cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temp medieval tardiv
Confederaziun svizra
Pauc pli tard èn s’alliads Lucerna (1332), Turitg (1351), Glaruna e Zug (1352) sco er Berna (1353), uschia ch’è sa furmada la Lia dals otg lieus. Cunter novas emprovas da submissiun da vart dals Habsburgais han els fatg resistenza cun success a chaschun da las Battaglias da Sempach (1386) e da Näfels (1388). En il 15avel tschientaner als èsi schizunt reussì d’ir en l’offensiva e da conquistar l’Argovia (1415) e la Turgovia (1460). Er en las emprovas d’expansiun dal ducadi da Burgogna sut Carl il Temerari èn ils Confederads la finala restads victorius. Medemamain ha l’emprova dal retg Maximilian I fatg naufragi da sfurzar ils Svizzers en rom da l’uschenumnada Guerra svabaisa da renconuscher las decisiuns da la Dieta imperiala da Worms dal 1495. Cun la Pasch da Basilea (1499) èn ils Confederads facticamain sortids dal Sontg Imperi roman, cumbain che quai è pir vegnì confermà en rom da la Pasch Vestfalica dal 1648.
Frantscha
thumb|150px|Jeanne d’Arc Sut ils Capetins è la Frantscha sa sviluppada en il 13avel tschientaner a la pli impurtanta pussanza politica en l’Europa dal Vest. Gia vers la fin dal temp dals Staufers aveva la Frantscha pratitgà ina politica d’expansiun en il territori da cunfin vers il Sontg Imperi roman; suenter la mort da Friedrich II era quella be anc s’intensivada.
Entant che Philippe III steva anc dal tuttafatg sut l’influenza da ses aug Charles d’Anjou (cf. sutvart), ha ses figl Philippe IV, numnà il Bel, fatg cler da l’entschatta ennà ch’el na veglia betg sa laschar instrumentalisar per la politica dals Anjou en l’Italia dal Sid. Enstagl ha el empruvà da rebatter ils Englais or da lur possessiuns restantas. En la Gascogne n’al dueva quai betg reussir ed en la Flandra – da quel temp ina da las regiuns economicas las pli fermas en l’Europa – ha ses engaschament promovì tendenzas d’independenza. Dapli success ha il retg gì en rom da si’extensiun vers il Sontg Imperi roman. In’allianza cun il retg Albrecht I ha stgaffì las premissas per suttametter vers il 1300 al domini franzos la Burgogna ed ulteriurs territoris da cunfin a la Maas.
Las tentativas d’expensiun han augmentà il basegn finanzial, uschia ch’il retg franzos ha fatg ina politica fiscala rigurusa. Tranter Philippe IV e papa Bonifatius VIII è uschia prorut in conflict pervi da l’imposiziun da taglia dal clerus franzos. Suenter la dispita d’investitura cun il Sontg Imperi roman è questa cuntraversa escalda en in segund cumbat da pussanza tranter la pussanza seculara e l’eclesiastica: Bonifatius ha relaschà la bulla papala Unam Sanctam che postulescha la predominanza absoluta dal papat er en dumondas secularas. A Philippe èsi però reussì da metter en fermanza il papa per in tschert temp. Curt suenter è Bonifatius mort e ses successur Benedictus XI è stà en uffizi be stgars in onn. Cun l’elecziun dal proxim papa, il Franzos Clemens V, è il conflict sa sviluppà definitivamain a favur da la curuna franzosa. Il nov papa ha decidì il 1309 da transferir sia residenza ad Avignon ed è uschia sa mess en la sfera d’influenza dal retg franzos. Igl è quai stà il cumenzament da l’uschenumnà Papat dad Avignon u – ord vista dals adversaris – da la «Praschunia babilonica da la baselgia».
L’onn 1328 è la chasa da Valois suandada a la famiglia dals Capetins ch’era morta ora en la lingia masculina. Il retg englais Edward III Plantagenet ha però medemamain fatg valair pretensiuns al tron, quai ch’ha manà a la Guerra da tschient onns (1337–1453). Las truppas englaisas vegnivan manadas meglier e disponivan dals tiradurs ad artgs lungs temids. Igl è reussì a l’Engalterra da controllar fin il 1360 grondas parts da la Frantscha; ultra da quai pativa la populaziun sut furmaziuns da mercenaris sblundregiantas (armagnacs) ed epidemias (mort naira).
Fin la fin dal 14avel tschientaner èsi reussì als Franzos, cun meds da la guerra strapatschanta, da rebatter ils Englais sin paucs puncts da sustegn a la costa da l’Atlantic e dal Chanal da la Mongia. L’onn 1415 ha Henry V però reprendì la guerra. En la Battaglia dad Azincourt dals 25 d’october 1415 ha el battì cumplettamain l’armada franzosa. La finala è Filip il Bun, il pussant duca da la Burgogna, passà suenter l’assassinadi da ses bab tras aderents dals Valois sin la vart da l’Engalterra, cumbain che quest’allianza è puspè vegnida schliada suenter intgins onns. Il 1420 ha il retg franzos Charles VI renconuschì en il Contract da Troyes las pretensiuns da Henry. Ma quel è mort suenter curt temp. L’adesiun da la Frantscha a l’Engalterra ch’el aveva gì en mira ha uschia fatg naufragi, cumbain che las truppas fidaivlas als Valois controllavan be pli territoris en il sid da la Frantscha. L’apparientscha da Jeanne d’Arc ha però vieut il decurs da la guerra a favur da la Frantscha. Ella ha manà il 1429 il Dauphin Charles VII a Reims a l’uncziun sco retg. Charles VII ha però pudì sa cunvegnir cun il duca da la Burgogna, concedind a quel ina gronda autonomia (che dueva pir vegnir terminada il 1477 sut Louis XI). Ils Englais sa chattavan uss definitivamain en la defensiva ed èn sa retratgs il 1453. Sulettamain Calais als è restà sco davosa bastiun sin il continent.
A partir da quel mument è la Frantscha sezza puspè vegnida activa a moda expansiva. Il 1494 è Charles VIII penetrà en l’Italia, quai ch’ha disturbà decisivamain l’equiliber da las forzas che regiva là. Stgars 30 onns pli tard ha er l’imperatur Karl V intervegnì en l’Italia; igl ha cumenzà in cumbat da decennis tranter las chasas Valois e Habsburg per la predominanza en l’Europa.
RhB G 4/5
Las locomotivas dil tip G 4/5 èn vegnidas construidas davent dal onn 1904, totalmain 29 exemplars e cumpràds entras la viafier retica. Las locomotivas construidas entras la fabrica svizra da Locomotivas e Maschinas (SLM) a Winterthur èn cunzun vegnidas duvradas fin a la electrificaziun per surmuntar l'Alvra. Fin oz sa chattan anc dus exemplars en possess da la viafier retica, las qualas portan ils nums Albula ed Engiadina.
Temp medieval tardiv
Inslas Britannicas
thumb|150px|Monument che regorda a la Battaglia da Bannockburn Sco in dals emprims pajais ha l’Engalterra sviluppà en il temp medieval structuras parlamentaras. Ils origins dal parlament englais èn da chattar en l’obligaziun feudala dals vasals da la curuna da betg be prestar al retg sustegn militar, mabain d’al cussegliar en dumondas guvernamentalas. Gia dal temp dals retgs normans è quest’obligaziun sa concretisada en furma da la radunanza dal cussegl (curia regis); en quella radunava il retg uvestgs, avats e baruns laics da confidenza. En il decurs dal temp è sa sviluppà sper in gremi pli pitschen permanent in cussegl grond che vegniva convocà tenor basegn; per quest ultim è s’etablì a partir dal 13avel tschientaner la denominaziun ‹parlament›. Gia en la Magna Charta dal 1215 aveva il retg stuì far concessiuns envers quest gremi. En l’ulteriur decurs dal 13avel e 14avel tschientaner ha il parlament cumpiglià adina dapli er represchentants da las citads, baruns e conts che n’eran betg suttamess directamain a la curuna. En l’ulteriur svilup duevan la finala sa furmar las duas chombras caracteristicas House of Lords e House of Commons. Entant ch’ils Lords sa cumponivan da prelats, earls e baruns tschernids dal retg persunalmain, èn ils Commons sa sviluppads pli e pli ad in gremi da conts, purs libers e burgais sco nova cuminanza d’interess politica.
RhB G 4/5
Istoria
Gia 1902 ha la fabrica svizra da Locomotivas e Maschinas (SLM) construí duas locomotivas a vapur teper la viafier d'Etiopia. Cun ina da quellas han ins fatg empremas girs da prova sin la rait da la viafier retica. Ils resultads fitg positivs da quellas emprovas han menà tar la decissiun da la suprastanza da la retica da cumprar gist quater locomotivas da quai tip per 61.500 francs il toc. Tranter il zercladur ed igl avust èn quellas arrivadas en il Grischun ed han retschiert las numeras operativas 101 fin 104. Il program da manaschi ha giu preví da transportar chargias da 90 tonnas sin pendenzas da 35 ‰ tar ina sveltezza da 18 km/h ed en la planira fiss stà planisà da contonscher spertadads da 45 km/h. Emprovas han dentant mussà, che las maschinas eran perfin capavlas da transportar quista chargia cun 22 km/h tar trajects cun pendenza e sin trajects planivs perfin spertadads maximalas da 52 km/h.
Temp medieval tardiv
Inslas Britannicas
Vitiers è anc vegnida la revolta da purs dal 1381, chaschunada tras imposiziuns da taglia creschentas e la malcuntentientscha cun ils regents. Suenter che las forzas da lavur eran daventadas stgarsas en consequenza da la mort naira era la conscienza da classa dals purs creschida. Cumbain che la revolta è la finala vegnida abattida, han ils signurs feudals betg pudì sa serrar a lunga vista envers las pretensiuns economicas e socialas che sa chattavan en transfurmaziun. Fin la fin dal temp medieval han ins realisà intginas da las pretensiuns principalas dals revoltants, numnadamain l’aboliziun da la serviladad ed il dretg da far cunvegnas libras areguard la lavur cunter pajament.
Ma betg mo a l’intern dal pajais è uschia vegnì mess successivamain terms a la pussanza roiala. Er la politica d’expansiun ha prendì plaunsieu ina fin. En il nord da l’insla ha la Battaglia da Bannockburn terminà il 1314 las tentativas englaisas da suttametter la Scozia ed ha pussibilità als Scots da sviluppar in ferm urden statal sut ils Stuarts. A partir dal 1337 ha l’Engalterra surtut drizzà l’attenziun sin la Guerra da tschient onns cunter la Frantscha. Cun la victoria sper Azincourt l’onn 1415 steva Henry V curt avant unir ils dus reginavels; ses figl Henry VI ha però sguazzà l’avantatg (cf. survart).
RhB G 4/5
Istoria
Il traffic augmentà ha sfurzà d'acquistar pli bleras e pli fermas locomotivas. La viafier retica ha 1906 decidí da cumprar quater ulteriuras locomotivas dal tip G 4/5 dentant cun dapli forza. Chargias fin 95 tonnas per tren eran previdas da transportar cun ina spertadad da 35 ‰ sin trajects cun pendenza. Las locomotivas 105 e 106 èn vegnidas construidas a moda tradiziunala ferton ch'ins ha tar las locomotivas 107 Albula e 108 per l'emprima giada duvrà vapur surstgaudà. La prestaziun era tar omadus models eguala, cun mintgamai 800 PS sudevan questas maschinas tar las pli fermas locomotivas sin traject stretg.
Temp medieval tardiv
Inslas Britannicas
Gist suenter la fin da la guerra il 1453 han cumenzà dispitas dinasticas a l’intern dal pajais, las uschenumnadas Guerras da rosas (1455–1485). Quellas èn idas a fin cun la successiun al tron da Henry VII e la ferma forza centrala da la monarchia dals Tudor. Entant che l’attenziun da l’Engalterra era uschia liada a l’intern, ha l’Irlanda pudì avanzar ad in status quasi independent.
RhB G 4/5
Istoria
La moda da construir locomotivas a vapur surstgauldà sa ha cumprovà, tuts models ch'ins ha amo construí èn vegní bajegià uschia. Fin 1915 han ins anc fabritgà ulteriurs 21 locomotivas en totalmain tschintg serias. L'ultima locomotiva cun la numera 129 ha plinavant retschiert in prestgauldatur. Cun totalmain 29 exemplars es quai la seria da locomotivas la pli uniformada da la viafier retica.
Temp medieval tardiv
Scandinavia
Suenter il naufragi da l’uniun tranter la Svezia e la Norvegia (1319–1365) èsi vegnì il 1397 sut regina Margarete a la fundaziun da l’Uniun da Calmar scandinava. L’onn 1363 aveva Margarete, la figlia dal retg danais Waldemar IV Atterdag, maridà il retg Håkon VI da la Norvegia. Suenter la mort dals dus retgs (1375 resp. 1380) ha Margarete cuntanschì l’approvaziun da ses figl Olaf sco regent en uniun persunala. Ella sezza ha manà cun vigur ed inschign diplomatic las fatschentas e suenter la mort prematura dad Olaf l’onn 1387 è ella vegnida renconuschida sco regina dal Danemarc e da la Norvegia. Cura che magnats malcuntents han stgatschà il retg svedais, han las truppas da Margarete occupà la Svezia; suenter in dir cumbat èn quellas la finala er stadas bunas da rumper la resistenza da vart da Stockholm. A Margarete èsi bain reussì da tegnair quint suffizientamain als basegns divergents dals trais reginavels parzials; ma sut ses successurs duevan las tensiuns crescher cuntinuadamain.
RhB G 4/5
Istoria
La mancanza da cotgla durant l'Emprima Guerra mundiala ha miss en dumonda questa tecnologia e la viafier retica ha decidí dad electrificar l'entira rait tenor igl exempel fatgs entras la lingia tranter Puntraschigna e Scuol, electrificada 1914. Quest project han ins pudí terminà 1919. 1920 han ins vendí las locomotivas 109, 110 e 111 ch'eran ussa d'anvanz a la Viafier da La Robla. 1949 fin 1952 han ins vendí las locomotivas 102, 104, 105 e 106. Là suni restads en funcziun fin igl onn 1970. 1924 èn las locomotivas 101 e 103 rivadas en Brasilia.
Temp medieval tardiv
Spagna e Portugal
thumb|200px|La situaziun en Spagna a l’entschatta dal temp medieval tardiv En il 12avel tschientaner ha il domini castilian en la part centrala da la Spagna chattà ina culminaziun sut Alfonso VII. Ulteriuras victorias en rom da la reconquista dals territoris che sa chattavan en ils mauns dals Maurs èn alura però surtut reussidas en il 12avel e 13avel tschientaner da vart dad Aragón. Questa nova pussanza en Spagna era sa furmada en la part occidentala dal pajais ed era s’unida il 1164 cun Barcelona. Ch’i n’è betg reussì da terminar suenter questas victorias la reconquista, è stà d’attribuir al fatg ch’igl existivan gronds divergenzas tranter Castilia ed Aragón. Pir Sancho IV (1284–1295) ed Alfonso XI (1312–1350) da la Castilia han cuntinuà cun la politica da reconquista. Il 1469 èn Isabel I da Castilia e Ferrando II dad Aragón maridads ed han uschia furmà il territori da la Spagna moderna. Il 1492 èn ils Maurs vegnids stgatschads da Granada, quai ch’ha pussibilità da terminar la reconquista.
RhB G 4/5
Istoria
Las locomotivas 112 fin 129 èn vegnidas vendidas 1926 e 1927 a la State Railway of Thailand, nua ch'entgins exemplars han anc fatg survetsch fin ils onns sisanta. La locomotiva 118 è oz in monument a Chiang Mai, la 123 duai avair chattà in lieu en in museum da la viafier.
Temp medieval tardiv
Spagna e Portugal
Suenter la fin da la reconquista ha gì lieu ina persecuziun da minoritads religiusas. Ils ‹retgs catolics› Isabel I e Ferrando II na vulevan tolerar en lur sfera da pussanza naginas persunas che n’eran betg catolicas. Muslims e gidieus han ins sfurzà da sa laschar battegiar. L’onn 1478 han ins endrizzà l’inquisiziun spagnola cun l’intent da scuvrir e punir ‹nuncartents› ch’eran be sa convertids exteriuramain e che pratitgavan en il zuppà lur veglia cretta. Ils 31 da mars 1492 han Isabel I e Ferrando II relaschà l’Edict da l’Alhambra; quel ha prescrit che tut ils 300 000 gidieus che n’eran betg pronts da sa laschar battegiar stoppian bandunar la Peninsla Iberica. Da quest’emigraziun è sa furmada entaifer il giudaissem la gruppaziun dals sefardim.
RhB G 4/5
Istoria
Sulet las duas locomotivas 107 e 108 èn restads tar la viafier retica sco reserva sco maschinas da rumir la naiv independentas da la rait e per la construcziun sco era per transportar trens da vitgira. Dapi ils onns sisanta èn ultra da quai cunzun era excursiuns per amis da la viafier sin il program. La locomotiva 107 es staziunada a Landquart e tschella es a Samedan en la remisa. Tar il festival da vapur grischunais egl onn 2006 ed il 100avel giubileum han ins battegià omaduas locomotivas. La numera 107 porta il num tudestg Albula e la numera 108 porta il num rumantsch Engiadina.
Temp medieval tardiv
Spagna e Portugal
En la regiun da Porto è sa sviluppà il contadi da Portugal sco part dal Reginavel d’Asturia-Léon. En il decurs dal 12avel tschientaner era quest contadi daventà talmain pussant ch’el è vegnì declerà independent ed è s’etablì sco Reginavel dal Portugal. Enfin il 1250 – sut gronda participaziun da chavaliers d’auters pajais – ha pudì vegnir terminada la reconquista cun occupar l’Algarve.
RhB G 4/5
Construcziun
La G 4/5 è ina cun construcziun quadrupla ed in piedestal movibel che es situà anavant. Ferton ch'ils emprims sis exemplars en construí a moda tradiziunala en tschels vegní furní cun in'extensiun da vapur. Las Las givellas cupladas han in tagl da 1050 mm e giaschan sin ina rama da plech. Per alzar la pussaivladad da passar pli stretgs carauns èn la secunda e la quarta givella cuplada prolunghiblas per 30 mm dad omaduas varts. La tracziun suonda sin la terza givella. Ils zilinders exteriurs èn struschí proporziunalmain 1:20, ils zilinders da vapur stgaldada mussan la relaziun 1:40.
Temp medieval tardiv
Spagna e Portugal
Il 1383 è la chasa burgognaisa, ch’aveva regì enfin là, morta ora en il Portugal. Sut la segunda dinastia portugaisa, la chasa Avis, è il Portugal daventà la pussanza maritima e commerziala dominanta en l’Europa. Hendri il Navigatur (1394–1460) ha inizià viadis da scuverta a la costa da l’Africa dal Vest ed il 1498 ha Vasco da Gama scuvert la via maritima vers l’India. Ils regents spagnols han reagì sin questa sfida cun sustegnair l’expediziun da Columbus che tschertgava ina via occidentala vers l’India – el ha chattà l’America precis l’onn che Granada è crudà.
RhB G 4/5
Construcziun
La chaldera lunga posseda 176 bischens tar las locomotivas 101 fin 104. Tar las locomotivas 105 e 106 es quai diember vegní alzà sin 196. Las maschinas da vapur stgaldà han mintgamai 112 bischens d stgaldar e 18 bischens da fem sco era in surstgaudader dal model Schmidt. La pressiun en la chaldera giascheva oriundamain tar 13 atü, tar las locomotivas 105 e 106 han ins alzà quel sin 14 atü. Tar ils models construí per duvrar cun vapur stgadada han ins pudí reducir la pressiun sin 12 atü. La chaldera es colliada cun la chombra da fem, ma la trucla da fieu es movibla. Sco unic exemplar ha la locomotiva 129 in stgauldader da la surfatscha che es montà da vart dretga sut la circulaziun.
Temp medieval tardiv
Italia
En l’Italia han suverans locals dals Guelfs (‹Welfen›) e Ghibellins (‹Waiblinger›) profità en il 13avel tschientaner dal regress da la pussanza imperiala. Entant ch’ils Ghibellins sa basavan per ordinari pli ferm sin l’aristocrazia, eran ils Guelfs segnads d’ina tscherta vischinanza tar il ‹republicanissem› e vegnivan sustegnids da la baselgia, da la Frantscha e dals Anjou en lur cumbat cunter l’egemonia dals retgs tudestg-romans. En il diever dal pled dals Guelfs da Firenza muntava ‹Ghibellin› tant sco ‹monarc›. En emprima lingia serviva il pled però per designar partidas da la citad concurrentas.
RhB G 4/5
Construcziun
Ins pudaiva tschaffar mintgamai 2 tonnas cotgla sco era 5000 liters aua tar las emprimas quater locomotivas. Per reducir il viadi tranter Cuira e San Murezzan han ins engrondí ils cuntegnair davent da la locomotiva 105 che pudeva uschia tschaffar 2.5 tonnas e 9800 liters aua. Entras quella adapziun era è pussaivel da evitar massa bleras fermadas per emplenir las reservas, sulettamain a Tusaun era ina pausa vinavant necessaria per tancar aua. Davent da la locomotiva 123 han ins engrondí ils tancs dad aua sin 10'000 liters. L'illuminaziun succedeva da principi cun cazzolas da petrol. Las locomotivas fabritgadas suenter 1906 han ina illuminaziun electronica cun accumulaturs che vegnan retgargads sur l'ultima givella. Las locomotivas 102 e 104 han anc retschiert ina illuminaziun senza generatur. Il frain consista ord ina fibra manuala sin l'emprima e terza givella ed ultra da quai dus frains ariads dal tip Hardy. Per il survetsch sin trajects cun pendenza es anc in frain da cunterpressiun dal tip Riggenbach disponibla.
Temp medieval tardiv
Italia
En bleras citads talianas dal temp medieval tardiv è la veglia constituziun communala vegnida remplazzada tras la regenza d’in singul pussant (signore) e sia famiglia. Quai è succedì per metter fin a las dispitas da partida permanentas. En l’Italia dal Nord ha, sper las pussanzas maritimas Venezia e Genua, surtut Milaun enconuschì en il 14avel tschientaner sut la famiglia dals Visconti in temp da fluriziun.
Il nord era stà dapi il temp dad Otto I sut il domini dals regents dal Sontg Imperi roman; suenter la fin dals Staufers è quest’influenza sa schliada quasi dal tuttafatg. La campagna taliana da Heinrich VII (1310–1313) è stada la davosa emprova pli gronda da far valair envers las communas, il papa ed il retg d’Italia ils dretgs imperials en l’Italia Mesauna e Superiura. Quai na dueva però betg reussir a Heinrich IV, tranter auter er pervi da sia mort prematura. E Ludwig il Bavarais e Karl IV n’èn strusch vegnids activs en l’Italia, entant che Ruprecht dal Palatinat è vegnì abattì sanguinusamain da Gian Galeazzo Visconti al pe da las Alps. La finala è la dinastia dals Visconti morta ora e Venezia ha acceptà suenter dirs cumbats ils Sforza sco ertavels da Milaun. Il contract correspundent, la Pasch da Lodi dal 1454, vala gia sco eveniment da la renaschientscha e da la transiziun vers il temp modern.
RhB G 4/5
Trivia
Il placat dal GiuRuTren per il giubileum da 25 onns ornescha ina locomotiva G 4/5. Il placat es vegní creà entras Kristina Sarkisyan da l'universitad da Teheran.
Temp medieval tardiv
Italia
thumb|160px|Cosimo de Medici Tras fatschentas da finanzas e commerzi èn la finala surtut Firenza e Venezia avanzads a republicas citadinas pussantas che duevan dominar sur lung temp la politica en la Toscana ed en il nord da l’Italia. A Firenza regiva dapi il 1434 la famiglia dals Medici, la quala ha mussà interess per ils arts ed è daventada ina da las promoturas principalas da la renaschientscha. Suenter il return dal papat a Roma l’onn 1378 è questa citad sa sviluppada in’ulteriura giada ad ina metropola politica e culturala.
En l’Italia dal Sid han papa Innocenz IV e ses successurs cuntinuà suenter la mort da Friedrich II il cumbat cunter ils Staufers. Damai ch’els n’èn betg stads buns da far quai or d’atgna forza han els l’emprim vulì installar il figl dal retg englais Henry III sco cuntraretg. Suenter che quai ha fatg naufragi ha papa Urban IV clamà en agid Charles d’Anjou, il frar dal retg franzos. Il 1266 è quel ì a riva cun si’armada ed ha victorisà Manfred sper Benevent. Malcuntents cun il reschim despotic da Charles d’Anjou han ins clamà il biadi da Friedrich II, Konrad (numnà Conradino), en il pajais. Ma er quel è vegnì victorisà ed executà. Uss n’era il domini da Charles betg pli en privel ed el ha cumenzà ad extender quel tant en l’Italia Centrala e Superiura sco er vers ost (Albania, restanzas dal reginavel da Jerusalem, Achaia). Alura è el s’allià cun l’ultim imperatur latin Balduin II cun l’intenziun da derscher Michael Palaiologos ch’aveva restaurà il 1261 a Constantinopel l’imperi grec. Ma anc avant che la campagna militara possia cumenzar, è prorutta il 1282 a Palermo ina sullevaziun (‹Vespras sicilianas›). Quella era vegnida instigada dals Bizantins e dal retg Pedro III dad Aragon ed ha eliminà en terriblas mazzacras il regiment d’occupaziun dals Franzos. Ils Aragòns han acceptà la curuna sco retg da Sicilia ch’als è vegnida offerta dals revoltants. L’Italia dal Sid è percunter restada franzosa enfin ch’i dueva reussir il 1442 al retg Alfons V dad Aragòn d’unir la Sicilia e l’Italia Superiura sut ses domini.
Da l’Imperi bizantin a l’Imperi osmanic
Dal temp ch’ils cruschaders da l’Occident han installà a Bizanz l’Imperi latin, han singuls reginavels parzials tgirà vinavant la cultura bizantina tradiziunala, vul dir da tempra greca. Tranter quellas era il Reginavel da Nicea sut Ioannes III Dukas Batatzes avanzà en il 13avel tschientaner a la pussanza la pli ferma. Ma pir sut l’imperatur Michael VIII Palaiologos (1259–1282) èsi reussì d’allontanar l’Imperi latin a Constantinopel. Sco avugà dal successur al tron Ioannes IV Laskaris ha quel usurpà la dignitad d’imperatur, ha fatg tschorventar ed impraschunar ses avugadà ed ha uschia fundà la dinastia dals Palaiologs. Il 1259 ha el victorisà il reginavel parzial dad Epirus che rivalisava cun Nicea per la supremazia. Alura ha el fatg il 1261 in contract cun Genua per pudair abatter la flotta veneziana che defendeva a Constantinopel il domini latin. A la republica maritima è vegnida garantida per l’agid correspundent la medema posiziun giuridica sco ch’aveva giudì fin qua Vaniescha entaifer l’Imperi bizantin. Quest contract, ch’ha muntà in’ulteriura greva ipoteca per l’avegnir dal pajais, na fiss però betg stà necessari. Gia paucas emnas pli tard è la citad crudada plitost casualmain e senza agid da Genua en ils mauns da Michael. Quel ha restabilì l’Imperi bizantin ed ha sa laschà curunar en la Hagia Sophia.
Cun ina suletta excepziun han ils Palaiologs tschentà silsuenter tut ils imperaturs fin la fin da l’Imperi bizantin. Tuttina na duevi betg reussir a questa dinastia, ch’ha tuttavia gidà a stabilisar la pussanza, d’impedir il declin successiv da l’Imperi. Gia avant la crudada da la chapitala l’onn 1453 è quest’anteriura pussanza gronda sa diminuida ad in vasal tributar da l’Imperi osmanic che consistiva be pli da la citad da Constantinopel e d’intginas enclavas grecas.
L’Imperi osmanic è sa sviluppà or d’in dals principadis parzials ch’era sa furmà a l’ur occidental dals Seldschucs da Rum. Davart l’istorgia tempriva dals Osmans è enconuschent be pauc. Probablamain derivavan els, tuttina sco ils Seldschucs, da l’Asia Centrala; pervi da las attatgas cuntinuantas dals Mongols aveva Suleyman decidì da s’allocar pli en il vest, en la part orientala da l’Anatolia. Dal biadi guerresc da Suleyman, Osman I Ghasi, duai il nov reginavel avair survegnì il num. A cust dals Bizantins ha Osman extendì ses domini vers vest ed a ses figl Orchan (1326–1359) èsi reussì d’avanzar fin a la Mar Egeica. En il 14avel tschientaner èn ils Osmans avanzads sin il Balcan, nua che Murad I ha victorisà il 1389 sur ils pievels slavs (Battaglia da Cosovo). Vastas parts da la Bosnia, Croazia, Serbia, Albania e Bulgaria èn daventadas ina part da l’Imperi osmanic. Suenter in interregnum – pervi da dispitas internas areguard la successiun al tron – èsi reussì als Osmans il 1453 da conquistar Constantinopel. Cun quai è l’Europa dal Sidost vegnida dal tuttafatg sut la controlla dals Tircs. Quels han cuntinuà cun lur expansiun fin la segunda Bloccada da Vienna dal 1683, la quala dueva far naufragi, e la Battaglia al Kahlenberg. Per ils Grecs ha inizià in domini ester ch’ha durà fin il 19avel tschientaner; durant quest temp è la baselgia ortodoxa stada da grond’impurtanza sco punct d’orientaziun religius e cultural.
thumb|250px|Miniatura osmanica da la Bloccada da Belgrad (1456) Suenter ch’ils Osmans han gì conquistà il 1453 Constantinopel, ha papa Calixtus III appellà a la cristianadad da far ina cruschada. Entaifer l’armada cristiana ch’ha battì il 1456 ils Osmans en la Battaglia sper Belgrad sa chattava er in grond dumber da Croats che vegnivan manads dal franciscan Johannes Capistranus. L’onn 1519 ha papa Leo C numnà ils Croats cun pleds renconuschents Antemurale Christianitatis (‹bastiun da la cristianadad›), perquai ch’els avevan fatg resistenza cunter la derasaziun da l’Imperi osmanic vers l’Europa. Suenter che l’armada cristiana è vegnida abattida dals Tircs en la Battaglia sper Mohács (1526) è er il Reginavel ungarais vegnì sut il domini ester osmanic. Danovamain smanatschavan ils Osmans l’Europa restanta, suenter che las tentativas da defensiun dals Croats avevan manà en il decurs dal 15avel tschientaner a 30 campagnas militaras e 70 citads destruidas.
Pologna e Lituania
En il nord è creschì da quel temp il Reginavel lituan e pli tard polac-lituan a moda rasanta. La Pologna vegniva surtut smanatschada da dus stadis vischins: dal Reginavel da la Boemia che fascheva valair pretensiuns sin la curuna polonaisa e da l’Urden teutonic. Retg Kasimir, il davos dals Piasts ch’avevan fundà il Reginavel da la Pologna en il temp medieval tempriv, è sa stentà da sa cunvegnir cun ils vischins en il vest sin via da la diplomazia. Quai al è reussì tant cun la Boemia, cun l’Urden teutonic sco er cun il retg tudestg. Uschia ha Kasimir pudì drizzar si’egliada vers ost. En ina dispita per la successiun ererditara en la Lituania ha el pudì sa far valair e gudagnar uschia novs territoris per la Pologna. Ses titel d’onur ‹il Grond› ha Kasimir però surtut d’engraziar a sia politica da l’intern – ch’è stada segnada da vastas mesiras administrativas – ed a la promoziun da l’economia, dal dretg e da la cultura. Ad ina pussanza gronda europeica è la Pologna la finala avanzada grazia a l’uniun cun il gronducadi da la Lituania. Quai è succedì tras maridaglia da l’ertavla dal tron Jadwiga cun il gronduca Jagiello da la Lituania; quel è vegnì battegià ed è daventà en uniun persunala retg da la Pologna (1356).
Horda dad aur
Il reginavel parzial occidental ch’era sa furmà or da l’ierta dals invasurs mongolics sut Dschingis-Khan vegniva numnada dals Russ ‹Horda dad aur› (tenor in term mongol-tirc che muntava oriundamain simplamain ‹curt/palaz dal khan›). Quest reginavel era resortì da l’ierta parziala da Dschotschi, il figl da Dschingis-Khan ch’è gia mort il 1227. L’emprim cumpigliava el la part occidentala da la Sibiria e la Corasmia cun ils pievels nomads dals Tircs da Kiptschak. Sut Batu Khan, il segund figl da Dschingis-Khan, èn vegnids suttamess ils Bulgars a la Volga enturn la citad da Bulgar sco er ils principadis russ cun excepziun da Nowgorod. Il Reginavel s’extendeva uschia da la Sibiria fin als cunfins da l’Ungaria e da la Pologna, da la Crim e dal Caucasus fin avant Nowgorod. Ils Mongols èn sa maschadads pli e pli cun la populaziun tirca; ils principadis russ avevan da pajar tribut ed eran obligads al succurs militar, ma han uschiglio pudì conservar ina vasta independenza.
Cun la conversiun dal khan Berke (1257–66) a l’islam è il reginavel vegnì adina pli ferm sut l’influenza da la cultura islamica; en la politica exteriura è quai s’exprimì en in’avischinaziun fitg stretga al sultanat dals Mamelucs en l’Egipta. Ils lioms cun ils ulteriurs reginavels mongolics èn percunter sa schluccads. Dapi il 1260 era il reginavel occidental independent dal khan superiur. Silsuenter hai adina puspè dà dispitas commerzialas e conflicts militars cun ils ulteriurs reginavels parzials per la predominanza en la Persia; quai sco er cumbats da pussanza a l’intern han flaivlentà pli e pli il Reginavel. Il 1380 ha la Horda dad aur pers la Battaglia sin il Kulikowo Pole ed ha stuì acceptar la predominanza dal principadi grond da Moscau sco pussanza regiunala, a la quala ha er stuì guntgir la Rus da Kiev ch’era londervi d’ir da rendì. L’onn 1480, suenter la Gronda scuntrada al flum Ugra, ha Iwan il Grond terminà definitivamain la pussanza mongola en la Russia ed ha tschentà il fundament dal stadi naziunal russ.
Societad ed economia
thumb|240px|Vias da commerzi dal temp medieval tardiv: Hansa (nair), Venezia (blau), Genua (cotschen), Venezia e Genua (violet), vias terrestras e flums (punctà) Ils 18 da matg 1291 han armadas muslimas conquistà Akkon, la davosa bastiun cristiana en Terra sontga. Quest eveniment ha be pli muntà formalmain la fin da las cruschadas. Gia ditg avant era la posiziun da l’Occident sa midada. Las cruschadas han stgaffì la premissa per contacts culturals ed economics cun Bizanz ed ils territoris islamics situads pli lunsch vers l’ost. Bizanz furmava la plazza da martgà, sin la quala i deva da cumprar praticamain tut e l’Europa ha emprendì a conuscher novas martganzias, sco per exempel taila da saida, spezarias, fritga e spievels or da vaider. La gronda part da questa rauba pudevan be sa prestar Europeans ritgs; ma il commerzi ed il transport eran lavurs ordvart lucrativas. L’economia da finanzas ch’era sa svegliada da nov era anc giuvna. En l’Italia dal Nord èn sa sviluppadas las emprimas banche, vul dir biros da stgomi e da credit, e la finala las grondas cumpagnias da commerzi – societads che finanziavan a l’engronda la producziun ed il commerzi internaziunal e che retschavevan persuenter savens privilegis e monopols statals. Ils pli gronds crediturs finanziavan schizunt las guerras dals regents. Famiglias sco ils Fugger en Germania, ils Medici en l’Italia u ils de la Poles en l’Engalterra han cuntanschì in’enorma pussanza politica ed economica.
Surtut Genua e Venezia han d’engraziar lur avanzament al commerzi tranter vest ed ost ch’era da quel temp en plaina fluriziun. Da lur basas da commerzi en la part orientala da la Mar Mediterrana èn Venezia e Genua penetrads adina pli lunsch vers ost en ils reginavels mongolics. La finamira era quella d’entrar en novs contacts commerzials e d’avrir novs martgads.
En quest connex stattan er ils viadis da la famiglia da commerziants veneziana Polo. Tranter il 1260 ed il 1269 èn ils frars Nicolò e Matteo Polo viagiads fin en la Mongolia; sco mess uffizials dal papa èn els alura avanzads a partir dal 1271 sin via terrestra fin en la China dal Nord. Là en els vegnids beneventads dal regent Kubilai Khan. Surtut Marco Polo, il figl da Nicolò, è sinaquai vegnì incumbensa dal khan cun diversas missiuns ch’al han manà en tut las parts da l’imperi. Il 1295 èn els returnads cun la nav a Venezia, e quai chargiads cun gronds gudogns. Paucs onns pli tard ha Marco Polo dictà ses rapport da viadi; quel è bainspert sa derasà en numerus manuscrits e dueva marcar a moda duraivla il maletg europeic da l’Orient Extrem.
La dumonda economica ha chattà ulteriurs stimuls tras martgads e fieras spezialisadas. Ils signurs feudals han procurà per in andament ordinà da talas occurrenzas; els han garantì la pasch dal martgà ed han retschet persuenter entradas da dazis e taglias da commerzi. Enconuschentas eran da quel temp surtut las fieras en la Champagne franzosa. Martgadants da l’entira Europa e dal Proxim Orient sa rendevan da lieu a lieu, cumpravan e vendevan ed han uschia stgaffì ina rait da commerzi che tanscheva fin en la Scozia ed en la Scandinavia. Cun s’unir per pudair transportar lur martganzia a moda pli segira e favuraivla han ils martgadants gudagnà influenza, per exempel cura ch’i sa tractava da sa cunvegnir areguard ils pretschs e dazis sin via pli bunmartgads. La pli pussanta associaziun da partenaris da commerzi che persequitavan ils medems interess ha furmà la Hansa. Quella è naschida sco societad cooperativa dals commerziants a distanza da la Germania Bassa e dal Vest. Da la mesadad dal 12avel tschientaner fin en il 14avel tschientaner dueva ella sa sviluppar en la Mar dal Nord e da l’Ost ad in veritabel imperi.
thumb|140px|Chasa citadina dal temp medieval tardiv La Hansa represchentava ses commembers envers pussanzas estras, e quai sco atgna persuna giuridica. Ils purtaders da questa cooperativa pratitgavan la medema professiun, eran d’ina provegnientscha professiunala cumparegliabla; malgrà la tempra surregiunala ha ella uschia pudì sviluppar ina cumpactadad surprendenta areguard las finamiras communablas e la realisaziun pratica da quellas. En rom da la muntada creschenta da las citads e da la colonisaziun cuntinuanta en l’ost han las citads tudestgas a la Mar da l’Ost furmà la basa d’operaziun economica da la Hansa. Da qua anora èn ils commerziants da quella sa mesirads cun success cun ils concurrents (surtut da derivanza scandinava). Sustegnids da las autoritads localas è sa sviluppà in imperi da commerzi che cumpigliava contorias da Nowgorod en l’ost sur Bergen en il nord fin a Brügge e Londra en il vest.
Vers la fin dal 13avel tschientaner ha la citad imperiala da Lübeck surpiglià la direcziun da la Hansa al lieu da l’associaziun da Gotland. Quai ha mess ad ir in process da midada en il rom dal qual las singulas citads èn sa preschentadas sco mercenaris, uschia che la Hansa da mercenaris è daventada in’associaziun da citads da la Hansa. Envers ils divers regents locals ha la Hansa s’acquistà independenza e pussanza – sche necessari er cun la forza da las armas. Quai è sa mussà en la confruntaziun militara cun il Danemarc ch’è ida a fin il 1370 a moda ordvart avantagiusa (Pasch da Stalsund). Il declin da la Hansa è vegnì inizià en il 15avel tschientaner cura ch’ils Englais e surtut ils Ollandais èn avanzads adina dapli en il territori da la Mar da l’Ost. La Hansa è sinaquai s’orientada pli ferm ad ina politica da commerzi naziunala e protecziunistica ed ha pers sia muntada sco pussanza gronda economica.
En il decurs dal 15avel tschientaner è tschessada la muntada da las fieras en la Champagne per il commerzi en direcziun nord-sid. Al lieu da quellas vegniva dà uss la preferenza a la via maritima tranter la Flandra e l’Italia. Ultra da quai han adina dapli commerziants da launa englais cumenzà ad exportar vestgadira enstagl da launa, quai ch’ha fatg donn a las manufacturas da ponn en l’Ollanda. Decisiv è er stà l’impediment dal commerzi cun la Levanta tras la midada da quel da l’Imperi bizantin a l’Imperi osmanic. En vista a tut quests svilups hai gì num d’ir en tschertga da vias da commerzi alternativas – enturn la part meridiunala da l’Africa vers l’India e sur l’Atlantic en l’America.
Questas midadas han er promovì la fundaziun ed il svilup da las citads. Tranter il declin da l’Imperi roman e ca. l’onn 1000 n’eran strusch vegnidas fundadas novas citads en l’Europa. Las relaziuns commerzialas prosperantas han però clamà suenter novas fieras e suenter la fundaziun da novas citads situadas a las vias da commerzi e da transport. Da ca. 1100 fin il 1250 è il dumber da dretgs da citad s’augmentà en l’Europa per diesch giadas; quest svilup ha l’emprim cuntinuà durant il temp medieval tardiv, è lura però vegnì franà da la catastrofa demografica chaschunada da la pestilenza. Citads sco Puntina, Francfurt, Hamburg, Brügge, Gent u Oxford han pir cumenzà a prosperar da quel temp. Ina pitschna citad dumbrava per ordinari radund 2500 abitants, ina citad d’impurtanza radund 20 000. Citads grondas odiernas sco Londra u Genua avevan da quel temp 50 000 abitants. Las pli grondas metropolas cun radund 100 000 abitants furmavan Paris, Venezia e Milaun. ‹Aria citadina fa ins libers› era il motto dal temp. Nundumbraivels servs e purs depauperisads èn sa rendids en las citads; ina gronda activitad da construcziun ha sustegnì il svilup da quellas. Las citads sezzas han sviluppà ina schientscha politica, èn sa fatgas independentas da la noblezza e dal clerus, han incassà agens dazis e taglias ed han mess ad ir in’atgna giurisdicziun. En l’Italia dal Nord e Centrala han ins installà las emprimas administraziuns communalas, in model ch’è bainprest vegnì imità en tut l’Europa. En las citads èn er sa sviluppadas corporaziuns da mastergnants e commerziants – las mastergnanzas – ch’han gudagnà grond’influenza sin la vita economica.
Furmaziun ed universitads
thumb|220px|Represchentaziun d’ina lecziun universitara (ca. 1350) En il temp medieval tempriv ed autmedieval aveva be in pitschen circul da persunas access ad ina furmaziun elementara sco leger, scriver e far quint. La gronda massa dal pievel, schizunt da l’aristocrazia, na possedeva nagina u be ina fitg modesta furmaziun. Sulettamain en las scolas claustralas devi la pussaivladad da s’acquistar savida, ma be per quels ch’eran pronts da s’obligar al servetsch en l’urden. A partir da l’onn 1000 hai dà parallelamain al svilup da las citads uschenumnadas scolas da catedrala. Quellas han er furmà figls da nobels e da la burgaisia, gea schizunt servs, e quai senza che quels stuevan sa suttametter a la vita conventuala. Las scolas da catedrala, ch’èn sa sviluppadas surtut en Frantscha, han reducì la materia d’instrucziun als set ‹arts libers› che vegnivan gia emprendids en la Roma antica dals burgais libers e che sa cumponan dal trivium (grammatica, logica e retorica) e dal quadrivium (aritmetica, astronomia, geometria e musica). Legids vegnivan be in pitschen dumber da scripturs renconuschids da l’antica tardiva e dal temp medieval tempriv sco Boethius, Cassiodor u Isidor da Sevilla.
Cun las cruschadas è l’Occident cristian vegnì en contact cun il mund spiertal da l’islam. Blers Europeans interessads a la furmaziun han emprendì a conuscher la matematica, astronomia, medischina e filosofia araba; ed en las bibliotecas da l’Orient han els legì per l’emprima giada classichers grecs (sco Aristoteles che vegniva numnà en il temp medieval ‹il filosof›) en versiun originala. Er sur la part da la Spagna ch’era occupada dals muslims èn arrivads blers impuls en l’Europa cristiana, surtut en Frantscha. Il sistem da furmaziun exemplaric dal mund islam è medemamain vegnì recepì cun interess. Pervi da las regulaziuns ed ils plans d’instrucziun severs han las scolas claustralas e scolas da catedrala però mussà difficultads d’integrar ils novs cuntegns.
A quest punct na sa laschava il svilup d’universitads libras betg pli retegnair, e quai cumbain che Petrus Abaelardus, in dals piuniers da quest svilup, era anc stà expost a la persecuziun tras la baselgia (surtut tras Bernard da Clairvaux). Ensemen cun la creschientscha ed il success da las metropolas da commerzi èn er sa furmadas a partir da la mesadad dal 13avel tschientaner las universitads: Bologna, Padua, Paris, Orléans, Montpellier, Cambridge ed Oxford, per numnar be intginas da las fundaziuns da quel temp. Gia bainbaud èsi vegnì en moda che mintga citad bainstanta deva suttetg ad enconuschents scienziads ed alloschava in grond dumber da students.
Las emprimas universitads dal temp medieval tardiv na disponivan da nagins agens edifizis u da stanzas da prelecziuns. Tut tenor situaziun faschev’ins diever da lieus publics per las prelecziuns: en l’Italia eran quai savens plazzas da la citad, en Frantscha claustrigls ed en l’Engalterra avevan las prelecziuns magari simplamain lieu a l’ur da la via. Pir pli tard han magisters ch’avevan success e che vegnivan pajads directamain dals students che frequentavan lur prelecziuns prendì en locaziun localitads per lur prelecziuns. E gia baud hai dà las emprimas revoltas da students: cumbain ch’ina universitad furmava la luschezza d’ina citad, hai tuttina dà vaira savens dispitas cun las organisaziuns da students pervi da pretschs memia auts per alloschi e dunsena e critica pervi da vias memia tschuffas u ustiers ch’engianavan. A Paris è il conflict escalà il 1229 talmain che l’universitad ha smanatschà suenter la mort violenta da plirs students da dischlocar en in’autra citad. Papa Gregor IX ha sinaquai relaschà ina bulla ch’ha garantì l’independenza da l’Universitad da Paris. Da qua davent èn las universitads daventadas adina pli autonomas ed han relaschà lur atgnas perscripziuns.
thumb|170px|Manuscrit arab dal 13avel tschientaner Il filosof William of Ockham, ch’è enconuschent pervi dal princip dal cuntè da far la barba dad Ockham, ed il nominalissem han inizià la fin da las debattas scolasticas fitg teoreticas ed han fullà via a la scienza empirica ed experimentala. Tenor Ockham dueva la filosofia be s’occupar da chaussas, davart las qualas sa laschava gudagnar savida per propi (princip da la spargnusadad, englais parsimony). Precursurs medievals da la perscrutaziun experimentala pon ins gia fastizar en la rescuverta dad Aristoteles ed en l’ovra da Roger Bacon. A moda spezialmain critica envers ils scolastichers è s’exprimì Nikolaus von Kues. Per motivs da princip è el er sa drizzà cunter ina posiziun centrala da la Terra entaifer l’univers ed ha uschia anticipà il maletg heliocentric da Nikolaus Copernicus.
Curt avant e suenter la crudada da Constantinopel è er in grond dumber da scienziads bizantins arrivà en l’Europa (sco p.ex. Basilius Bessarion). E gia avant eran codices bizantins arrivads en l’Occident (p.ex. tras Giovanni Aurispa).
La gronda part da las novaziuns tecnicas dal 14avel e 15avel tschientaner n’èn betg provegnidas da l’Europa, mabain da la China e da l’Arabia. L’effect revoluziunar n’è savens betg resultà da las invenziuns sezzas, mabain da las novas furmas da las applitgar. Uschia era per exempel la pulvra da sajettar gia enconuschenta dapi daditg als Chinais; ma pir ils Europeans han realisà il potenzial militar da quella e l’han applitgà a chaschun da lur conquistas e colonisaziuns. En quest connex èn er stads centrals ils progress sin il sectur da la navigaziun. Il cumpass, l’astrolab ed il sextant han lubì – ensemen cun il progress en la construcziun da bastiments – da viagiar sur l’auta mar. La stampa da cudeschs da Gutenberg n’ha betg be pussibilità la refurmaziun protestanta, mabain ha gidà en general a derasar la savida ed ha uschia contribuì ad ina societad cun ina pli auta cumpart da persunas ch’eran ablas da leger.
Clima ed agricultura
Vers il 1300–1350 ha gì lieu la transiziun en il pitschen temp da glatsch ch’è suandà ad ina fasa climatica relativamain miaivla. Il clima pli fraid ha reducì las racoltas; igl èn suandadas fominas, epidemias e guerras burgaisas. Ils pli impurtants eveniments èn stads la gronda fomina dal 1315–1317, la mort naira e la Guerra da tschient onns. Suenter che la populaziun da l’Europa era sa reducida sin la mesadad, han ils survivents gì a disposiziun bler terren ed en consequenza da quai è la lavur daventada pli chara. Emprovas dals possessurs da terren da limitar las pajas cun agid da leschas – per exempel en furma dal Statute of Labourers englais dal 1351 – han fatg naufragi. Facticamain ha quest svilup instradà la fin da la serviladad en vastas parts da l’Europa. En l’Europa da l’Ost percunter devi be paucas citads grondas cun ina burgaisia ferma avunda per pudair tegnair pitg envers ils gronds proprietaris da terren. Perquai èsi reussì a quests ultims da sfurzar la populaziun rurala en ina dependenza anc pli gronda.
Mort naira
La gronda pestilenza, numnada pli tard mort naira, è stada la pli gronda catastrofa ch’ha insumma tutgà insacura la populaziun en l’Europa. Almain 25 %, forsa schizunt in terz da l’entira populaziun è daventada unfrenda da quella; e las epidemias successuras han gì per consequenza ch’il trend negativ areguard il dumber da la populaziun ha cuntinuà fin la fin dal 15avel tschientaner.
L’epidemia è vegnida importada nà da l’Asia ed è sa derasada en ils onns 1347 fin 1351 en tut l’Europa. Ord vista medicinala sa tracti d’ina malsogna d’animals ruiders (ratuns) che vegn chaschunada d’ina bacteria e che po vegnir transmessa tras plugls sin l’uman. Las relaziuns igienicas insuffizientas da quel temp han promovì la derasaziun da l’epidemia; pertutgadas èn surtut stadas las classas socialas inferiuras, vul dir persunas povras e flaivlentadas tras in nutriment manglus.
Las consequenzas da questa catastrofa èn sa manifestadas en tut ils secturs da la vita. Igl èn sa derasadas metodas popularas per sa defender cunter l’epidemia (autoflagellaziun, amulets, vuts), ma er excess violents cunter minoritads (surtut gidieus) ch’ins fascheva responsablas per l’epidemia. La mort en massa ha manà ad ina mancanza drastica da forzas da lavur; per part èsi reussì als purs da profitar da questa situaziun, sco en l’Engalterra nua che la serviladad è vegnida schliada fin la fin dal temp medieval. Ultra da quai ha la diminuziun da la populaziun gì per consequenza ch’entiras regiuns èn vegnidas bandunadas e che la populaziun è ida a star pli e pli en las citads. En quellas èn creschidas las tensiuns tranter ils sesents ed ils novarrivads.