cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Revoluziun da november
La revolta dals mariners a Kiel
Ils mariners ed ils stgaudaders han sin quai empruvà d’impedir ch’ins partia danovamain e vulì cuntanscher la liberaziun da lur camarats. Radund 250 dad els èn sa scuntrads la saira dal prim da november en la chasa da sindicat a Kiel. Els han tramess delegaziuns tar ils uffiziers, dentant senza vegnir tadlads da quels. Sin quai han els tschertgà il contact cun ils sindicats, cun l’USPD e la SPD. Suenter che la polizia ha laschà serrar la chasa da sindicat ils 2 da november, èn plirs millis mariners e delegads dals lavurants sa radunads il di suenter sin la gronda plazza d’exercitar. Els avevan suandà il clom dal mariner Karl Artelt e dal lavurant dal plazzal naval Lothar Popp, tuts dus commembers da l’USPD. Sut il motto ‹pasch e paun› ha la massa pretendì la liberaziun dals rebels, la finiziun da la guerra ed in meglier provediment cun victualias. A la fin èn ils participants marschads fin tar il stabiliment d’arrestaziun per liberar ils mariners empraschunads.
Per retegnair ils demonstrants ha il litinent Steinhäuser cumandà a sia patruglia da sajettar; l’emprim en l’aria per avertir e suenter precis en la massa. Tar quest act da violenza èn set persunas vegnidas mazzadas e 29 blessadas grevamain. Era or da la demonstraziun han ins sajettà. Suenter l’erupziun violenta èn ils demonstrants e la patruglia sa retratgs. Ma tuttina hai dà or dal protest da massa ina revolta generala. Ils 4 da november èn gruppas da revoluziunaris girads tras la citad. En la gronda caserna en il nord da Kiel hai dà demonstraziuns. Karl Artelt ha organisà l’emprim cussegl da schuldada. Schuldads e lavurants han cumenzà a controllar indrizs publics e militars. Wilhelm Souchon, il guvernatur da la basa da marina, ha la finala stuì laschar liber ils mariners arrestads. Encunter la cunvegna tranter Souchon ed Artelt èn truppas d’ordaifer s’avischinadas per supprimer la revolta. Ma ils revoluziunaris han pudì sa cunvegnir cun ils schuldads; quels èn ubain returnads ubain s’associads cun il moviment da revolta. Cun quai è Kiel stà ils 4 da november en il maun da var 40 000 mariners, schuldada e lavurers revoluziunars.
Anc la medema saira è il deputà dal Reichstag Gustav Noske arrivà a Kiel. Per pudair controllar la revolta en num da la nova regenza da l’Imperi e dal directori da la SPD ha el laschà s’eleger sco president dal cussegl da schuldada. Intgins dis suenter ha el surprendì il post dal guvernatur, entant che Lothar Popp è daventà president dal cussegl suprem da schuldada. L’extensiun da la revoluziun sin la Germania n’ha Noske dentant betg pudì evitar.
L’extensiun sin tut l’Imperi
A partir dals 4 da november han delegaziuns dals mariners cuntanschì tut las citads tudestgas pli grondas. Ils 6 da november è Wilhelmshaven stà en lur mauns. Ils 7 da november ha la revoluziun tschiffà tut las citads da costa pli grondas, plinavant Hannover, Braunschweig, Frankfurt am Main, Stuttgart e Minca. Là ha in cussegl da lavurants e mariners sfurzà l’ultim retg da Baviera, Ludwig III, da renunziar al tron. Kurt Eisner da l’USPD ha proclamà en Baviera l’emprima republica da l’Imperi. Era en ils ulteriurs stadis tudestgs han ils prinzis regents demissiunà ils proxims dis, sco ultim il prinzi Günther Victor da Schwarzburg-Sondershausen ils 23 da november.
Ils cussegls da lavurants e schuldada sa constituivan per gronda part d’aderents da la SPD e da l’USPD. Lur direcziun d’acziun era democratica, pacifistica ed antimilitaristica. Sper ils prinzis han els be privà ils commandos fin là omnipotents da lur pussanza. Tut las autoritads civilas ed ils magistrats da l’Imperi – polizia, administraziun municipala e dretgiras – èn restadas intactas. Era expropriaziuns u occupaziuns da fatschentas n’han betg gì lieu, cunquai ch’ins spetgava talas mesiras d’ina nova regenza. Per pudair stgaffir in’executiva per la revoluziun e per la regenza futura han ils cussegls l’emprim mo dumandà la surveglianza suprema sur ils magistrats. Quella giascheva avant en ils mauns dals commandos generals.
Cun quai ha la SPD survegnì ina basa da pussanza reala sin nivel local. Ma entant ch’ils cussegls crajevan d’agir en l’interess dal nov urden, vesevan ils manaders da la SPD en els elements che disturbavan ina midada da pussanza paschaivla. Ensemen cun las partidas burgaisas ha er la SPD pretendì da manar atras uschè spert sco pussaivel elecziuns per in’assamblea naziunala, per che quella possia decider davart la furma da stadi definitiva. Questa tenuta ha provocà l’opposiziun dals revoluziunaris. Da questa situaziun ha surtut l’USPD empruvà da profitar cun surpigliar las pretensiuns revoluziunaras. Cuntrari a l’SPD è ella s’exprimida per elecziuns d’ina assamblea naziunala uschè tardivas sco pussaivel. La finamira era da pudair stgaffir fatgs favuraivels per la gronda part dals lavurants gia avant lur scuntrada da l’assamblea naziunala.
Las reacziuns a Berlin
Ebert e von Baden vulevan impedir ina revoluziun sociala ed evitar ina radicalisaziun sco en Russia. Ensemen cun las partidas burgaisas – ch’avevan gia collavurà il 1917 cun la SPD en il Reichstag – e las veglias elitas da l’Imperi vulevan els realisar refurmas politicas a basa da l’urden statal existent. En pli temeva Ebert che la situaziun da provediment precara pudess dar ensemen, sche revoluziunaris senza pratica surpigliassan l’administraziun. El crajeva era che la SPD vegnia ad avair la maioritad en il parlament ed a pudair chatschar tras uschia sias ideas da refurma. Or da quests motivs ha el agì en concordanza cun las veglias pussanzas.
Tenor las notizias da von Baden ha Ebert declerà ils 7 da november: «Sche l’imperatur na vul betg demissiunar, lura è ina revoluziun sociala inevitabla. Jau dentant na la vi betg, gea, jau l’odiesch sco il putgà.» Il chancelier da l’Imperi vuleva perquai ir sez a Spa per persvader l’imperatur da demissiunar. Ma quai n’è mai capità, cunquai che la situaziun a Berlin è sa precipitada.
Ils 9 da november 1918: la fin da la monarchia
La saira dals 8 da november aveva l’USPD convocà 26 assambleas per annunziar demonstraziuns da massa ed ina chauma generala per il proxim di. Ebert aveva sin quai anc ina giada pretendì ultimativamain la demissiun da l’imperatur e vuleva annunziar quai en las assambleas sco success da la SPD. Per s’opponer a tumults pussaivels ha il prinzi Max von Baden laschà transferir il quart regiment da chatschaders (ch’era fitg fidaivel) da Naumburg an der Saale a Berlin.
Ma era la schuldada da quest regiment na vuleva betg sajettar sin cumpatriots. Cur che lur uffiziers als han surdà l’auter di granatas da maun, han els tramess ina delegaziun tar la redacziun da l’organ da partida socialdemocratic ‹Vorwärts› e pretendì scleriment davart la situaziun. Là han els scuntrà Otto Wels, il deputà da la SPD en il Reichstag. El ha pudì persvader la schuldada da sustegnair la direcziun da la SPD e lur politica. Suenter ha el intimà era auters regiments da sa suttametter ad Ebert.
Cun quai han ils socialdemocrats obtegnì la controlla militara sur la chapitala. Ma Ebert temeva da perder ella bainspert, sche l’USPD ed ils spartachists vegnissan da gudagnar ils lavurants durant las demonstraziuns. L’avantmezdi èn tschientmillis d’umans sa rendids en plirs tils da demonstraziun fin en il center da Berlin. Sin lur placats e transparents eran scrittas parolas sco ‹unitad›, ‹dretg e libertad› e ‹frars, betg sajettar!›.
Sin quai è Wilhelm II mitschà en l’Ollanda, nua ch’el ha vivì fin tar sia mort il 1941. Cunquai ch’el ha suttascrit il document d’abdicaziun formal pir emnas suenter en l’exil, ha sia traversada dal cunfin fatg l’impressiun d’ina deserziun. Quai al ha custà era las simpatias da sia schuldada.
Durant il gentar en il Reichstag ha il vicepresident da la SPD, Philipp Scheidemann, udì da quai. El na vuleva betg surlaschar l’iniziativa als spartachists ed è sa preschentà spontanamain sin il balcun dal palazi dal Reichstag. Cunter la voluntad dad Ebert ha el proclamà la republica cun ils pleds: «L’imperatur ha demissiunà. El e ses amis èn sparids ed il pievel ha triumfà sur els en tuts reguards. Il prinzi Max von Baden ha surdà sia funcziun sco chancelier da l’Imperi al deputà Ebert. Noss ami vegn a stgaffir ina regenza da lavurants che cumpiglia tut las partidas socialistas. La nova regenza na duai betg vegnir disturbada durant sia lavur per la pasch e sia premura per lavur e paun. Lavurants e schuldada, sajas conscients da l’impurtanza istorica da quest di: insatge nunditg è capità. Ina lavur gronda e nunsurvesaivla ans spetga. Tut per il pievel. Tut tras il pievel. Nagut nunundraivel per il moviment da lavurants dastga capitar. Sajas unids, fidaivels e conscienzius. Il vegl e marsch, la monarchia è dada ensemen. Viva il nov. Viva la republica tudestga!» Pir uras pli tard han las gasettas da Berlin publitgà che Liebknecht aveva proclamà – probablamain a medem temp – la republica socialista en il curtin d’amur a Berlin. Vers las 16:00 uras ha el confermà en ina curt dal palazi da citad davant ina massa da glieud: «Cumpogns da partida, jau proclamesch la republica libra socialista en Germania ch’unescha tut il pievel, en la quala i n’existan nagins famegls pli e nua che mintga lavurant da buna fai vegn a chattar la paja sincera per sia lavur. La dominanza dal chapitalissem ch’ha fatg or da l’Europa in champ da morts è rutta.»
Las finamiras da Liebknecht – che correspundevan a las pretaisas da l’uniun da Spartacus dals 7 d’october – n’eran anc betg vegnidas publicas fin là. Tar quellas tutgavan surtut il midament da l’economia, dal militar e da la dretgira (tranter auter l’aboliziun da la paina da mort). In dals puncts ils pli discutads cun la SPD era la pretensiun da socialisar intginas parts economicas d’impurtanza militara gia avant l’elecziun d’ina assamblea naziunala constituenta, vul dir da las suttametter a la controlla directa da deputads da lavurants. La MSPD percunter vuleva surlaschar l’urden economic futur en Germania a la constituanta. Per prender davent il piz a l’atmosfera revoluziunara ed ademplir las pretensiuns dals demonstrants, ha Ebert pussibilità a l’USPD d’entrar en la regenza ed ha acceptà Liebknecht sco minister. Quel ha pretendì persuenter ch’ils cussegls da lavurants possian controllar la schuldada. Pervia da las debattas davart quest punct e cunquai ch’il president da la partida Hugo Haase sa chattava a Kiel, n’han ils deputads da l’USPD betg pli pudì decider quel di.
Ni la proclamaziun da la renunzia sin la curuna tras von Baden ni la proclamaziun da la republica tras Scheidemann n’èn stadas segiradas dal dretg constituziunal. Tut quai èn en princip stadas acziuns revoluziunaras d’acturs che na vulevan betg la revoluziun, ma che han tuttina stgaffì fatgs permanents. La medema saira ha dentant gì lieu in’acziun conscientamain revoluziunara ch’è a la fin stada inutila.
Vers las 20:00 uras ha ina gruppa da 100 ‹parsuras revoluziunars› da manaschis gronds a Berlin occupà il Reichstag e creà in parlament da revoluziun. Ils parsuras eran quellas persunas ch’eran gia sa mussadas sco manaders en la chauma dal schaner. Els disfidavan al directori da la SPD ed avevan lavurà cun la sanestra da l’USPD e la gruppa da Spartacus gia dapi emnas en favur d’ina revoluziun. Surprais da la revolta da mariners avevan els l’emprim fixà ils 11 da november sco di da la revolta. Suenter ch’ins aveva arrestà ils 8 da november l’expert militar da la gruppa, Ernst Däumig, che purtava tut ils plans da revolta cun sai, è l’uniun dentant sa decidida d’agir immediat. Per strair l’iniziativa or dals mauns ad Ebert ha il parlament da revoluziun decidì da proclamar elecziuns per ils proxims dis. Mintga manaschi da Berlin e mintga regiment dueva designar ils cussegls da lavurants e da schuldada. Quels vegnivan ad eleger ina regenza da revoluziun consistenta da las duas partidas da lavurants. Quest cussegl da deputads dal pievel dueva alura exequir las decisiuns dal parlament da revoluziun e remplazzar la funcziun dad Ebert sco chancelier da l’Imperi.
Ils 10 da november: il directori da la SPD cunter ils parsuras revoluziunars
Il directori da la SPD ha udì la sonda saira da quests plans. Cunquai che Ebert na pudeva betg pli impedir las elecziuns e l’uniun dal cussegl sequenta, ha el tramess anc la notg referents en tut ils regiments da Berlin ed en lur fatschentas. Quels duevan influenzar las elecziuns en sia favur ed annunziar la participaziun da l’USPD a la regenza.
Questas activitads n’èn betg restadas zuppadas. Cur ch’ils parsuras han vis che Ebert vegnia era a cumandar las festas en la nova regenza, han els planisà da proponer a l’assamblea d’eleger sper la regenza ina cumissiun d’acziun. Quella dueva coordinar las activitads dals cussegls da lavurants e schuldada. Ils parsuras avevan gia preparà ina glista da nums per l’elecziun; quella cuntegniva nagins candidats da la SPD. Uschia speravan els d’installar in’instanza da controlla per la regenza che cunvegniva ad els.
Schebain che Ebert aveva pudì mantegnair la rolla impurtanta da la SPD n’era el betg cuntent cun ils resultats. Per el n’eran il parlament dals cussegls ed il cussegl d’execuziun betg agids, mabain impediments sin la via ad in urden statal en directa cuntinuaziun da l’Imperi. L’entira SPD veseva plitost ils cussegls sco privel che las veglias elitas militaras e l’administraziun. Ella surstimava la loialitad da las veglias elitas envers la nova republica. Ebert sez percunter vegniva mo pli percepì sco president d’ina regenza revoluziunara, ma betg pli sco chancelier da l’Imperi. Divers conservativs al vesevan perquai sco traditur, era sch’el aveva mo dirigì la revoluziun per la franar. Durant il reschim dubel dals cussegls e da la regenza è la regenza adina stada dominanta. Ils funcziunaris pli elevads avevan lavurà mo per Ebert, era sche Haase aveva formalmain ils medems dretgs sco president dal cussegl. Ils 10 da november ha in telefon dad Ebert cun il general Wilhelm Groener, l’emprim maister da quartier general a Spa en Belgia, manà a la decisiun en la dumonda da pussanza. Groener ha garantì il sustegn da l’armada ed ha tras quai obtegnì il pled dad Ebert che l’urden ierarchic militar vegnia restabilì e ch’ins procedia cunter ils cussegls.
Il motiv per quest pact secret dad Ebert e Groener era la tema da la SPD che la revoluziun fineschia en ina republica da cussegls sco en Russia. La speranza da gudagnar cun quai il corp d’uffiziers imperial per la republica n’è dentant betg s’accumplida. A medem temp pareva il depurtament dad Ebert adina pli nunchapibel als lavurants e lur deputads. Uschia ha la SPD pers adina dapli confidenza tar ses aderents, e quai senza pudair augmentar las simpatias dals adversaris da la revoluziun.
Las turbulenzas politicas da quest di han bunamain stuschà in pau a l’ur las impurtantas decisiuns militaras ch’èn crudadas a medem temp. Suenter in nov appel da vart da la direcziun d’armada suprema aveva la regenza dad Ebert numnadamain acceptà la damaun las diras cundiziuns da l’Entente per in armistizi. Ils 11 da november ha il deputà dal center Matthias Erzberger suttascrit per incumbensa da Berlin la cunvegna d’armistizi da Compiègne. Cun quai èn las acziuns militaras da l’Emprima Guerra mundiala stadas terminadas.
La cunvegna da Stinnes e Legien
Davart l’avegnir da l’urden statal ed economic avevan ils revoluziunaris opiniuns divergentas. La SPD e l’USPD pretendevan da controllar almain l’industria greva democraticamain. L’ala sanestra da tut las duas partidas ed ils parsuras revoluziunars vulevan extender quai e crear ina ‹democrazia directa› en la domena da producziun. Ils delegads elegids duevan era controllar la pussanza politica. D’impedir questa democrazia da cussegls n’era betg mo en l’interess da la SPD, ma era dals sindicats ch’avevan tema da daventar inutils tras ils cussegls.
Parallel als eveniments da la revoluziun èn pia sa scuntrads ils manaders dals sindicats sut Carl Legien cun ils deputads da l’industria gronda sut Hugo Stinnes e Carl Friedrich von Siemens, e quai dals 9 fin ils 12 da november a Berlin. Els han suttascrit ils 15 da november ina ‹cunvegna da cuminanza da lavur› cun avantatgs per tuttas duas varts. Ils deputads dals sindicats han empermess da garantir il decurs da producziun reglà, da terminar chaumas selvadias, da chatschar enavos l’influenza dals cussegls e d’impedir ina socialisaziun da la proprietad productiva. Sco cuntramesira han ils patruns garantì l’introducziun dal di d’otg uras, dumandà dals lavurants invanamain dapi onns. En pli han els empermess als sindicats la represchentanza exclusiva e la renconuschientscha permanenta enstagl dals cussegls. Las duas varts han furmà ina ‹cumissiun centrala per il mantegniment da l’economia›; ina ‹cumissiun da mediaziun› dueva plinavant intermediar en cas da conflicts. Per mintga fatschenta cun dapli che 50 lavurants duevan cumissiuns survegliar a partir da quel mument ch’ils contracts collectivs vegnian observads. Cun quai avevan ils sindicats cuntanschì ina part da lur pretensiuns, dentant impedì ina socialisaziun dals meds da producziun ed excludì ils cussegls.
La regenza transitorica ed il moviment dals cussegls
Il Reichstag n’era betg pli vegnì convocà dapi ils 9 da november. Il cussegl dals deputads dal pievel ed il cussegl d’execuziun avevan bain remplazzà la veglia regenza; ma l’apparat d’administraziun da fin ussa existiva vinavant. Er sche deputads da la SPD e da l’USPD eran vegnids agiuntads als funcziunaris imperials, han lez pudì mantegnair lur funcziuns e lavurar vinavant sco pli baud. Ils 12 da november ha il cussegl dals deputads dal pievel communitgà ses program da regenza democratic e social. El ha terminà il stadi da bloccada, eliminà la censura ed abolì l’urden da servitid. Plinavant ha el introducì il dretg d’eleger general a partir da 20 onns, e quai per l’emprima giada era per dunnas. Tut ils arrestads politics han survegnì in’amnestia. Ins ha decretà reglaments davart la libertad d’uniun, da reuniun e da pressa. Sin basa da la cunvegna da cuminanza da lavur han ins prescrit il di d’otg uras ed extendì ils servetschs da sustegn dals dischoccupads, da l’assicuranza sociala e d’accidents.
Sut squitsch dals deputads da l’USPD ha il cussegl dals deputads dal pievel instituì ils 21 da november ina cumissiun da socialisaziun. A quella appartegnevan tranter auter Karl Kautsky, Rudolf Hilferding ed Otto Hue. Els avevan da tschertgar las fatschentas ‹adattadas per ina socialisaziun› e da preparar la naziunalisaziun da l’industria minerala e metallurgica. Questa cumissiun è sa radunada repetidamain senza resultat concret. Mo tar las minieras da charvun e da cali sco era tar l’industria d’atschal han ins introducì ‹corporaziuns autonomas›. Or da quellas èn naschids ils cussegls da manaschi d’ozendi. In’expropriaziun socialista n’han ins betg inizià.
Il directori da la SPD lavurava pli gugent cun l’administraziun veglia che cun ils novs cussegls da lavurants e schuldada, cun quai ch’els na crajevan betg vi d’in provediment dal pievel ordinà da vart dals cussegls. Quai ha manà a partir da mez november a conflicts permanents cun il cussegl d’execuziun. Quel midava adina puspè sia posiziun, tut tenor ils interess da quels ch’el represchentava gist. Ebert al ha pia plaun a plaun prendì davent sias cumpetenzas cun la finamira da terminar per adina il «regnar enturn e nauaden dals cussegls en Germania». El ed il directori da la SPD han dentant survalità betg mo la pussanza dal moviment da cussegls, mabain era l’uniun da Spartacus. Quest’uniun n’ha per exempel mai controllà il moviment da cussegls, sco quai ch’ils conservativs e parts da la SPD crajevan.
Ils cussegls da lavurants e schuldada da lur vart han schlià l’administraziun municipala tranter auter a Leipzig, Hamburg, Bremen, Chemnitz e Gotha e l’han prendì sut lur controlla. A Braunschweig, Düsseldorf, Mülheim an der Ruhr e Zwickau èn ultra da quai vegnids arrestads tut ils funcziunaris imperials. A Hamburg e Bremen han ins furmà las ‹gardas cotschnas› ch’avevan da proteger la revoluziun. En las fabricas da Leuna sper Merseburg han ils cussegls relaschà la direcziun dal concern. Savens eran ils cussegls vegnids designads spontanamain ed arbitrarmain e n’avevan nagin’experientscha da manar; intgins eran er corrupts ed agivan egoisticamain. Visavi als cussegls revoluziunars steva ina gronda maioritad da cussegls moderads che s’arranschavan cun l’administraziun veglia e procuravan ensemen cun ella per quietezza en las fatschentas ed en las citads. Els han surprendì la spartiziun da victualias, la pussanza da la polizia sco era la collocaziun ed il provediment da la schuldada da front gist returnada.
L’administraziun ed ils cussegls eran dependents in da l’auter: ils ins possedevan il savair e l’experientscha, ils auters l’influenza politica. Per gronda part eran vegnids elegids en ils cussegls commembers da la SPD che vesevan lur lavur mo sco soluziun transitorica. Per els e per la maioritad da l’ulteriura populaziun n’era l’introducziun d’ina republica da cussegls en Germania 1918/19 nagin tema. Blers vulevan sustegnair la nova regenza e spetgavan d’ella l’aboliziun dal militarissem e dal stadi autoritar. Pervia da la stancladad da guerra e la miseria sperava la gronda part dals umans sin ina soluziun paschaivla. Tras quai survalitavan els tgunschamain quai ch’ins aveva gia cuntanschì.
Il congress dals cussegls imperials
Sco quai ch’igl era vegnì decis en il cussegl d’execuziun, han ils cussegls da lavurants e schuldada da tut l’Imperi tramess deputads a Berlin. Quels duevan sa reunir ils 16 da december en il circus Busch sco emprim congress general da lavurants e schuldada. Per impedir quai han Ebert e Groener planisà cun agid da truppas da la front da gudagnar enavos la controlla sur la citad principala. In regiment previs per quai ha per sbagl gia attatgà ils 6 empè dals 15 da december. Tar l’emprova d’arrestar il cussegl d’execuziun ha la truppa sajettà en in til da demonstraziun da las ‹gardas cotschnas› che n’eran betg armadas e mazzà 16 umans.
Gia qua vesev’ins il potenzial da violenza ed il privel d’in putsch da dretga. A basa da quest’experientscha ha Rosa Luxemburg pretendì ils 12 da december en  Die Rote Fahne, la gasetta quotidiana da l’uniun da Spartacus, il discharmament paschaivel da las unitads militaras a Berlin, la subordinaziun dals cussegls da schuldada sut il parlament revoluziunar e la reeducaziun dals schuldads.
Ils 10 da december aveva Ebert salidà diesch divisiuns returnadas da la front, sperond ch’el pudess utilisar quellas cunter ils cussegls. Ma era questas truppas na vulevan betg pli cumbatter. La guerra era terminada ed ils schuldads vulevan ir a chasa tar lur famiglias per festegiar Nadal. Uschia èn ils schuldads sa sparpagliads curt suenter lur arrivada a Berlin. L’assagl planisà cunter il congress da cussegls n’ha betg gì lieu.
Quest culp fiss en mintga cas stà inutil, cunquai ch’il congress ch’ha cumenzà cun la lavur en la chasa da deputads prussiana ils 16 da december sa constituiva per gronda part or d’aderents da la SPD. Gnanc a Karl Liebknecht èsi reussì d’obtegnair in mandat. Si’uniun da Spartacus n’ha survegnì nagin’influenza. Ils 19 da december han ils cussegls vuschà cun 344 cunter 98 vuschs cunter ina fundaziun d’in sistem da cussegl sco basa per ina nova constituziun. Els han plitost sustegnì la decisiun da la regenza d’organisar uschè spert sco pussaivel elecziuns per in’assamblea naziunala constituenta che dueva decider davart la furma dal stadi definitiva.
L’unic punct dispitaivel tranter Ebert ed il congress era la dumonda suenter la controlla dal militar. Il congress vuleva ch’il cussegl central haja ina vusch consultativa en il cumond general, en la tscherna d’uffiziers ed en ils cussegls da schuldada. Quai steva dentant en cuntradicziun cun la cunvegna che Ebert e Groener avevan fatg. Tuts dus han empruvà d’influenzar la decisiun en lur senn. A medem temp ha la direcziun da l’armada suprema ch’aveva fatg midada a Kassel cumenzà ad installar ses corp liber loial per pudair duvrar el cunter in eventual privel bolschevistic. A questas truppas appartegnevan uffiziers monarchists ed umens che temevan il return enavos en la vita civila.
La crisa da Nadal
Per si’atgna segirezza aveva la regenza translocà suenter ils 9 da november la nova divisiun marina dal pievel da Kiel a Berlin e staziunà quella en il chastè municipal. Questa truppa valeva sco absolutamain loiala ed ha propi refusà da sa participar a l’emprova da putsch dals 6 da december. Ils mariners han perfin relaschà lur cumandant, perquai ch’els crajevan ch’el saja involvì en l’affera. Gist questa loialitad ha dentant purtà a la truppa il num d’esser ami cun l’uniun da Spartacus. Ebert ha perquai pretendì che la divisiun sa schlia e partia or dal chastè. Ed Otto Wels, cumandant municipal da Berlin dapi ils 9 da november, ha refusà als mariners la paja pendenta.
La dispita è escalada ils 23 da december en ils cumbats da Nadal. Suenter ch’ins aveva laschà spetgar ils mariners dis a la lunga, han quels occupà la chanzlia da l’Imperi, taglià tras la lingia da telefon, arrestà il cussegl dals deputads dal pievel e mess en fermanza Otto Wels. Cuntrari a quai ch’ins aveva spetgà da revoluziunaris da l’uniun da Spartacus, n’han els betg profità da la situaziun per eliminar la regenza dad Ebert, mabain han simplamain pretendì lur paja. Malgrà quai ha Ebert, che steva en contact cun la direcziun d’armada a Kassel tras ina lingia da telefon secreta, dà il cumond d’attatgar la damaun dals 24 da december il chastè cun truppas loialas. Quest’attatga han ils mariners sut lur cumandant Heinrich Dorrenbach dentant pudì parar cun success. En tut èn radund 30 schuldads e civilists vegnida per la vita. Las truppas da la regenza han stuì sa retrair dal center da la citad ed èn vegnidas schliadas u integradas en ils novs corps libers. Per sa vinditgar han els occupà per in tschert temp las stanzas da redacziun da la Rote Fahne. Ma cumbain che la pussanza militara da Berlin era puspè en ils mauns da la divisiun marina dal pievel, n’ha ella danovamain betg profità da quai.
Quai cumprova d’ina vart ch’ils mariners n’eran betg spartachists e demussa da l’autra vart che la revoluziun n’aveva nagina direcziun. Era sche Liebknecht fiss stà in manader revoluziunar sco Lenin, n’avessan ils mariners ed ils cussegls betg acceptà el. Las consequenzas da la crisa da Nadal – che vegniva numnada il ‹Nadal sanguinus dad Ebert› – èn uschia sa restrenschidas sin la proclamaziun d’ina demonstraziun dals parsuras revoluziunars per l’emprim di da Nadal e sin la sortida da protesta da l’USPD or da la regenza. Quai è dentant stà be dretg al president da la SPD. El aveva laschà prender part ils independents a la regenza mo sut il squitsch dals eveniments revoluziunars. Entaifer paucs dis è la disfatga da la regenza Ebert sa midada uschia en ina victoria politica.
La fundaziun da la KPD e la revolta da schaner
Suenter las nauschas experientschas cun la SPD e l’USPD han ils spartachists decidì ch’ins possia realisar las finamiras mo cun in’atgna partida. Ensemen cun autras gruppas socialistas da sanestra da l’entir Imperi han els perquai fundà la KPD. Quella dueva rimnar e chanalisar la malcuntentientscha da blers lavurants cun il decurs da la revoluziun.
Rosa Luxemburg ha scrit il program da fundaziun e proclamà quel ils 31 da december. Tranter auter ha ella constatà ch’ils communists na possian mai surpigliar la pussanza senza che la maioritad dal pievel veglia quai. Il prim da schaner 1919 ha ella perquai danovamain pretendì che la KPD possia sa participar a las elecziuns parlamentaras planisadas. La maioritad da ses cumpogns da cumbat sperava dentant anc adina da gudagnar la pussanza tras agitaziuns en fatschentas ed il squitsch da la ‹via›. Suenter discussiuns cun ils spartachists han ils ‹parsuras revoluziunars› da lur vart decidì da restar en l’USPD.
La disfatga decisiva da la sanestra è capitada ils emprims dis da l’onn 1919. Sco il november è naschida bunamain spontanamain ina segunda unda revoluziunara ch’ins ha dentant supprimì questa giada cun violenza. Ella è vegnida svegliada cura che la regenza ha relaschà ils 4 da schaner il president da la polizia da Berlin, il commember da l’USPD Emil Eichhorn. Lez aveva refusà d’agir durant la crisa da Nadal cunter ils lavurants demonstrants. Sia relaschada è stada raschun per l’USPD da convocar l’auter di in’acziun da protest.
La demonstraziun è sa sviluppada ad in defilé da massa. Quai n’avevan ils organisaturs betg spetgà. Sco ils 9 da november 1918 èn tschientmillis currids ils 5 da schaner 1919 en il center da Berlin, tranter els era blers armads. Il suentermezdi han els occupà las staziuns da Berlin sco era il quartier da gasettas cun las chasas da redacziun da la pressa burgaisa e dal Vorwärts. Intginas da las gasettas pertutgadas avevan pretendì ils dis avant betg be la furmaziun d’ulteriurs corps libers, mabain er il mazzament da spartachists.
Tar ils demonstrants sa tractavi per gronda part dals medems sco dus mais avant. Ussa han els pretendì energicamain ch’ins adempleschia quai ch’els avevan sperà lezza giada. Sco portaparolas figuravan lavurants e differentas gruppas da sanestra da la SPD. Ils manaders dals spartachists n’han percunter betg prendì part uffizialmain. Ed er en l’uschenumnada Revolta da Spartacus ch’è suandada è mo ina part dals aderents da la KPD stada involvida.
Ils iniziants da la demonstraziun dals 5 da schaner han elegì ina ‹cumissiun da la regenza provisorica› cun 53 commembers. Questa cumissiun n’è dentant betg stada buna da dar a la revolta la vieuta decisiva. Liebknecht ha pretendì la cupitga da la regenza ed è sa collià cun l’opiniun maioritara en la cumissiun che propagava il cumbat armà. Rosa Luxemburg percunter – e cun ella la maioritad dals manaders da la KPD – era da l’avis ch’i saja il fallà mument per ina sullevaziun ed è sa dustada cun tutta forza encunter acziuns guerrilas. La finala ha la cumissiun revoluziunara decidì da clamar ils 6 da schaner ad in’ulteriura demonstraziun. A quella èn anc bler dapli umans sa participads ch’il di avant. Danovamain purtavan els placats cun l’inscripziun ‹frars, betg sajettar!›. Ina part dals parsuras revoluziunars ha cumenzà a s’armar ed a dumandar la cupitga da la regenza dad Ebert. Ma las stentas dals activists da la KPD da trair las truppas da lur vart èn stadas senza success. Schizunt la divisiun marina dal pievel n’è betg stada pronta da sustegnair activamain ina revolta armada.
Entant che Ebert ha fatg avanzar ulteriuras truppas, ha el acceptà l’offerta da l’USPD d’intermediar tranter el e la cumissiun revoluziunara. Ma suenter ch’ils moviments da truppa ed in fegl sgulant da la SPD cun il titel ‹L’ura dal quint final vegn› èn vegnids enconuschents, ha la cumissiun interrut ils 8 da schaner ulteriuras discussiuns. Uschia ha Ebert cumenzà ad activar las truppas staziunadas a Berlin encunter ils occupants. Ils 9 da schaner han ellas supprimì cun violenza la revolta improvisada. Ils 12 da schaner èn era ils corps libers antirepublicans avanzads. Gustav Noske, il deputà dal pievel per l’armada e la marina, ha surprendì ils 6 da schaner il cumond suprem sur da questas truppas ed ha ditg: «E bain, in sto esser il chaun da sang. Jau na tem betg la responsabladad.» Suenter ch’ils corps libers avevan rumì differentas chasas e sajettà ils occupants tenor dretg marzial, ha il rest capitulà. Ina part dad els è dentant medemamain vegnida sajettada. Uschia han en tut 156 persunas pers lur vita durant la revolta da schaner.
L’assassinat da Karl Liebknecht e Rosa Luxemburg
Ils instigaders supponids da la revolta eran bain sa retratgs e sa zuppads. Els avevan dentant refusà da bandunar Berlin, era sche lur socis als avevan supplitgà intensivamain da far quai. La saira dals 15 da schaner 1919 han ins chattà Rosa Luxemburg e Karl Liebknecht en in’abitaziun a Wilmersdorf, arrestà els e surdà els al corp liber il pli grond, la divisiun da guardia, chavallaria e tiradurs. Lur manader, il cumandant Waldemar Pabst, als ha interrogà e maltractà grevamain. Anc la medema notg han ins pitgà ils arrestads cun chaltgogns dal schluppet fin ch’els èn ids en svaniment e suenter mazzà els cun sajets en la tempra. La bara da Rosa Luxemburg han ins bittà da la punt da Lichtenstein en il chanal da la reserva a Berlin. Pir l’emprim da zercladur 1919 è la morta vegnida chattada.
Per quest act èn mo ils retschaviders da l’ordra subordinads ch’han commess ils murdraretschs vegnids sentenziads, e quai a chastis da libertad minims. La procedura da cassaziun cunter ils delinquents ha Noske la finala laschà sistir. Pli tard han ils naziunalsocialists indemnisà intgins dad els per l’arrest e la persecuziun penala ed han transferì la chavallaria da guardia en la SA (Sturmabteilung). L’autur principal, Waldemar Pabst, n’è mai vegnì cità avant dretgira. En in’intervista cun il magazin da novitads Der Spiegel da l’onn 1962 ha el ditg che Noske haja pli tard approvà sia moda d’agir. En sias regurdanzas postumas ha el dentant pretendì ch’el haja gia telefonà avant l’assassinat cun Noske en la chanzlia da l’Imperi. Sche quel ha propi dà il cumond n’è mai vegnì examinà, ni dal parlament ni da la dretgira u da schurnalists.
Pervia dals assassinats dals 15 da schaner è il foss tranter la SPD e la KPD anc vegnì pli grond. Quai ha tranter auter gì per consequenza che las duas partidas n’èn betg s’unidas ad in agir communabel cunter la NSDAP cur che quella è daventada adina pli ferma suenter il 1930.
Ulteriuras revoltas suenter la revoluziun
Ils emprims mais da l’onn 1919 hai dà ulteriuras emprovas da revoltas armadas en differentas regiuns da la Germania. En intginas han ins proclamà republicas da cussegls transitoricas. Quests novs cumbats èn ruts ora suenter che Noske aveva decidì la fin schaner d’agir cun violenza era cunter la republica da cussegls da Bremen. Malgrà in’offerta da discussiun da vart dals cussegliers, ha el ordinà a las uniuns dal corp liber d’invader la citad. Durant ils cumbats èn morts l’entschatta favrer var 400 umans.
Sco reacziun sin quai hai dà chaumas da massa a Sachsen, en il Rheinland ed en il Ruhrgebiet. Ils aderents da l’USPD, da la KPD e perfin da la SPD han appellà da far ina chauma generala a partir dals 4 da mars. Cunter la voluntad dal directori da la chauma èn dentant ruts ora cumbats sin las vias da Berlin. La regenza prussiana ch’aveva en il fratemp declerà il stadi da bloccada, ha clamà en agid la regenza da l’Imperi. Uschia ha Noske danovamain engaschà truppas sut il commando da Pabst cunter ils chaumaders. Enfin ils 16 da mars èn var 1200 persunas vegnidas sajettadas a Berlin, tranter ellas bleras senz’armas e nunparticipadas. Tranter auter han ins executà arbitrarmain 29 commembers da la divisiun marina dal pievel, cunquai che Noske aveva cumandà da sajettar mintga persuna cun in’arma tenor dretg marzial.
Era a Hamburg e Sachsen-Gotha hai dà situaziuns sco en ina guerra civila. Da tut las regenzas da cussegls è la republica da cussegls da Minca sa tegnida il pli ditg. Pir truppas da corp liber da la Prussia e da Württemberg èn vegnidas da rumper la resistenza ils 2 da matg 1919. Ma era a Minca han gì lieu excess da violenza sumegliants a quels da Berlin e Bremen.
L’assamblea naziunala e la nova constituziun da l’Imperi
Ils 10 da schaner han gì lieu las elecziuns per in’assamblea naziunala constituenta, las emprimas en Germania nua ch’era il dretg d’eleger da las dunnas valeva. Sper la SPD e l’USPD èn era sa participadas la Partida da center catolica e pliras partidas burgaisas ch’eran sa constituidas dapi il november: la Partida democratica tudestga (DDP), la Partida populara tudestga (DVP) e la Partida populara naziunala tudestga conservativa e naziunalistica (DNVP). La KPD n’è betg sa participada, e quai encunter la recumandaziun da Rosa Luxemburg.
La SPD ha retschet 37,4 % da las vuschs e furmava uschia la partida la pli ferma. En l’assamblea naziunala ha ella pudì occupar 165 da 423 deputads. Cun 7,6 % da las vuschs ha l’USPD tramess 22 deputads. Suenter il putsch da Kapp-Lüttwitz l’onn 1920 ha la partida gudagnà impurtanza per curt temp, è dentant sa schliada il 1922. Cun 91 deputads en l’assamblea naziunala era la Partida da center la segund ferma. La DDP ha survegnì 75, la DVP 19 e la DNVP 44 mandats. Pia ha la SPD furmà ina coaliziun guvernamentala cun il center e la DDP.
Per mitschar dals effects posteriurs da la revoluziun a Berlin è l’assamblea naziunala sa reunida ils 6 da favrer a Weimar. Là ha ella elegì ils 11 da favrer Friedrich Ebert sco president da l’Imperi ad interim ed ils 13 da favrer Philipp Scheidemann sco primminister da la nova coaliziun. Ils 21 d’avust han ins saramentà definitivamain Ebert sco president da l’Imperi.
La nova constituziun da Weimar, ch’ha transfurmà l’Imperi tudestg en ina republica democratica, è vegnida approvada ils 11 d’avust 1919 cun las vuschs da la SPD, dal center e da la DDP. Ella ha cuntinuà la tradiziun liberala e democratica dal 19avel tschientaner ed ha surpiglià – sco pli tard era la lescha fundamentala – bleras passaschas litteralmain or da la constituziun da la Paulskirche da l’onn 1849. Pervia da las proporziuns da partida entaifer l’assamblea naziunala èn dumondas centralas dals revoluziunaris da november restadas nunaccumplidas, uschia per exempel la socialisaziun da l’industria e la democratisaziun dal corp d’uffiziers. En pli èn ils dretgs dals funcziunaris imperials e da la schuldada vegnids protegids explicitamain.
La constituziun da Weimar cuntegneva d’ina vart elements democratics sco l’iniziativa dal pievel e la decisiun dal pievel. Da l’autra vart ha l’artitgel d’ordinaziun d’urgenza 48 dà al president da l’Imperi plenipotenza da reger era cunter la maioritad dal Reichstag ed en cas urgents era il dretg d’engaschar schuldada en l’intern. Quest artitgel dueva gidar ils onns 1932/33 l’NSDAP a destruir la democrazia.
La revoluziun or da la perspectiva da contemporans e da la posteritad
La Revoluziun da november è bain in dals eveniments ils pli impurtants da l’istorgia tudestga, ma tuttina n’è ella betg preschenta en la memoria istorica da blers Tudestgs. Ditg han la disditga da la Republica da Weimar ed il temp dal naziunalsocialissem bloccà la vista sin ils eveniments dals onns 1918/19. Si’interpretaziun è fin ussa segnada pli ferm da legendas che da fatgs. Tant la dretga sco la sanestra radicala han nutrì sur lung temp l’idea ch’igl haja dà da quel temp ina revolta communista cun la finamira da transfurmar la Germania en ina republica da cussegls tenor il model sovietic. Era las partidas dal center democratic, surtut la SPD, n’han ditg betg gì interess vi d’ina valitaziun dals eveniments ch’avevan transfurmà la Germania en ina republica. Tar in’examinaziun pli precisa ves’ins dentant che la revoluziun è tant vegnida purtada sco franada dals socialdemocrats.
Er la flaivla democrazia da la Republica da Weimar e sia disfatga 14 onns pli tard sa laschan per part declerar cun la moda e maniera co ch’ils contemporans han tematisà (ed instrumentalisà) ils eveniments dal 1918/19. Da grond’impurtanza è stà che la regenza imperiala ed il directori da l’armada suprem han refusà da surprender responsabladad ed han surlaschà a las partidas maioritaras dal Reichstag da superar la disfatga en l’Emprima Guerra mundiala. Il calcul davostiers mussa in citat or da l’autobiografia da Groener, il successur da Ludendorff: «Per mai èsi stà be dretg che l’armada ed il directori èn restads uschè nuninteressads sco pussaivel tar questas tractativas d’armistizi sventiraivlas, da las qualas ins na pudeva spetgar nagut dal bun.»
A partir da sia naschientscha era la republica marcada cun la macla da la sperdita da la guerra. Ina gronda part da la burgaisia e da las veglias elitas da l’industria gronda, da l’agricultura gronda, dal militar, da la dretgira e da l’administraziun n’han mai acceptà la nova furma statala. Els vesevan en la republica democratica in product ch’ins dueva eliminar uschè spert sco pussaivel. Da l’autra vart ha la conduita da la direcziun da la SPD durant la revoluziun chatschà blers commembers da partida tar ils communists. Uschia ha la naschientscha disfortunada da la Republica da Weimar gì per consequenza che la nova furma statala è restada ina ‹democrazia senza democrats›.
Perditgas contemporanas
Tut tenor lur persvasiun politica han gia perditgas contemporanas giuditgà la Revoluziun da november a moda fitg differenta. Quai mussan remartgas fatgas durant u gist suenter ils eveniments dal november 1918 u en la retrospectiva.
Senz’agitaziun e cun in tschert levgiament ha il teolog evangelic e filosof Ernst Troeltsch registrà co che la gronda part dals burgais da Berlin ha percepì ils 10 da november: «La dumengia suenter ina notg anguschusa è il maletg or da las gasettas da la damaun stà cler: l’imperatur en Ollanda, la revoluziun en la gronda part dals centers victoriusa, ils prinzis federals vi dal demissiunar. Betg in um mort per l’imperatur u l’Imperi! La cuntinuaziun dal duair segirada e nagin assagl sin las bancas! (...) Trams e metros funcziunavan sco adina, il sutpegn per l’urden dals basegns directs. Sin mintga vista vesev’ins: las pajas vegnan sbursadas.»
In artitgel dal publicist liberal Theodor Wolff ch’è cumparì gist ils 10 da november en il Berliner Tageblatt è stà memia optimistic visavi in success da la revoluziun sco ch’era la direcziun da la SPD al pudeva avair en mira: «La pli gronda da tut las revoluziuns ha cupitgà sco in orcan nunprevis il reschim imperial cun tut quai ch’appartegneva ad el. Ins po numnar ella la pli gronda da tut las revoluziuns, cunquai che nagina bastille (...) uschè solida è vegnida conquistada cun in assagl. Avant in’emna existiva anc in apparat d’administraziun militar e civil (...) ch’era uschè enragischà ch’ins crajeva vi da sia regenza anc sur ils midaments dal temp ora. (...) Ier a bun’ura era – almain a Berlin – anc tut qua. Ier suentermezdi n’existiva nagut pli.»
Tut auter ha l’extrema da dretga percepì ils eveniments. Sconuschend u interpretond sapientivamain en moda diversa ils fatgs ha il schurnalist Paul Baecker scrit ils 10 da november en la  Deutsche Tageszeitung ina contribuziun che cuntegna elements essenzials da la legenda da la stilettada ch’Adolf Hitler ed ils naziunalsocialists duevan derasar pli tard: «L’ovra che noss babs han obtegnì tras cumbat e cun lur sang prezius – destruida tras tradiment da l’agen pievel! La Germania ch’era nunsurventschida enfin ier è oz tradida a ses inimis tras umens cun nums tudestgs, tras ruptura da fidaivladad entaifer las atgnas lingias, abattida en putgà e vargugna! Ils socialists tudestgs savevan che la pasch era sin buna via e ch’ins dueva mo pli mussar ina front solida per emnas u forsa mo per dis per obtegnair cundiziuns supportablas. En questa situaziun han els tratg si la bandiera alva. Quai è ina culpa che na vegn mai ad esser perdunada. Quai è in tradiment, betg mo da la monarchia e da l’armada, ma era dal pievel tudestg che vegn a stuair purtar las consequenzas tras tschientaners da declin e da miseria.»
En in artitgel scrit per il 10avel anniversari da la revoluziun ha il publicist da sanestra Kurt Tucholsky constatà che ni Wolff ni Baecker hajan gì raschun. El ha bain era rinfatschà ad Ebert e Noske d’avair fatg tradiment – betg da la monarchia, ma da la revoluziun. Era sch’el veseva en la revoluziun mo in moviment revoluziunar ha Tucholsky analisà il decurs effectiv dals eveniments pli cler che la gronda part da ses contemporans. L’onn 1928 ha el scrit en November-Umsturz: «La revoluziun tudestga ha gì lieu l’onn 1918 en sala.» «Quai ch’ha gì lieu da quel temp n’è betg stà ina revoluziun: nagina preparaziun mentala existiva, nagins manaders spetgavan pronts per il sigl en il stgir; i n’existivan naginas finamiras revoluziunaras. La mamma da questa revoluziun era il desideri da la schuldada da pudair ir a chasa per Nadal. E stancladad, disgust e stancladad.» «Las pussaivladads che sa chattavan sin via èn vegnidas tradidas dad Ebert e da sia glieud. Fritz Ebert, ch’ins na po betg sullevar ad ina persunalitad cun al numnar Friedrich, è stà uschè ditg cunter la fundaziun d’ina republica sco ch’el n’ha betg vesì la pussaivladad da daventar president; il soci Scheidemann e tutti quanti èn stads cussegliers da regenza impedids. (...)» «Suandantas pussaivladads han ins laschà davent da quel temp: la destrucziun dals stadis federals; la spartiziun da la gronda proprietad da terren; la socialisaziun revoluziunara da l’industria; ina refurma da persunal en l’administraziun e la dretgira.» «Ina constituziun republicana ch’eliminescha en mintga frasa la proxima ed ina revoluziun che discurra da dretgs bain acquistads per funcziunaris dal vegl reschim pon ins be rir ora.» «La revoluziun tudestga n’ha anc betg gì lieu.»