever da sveltas navs da vapur cun elica, tras l’avertura dal Chanal da Suez e da l’emprima viafier transcontinentala tras ils Stadis Unids, cun metter l’emprim cabel transatlantic e grazia a la fundaziun da l’Uniun postala universala. Da muntada è er stà il fatg ch’ins ha integrà en quest process las regiuns da l’Asia e da l’Africa colonisadas u mez colonisadas. Ultra da quai èn sa fatgs valair da quel temp ils emprims indizis d’ina nova ideologia che vuleva stgaffir zonas da commerzi liber.
Quest stausch da globalisaziun è però vegnì franà in pau en consequenza da la Panica dal 1873 e da la Gronda Depressiun (1873–1896). Divers pajais han cumenzà vers la fin dals onns 1870 ed en il decurs dals onns 1880 a pratitgar ina politica da dazis da protecziun, e las pussanzas colonialas han isolà en la fasa da l’imperialissem pli e pli fitg lur zonas d’influenza, però be per las explotar a moda tant pli intensiva.
20avel tschientaner
Malgrà ch’il commerzi ed er ils martgads da finanzas han mantegnì vinavant tschertas structuras surnaziunalas, han ils martgads da finanzas – vul dir ils martgads da devisas, ils martgads da credits ed ils martgads da vaglias – mantegnì fin ils onns 1970 surtut in caracter naziunal. Suenter la fin dal sistem da Bretton Woods l’onn 1973, cun ses curs da stgomi fixs, ha cumenzà l’èra dals curs libers che varieschan tut tenor la dumonda e la purschida sin ils martgads da devisas. Er las controllas dal traffic da chapital han ins per gronda part abolì, uschia che la circulaziun da chapital internaziunal è creschì fitg ferm.
21avel tschientaner
Il «stadi da globalitad permanent» che Ulrich Beck ha postulà il 1997, quasi la societad mundiala en la quala cunfins naziunals na giogan pli nagina rolla, n’è anc ditg betg cuntanschì. Dapi la crisa da finanzas dal 2007 sa mussan magari puspè tendenzas isolaziunisticas e sa fan valair moviments economics, politics e culturals che sa drizzan cunter la globalisaziun. Uschia vegn per part sapientivamain puspè producì en il pajais d’origin (onshoring), per ordinari datiers da la clientella (betg il davos er per tegnair quint dal cumportament da quest’ultima ch’è sa midà, tranter auter per motivs ecologics). Blers experts èn en il fratemp da l’avis che la sveltezza da furniziun saja per interpresas pli impurtanta che chadainas da furniziun globalas uschè bunmartgadas sco pussaivel.
Da l’autra vart s’augmenta uschia er la migraziun da forzas da lavur vers ils stadis e las metropolas cun il pli aut grad da chapitalisaziun. Uschia ha l’immigraziun en ils Stadis Unids cuntanschì en la decada 1991–2000 cun 9 milliuns il pli aut nivel da l’entir 20avel tschientaner; ed en l’Europa è il dumber d’immigrants s’augmentà dal 2000 fin il 2015 per 35 procent. thumb|240px|La China cun sia populaziun da 1,3 milliardas furma a l’entschatta dal 21avel tschientaner la segund gronda economia dal mund Da vart d’adversaris da la globalisaziun ch’appartegnan a la dretga populistica na vegn alura er betg refusà en emprima lingia il commerzi internaziunal, mabain l’affluenza da migrants. Er pajais sco il Giapun e la Corea dal Sid sa serran envers l’immigraziun e sa cumportan a moda protecziunistica envers influenzas exteriuras sin lur cultura tradiziunala.
Dapi las attatgas da terror dals 11 da settember 2001 vegn ultra da quai discutà il problem dals stadis en decadenza u ch’han fatg naufragi (failing states), quai che vegn tut tenor medemamain interpretà sco consequenza da la globalisaziun. En tals stadis reusseschi – gist pervi dal commerzi sur ils cunfins – a tschertas raits informalas d’elitas u da warlords da retrair er senza organisaziun statala rentas permanentas or da l’economia da guerra u monopols da materias primas. Las gruppas da la populaziun che n’èn betg cumpigliadas en questa furma da pussanza vegnan uschia savens stuschadas en l’economia zuppada u da subsistenza u ch’ellas ston schizunt emigrar. Cunvegnas internaziunalas che faschessan effect na sa laschan strusch far cun tals stadis.
Discussiun
Ils effects e las consequenzas da la globalisaziun vegnan discutads a moda cuntraversa. En cumplettaziun tar las expectoraziuns gia fatgas sajan anc menziunads intgins ulteriurs avantatgs e dischavantatgs.
Avantatgs
Savens vegn la globalisaziun surtut beneventada or da la perspectiva economica. En quest connex vegn er allegada l’aspectativa ch’in commerzi creschent ed ina pli gronda spartiziun da la lavur gidian a cumbatter la povradad. Ils onns 1960 e 1970 han surtut pajais da l’America Latina e da l’Africa, ma per exempel er l’India empruvà da segirar a l’atgna industria il martgà indigen e da metter ad ir ina creschientscha economica. Questa politica da substituziun d’imports, uschia giuditgescha oz la gronda part dals experts, haja fatg naufragi. Pir cun orientar la politica commerziala pli ferm a l’export, hajan stadis sco la China, l’India ed ils Tighers asiatics pudì augmentar lur prestaziun economica e cumbatter la povradad.
Il fenomen che vastas parts da la populaziun en ils stadis industrials han stuì prender en cumpra ils ultims decennis ina sminuziun da las pajas – quai ch’ha augmentà la malgiustia sociala – considereschan blers experts main sco consequenza da la globalisaziun che dal svilup tecnic.
La critica che vegn savens allegada, che la globalisaziun reduceschia la muntada e las pussaivladads d’agir da la politica envers l’economia, refusan ils aderents da la globalisaziun medemamain. I sa mussia numnadamain che interpresas tschertgian lur lieus da producziun darar tenor criteris politics, e la pussaivladad d’agir da politichers saja en general pli gronda che quai ch’i vegnia savens percepì – per part er dals politichers sezs che demussian magari in’obedientscha precipitanta envers l’economia. Per part vegn er fatg valair che la globalisaziun haja cleramain in effect positiv sin la politica: per exempel è il dumber da conflicts armads sa reducì tranter il 1992 ed il 2005 per radund 40 %.
Dischavantatgs
thumb|220px|Demonstraziun a Hannover, 2016 Tar ils critichers da la globalisaziun sa tracti be en ils paucs cas d’adversaris da la globalisaziun per propi, vul dir che refusan categoricamain il fenomen globalisaziun. Anzi sa drizza la critica per gronda part cunter la furma da globalisaziun che vegn numnada neoliberala sco er en singuls cas cunter il chapitalissem u l’economia da martgà insumma.
Crititgada vegn surtut l’avertura cumplessiva dals martgads e la creaziun da zonas da commerzi liber. Betg tut la rauba e tut ils servetschs, inclus las instituziuns da furmaziun e dal traffic public ed ils bains dal provediment da basa, duain pudair vegnir vendids e cumprads adina e dapertut. Crititgà vegn er che la globalisaziun sa concentreschia sin martgads e relaziuns da fatschenta, ma che la globalisaziun dals dretgs umans, dals dretgs da lavurants, da standards ecologics u da la democrazia vegnia negligida; savens vegnan perquai pretendids standards socials ed ecologics minimals che duain valair en tut il mund. Entant che la pussanza da las gruppas d’interess economicas creschia, sa reduceschia en rom da la globalisaziun la pussaivladad dal singul da prender influenza. A gremis internaziunals sco l’Organisaziun mundiala da commerzi, il Fond monetar internaziunal u la Banca mundiala manchia la transparenza e la legitimaziun democratica.
Ord vista dals critichers na sajan las speranzas oriundas betg s’accumplidas en la globalisaziun moderna. Per exempel n’haja quella betg manà a la creschientscha economica accelerada ch’ils scienziads da l’economia liberals avevan prognostitgà. Il cuntrari saja il svilup economic e social mundial da pajais en tut ils stadis da svilup vegnì pli plaun tranter il 1980 ed il 2000 en cumparegliaziun cun ils dus decennis precedents.
Ultra da quai pretendan blers critichers che la globalisaziun liberala haja augmentà l’inegualitad sociala en tut il mund, e quai tant tranter ils pajais sco er a l’intern da quels. Crititgà vegn en quest connex surtut che las pajas en ils pajais industrials sajan creschidas a moda fitg ineguala. En ils Stadis Unids è il product interiur brut per exempel creschì tranter il 1973 ed il 1995 per 39 %. Ma quest gudogn saja quasi d’attribuir exclusivamain a la pitschna cumpart da la populaziun cun entradas fitg autas. Las entradas dals emploiads senza incumbensas directivas (radund 80 % da las persunas occupadas) sajan percunter sa reducidas en il medem interval per real 14 %. Er en blers auters pajais sa preschenta pli u main il medem maletg: Tranter il 1980 ed il 2000 è l’inegualitad creschida en 48 pajais, entant che quella è sa sminuida be en 9 pajais.
Il coeffizient da Gini, il qual inditgescha quant gronda che la disparitad è tranter ils differents pajais, è creschì da ca. 0,43 l’onn 1950 sin ca. 0,45 l’onn 1978 ed è alura s’augmentà fin il 1998 sin bunamain 0,54. Il motiv furma surtut il fatg che l’America Latina e l’Africa n’han betg pudì tegnair pitg a l’auta creschientscha economica dals pajais industrials. Percunter sa relativescha il svilup, sch’ins valitescha ils pajais tenor la grondezza da lur populaziun. En lez cas sa reducescha il coeffizient da Gini cuntinuadamain dapi ils onns 1950; ma er qua è il svilup positiv surtut d’attribuir al ferm svilup en China ed en l’India, entant ch’ils pajais da l’Africa e da l’America Latina crodan enavos.
Che l’inegualitad da las pajas en tut il mund è creschida ferm, mussan las cifras ch’il Program da svilup da las Naziuns unidas ha eruì: L’onn 1960 generavan ils 20 % cun las pli bassas pajas 2,3 % da tut las entradas, entant che quai eran tar ils 20 % cun las pli autas pajas 70,2 % (coeffizient da Gini ≥ 54 %). L’onn 1989 eran quai percunter be pli 1,2 % envers 89 % (coeffizient da Gini ≥ 70 %). Studis a lung temp mussan ch’igl aveva gia dà enturn l’onn 1000 in lev augment da l’inegualitad da las pajas, che quella è però s’accelerada a partir dal temp da l’industrialisaziun.
In’autra varianta da la critica da la globalisaziun na sa drizza betg cunter la ‹globalisaziun liberala›, mabain ha precis ses fundament en il liberalissem politic: Ralf Dahrendorf descriva l’avanzament d’ina nova ‹classa globala› e d’in nov autoritarissem sco ina da las consequenzas da la globalisaziun; quest svilup possia smanatschar la libertad dals umans sch’i n’existia betg ina cuntraforza politica ferma avunda. En pli avertescha Dahrendorf en general ch’i pudessan renascher sistems autoritars per mantegnair il dretg e l’urden public. Be il stadi naziunal democratic cun ses cunfins represchentia ina furma che funcziuneschia tenor chapientscha democratica. Forzas che surpassian quest nivel sajan tut tenor ablas da guntgir la controlla democratica.
Globalisaziun e la relaziun tranter las schlattainas
In ulteriur punct en l’analisa e discussiun da la globalisaziun furman ils entretschaments e las influenzas da quella sin la relaziun tranter las schlattainas. En la perscrutaziun che s’occupa da la rolla e da l’egualitad da la dunna vegn la globalisaziun descritta a moda ambivalenta: D’ina vart sa mida la repartiziun da la lavur tenor las schlattainas en la dimensiun globala; savens vegnan dunnas duvradas qua sco ‹armada da reserva›, quai che sa mussa per exempel en l’industria d’elavuraziun da textilias da l’America Latina e da l’Asia dal Sidost. A medem temp vegnan relaziuns da lavur flexiblas e precaras, las qualas surtut dunnas occupavan pli baud, extendidas sin tut las gruppas socialas.
Ma igl è er incontestà che la globalisaziun avra a dunnas novas pussaivladads areguard la cooperaziun e la furmaziun da raits internaziunalas, e quai tant pervi dals novs meds da communicaziun sco er perquai che la muntada da las organisaziuns internaziunalas è creschida.
Mount Hood
Mount Hood (Chinook: Wy'east) è la pli auta muntogna dal stadi dad Oregon. El ha ina furma da piramida ed in'autezza da 2'348.8 m s.m.
Ford
Ford ei ina marca d’autos americans ch’ei vegnida fundada il 1903 da Henry Ford.
L’interpresa americana che ha survegnì ses num da ses fundatur ha bainbaud emigrà ordaifer ils stadis unids da l’Europa, nua che Ford ha sia sedia principala europeica en Germania sco Ford GmbH. Oz ei Ford presents sigl entir mund. L’interpresa è ina da las paucas interpresas – che ha en blers pajais dapli societads affiliadas ch’auters producents d’autos.
Ford producescha ina massa vehichels, pkw ed autos da sport.
Ford ha partenadis cun differents producents d’autos sco Aston Martin, Land Rover, Jaguar e Volvo.
Lhasa
Lhasa (tibetan ལྷ་ས་ Wylie lha sa, er Lasa; chinais 拉薩 / 拉萨, Pinyin Lāsà) è la chapitala dal territori autonom Tibet en la Republica Populara da la China.
La citad sa chatta en ina vallada d’auta muntogna ed è vegnida fundada sper in tempel. Anc oz è ella da gronda muntada religiusa ed i vivan là blers muntgs. In’impurtanta attracziun furma il Palaz da Potala, l’anteriur palaz dal Dalai Lama.
Dapi l’onn 2006 è Lhasa collià cun la rait da viafier chinaisa. En la citad viva ina maioritad da Tibetans; en il center da la citad munta la cumpart da la populaziun da Han radund in terz.
Geografia
thumb|220px|Vista davent dal Palaz da Potala Lhasa è situà en la muntogna dal Transhimalaya. La citad sa chatta en in’autezza da 3600 meters sur mar en la val dal Lhasa He (tibetan: lha sa gtsang po), in flum lateral dal Yarlung Zangbo. Il territori da la citad giascha a la riva settentriunala da quel e s’extenda oz en direcziun vest-ost sur bundant 10 kilometers.
Clima
Il clima da Lhasa è segnà da variaziuns da temperatura extremas tranter di e notg. Il zercladur è la temperatura maximala en media 22,7 °C, la temperatura minimala 9,3 °C; il schaner èn quai 6,9 °C resp. −10,1 °C. Las precipitaziuns muntan en media a 419 mm ad onn; er quellas sa repartan a moda fitg irregulara: l’enviern plovi fitg darar, ils mais da stad croda percunter per lunschor la gronda part da las precipitaziuns annualas. Correspundentamain è er l’umiditad da l’aria la stad bundant pli auta che l’enviern.
Etimologia
La muntada dal num ‹Lhasa› vegn oz per ordinari inditgada cun ‹lieu dals dieus›. Dal temp da la dinastia da Yarlung purtava quest lieu il num tibetan rva-sa, quai che signifitgescha ‹pastgira circumdada cun ina saiv› u er ‹pastgira da chauras›. A questa muntada regorda er la designaziun da quest lieu en il dialect da Lhasa odiern: Qua vegn il num pronunzià (cun IPA) ɬ ̄ɛ:s ̄a, quai che correspunda al tibetan scrit lhas sa e signifitgescha ‹lieu circumdà cun ina saiv›. Ultra da quai è da resguardar che tibetan lha era la designaziun per ils retgs tibetans che vegnivan considerads sco divins, uschia che Lhasa è l’emprim vegnì chapì sco ‹lieu dals retgs› ed ha pir chattà pli tard ina reinterpretaziun en ‹lieu dals dieus›.
Istorgia
thumb|220px|Muntgs a Lhasa a chaschun da la festa da Bumaun, 1938 L’istorgia da Lhasa tanscha enavos en il 7avel tschientaner. Da lez temp han ins fundà il tempel da Jokhang, che furma fin oz il center religius da la citad veglia da Lhasa, il tempel da Ramoche sco er il palaz dal retg tibetan Songtsen Gampo (reg. 620–649) sin la collina cotschna (tibetan: dmar-po ri). Quel era situà là nua che sa chatta oz il Palaz da Potala. Duas chapellas situadas a Potala, las qualas èn tranter auter deditgadas a la lingia roiala dal Grond Tibet, valan sco restanzas da quest palaz. En il 15avel tschientaner ha la scola budistica Gelug erigì trais claustras en il conturn da Lhasa (Sera, Drepung e Ganden). En il 17avel tschientaner ha Ngawang Lobsang Gyatsho, il tschintgavel Dalai Lama, laschà eriger il Palaz da Potala sin la collina cotschna ed er il tempel da Jokhang è vegnì engrondì.
En l’emprima mesadad dal 20avel tschientaner èn numerusas persunas dal vest viagiadas en la citad, tranter quellas Francis Younghusband, Alexandra David-Néel, Heinrich Harrer e Peter Aufschnaiter.
Sutdivisiun administrativa
Il territori d’administraziun da la citad da Lhasa sa cumpona dal district municipal Chengguan (Thrinkönchü, ‹center da la citad›), da dus ulteriurs districts municipals (Doilungdêqên e Dagzê) e da tschintg circuls (Lhünzhub, Damxung, Nyêmo, Qüxü e Maizhokunggar). La citad cumpiglia ina surfatscha totala da 31 662 km² e dumbrava l’onn 2000 474 499 abitants (spessezza da la populaziun: 14,99 abitants/km²).
Cumposiziun etnica da la populaziun
La populaziun totala da Lhasa sa preschenta sco suonda (situaziun dal 2000): 81,6 % Tibetans, 17,0 % Han, 4,7 %, mintgamai radund 0,1 % Hui, Bai, Mongols, Tujia, Bouyei, 0,2 % ulteriuras etnias.
In pau auter sa preschentan las cifras cun sa restrenscher al district central Chengguan. En quel vivan 63,0 % Tibetans, 34,3 % Han e 2,7 % ulteriuras etnias.
Traffic
thumb|220px|Barkhor (2007) Davent da Lhasa mainan vias en las provinzas Sichuan (Chengdu), Qinghai (Xining) ed en il pajais vischin Nepal. Concret sa chatta la citad a la via naziunala G318 che maina da Shanghai sur Wuhan, Chengdu, Garzê, Litang, Batang, Markam, Bayi a Lhasa e da là davent sur Samzhubzê e Lhazê a Kathmandu en il Nepal resp. a partir da Lhazê sco G219 sur il Tibet dal Vest fin a Kargilik sper Yarkant a Xinjiang. Ultra da qua sa chatta Lhasa a la fin da la via naziunala G109 che maina da Peking sur Datong, Dongsheng, Lanzhou, il Lai da Qinghai e Golmud fin a Lhasa.
Dapi il 2006 è Lhasa collià cun la rait da viafier chinaisa. La viafier da Lhasa furma cun in punct da culminaziun da 5072 m s.m. il traject da viafier il pli autsituà e dispona da la staziun da viafier la pli autsituada (5068 m s.m.). Il 2014 han ins prendì en funcziun la prolungaziun da la viafier che tanscha fin a Xigazê.
La plazza aviatica da Lhasa sa chatta radund 45 kilometers en il sid da la citad en il circul Gongkar.
Cultura ed attracziuns
Tenor la tradiziun dal budissem tibetan existan a Lhasa trais rutas da pelegrinadi concentricas. La ruta interiura, Nangkhor, cumpiglia in gir enturn la curt interna dal tempel da Jokhang. La ruta mesauna sa numna Barkhor e maina enturn il tempel da Jokhang sco er autras claustras e tempels en la citad veglia. La ruta exteriura, numnada Lingkhor, suonda ils vegls cunfins da la citad. Questa part da la citad veglia è oz er accessibla per turists.
L’attracziun principala a Lhasa furma il Palaz da Potala, l’anteriur palaz dal Dalai Lama (cf. sutvart).
Il Museum da Tibet ch’è vegnì avert l’onn 1999 mussa dapli che 30 000 exponats or da la cultura tibetana (art budistic).
Dapi il 1985 exista er a Lhasa l’Universitad dal Tibet.
Per approfundar: Il Palaz da Potala
thumb|240px|Il Palaz da Potala thumb|210px|L’anteriura residenza dal Dalai Lama Il Palaz da Potala (numnà tenor Potala, il pajais pur dal bodhisattva Avalokiteshvara) ha furmà dal temp da la regenza dal Tibet Central Ganden Phodrang (ch’ha regì dal 1642 fin il 1959) la residenza uffiziala e la sedia dal Dalai Lama. L’immens palaz sa chatta sin la muntogna Mar-po-ri (tibetan: dmar po ri, ‹muntogna cotschna›) che s’auza 130 meters sur la chapitala tibetana Lhasa.
Istorgia
L’emprim palaz è vegnì erigì l’onn 637 da Songtsen Gampo per sia dunna Wen Cheng. Il palaz è stà terminà l’onn 641. En il 8avel tschientaner al han truppas chinaisas però destruì per gronda part.
En il 17avel tschientaner ha il 5avel Dalai Lama laschà eriger in nov palaz sin la ‹muntogna cotschna›. Las restanzas dal palaz da Songtsen Gampo han ins integrà en la construcziun dal nov cumplex, concepì bundant pli grond. La construcziun da l’emprima part dal palaz odiern, il Phodrang Karpo (tibetan: pho brang dkar po, ‹palaz alv›), è vegnida terminada l’onn 1648; il Phodrang Marpo (tibetan: pho brang dmar po, ‹palaz cotschen›) han ins percunter terminà pir suenter la mort dal 5avel Dalai Lama, sut Desi Sanggye Gyatsho. En connex cun questa fasa da construcziun exista da vart dal regent in rapport detaglià cun ina glista cumplessiva dals mastergnants da l’etnia dals Newar nepalais ch’èn stads engaschads sin il plazzal. L’ultima midada pli gronda ha gì lieu l’onn 1922. Sut il 13avel Dalai Lama han ins agiuntà al palaz cotschen duas auzadas supplementaras e renovà pliras stanzas.
Durant la revoluziun culturala chinaisa ha il Palaz da Potala subì – sco in dals paucs monuments culturals tibetans – relativamain paucs donns, damai ch’il palaz è vegnì duvrà sco alloschi da l’armada d’occupaziun chinaisa. Ozendi serva il palaz sco museum; tuttina quinta el, sper il tempel da Jokhang, tar ils pli impurtants lieus da pelegrinadi dals budists tibetans.
Il Palaz da Potala figurescha dapi l’onn 1961 sin la glista dals monuments architectonics da la Republica Populara da la China. Dapi il 1994 fa l’ensemble dal Palaz da Potala er part dal Patrimoni cultural mundial da l’UNESCO. Tar quest ensemble tutgan, sper il Palaz da Potala, er il palaz da stad Norbulingka ed il tempel da Jokhang. L’onn 2004 ha la regenza da la regiun autonoma dal Tibet investì 70 milliuns yuan (ca. 7 milliuns francs) en la renovaziun dals palazs Potala e Norbulingka ed en la claustra Sa’gya.
Architectura
En il palaz cotschen sa chattan en las auzadas superiuras las stanzas privatas dal Dalai Lama. Sper grondas hallas da ceremonias e da meditaziun e bleras chapellas pli pitschnas cumpiglia il cumplex er las fossas (en furma da chörten) da las reincarnaziuns dal Dalai Lama d’enfin qua. Otg Dalai Lamas èn vegnids sepulids mintgamai en atgnas fossas. La pli veglia da quellas, quella dal 5avel Dalai Lama è la pli pompusa; tranter auter han ins elavurà en quella, repartì sur trais auzadas, ca. 3700 kilograms aur.
S-charl
S-charl è in vitg da stad en la vischnanca da Scuol che sa chatta sin 1800 meters autezza. L'anteriura colonia da miniers ha dà il num a la Val S-charl, in val laterala da l'Engiadina Bassa.
Geografia
thumb|left|upright|Vista da [[Motta Naluns giu la Val S-charl]] S-charl sa chatta sin la via davent da Scuol sur il Pass da Costainas e Lü en la Val Müstair ed il Vnuost.
Il flum principal da la Val S-charl è la Clemgia che nascha a la fin sura da la val sper il cunfin il Tirol dal Sid talian. Sur la colonia cun lur 13 chasas sa chatta il God da Tamangur, il guaud da schembers il pli aut da l'Europa. Sut il vitg curra la Clemgia tras la charvorgia da la Clemgia e sbucca en sper Scuol en l'En. La part sanestra sut da la val fa part dal Parc Naziunal Svizzer.
Pajais en svilup
thumb|350px|Low-Income-Countries (LIC) – ils stadis ils pli povers dal mund: entradas annualas per persuna da sut 745 dollars (funtauna: Banca mundiala 2001) Tenor encletga generala è in pajais en svilup in stadi che sa chatta areguard ses svilup economic, social e politic sin in nivel relativamain bass. ‹Pajais en svilup› è en pli ina noziun collectiva per stadis che vegnan considerads tenor diever linguistic popular sco ‹paupers›. Tge stadis che duain vegnir attribuids als pajais en svilup dependa dals criteris ch’ins applitgescha per giuditgar il svilup. Il term deriva da la politica d’agid al svilup. Per gronda part acceptan e dovran er ils stadis pertutgads questa noziun. Per l’ina grazia a la tscherna da pleds senza valitaziun, per l’autra perquai che ‹pajais en svilup› è ina denominaziun relativamain nunspecifica. Entaifer la discussiun scientifica vegn il term percunter discutà a moda cuntraversa. Malgrà diversas emprovas na datti enfin oz nagin concept teoretic sco basa per la noziun.
Remartgas da basa
Betg pli usitads èn ils terms ‹pajais sutsviluppads› (unterentwickelte Länder, Underdeveloped Countries) sco er ils terms tudestgs ed englais rückständige Länder (Backward Countries) u nicht-entwickelte Länder (Undeveloped Countries). Quests terms èn cumparids per l’emprima giada en il program da l’ONU da l’onn 1949, els valiteschan dentant fermamain e pon offender abitants da pajais pertutgads. Per quest motiv na vegnan els betg pli duvrads da l’ONU e da la Banca mundiala. En tscherts pajais en svilup vegnan ils terms dentant duvrads aposta per accentuar la situaziun insupportabla e per evitar eufemissems.
Convenziuns linguisticas internaziunalas e naziunalas
A nivel internaziunal n’existan naginas convenziuns linguisticas cleras. Uschia han ins per exempel differenzià suenter in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971 ils Least Developed Countries (LLDC) ed ils Less Developed Countries (LDC). Ma betg tut las organisaziuns da l’ONU fan la differenza tranter las duas gruppas. La Direcziun da svilup e da collavuraziun svizra (DSC, tudestg: DEZA) evitescha il pled ‹pajais en svilup› e dovra persuenter la noziun ‹pajais partenaris› (Partnerländer).
L’expressiun nord-sid
Ils pajais en svilup sezs fan savens diever da l’expressiun ‹nord-sid›. Er il term ‹politica da svilup› vegn remplazzà pli e pli da l’expressiun ‹relaziuns tranter nord e sid›. Questa denominaziun na valitescha betg, cunquai ch’ella inditgescha ina posiziun geografica (er sch’ils pajais en svilup n’èn betg sfurzadamain situads en l’emisfera sid); il medem vala per la noziun ‹il nord›. Il term ‹il vest› sco sinonim per pajais ritgs è dal punct da vista geografic nunprecis; dal rest è el in relict dal temp da la Guerra fraida.
Stadis industrials e stadis betg industrials
Cun la noziun ‹stadis industrials› emprov’ins da differenziar linguisticamain stadis industrialisads da pajais en svilup che vulessan daventar stadis industrialisads. L’industrialisaziun istorica da l’Europa na sa lascha dentant betg cumparegliar cun ils process ch’han lieu actualmain en pajais en svilup. Ultra da quai datti in problem cun classifitgar ils pajais industrialisads ch’eran anteriuramain socialists (‹pajais da l’ost›). Quels han bain tuts percurrì l’industrialisaziun, sa chattan dentant per part en in stadi ch’è da taxar sco pover. Ma er per categorisar ils ‹pajais dal vest› n’è il term ‹stadis industrials› betg pli adattà senz’auter: sch’ins cumpareglia en quests stadis la cumpart dal sectur industrial cun quella dal sectur da servetschs stuess ins plitgunsch duvrar oz la noziun ‹stadis da servetschs›.
Ritg e pover
Las noziuns ‹ritg› e ‹pover› defineschan be insuffizientamain il stadi da svilup d’in pajais. Ellas vegnan per il pli duvradas en connex cun la facultad da persunas singulas. Uschia datti er povradad en pajais cun in’auta entrada media (per exempel en Svizra u en Germania) e ritgezza datti er en pajais en svilup (per exempel en ils pajais ch’exporteschan ieli).
Problems structurals e lur relaziuns causalas
thumb|[[Mumbai (India)]] Caracteristic per pajais en svilup è savens lur inabilitad da proveder l’atgna populaziun cun ils bains e servetschs necessaris per viver. Cun auters pleds: l’incapacitad da pussibilitar als abitants ina vita degna d’in uman. La Banca mundiala ha per exempel demussà che la gronda part dals stadis da l’America Latina pudess surmuntar la povradad en massa cun redistribuir ina pitschna part da la ritgezza avant maun. Qua na sa tracti pia betg d’in problem da producziun, mabain d’in problem structural politic.
Problems structurals na ston dentant betg exnum esser da caracter politic, mabain pon er concerner auters champs (economia, societad, ambient etc.). Uschia maina il sutprovediment da la populaziun a povradad e fom, e qua tras ad ina productivitad reducida. Quai ha per consequenza che la situaziun da provediment vegn anc mendra. La sutalimentaziun cronica impedescha alura il svilup mental e corporal (surtut tar uffants). Cun quai è la capacitad da meglierar l’atgna situaziun cun creativitad u productivitad, pia l’abilitad da sa sviluppar, limitada. Ch’igl è ordvart difficil da surventscher quest circul vizius è evident.
In auter problem structural è la discriminaziun da las dunnas. Quest fatg è vegnì scuvert pli e pli ils ultims onns sco motiv fundamental dals problems dals pajais en svilup. Consequenzas tuttina gravantas po er avair in augment sfranà da la populaziun en cumbinaziun cun problems da svilup gia existents. En citads maina quai a la furmaziun da slums ed a dischoccupaziun, en regiuns ruralas a problems da nutriment sco er ad in’utilisaziun dal terren nunadattada (e savens cumbinada cun grevs donns ecologics).
Consequenzas da crisas d’energia per ils pajais en svilup
Tar ils problems structurals tutgan er consequenzas da crisas d’energia. La crisa d’ieli da l’onn 1973 ha manà ad in’explosiun dal pretsch dal petroli, da la quala ils pajais ch’exporteschan ieli (per la pli gronda part l’OPEC) han profità. Ils pajais industrials ch’importeschan ieli èn stads tant victimas da quest svilup sco er profitaders (sco furniturs dals bains d’investiziun e da consumaziun ch’èn daventads pli e pli dumandads). Ils pajais en svilup ch’han importà ieli n’han dentant betg pudì cumpensar las sperditas cun affars en cuntrapart (sch’ins excluda la reflussiun da chapital dals migrants da lavur) ed èn vegnids franads en lur svilup u schizunt bittads enavos.
Pervi da differents svilups difficils entaifer l’economia mundiala hai er dà durant ils onns 1980 ina sbassada dramatica dals pretschs. Quella ha gì per consequenza che las entradas per chau da pajais sco la Libia u la Nigeria èn sa reducidas a la mesadad. Pajais en svilup èn en general pertutgads pli ferm da crisas d’ieli che pajais industrials ed ins suppona che crisas d’energia futuras vegnian ad esser in ulteriur factur ch’impedeschia lur svilup.
Ils tratgs caracteristics communabels dals pajais en svilup
Tar ils tratgs caracteristics dals pajais en svilup sa tracti da sintoms dals problems structurals descrits survart. Gia dapi ils onns 1950 datti las uschenumnadas ‹glistas da tratgs caracteristics› ch’emprovan d’enumerar ils puncts centrals da problems da svilup. I vegn discutà a moda controversa cun tge tratgs caracteristics cuminaivels che pajais en svilup pon vegnir descrits e sch’i dat insumma talas atgnadads cuminaivlas. La critica dal catalog da tratgs caracteristics parta surtut dal fatg che dus pajais en svilup na ston betg necessariamain avair dapli tratgs cuminaivels ch’in pajais en svilup ed in pajais industrial. Er tar singuls pajais industrials pon ins constatar ils tratgs specifics enumerads en la glista. Perquai datti adina puspè dumondas concernent la classificaziun da pajais en svilup.
Tratgs caracteristics economics
thumb|Repartiziun dals lavurants tenor sectur economic – Bangladesch (2000) Ina gronda part dals tratgs caracteristics economics èn consequenzas directas da la pitschna valur agiuntada en ils pajais en svilup. Uschia lavura per ordinari ina gronda part da la populaziun en il sectur primar, nua ch’i na dat betg in grond augment da la valur da l’economia publica. La paletta d’exportaziun limitada (per exempel bains agrars u resursas mineralas) e l’economia da l’exteriur drizzada vers ils pajais industrials han ragischs en la colonialisaziun d’antruras.
Tratgs caracteristics economics èn:
Tratgs caracteristics areguard l’ecologia
Blers pajais en svilup èn pertutgads fermamain da problems ecologics. Uschia vegnan il Program da las Naziuns Unidas per l’ambient ed il World Watch Institute a la conclusiun che 90 % da la spariziun da spezias, da l’erosiun dal terren e da la runcada dal guaud a nivel global hajan lieu en pajais en svilup. Las resursas natiralas dals pajais en svilup fan part da lur ritgezzas las pli impurtantas e furman uschia per gronda part lur basa d’existenza. Perquai tutgan crisas da l’ambient quests pajais spezialmain ferm.
Tratgs caracteristics gravants areguard l’ecologia èn:
Tratgs caracteristics demografics
thumb|Piramida da la populaziun dal [[Niger (2005) – ina furma tipica per in pajais en svilup: blers uffants, durada probabla da vita limitada]] Il svilup actual da la rata da mortalitad e da la quota da naschientschas ch’ins po observar en blers pajais en svilup sa lascha cumparegliar cun la fasa tempriva dal model da la transiziun demografica. Quai vul dir ch’ins po caracterisar la dinamica da la populaziun cun in’auta quota da naschientschas ed ina rata da mortalitad ch’è bain auta, ma fermamain regressiva (per exempel grazia ad in meglier provediment medicinal). Quai maina ad in augment massiv da la populaziun, accumpagnà d’ina regiuvinaziun extrema da la structura da la populaziun. En cumparegliaziun cun il decurs da la transiziun demografica en ils pajais industrials dad oz vegn la fasa transfurmativa actuala probablamain ad esser caracterisada da ratas da mortalitad che sa sbassan anc pli spert, perquai ch’ils pajais en svilup pon profitar da la savida medicinala ch’è gia avant maun. Pandemias dal temp modern ch’èn sa derasadas considerablamain en intgins pajais en svilup (en la Botswana èn circa 40 % dals creschids infectads cun HIV), pon dentant disturbar quest svilup ed auzar las ratas da mortalitad. En in tal cas ha la piramida da la populaziun la furma d’ina ura da sablun. Pertutgada è en spezial la part da la populaziun ch’è economicamain la pli activa, uschia che la productivitad economica dal pajais vegn danovamain sminuida.
Tratgs caracteristics demografics èn:
Tratgs caracteristics areguard la sanadad publica
thumb|Derasaziun da la colera a nivel mundial (l’onn 2004) Las cundiziuns sanitaras da la populaziun en pajais en svilup èn savens problematicas. Quai sa mussa per exempel a maun d’ina curta durada probabla da vita e d’in’auta mortalitad d’uffants pitschens (ch’è dentant fermamain degressiva). Per motivs da l’igiena manglusa è la populaziun en quartiers da povers suttaposta spezialmain a malsognas ed epidemias.
Exempels per tratgs caracteristics areguard la sanadad publica èn:
Tratgs caracteristics socioculturals
Il term ‹sociocultural› designescha las demananzas culturalas, religiusas e socialas d’ina populaziun. In tratg sociocultural d’intgins pajais en svilup è la discriminaziun da las dunnas. Cun quai vegnan bloccads potenzials da svilup. Er il cumportament economic d’ina classa sociala ritga ch’impedescha il svilup po esser in element caracteristic.
Tratgs caracteristics socioculturals èn:
Tratgs caracteristics da la politica
Ulteriurs tratgs caracteristics areguard la politica èn:
Mancanza da chapital e dotaziun da facturs insuffizienta
thumb|Abitadi informal dasper ina deponia da rument a [[Jakarta, Indonesia]] Las glistas da tratgs caracteristics cumpiglian per il solit er ils puncts ‹dotaziun da facturs insuffizienta› u ‹mancanza da chapital›. Cun la dotaziun da facturs insuffizienta èn manegiads tratgs geodeterministics: cundiziuns climaticas disfavuraivlas, mancanza da terren (per exempel en il cas d’in stadi insular), in manco da ritgezzas natiralas, l’isolaziun entras la posiziun continentala (muntognas, nagin access a la mar) e.u.v.
Savens vegn la mancanza da chapital er suraccentuada. L’existenza da chapital na decida anc betg davart il svilup d’in pajais (exempel: stadis ch’exporteschan ieli). Suandants puncts impedeschan in svilup positiv, er sch’il chapital è avant maun:
Less Developed Countries (LDC) e Least Developed Countries (LLDC)
La classificaziun dals pajais en svilup en stadis-LDC e stadis-LLDC è vegnida definida a chaschun d’in’Assamblea generala da l’ONU l’onn 1971. Suenter ina refurma da l’onn 1991 succeda la separaziun dals stadis-LLDC tenor quatter criteris:
Quest sistem da classificaziun giauda in aut grad d’acceptanza. Crititgà vegn sin il pli l’indicatur static dal dumber da la populaziun. Quel ha per consequenza che la classificaziun po dir pauc davart la repartiziun reala da la povradad sin il mund. In auter problem furma il privel che la politica instrumentaliseschia questa classificaziun. En pli vegn remartgà ch’i saja relativamain cumplitgà d’erurir ils singuls criteris.
La recepziun en la glista dals stadis-LLDC po senz’auter esser giavischada da vart dal stadi pertutgà. La qualitad da l’agid da svilup dals pajais donaturs vegn numnadamain savens giuditgada tenor ils pajaments als stadis-LLDC. En cumparegliaziun cun ils stadis-LDC survegnan quels pli tgunsch contribuziuns ch’els na ston betg pajar enavos (Grants) u credits a meglras cundiziuns (International Development Association, IDA).
Classificaziuns per gruppas da pajais limitadas
Davos las abreviaziuns MSAC, LLDC e SIDS sa zuppentan ulteriuras classificaziuns da l’ONU. La noziun MSAC (Most Seriously Affected Countries) è naschida en consequenza da la crisa d’ieli l’onn 1973 e designescha in program spezial da l’ONU per ils pajais pertutgads il pli ferm. Questa sutdivisiun è sparida or dal vocabulari da l’ONU vers la fin dals onns 1980. Restadas èn las noziuns LLDC e SIDS.
LLDC (Landlocked Developing Countries, betg da scumbigliar cun ils stadis-LLDC descrits survart) vegnan numnads pajais ch’han in commerzi cun l’exteriur che patescha fermamain pervi da lur posiziun lontana da la riva. A quels appartegnan oravant tut la Ruanda, il Burundi, il Nepal u en l’America dal Sid per exempel la Bolivia. Entras lur posiziun disfavuraivla po il pretsch tant d’imports sco d’exports s’augmentar considerablamain.
Ils SIDS (Small Island Developing States) èn pli tard sa furmads a l’AOSIS (Association of Small Island States). Lur commembers represchentan interess communabels da pitschens stadis en svilup insulars. Ina tematica actuala è l’auzament dal livel da la mar èn consequenza dal stgaudament global.