cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cristianissem
Coesiun, organisaziun e direcziuns
Bleras baselgias sa chattan en in stgomi pli u main liber cun autras baselgias; questa furma da collavuraziun sa basa sin parts da la ductrina che vegnan renconuschidas d’omaduas varts, senza però necessitar l’ina u l’autra part da desister da ductrinas specificas u d’atgnas tradiziuns e rituals. Exempels per talas cuminanzas furman il Cussegl ecumenic da las baselgias, l’Allianza evangelica ed il Concordat da Leuenberg. Sin in nivel surordinà datti er cuminanzas da baselgias che cumpiglian la renconuschientscha vicendaivla cumpletta dals sacraments, da la commembranza e dals uffizis. Exempels per talas cuminanzas furman la communitad anglicana, las baselgias ortodoxas e las baselgias evangelicas unidas.
Svilup istoric
thumb|300px|Las singulas diromaziuns dal cristianissem En il mund antic existivan tschintg patriarcats cristians, als quals eran mintgamai subordinads ils metropolits, archuvestgs ed uvestgs locals: Roma, Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem. Cura ch’igl aveva num da decider davart dumondas da ductrina centralas, vegniva convocà in concil, vul dir ina reuniun dals uvestgs. La pli auta stima giudevan ils concils ecumenics che cumpigliavan uvestgs da tut ils patriarcats. A plirs concils che consideravan sasezs sco ‹ecumenics› è quest status però vegnì annullà pli tard, damai che betg tut las baselgias èn idas d’accord cun ils conclus. En tut hai dà tranter ils onns 321 e 787 set concils ecumenics che vegnan renconuschids fin oz da las baselgias catolicas, ortodoxas, anglicanas e da la gronda part da las baselgias evangelicas; intginas baselgias protestantas refusan però il Segund Concil da Nicea pervi da sias decleraziuns areguard l’aduraziun d’imagens.
En il quart tschientaner ha surtut l’arianissem (tenor il teolog Arius) dividì las opiniuns: Cuntrari a la ductrina trinitara uffiziala, ch’è vegnida stabilida en rom dals concils da Nicea e Constantinopel, eran quests ‹eretichers› da l’avis ch’il figl ed il Sontg Spiert na possian betg vegnir mess teologicamain a pèr al bab, damai che quai cuntradia a l’idea dal monoteissem.
Tar in emprim schisma per propi èsi alura vegnì l’onn 431 suenter il Concil dad Efesus (separaziun da la baselgia apostolica da l’ost, er numnads ‹nestorians›). Il proxim concil ecumenic da Chalcedon ha definì che la natira da Cristus saja a medem temp umana e divina. Quai han tranter auter refusà la baselgia coptica (Egipta) e la baselgia sirian-ortodoxa ch’accentueschan l’unitad da la natira umana e divina da Cristus. La baselgia imperiala ha percunter recepì la ductrina da las duas natiras (en ina furma moderada), uschia che quella fa part da la dogmatica da la gronda part da las confessiuns ch’existan oz.
En il decurs dals proxims tschientaners è l’alienaziun entaifer la baselgia imperiala avanzada talmain ch’igl è vegnì a la ruptura tranter la tradiziun da l’ost e quella dal vest. La tradiziun dal vest è sa sviluppada en l’antica tardiva ed en il temp medieval tempriv en l’Imperi roman occidental; la tradiziun orientala è sa furmada a Constantinopel, en l’Asia Minura, en la Siria ed en l’Egipta (Imperi bizantin). Las differenzas dogmaticas sco talas èn bain restadas pitschnas, ma la baselgia latina aveva sviluppà en il fratemp ductrinas che n’eran betg vegnidas confirmadas tras concils ecumenics (p.ex. areguard il putgà original, il purgiatieri, l’agiunta Filioque davart l’operar dal Sontg Spiert sco er il primat papal). Ulteriuras differenzas existivan dapi daditg en connex cun il conturn politic, la lingua e dumondas dal ritus e da la liturgia (gigina da la sonda, paun senza levon). La situaziun è s’accentuada talmain en il decurs dal 11avel tschientaner ch’il papa ed il patriarc han excommunitgà il 1054 in l’auter. Questa data vala per ordinari sco cumenzament dal schisma oriental.
La baselgia dal vest è ultra da quai vegnida dividida a moda profunda tras la refurmaziun dal 16avel tschientaner. La mira dals refurmaturs eri surtut da reveder la chapientscha da la baselgia, dals sacraments e da la ductrina da la giustificaziun. Il moviment refurmatoric ha manà parallelamain a la furmaziun da pliras baselgias, da las qualas duevan puspè sa schliar ulteriuras gruppaziuns (ch’èn lura per part s’unidas en il decurs dals proxims tschientaners a cuminanzas da baselgias).
La tradiziun orientala
thumb|200px|Baselgia ortodoxa en l’Armenia Ils patriarcats da Constantinopel, Alexandria, Antiochia e Jerusalem ed intginas baselgias naziunalas ch’èn vegnidas tiers pli tard suondan la medema teologia e spiritualitad, la quala è strusch sa midada en il decurs dal temp, e considereschan sasezs sco part da la baselgia oriunda, fundada da Cristus. Tuttas baselgias orientalas celebreschan la liturgia en lur lingua naziunala respectiva. La pli gronda baselgia ortodoxa è oz quella da la Russia. Al patriarc da Constantinopel cumpeta facticamain dapi la fin da l’Imperi roman occidental il primat tranter ils patriarcs ortodox. Oz han ils patriarcats savens er baselgias a l’exteriur ch’als èn suttamessas. I dat differenzas significantas tranter las baselgias ortodoxas e quellas dal vest; da quellas fan part la posiziun dal Sontg Spiert en vista a la sanctificaziun dals cartents ed areguard la materia da consecraziun, la spiritualitad, las iconas e la ductrina davart la baselgia. Las baselgias ortodoxas han lur center istoric en l’Europa dal Sidost e da l’Ost, en il Proxim Orient, en l’India ed en l’Africa dal Nord ed èn da chattar oz en tut il mund (en furma da baselgias d’emigrants).
Cristians ortodoxs attribueschan a l’uvestg da Roma ina posiziun d’onur entaifer la pentarchia, però be uschè lunsch che quella na cumpiglia betg er in primat giuridic. Per pudair ademplir quai sto il papa renconuscher la ductrina ortodoxa e resguardar sasez sco primus inter pares.
En la baselgia ortodoxa vegnan ils trais sacraments d’integraziun (batten, uncziun cun mirra ed Emprima Communiun) spendids en rom d’ina singula festa. Il celibat è prescrit be per ils uvestgs, per conventuals e per dunschellas ordinadas, e quai tant en las baselgias ortodoxas sco er en las baselgias da l’ost ch’èn unidas cun Roma. La ductrina sa basa sin l’idea che la tradiziun possia progredir sut l’egida dal Sontg Spiert. I vegn però differenzià tranter ina traditio constitutiva ch’è nunmidabla ed ina traditio divino-apostolica, da la quala fan part las adiafora (vul dir las chaussas ch’èn eticamain ni bunas ni nauschas). La baselgia ortodoxa restrenscha la traditio constitutiva a las determinaziuns ch’èn vegnidas stabilidas en rom dals concils ecumenics renconuschids.
La tradiziun occidentala
A partir da l’antica tardiva è sa sviluppada la ductrina che l’uvestg da Roma saja munì cun in’autoritad che derivia directamain da l’apostel Petrus. Tras quai saja el da resguardar sco substitut da Cristus e possedia la pussanza suprema en la baselgia cristiana tant areguard la giurisdicziun, la ductrina sco er la pastoraziun. En rom da l’Emprim Concil vatican (1870) èn l’infallibilitad papala en connex cun artitgels da cretta e ses primat en dumondas da giurisdicziun vegnids auzads ad in dogma liant.
La tradiziun catolic-romana
thumb|220px|Festa d’Assumziun da Maria a Villafranca de la Sierra, Spagna A la baselgia catolic-romana appartegnan en tut il mund radund 1,1 milliardas cartents. Tenor l’atgna chapientscha è l’‹unica, sontga, catolica ed apostolica baselgia› (tenor la confessiun da cretta niceica-constantinopolitana) il ‹pievel da Dieu› che furma sut l’egida dal papa (sco successur da l’apostel Paulus e substitut da Cristus sin terra) «il scherm indestruibel da l’unitad, da la speranza e dal salid». Il Segund Concil vatican (1962–1965) ha cumplettà il dogma da l’infallibilitad papala tras la suandanta decleraziun: «La totalitad dals cartents ch’han retschet lur unschida dal Sontg (tenor 1 Gion 2,20.27) na sa betg errar en dumondas da cretta.»
Ils trais sacraments d’integraziun en la baselgia catolica furman il batten, l’Emprima Communiun e la craisma. Tenor l’idea da la successiun apostolica è la cuntinuitad dapi la baselgia primara garantida tras quai ch’ina chadaina da consecraziuns tanscha dals apostels sur blers uvestgs da temps passads fin als uvestgs odierns. Perquai dastgan be uvestgs che stattan en la successiun apostolica spender il sacrament da consecraziun.
Servetschs divins catolic-romans èn accessibels a tuts; la communiun è però reservada a catolics sco er ad aderents da baselgias ortodoxas ed orientalas, sche quels han la dretga disposiziun. A commembers d’autras baselgias dastga vegnir dada la communiun en cas da privel da mort, sut la cundiziun ch’els renconuschian areguard quest sacrament la cretta catolica. Uschiglio è l’uschenumnada intercommuniun – pia retschaiver la communiun en ina baselgia a la quala ins n’appartegna betg – scumandada.
La tradiziun evangelica
Las baselgias evangelicas defineschan sasezzas sulettamain or da las scrittiras biblicas (sola scriptura), entant che la baselgia catolic-romana sa basa tant sin la scrittira sco er sin la tradiziun. Malgrà quai renconuschan las baselgias evangelicas las tradiziuns ecclesiasticas dals emprims tschientaners, lur sinoda ed ils confess che resultan da quella (confessiun da cretta apostolica resp. niceica). Quests elements da cretta vegnan però be approvads perquai ch’els coincidan cun la chapientscha evangelica da la scrittira e betg pervi dals uffizis dals auturs correspundents.
La cuntraversa publica da Luther cun la tradiziun catolic-romana ha cumenzà – suenter in svilup teologic da plirs onns – cun las 95 tesas dal 1517. Sia ductrina è cuntegnida en dus catechissems formulads dad el sez (catechissem grond e catechissem pitschen) sco er en ulteriuras scrittiras. Luther sez approvava anc il batten d’uffants, il sacrament da penetienza e la veneraziun da Maria. A basa da sia furmaziun teologica sco pader augustin ha el però scrit ina nova ductrina da giustificaziun che sa fundescha sin Augustinus da Hippo. Tenor quella fa ‹sulettamain la cretta› (sola fide) meritaivel l’uman davant Dieu (coram Deo) ed al preserva da la puniziun.
thumb|200px|Martin Luther defenda sias tesas. Entagl en lain da l’onn 1557 Sa basond sin questa giustificaziun sco er sin il princip sola scriptura renconuscha la gronda part dals cristians evangelics be dus sacraments: il batten e la Sontga Tschaina. Per omaduas acziuns èn constitutivs in pled u in element che sa laschan deducir – tenor la revelaziun biblica – directamain d’in cumond da Jesus. En la tradiziun evangelica datti differentas chapientschas da la Sontga Tschaina; tenor la chapientscha da las baselgias commembras dal Concordat da Leuenberg n’èn questas differenzas però betg uschè grondas ch’ellas giustifitgassan ina separaziun da las baselgias. La tradiziun refurmatorica vesa en la communiun ina celebraziun commemorativa da caracter puramain simbolic; entaifer la tradiziun luterana vegn però accentuada l’idea da la preschientscha reala da Jesus «en, cun e tranter» ils elements paun e vin (consubtanziaziun). Ma er ils luterans na van betg uschè lunsch sco la baselgia catolica, tenor la quala paun e vin sa transfurmeschan en charn e sang da Cristus (transsubstanziaziun). Ultra da quai èsi er pussaivel entaifer la tradiziun evangelica da prender penetienza e da retschaiver l’absoluziun; cuntrari a la baselgia catolica na vegn quai però betg resguardà sco absolutamain necessari e na vala er betg sco sacrament. En tschertas baselgias evangelicas è il batten d’uffants minorens vegnì remplazzà tras il batten da cartents, damai ch’ins è da l’avis en questas baselgias ch’ina cretta persunala da la persuna che vegn battegiada saja necessaria tenor il Nov Testament per pudair retschaiver il batten (sola fide). Instituziunalmain èn las diversas confessiuns evangelicas autonomas. Ed ellas na disponan ni d’ina ductrina cuminaivla che tanschess sur la Sontga Scrittira ora ni d’in parsura communabel auter che Cristus.
Las quatter ponderaziuns communalas che collian las baselgias evangelicas sa laschan resumar en furma dals ‹quatter soli›:
In cas spezial furma la baselgia anglicana che sa tegna vinavant a la successiun apostolica, a blers rituals catolics entaifer la liturgia sco er a la preschientscha reala da Cristus en ils duns eucaristics.
Areguard la relaziun envers la tradiziun e la Bibla datti tut ils pass intermediars pussaivels che tanschan da la baselgia anglicana fin a las baselgias refurmadas e calvinisticas che refusan mintga tradiziun ecclesiastica ordaifer la Bibla.
Davart la ductrina e la pratica vegn decidì en la gronda part da las confessiuns en furma da sinodas u da conferenzas a nivel internaziunal, en autras confessiuns però a nivel da las baselgias localas.
Ozendi èn las differenzas tranter las alas liberalas e conservativas entaifer ina confessiun savens pli grondas che las differenzas tranter singuls liberals resp. singuls conservativs da differentas confessiuns.
Entant che las confessiuns evangelicas accentuavan pli baud vaira ferm lur differenzas, datti oz emprovas d’avischinaziun: Bleras confessiuns evangelicas en l’Europa èn s’unidas en il Concordat da Leuenberg e confessiuns evangelicas collavuran en l’Allianza evangelica. Er bleras baselgias independentas collavuran en l’Uniun da las baselgias evangelic-independentas. En singuls cas han schizunt gì lieu reuniuns (United Church of Canada or dals luterans, metodists e presbiterians; Uniting Church of Australia or da presbiterians, congregaziunalists e metodists; United Church of Christ or da set differentas confessiuns). En furma dal Cussegl ecumenic mundial exista er in gremi da collavuraziun ecumenica che na sa restrenscha betg al dialog tranter las baselgias evangelicas, mabain cumpiglia er las baselgias vegl catolicas, ortodoxas e vegl orientalas.
Cuminanzas apostolicas
thumb|200px|Origins da l’armada dal salit en il 19avel tschientaner Cuminanzas apostolicas vegnan numnadas communitads cristianas ch’han lur origin en ils moviments da resvegl dals onns 1820, en consequenza dals quals èn sa furmadas communitads apostolic-catolicas. La finamira da quests moviments da resvegl è stada da reoccupar l’uffizi dals apostels. Surtut durant ils emprims onns è la ductrina e la pratica da las cuminanzas apostolicas vegnida influenzada tant dal catolicissem sco er dal protestantissem. En il decurs dal temp èn sa sviluppadas – sper la ductrina da l’uffizi dals apostels – ulteriuras ideas exclusivas, per exempel areguard l’eschatologia ed il stadi dals umans defuncts. In’atgnadad teologica da tut questas cuminanzas furma en pli il sacrament da la sontga sigillada che saja necessari per cuntanscher il salit cumplain (cumbain che las singulas cuminanzas sa differenzieschan qua en lur parairi).
Tar ils represchentants ils pli impurtants da quest moviment tutgan oz la Baselgia novapostolica e l’Associaziun da las communitads apostolicas. Intginas da las communitads sa participeschan al moviment ecumenic ed èn vegnidas integradas, malgrà resalvas teologicas, en las cuminanzas da lavur da las baselgias cristianas.
Cuminanzas novreligiusas
Diversas autras confessiuns considereschan sasezzas sco appartegnentas ni a la tradiziun ortodoxa, ni a quella catolica ni a quella evangelica. Gruppas che sa defineschan en quest senn èn per exempel ils quechers, la baselgia da Jesus Cristus dals sontgs dals ultims dis, la cuminanza dals mormons, la cuminanza dals cristians, la baselgia da l’unificaziun, l’associaziun dals perscrutaders da la Bibla, las communitads biblicas libras ed ils testimonis da Jehova. Il term ‹unitars› cumpiglia oz gruppaziuns che represchentan ina tenuta antitrinitara (ils unitars en il senn tradiziunal) sco er aderents d’ina religiun umanistic-panteistica, en la quala Cristus na gioga betg pli ina rolla centrala.
Questas cuminanzas novreligiusas èn savens segnadas d’ina exegesa che sa differenziescha da las surmenziunadas. Ellas fan per exempel valair en connex cun la trinitad ideas che n’èn betg cumpatiblas cun ils concils ecumenics, acceptan sper la Bibla scrittiras da muntada equivalenta u enconuschan tschertas ductrinas spezialas ch’ins na chatta betg en questa furma en las autras confessiuns u en la Bibla u che stattan schizunt avertamain en cuntradicziun cun quellas. Pervi da talas divergenzas èsi dispitaivel, schebain questas gruppaziuns – che vegnan savens er numnadas ‹gruppas u cuminanzas religiusas (resp. cristianas) spezialas› ubain ‹sectas› – duain insumma vegnir attribuidas a las confessiuns cristianas.
Ductrina
En il center da la ductrina cristiana stattan l’incarnaziun da Dieu, la mort vi da la crusch e la resurrecziun da Jesus Cristus. Ils cristians crain che quests eveniments furmian la basa da l’operar divin ch’haja la finamira da reconciliar l’umanitad cun Dieu. La mort da Jesus vi da la crusch vegn resguardada sco ovra da spendrament. Che Dieu è daventà uman ed è s’unfrì da libra veglia vegn interpretà sco expressiun da l’immensa charezza da Dieu envers l’umanitad persa. Correspundentamain stat en il center da l’agir cristian la charezza (grec αγάπη; latin caritas) envers Dieu ed envers ils conumans (amur per il proxim).
thumb|160px|Crucifix da l’onn 1310 Tratgs cuminaivels da las diversas confessiuns furman las suandantas sentenzias da cretta:
Origin ed influenzas
Ils emprims cristians eran gidieus ch’èn s’unids en lur cretta en Jesus. En el han els renconuschì il Messias (ebreic maschiach, grec Christos, latinisà Christus) che vegn annunzià en la profezia biblica e sin il qual ils gidieus spetgan fin oz. L’emprim cristianissem ha surpiglià da la tradiziun gidieua l’entira sontga scrittira (il Tanach) sco er la cretta en in messias. Dals gidieus provegna er la furma da l’aduraziun da Dieu, la furma d’uraziun dals psalms e bler auter. In ulteriur tratg cuminaivel cun il giudaissem exista en l’aduraziun dal medem dieu creatur. Ils cristians resguardan Dieu però sco trinitad che furma in’entitad (homo-ousisos). La cretta en Jesus Cristus ha manà a tensiuns e la finala a la spartiziun tranter ils gidieus ch’han acceptà quest nov confess e tals ch’al han renvià. Quests ultims han tranter auter refusà d’adurar in uman, pertge ch’els n’han betg resguardà Jesus Cristus sco messias empermess ed anc bler main sco figl da Dieu.
Il cristianissem tempriv è però er segnà d’influenzas betg gidieuas, e quai en in senn dubel: Per l’ina datti tschertas parallelas tar ulteriuras tradiziuns religiusas dal Proxim Orient (u ch’eran arrivadas en il Proxim Orient) sco per exempel tar la religiun monoteistica persiana da Zarathustra. Per l’autra èn tschertas ideas resp. orientaziuns entaifer il cristianissem segnadas d’influenzas nà da la filosofia antica. Surtut l’effect da la filosofia greca resp. dal hellenissem sa fa valair en tschertas scrittiras dal Nov Testament.
Colorado
thumb|200px| thumb|200px| Colorado Colorado (uffizialmain: State of Colorado) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Denver. Sia populaziun munta a 5'024'748 abitants.
Cristianissem
La Sontga Scrittira ed ulteriuras funtaunas
thumb|160px|Bibla da famiglia dal 1859 (Stadis Unids) La funtauna centrala per il cuntegn ed ils tratgs caracteristics da la cretta cristiana furma la Bibla. La posiziun da quella e sia lectura (exegesa) varieschan però fermamain da confessiun tar confessiun.
Colorado
Geografia
Il stadi ha ina surfatscha da 269'837 km²
Cristianissem
La Sontga Scrittira ed ulteriuras funtaunas
La Bibla consista da duas parts: il Vegl Testament ed il Nov Testament. Il Vegl Testament correspunda areguard il cuntegn al Tanach giudaic (cun excepziun da singuls detagls) ed è vegnì resguardà tant da Jesus sco er dal cristianissem originar sco Sontga Scrittira. Il Nov Testament cuntegna rapports davart la vita da Jesus (Evangelis), la baselgia tempriva (Fatgs dals apostels), brevs dals apostels e la Palentada da Gion. Ils terms ‹vegl› e ‹nov› tegnan quint dal fatg ch’i dat ord vista dals cristians ina veglia lia ed ina nova lia tranter Dieu ed ils umans. Il Vegl Testament è oriundamain vegnì scrit en ebraic e translatà pli tard (però anc en il temp precristian) en il grec vegl (uschenumnada Septuaginta). Il Nov Testament è percunter vegnì scrit en la koiné, ina furma speziala dal grec vegl. Pli tard èn omadus testaments vegnids translatads en latin (Vetus Latina, Vulgata). Dal temp da la refurmaziun èn alura suandadas translaziuns (savens da caracter confessiunal) en las singulas linguas dal pievel e/u linguas naziunalas (p.ex. Bibla da Luther, Bibla turitgaisa, Translaziun unitara, Bibla da King James), e quai per ordinari a basa dals texts originars.
La dimensiun dal Vegl Testament vegn interpretada da tschertas confessiuns a moda differenta, damai che la Septuaginta cuntegna er divers texts che na fan betg part da la tradiziun ebraica. Las parts che cumparan be en la Septuaginta vegnan numnadas scrittiras deuterocanonicas resp. apocrifas.
Davart las scrittiras che fan part dal Nov Testament datti in consens tranter tut las grondas confessiuns cristianas. Quest canon è sa sviluppà en il decurs dals emprims quatter tschientaners.
A basa da divers chats da codexs e papirus dals dus davos tschientaners sa lascha il text originar dal Nov Testament reconstruir oz cun gronda exactadad tenor criteris scientifics. Ma las opiniuns dals teologs e cristians divergeschan oz fitg areguard la dumonda, quant lunsch ch’i sa tractia tar las singulas passaschas da rapports exacts ed autentics dals evangelists ed apostels ubain d’agiuntas (normativas) da vart da la baselgia primara. Medemamain divididas èn las opiniuns en connex cun la dumonda davart la ‹dretga› metoda da translatar la Bibla a basa dals texts originars.
Er quai che concerna l’interpretaziun dals texts biblics (exegesa) e lur applicaziun pratica – en la vita da mintgadi ed en l’etica – exista in’entira paletta d’opiniuns che divergeschan tant da confessiun tar confessiun sco er tranter ils singuls cartents.
Sper la Bibla giogan en la gronda part da las confessiuns er auters elements ina rolla centrala tant en la pratica ecclesiastica sco er persunala. Igl èn quai confessiuns da cretta, catechissems, tradiziuns, la liturgia ed exempels cristians en furma da la vita ed ovra dals sontgs.
Relaziun tar autras religiuns e concepziuns dal mund
thumb|280px|Derasaziun dal cristianissem (2012) Il cristianissem ha influenzà autras religiuns, da las qualas ils aderents na sa reguardan betg sco cristians, ma che vesan tuttina en Jesus in profet da Dieu. Quai è surtut il cas en l’islam; tschientaners da cuntraversas islamic-cristianas han però rendì indistinct il maletg da Jesus en il Coran. D’ina vart vegnan attribuids a Jesus en il Coran titels positivs sco messias, pled da Dieu u er spiert da Dieu; medemamain vegn el resguardà – sper autras figuras biblicas – sco profet. Refusada cleramain vegn però en il Coran l’idea da la trinitad e mintga furma d’aduraziun da Jesus. Er sia crucificaziun è contestada e vegn per part snegada dal tuttafatg.
Ordaifer il cristianissem vegnan en general attribuids a quel tant tratgs positivs sco negativs. A moda positiva vegn per ordinari valitada l’amur per il proxim sco er l’engaschament da blers cristians en tut il mund a favur da la pasch e per concepts da misericordia cunter la povradad. Sco aspects negativs vegnan resguardads entaifer l’istorgia dal cristianissem las cruschadas, las brischadas da strias, las inquisiziuns e l’antigiudaissem. Las posiziuns areguard dumondas eticas dispitaivlas (sco cuntracepziun artifiziala, omosexualitad u interrupziun da la gravidanza) èn er contestadas a l’intern da la cristianadad.
L’avat budistic Mongkut, il retg da la Tailanda da pli tard, ha tgirà enturn il 1825 in intensiv contact cun l’uvestg catolic Jean-Baptiste Pallegoix. El ha commentà: «Quai che vus instruis ils umans da far è admirabel. Ma quai che vus als instruis da crair è tgutg.»
Igl è il giavisch da bleras baselgias cristianas da sa reconciliar ina cun l’autra e da stgaffir ina basa communabla (ecumenica). Ultra da quai tschertgan intginas il discurs cun autras religiuns (dialog interreligius). La finamira da questas stentas è ina convivenza paschaivla da las differentas communitads religiusas.
Al cristianissem vegn per part fatg la reproscha d’esser conculpaivel areguard la persecuziun dals gidieus, damai ch’ins als haja per exempel persequità en il temp medieval per esser stads la culpa da la mort vi da la crusch da Jesus. Faschond quai n’è betg vegnì differenzià suffizientamain tranter la culpa istorica e la discussiun contemporana che sto esser da gener teologic (e na dastga betg tutgar la descendenza dals gidieus ch’han vivì dal temp da Jesus). Davart la dumonda tgi che portia la culpa istorica, è la scienza ozendi unanimamain da l’avis che las autoritads giudaicas n’avevan da quel temp nagina cumpetenza d’executar delinquents; la responsabladad per decider davart quest pass giascheva en ils mauns da la pussanza d’occupaziun romana. Ed ord vista teologica vegn la dumonda respundida en quest senn che mintga culpant portia per sai la culpa vi da la mort vi da la crusch da Jesus.
Influenzas culturalas dal cristianissem
thumb|200px|Ovra sacrala da Johann Sebastian Bach En l’istorgia da l’Occident han la cretta, la cultura e l’art influenzà in l’auter a moda reciproca – in fenomen che sa lascha er fastizar per autras religiuns en autras parts dal mund. In’impurtanta staziun ha per exempel furmà il disput davart ils maletgs ch’ha gì lieu en il temp medieval tempriv. En l’entir Occident è l’art s’occupà savens cun temas cristians, e quai malgrà ch’ins ha er recurrì a partir da la renaschientscha a motivs betg cristians or da l’antica.
La musica appartegna da vegl ennà a las furmas d’expressiun liturgicas da la cretta cristiana. En tut las epocas da l’istorgia da musica han ils pli impurtants musicists da lur temp er stgaffì ovras per la musica sacrala, sco per exempel Georg Friedrich Händel, Wolfgang Amadeus Mozart u Felix Mendelssohn Bartholdy; surtut merita però menziun en quest connex Johann Sebastian Bach. Poets sco Martin Luther u Paul Gerhardt han stgaffì en il territori da lingua tudestga texts d’auta qualitad ch’han influenzà da lur vart l’ulteriur svilup da la musica sacrala. E l’influenza da la cretta cristiana na sa restrenscha er betg a la musica classica sco che mussa l’exempel dal gospel ch’ha recepì en l’intschess american stils fitg divers e sviluppà quels vinavant.
A la missiun cristiana è vegnì reproschà pli baud d’exportar ensemen cun la cretta cristiana er la cultura da l’Occident (p.ex. en furma da prescripziuns da sa vestgir). Oz percunter s’orientescha la missiun plitost al term da l’inculturaziun, vul dir ch’ella emprova d’enragischar il pensar ed operar cristian en la cultura dal lieu.
Sco ina da las influenzas culturalas centralas dal cristianissem po plinavant valair la cronologia odierna ch’è s’etablida en tut il mund (per part sper ulteriuras cronologias). Quella parta da l’onn da naschientscha supponì da Jesus (a.C. – avant Cristus resp. s.C. – suenter Cristus). Il term ‹Anno Domini...› ch’ins chatta en funtaunas pli veglias sper l’annada signifitga ‹en l’onn dal Segner...›.
La guerra dals munds
thumb|210px|Statua a Woking, in dals lieus d’acziun da ‹The War of the Worlds› La guerra dals munds (titel original englais: ‹The War of the Worlds›) è ina da las pli enconuschentas ed impurtantas ovras da H.G. Wells. Il cudesch è cumparì l’onn 1898; dalunga èn suandadas numerusas reediziuns e translaziuns (cf. er la versiun rumantscha). Famusa è medemamain daventada la versiun en furma da gieu auditiv ch’è vegnida emessa l’onn 1938: Quella ha transferì l’istorgia en l’America da lez temp e procurà tar ils auditurs per ina brava agitaziun. Pli tard han pliras versiuns cinematograficas contribuì a l’ulteriur renum da ‹La guerra dals munds›.
Survista
thumb|170px|Cuverta da l’ediziun originala En quest’ovra cumparida il 1898, fundamentala per la litteratura da science fiction, attatgan Marsians en maschinas da cumbat da trais chommas il Reginavel Unì per conquistar da qua anora la Terra ritga da materias primas ed aua. Sco temp d’acziun è menziunada en l’ovra il 1894, lieu d’acziun furma Londra e ses conturns.
Il cudesch consista da duas parts. L’emprima porta il titel ‹La vegnida dals Marsians›, la segunda ‹La Terra sut ils Marsians›. Ils eveniments vegnan raquintads or da la perspectiva dal narratur che discurra al jau – in autur d’ovras filosoficas che sa trategna en vischinanza da Londra en la cuntrada nua che crodan ils emprims cilinders cun Marsians. Ultra da quai èn inserids chapitels che raquintan or da la perspectiva da ses frar tge ch’è capità cur ch’ils invasurs èn penetrads en la metropola. Il militar terrester n’ha betg la minima schanza da pudair concurrer cun ils invasurs e sto guardar tiers co che vegn destruì in abitadi suenter l’auter. Pir las bacterias da la Terra pon la finala victorisar ils Marsians, damai ch’il sistem d’immunitad dals invasurs n’è betg preparà da cumbatter quellas. Dal temp ch’il narratur cumenza a metter en scrit ils eveniments, èn vargads sis onns dapi l’attatga dals Marsians.
L’attatga dals extraterresters
Tge che nagin na pudeva s’imaginar lezs ultims onns dal 19avel tschientaner, è en vardad en plaina acziun: Entant ch’ils umans èn occupads cun lur quitads dal mintgadi pli pitschens e pli gronds, vegnan els observads nà da l’univers sco sch’els fissan creatiras sut in microscop. Sin il Mars è la sfradentada dal planet gia avanzada e la fin da la civilisaziun da là s’avischina. Perquai guardan ils Marsians cun scuidanza fraida sin il planet Terra, sia vegetaziun en plaina fluriziun, sias mars e si’atmosfera nivlusa. Els preparan l’invasiun.
L’attatga dals extraterresters cumenza cun in’erupziun da gas flammegiants sin il planet cotschen, quai che vegn bain observà sin la Terra, ma be d’in pèr astronoms – il rest da l’umanitad prenda tut il pli enconuschientscha da quai en ina curta notizia da gasetta e na sa lascha insumma betg inquietar.
Il narratur, in autur che viva en vischinanza da Londra, emprenda a conuscher l’astronom Ogilvy ed ha chaschun da guardar ina notg en ses observatori sin il Mars. Qua sa mussa in segund nivel da gas, il qual l’astronom tegna per meteors ubain per l’erupziun gigantica d’in vulcan. La probabilitad ch’igl existia vita sin il Mars considerescha el sco extremamain pitschna. Ma el sa sbaglia: Pauc pli tard sa sbassa ina lingia flammegianta vers l’Engalterra. Per tut ils observaturs èsi cler ch’i sto sa tractar d’ina staila crudanta. Ogilvy è persvas ch’i stoppia giaschair insanua sin ina pastgira en vischinanza in metorit.
E propi chatta l’astronom en ina fora gigantica in object en furma cilindrica, dal qual sorta in schuschurar sul ed il qual è munì cun ina sort viertgel che sa mova enturn l’atgna axa. Ogilvy enclegia cun ina giada: il cilinder è chavortg ed en quel èn enserradas creatiras. L’astronom curra en il vitg vischin Woking, nua ch’el frunta sin il schurnalist da Londra Henderson. La novitad dals «umens morts dal Mars» cumenza a sa derasar en il conturn, e dalunga sa raduna ina fulla mirvegliusa enturn la fora. Er il narratur sa chatta tranter quella.
Cur ch’il cilinder s’avra la finala, cumpara ina creatira cun duas rudellas glischantas che regordan ad egls. Questa creatira ha circa la grondezza d’in urs, ina bucca sbavanta che trembla d’in cuntin, ina pel brina, glischa. Ella è nunditg trida, respira ferm e sa mova pesant e maladester. La fulla è sa retratga in pau ed in mument èsi sinaquai stà quiet. Ina deputaziun da trais persunas – tranter quellas Ogilvy e Henderson – s’avischina als extraterresters cun ina bandiera alva. Qua sorta cun ina giada dal foss in radi da glisch d’ina traglischur tschorventanta che mazza dalunga tut quai ch’el tutga. La deputaziun e numerus aspectaturs ardan entaifer secundas a pulvra.
Tschuncaisma
Tschinquaisma (per rumauntsch grischun Tschuncaisma, noziun oriunda in lingua greca pentekostē hēmera = il tschinquauntevel di) es üna festa cristiauna chi vain celebreda 50 dis zieva Pasqua. La Bibgia raquinta i'l seguond chapitel dal cudesch dals fats dals apostels dal origen da Tschinquaisma.
La guerra dals munds
Incendis, ruinas, morts
thumb|180px|L’autur H.G. Wells Mez or da senn da la sgarschur, curra il narratur a chasa e raquinta a sia dunna tge ch’è capità. El la quietescha però dalunga cun il patratg che la gravitaziun da la Terra saja pli gronda che quella dal Mars, uschia ch’ils invasurs na vegnian strusch a pudair sa mover davent dal foss. La gronda part da la glieud è anc adina senza pensiers, cumbain che l’arrivada dals extraterresters ha sa chapescha sveglià lur mirveglias.
Pledari
thumbnail|250px|Pledari latin en plirs toms
Tschuncaisma
Il prüm documaint chi manzuna Tschinquaisma scu üna festa ecclesiastica deriva da l'an 130.
La guerra dals munds
Incendis, ruinas, morts
La proxima notg croda in segund cilinder sin la Terra, betg lunsch davent da l’emprim. Il narratur prenda ad emprest in chaval e maina sia dunna tar ses cusrin en il vitg vischin Leatherhead. Alura sa metta el danovamain sin via per returnar charrotscha e chaval. En viadi daventa el perditga da la sgarschaivla forza da destrucziun dals Marsians. Els sa movan en immensas maschinas da metal a trais chommas, las qualas destrueschan cun lur chametgs tut quai che sa metta ad ellas en via. Er l’emprova dal militar da cumbatter ils invasurs cun artigliaria va a finir en in desaster. Dapertut sa preschentan incendis, ruinas e morts.
Il narratur arriva tar sia chasa. La frunta el sin in charrotschier da l’artigliaria desperà che raquinta che si’entira unitad saja vegnida destruida. Adumbatten emprova il narratur da returnar a Leatherhead. El observa co ch’in dals monsters a trais chommas vegn destruì tras ina chanunada. Ma quai furma be l’excepziun – quasi nundisturbadamain semnan ils extraterresters vinavant mort e destrucziun. En viadi frunta il narratur sin in curat (plevon auxiliar) ch’è datiers da vegnir nar e che plira ch’il giuvenessendi saja datiers.
Panica da massa a Londra
Il frar dal narratur sa trategna a Londra, nua ch’el studegia medischina. Anc na san ils umans en la metropola betg precis, tge ch’è capità sin la champagna, ma cun ils numerus fugitivs che curran natiers, cumenza a sa derasar in tschert malruaus. Cur ch’ils extraterresters s’avischinan a la citad e la novitad sa derasa ch’els sajan abels da destruir cun agid d’ina vapur naira en secundas tschients da persunas, rumpa or il caos. Entant che resunan ils zains da sturnas, sajettan ils Marsians or d’immens bischens projectils dals quals sorta il gas da tissi. Tras quai rumpan els tutta resistenza militara, uschia che la regenza po be pli appellar a la populaziun da Londra da bandunar la citad. Sinaquai dat tut urden statal ensemen.
En gronda panica sa precipiteschan fullas da glieud vers las staziuns da viafier, fugian en charrotschas e sin velos u bandunan la citad a pe. Er al frar dal narratur reusseschi da mitschar or da la citad. El frunta sin ina gruppa dad umens ch’emprovan d’assaglir la charrotscha da duas dunnas. Suenter avair stgatschà ils attatgaders persvada el quellas – la sora e la dunna d’in chirurg scumparì – da sa render ensemen a Harwich per s’embartgar là e bandunar il pajais.
La civilisaziun dat ensemen
Sin ses viadi frunta la gruppa adina puspè sin moviments da fugitivs spussads e fomentads. I regia in grond sbragim e chatschim. La finamira dals Marsians na para entant betg d’esser la destrucziun cumpletta da l’umanitad, mabain da metter quella sut lur giuf: Els interrumpan lingias telegraficas e destrueschan trajects da viafier; uschia mettan els ord funcziun ils lioms da la civilisaziun e rendan nunpussaivla tutta resistenza. Ed adina puspè cuntanschan novas ‹stailas crudantas› la Terra e rinforzan l’armada dals invasurs.
Suenter esser girads enturn ditg, reusseschi al frar dal narratur ed a las duas dunnas da cuntanscher la mar. Là è gia sa rimnada ina gronda fulla da glieud e sin la mar sa chattan da tuttas sorts navs ed er la nav da guerra ‹Thunder Child›. Cunter pajament vegnan ils trais fugitivs retschavids da la squadra d’in bastiment da roda. Davent da la mar observan els co che trais da las maschinas monstrusas dals extraterresters sa movan per lung da la costa. Apparentamain vulan els impedir la fugia da las numerusas navs. La ‹Thunder Child› sa bitta en il cumbat cunter ils invasurs, ed avant che la nav va si en flommas, vegn la squadra da destruir dus da lur adversaris. A la nav a vapur reussescha la finala la fugia.
La mort dal curat
thumb|180px|Illustraziun dal 1906 (Alvim Corréa) Suenter avair suandà in mument il destin dal frar, returna il cudesch a l’entschatta da la segunda part puspè tar il narratur sez. En il fratemp è quel sa zuppà cun il curat en ina chasa vida. Il narratur sa fa quitads per sia dunna. Entamez in scenari da destrucziun cumpletta cuntinueschan ils dus lur fugia. Els observan co ch’in dals Marsians tschiffa umans che fugian e bittan quels en in grond recipient da metal. Il narratur vegn tschiffà da l’anguscha ch’ils invasurs pudessan persequitar anc tut autras finamiras che la destrucziun da l’umanitad. En ina chasa vida chattan ils dus umens mangiativas. Durant ch’els sa ruaussan, datti ina stremblida, in chametg verd traglischa ed enturn els dattan ils mirs ensemen. I sa mussa ch’il proxim cilinder nà dal Mars è sa furà precis sper els en la terra. Or da las ruinas da la chasa mez destruida pon ils dus fugitivs observar co ch’ils extraterresters cumenzan a lavurar en il foss cun maschinas da tschiffar che dattan perditga d’in svilup tecnologic fitg avanzà. Il narratur sa spaventa ina giada dapli da la tridezza dals esters, po però a medem temp observar intginas remartgabladads da lur anatomia: Els han apparentamain nagin dadens, na dovran pia betg digerir. Enstagl prendan els si directamain il sang da creatiras viventas. Els na dorman mai ed èn asexuals. Lur multiplicaziun succeda cun furmar bulbas, precis sco tar tulipanas. Entras la degeneraziun da quasi tut las ulteriuras funcziuns dal corp è il tscharvè dals extraterresters sviluppà a moda excellenta: Els èn en sasez chaus, nagut auter che chaus. Tranter els communitgeschan ils Marsians tras telepatia.
Alliads nunspetgads
Il narratur sa fa via tras cuntradas devastadas cun l’intenziun da cuntanscher Leatherhead, nua ch’el spera da fruntar sin sia dunna. En viadi entaupa el puspè il charrotschier da l’artigliaria ch’aveva tschertgà a l’entschatta dals eveniments desastrus refugi en sia chasa. Quel è persvas che l’umanitad haja pers definitivamain la guerra cunter ils invasurs e ch’i na restia a quella nagut auter che da viver en sclavaria. A medem temp concepescha el in scenari fantastic da la resistenza: Ils survivents ils pli ferms e curaschus duain sa retrair en la vasta rait da chanalisaziun da Londra e furmar là ina sort cuntracivilisaziun. L’artigliarist ha schizunt gia cumenzà a furar in tunnel per cuntanscher ils tumbins d’aua persa. Cumbain ch’il narratur realisescha dalunga quant nunrealistic che quest plan è, gida el a chavar il tunnel. Ma gia suenter curt temp constatescha el che ses cumpogn n’è nagin erox plain energia, mabain in baterlunz. Els baivan ensemen schampagn, fiman cigaras e giogan schah e poker. Alura sa decida il narratur da sa sparter dal siemiader plain vanagloria e d’avanzar vers Londra.
El sa mova tras ina citad mez destruida, abandunada e mitta. Tuttenina auda el in tun penetrant che deriva, cun vegnir pli datiers, d’ina da las maschinas dals Marsians. Gist en quel mument ch’il narratur è datiers da sez desperar e da far ina fin a sia vita cun sa surdar als invasurs, fa el ina scuverta ch’al emplenescha cun levgiament infinit. En in foss gigantic sa chattan var in tozzel Marsians amez lur apparaturas autamain tecnisadas – morts, terrads da bacterias che n’existan betg sin il Mars e cunter las qualas els na disponan perquai da nagina forza da resistenza.
Tut ils Marsians daventan l’unfrenda da quest’epidemia. L’umanitad è anc mitschada ina giada e tranter ils survivents regia gronda allegria. Emprims trens van puspè, ed en in da quels returna il narratur – suenter esser vegnì tgirà intgins dis a Londra – tar sia chasa. Quella è abandunada, sin la maisa da scriver giascha anc la scrittira filosofica, vi da la quala el aveva lavurà cur che l’emprim cilinder era crudà. La chasa è apparentamain abandunada, ma tuttenina auda el vuschs davant quella e frunta sin sia dunna e ses cusrin.
In pau a la giada returnan ils fugitivs er puspè a Londra. Ma i resta la dumonda schebain i saja da far quint cun in’ulteriura attatga nà dal Mars. A basa da las observaziuns fatgas, sminan ins però bainbaud ch’ils Marsians hajan colonisà la Venus enstagl da la Terra. E forsa sa mussia a la fin dals quints – uschia il facit dal narratur – che la guerra saja stada nizzaivla per l’umanitad, numnadamain sche quella smettia cun sia cuntentientscha da sasez, quai che furmia la pli terribla funtauna da la decadenza.
Gieus auditivs
Tranter ils numerus gieus auditivs ch’existan dal cudesch, sajan menziunads dus che duevan avair in effect tut aparti:
Stadis Unids (1938)
thumb|160px|Orson Welles (1937) Orson Welles ed il Mercury Theatre han adattà il cudesch sco gieu auditiv en furma d’ina reportascha fictiva tenor in’adattaziun da Howard Koch. Quel è vegnì emess da l’emettur da radio american CBS la saira avant Halloween ils 30 d’october 1938. Per quest intent è il lieu d’acziun vegnì transferì da l’Engalterra a Grover’s Mill (New Jersey) en ils Stadis Unids e l’istorgia adattada correspundentamain.
Welles è sa servì d’ina nova furma da registrar il gieu auditiv: El ha registrà quel il di avant e laschà accumpagnar cun musica. Cun emetter alura il gieu auditiv la saira avant Halloween ha quai fatg l’impressiun sco sch’i sa tractass dal program da radio normal, il qual il moderatur interrumpia da temp en temp per derasar las pli novas infurmaziuns davart l’invasiun.
Er sche las gasettas han per part exagerà en lur contribuziuns davart l’effect da quest’emissiun, sche ha la ‹reportascha› – apparentamain autentica – tuttina chaschunà tranter parts da la populaziun ina detga panica, crajend quels che l’invasiun d’extraterresters haja propi lieu. Tras quai èn l’emissiun ed il giuven Orson Welles, che dueva pli tard far carriera sco reschissur da films, daventads famus en tut il mund. El ed il scenarist Howard Koch han profità dal spectacul sco schanza per far carriera.
Ecuador (1949)
Ils 12 da favrer 1949 ha l’emettur da radio da Quito emess ina versiun da l’istorgia transferida en l’Ecuador. Per augmentar l’effect, han ins a medem temp tratg a strada las partidas socialisticas dal pajais cun remplazzar en il gieu auditiv l’expressiun ‹Marcianos› (‹Marsians›) tras ‹Marsistas› (la quala na sa lascha betg differenziar acusticamain da ‹Marxistas›). Sinaquai è prorutta en la chapitala ina terribla panica, la quala è sa midada en gritta cur ch’è vegnì enconuschent il caracter ficziunal da l’emissiun. Ina fulla agitada è sa rimnada davant la staziun da radio ed ha dà fieu a quella, quai che dueva chaschunar sis morts.
Versiuns cinematograficas
L’onn 1953 è vegnida realisada l’emprima versiun cinematografica da l’ovra, sut reschia da Byron Haskin e transferind ils eveniments en ils Stadis Unids. L’animaziun da las maschinas da cumbat a trais chommas dueva chaschunar pulitas difficultads: La tecnica da stop motion n’era betg realistica avunda, ed alternativas n’eran da quel temp tecnicamain betg realisablas u betg pajablas. Perquai las han ins remplazzà tras maschinas da sgular; il design da quellas tutga tar ils pli enconuschents entaifer il gener da science fiction insumma. Il film ha retschet l’onn 1954 in Oscar en la categoria effects visuals.
Ulteriuras adattaziuns
In’ovra ch’ha cuntanschì in tal renum sco ‹The War of the Worlds› ha sa chapescha manà en il decurs dal temp a nundumbraivlas adattaziuns e cuntinuaziuns, parodias, versiuns en furma da comic e schizunt gieus da computer.
Menziun speziala merita ultra da quai l’album conceptual dal 1978 ‹Jeff Wayne’s Musical Version of the War of the Worlds›. La rolla dal narratur ha surpiglià qua l’enconuschent actur da teater e film Richard Burton.
Fond monetar internaziunal
thumb|260px|Christine Lagarde, directura dal FMI, en discurs cun il president da l’Ucraina Petro Poroschenko (2017) Il Fond monetar internaziunal (FMI; englais International Monetary Fund, IMF) è in’organisaziun speziala da las Naziuns unidas cun sedia a Washington, D.C., USA. L’incumbensa principala dal FMI è la concessiun da credits a pajais senza reservas monetaras suffizientas, ils quals èn vegnids en difficultads areguard la bilantscha dals pajaments. Ultra da quai promova l’organisaziun la collavuraziun internaziunala en la politica monetara e l’extensiun dal commerzi mundial, sa stenta da stabilisar ils curs da stgomi, surveglia la politica monetara e porscha agid tecnic.
Tschuncaisma
Cuntgnieu
I'l center da Tschinquaisma sto il Spiert Sench chi vain suringiò süls discipuls ramassos e'ls fo capabels da comunicher in tuottas linguas. In quist reguard es Tschinquaisma il cuntrari da l'istorgia da la fabricaziun da la tuor da Babel, in consequenza da la quela ils umauns gnivan deresos sül muond inter e perdaivan üna lingua cumünaivla.
Tschinquaisma vala per la festa da l'anniversari da la baselgia mundiela.
Fond monetar internaziunal
Tant il Fond monetar internaziunal sco er si’organisaziun parentada, la Banca mundiala (cf. sutvart), han lur origin en il sistem da Bretton Woods dal 1933, en rom dal qual ins aveva introducì curs da stgomi fixs. Quai era succedì a basa dal dollar american sco valuta directiva, il qual era cuvert da lez temp cun aur. Las instituziuns eran vegnidas planisadas sco instruments da regulaziun che servivan a prevegnir a las turbulenzas da valutas dal tranterguerras ed ad evitar il sbagl dal standard dad aur dals onns 1920 (cf. latiers l’artitgel Crisa economica mundiala). Omaduas organisaziuns vegnan perquai designadas sco instituziuns da Bretton Woods. La concessiun da credits da vart dal Fond monetar internaziunal è liada ad obligaziuns areguard la politica economica, las qualas duain garantir ch’ils credits vegnian rembursads. Cuntrari al FMI conceda la Banca mundiala er credits per projects spezials.