cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Helsinki
Navigaziun
Suenter la fin da l’Uniun sovietica han ins endrizzà vers la chapitala estona, situada en ina distanza da var 80 kilometers, colliaziuns talmain frequentas ch’ins discurra gia d’ina regiun metropola communabla cun num Talsinki. Per excursiunists d’in di ch’arrivan nà da Helsinki, è Tallinn attractiv surtut pervi da sia citad veglia pittoresca ed il nivel dals pretschs vaira bass. Da l’autra vart sa rendan var 18 000 Estons a lavurar en la regiun Helsinki (situaziun dal 2011). Ils ultims onns han ins er cumenzà a discutar la dumonda d’in eventual tunnel sut la mar che colliass las duas citads.
Viafier
200px|right|thumb|Colliaziuns da viafier La staziun principala da Helsinki furma la pli gronda staziun a chau dal traffic da viafier en Finlanda; ella tutga a la viafier statala finlandaisa VR. Trens a gronda distanza mainan en las pli impurtantas citads da la Finlanda sco er a Son Petersburg e Moscau. Ultra da quai fineschan qua tut las lingias da la rait da la viafier urbana che collian il center cun las aglomeraziuns situadas en il nord ed en il vest sco er cun las citads vischinas. L’edifizi da la staziun è vegnì terminà l’onn 1919 tenor plans da l’architect Eliel Saarinen e furma ina da las ensainas da la citad.
Traffic public urban
Il traffic public urban cumpiglia bus, tram, metro, tren e nav-fera. L’onn 2010 èn vegnids transportads sin l’entir territori da l’associaziun da traffic HSL (Helsinki, Espoo, Vantaa, Kauniainen, Kerava, Kirkkonummi, Sipoo) 326,9 milliuns passagiers. La cumpart dal traffic public urban vi dal traffic cumplessiv a l’intern da la citad ha muntà il 2014 a 32 %.
La metro da Helsinki, la suletta en Finlanda, è vegnida averta l’onn 1982. Ella dispona dapi il 2018 da duas lingias (M1 e M2) che collian il center cun l’ost da la citad e cun Espoo, la citad vischina situada en il vest. L’entira rait da metro mesira 35 kilometers e dumbra 25 staziuns. Il tram da Helsinki è medemamain il sulet da l’entir pajais; il 2018 dumbrava quel diesch lingias che curseschan tuttas en il center da la citad. Daspera exista ina rait da bus vaira spessa. La staziun da bus sutterrana Kampin keskus è vegnida averta l’onn 2005 e serva al traffic da bus en direcziun dad Espoo sco er a lunga distanza. Ils terminals da bus frequentan mintga di var 170 000 passagiers.
Traffic d’autos
La lunghezza totala da la rait da vias da Helsinki munta a 1078 km. Enturn la citad mainan duas vias circularas; perquai che la citad sa chatta a la costa, han quellas la furma d’in mez rudè. Actualmain vegn discutada l’opziun da stgaffir supplementarmain in tunnel central per distgargiar il center da la citad dal traffic da transit tranter ost e vest.
Pervi da la buna rait da traffic public e las curtas distanzas giogan ils autos da persunas ina rolla subordinada entaifer il traffic da la chapitala. En media ha quel muntà il 2014 a 22 % da l’entir traffic urban. Il 2011 ha la quota d’autos da persunas per 1000 abitants munta en la citad a 403, quai ch’è in bun tant sut la media dal pajais da 548. La maioritad dals tegnairchasa a Helsinki n’ha nagin agen auto.
Peduns e traffic da velos
Il 2014 muntava la cumpart dals peduns al traffic urban 34 %, il traffic da velos radund 11 %. La lunghezza totala da las vias da velo a Helsinki munta a 1200 km; per gronda part sa tracti però da vias cumbinadas per peduns e velos. Ultra da quai exista in sistem d’emprest da velos cun var 240 staziuns d’emprest.
Provediment d’energia
La citad da Helsinki dispona d’in’atgna interpresa da provediment d’energia, Helsingin Energia, la quala producescha electricitad e chalur a distanza ed è possessura da la rait da transmissiun. L’energia vegn surtut producida cun gas natiral; successivamain duai ina da las anteriuras ovras da charvun da crap vegnir remplazzada tras in’ovra che gudogna si’energia tras pumpas da stgaudar ed autras funtaunas d’energia regenerablas. La finamira è da cuntanscher fin il 2050 ina producziun ch’è neutrala al clima.
Provediment d’aua
Per il provediment d’aua è responsabla dapi il 2010 l’associaziun regiunala HSY. L’aua da spina deriva dal Lai da Päijänne, ch’è situà en ina distanza da ca. 120 km en il nord da la citad, e vegn manada en la citad tras in dals pli lungs tunnels da grip dal mund. Là existan dus implants da purificaziun da l’aua. La qualitad da l’aua è talmain buna che quella vegniva per part schizunt emplenida en buttiglias ed exportada.
Furmaziun e perscrutaziun
La regiun Helsinki furma il center scientific da la Finlanda. Tut en tut datti là tschintg scolas autas ed universitads cun in total da ca. 60 000 students. Cun excepziun da l’Universitad Aalto, ch’ha sia sedia principala en la citad vischina Espoo, sa chattan quellas tuttas a Helsinki sez. Vitiers vegnan sis scolas autas spezialisadas e plirs instituts da perscrutaziun.
Cervia
Cervia (Žìrvia in l'idiom rumagnol) es üna vschinauncha taliauna da var 28.000 abitants, chi as chatta illa region Emilia-Romagna, provinza da Ravenna, sülla riva dal Mer adriatic. Ad es üna localited turistica fich renumneda per sias largias rivas da sabgia, la produziun da sel e las funtaunas termelas.
Geografia
A Cervia do que bgeras fracziuns. La pü renumneda es sainza dubi Milano Marittima.
Cannuzzo
Quista fracziun es prevalantamaing agricula. I'l vih do que la baselgia da Nossaduonna dals Aungels dal 17. tschientiner e bgeras chesas rurelas restauredas.
Castiglione di Cervia
Eir quista es üna localited agricula. Cò as chattan l'oratori da San Lorenz dal 1794, Villa Ragazzena dal 1562 e la baselgia da San Josef dal 1775.
Milano Marittima
Quista localited ho tel nom perche ch'ella es gnida construida als inizis dal 20. tschientiner da üna societed da Milaun, zieva cha la vschinauncha da Cervia vet suottascrit üna convenziun cun la famiglia Maffei (üna da las pü renumnedas da Milaun) pel svilup dal territori a nord da la vschinauncha svessa. A gnint construieus bgers hotels e villas traunter il god da pign maritims e la riva dal mer e la fracziun dvantet ün lö da vacanzas fich renumno, aunz per l'ota burgaisia da Milaun e zieva per l'uschè dit "turissem da massa". La localited ed clameda "città giardino" (cited curtin), perche cha a do bgers parcs, zonas verdas e bös-chs da pigns maritims intuorn (ed in tscherts cas eir "in mez") a las chesas e lung las vias.
Montaletto
Otra fracziun agricula, è'la sül cunfin culla provinza da Forlì-Cesena. Illa zona sun gnidas fattas excavaziuns archeologicas, düraunt las quelas sun gnieus scuverts chats da l'eted dals Romauns.
Pinarella
Ad es üna localited turistica lung il mer a süd da Cervia. A do ün god da pigns maritims stret e lung traunter la riva e'l vih.
Pisignano
Fracziun agricula, è'la renumneda pella baselgia da San Steffan dal 977 e pella presenzcha d'üna plazza aviatica militara.
Tagliata
Ad es l'ültima fracziun lung il mer a süd da la vschinauncha. Cò circundeschan ils bös-chs da pigns maritims las chesas.
Terme
Ad es üna pitschna fracziun dasper la Strada naziunela 16 ad est dal god da pigns maritims da Milano Marittima. Il lö ho quist nom, perche cha cò do que las funtaunas termelas da Cervia.
Villa Inferno
Ad es üna fracziun agricula ed artisanel. Sieu nom vegn dal pled latin infer, chi voul dir "suot": effetivamaing as chatta il vih a süd da las salinas, in ün territori da palüds. Illa fracziun do que'l Museum da las marionettas.
Epoca antica
La veglia cited da Cervia, chi fin al 9.-11. tschientiner vaiva nom Ficocle, tenor legenda gnit fundeda dal cumandant etrusc Ficol, chi la vaiva vulida construir dasper Ravenna per batter sieu tiraun.
Suainter divers autuors vegna il nom Ficocle d'ün chapitani grec u d'ün prefect da Filip I da Macedonia, u fors'auncha dals pleds grecs "φυκος" (alga) e "κλέος" (fama), perche cha las algas eiran fich abundantas i'ls chanels ed illas salinas da quel territori.
Dal prüm Cristianissem a la destrucziun
Tenor ils statuts da la cited rivet il Cristianissem var dal 50 grazcha ad Eleuteri, prüm uvas-ch invio da l'Apostel da l'Emilia Sant Apollinare. Ma tuot que es fich intschert, perche cha üngün act menziuna la presenzcha d'uvas-chs fin var als 500, cur cha Geronzio gnit menziuno d'ün document papel scu uvas-ch da Ficocle.
Dal 655 Pipin det il territori intuorn Ravenna al papa Zaccaria in possess continuo. Dal 709 as rebellet l'archuvas-ch da Ravenna al papa; per que fet ir l'imperatur Güstiniaun il cumandant Teodor in quel lö, per suottametter l'archuvas-ch danöv a Roma. L'Archuvas-ch e'ls schefs da la revolta dumandent agüd a las otras citeds d'intuorn; il vschin da Ficocle Altobello Laschi vet a Ravenna cun qualche sudo, ma memma pochs cu quels da Teodor. A la fin gnit Ravenna plundrageda e Ficocle desdrütta.
Il cambi da nom e la nouva cited
Zieva la destrucziun gnit la cited da Ficocle construida danöv in listess lö, inua ch'ella eira üna vouta, dasper las salinas. Traunter il 9. e l'11. tschientiner mudet la cited nom: da Ficocle a Cervia, scu eir hoz ella es clameda.
Ils prüms purtrets da Cervia sun un pêr chartas dal 15. tschientiner: ellas faun vzair üna cited fortificheda cun trais portas d'access liedas a la terra ferma tres punts muviblas, un palazi dal priur, set baselgias ed ün friun vulieu tenor legenda da l'imperatur Fadri il Grand.
Già dal 1630 cumanzet que a penser da spuster la cited dasper la riva dal mer, in üna zona pü sauna; ma be ils 9 november 1697 suottascrivet il papa Innocenzi XII il chirograf, chi cuntgnaiva l'uorden e'ls möds da cunstrucziun da la nouva cited. Tel documaint mussaiva il numer da chesas da construir, la pusiziun da la catedrala, dal palazi da l'uvas-ch e da la praschun; la spaisa totela previsa per que eira da var 35-40.000 s-chüds.
Nom da la cited
Tenor legenda, düraunt cha l'uvas-ch da Lodi giaiva a spass tres il god da pign da la cited, vzet el ün tschierv ("cervo" in taliaun); el pensaiva, ch'el eira ün funcziunari da Dieu, e per que s'inschnugliet el davaunt la bes-cha per devoziun.
Daspö quel di gnit la cited clameda "Cervia", per algorder l'evenemaint e perche cha i'ls gods d'intuorn eiran que bgers tschiervs.
La vappa da la cited rapreschainta propi ün tschierv inschnuglio sün ün pro verd.
Catedrala
La catedrala da Cervia, dedicheda a Nossaduonna d'avuost, gnit construida traunter 1699 e 1702; il prüm crap gnit mess da l'uvas-ch Francesco Riccamonti. Ella as chatta sülla vart vest da Piazza Garibaldi, la plazza principela da Cervia.
Il stil da la baselgia es sumgiant a quel romanic; ella es fatta a crusch latina, ho ses chapellas laterelas (trais per minchüna vart), tschinch oters, ses pittüras dal 18. tschientiner e quatter sculpturas.
Il clucher es davous baselgia sülla part süd, e'l palazi da l'uvas-ch as drizza alla fatschada da la baselgia svessa a schnestra.
Baselgia dal Sufragi
Aint ella do que ün crucifix da lain, chi provegn d'üna clostra da la veglia Cervia; tenor legenda è'l gnieu dal mer düraunt ün orizi per proteger ils pas-cheders. A do eir ün orgel da Gaetano Callido, chi ho fat orgels eir illa baselgia da San Marcus a Vnescha, e düraunt la perioda da Nadel ün prasepan mecanic.
San Töna da Padova
Ella gnit construida traunter 1704 e 1741 da Antonio Farini our dal center da la cited, ün miel a nord dal Port canel. Ella es da stils baroc tard e rococo ed ho eir ün clucher ot 20 meters, agiunt pü tard.
Stella Maris
Ella es la baselgia da Milano Marittima; sieu nom in latin significhescha "Staila dal mer". Construida da Carmelo Bordone dal 1959, ospitescha'la ils Franziscauns, es da fuormas modernas ed ho grands vaiders.
Düraunt la sted illa baselgia vain fatta la manifestaziun I Venerdì a Stella Maris ("Venderdi a Stella Maris"), düraunt la quela a vegnan effettuos concerts d'orgel da musicists renumnos.
Sanctuari da Nossaduonna dal Pign
Il sanctuari as chatta a 2 km da la cited, dasper la Strada Naziunela 16 "Adriatica" e la localited Terme; el es pitschen ed in stil romanic tard, cun quadrels in vista ed ün pitschen clucher sül tet.
Aint el do que ün oter fat cun ün sarcofag dals prüms ans dal Cristianissem, sür il quêl penda ün crucifix da lain dal 17. tschientiner, e pittüras da mür mel conservedas.
Minch'an, la prüma dumengia d'october, è'l il lö d'arriv da la "Processione del Volto" ("Processiun da la Vista").
San Steivan
Ella as chatta a Pisignano ed es la baselgia la pü veglia dal territori da la vschinauncha da Cervia. Ella gnit construida in ün lö, chi a l'eted dals Romauns eira dedicho al dieu Mitra. La prüma baselgia eira dal 10. tschientiner e gnit construida danöv dal 1521, zieva ch'ella gnit desdrütta düraunt la battaglia da Ravenna, in stil prüm romanic.
San Töna l'Abat
Ad es la baselgia da Castiglione di Cervia. Ella gnit construita dal 1902, zieva cha la precedainta gnit desdrütta da ün incendi dal 1875.
Nossaduonna dals Aungels
Ella as chatta a Cannuzzo e gnit construida dal 1828. La baselgia piglia sieu nom da üna pittüra, chi rapreschainta Nossaduonna, l'iffaunt Gesu e duos aungels dasper els. La construcziun ho quadrels in vista; aint ella, do que eir üna statua dal Cour sant da Gesu. Il clucher, cun sögl quadrat, gnit construieu zieva la baselgia.
San Severi l'Uvas-ch
Ad es la baselgia da Savio. Construida dal 1831, gnit ella desdrütta da üna ovazun dal flüm Savio e dals bombardamaints düraunt la Seguonda Guerra mundiela e construida danöv dal 1955.
Ouvra da l'architect Minardi, ho'la lingias essenzielas ed ho aint ella pittüras sün taila dal 18. tschientiner.
Sant Andrea l'Apostel
La baselgia da Villa Inferno es dal 1680 ed es da stil neoclassicistic. Aint ella, sülla paraid da l'apsida, do que ün mosaïc, che represchainta Sant Andrea l'Apostel. Il clucher, dal 1920, gnit dannagio da üna sajetta e dal bombardamaints düraunt la Seguonda Guerra mundiela.
San Göri
Ad es la baselgia da Montaletto; a l'interiur do que elemaint dal 18. tschientiner, ma oters elemaints dadour, scu l'apsida, sun dal 1500. Aint ella, davous l'oter, do que üna Nossaduonna cun l'iffaunt Gesu dal 17. tschientiner; sül tet do que ün pitschen clucher.
Santa Teresa da l'iffaunt Gesu
La baselgia da Tagliata, dal 1967, es da stil modern; la vart superiur da la fatscheda es fatta cun quadrels in vista. Aint ella, a schnestra do que üna statua da lain da Nossaduonna cun l'iffaunt Gesu ed a dretta las imegnas da Santa Teresa e dal Cour sench.
Nossaduonna da la naiv
Ad es üna baselgia construida illa veglia cited da Cervia dal 1603, traunter las salinas, ma già dal 4. tschientiner vaivan ils lavuraints da las salinas tschernieu Nossaduonna da la naiv scu lur protectura.
La baselgia ho fuormas simplas; aint ella, düraunt var ün tschientiner, eira ün taila da Nossaduonna da la naiv conserveda; zieva la construcziun da la nouva cited, la taila gnit purteda aint la catedrala.
Zieva la demoliziun da la veglia Cervia gnit la baselgia viepü abanduneda: il prüm gnit ella useda scu ossari e zieva, dal 1867, gnit ella exproprieda e priveda da la qualited da lö da cult.
Poch dalöntsch la veglia, illa localited Malva, als 8 dicember 2007 gnit la nouva baselgia Virgo ad Nives ("Nossaduonna da la naiv") inaugureda.
Magazin dal sel "Port intern"
Quist magazin as chatta fruntelmaing l'oter, a nord dal port canel. Construieu dal 1712 culs materiels provgnaints da la demoliziun da la veglia Cervia, è'l ün pöch pü pitschen cu il magazin "Tuor" ed ho eir ün port intern per charger il sel süllas barchas. Hoz nun è'l utiliso.
Tuor San Michel
Dal 1691, aunz la construcziun da la nouva Cervia, as chatta i'l center da la cited, dasper il Magazin dal sel "Tuor". Ota 22,5 meters e culla basa quadrata, gnit ella construida per protedscher la cited e sieus magazins dals assagls dals Türchs. Hoz ospitescha'la la biblioteca cumünela.
God da pigns
Il god da pigns da Cervia es da 260 ectaras; il as chatta a süd dal pü renumno god da pigns da Classe, pella megldra part traunter Milano Marittima e Terme.
I'l god as chattan na be pigns maritims, ma eir ginaivers, ruvers, fraischens e salschs; scu bos-chaglia do que amurers, prüners e vits sulvedgias.
Mer
Siand ün lö da turissem pervi da la presenzcha dal Mer adriatic, es sieu stedi fich suvenz controllo da l'ARPA (Associaziun regiunel pella protecziun da l'ambiaint). Daspö 1997 ho la Foundation for Environmental Education ("Fundaziun per l'educaziun per l'ambiaint") do la "Bindera blova" a Cervia pella buna qualited da l'ova da sieu mer.
Ballapè
La squedra principela da ballapè da Cervia es l'"Associazione Sportiva Cervia 1920", chi hoz giova in "Eccellenza", il seguond campiunedi da squedras d'amatuors da la "FIGC" (la Federaziun taliauna da ballapè).
L'A.S. Cervia 1920 füt protagonist, traunter 2004 e 2006, dal Reality show "Campioni - Il sogno", transmessa da la televisiun taliauna Italia Uno. A la fin dal campiunedi 2004/2005 gnit la squedra promovida in "Serie D", la categoria la pü ota da la ballapè d'amatuors. Ma dal 2007 turnet ella in "Eccellenza".
Otras sports
Cervia ho eir üna squedra da ballapè da riva (u.d. Beach Soccer), clameda "Cervia Beach Soccer", e duos da ballachavagna, l'üna masculina, l'otra feminina.
Svizra taliana
La Svizra taliana è in term che vegn duvrà per definir il territori svizzer da lingua taliana.
Alps
thumb|350px|Maletg da satellit da las Alps Las Alps furman la pli auta muntogna situada a l’intern da l’Europa. Quella s’extenda en furma d’in artg d’ina lunghezza da 1200 kilometers e d’ina ladezza tranter 150 e 250 kilometers tranter la Mar Ligura ed il Batschigl Pannonic.
Survista
thumb|220px|Mont Blanc, 4810 m L’entira regiun alpina cumpiglia ina surfatscha da radund 200 000 km². Ella s’extenda sur ca. 750 km tranter vest ed ost e ca. 400 km tranter sid e nord. Las regiuns da cunfin furman la Val dal Rodan, la Svizra Bassa, il curs superiur dal Danubi, la Pitschna Planira Ungaraisa, la Planira dal Po ed il Golf da Genua.
L’artg alpin cunfinescha en il sidvest cun las Apenninas, cumpiglia la Planira dal Po, sa diromescha vers il Giura Franzos e Giura Svizzer e finescha en l’ost en furma da ventagl davant la regiun collinusa da la Pannonia dal Vest. En il nordost al Danubi sper Vienna èn las Alps spartidas tras il Batschigl da Vienna da la Muntogna Dinarica ch’è fermamain carstica. En il nord sa sbassan las Alps cuntinuadamain vers la regiun prealpina da l’Austria e da la Germania. En il sid è la pendenza vers la Planira dal Po pli andetga. La chadaina da muntognas a la quala appartegnan las Alps s’extenda da l’Atlas african fin en l’Asia dal Sidost.
Las tschimas sa chattan en il vest per ordinari tranter 3000 e 4300 meters sur mar; en las Alps Orientalas èn las muntognas in pau main autas. Il pli aut piz da las Alps furma il Mont Blanc cun 4810 meters. 128 pizs èn sur quattermilli meters auts, numerusas muntognas èn parzialmain surglatschadas. Las Alps sa dividan en numerusas gruppas e chadainas da muntognas.
Las Alps situadas amez l’Europa, furman in impurtant cunfin climatic e sparta-auas. Ellas spartan la part centrala da la zona mediterrana da l’Europa Centrala, segnada d’in clima atlantic, e stattan en l’ost sut clima continental. Er ils flums suondan questas direcziuns principalas vers la Mar Mediterrana, Mar dal Nord e Mar Naira.
L’artg alpin cumpiglia territoris dals otg stadis da las Alps, numnadamain Frantscha, Monaco, Italia, Svizra, Liechtenstein, Germania, Austria e Slovenia. Las Alps furman il spazi da viver da radund 13 milliuns umans e vegnan appreziadas en tut l’Europa sco spazi da recreaziun. Dapi l’istorgia tempriva furman las valladas alpinas ed ils pass alpins er impurtantas colliaziuns da traffic transeuropeicas.
Etimologia
thumb|240px|Reliev aut da las Alps Il num ‹Alps› è collià cun il pled Alp(e) che vegn duvrà en Svizra ed en l’Austria dal Vest per ‹alp/pastgira d’alp›. Er en il territori latin sa lascha la noziun ‹alp› manar enavos fin en il temp preroman. La colliaziun tar l’adjectiv indogerman *albʰos (‹alv›), che vegniva savens fatga pli baud, è però pauc probabla.
En la litteratura vegnan las Alps menziunadas relativamain tard sco muntogna. Pir l’expediziun militara da Hannibal sur las Alps l’onn 218 a.C. las ha rendì enconuschentas. Ina definiziun vaira concisa dal territori porscha Polybios († ca. 120 a.C.), il qual fa indicaziuns precisas davart singuls pass alpins. Las denominaziuns Alpeis (singular) ed Alpēs (plural) cumparan ca. 150 s.C. en la geografia da Ptolemeus scritta per grec (p.ex. Alpes Poeninae/Summo Poenius per Grond Son Bernard). Isidor da Sevilla conferma en si’ovra ‹Etymologiarum sive originum libri XX› ch’ils conquistaders romans hajan surpiglià il term ‹alp› da la populaziun muntagnarda celtoligura e che quel muntia ‹auta muntogna, pastgira alpina›.
En il temp medieval èn tant il pled ‹alp› sco er la noziun latina ‹mons› vegnids duvrads per designar singulas elevaziuns, pass e passadis. En il territori tudestg ha alura il term aleman ‹-berg› occupà in temp questa posiziun. Da quai dattan anc oz perditga nums da pass che fineschan sin ‹-berg›. A partir dal 18avel tschientaner vegn ‹Berg› alura duvrà pli e pli per singuls pizs ed ‹Alps› per l’entira muntogna.
Ozendi datti in’entira famiglia da pleds e da muntadas ch’èn colliadas cun la noziun ‹alp›. Sper las duas muntadas centralas che vegnan differenziadas per rumantsch cun minuscla e maiuscla (Alps, alp) cumpara il term er sco num d’autras muntognas (p.ex. Alps Apuanicas, Alps Giapunaisas). ‹Alpin› vegn duvrà en general – pia er independent da las Alps sco talas – per in stgalim d’autezza (stgalim alpin) u stat er sco sinonim per ‹muntogna› (p.ex. ski alpin, raiver alpin). ‹Alpid› designescha ultra da quai en la geologia ina fasa da furmaziun da muntognas. La chadaina da muntognas alpida s’extenda da l’Europa fin en l’Asia da l’Ost.
Structuraziun
thumb|260px|Tripartiziun classica En il decurs dals ultims tschientaners èn ins adina puspè sa stentà da structurar las Alps, e quai a basa da differents criteris. Puncts da partenza pon furmar caracteristicas culturalas e da la geografia umana ubain cumponentas e structuras natiralas (orografia, geomorfologia, geologia, idrologia, clima, flora e fauna). Tut quests differents sistems han manà ad ina structuraziun a pitschens spazis che na sa lascha strusch survesair en tut sia multifariadad e che cumpiglia numerusas denominaziuns localas e regiunalas che sa cuvran per part u sa cuntradin schizunt.
Surtut areguard la structuraziun geografica da l’artg alpin sco tal èn sa sviluppads en il decurs dal temp dus sistems ch’èn be parzialmain cumpatibels in cun l’auter e che porschan spazi a malchapientschas fundamentalas. In tratg cuminaivel central dad omadus sistems furma però la tripartiziun per lung da la chadaina da las Alps en ina part centrala sco er ina – relativ a l’artg – exteriura (en il nord e vest) ed interiura (en il sid).
Divisiun da las Alps en duas parts
En l’Austria, il Tirol dal Sid e la Germania èsi usità da divider las Alps en las duas unitads centralas Alps dal Vest ed Alps da l’Ost. Questa sutdivisiun sa referescha a las differenzas geologicas (ed en consequenza da quai er geomorfologicas) che sa mussan en il territori da cunfin tranter la Svizra e l’Austria sin l’autezza d’ina lingia che tanscha pli u main da la Val dal Rain al Lai da Como (e quai surtut en la part settentriunala da la chadaina da las Alps).
Tripartiziun da las Alps
En l’Italia ed en Frantscha è derasada ina tripartiziun da las Alps en Alps dal Vest, Alps Centralas ed Alps da l’Ost. Questa tripartiziun vegn applitgada a moda unitara ed enconuscha ina lunga tradiziun; ella sa basa main sin criteris geologics che sin ina cunvegnientscha geografica ch’è sa sviluppada en il decurs da l’istorgia. Tenor questa tripartiziun cumenzan las Alps dal Vest a la Mar Mediterrana e tanschan fin a la lingia Val d’Aosta-Mont Blanc, las Alps Centralas sa chattan tranter la Val d’Aosta-Mont Blanc ed il Pass dal Brenner e las Alps da l’Ost s’extendan dal Brenner fin en la Slovenia. Sin questa tripartiziun sa basa er il Club alpin svizzer, il qual cuvra en quest senn la gronda part da las Alps Centralas.
Autras sutdivisiun
Betg main multifaras èn las sutdivisiuns che partan dal clima, da la vegetaziun u da la colonisaziun da las Alps:
Chadainas e gruppas da muntognas
thumb|240px|Cunfin vest-ost tenor la bipartiziun
Alps da l’Ost
Las Alps da l’Ost vegnan partidas tras las grondas faudas longitudinalas en trais unitads:
Alps dal Vest
Las Alps dal Vest furman – tenor la divisiun da las Alps en duas zonas – la part da las Alps che sa chatta en il vest da la lingia Lai da Constanza – Rain – Pass dal Spleia – Lai da Como. Ellas fruntan en il nord dal Golf da Genua sin las Apenninas e tschinclan vers vest en in vast artg la Planira dal Po.
Ils suandants pajais han part da las Alps dal Vest:
Las Alps dal Vest èn pli autas che las Alps da l’Ost; lur chadaina centrala è pli curta e fermamain sturschida. Las Alps dal Vest cumpiglian 81 pizs che mesiran in’autezza da passa 4000 m s.m. Qua sa chattan er ils pli auts pass da las Alps, tranter els il Col de l’Iseran en la Savoia ch’è cun 2764 m il pli aut pass da las Alps insumma.
Unitads entaifer las Alps dal Vest
Ina retscha da massivs centrals cristallins vegn spartida tras valladas d’ina zona da gnais en il sid e d’ina zona da chaltschina en il vest e nord. Tuttina sco tar las Alps da l’Ost sa lascha pia er applitgar sin las Alps dal Vest ina tripartiziun. Vers vest e nord s’extenda ina zona da chaltschina cun paraids fitg taissas e dents vers l’avantterren respectiv. La chadaina dals massivs centrals – ch’èn isolads in da l’auter – cumpiglia las pli autas muntognas da las Alps. Qua sa chattan muntognas ch’èn savens da furma bizarra. Pervi da lur autezza èn blers massivs englatschads; il Glatscher d’Aletsch en las Alps Bernaisas furma il pli lung glatscher da las Alps. Las muntognas da la zona da gnais crodan cun grondas differenzas d’autezza vers la Planira dal Po. Vers nord sa sbassa la part centrala da las Alps dal Vest (resp. las Alps Centralas) vers la Svizra Bassa; en il vest sfundran las chadainas provenzalas sut ils deposits pli giuvens da la Val dal Rodan.
Entaifer las Alps dal Vest sa laschan differenziar las suandantas unitads pli grondas: thumb|200px|Part orientala da las Alps dal Vest Zona da chaltschina
Massiv Central
Zona da gnais
En Svizra vegnan las parts dal pajais ch’èn situadas en las Alps er partidas en la costa nord da las Alps, las Alps Centralas occidentalas ed orientalas e las Alps dal Sid situadas en il Tessin.
Geologia
Tar las Alps sa tracti d’ina muntogna faudada ch’è geologicamain relativamain giuvna e che dispona d’ina structura da cuvridas correspundenta.
Unitads grondas geologicas
En il decurs da la perscrutaziun geologica è s’etablida ina sutdivisiun da las Alps en unitads grondas ch’èn mintgamai segnadas da successiuns da crap e da territoris da derivanza caracteristics. Dal nord vers il sid differenziesch’ins las suandantas unitads:
Furmaziun da las Alps
Tar la faudaziun geologica da las Alps sa tracti d’in process a plirs stgalims, il qual ha cumenzà avant ca. 135 milliuns onns (dal temp da la vieuta da la perioda giurassa a la perioda da crida). L’ultima fasa d’activitad pli gronda ha gì lieu avant 30 fin 35 milliuns onns en il terziar; en furma pli moderada cuntinuescha la furmaziun però fin oz. Ord vista da la tectonica da plattas tutgan las Alps tar las giuvnas muntognas da cuvridas da la furmaziun da muntognas alpidica (per part er numnada be alpina); a quella vegnan er attribuidas il Caucasus ed il Himalaya. La perscrutaziun geologica intensiva dal 20avel tschientaner ha manà a la conclusiun ch’in anteriur ocean da 1000 km ladezza, cun urs continentals, batschigls sutmarins e dies oceanics, saja vegnì stumplà ensemen als stgars 100 km ladezza da las Alps odiernas.
Process da la tectonica da plattas
En il territori mediterran sa lascha la furmaziun da muntognas manar enavos sin l’avertura cuntinuanta da l’Atlantic. Tras quai è il continent african vegnì rut ora dal supercontinent Pangea e smatgà en in moviment da rotaziun vers l’Europa. Tranteren sa chattava la platta adriatica, la quala è vegnida enserrada da dus bratschs d’oceans, ils quals tanschevan da l’Atlantic fin a la Tethys. A l’ur sid da la crusta continentala da l’Europa è sa furmada la crappa dal helveticum. En il sid da quel èn sa sviluppads – en il bratsch settentriunal dals dus bratschs da mar enturn la platta adriatica – il penninicum settentriunal e central. Anc pli en il sid sa chattava la platta adriatica cun l’alpin oriental e meridiunal.
Cun l’avertura da l’Atlantic dal Nord en il giura mesaun (tenor datas paleomagneticas ca. avant 170 milliuns onns), ha cumenzà a sa furmar en la Paratethys en il nord da la Platta adriatica or da crusta oceanica il penninicum dal sid. A medem temp han gì lieu en la zona da sedimentaziun da l’alpin oriental ils emprims process da furmaziun da muntognas; quels han la finala mantunà las cuvridas da l’alpin oriental superiur. Durant il temp da crida è s’avert l’Atlantic dal Sid (avant ca. 125 milliuns onns); quai ha mess ad ir la subducziun ed accreziun dal penninicum dal sid vi da l’alpin oriental. Tras quests process è l’ocean penninic puspè sa serrà plaunsieu.
A partir da l’eocen avant ca. 53 milliuns onns ha l’Africa cumenzà a sa mover directamain vers nord, chatschond uschia la platta adriatica sco in sparun en la part meridiunala da l’Europa. La collisiun e tras quai l’emprima fasa da furmaziun da muntogna cumpressiva ha durà be radund 5 milliuns onns (da l’eocen superiur fin l’oligocen inferiur). Tras quai è l’alpin oriental e meridiunal vegnì stuschà durant la fasa da faudaziun neoalpidica (pireneica) sur il penninicum mesaun, e parts satiglias da crusta èn vegnidas chatschadas suten. Cun l’ulteriura collisiun è vegnì surcuvert il penninicum settentriunal e la finala il helveticum, fin che la structura da las cuvridas alpinas è stada terminada en il pliocen. Quest process da cumprimaziun cun ruttadiras inversivas d’ina dimensiun da plirs tschient kilometers ha manà a la structura da cuvridas da las Alps odierna. Durant il maximum da l’orogenesa alpidica è la muntogna s’auzada per ca. 5 mm ad onn. Quest process n’è anc oz betg terminà, damai che las plattas continentalas sa stauschan vinavant ca. 5 cm ad onn ina en l’autra.
Istorgia da la sedimentaziun
thumb|220px|La tectonica da plattas avant 230 milliuns onns La furmaziun dal supercontinent Pangea aveva manà en il paleozoicum ad in fundament da granits, gnais ed autras sorts crappa; per part èn quellas medemamain vegnidas integradas pli tard en ils process da la furmaziun da las Alps. Dapi il trias è il supercontinent rut dapart ed als urs continentals da la platta adriatica en il sid resp. da la platta europeica en il nord ha cumenzà ina sedimentaziun marina. En il trias inferiur èn sa furmadas en la regiun da sedimentaziun da las Alps da l’Ost a l’ur nord ed ost da la platta adriatica stresas che cuntegnan sal (stresas da Werfen); quellas laschan supponer ch’i haja regì da quel temp in clima arid. En l’ulteriur decurs dal trias èn sa depositads qua ils craps da chaltschina da las cuvridas ostalpinas (trias alpin); da quellas sa cumponan pli u main las Alps da chaltschina odiernas. En il territori da las cuvridas helveticas da pli tard hai dà da quel temp a l’ur sid da la platta europeica surtut sedimentaziuns da craps da sablun e da craps d’arschiglia (trias german).
Durant la perioda giurassa ed il temp da crida hai dà en il territori da la Tethys als urs dal continent europeic e da la platta adriatica surtut deposits da chaltschina e da dolomits. En las mars ch’èn sa furmadas tranteren èn vegnids deponids en la profunditad sediments arschiglius ch’han per part interagì cun vulcanissem sutmarin. La grossezza dals sediments da quest temp variescha fitg ferm e po midar a curta distanza a moda andetga. Suenter il cumenzament da la subducziun dal penninicum mesaun sut l’alpin oriental ha inizià davant il cugn d’accreziun la furmaziun da flisch. Sin il dies da la rasada da cuvridas che sa muveva vers nord è la ‹Mar da Gosau› penetrada en batschigls da las Alps da l’Ost ch’eran londervi da sa furmar ed ha deponì là ils sediments marnus e da crap da sablun da las stresas da Gosau (temp da crida) ch’èn ritgs da fossils.
Suenter ch’igl è sa furmada a l’ur be pli ina mar fitg graschla, ha la sedimentaziun da flisch fatg plazza a la sedimentaziun da la molassa. Tar quella sa tracti da sediments ritgs d’arschiglia e da sablun che derivan da las Alps sezzas; pli tard duevan quellas vegnir surcuvertas a l’ur dal flisch e per part involvidas en l’ulteriura faudaziun.
L’elevaziun e furmaziun cuntinuescha
Ch’i sa tracta tar las Alps – ord vista da l’istorgia da la terra – d’ina muntogna ‹giuvenila› ves’ins vi da las paraids-crap abruptas, ils fils fitg gizs e las vals profundas e taissas. La cumbinaziun tranter elevaziun ed erosiun (tras glatschers, flums, schelira, sulegl) furma – ensemen cun la structura dals deposits e la resistenza da las singulas stresas – fin oz las Alps. Ils glatschers han modellà supplementarmain questas structuras e stgaffì novas surfatschas sco crestas u fops; e suenter ch’il glatsch è tschessà, èn sa furmads lais e morenas.
Interdependenza tranter la cumposiziun da la crappa e la furma da la surfatscha
thumb|220px|Chaltschina da Dachstein La furma da la surfatscha ed autras caracteristicas geomorfologicas dependan mintgamai da las sorts da crappa che prevalan al lieu. En la chaltschina poi dar furmaziuns da carst. Dolomit che na lascha betg penetrar l’aua è segnà da fitg bleras valladas, d’in grip che rumpa tgunsch e da gravas cun crappa plitost fina. En regiuns nua che dominescha gnais e gnais da granit datti per ordinari distanzas vaira grondas tranter las singulas sfessas, uschia ch’i rumpan davent blocs pli gronds e sa furman vastas gravas da blocs. Ed il granit cun si’erosiun caracteristica maina en blers lieus a la furmaziun da grippa bizarra.
La successiun da las singulas stresas che furman il grip maina ad ulteriurs fenomens geomorfologics. A la basa da las successiuns da chaltschina fitg grossas, sco per exempel las Alps da chaltschina settentriunalas e la muntogna helvetica, sa chatta savens grip carstic ch’è situà sur plattamorta impermeabla ed è perquai ritg da funtaunas. Funtaunas, dutgs e lais sa furman savens er là nua che granits e gnais cun lur grondas sfessas laschan entrar l’aua, ma nua che quella frunta en la profunditad sin plattids da mica impermeabels. Ils deposits da sal e da gip en las Alps da chaltschina settentriunalas structureschan la surfatscha a moda sumeglianta sco ch’igl è il cas tar muntognas da chaltschina, numnadamain en furma da fenomens da carst.
Caracteristicas
Las Alps furman ina da las pli impurtantas lingias da separaziun dal clima en l’Europa. Ellas spartan ina da l’autra las regiuns ch’èn segnadas d’in clima mediterran, atlantic ubain pannonic. En las Alps sezzas po il clima variar d’ina vallada a l’autra, damai che quellas stattan – tut tenor lur posiziun ed il reliev da las muntognas che las circumdeschan – sut influenzas fitg differentas.
Facturs cun in grond effect sin il clima èn ils vents dal vest cun aria miaivla ed umida, l’aria polara fraida nà dal nord, l’aria continentala fitg sitga nà da l’ost (fraida l’enviern, chauda la stad) e l’aria chauda nà dal sid. Quests differents climas mainan mintgamai a constellaziuns d’accumulaziun caracteristicas.
Vents tipics èn il favugn (in vent che croda e che s’exprima en emprima lingia sco vent chaud nà dal sid, pli darar er nà dal nord) sco er il mistral en Frantscha.
L’irradiaziun dal sulegl directa è pli bassa en l’autezza, perquai che la spessezza da l’atmosfera è pli bassa; a medem temp è la radiaziun diffusa pli bassa. Quai augmenta la differenza da temperatura tranter spundas suleglivas e sumbrivaunas.
Regiuns climaticas
thumb|220px|Lauterbrunnental (BE) Vastas parts da las Alps dal Nord sumeglian en lur decurs da l’onn termic las planiras cunfinantas, cun excepziun da la reducziun da la temperatura media annuala (per 0,50 fin 0,65 °C mintga 100 m differenza d’autezza). Las precipitaziuns maximalas vegnan cuntanschidas la stad. Las zonas da cunfin da las Alps ch’èn expostas als vents dal vest cuntanschan savens precipitaziuns annualas tranter 2000 fin 3000 mm.
Las parts da las Alps orientadas vers sid èn segnadas d’in clima mediterran. Quai maina – cumpareglià cun l’Europa Centrala – ad envierns miaivels e stads chaudas. En pli sa spostan las precipitaziuns maximalas vers la primavaira e la stad. Caracteristics èn letgs da flums sitgs che mainan be aua en cas d’aua gronda (ils torrents da la planira taliana) e la furmaziun da vastas chavorgias sco las gorges da la Frantscha dal Sid u la val dal Soča (Isonzo) cun in profil da 2500 m.
Consequenzas dal stgaudament global per las Alps
La midada dal clima ha per consequenza ch’ils glatschers lieuan a moda dramatica. Differenzas da clima hai bain adina dà, quai che sa lascha gist cumprovar a basa dals glatschers che furman in veritabel archiv dal clima. Ma ozendi sa retiran ils glatschers pli spert che quai ch’igl era pli baud il cas. Tenor mesiraziuns han ils glatschers pers tranter il cumenzament da l’industrialisaziun ed il 1980 radund in terz da lur surfatscha e la mesadad da lur massa. Dapi il 1980 èn svanids ulteriurs 20 fin 30 procent dal volumen da glatsch. Da l’autra vart cumprovan retschertgas pli novas ch’ils glatschers ston esser stads luads ina giada cumplettamain gia avant millis dad onns.
Aspects centrals che vegnan mess en connex cun la midada dal clima èn:
La schelira permanenta che sdreglia; pli grondas quantitads da precipitaziuns
thumb|220px|Glatscher en retratga A l’emprima egliada è l’instabilitad creschenta da la grippa bain d’attribuir als glatschers e champs da naiv che lieuan. Facticamain destabiliseschan però surtut dus auters facturs il terren: Per l’ina lomian las precipitaziuns creschentas las stresas superiuras da la terra; en regiuns situadas sutvart il cunfin da la schelira permanenta maina quai adina pli savens a sbuvaditschs. Per l’autra sa sposta il cunfin da la schelira permanenta en regiuns pli autas. Regiuns che vegnivan stabilisadas antruras tras la schelira permanenta èn uss expostas al schelar e sdregliar cuntinuant ed èn perquai destabilisadas.
Rolla areguard la bilantscha da l’aua
Grazia a lur abilitad da reflectar la glisch dal sulegl reduceschan glatschers la temperatura locala. Tras quai promovan els la precipitaziun d’umiditad da l’aria en furma da naiv. Areguard la bilantscha d’aua da flums pli gronds na giogan els percunter praticamain nagina rolla. Per l’ina èn glatschers numnadamain be reservuars dad aua e betg funtaunas, per l’autra èn las quantitads d’aua specificas che vegnan absorbadas u dadas giu dals glatschers relativamain pitschnas, damai che omadus process succedan sur fitg lungs spazis da temp.
Reducziun da la biodiversitad
Ins suppona che la midada dal clima sforzia bleras spezias da plantas da translocar en autezzas pli autas. Mintga 100 m differenza d’autezza sa sbassa la temperatura per 0,6 kelvin (K); damai che la temperatura en las Alps è creschida ils ultims tschient onns in tras l’auter per 1,5 K, stuess teoreticamain sa laschar cumprovar in spustament a munt da radund 20 fin 25 m per decenni. Tenor retschertgas dal 1994 giascha quel be tar 4 m per decenni; novas retschertgas dal 2005 percunter discurran da 28±14 m per decenni.
Betg resguardà tar quest quint han ins il fatg che plantas autalpinas n’èn betg be s’adattadas en il decurs dal temp a la temperatura pli bassa, mabain er ad auters facturs sco ils radis ultraviolets, il vent, la mancanza d’aua, la cumposiziun da la terra, ils concurrents da nutriment e da glisch. Surtut la situaziun da concurrenza gioga ina rolla centrala: Las plantas autalpinas na creschan per ordinari betg en regiuns pauc ospitaivlas perquai ch’ellas na fissan betg vegnidas a frida cun meglras cundiziuns, mabain perquai ch’ils territoris cun meglras cundiziuns eran gia occupads d’autras plantas. En quel mument che quests concurrents las suondan en l’autezza, s’augmenta en in’emprima fasa la varietad da las spezias en l’autezza. Quai han ins pudì cumprovar cun cumparegliar la situaziun odierna cun quella d’avant 100 onns. A lunga vista supponan scienziads che radund in quart da las 400 spezias da plantas endemicas sajan en privel da svanir, perquai ch’ellas vegnan stgatschadas da lur spazis da viver.
Biogeografia
Las Alps furman ina chadaina da muntognas interzonala, situada tranter il zonobiom VI (muntognas cun envierns fraids, segnadas da guauds cun plantas che perdan la feglia) en il nord ed il zonobiom IV (zonobiom mediterran) en il sid. Perquai sa differenzieschan la part settentriunala e la part meridiunala da las Alps vaira ferm ina da l’autra. Vitiers vegn la vegetaziun da las valladas interalpinas segnadas fitg ferm d’in clima continental. En las Alps tanscha il stgalim collinus fin ca. 400 m, il stgalim submontan da 400 fin 700 m. Sper il stgalim d’autezza e la dumonda sin tge vart che la spunda è exponida, gioga er la configuraziun dal terren ina rolla centrala areguard la vegetaziun che sa sviluppa. En quest connex èn surtut da numnar las differentas regiuns da chaltschina e silicat. Vitiers vegnan facturs sco il provediment d’aua u la dumonda quant spert che la cuverta da naiv sa schlia la primavaira.
Flora
thumb|220px|Giansaunas cun il Breithorn Las Alps furman il territori da derasaziun principal da radund 650 spezias da plantas cun flurs. Tut en tut cumparan en las Alps radund 6500 spezias.
La flora alpina cumpiglia blers elements arctic-alpins, per exempels il sfendacrap Saxifraga aizoon. Quels furman relicts da la fin da l’ultim temp fraid, cur che tundras dominavan en l’Europa Centrala. Igl existan er colliaziuns tar muntognas da l’Asia dal Nord (p.ex. Gentiana verna). Pervi da las glazialisaziun enconuscha la flora alpina relativamain paucas spezias endemicas; be en las Alps dal Sid ch’èn restadas senza glatsch cumparan pli gronds dumbers d’endemits.
Tge che dat en egl a l’intern da las Alps è quant fitg che la cumposiziun da las spezias sa differenziescha tranter las muntognas da chaltschina e quellas da silicat. A quai ha gia Franz Unger rendì attent il 1836. D’attribuir è quai d’ina vart a la cumposiziun chemica dal terren, per l’autra però er al fatg che terrens da chaltschina èn pli chauds e pli sitgs. Savens èn geners da plantas represchentads en las duas regiuns cun spezias ch’èn stretgamain parentadas (uschenumnada vicarianza ecologica). Sco exempels pon valair ils rododendrons cresta-cot pailusa e cresta-cot cotschna, ils feleschs Asplenium ruta-muraria ed A. septentrionale, las plantas pulstradas Sedum album e S. annuum sco er il charetsch plimatsch e charetsch tort.
La vegetaziun dependa pia da la cumposiziun da la crappa che prevala al lieu. Las differentas unitads èn mintgamai segnadas d’ina tipica vegetaziun regiunala. En las Alps da l’Ost è la part settentriunala surtut cuverta cun guauds maschadads da pigns; en las Alps Centralas prevalan vasts prads da muntogna sco er guauds da lareschs e da pigns.
Spezias da plantas che valan sco tipicas per las Alps han savens ina flur che dat spezialmain en egl. Quai vala surtut per la stailalva alpina, las crestas-cot e las spezias da giansaunas.
Stgalim montan
Sin il stgalim montan domineschan las suandantas spezias ils guauds:
Il decurs dal cunfin aut dal guaud è oz per gronda part determinà tras l’uman e variescha fermamain (1400 bis 2000 m). L’economia alpestra ch’exista dapi tschientaners ha spustà aval il cunfin dal guaud.
Stgalim subalpin
Il stgalim subalpin (fin ca. 1900–2200 m) furma la regiun da transiziun dal stgalim da guaud al stgalim alpin senza guaud. El è segnà d’ina sdrima da chagliom. En lieus sitgs sco ch’els prevalan sin crappa da carbonat ma er sin silicats è quai il zunder u tieu per terra, sin terrens d’arschiglia, sco ch’els cumparan a gronda surfatscha en regiuns da silicat, è quai l’ogn verd (draussa). Omaduas plantas cuntanschan qua l’autezza d’in um. En valluns da lavinas descendan omaduas spezias er en regiuns pli bassas; perquai ch’ellas èn fitg elasticas, supportan ellas la pressiun da la naiv bundant meglier che lur concurrentas. En il stgalim subalpin superiur domineschan il ginaiver nanin e las crestas-cot.
Stgalim alpin
Tar il stgalim alpin (fin ca. 2500–3000 m) sa tracti d’ina tundra muntagnarda; quella vegn furmada da divers pastgets che cuvran il terren en furma d’in tschispet anc vaira serrà. Decisiv per la vegetaziun è surtut la durada dal temp senza cuverta da naiv. Ulteriurs facturs èn la cumposiziun da la rasada da crappa e la dumonda quant exponì al vent ch’il singul lieu è (tut tenor po quel effectuar che la naiv vegn suflada davent l’enviern). Dals facturs numnads e dal reliev fitg malguliv resulta in mosaic da vegetaziun a pitschen spazi.
Las pli impurtantas societads da pastgets en las Alps da chaltschina èn Caricetum ferrugineae (sin terrens profunds), Seslerio-Caricetum sempervirentis (sin terrens pauc profunds) e Caricetum firmae (sin grip da chaltschina). Sin crappa acida domineschan Caricetum curvulae e sin pastgiras alpinas il tschispet da tschorf airi. Surtut pastgets da chaltschina èn segnads d’ina fitg gronda variaziun da las plantas. En lieus nua che la perioda senza naiv dura be dus mais domineschan da l’autra vart mistgels.
Stgalim nival
Il stgalim nival sa chatta sur il cunfin da naiv climatic. Plantas prospereschan be là nua che la naiv vegn purtada davent (p.ex. tras il vent u lavinas) u lieua baud la primavaira. Ina cuverta da vegetaziun sco tala sa furma be en furma da singuls flatgs; savens creschan be singulas plantas. Radund 150 plantas cun flur muntan fin 3000 m, ultra da quai bleras fletgas. Ina da las plantas cun flur che munta il pli ad aut è il ranunchel da glatscher; il record d’autezza tegna però il sfendacrap Saxifraga biflora cun 4450 m al Dom de Mischabel en il Vallais.
Las surfatschas dals glatschers vegnan tranter auter colonisadas da Chlamydomonas nivalis, in’alga verda che chaschuna magari ina coluraziun cotschna da la naiv.
Fauna
thumb|220px|Capricorn alpin En las autezzas pli bassas correspunda la fauna da las Alps a quella da las planiras circumdantas. En ils guauds da coniferas cumparan diversas spezias dal guaud da coniferas boreal. Quellas èn liadas a relaziuns umidas-frestgas, han recolonisà l’Europa suenter il temp da glatsch nà da l’ost e cumparan oz en l’Europa Centrala sulettamain en regiuns pli autas. Be en paucs refugis isolads ch’èn restads libers da glatsch durant ils temps da glatsch dal pleistocen han pudì surviver elements da la fauna preglaziala, uschia per exempel singulas glimajas u baus.