cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italia
Traffic
La rait da vias ha ina lunghezza totala da 182 136 km (situaziun dal 2009). Da quai èn 6621 kilometers autostradas che sa chattan per gronda part en maun privat ed èn suttamessas a taxas da vias. Tut las autras vias vegnan administradas dal maun public. I vegn differenzià tranter vias statalas, regiunalas, provinzialas e communalas.
Situaziun geologica
thumb|200px|Il Vesuv cun la citad antica da Pompei Pervi da las cundiziuns geologicas datti en l’Italia adina puspè terratrembels. Il terratrembel il pli grev dal 20avel tschientaner (cun ina fermezza da 7,2 sin la scala da Richter) ha gì lieu l’onn 1908 a Messina e Reggio Calabria ed ha chaschunà var 130 000 morts. Il 1930 ha la terra tremblà sper Avezzano en las Abruzzas, nua ch’igl ha dà 15 000 unfrendas. L’Irpinia, ina regiun en l’Italia Meridiunala, è stada pertutgada l’onn 1980 da plirs terratrembels ch’han irradià da Portici sper Napoli fin a Potenza en la Basilicata; 3000 persunas han pers la vita. Er l’Italia dal Nord è adina puspè pertutgada da terratrembels. Il terratrembel catastrofal ch’ha gì lieu l’onn 1976 en il Friul ha chaschunà 965 victimas. Ultra da quai datti savens squass pli pitschens, tar ils quals ins registrescha per ordinari be donns materials, ma per part era victimas (p.ex. plirs tschients morts il 2009 e 2016 en l’Italia Centrala).
Cuschina
La cuschina taliana vala sco ina da las cuschinas naziunalas cun la pli gronda influenza en tut il mund. Products da renum internaziunal èn per exempel ieli d’ulivas, pesto, glatsch, panettone, tiramisu, diversas sorts da chaschiel sco parmesan, mozzarella u gorgonzola, liongias u auters products da charn sco mortadella, salami, schambun da San Daniele u da Parma e sa chapescha differentas sorts da pasta e pizza. Vitiers vegn la vasta purschida da vins indigens sco Chianti e Barolo.
Agricultura, industria e servetschs
Entaifer l’entira economia publica gioga l’agricultura bain be pli ina rolla relativamain modesta. Ma ella cultivescha intgins products da renum mundial. Cun 49 milliuns hectoliters è l’Italia – avant la Frantscha – il pli grond producent da vin dal mund (situaziun dal 2015). Suenter la Spagna producescha il pajais er la segund gronda quantitad dad ieli d’ulivas en tut il mund (442 000 tonnas l’onn 2013). Tar las enconuschentas sorts da chaschiel che derivan da l’Italia tutgan Parmesan, Mozzarella, Asiago, Pecorino u Ricotta. En pli è l’Italia in dals gronds producents ed exportaders da fritgs e verduras sco oranschas e citronas, tomatas ed oberschinas, zucchini, salatas, melonas, favs e nuschs.
Traffic
Ils ports talians cun la pli auta frequenza da passagiers èn quels da Messina e Reggio Calabria, che furman la colliaziun la pli impurtanta tranter la Sicilia e la terra franca, sco er quel da La Spezia. Tut las colliaziuns en la Mar Mediterrana vegnan gestiunadas da la societad da navigaziun Tirrenia di Navigazione cun sedia a Napoli. Ultra da quai dispona l’Italia d’ina vasta rait da ports da containers. Il pli impurtant è qua quel da Gioia Tauro (3 445 337 containers il 2007), ma er quels da Genua, Triest e Tarent han mantegnì vinavant lur muntada.
Architectura
En l’Italia sa chattan intgins dals pli impurtants edifizis da la cultura occidentala sco il Colosseum a Roma, il Dom da Milaun, la Catedrala da Firenza, la Tur enclinada da Pisa ed ils palazs da Venezia.
Gia ils Romans han mess impurtants accents architectonics ed han introducì la construcziun d’artgs e cuplas. Ed er la renaschientscha è stada segnada da teoretichers da l’architectura talians sco Leon Battista Alberti e d’architects sco Filippo Brunelleschi. L’ovra dad Andrea Palladio ha inspirà in stil orientà al classicissem. Dal 17avel tschientaner tardiv fin l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il palladianissem influenzà l’architectura en tut il mund ed en spezial en la Gronda Britannia, en l’Australia ed en ils Stadis Unids. Impurtants architects contemporans èn Renzo Piano (Genua), Flavio Albanese (Vicenza) e Massimiliano Fuksas (Roma).
Traffic
Las pli grondas plazzas aviaticas dal pajais (tenor dumber da passagiers, situaziun dal 2015) èn Roma-Fiumicino, Milaun-Malpensa, Bergamo-Orio al Serio, Milaun-Linate e Venezia-Tessera. La pli gronda societad aviatica è Alitalia.
Cultura
220px|thumb|Dom e Tur enclinada da Pisa L’Italia ha contribuì a moda impressiunanta a l’ierta culturala ed istorica da l’Europa e dal mund. Sco punct da cruschada da las civilisaziuns da l’intschess mediterran, sco center da l’Imperi roman, sco sedia dal papat ed origin da la renaschientscha ha l’Italia adina puspè giugà ina rolla centrala e furmà in punct da partenza da l’art, da la cultura e da la scienza europeica.
L’entir pajais dumbra radund 100 000 monuments da tut gener (museums, chastels, statuas, baselgias, galarias, villas, funtaunas, chasas istoricas e lieus da chat archeologics). L’Italia è il pajais cun il pli aut dumber da lieus ch’appartegnan al patrimoni mundial da l’Unesco insumma.
Pictura
150px|thumb|‹Mona Lisa› (Leonardo da Vinci, 1503–1506) Sur tschientaners ha la pictura taliana occupà in’impurtanta posiziun en l’Europa, da l’epoca romanica a la gotica, da la renaschientscha al baroc. Tranter ils pli enconuschents picturs talians tutgan Giotto, Fra Angelico, Botticelli, Michelangelo, Raffael, Leonardo da Vinci, Tizian, Tintoretto e Caravaggio. Cun la fin dal baroc ha la pictura subì en l’Italia in tschert declin. Pir a l’entschatta dal 20avel tschientaner ha il pajais puspè pudì avanzar a l’avantgarda artistica, e quai cun ovras dad Umberto Boccioni e Giacomo Balla ch’appartegnan al futurissem. La ‹Pittura metafisica› da Giorgio de Chirico vala plinavant sco precursura dal surrealissem.
Agricultura, industria e servetschs
La fermezza da l’economia taliana giascha en l’industria elavuranta, surtut en manaschis da famiglia pitschens e mesauns. Tenor l’uffizi da statistica statal furman radund 95 % da tut las interpresas manaschis pitschens cun main che 10 emploiads.
Morfologia
Per lung da la costa occidentala taliana chatt’ins dal nord al sid tranter auter la Riviera taliana en la Liguria ed il Golf da Napoli en la Campania. La costa orientala da Triest fin al Gargano en il nord da la Puglia (tenor autras definiziuns: fin al Canal d’Otranto) numn’ins Costa adriatica. La lunghezza totala da la costa taliana munta a 7375 km.
Materias primas e provediment d’energia
Electricitad producescha l’Italia surtut cun ovras termicas. Quellas vegnan spisgentadas cun 64,4 % gas natiral; il rest deriva da petroli e d’auters combustibels. La fotovoltaica e l’energia eroelectrica creschan da preschent fitg ferm ed han furnì il 2011 11 resp. 10 TWh. Surtut en l’Italia Centrala vegn er tratg a niz la geotermia che furnescha 5,7 TWh. Fitg impurtanta è en pli la forza idraulica; cun 45,2 TWh correspunda quella a radund 15 % da l’entira energia idraulica che vegn producida en ils stadis commembers da l’UE.
Agricultura, industria e servetschs
200px|thumb|Fiat 500 L’interpresa taliana cun la pli gronda svieuta è il concern dad ieli e da gas ENI. Impurtantas industrias furman la construcziun da maschinas, d’aviuns e da bastiments; enconuschenta en tut il mund è er l’industria d’autos e motos taliana cun nums sco Fiat, Alfa Romeo, Maserati, Ferrari, Iveco, Piaggio e Pirelli. Vitiers vegn l’industria chemica e la producziun da products electronics. L’industria textila è preschenta cun nums da marca sco Armani, Benetton, Diesel, Dolce & Gabbana, Gucci, Prada u Versace. Medemamain fitg activa en l’export è l’industria d’alimentaziun; la pli grond’interpresa entaifer questa branscha furma Ferrero.
Clima
200px|thumb|Turissem da stad ad Ortona (Adria) L’Italia giascha en la zona temprada. Be darar creschan las temperaturas sin passa 40 grads la stad respectivamain sut minus 10 grads l’enviern. Il clima variescha dentant fermamain da regiun tar regiun. Il nord da l’Italia è enserrà da las Alps e da las Apenninas toscan-emilianas. In’influenza da la Mar Mediterrana sin il clima n’è perquai strusch perceptibla en questa part dal pajais. Ils envierns èn fraids ed en las citads da la Planira dal Po datti mintgatant naiv; las stads percunter èn chaudas fin fitg chaudas e l’umiditad da l’aria è auta. En las Alps ed en las Apenninas regia en general in clima alpin chaud, la stad è dentant temprada. L’Italia Centrala ha in clima relativamain temprà. Las variaziuns da las temperaturas n’èn qua betg uschè grondas sco en il nord. Il sid dal pajais e las inslas talianas han en general in clima mediterran chaud. La quantitad da precipitaziuns è qua pitschna, quai che po chaschunar periodas da setgira. Ils envierns n’èn betg fitg fraids e durant la primavaira e l’atun èn las temperaturas cumparegliablas cun quellas da la stad.
Populaziun
L’Italia ha ina populaziun da radund 60 674 000 abitants (prim da schaner 2015) ed è cun quai sin la 23avla plazza da la rangaziun mundiala. Aifer l’Uniun europeica occupava il pajais da quel temp la quarta plazza suenter la Germania, la Frantscha ed il Reginavel Unì.
Film
L’industria da film taliana è gia sa sviluppada tranter il 1903 ed il 1908. Durant il temp dal faschissem è il kino vegnì duvrà dal reschim per intents propagandistics. En il sidost da Roma è schizunt vegnida erigida in’atgna citad da film, la Cinecittà.
Musica
220px|thumb|Verdi, Vivaldi (sisum a dretga), Pavarotti e Puccini (giudim a sanestra) L’Italia dumbra divers cumponists da renum: Palestrina e Monteverdi durant la renaschientscha, Scarlatti, Corelli e Vivaldi durant il baroc, Paganini e Rossini dal temp da la classica, Verdi e Puccini sco represchentants da la romantica.
Film
Il festival da film da Venezia è vegnì fundà il 1932 ed è sa mantegnì fin oz sco in dals impurtants festivals internaziunals.
Musica
L’Italia è generalmain enconuschenta sco lieu d’origin da l’opera. Da la plima da Rossini, Bellini, Donizetti, Verdi e Puccini deriva ina part da las pli enconuschentas operas insumma che vegnan anc adina dadas en tut il mund, tranter auter er en la famusa Scala a Milaun. Impurtants interprets classics sco Enrico Caruso, Alessandro Bonci, Beniamino Gigli, Luciano Pavarotti ed Andrea Bocelli han gidà a derasar e francar il renum da l’opera taliana.
Film
Ils ultims decennis han films talians be cuntanschì excepziunalmain renconuschientscha internaziunala, sco per exempel ‹Cinema Paradiso› da Giuseppe Tornatore, ‹Il postino› cun Massimo Troisi ubain ‹La vita è bella› da e cun Roberto Benigni.
Moda e design
La moda taliana ha ina lunga tradiziun. Milaun è la metropola da moda taliana ed er Roma, Turin, Napoli, Genua, Bologna, Venezia e Vicenza furman impurtants centers. Tranter ils pli enconuschents labels da moda talians tutgan Armani, Dolce & Gabbana, Fendi, Ferragamo, Gucci, Max Mara, Missoni, Moschino, Prada, Valentino e Versace.
Musica
Enconuschents chantadurs da la musica da rock e pop taliana èn Domenico Modugno, Adriano Celentano, Gigliola Cinquetti, Paolo Conte, Toto Cutugno, Lucio Dalla, Gianna Nannini ed Eros Ramazzotti. Il Festival da Sanremo, ch’ha lieu mintg’onn (dapi il 1951), è la pli gronda concurrenza da musica dal pajais.
Film
Impurtants reschissurs dal temp suenter las guerras èn Vittorio De Sica, Roberto Rossellini, Luchino Visconti, Michelangelo Antonioni, Federico Fellini, Pier Paolo Pasolini, Sergio Leone e Bernardo Bertolucci. Acturas ed acturs ch’èn vegnids enconuschents a nivel internaziunal èn tranter auter Anna Magnani, Sophia Loren, Claudia Cardinale, Monica Vitti, Marcello Mastroianni, Giulietta Masina e Vittorio Gassman. Enconuschentas producziuns da film talianas èn ‹Ladri di biciclette›, ‹Roma, città aperta›, ‹Il Gattopardo›, ‹La strada›, ‹La dolce vita› e divers westerns sco ‹C’era una volta il West›.
Antica e temp medieval
Entras la prosperitad dal commerzi e dal traffic han numerusas citads en l’Italia gudagnà a partir dal 11avel tschientaner adina dapli autonomia. Ils Normans e numerusas citads en l’Italia dal Nord han sustegnì il papa en la dispita d’investitura. Suenter il declin da la dinastia normana èn malreussidas las tentativas dals Staufers da renovar la pussanza imperiala, quai malgrà che Heinrich VI ha surpiglià tras maridaglia il reginavel norman. Dapi il 1268 dominava la dinastia franzosa dals Anjou il sid da l’Italia; il nord è sa dividì en ina retscha da citads-stadi ch’appartegnevan formalmain al Sontg Imperi roman, ma ch’eran en vardad bunamain autonomas.
Temp modern
Il 1796 han las truppas revoluziunarias franzosas surpiglia la pussanza. Il 1805 è Napoleun sa curunà a Milaun sco retg da l’Italia. Suenter il collaps da ses domini è l’Italia vegnida en la zona d’influenza da l’Imperi austriac. Dal 16avel fin viaden il 19avel tschientaner è la pli gronda part da l’Italia pia stada sut domini ester.
Antica e temp medieval
En il decurs da la renaschientscha (14avel e 15avel tschientaner) èn sa stabilidas tschintg pussanzas che faschevan valair lur dominanza economica e culturala: il reginavel da l’Italia Meridiunala, il stadi da la baselgia, Firenza, Milaun e Venezia. Quests dominis partevan la pussanza politica e las resursas da la peninsla en coaliziuns alternantas.
Temp modern
thumb|200px|Partenza da Garibaldi da Genua en direcziun Sicilia thumb|200px|Colonias talianas l’onn 1940 thumb|200px|Antonio Di Pietro (en il center), investigader principal en il scandal da corrupziun Tangentopoli Il declin da l’Italia ha cumenzà suenter la scuverta da l’America cun il spustament dal commerzi en las colonias da surmar. Vitiers è vegnida la controlla osmanica sur la Mar Mediterrana. Politicamain è l’Italia daventada il termagl da pussanzas estras. En il 16avel tschientaner cumbattevan la Frantscha e la Spagna per la posiziun predominanta sin la peninsla. La Battaglia da Pavia (1525) ha decidì la supremazia da la Spagnia ch’ha pudì sa segirar la controlla directa sur l’Italia Meridiunala e la Lumbardia.
Emigraziun ed immigraziun
La dictatura faschistica ha empruvà d’impedir l’emigraziun, ma n’ha betg pudì evitar ch’ulteriurs 2,6 milliuns Talians han bandunà il pajais. Tranter las Guerras mundialas eran surtut l’Argentinia e la Frantscha destinaziuns populars, perquai ch’ils Stadis Unids e la Brasilia avevan introducì reglas d’immigraziun pli strictas. Suenter la Segunda Guerra mundiala è l’emigraziun sa drizzada pli e pli vers stadis europeics. Blers ch’èn ids per in tschert temp sco lavurers esters en Belgia, Germania, Frantscha u en Svizra èn la finala sa stabilids per adina en la nova patria.
Temp modern
L’october 1922 han Benito Mussolini ed ils faschists surpiglià la pussanza en il Marsch sin Roma. Pass per pass ha Mussolini transfurmà il reginavel en in stadi totalitar ed è sa mess a la testa da quel sco duce (manader). Anc avant l’entschatta da la Segunda Guerra mundiala ha l’Italia assaglì ed occupà l’Abessinia. L’occupaziun encunter il dretg internaziunal fascheva part da la finamira da Mussolini da far reviver l’Imperi roman. Cun diversas cunvegnas è Mussolini sa lià al Reich tudestg ed è entrà en la Segunda Guerra mundiala sin la vart da las pussanzas da l’axa. L’invasiun dals Alliads e la cupitga da la regenza l’atun 1943 han fatg fin cun il faschissem talian en l’Italia Meridiunala. En il nord dal pajais han ils cumbats dentant cuntinuà enfin il matg 1945. Suenter la fin da la guerra è la plipart da la Venezia Giulia vegnida attribuida a la Jugoslavia ed il Dodekanes talian a la Grezia. Ultra da quai ha l’Italia pers tut sias colonias.
Divisiun politica
Politicamain è l’Italia dividida en 20 regiuns (regioni) cun atgna regenza. Questas regiuns èn sutdivididas en totalmain 109 provinzas (provincie) e lezzas en bundant 8000 vischnancas (comuni).
Bilantscha dal stadi
Cun in product naziunal brut da 1 618 904 milliardas euro furmava l’Italia il 2013 la novavel gronda economia publica dal mund. Il product naziunal brut per persuna muntava il medem onn a ca. 26 500 euros (27avla plazza da tut ils pajais).
Divisiun politica
Las regiuns disponan mintgamai d’ina constituziun regiunala che sa numna statut. Tschintg regiuns han in statut spezial (statuto speciale) che conceda ad ellas ina grond’autonomia: la Val d’Aosta, la regiun Trentino-Tirol dal Sid, la regiun Friul-Venezia-Giulia, la Sardegna e la Sicilia. Cun excepziun da las provinzas autonomas Tirol dal Sid e Trentino n’èn las provinzas per regla betg munidas cun cumpetenza legislativa, mabain exequeschan incumbensas administrativas.
Emigraziun ed immigraziun
En il register da persunas consular èn anc adina registrads 4 106 640 Talians che vivan a l’exteriur. Ils pajais cun il pli grond dumber da burgais talians èn (situaziun dal 2009): l’Argentinia (659 655), la Germania (648 453), la Svizra (533 821), la Frantscha (343 197) e la Brasilia (297 137). Ils Talians a l’exteriur dastgan vuschar en las elecziuns dal parlament ed èn represchentads cun 12 deputads e 6 senaturs. Plinavant pon els sa participar a votaziuns dal pievel naziunalas.
Antica e temp medieval
thumb|200px|Romulus e Remus, ils fundaturs ominus da la citad da Roma thumb|200px|Imperatur Constantin IV (enturn l’onn 680) thumb|200px|La citad da Firenza en il 16avel tschientaner Gia en temps preromans furmava l’Italia, oravant tut l’Italia Centrala (Etruria) e Meridiunala (Magna Graecia), in impurtant center cultural da l’Europa. Silsuenter è ella stada durant tschientaners il center da l’Imperi roman. Durant il temp da Caesar è l’Italia, che tanscheva avant fin al Rubicon sper Rimini, vegnida engrondida cun integrar la provinza Gallia Cisalpina. La Sicilia e la Sardegna (sco era la Corsica) èn pir vegnidas incorporadas en il decurs da la refurma territoriala da l’imperatur Dioclezian en la terra materna taliana.
Bilantscha dal stadi
200px|thumb|Milaun furma la chapitala economica ed industriala da l’Italia L’Italia è in stadi industrial dal qual l’economia publica è vegnida dirigida sur lung temp dal stadi: il concern statal IRI (1933–2002) cumpigliava fin a 1000 societads affiliadas e dumbrava fin a 500 000 emploiads. En il decurs dals onns 1990 èn las interpresas statalas vegnidas privatisadas successivamain – er per pajar ils daivets dal maun public – ed ils martgads èn vegnids averts e deregulads.
Il pli impurtant partenari da commerzi da l’Italia è la Germania (12,7 % export e 15,9 % import), suandà da la Frantscha (11,2 % resp. 8,5 %). Tar l’export èn ultra da quai la Spagna (6,5 %), ils Stadis Unids (6,2 %) ed il Reginavel Unì (5,2 %) d’impurtanza; tar l’import la China (6,2 %), ils Pajais Bass (5,3 %), la Libia (4,6 %) e la Russia (4,2 %).
Sistem politic
thumb|300px|Regiuns talianas (cun ils nums uffizials) Dapi il 1946 furma l’Italia ina republica parlamentara. Schef da stadi è il president. Il parlament consista da duas chombras (Chombra dals deputads e Senat). Quellas vegnan elegidas mintga tschintg onns ed han ils medems dretgs.
Ultra da quai è l’Italia commembra da pliras organisaziuns internaziunals. L’onn 1949 è l’Italia entrada en la NATO. Dapi il 1955 fa ella part da las Naziuns unidas. Plinavant è il pajais stà in dals commembers fundaturs da l’Uniun europeica dad oz (1952). Il 2002 è la lira vegnida remplazzada tras l’euro.
Bilantscha dal stadi
En procents dal product naziunal brut vegnan impundids 9,0 % per il sectur da sanadad, 4,5 % per la furmaziun e 1,8 % per il militar (situaziun dal 2005/2006).
Emigraziun ed immigraziun
Il dumber da persunas estras che vivan en l’Italia è s’augmentà constantamain dapi ils onns 1990. Tenor l’Institut naziunal da statistica ISTAT vivevan il prim da schaner 2011 4 563 000 burgais esters en l’Italia, quai èn 7,5 % da la populaziun totala. Ils pajais d’origin cun il pli grond dumber d’immigrants èn (situaziun dal 2010): la Rumenia (997 000), l’Albania (491 000), il Maroc (457 000), la China (201 000) e l’Ucraina (192 000). Plinavant vivan en l’Italia var 120 000 Roma (70 000 sco burgais talians).
La plipart dals immigrants viva en il nord ed en il center da l’Italia, nua ch’els importan 10,1 % respectivamain 9,7 % da la populaziun. En il sid da l’Italia munta la quota dals esters a 2,9 %. L’immigraziun clandestina n’è betg resguardada en questas indicaziuns statisticas. L’OECD quinta cun 500 000 fin 750 000, la Caritas schizunt cun 1 milliun persunas estras che vivan illegalmain en l’Italia.
Antica e temp medieval
Suenter l’invasiun dal Gots e Langobards (410 resp. 568) è il pajais sa dividì en ina retscha da dominis separads. En il 8avel e 9avel tschientaner, oravant tut sut Pippin e Carl il Grond, han ils Francs dominà il territori, ma sut ils successurs da Carl è sa furmà in agen reginavel d’Italia. Dapi Otto il Grond appartegneva la pli gronda part da l’Italia al Sontg Imperi roman, entant ch’il sid è restà ditg sut influenza bizantina. Suenter il 827 han l’emprim ils Arabs conquistà la Sicilia e parts da l’Italia dal Sid; en il 11avel tschientaner è questa regiun lura vegnida sut domini dals Normans.
Litteratura
Cun si’ovra ‹Divina Commedia› ha il Florentin Dante Alighieri mess il fundament da la lingua taliana moderna e stgaffì ina da las pli grondas ovras da la litteratura mundiala. Il poet Francesco Petrarca ha rendì enconuschent il sonet sco furma poetica. Tranter ils pli impurtants scripturs talians tutgan er Giovanni Boccaccio, Ludovico Ariosto, Torquato Tasso, Carlo Goldoni, Giacomo Leopardi ed Alessandro Manzoni. Titulars dal Premi Nobel da litteratura èn Giosuè Carducci (1906), Grazia Deledda (1926), Luigi Pirandello (1936), Salvatore Quasimodo (1959), Eugenio Montale (1975) e Dario Fo (1997).
Bilantscha dal stadi
Suenter la Germania e la Frantscha ha l’Italia pajà il 2008 las pli autas contribuziuns en la cassa da l’Uniun europeica (15 milliardas euros, quai che correspunda a radund 13,6 % da l’entir budget da l’UE). Resguardond er ils pajaments ch’ils stadis han retschet da l’UE, sa chattava l’Italia suenter la Germania schizunt sin la segunda plazza.
Morfologia
La Planira dal Po (tal. Pianura Padana) en il nord cumpiglia ina surfatscha da 50 000 km². Ella furma la pli gronda planira da l’Italia ed è a medem temp il center economic dal pajais.
Scienza
Leonardo da Vinci, bain il pli enconuschent scienzià universal insumma, ha contribuì prestaziuns surprendentas sin champs uschè differents sco l’art, la biologia u la tecnologia. Galileo Galilei è stà fisicher, matematicher ed astronom ed ha mess ad ir ina revoluziun scientifica. Ulteriurs scienziads en survista: Giovanni Domenico Cassini (astronomia), Alessandro Volta (inventader da la battaria electrica), ils matematichers Lagrange, Fibonacci e Cardano, il medi Marcello Malpighi (confundatur da l’anatomia microscopica), il fisiolog Lazzaro Spallanzani sco er ils titulars dal Premi nobel Camillo Golgi (tenor il qual è vegnì numnà l’apparat da Golgi che fa part da la structura da las cellas), Guglielmo Marconi (cuninventader dal radio) ed Enrico Fermi (perscrutaziun nucleara).
Bilantscha dal stadi
Il debit statal muntava il 2009 a 1763 milliardas euros u 112,5 % dal product naziunal brut; fin il 2014 è quel schizunt creschì sin 132,3 %. Ina gronda part dals daivets deriva dals onns 1980 e da l’entschatta dals onns 1990.
Materias primas e provediment d’energia
Pli baud disponiva l’Italia da quatter ovras atomaras. Suenter la catastrofa da Tschernobyl dal 1986 ha l’Italia abandunà successivamain l’energia nucleara. Il 1990 è vegnida messa ord funcziun la davosa ovra atomara dal pajais. Il 2011 han ins manà tras ina votaziun dal pievel areguard la dumonda da returnar a l’energia nucleara. Quella è vegnida refusada cun betg main che 94,1 % da las vuschs.
Sport
Cun excepziun da l’Apulia datti en tut las regiuns talianas vasts territoris da skis. Enconuschentas èn surtut las destinaziuns Dolomiti Superski e Sellaronda. Il skiunz talian ch’è daventà il pli enconuschent a l’exteriur è Alberto Tomba.
Er il ciclissem è fitg popular en l’Italia. Suenter la Tour de France vala il Giro d’Italia sco segund impurtanta cursa da velos dal mund. Impurtantas cursas d’in di, che fan part dals classichers, èn Milaun-Sanremo ed il Giro di Lombardia. Tar ils pli impurtants ciclists tutgan tranter auter Fausto Coppi, Gino Bartali, Marco Pantani e Mario Cipollini.
Parcs natirals
Actualmain datti en l’Italia 24 parcs naziunals cun ina surfatscha totala da 1 500 000 ha (15 000 km²); quai èn var 5 % dal territori dal pajais. Il Parc naziunal dal Gran Paradiso è vegnì fundà sco emprim l’onn 1922. Il parc natiral il pli grond è il Parc naziunal dal Pollino che s’extenda sur passa 190 000 ha en las regiuns Calabria e Basilicata en l’Italia Meridiunala. Ultra da quai han ins endrizzà 134 parcs regiunals cun ina surfatscha totala da 1 300 000 ha (13 000 km²). Uschia stattan ulteriurs 40 % dal territori naziunal sut protecziun speziala.
Medias
La paletta da magazins emnils tanscha da gasettas da boulevard sco ‹Oggi› e ‹Gente› fin a magazins da novitads sco ‹L’Espresso› u ‹Panorama›.
Daspera exista in grond dumber d’emetturs privats ch’han lur staziuns en mintga citad pli gronda. Quels sa finanzieschan tras ina fitg auta cumpart da reclama; ils programs consistan per gronda part da musica e shows. Intgins emetturs etablids èn sa colliadas tar ina rait; auters sa restrenschan ad emetter films. En tut existan en l’Italia betg main che 1700 emetturs da televisiun. Correspundentamain è la differenza da qualitad fitg gronda. Sut il num Mediaset èn unids ils emetturs privats Canale 5, Italia 1 e Rete 4; quels cuntanschan mintga di milliuns d’aspectaturs ed èn sa spezialisads sin formats populars sco emissiuns da telerealitad u transmissiuns da sport. Daspera exista cun SKY Italia ina fitg vasta purschida da pay-tv ch’è medemamain fitg populara.
Sport
Il sport il pli popular en l’Italia è il ballape (calcio). Ils clubs da ballape ils pli enconuschents èn AC Milan, Inter Milan e Juventus Turin che tutgan tar ils megliers en l’Europa. Ulteriurs enconuschents clubs èn AS Roma, Lazio Roma, S.S.C Napoli ed ACF Fiorentina. La squadra naziunala da ballape è ina da las pli fermas en tut il mund. Ella ha gia participà numerusas giadas al campiunadi mundial ed ha gudagnà quel il 1934, 1938, 1982 e 2006. Il campiunadi europeic han ils Talians gudagnà il 1968.
Bilantscha dal stadi
Da remartgar è che l’economia zuppada ha tradiziunalmain ina preschientscha fitg ferma en l’Italia. Da vart dal stadi vegn la cumpart da quella stimada a radund 17 %; auters observaturs quintan cun ina cumpart da fin a 30 %. Facticamain vegn l’economia zuppada però resguardada da vart dal stadi cun eruir il product naziunal brut.
Filosofia
Cun si’ovra ‹Il Principe› vala Niccolò Machiavelli sco in dals pli impurtants filosofs dal stadi dal temp modern. Ulteriurs enconuschents filosofs derivants da l’Italia èn Giordano Bruno, Marsilio Ficino e Giambattista Vico. Umberto Eco è plinavant stà in dals pli enconuschents litterats, linguists e filosofs da la segunda mesadad dal 20avel tschientaner.
Linguas
200px|thumb|Dialects e linguas en l’Italia Il talian furma la lingua uffiziala naziunala. Daspera datti era linguas uffizialas regiunalas: tudestg e ladin en il Trentino-Tirol dal Sid, franzos en la Val d’Aosta e sloven en il Friul-Venezia Giulia. Ultra da quai preveda la lescha 482 dal 1999 la protecziun da las suandantas linguas minoritaras:
Emigraziun ed immigraziun
thumb|200px|‹Little Italy› a New York, enturn il 1900 thumb|200px|Aderents da la squadra taliana da ballape a Stuttgart, Germania Tranter il 1875 ed il 1915 è l’Italia stada pertutgada d’ina gronda unda d’emigraziun. I vegn stimà che 14 milliuns persunas hajan bandunà il pajais per chattar lur fortuna sco lavurers en ils Stadis Unids u sco purs en l’Argentinia e Brasilia. Quest dumber è tant pli impressiunant sch’ins considerescha che l’Italia dumbrava a la sava dal tschientaner 33 milliuns abitants.
Linguas
Ultra da quai discurran ins en l’Italia bleras variantas neolatinas (‹dialetti›) che n’èn betg renconuschidas da las autoritads. Las tavlas da lieu, oravant tut da vischnancas che vegnan administradas da la Lega Nord, mussan per part er ils nums en la varianta regiunala.
Temp modern
L’istorgia taliana dal suenterguerra è segnada da numerusas midadas da la regenza. Enfin ils onns 1990 ha la Democrazia cristiana giugà ina rolla dominanta. Silsuenter è l’elita politica vegnida scuada davent dal scandal da corrupziun Tangentopoli e da las mesiras da scleriment correspundentas (Mani pulite). Dapi lura è la politica dal pajais stada marcada da las allianzas politicas enturn Silvio Berlusconi e da coaliziuns alternantas dal center sanester. Ina sfida permanenta per il stadi talian furma plinavant il cumbat cunter la mafia en il sid dal pajais.
Religiun
200px|thumb|Il [[Dom da S. Peder a Roma]] L’Italia è marcada dal catolicissem. La Baselgia catolica ha tradiziunalmain ina grond’influenza. Quai sa reflectescha er en il grond dumber da sacerdots (51 259) e cardinals (38). En tut sa decleran 51 milliuns Talians sco catolics.
Linguas
Cun intginas excepziuns n’è questa lescha dentant betg vegnida realisada fin ussa. Uschia mancan per gronda part uffizis plurilings, la scolaziun en lingua materna e la promoziun da programs da radio e televisiun en la lingua minoritara. Be areguard la toponomastica hai dà in tschert svilup. Per exempel mussan numerus signals da traffic en Sardegna er il num en sard.
Aspectativa da vita e sistem da sanadad
thumb|200px|La cuschina taliana L’Italia ha ina da las pli autas aspectativas da vita dal mund. L’onn 2005 importava ella 80,4 onns (dunnas: 83 onns; umens: 78 onns) ed era cun quai dus onns sur la media da l’OECD da 78,6. Per part vegn l’auta aspectativa da vita attribuida a la cuschina mediterrana cun si’auta cumpart da tratgas da pesch, ieli d’ulivas e legums. Tuttina sa lascha er observar en l’Italia in augment da la quota da persunas cun surpaisa. Questa valur è s’augmentada da 7,0 % l’onn 1994 a 9,9 % l’onn 2005.
Dis da festa
Entaifer las festas catolicas usitadas ha Assunzione di Maria (15 d’avust) ina posiziun speziala. Questa festa che vegn er numnada Ferragosto vala sco il pli chaud di da l’onn e furma per blers Talians il cumenzament da las vacanzas da stad che vegnan passentadas a las numerusas splagias talianas.
Medias
Sper ils trais programs da radio tradiziunals ed ils chanals da televisiun Rai Uno, Rai Due e Rai Tre emetta la Radiotelevisione Italiana, che stat sut controlla statala, deschset ulteriurs emetturs.
Sport
En l’istorgia dal motociclissem ha Giacomo Agostini gudagnà las pli bleras concurrenzas insumma. Ed ils constructurs talians Moto Guzzi, Gilera, MV Agusta, Ducati u Aprilia èn enconuschents en tut il mund.
Religiun
La segund gronda cuminanza religiusa cristiana furman ils ortodoxs cun 1 178 000 aderents. Lur cumpart è s’augmentada particularmain tras l’immigraziun da Rumens. Ils protestants (tranter auter valdais e baptists) cumpiglian radund 548 000 crettaivels. Var 500 000 persunas che vivan en l’Italia appartegnan ad autras confessiuns cristianas.
Demografia
Var 67 % dals abitants da l’Italia, oravant tut en il nord, vivan en citads. Surtut tranter il 1950 ed il 1960 hai dà ina ferma depopulaziun da las regiuns ruralas sutsviluppadas en direcziun da las citads (fugia da la champagna). Dapi ils onns 1980 datti in svilup cuntrari a favur d’avantlieus e citads pitschnas (suburbanisaziun). Las citads talianas cun il pli grond dumber d’abitants èn (situaziun dal 2008): Roma (2 718 768); Milaun (1 299 633), Napoli (973 132), Torino (908 263), Palermo (663 173) e Genua (610 887). Resguardond l’entira aglomeraziun furma Milaun (4 373 992) la pli gronda regiun metropolitana, suandada da Roma (4 022 723) e Napoli (3 865 701).
Aspectativa da vita e sistem da sanadad
Il sistem da sanadad en l’Italia è structurà al stgalim regiunal. Las agenturas da sanadad localas (Agenzie Sanitarie Locali) suttastattan mintgamai a las regenzas da las regiuns. Quai ha per consequenza che la qualitad dals servetschs sa differenziescha fermamain da regiun tar regiun. Igl è da constatar ina differenza nord-sid che chaschuna in «turissem da sanadad» pregnant, oravant tut vers las regiuns Veneto, Lumbardia ed Emilia-Romagna.
Dis da festa
Sper il prim da matg celebrescha l’Italia las suandantas festas profanas: Liberazione dal nazifascismo (25 d’avrigl), Festa della Repubblica (2 da zercladur) e la Festa dell’unità nazionale (emprima dumengia dal november).
Medias
200px|thumb|‹La Gazzetta dello Sport› Las gasettas dal di cun la pli grond’ediziun èn il ‹Corriere della Sera›, ‹La Repubblica›, ‹La Stampa› ed ‹Il Messaggero›. In’atgnadad da la pressa taliana furman las gasettas da sport quotidianas. La pli enconuschenta da quellas è ‹La Gazzetta dello Sport›.
Temp modern
Il moviment naziunal ch’è suandà en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner è entrà en l’istorgia sco risorgimento. Sustegnidas da la dinastia da Savoia (sco regents da Sardegna-Piemunt) han gruppas da voluntaris sut Giuseppe Garibaldi cuntanschì en rom da trais guerras d’independenza l’unificaziun da l’Italia. Ils 17 da mars 1861 è Vittorio Emanuele II vegnì proclamà a Turin sco retg da l’Italia. Il 1865 è la citad da Firenza daventada la chapitala. En la Terza guerra d’independenza il 1866 èn er il Veneto austriac ed il Friul vegnids annectads al Reginavel da l’Italia. La citad da Roma è vegnida conquistada l’onn 1870 e tschernida in onn pli tard sco chapitala dal pajais. Ultra da quai empruvava l’Italia – sumegliant ad autras pussanzas europeicas – da fitgar pe sco pussanza coloniala, numnadamain al Corn da l’Africa (Eritrea, pli tard Etiopia) ed en la Libia. Suenter avair terminà l’Emprima Guerra mundiala sco pajais victur da vart da l’Entente, ha l’Italia annectà la Venezia Giulia, il Trentino ed il Tirol dal Sid da lingua tudestga.
Filosofia
thumb|250px|[[Auguste Rodin, Il pensader (1880–82) davant la Ny Carlsberg Glyptotek a Kopenhagen. Illustraziun atemporala d’in uman ch’è approfundà en il pensar e che sa volva a medem temp attentivamain vers l’intern. Il model per la sculptura da Rodin è stà il boxist Jean Baud.]] La filosofia (grec φιλοσοφία philosophía, verbalmain ‹l’amur per la sabientscha›) è l’emprova da chapir ed interpretar il mund e l’existenza umana. Ella sa differenziescha da las autras scienzas entras quai ch’ella na po betg vegnir caracterisada tras in champ tematic cunfinà.
Ils cumenzaments dal pensar filosofic occidental han lur ragischs en il 6avel tschientaner a.C. Sper e per part cunter il maletg dal mund irraziunal dal mitus è il pensar sistematic e scientific uman sa furmà en la filosofia antica e la matematica. En il decurs dals tschientaners èn las differentas metodas e disciplinas da l’access al mund e da las scienzas sa sviluppadas directamain u indirectamain or da la filosofia.
Filosofia pratica
Ils filosofs pratics emprovan savens da chattar ina regla suprema u in criteri universal per l’agir moral. La regla d’aur n’è betg uschè populara, cun quai ch’ella premetta ils medems giavischs da tut ils participants. Tenor l’utilitarissem è il princip moral suprem quel da cuntanscher la fortuna maximala per in dumber maximal. Era derasà è l’imperativ categoric da Kant:
Temp medieval
L’‹ultim roman› ed ‹emprim scolasticher› Boethius è situà a l’entschatta da las emprovas medievalas da furmar ina sintesa tranter il pensar platonic ed il pensar aristotelic. El ha fundà la logica medievala, furmà noziuns sco ‹persuna› u ‹natira›, provocà la dispita da las universalias e sviluppà ina concepziun da scienza ch’ha chattà aderents sco la scola da Chartres.
Entant ch’il reginam bizantin ha conservà parts impurtantas dal savair grec e roman, ha ‹l’occident latin› mantegnì mo parts da l’ierta antica (en spezial en las claustras). Fin l’onn 1100 hai dà mo paucs filosofs, tranter quels Anselm da Canterbury, ch’han formulà ina cumprova da Dieu puramain filosofica cun effect a lunga vista.
Domenas centralas da la filosofia èn la logica (la scienza dal pensar logic), l’etica (la scienza da l’agir correct) e la metafisica (la scienza dal fundament da l’esser e da la realitad). Las teorias da l’enconuschientscha e da la scienza tractan en pli las premissas e metodas d’acquistar enconuschientschas fundadas.
Introducziun
I dat problems ch’ins na po betg schliar cun agid da las scienzas ‹normalas›. Per exempel las dumondas tge che saja ‹bun› u ‹nausch›, tge che ‹giustia› signifitgeschia, sch’i dettia in Dieu, sche l’uman haja in’olma immortala u tge che saja il ‹senn da la vita›. Era ulteriuras classas da dumondas na pon betg esser champs scientifics. Qua intgins exempels: La biologia perscrutescha il mund vivent, na po dentant betg definir tge ch’è l’‹esser› dal vivent, sche e cura organissems vivents dastgan vegnir mazzads u tge dretgs ed obligaziuns che la vita umana ha. Cun agid da la fisica e da la matematica pon ins bain exprimer leschas da la natira, ma a la dumonda, schebain la natira saja insumma confurma a la lescha na po la scienza natirala betg respunder. La giurisprudenza examinescha e determinescha la concordanza cun las leschas, na po dentant betg definir il cuntegn ideal dal cudesch da leschas. La fin finala datti era problems che fruntan sin ils cunfins dal pensar, sco per exempel la dumonda schebain la realitad vivida individualmain existia era propi. En tuts quests cas na bastan ils models d’explicaziun da las singulas scienzas betg per chattar respostas cuntentaivlas. Tar quests problems sa tracti da dumondas ‹filosoficas›.
Temp medieval
Fin al cumenzament dal temp medieval tardiv èn las ideas d’Augustinus da Hippo stadas impurtantas e decisivas. Per el era l’istorgia dal mund in cumbat permanent dal nausch cunter il bun. La societad e la baselgia, la teologia e la filosofia furmavan tenor el in’unitad che na permetteva nagins dubis envers las decisiuns da la baselgia.
Novas disciplinas
La filosofia dal spiert respectivamain da la conscienza tractan atgnamain tematicas fitg veglias. Tuttina èn ellas disciplinas giuvnas ed interdisciplinaras che cunfinan a las scienzas da cogniziun ed a las neuroscienzas. En il center stattan dumondas davart l’esser dal spiert e da la conscienza u la relaziun tranter corp ed olma respectivamain tranter materia e spiert. Era la pussaivladad d’ina libra voluntad, l’esser da stadis mentals, ils cuntegns da la conscienza ed emoziuns vegnan examinads. Ultra da quai s’occupa quest champ cun la valitaziun da differents stadis da conscienza, cun reflexiuns davart in’intelligenza artifiziala, cun l’identitad da sasez e cun dumondas davart la cuntinuaziun dal spiert e da la conscienza suenter la mort fisicala.
Metodas
Igl è la finamira d’in uman che filosofescha da pudair metter en dumonda segirtads apparentamain da basa u da mintgadi. Per umans che n’han betg dumondas u problems areguard la realitad da la vita, para in tal dubi fundamental fitg agen.
Introducziun
Gia avant dapli che dus millennis ha il filosof grec Platon gì dubis davart il maletg che l’uman aveva stgaffì da sasez e dal mund. En sia ‹sumeglia dal cuvel› ha el reflectà la capacitad da percepir e scuvrir restrenschida dals umans: Umans sesan en ina lingia en in cuvel, tuts èn liads e vesan mo la paraid davant els. La glisch vegn d’in fieu ch’arda lunsch davos lur dies. Tranter ils umans ed il fieu stat in mir e davos quel vegnan purtads e muventads differents objects. Quels surpassan il mir e cumparan als umans sco sumbrivas mobilas. Per ils umans ston las vuschs e las ramurs dal travasch davos il mir pia nascher or da las sumbrivas. – Cun quest scenari ha Platon mess en dumonda il mund ‹real› che cumpara per nus en la glisch dal sulegl dador il cuvel. El ans ha vulì mussar, pertge ch’ils filosofs mettan en dumonda la ‹vardad› sco ella cumpara en la percepziun umana.
Il temp modern tempriv
Il maletg dal mund tenor la scienza natirala, las metodas da la matematica ed il crair en la raschun han dominà la filosofia dal temp modern dal 17avel e 18avel tschientaner. En la teoria ha questa filosofia anticipà las midadas politicas ch’han culminà en la Revoluziun franzosa.
Il senn e las modas dal filosofar
Ulteriuras finamiras da la filosofia èn:
Introducziun
La filosofia tracta surtut fatgs dal mintgadi che paran l’emprim evidents: ‹Ti na dastgas betg mazzar›, ‹la democrazia è la meglra furma da stadi›, ‹vardad è quai ch’è verifitgablamain vair›, ‹il mund è quai che sa chatta en l’univers› u ‹il pensar è liber›. Pir cur che talas persvasiuns, pia quai ch’ins accepta per regla senza dumandar, vegnan messas en dumonda, nascha la filosofia. Umans che na dumondan betg, na chattan era betg la via a la filosofia. L’esser surprais, l’esser stut dals uffants, il malesser cun il mund u cun sasez: tut quai po esser il cumenzament dal pensar filosofic. La mirveglia originara dals umans ha Platon descrit suandantamain:
La noziun
La noziun ‹filosofia›, cumponida or dal grec φίλος (phílos) ‹ami› e σοφία (sophía) ‹sabientscha›, signifitga pled per pled ‹amur per la sabientscha› respectivamain ‹per la savida› – cun quai che sophía signifitgava oriundamain mintga savida u enconuschientscha, era artisanala u tecnica. Il verb ‹filosofar› cumpara l’emprima giada tar l’istoricher grec Herodot (484–425 a.C.) (I, 30, 2) che circumscriva la brama da savair dal politicher d’Athen Solon (ca. 640–559 a.C.). Che Heraklit utilisava gia la noziun philósophos n’è betg probabel. En l’antica attribuiv’ins l’invenziun da la noziun ‹filosofia› a Pythagoras da Samos. Il platonic Herakleides Pontikos ha dà vinavant l’istorgia da Pythagoras. Quel haja ditg che mo Dieu possedia sophía, l’uman possia mo sa stentar da survegnir ella. Qua definesch’ins sophía gia sco savida metafisica. L’autenticitad da quest raquint tradì mo indirectamain e fragmentarmain è contestada. Pir tar Platon chatt’ins las noziuns ‹filosof› e ‹filosofar› en il senn da Herakleides. En ses dialog Phaidros (278d) constatescha Platon ch’il ‹sa stentar› per sabientscha (il filosofar) ed il ‹possess› da la sabientscha s’excludian e ch’il possess tutgia mo a Dieu.
Temp medieval
Il pli impurtant represchentant da la mistica cristiana en il temp medieval è stà Meister Eckhart. El veseva sasez sco ‹expert da la vita› ed accentuava ch’ins duaja duvrar las enconuschientschas filosoficas en l’atgna vita. Nikolaus von Kues, era el in aderent da questa tradiziun, ha anticipà blers svilups dals tschientaners suandants. Sias ideas – da la nunenconuschientscha da Dieu fin a las leschas ed ils cunfins da la fisica u da l’enconuschientscha – renvieschan a pensaders sco Immanuel Kant, Isaac Newton ed Albert Einstein.
Il temp modern tempriv
La basa per la decleraziun dal mund tenor il raziunalissem furman ‹argumentaziuns raschunaivlas› ed il cartesianissem da René Descartes. Sia frasa ‹Cogito ergo sum (Jau pens, pia sun jau)›, cun la quala el crajeva d’avair chattà l’origin nunballuccant da tut las tschertezzas, è ina da las tesas las pli enconuschentas. Ils pensaders Spinoza e Leibniz han sviluppà vinavant si’idea cun crear entirs sistems metafisics (cf. monada). Questa moda da proceder a basa da teorias da l’enconuschientscha è vegnida utilisada en tut ils champs da la filosofia. Ins ha empruvà da deducir era ils princips da la morala umana ils pli elementars or da reflexiuns ‹raschunaivlas›; quels duevan esser uschè obligants sco las cumprovas geometricas (Ethica, ordine geometrico demonstrata, 1677).
Filosofia pratica
Sco la filosofia dal dretg è era la filosofia politica vegnida absorbada per gronda part da las scienzas vischinas. Uschia han grondas parts da las discussiuns filosoficas lieu en las scienzas dal dretg respectivamain da la politica. La naschientscha, la legitimitad e la cumposiziun d’in stadi vegnan analisads da la teoria dal stadi. La teoria politica e l’istorgia d’ideas dumondan suenter la meglra furma da guvern, la relaziun tranter il burgais ed il stadi, suenter l’urden da pussanza, leschas, possess, segirtad e libertad.
Il 19avel tschientaner
Pensaders prominents ch’han prendì la nova via èn stads Arthur Schopenhauer, Sören Kierkegaard e Friedrich Nietzsche. Influenzà da la filosofia indica ha Schopenhauer accentuà la prioritad e la surpussanza da la voluntad envers la raschun. Sia vista dal mund pessimistica ch’è dominada da l’experientscha da la suffrientscha parta era d’ideas budisticas. Friedrich Nietzsche, sco Schopenhauer era el fitg impurtant per ils arts, ha numnà sasez in immoralist. Per el eran las valurs da la morala cristiana antiquads e furmavan in’expressiun da flaivlezza e decadenza. El ha tematisà las ideas dal nihilissem, dal ‹suruman› e dal ‹return etern›, en pli la repetiziun da l’istorgia senza fin. Il pensader religius Sören Kierkegaard vala sco precursur da l’existenzialissem. El represchenta in individualissem radical che na dumonda betg suenter l’agir gist en general, mabain suenter l’agir da l’individi en ina situaziun concreta.
Tge è filosofia?
thumb|260px|Survista dals lieus europeics nua che filosofs impurtants han lavurà Tge che la ‹filosofia› è na sa lascha betg definir generalmain, cunquai che mintgin che filosofescha sviluppa in’atgna vista da las chaussas. Tras quai datti almain tantas respostas pussaivlas sco filosofas e filosofs. Carl Friedrich von Weizsäcker di: «La filosofia è la scienza davart la quala ins na po betg discurrer senza la pratitgar a medem temp.»
Il 20avel tschientaner
La filosofia dal 20avel tschientaner cumpiglia in grond spectrum da posiziuns e tendenzas. A l’entschatta era quest tschientaner dominà da la ferma cretta al svilup ed a la scienza. Quest maletg è sa mida suenter l’experientscha da las duas guerras mundialas, da la shoa e da la smanatscha dal planet tras armas nuclearas. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner èn era ils sceptichers dal svilup – ch’eran vegnids stuschads a l’ur suenter Rousseau – daventads impurtants.
Novas disciplinas
Davart la noziun ‹raschunaivladad› è adina puspè vegnì debattà intensivamain en il decurs da l’istorgia da la filosofia, surtut en connex cun la raschunaivladad d’acziuns. En il temp modern èsi daventà pli e pli problematic da vulair definir tge ch’è ‹raschunaivel› e tge betg. Uschia stat la filosofia qua davant la sfida da metter en dumonda si’atgna definiziun.
Il temp modern tempriv
Surtut la filosofia politica è vegnida en moviment: La tesa da Niccolò Machiavelli che la pussanza politica na saja betg da giustifitgar moralmain, mabain sut l’aspect da l’utilitad, vegn anc attatgada ozendi. Ina via dal tuttafatg autra ha prendì Thomas Morus. En si’utopia (Utopia, 1516) ha el propagà in stadi cun educaziun per tuts, cun libertad religiusa e senza proprietad privata. Tras quai ha el anticipà ideas dal temp modern.
La noziun
Atras si’entira istorgia è la filosofia vegnida definida sco sforz per il bun, il vair ed il bel (Platon) u per la sabientscha, la vardad e l’enconuschientscha (Hobbes, Locke, Berkeley). Ella tschertga ils princips ils pli auts (Aristoteles) ed ha en mira l’acquist dal savair gist (Platon). Ella cumbatta per l’enconuschientscha da tut las chaussas, era da quellas invisiblas (Paracelsus), è scienza da tut las pussaivladads (Wolff) e da l’absolut (Fichte, Schelling, Hegel). Ella fa urden e colliescha tut las scienzas (Kant, Mach, Wundt) e represchenta la ‹scienza da tut las scienzas› (Fechner). En il center stat l’analisa, l’elavuraziun e la definiziun exacta da noziuns (Sokrates, Kant, Herbart). La filosofia è dentant a medem temp era l’art d’emprender a murir (Platon), è scolaziun da valur normativa (Windelband) ed il sforz raziunal per beadientscha (Epikur, Shaftesbury) respectivamain il sforz per virtid ed abilitad (Aristoteles, Stoa).