cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lutry
Lutry è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron. Lutry è in avantlieu da l'aglomeraziun da Losanna.
Bellerive
Bellerive è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Bad Zurzach
Bad Zurzach (enfin il 1. da december 2006 uffizialmain Zurzach) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach, al sid dal Rain ed al nord dal Giura d'Argovia.
Haut-Vully
Haut-Vully è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district See/Lac.
Grads da l'armada svizra
Ils nums dals grads da servetsch da l'armada svizra èn vegnids fixads dal Parlament en l'artitgel 102 da la lescha militara. Il Cussegl federal po introducir ulteriurs grads per la truppa e per ils sutuffiziers. Da qual dretg ha el fatg diever per l'Armada XXI en l'artitgel 5 da l'Ordinaziun davart l'organisaziun da l'armada dals 26 da november 2003. Per ina midada dals grads dals uffiziers dovri dentant ina modificaziun da la lescha.
En cuntrast cun autras armadas purta la schuldada da l'avitica militara da l'armada svizra ils medems nums da grads ed ensainas sco la schuldada da las forzas terrestras.
Hermance
thumb|left|200px Hermance è ina citad svizra en il chantun Genevra.
Baldingen
Baldingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach. thumb|left|250px| Baldingen
Anières
Anières è ina vischnanca politica svizra en il chantun Genevra.
Montmagny
Montmagny è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Böbikon
Böbikon è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Constantine
Constantine è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Cuntrarefurma
thumb|150px|La creta catolica victorisescha las eresias protestantas (Vienna, 1729) Sco cuntrarefurma (er cuntrarefurmaziun) vegn designada la reacziun da la baselgia catolica sin la refurmaziun ch’ha prendì si’entschatta a Wittenberg cun Martin Luther. La reacziun catolica ha surtut gì lieu sin ils champs da la teologia e da las baselgias ed è sa restrenschida ad ina dispita spiertala. En la politica seculara ha la baselgia catolica empruvà a moda offensiva u repressiva da cuntanscher la recatolisaziun da regiuns protestantas cun agid da l’imperatur catolic e da regents dependents.
Politica da pussanza sut l’ensaina da la baselgia
Suenter che la fasa da l’argumentaziun teologica è stada terminada, èsi sa mussà ch’il protestantissem cumenzava a s’etablir er politicamain ed instituziunalmain. Dapi ca. il 1545, en rom dal Concil da Trent, è la baselgia catolic-romana sinaquai sa stentada da chatschar enavos l’adversari confessiunal er cun la forza, e quai surtut cun agid da l’imperatur catolic habsburgais che vegniva sustegnì da Roma. Las mesiras interprendidas da vart dal catolicissem èn s’extendidas tant sin il sectur da la politica ecclesiastica sco er sin quel da la politica seculara ed han cumpiglià mesiras da recatolisar territoris protestants. Ensemen cun in’autra retscha da facturs dueva questa confruntaziun la finala manar a l’erupziun da la Guerra da trent’onns.
Il process da la cuntrarefurma ha cuntinuà fin en il 18avel tschientaner. Ses meds eran il cumbat cunter regents e pajais protestants, la diplomazia, la repressiun statala e la recatolisaziun missiunara. In’impurtanta rolla entaifer la propaganda cuntrarefurmatorica ha er giugà l’art (edifizis sacrals barocs, teater baroc) e la veneraziun da Maria.
Istorgia da la noziun
thumb|220px|Sesida dal Concil da Trent l’onn 1563 Il diever da la noziun ‹cuntra-refurma› u ‹cuntra-refurmaziun› sco denominaziun dal moviment en discussiun n’è betg nunproblematica e per part contestada: Per l’ina haja er existì entaifer la baselgia catolica, sco resposta sin la refurmaziun, in grond dumber da moviments da refurma, ils quals intendevan tuttavia er ina refurmaziun interna da la baselgia. Vinavant hajan intgins manaders da la pussanza ecclesiastica da lur vart copià las metodas violentas ed intolerantas dals refurmaturs cunter persunas d’autra confessiun, quai che n’ha betg mo chattà consentiment er da vart da la baselgia sezza. Ed en pli sajan ils regents seculars catolics per part stads necessitads da proteger la libertad dals catolics dals acts da violenza che vegnivan commess da vart da la pussanza seculara dals protestants.
L’expressiun ‹cuntrarefurma› ha introducì l’onn 1776 il giurist da Göttingen Johann Stephan Pütter, quai per designar las tentativas «da manar enavos cun la forza protestants a l’exercizi da la confessiun catolica». Da duvrar la noziun en il senn da la denominaziun d’epoca odierna è collià cun Moritz Ritter (1889): el ha extendì il spazi da temp da quella fin la Guerra da trent’onns. Avant aveva gia Leopold von Ranke discurrì il 1843 da l’«epoca da la cuntrarefurma», accentuond uschia la muntada fundamentala dal cuntramoviment catolic. Ranke era gia conscient ch’igl aveva er dà in moviment da refurmaziun a l’intern da la baselgia catolica. Quest ultim ha Wilhelm Maurenbrecher la finala designà sco «refurmaziun catolica» e dapi la critica da Hermann Baumgarten e surtut da Hubert Jedin è sa messa tras la denominaziun «refurma catolica».
Las noziuns ‹refurmaziun› e ‹cuntrarefurma› èn sa fatgas valair be plaun, damai ch’i deva resalvas confessiunalas. Ina part dals istoriografs catolics ha refusà las expressiuns, damai che quellas parevan da cuntegnair in giudicat da la valur a favur dal protestantissem. Auters han empruvà da chattar l’equiliber tranter la refurma interna dal catolicissem e la cuntrarefurma politica cun discurrer da l’‹epoca dal schisma confessiunal› (1517–1555) e da l’‹epoca da l’absolutissem confessiunal› (1555–1648). En l’istoriografia moderna vegn duvrà per quai la noziun ‹confessionalisaziun›, introducida da Wolfgang Reinhard e Heinz Schilling.
Svilup da la cuntrarefurma
Ils pli gronds success ha la cuntrarefurma pudì nudar dal temp da la Guerra da trent’onns en il 17avel tschientaner.
L’Edict da Fontainebleau è stà responsabel sco decisiun finala per l’extirpaziun dal protestantissem franzos. En las regiuns Alsazia e Moselle, ch’eran vegnida annectadas da nov, n’è quel betg entrà en vigur; là exista fin oz ina minoritad protestanta vaira gronda.
Clerus
thumb|150px|Carlo Borromeo, impurtant represchentant da la refurma catolica suenter il Concil da Trent Propugnatur da la cuntrarefurma è stà l’urden dals gesuits ch’è vegnì fundà l’onn 1534 tras Ignatius da Loyola. Sustegnì tras papa Gregori XIII è quest urden daventà in’impurtanta pitga per la chaussa catolica en tut l’Europa. Punct da partenza da la cuntrarefurma ha furmà il Concil da Trent (ch’ha durà, cun interrupziuns, dal 1545 fin il 1563). Quel ha accentuà las differenzas dogmaticas e liturgias envers il protestantissem ed è sa stentà da curreger abus entaifer la baselgia catolica (surtut en connex cun la furmaziun da spirituals e cun bains-pravenda e perduns).
Litteratura e furmaziun
En la litteratura contemporana han surtut auturs gesuits che polemisavan fitg ferm, sco Jakob Gretser, Caspar Schoppe e Conrad Vetter, fatg avanzar la chaussa catolica. Er il publicist e translatur Aegidius Albertinus ha duca Guglielm il Pietus clamà il 1593 da la Spagna a Minca aposta sco pitga publicistica da la cuntrarefurma.
In medium da la cuntrarefurma che na dastga betg vegnir sutstimà furma il teater da gesuits. La rolla centrala da quel entaifer il program da scola gesuit vegn pir perscrutà ils ultims onns da rudent. Millis tocs da teater, dals quals èn oz per part be pli avant maun il program, èn vegnids dads en tut las scolas gesuiticas cun l’intenziun d’indoctrinar ils princips da cretta catolics. Sco auturs da quests tocs figureschan divers impurtants poets dal baroc sco Avancini e Bidermann.
Ils prinzis
En il Sontg Imperi roman valeva dapi la Pasch religiusa dad Augsburg (1555) il princip ch’il signur territorial decidia davart la confessiun da ses subdits (cuius regio, eius religio). Sin questa basa han er gì lieu las mesiras cuntrarefurmatoricas che la baselgia catolica ha interprendì. In’emprima culminaziun ha furmà la Guerra da Cologna dal 1583 fin il 1588, tras la quala la sedia episcopala da Cologna cun l’electurat respectiv ed en consequenza da quai er auters prinzi-uvestgieus èn puspè daventads catolics. In ulteriur conflict entaifer il qual la furmaziun da partidas confessiunalas e tentativas cuntrarefurmatoricas han giugà ina gronda rolla, ha furmà la dispita da successiun da Jülich-Kleve, la quala è prorutta il 1609 cur ch’è mort Johann-Wilhelms, l’ultim duca da Jülich-Kleve-Berg.
Sfera da pussanza directa dals Habsburgais
En ils pajais ereditars habsburgais ch’eran, cun resalva dal Tirol, daventads per gronda part protestants, ha la cuntrarefurma per propi cumenzà il 1576 sut l’imperatur Rudolf II; quella è vegnida manada qua a moda spezialmain severa er cunter la populaziun civila. Cunter quai han rebellà ils stans protestants ch’eran s’unids en la Confederaziun da la Boemia. Questa revolta è vegnida enconuschenta sco uschenumnada segunda Defanestraziun da Prag, la quala ha mess ad ir il 1618 la Guerra da trent’onns. L’onn 1620 ha Ferdinand II battì la Confederaziun da la Boemia sper Prag.
L’aristocrazia protestanta ed ils spirituals protestants da la Boemia e da l’Austria èn vegnids bandischads u sfurzads da midar la confessiun. Tranter quests «exulants» sa chattavan impurtants poets tudestgs sco Sigmund von Birken, Catharina Regina von Greiffenberg, Wolf Helmhardt von Hohberg e Johann Wilhelm von Stubenberg ch’han tuts gì en la regiun da Regensburg-Nürnberg ina grond’influenza sin il svilup da la litteratura barocca tudestga.
Auters èn ids en la Saxonia u a Brandenburg. Salzburgais èn emigrads en il 18avel tschientaner en la Prussia dal Vest e Prussia da l’Ost. Auters èn vegnids deportads en la Transilvania Orientala habsburgaisa. Gia sco successur al tron è Joseph II s’exprimì envers sia mamma a moda vehementa cunter l’expulsiun dals protestants or da la Moravia. Ses «patent da toleranza» dal 1781 po vegnir considerà sco fin da la cuntrarefurma. Silsuenter hai be pli dà singulas bandischadas e repressalias cunter protestants
Politica internaziunala
La refusa dals dretgs dals ughenots e lur persecuziun statala ha cumenzà cun la Notg da Baltramieu ils 24 d’avust 1572 ed ha manà a guerras burgaisas confessiunalas tranter gruppas da la populaziun civila, las qualas èn idas a fin il 1598 cun l’Edict da Nantes. Ils 23 d’october 1685 ha Louis XIV revocà l’edict en furma da l’Edict da Fontainebleau. Tras quai èn blers ughenots fugids or da la Frantscha ad Erlangen u er a Kurbrandenburg, nua ch’il prinzi electur Friedrich Wilhelm als ha purschì exil en furma da l’Edict da Potsdam.
Hans Martin Sutermeister
Hans Martin Sutermeister (* ils 29 da settember 1907 a Rued (vischnanca en il chantun Argovia); † ils 4 da matg 1977 a Basilea) è stà in scriptur e politicher svizzer. Ses tat è stà il scriptur Otto Sutermeister, ses bab il plevon protestant dal vitg, Friedrich Sutermeister. La famiglia dischlocà a Binningen; Sutermeister ha l’emprim visità il gimnasi umanistic a Basilea, nua ch’el ha fatg la matura l’onn 1926. Malgrà ses talent da cumponer ha el entschet a studegiar medischina; l’entschatta da ses studi ha Sutermeister passentà a Basilea e Berna, gia suenter in semester ha el dentant midà a Germania (doctorat l’onn 1941). Là ha el scrit il roman autobiografic Zwischen zwei Welten (En las scolas tudestgas tutga quest’ovra oz tar la lectura da standard). Plinavant è la chasa editura Hans Huber daventada durant quest temp si’editura fixa (Von Tanz, Musik und andern schönen Dingen; Psychologie und Weltanschauung). Ses emprim cumposiziun publitgà è naschì ils onns 1948/49: Kleiner Walzer. L’onn 1956/7 ha Sutermeister maridà, ed els dus èn ids a star a Berna. Sutermeister ha cumenzà a scriver reportaschas da detectiv ch’èn per part cumparids en il Beobachter (Pierre Jaccoud, Maria Popescu, Robert Willi). Per si’ovra – che cuntegna sper ils essais e referats – ha Sutermeister survegnì ina massa premis. Ils onns sessanta sa chattava ses success en la publicitad sin il zenit.
Sco autur critic ha Sutermeister prendì posiziun envers la politica internaziunala, e quai en essais e referats. Exempels èn il text da pressa Ist Moskau eine Reise wert (1970) u Möglichkeiten einer inneren und äusseren Schulreform im Sinne der Gesamtschule in der Stadt Bern (1971). L’onn 1976 è naschì ses Summa Iniuria e Grundbegriffe der Psychologie von heute. Ils 4 da matg 1977 è Sutermeister mort en la vegliadetgna da 69 onns.
Marsupialia
Ils Marsupials (Infraclass: Marsupialia u Metatheria) èn mamifers che sa differenzan dals Mamifers placentals cunquai che las femelas han ina tastga. Ils marsupials abitan surtut en l'Oceania (Australia) ed certains abitan en lAmerica. Renumàds marsupials sun il Kenguru cotschen (Macropus rufus) u il Coala (Phascolarctos cinereus).
Classificaziun
Reginavel: Animalia
Subtschep: Vertebrata
Class: Mammalia
Subclass: Theria
Infraclass: Marsupialia
Australosphenida
Classificaziun
Reginavel: Animalia
Tschep: Chordata
Subtschep: Vertebrata
Class: Mammalia
Subclass: Prototheria
Infraclass: Australosphenida
Uniun dals Grischs
L'Uniun dals Grischs ei ina part dalla Ligia Romontscha ch'ei l'organisaziun da tut las uniuns linguisticas e culturalas romontschas. L'Uniun dals Grischs ei ina uniun che emprova da promover il lungatg e la cultura romontscha. Ella s'occupescha pil pli ell'Engiadina aulta, Engiadina bassa ed ella val Müstair.
L'organ da publicaziun dalla UdG ei il Chalender Ladin.
Böttstein
Böttstein è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Villars-le-Grand
Villars-le-Grand è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Giura bernais
Il Giura bernais (franzos Jura bernois, tudestg Berner Jura) è ina regiun francofona en il chantun Berna che dumbra var 52'000 avdants. Il lieu principal tradiziunal da la regiun è Moutier, la sedia dal represchentant da la regenza sa chatta a Courtelary.
Suenter la separaziun dal chantun Giura dal chantun Berna l'onn 1979 consistiva il Giura bernais anc dals districts da Courtelary, Moutier e La Neuveville. En il rom da la refurma chantunala da l'administraziun decentrala han ins fusiunà il 1. da schaner 2010 ils trais districts al circul administrativ dal Giura bernais. Lez è congruent cun la regiun administrativa da medem num.
Avegnir
Ils 24 da november 2013 vegn il suveran en il Giura bernais ed il chantun Giura a votar sch'il Giura bernais duai restar tar il chantun Berna u midar tar il chantun Giura.
Corsier (GE)
Corsier è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta a las rivas dal Lai da Genevra. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Anières, Gy, Meinier, Collonge-Bellerive e Versoix.
Superstiziun
Superstiziun (derivand dal pled latin super-stes = stand survart) es üna noziun bod adüna negativa e pegiorativa chi significha möds da's cuntgnair u idejas religiusas chi staun cunter l'egna oppiniun da vaira cretta.
Il rimprover d'esser superstizius vain i'l temp modern eir da la vart da las scienzas natürelas ed as drizza vers ils aderents da las religiuns insomma.
La psicologia tratta da superstiziun in connex da sentir, penser ed agir magicamaing.
Istorgia
Tal rapreschantant da l'antica classica Marcus Tullius Cicero vain superstiziun druveda scu la noziun cuntraria a religiusited. Düraunt cha l'ultima es qualchosa da valur, managia superstiziun üna pratscha dal cult divin melsauna ed exagereda.
Teoretiker principel da la superstiziun eira infra il spazi dal cristianissem Augustinus da Hippo. El descriva ils cults dals pajauns e dals eretics ch'els sajan expressiuns d'üna cretta fosa e dimena da superstiziun.
Bălți
Bălți ([ˈbəltsʲ], russ Бельцы, ucranais Бєльці, tudestg Belz) è ina citad da la Republica di Moldavia. Cun 148'000 abitants (2006) è ella la segund gronda citad dal pajais suenter Chișinău.
Bălți è il center il pli impurtant d'industria, cultura e affars ed il pli impurtant punct central da traffic en il nord da la Moldavia. La citad sa chatta en la steppa da Bălți, var 130 km al nord da Chișinău sin las rivas dal flum Răut, in flum lateral dal Dnister.
Istorgia
.
Populaziun
La citad dumbra var 148'000 abitants (Stan: 1 da schaner 2006)
Datas da las dumbraziuns dal pievel a disposiziun
Annotaziun: 1897 è la dumbraziun dal pievel vegnida exequida; 1930 i ha dà ina dumbraziun rumena; 1959, 1970, 1979 e 1989 èn dumbraziuns sovieticas vegnidas exequidas.
Cumposiziun etnica
Reptils
Ils reptils (Reptilia Laurenti, 1768) dal latin reptilis (‹ruschnond›) furman tenor la concepziun tradiziunala ina classa dals vertebrats. Quella è situada a la transiziun dals vertebrats ‹inferiurs› (Anamnia) als vertebrats ‹superiurs› (utschels e mammals). Sco tals na furman ils reptils tenor la sistematica pli nova nagina gruppa natirala, mabain in taxon parafiletic, damai ch’els na cumpiglian betg tut la descendenza da lur ultim perdavant communabel. Entaifer la sistematica zoologica e paleontologia na vegn il taxon classic ‹Reptilia› perquai strusch pli duvrà; el serva però vinavant sco noziun collectiva informala che cumpiglia ils vertebrats che vivan sin terra (tetrapods) e ch’èn segnads da sumeglientschas morfologicas e fisiologicas. En quest senn vegnan actualmain differenziadas bundant 10 000 spezias da reptils recentas.
Sco taxon monofiletic, pia sco gruppa da derivanza natirala (cumpletta) stuessan ils reptils almain er cumpigliar ils utschels e resguardond tschertas furmas ch’èn svanidas schizunt er ils mammals. Per illustrar questas relaziuns vegn fatg diever dal taxon dals amniots ch’è gia vegnì introducì il 1866 e che cumpiglia tut ils reptils recents inclus ils mammals ed utschels sco er tut ils descendents da lur ultim perdavant communabel. Sut il term sauropsids ch’è vegnì creà il 1864 vegnan subsummads tut ils reptils recents inclus ils utschels sco er tut las furmas svanidas ch’èn parentadas pli stretgamain cun ils reptils ed utschels dad oz che cun ils mammals. Facticamain èn tut ils reptils recents parentads pli ferm cun ils utschels che cun ils mammals; u formulà autramain: tut ils ‹reptils› dal rom genealogic che maina tar ils mammals èn morts ora.
L’occupaziun scientifica cun ils reptils tutga en il champ da la herpetologia. La savida davart la tgira e l’allevament da reptils en terraris numnan ins terraristica; quella furma ina part da la vivaristica.
Caracteristicas
La caracteristica centrala dals reptils recents furma lur cuvrida dal corp ch’è sitga, senza mucosa e che consista da squamas diras. Dals utschels e mammals sa differenzieschan ils reptils tras quai ch’els n’han naginas plimas resp. chavels. Tar reptils squamads èn las squamas diras per ordinari ordinadas ina sur l’autra sco tievlas; tar tartarugas e crocodils n’è quai percunter betg il cas. Ina spaletschada per propi, vul dir ina midada da la pel periodica cun perder partidas da la pel superiura pli grondas, ha da princip be lieu tar ils reptils squamads, e qua surtut tar las serps.
La gronda part dals reptils che vivan oz possedan il tipic habitus da luschard, vul dir ch’els han ina lunga cua, van sin quatter chommas e sa movan cun sbrajattar las chommas. I sa tracta qua dal habitus oriund da tut ils vertebrats che vivan sin terra, il qual era gia avant maun tar ils perdavants dals reptils. Tut las serps ed intgins luschards divergeschan da quest plan da construcziun oriund: tar els èn las chommas e la tschinta da las extremitads regredids ed il culiez, il corp e la cua èn s’unids in cun l’auter. Er tar bleras furmas ch’èn mortas ora era il habitus da reptil oriund vegnì midà. Ils dinosaurs avevan sviluppà ina moda da sa mover sin duas chommas, ils saurs sgulants han schizunt sviluppà alas e pliras gruppas èn s’adattadas ad ina vita en la mar ed han transfurmà lur membra en nudaglias (l’adattaziun la pli ferma en quest senn ha gì lieu tar ils ictiosaurs ch’avevan sviluppà ina cumparsa da pesch cumparegliabla als delfins odierns). Reptils ch’èn medemamain sa transfurmads vaira ferm èn las tartarugas. Tar quellas furman la chascha da las costas e las squamas dal bist ina sort chascha, en la quala l’animal po sa retrair. Ils crocodils han bain in habitus da luschard, ma quel n’han els betg ertà da lur perdavants, mabain acquistà secundarmain. Quai sa mussa tranter auter en il fatg che crocodils che curran spert na stortiglian lur bist betg en il plaun orizontal e ch’els tschentan lur chommas sut il corp.
Lingua silesiana
La lingua silesiana (silesian: ślůnsko godka, ślůnski, mintgatant era pů našymu) è ina lingua che vegn discurrida en Silesia auta, ina regiun da la Pologna, ma era en la Tschechia e la Germania. L'onn 2011 han var 509'000 persunas declerà ch'ellas discurrian silesian sco emprima lingua, però ins suppona ch'i dat 1'250'000 persunas che discurran silesian.
Reptils
Caracteristicas
Cuntrari als amfibis respiran tut ils reptils – tuttina sco ils utschels ed ils mammals – durant lur entira vita tras ils pulmuns. Els n’enconuschan pia nagin stadi da larva aquatic cun respiraziun tras las brantschas.
Lingua silesiana
Alfabet
I n'exista betg in unic alfabet silesian. Las persunas che discurran silesian èn sa disads da scriver il silesian cun l'alfabet polac. L'onn 2006 è vegnì inventà il nov alfabet silesian che sa basa sin tut las scrittiras silesianas (i dat 10). Quest alfabet vegn duvrà bler en l'Internet sco era en la Vichipedia silesiana.
Per il pli vegn duvrà quatter digrafs: Ch Dz Dź Dž.
Reptils
Derivanza
Ils reptils originars entaifer l’evoluziun furman a medem temp ils emprims amniots, vul dir tetrapods ch’èn – cuntrari als amfibis – abels da sa multiplitgar dal tuttafatg independentamain da l’aua. Ils fossils ils pli vegls ch’èn cumprovads derivan da l’entschatta da la perioda carbonifera superiura (ca. avant 315 milliuns onns). Tut ils amniots ed uschia er tut ils reptils derivan da vertebrats che vivevan gia sin la terra (‹amfibis› en il vast senn dal pled). Cuntrari als reptils sa multiplitgavan quests amfibis però betg tras in ov amniotic, il qual furma quasi ina capsla da surviver autonoma che proveda l’embrio resp. fetus cun substanzas nutritivas ed al protegia dal siar ora. En cuntrast cun ils amfibis n’èn ils amniots perquai betg dependents dad auas per sa multiplitgar ed èn uschia adattads en general meglier a spazis da viver sitgs. Cun ils amfibis moderns ha almain ina lingia dals tetrapods oriunds pudì sa mantegnair fin oz; quella è però surtut sa spezialisada sin abitadis umids e na sa lascha perquai betg cumparegliar cun ils perdavants directs dals amniots resp. reptils che ston esser stads gia relativamain independents da l’aua.
Las restanzas da skelet las pli veglias d’in reptil per propi (Hylonomus) èn bain vegnidas chattadas en in guaud tropic fossil ; ma fossils da passidas ch’èn praticamain tuttina vegls (ca. 315 milliuns onns) cumprovan l’existenza d’amniots temprivs en in ambient ch’era almain segnà durant tschertas stagiuns da pauc’aua. Qua ha l’ov amniotic fitg probabel muntà in avantatg en la multiplicaziun.
Gia dal temp dal carbon superiur èn ils amniots sa dividids en duas lingias principalas: l’ina, ils sinapsids, ha manà als mammals, l’autra, ils sauropsids, als reptils ed utschels. Tenor la chapientscha paleontologica tradiziunala vegnan er ils emprims represchentants da la lingia dals sinapsids attribuids als reptils.
Ils sauropsids da lur vart èn medemamain sa dividids gia en la perioda carbonifera superiura en duas sutgruppas: ils parareptils ed ils eureptils. Il pli vegl represchentant da quest’ultima gruppa deriva da la stresa da carbon il pli sisum ed è damai radund 15 milliuns onns pli giuven che Hylonomus, l’emprim eureptil. Ils parareptils n’enconuschan nagin represchentant recent; cun ils procolofonids è morta ora en il trias tardiv la davosa da sias sutgruppas.
En consequenza da quai sa tracti tar la gronda part dals reptils dal temp suenter il perm e tar tut ils reptils recents (sco er tar ils utschels) da represchentants dals eureptilia. Quasi tut ils eureptilia e tut ils represchentants recents appartegnan ad ina gruppa gronda che vegn numnada diapsids. Ils emprims represchentants da quella cumparan bain er gia en il carbon superiur, ma la fluriziun per propi cuntanscha questa gruppa pir en il mesozoicum, quai ch’ha dà a quest temp geologic il surnum da l’‹èra dals reptils›.
Da quel temp ha gì lieu entaifer ina da las gruppas dals diapsids che vivevan sin terra in svilup, en il decurs dal qual adina dapli tratgs che valan sco tipics per ils reptils èn ids a perder. Tar questas novas spezias è la circulaziun dal lom sa spartida da quella dal corp, ellas èn daventadas endotermas ed han cuvert lur pel cun material isolant per pudair tegnair meglier la chalur dal corp ch’ellas producivan sezzas. Questa gruppa, da la quala las ragischs è da chattar en il perm, vegn numnada archosaurs. A quella appartegnan las duas gruppas da reptils da terra las pli enconuschentas dal mesozoicum: ils dinosaurs ed ils pterosaurs, ils saurs sgulants. Tenor la chapientscha tradiziunala furman ils dinosaurs ina gruppa parafiletica che sa cumpona exclusivamain da represchentants reptils e ch’è morta ora cumplettamain; tenor la chapientscha pli nova enserra la gruppa sco taxon monofiletic però er ils utschels. In svilup cumparegliabel ha gia gì lieu durant il perm e trias entaifer ils sinapsids ed ha manà a la fin als mammals. Entaifer la lingia da svilup dals crocodils, che furman in’ulteriura lingia dals archosaurs, è quest trend però sa vieut ed ils represchentants da quella han puspè survegnì tratgs cun caracter pli da reptil che lur perdavants. L’autra infraclassa dals diopsids (sper ils archosaurs) furman ils lepidosaurs. Cun ils tuataras, luschards, varans, ghecos, cameleons, serps etc. cumpiglia quella per lunschor la gronda part dals reptils che vivan ozendi. La gronda part da las gruppas dals lepidosaurs recents èn relativamain giuvnas e cumparan il pli baud durant il temp da crida.
Sur lung temp è la posiziun sistematica da las tartarugas stada nunclera: lur chau na dispona da nagina fanestra da la tempra, uschia ch’ins ha attribuì tradiziunalmain questa gruppa als anapsids. En il fratemp è la scienza però da l’avis che las tartarugas sajan descendents da reptils diapsids, tar ils quals las foras da la tempra èn sa serradas secundarmain. Entaifer ils diapsids vegn discutada tant ina relaziun da parentella cun ils archosaurs sco er cun ils lepidosaurs. Ils pli vegls fossils da tartaruga ch’èn enconuschents derivan dal trias superiur e na lubeschan betg da respunder questas dumondas.
Sistematica
Tenor il dumber e la posiziun caracteristica da las averturas lateralas en la chavazza, las uschenumnadas fanestras da la tempra, vegnan differenziadas entaifer ils Reptilia tradiziunalmain trais gruppas grondas:
I suonda ina survista da la sistematica dals reptils recents tenor la chapientscha classica:
Rachetta
La Rachetta (u Rachet) è in urdain da sport che vegn duvrà per il Tennis, il Badminton ed il Squash.
Benedicta Boccoli
220px|thumb|Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli, enconeschì sco Benny (Milaun, 11 November 1966) è in actura de teater e televisiun italiana
Surmiran
Surmiran (puter: surmiraun) è in dals idioms rumantschs; el vegn discurrì en il Grischun Central, numnadamain en il Surmeir.
Territori linguistic
L’intschess surmiran cumpiglia la vallada dal flum Gelgia (Surses) e las parts rumantschas da la Val d’Alvra (Sotses). La situaziun dialectala correspunda e quella geografica ed uschia differenzieschan ins tranter ils dialects da Surses ed il dialects da Sotses. Dialects particulars, ch’èn dentant fermamain periclitads, vegnan discurrids a Bravuogn ed a Beiva. Il bargunsegner (rumantsch da Bravuogn) demussa dasper sias atgnas caracteristicas er elements dal puter, damai che Bravuogn è vegnì refurmà davent da l’Engiadin’Ota ed ha introducì il puter sco lingua uffiziala e d’alfabetisaziun. Ina situaziun cumparegliabla hai er dà en il passà en la vischnanca limitrofa Filisur (Filisour) ch’è daditg germanisada. Il bivian (rumantsch da Beiva) è influenzà dal dialect bregagliot (bargajot) da la Val Bregaglia e dat perditga da l’istorgia linguistica multifara da la vischnanca «agl pè da Set e Gelgia». Er il dialect da Murmarera, ch’è sin il precint da svanir, preschenta tratgs communabels cun il puter ed il bregagliot.
Caracteristicas
En il Surmeir existan dialects locals fitg exprimids che sa differenzieschan per part vaira ferm da la lingua da scrittira surmirana. Sco lingua scritta vegn duvrà tenor definiziun il dialect local da Stierva.
Ils dialects en la Val d’Alvra èn segnads d’ina gronda ritgezza da diftongs. En il Surses ed a Bravuogn fruntan ins sin il fenomen da l’endirida dals diftongs (louf daventa locf).
Retratga da la lingua
Tenor la dumbraziun dal pievel da l’onn 2000 discurran en il Grischun Central radund 2200 persunas surmiran. Quai correspunda – applitgà sin il dumber d’abitants da tut ils abitadis che discurrivan antruras rumantsch – ad ina cumpart da radund 28 %. Entant che singuls abitadis en la Val d’Alvra enconuschan cumparts da be pli 10 % (p.ex. Vaz/Obervaz e Bergün/Bravuogn), discurran en singuls abitadis dal Surses dapli che 70 % rumantsch (p.ex. a Salouf e Sur). Da menziunar è però che questa cifra cumpiglia be la lingua che vegn discurrida il pli savens en il mintgadi; er bleras persunas ch’han inditgà il tudestg sco lingua principala disponan da bunas enconuschientschas dal rumantsch u d’ina chapientscha da la lingua almain passiva.
Medias
En surmiran cumpara la gasetta regiunala ‹La Pagina da Surmeir›.
Döttingen
Döttingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Chantun
Chantun po sa referir a:
Avenches
Avenches è ina vischnanca politica svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Faoug
Faoug è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Collonge-Bellerive
Collonge-Bellerive è ina vischnanca politica svizra en il chantun Genevra.
Peney-le-Jorat
Peney-le-Jorat è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Gros-de-Vaud.
Gy
Gy è ina vischnanca politica svizra en il.
Sistem solar
Il sistem solar è in num dal sistem che sa chatta en la gravitaziun dal sulegl. Il sistem solar è in sistem da planets sco era in sistem (simpel) da stailas. En el sa chatta il sulegl, ils planets ed lur satelits natiras, ils planets nanins sco era auters pitschens objects sco comets, steroids ed meteorids, sco era tut ils tocs da gas e pulvra che sa chattan en la gravitaziun dal sulegl. Era la terra sa chatta en il sistem solar.
Endingen (AG)
Endingen è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Corcelles-le-Jorat
Corcelles-le-Jorat è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Broye-Vully.
Engalterra
thumb|right|300px|La vopna da l'Engalterra thumb|right|La posiziun geografica da l'Engalterra L'Engalterra (englais England) è la part dal pajais pli gronda e pli fitg populada dal Reginavel Unì da la Gronda Britannia ed Irlanda dal Nord.
Geografia
L'Engalterra cumpiglia la gronda part dal toc dal sid da l'insla da la Gronda Britannia e cunfinescha en il nord cun la Scozia ed en il vest cun la Valisa e la mar. En l'ost cunfinescha l'Engalterra cun la Mar dal Nord, en il sid cun il Chanal da la Mongia ed en il vest cun l'Atlantic.
Heinrich Bullinger
Heinrich Bullinger (* als 18 da lügl 1504 a Bremgarten (Argovia), † als 17 da settember 1575 a Turich) d'eira ün refurmatur svizzer i'l 16evel tschientiner ed il successur da Zwingli.
Vita ed ouvra
Zieva cha Zwingli d'eira mort i'l decuors da la seguonda guerra da Kappel 1531, dvantaiva Bullinger l'antistes a la baselgia principela Grossmünster a Turich. Già sia prüma predgia faiva ün effet grand süls audituors.
1536 cumpilaiva Bullinger insembel cun Oswald Myconius e Leo Jud la prüma confessiun helvetica.
L'an 1541 gratagiaiva a Bullinger da s'avair perinclet cun Johannes Calvin davart las dumandas chi reguardan a la Sencha Tschaina. La cunvegna vaiva nom (seguond il lö da las trattativas e da las suottascripziuns) Consensus Tigurinus (cunvegna zürigaisa).
Traunter 1561 e 1564 ho Bullinger elavuro la seguonda confessiun helvetica chi'd es auncha hozindi - sper il catechissem da Heidelberg - la scrittüra confessaunta la pü renomneda i'l spazi dal protestantissem refurmo.
Glinas da Mars
thumb|right|upright=1.5|Phobos e Deimos Mars ha dus fitg pitschens satelit natirals che èn Phobos e Deimos
Phobos (glina)
Phobos (en Grec Φόβος; designaziun sistematica: Mars I) è la pli gronda e la pli damanaivel da la dus glinas da Mars. La glina da numma suenter il dieu grec da la tema Phobos.
Liberia
thumb|200px| Liberia La Liberia è in pajais da l'Africa. Sia chapitala è Monrovia. La lingua uffiziala è l'englais.
Deimos
Il pled phobos ha differentas muntadas:
Presinge
Presinge è ina vischnanca politica svizra en il chantun Genevra.
Lauterbrunnen
Lauterbrunnen è ina vischnancha politica svizra en il chantun en il district Interlaken.
Jussy
Jussy è ina citad svizra en il.
Meinier
Meinier è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Seymaz. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Corsier, Gy, Jussy, Presinge, Choulex e Collonge-Bellerive.
Schwanden bei Brienz
Schwanden bei Brienz è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Niederried bei Interlaken
Niederried bei Interlaken è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Hofstetten bei Brienz
Hofstetten bei Brienz è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Saturn (planet)
upright=1.5|right|thumbnail|Il planet Saturn
Saturn (simbol: ) è il sisavel planet dapi il sulegl en il Sistem Solar. Il planet sa numma suenter il dieu roman da l'agricultura e da la racolta Saturn. Saturn è il segund pli grond planet dal sistem solar suenter Jupiter. Saturn è considerà in planet da gas.
Glinas
Vesair Glinas da Saturn. thumbnail|right|Saturn (al center) e la pli grondas glinas. Saturn ha sessanta glinas da grondezza fitg differenta. Però igl ha otg grondas glinas che èn Titan, Rhea, Iapetus, Hyperion, Mimas, Enceladus, Tethys e Dione.
Sent
Sent era ina vischnanca politica en il en Svizra. Ella fa part dal circul da Suot Tasna en il district da l'En. Las fracziuns da Sent èn Sur En, Crusch, Sinestra e Zuort. Sent è sa fusiunà cun la vischnanca da Scuol l'onn 2015. La lingua uffiziala da la vischnanca è il rumantsch, numnadamain l'idiom Vallader.
Religiun e confessiun
L'onn 1576 è la refurmaziun arrivada a Sent.
Derivanza e naziunalitad
Dals 861 abitants ch’abitavan l’onn 2005 a Sent eran 775 Svizzers.
Traffic
La Strada chantunala 27 passa per la vischnanca.
Deimos (glina)
Deimos (en Grec Δείμος; designaziun sistematica: Mars II) è la pli pitschna e la pli lunsch davent da la dus glinas da Mars. La glina da numma suenter la personificaziun greca da l'anguscha Deimos.
Vallader
Il vallader è l’idiom rumantsch che vegn discurrì en l’Engiadina Bassa tranter Martina e Zernez sco er en la Val Müstair (en furma dal dialect jauer). Il vallader ed il puter (Engiadin’Ota) furman ensemen il ladin (rumantsch da l’Engiadina). Sco tut ils tschintg idioms rumantschs ha er il vallader il caracter d’ina lingua da scrittira, segnada d’ina lunga tradiziun sco lingua litterara e da scola.
Caracteristicas
Blers tratgs caracteristics collian il vallader cun il puter (perquai il term general ‹ladin›). Foneticamain s’exprima quai per exempel en furma dals palatals radunds [y] ed [ø] – scrit ü ed ö – che na cumparan betg en il territori renan.
Medemamain be en quests dus idioms è sa mantegnida la differenziaziun tranter in passà definì ed in passà anteriur, duas furmas da temp che correspundan al talian passato remoto resp. al franzos passé simple. Questa furma – a la quala correspundeva in passà sintetic en il sursilvan vegl – è oz però be pli en diever en la litteratura.
Cumpareglià cun il puter vegn il vallader pronunzià pli datiers da la lingua scritta: La pronunzia sa lascha quasi adina deducir da la scripziun. Verbs che fineschan en vallader sin -ar accentuà fineschan en puter sin -er. Er uschiglio datti differenzas tranter ils dus idioms areguard la conjugaziun, sco che mussa l’exempel dal verb avair: Sco ils auters idioms rumantschs enconuscha er il vallader influenzas dal tudestg, per exempel a nivel lexical en furma dals pleds god (da wald), nüzzaivel (nützlich), stambuoch (Steinbock) ubain rispli (dal tudestg svizzer risbli, Reissblei).
Dialects
En la lingua discurrida sa serv’ins da dialects locals che pon tuttavia sa differenziar vaira ferm da la lingua da standard. Las persunas che discurran las varietads localas pon per ordinari distinguer precisamain il lieu d’origin da lur partenari da discussiun. Uschia datti per exempel per il pled eu (jau) las suandantas pronunzias localas: [ˈɛː], [ˈɛw], [ˈjɛ], [ˈjɐ], [ˈjow] e [ˈjaw].
Sco agens dialects per propi sa distinguan entaifer il vallader surtut il jauer da la Val Müstair ed il dialect rumantsch da Samignun (cf. ils artitgels respectivs).
Messen-Scheunen
Geografia
Scheunen, er numnà Messen-Scheunen, giascha sin la planira auta da Rapperswil. La culegna consista be d'in aclaun ed intgins bains. En ses nordost giascha Etzelkofen, en il sidvest Oberscheunen ed en il sid davos il guaud Bangerten. En il nord, da l'autra vart dal cunfin chantunal sa chatta Messen SO.
Istorgia
L'onn 1911 en las vischnancas da Scheunen (Messen-Scheunen) ed Oberscheunen (Jegenstorf-Scheunen) vegnidas fusiunadas per decret a la vischnanca da Scheunen. Dapli che 100 onns pli tard, il 1. da schaner 2014, han Scheunen e Münchringen fusiunà cun la vischnanca da Jegenstorf. En fatgs ecclesiastics appartegna la populaziun refurmada da Scheunen a la plaiv da Messen en il Soloturn. Per quai vegniva la vischnanca era numnada Messen-Scheunen, en cuntrast cun Oberscheunen, ch'appartegna a la plaiv da Jegenstorf. Il santeri sa chattava dentant fin viaden ils onns 1990 a Bangerten, ch'appartegna a plaiv bernaisa da Rapperswil. Dapi lura sepuleschan ils da Messen-Scheunen lurs morts a Messen e quels dad Oberscheunen van sin il santeri da Jegenstorf.
Conradin de Flugi
Conradin de Flugi, cun num cumplet Conradin Flugi d'Aspermont (* 22 da settember 1787 a San Murezzan; † 17 da matg 1874 a Cuira) è stà in poet rumantsch.
Vita
Conradin de Flugi è naschì l'onn 1787 a San Murezzan. El e stà per curt temp scolar a l'Institut a Porta a Ftan e suenter è el ì a scola dus onns a Cuira. Cun 14 onns ha el cumenzà ses giarsunadi a Lindau. Silsuenter è el stà activ a Genova, Pisa e Livorno. Fin il 1815 è Flugi stà en servetsch dal retg Joachim Murat da Napel. Cur che quel reginam è crudà, è Flugi turnà l'onn 1823 in patria, nua ch'el fascheva da pur a Valchava fin il 1828. Lura è el turnà a San Murezzan, nua ch'el è daventà l'emprim e principal promotur dal svilup da San Murezzan sco lieu da cura. El ha tranter auter contribuì a la fundaziun da la Societad da las funtaunas termalas. L'onn 1834 è Flugi sa domicilià a Cuira per pussibilitar a ses uffants lur furmaziun.
Ovra
Durant ses temp a l'ester ha Flugi cumenzà a scriver poesias. El vegn oz descrit sco piunier da la lirica rumantscha d'emigrants. Il 1845 è cumparida sia collecziun da poesias Alchünas rimas romaunschas, che ha vis il 1861 ina secunda ediziun revedida ed augmentada. Il 1894, ventg onns suenter sia mort, è il tom vegnì restampà sut il titel Poesias en la stamparia da Simon Tanner a Samedan.
Choulex
Choulex è ina vischnanca politica svizra en il.
Geografia
La vischnanca sa chatta al flum Seymaz. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Meinier, Presinge, Puplinge, Thônex, Vandœuvres e Collonge-Bellerive.
Linux Mint
Linux Mint è ina distribuziun dal sistem operativ Linux sin la basa dad Ubuntu. Dapi ils 7 da settember 2010 datti er in'ediziun che sa basa sin Debian.
Sin la pagina d'internet DistroWatch è Linux Mint dapi daditg ina da las tschintg distribuziuns las pli popularas.
mintMenu
Ina da las particularitads da Linux Mint è il menu da controlla ch'è in svilup cumpletamain nov. Quai sa funda en sia structura sin quels da SUSE Linux Enterprise Desktop (SLED) u era Microsoft Windows Vista. Particularitads da mintMenu èn la pussaivladad da tschertagr en il menu sez ed in'opziun per metter en evidenza ils programs ch'ins dovra il pli savens. Per l'ediziun KDE vegn enstagl duvrà TastyMenu, in menu sumegliant ch'è vegnì sviluppà externamain.
Variantas
Sco dad Ubuntu datti era intginas variantas supplementaras da Linux Mint che sa distinguan en l'ambient da lavurar, il manager da fanestras e/u ils pachets da software includids.
Gnome Edition
Questa versiun standard (anteriurmain Main Edition) sa basa sin Gnome e cuntegna ulteriurs programs, codecs e plug-ins proprietars.
USA-Japan Distribution
Dapi ils 29 da mars 2007 datti ina USA-Japan Distribution (anteriurmain Light Edition u Universal Edition). Questa versiun n'includa nagina software protegida u patentada ed è adressada ad utilisaders che prefereschan software libra ed ad utilisaders en pajais nua che il chargiar giu d'ina distribuziun cun software protegida u patentada è scumandà. En questa versiun n'èn pia betg includs Adobe Flash (remplazzà cun Gnash), sustegn per DVDs codads, codecs da Windows, sustegn per furmats protegids (p. ex. MP3), Unrar e Sun Java.
KDE Community Edition
Ils 20 d'avrigl 2007 èn sco cumplettaziun da la famiglia da distribuziuns da Linux Mint vegnids publitgads la KDE Edition e la pli pitschna miniKDE Edition che omaduas dovran empè dal desktop Gnome la KDE Plasma sco desktop.
Xfce Community Edition
Ils 7 d'avust 2007 è vegnida publitgada la Xfce Community Edition sco ulteriur commember da la famiglia da distribuziuns da Linux Mint. Questa ediziun dovra il desktop Xfce. Quest ambient da lavur è adattà particularmain per computers pli vegls, quai che ha per consequenza che la distribuziun aviescha fitg spertamain sin hardware moderna.
Fluxbox Community Edition
La Fluxbox Community Edition è cumparida l'emprima giada ils 21 d'october 2008. Ella sa basa sin las variantas Gnome ed Xfce, ma utilisescha il manager da fanestras Fluxbox e dovra be 256 MB da RAM.
Montpreveyres
Montpreveyres è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Savosa
Savosa è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Vezia dal district Lugano.
Matten bei Interlaken
Matten bei Interlaken è ina vischnancha politica svizra en il chantun Berna en il district Interlaken.
Full-Reuenthal
Full-Reuenthal è ina vischnanca politica svizra en il chantun Argovia. Ella è situada en il district Zurzach.
Les Cullayes
Les Cullayes è ina vischnanca svizra en il chantun Vad en il district Lavaux-Oron.
Vezia
Vezia è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Vezia dal district Lugano.
Danemarc
Il Reginavel dal Danemarc (danais Kongeriget Danmark []) è in stadi situà en l’Europa dal Nord. Ses territori cumpiglia radund 43 000 km² che giaschan tranter la Peninsla Scandinava e l’Europa Centrala. Las bundant 1500 inslas (72 abitadas sur onn) furman radund in terz da la surfatscha dal pajais.
Tar il Reginavel dal Danemarc tutgan er la Grönlanda e las Inslas Feroe. Questas duas regiuns possedan ina vasta autonomia, in’atgna bandiera ed atgnas linguas uffizialas. Cuntrari al territori principal dal Danemarc na fan ellas betg part da l’Uniun europeica.
Sulettamain en il sid posseda il Danemarc in cunfin cun in auter stadi, numnadamain cun la Germania. En il nord da la Germania (en la regiun Schleswig dal Sid ch’appartegneva pli baud al Danemarc) viva ina minoritad danaisa detg vasta. Da l’autra vart dal cunfin, en il Schleswig dal Nord, viva percunter ina minoritad tudestga, damai che quest territori appartegneva temporarmain a la Germania.
Geografia
Senza resguardar la Grönlanda e las Inslas Feroe cumpiglia il Danemarc ina surfatscha da 43 094 km². Il pajais è pia in zic pli grond che la Svizra. Dal nord al sid mesira il territori 368 km, dal vest a l’ost 452 km.
Pervi da las bleras inslas e las splagias enchavadas mesira la costa dal stadi plitost pitschen en tut 7314 km. Il sulet cunfin terrester giascha en il sid (Germania) ed ha ina lunghezza da 67 km. En pli cunfinescha il Danemarc cun la Mar dal Nord, il Skagerrak, il Kattegat e la Mar da l’Ost.
Cuntrada
thumb|left|Il canal Nyhavn a Copenhagen La part settentriunala da la Peninsla da Jutland (danais: Jylland, tudestg: Jütland) furma la regiun da passadi tranter l’Europa Centrala e la Scandinavia. Cumbain che la cumpart da la terra franca munta a radund 30 000 km², resentan ils abitants lur stadi sco reginavel dad inslas. La pli grond’insla è il Sjælland (‹pajais dals lais›) cun 7031 km². En l’ost da l’insla sa chatta Copenhagen, la chapitala dal Danemarc. La segund gronda insla è Vendsyssel-Thy, er numnà Jutland dal Nord, cun 4685 km². Questa part dal Jutland è pir daventada in’insla tras il grond stemprà dal 1825 e vegn recepida en la populaziun enfin oz sco terra franca. Tranter il Sjælland e l’insla Fionia (u Funen, danais: Fyn) giascha il Belt Grond; tranter l’insla Fionia ed il Jutland il Belt Pitschen. La terza via maritima en la regiun è l’Öresund ch’è situà tranter il Sjælland ed il sid da la Svezia.
La cuntrada dal Danemarc è vegnida furmada essenzialmain da las epocas da glatsch dal pleistocen. Entant ch’ils glatschers dals temps fraids Elster e Saale tanschevan lunsch sur il Danemarc or, laschond enavos material da morena da basa, è il glatsch dal temp fraid Weichsel (avant 20 000 onns) s’extendì be enfin entamez il pajais dad oz. Questa surglatschada parziala è vesaivla enfin oz e sparta il Danemarc en las duas parts caracteristicas dal Jutland da l’Ost e dal Vest. Entant ch’il vest è fitg planiv (e d’in material main fritgaivel), domineschan collinas e morenas il maletg da la cuntrada vers l’ost. Là è er situà il punct il pli aut dal pajais, il Møllehøj cun 170 m s.m. La cuntrada caracteristica cun sia variaziun tranter planira e collinas s’extenda er sur las numerusas inslas dal Danemarc.
La costa da la Mar dal Nord e da las inslas situadas davantvart ha conturas relativamain gulivas ed è main adattada per sbartgar u bajegiar ports che quella da la Mar da l’Ost. Uschia è il port d’Esbjerg, construì en il 19avel tschientaner, il sulet port da muntada en il vest dal pajais. La costa da la Mar da l’Ost è percunter ritga da furmas e conturas e cumpiglia numerus fiords che tanschan lunsch viaden en il pajais. Qua sa chattan citads da port che furman ils pli vegls lieus da colonisaziun dal Danemarc insumma. Il Limfjord, situà en il nord dal pajais, n’è nagin fiord en il vair senn dal pled, mabain in bratsch da la mar che taglia il Jutland quasi cumplettamain dal vest a l’ost.