cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viadi al Center da la Terra
Resumaziun
Il professur Otto Lidenbrock è in uom entusiast ed impetuus. El decida da partir da il davos per l’Islanda, prendan cun el sin nev Axel, bler pli reticent. A Reykjavík, els engaschan in chatschadur d’eider numna Hans Bjelke, che vegnir a esser lur guida. Ils trais uoms viagian jusqu’au fin il pe dal vulcan Sneffels, ed els fan l’ascenziun. Il crater stizza cuntegna trais chaminas. Ina d’ellas duà esser tutga per la sumbriva d’in aut piz, il Scartaris, a mezdi, « avant las calandas de fanadur », che munta en ils ultims dis da zercladur. Suenter la nota da Saknussemm, la sa chatta la via per il center da la Terra…
Uniuns da giuventetgna
Cumpagnia da mats
Las ragischs da las uniuns da giuventetgna, sco quai ch'ellas sa preschentan oz, tanschan enavos fin l'onn 1801 (document nua che la cumpagnia da mats è vegnida menziunada per l'emprima giada). Da quai temp sa numnava ella cumpagnia da mats. Sco quai ch'il num di, appartegnevan mo giuvens, a partir da la fin da la scola enfin la maridaglia. La cumpagnia da mats aveva l'incumbensa d'inaugurar ils giuvenils en la cuminanza dals creschids. Tschintg elements fundamentals appartegnevan tar las cumpagnias da mats grischunas:
Uschè pudeva la cumpagnia da mats er influenzar las decisiuns politicas dal vitg. Las giurisdicziuns che la cumpagnia da mats fascheva vegnivan temidas, er sch'ellas n'eran betg renconuschidas. La dretgira da Mustér ha remartgà en il 18avel tschientaner, ch'i haja dà truaments exagerads d'ina «dretgira nauscha», dentant hajan quels process illegals magari manà tar meglras consequenzas ch'ils truaments uffizials. Oriundamain prendevan las cumpagnias da mats part a la guerra. Ellas sa furmavan agl ur da lur vischnancas per esser prontas da batter. La revoluziun franzosa ha extirpà en l'entira Svizra las cumpagnias da mats cun excepziun da las cumpagnias da mats dal Grischun.
En l'onn 1920 en las cumpagnias da mats vegnidas reorganisadas ed han survegnì ina tempra ecclesiastica. La recepziun en la cumpagnia succediva en rom festiv da Son Stefan. Quai usit vegn anc oz pratitgà uschia tar l'uniun da giuventetgna da Mustér.
L'uniun da giuventetgna è vegnida fundada
Suenter il segund concil Vatican èn las cumpagnias da mats vegnidas fusiunadas cun las uniuns da mattauns. L'uniun da giuventetgna sco quai ch'ella exista oz en bleras vischnancas dal Grischun è vegnida fundada ils 14 da december 1974. Er las finamiras èn sa midadas e sa datadas al temp. Uschia vegn oz mess dapli pais sin:
Las uniuns da giuventetgna enserran tut la giuventetgna a partir dal 16avel onn da naschientscha fin la maridaglia u enfin il 30avel onn da naschientscha.
Via da latg
miniatura|450px|La sdrema en nies tschiel: La via da latg miniatura|220px
La via da latg ei la galaxia, nua che il nies sistem solar, e la nossa Terra ei en.
Il num vegn da sia apperenza: naven da nossa perspectiva vesa ella ora sco ina lada, alva sdrema.
Dalla vart vesa la galaxia ora sco ina discetta, rodund e plat.
La via da latg era pli vesseivels en temps pli bauls, ma pervida la polluziun da l'aria vegn ella tuorsch per nus.
Grondezia e massa
La caracteristica dalla via da latg ei pervida sia structura, che ei formau sco ina discetta cun ina cuppa en center.
La galaxia sez ha in diameter da 170.000 tochen 200.000 onns da gliesch. La altezia ei mo 1.000 onns da gliesch (senza cuppa), respectivamein 15.000 onns da gliesch (cun cuppa).
Schazegiau ha la via da latg 100 tochen 300 milliardas steilas e minnimum 100 milliardas planets.
La massa da quella galaxia equivala 1,5 billiun ga la massa da sulegl.
Cumposiziun e structura
miniatura|260px|Ils bratschs dalla via da latg La investigaziun da nossa galaxia ei ualti grevs. Quei ha motivs da perspectiva. Nus havein mo in punct da observar nossa galaxia. La absorbaziun da gliesch ei era in problem, che fai impusseivels da survegnir ina entira fotografia dalla via da latg.
En il center da mintga galaxia ei ina ruosna nera. Il center ha la fuorma elliptica - lezza vegn circumdau dalla discetta cun gas, steilas e planets endadens.
La gruppa locala
La gruppa locala cuntegn ca. 60 galaxias-pignets, la via da latg e la galaxia d'Andromeda - omnisdus las pli grondas en la gruppa. Il diameter dalla gruppa locala ei 5 - 8 milliun onns da gliesch. Ins presuma, che ils objects en la gruppa locala han ina connexiun-gravitativa. La gruppa locala ha la fuorma elliptica.
Vischins
La proxima galaxia naven dalla nossa ei Andromeda, che ha in distanza da 2,5 milliun onns da gliesch, da nies sistem da sulegl. Perquei la galaxia ei aschi gronda, san ins magari veser ella la notg.
Carstgauns e ratuns
Il cudisch Carstgauns e ratuns ei in'ovra da Toni Berther, ch'ei comparius sco numer 55 della retscha Nies tschespet.
“Ils ratuns vegnan”
Igl ei gest conjunctur’ aulta. Ils commembers dil comite per il svilup turistic a Ridischoras han gest decidiu dad importar ratuns sco attracziun. Ridischoras, in vitg puril ellas Alps, anfla cun la catscha da ratuns finalmein lur magnet da turists extraordinari giavischau.
Plazi, che ha iniziau quell’ idea, organisescha tut, per saver inaugurar igl “iert zoologic” la Primavera. Quella catscha extraordinaria duei haver liug ora “Canals”, la fossa da rumians e curdems da Ridischoras. Ei vegn fatg differents contracts, e l’ entir’ organisaziun ei fetg buna. L’ attracziun ei perfetga. Ridischoras ha turists sco aunc mai, tut en tut vegnan scaffidas biaras novas plazzas da lavur, e l’ economia crescha ad in crescher. Ils onns dil star bein ein denton immediat fini cura che l’ uiara rumpa ora. Negins hosps, e biars ummens che ston far survetsch militar.
En quei caos emblidan tuts ils ratuns, aschia che lezs attacheschan sco bestias fomentadas il vitg ed straunglan giuaden tut che vegn avon lur gnef. Ils burgheis da ridischoras ston serender el tschaler da schurmetg. Ed il militar vegn inscuntraus e mobilisaus. Negin tissi gida, la suletta pusseivladad ei d’ arsentar igl entir vitg.
“Ils affons vegnan”
Tgei catastrofa, cura ch’ ils da Ridischoras vegnan ord lur lagugn e vesan, co bu zieghel stat pli sin l’ auter. Ins habitava en baraccas, tochen che tut ei puspei en peis. Cun subvenziuns dil stadi, e sustegn da quasi tuts vitgs vischinonds baghegian ils da Ridischoras lur vitg a moda bein planisada, fetg moderna. Tut sto esser harmonic cun la cuntrada. Duront quels onns ha ei dau biars affons, aschia che zatgi stueva occupar quels.
Gudegn, buc oriunds da Ridischoras, muossa a tuts affons, pign e grond, da “far termagls” cun armas. Igl ei vegniu eregiu novs hotels, implonts da sport, ina nova serenera, ed ina garascha d’ autos sutterrana. Autos ein vegni scumandai el vitg. Ils habitons statan meglier che tochen dacheu.
Sco inauguraziun dalla nova scola media a Ridischoras sepersentan ils affons sco ratuns armai, e schocheschan aschia ils burgheis da Ridischoras
“Ils ratuns tuornan”
Sinquei ei il patertgar dils da Ridischoras semidaus fundamentalmein. Ins ei vegnius pli amicabels e humans. Adina puspei ha ei dau innovaziuns sil sectur da purschidas turisticas, denton eisi vegniu fetg russeivel. Quei ha animau ils da Blabla da suspectar, che Ridischoras haveigi zitgei el tgau-davos, ed han aschia fatg public che Ridischoras hagi puspei ratuns.
Gudegn che ha formau el tschelau ratuns per far circus, ha aschia gest saviu nezegiar quella propaganda per sesez. Ils burgheis da Ridischoras ein tuttina sesenti malsegirs dapi quei, ed han uss tema d’ ina nov’ attacca da ratuns. In gi daventa quei nausch siemi verdad, ils ratuns seglian ord mintga ruosna ord lur refugi: La canalisaziun. La raschun per quei ei denton mo in tiaratriembel. Ridischoras cala d’ agir offensiv el cumbat per ils hosps jasters, ed investescha ussa era dapli ella cultura indigena, e cumbatta per il mantegniment da lur lungatg minoritar.
Punct culminond ei segiramein l’ arsentaziun dil vitg. La muntada da quella novella ei segir per ina, ch’ il carstgaun ei buca perfetgs e ch’ el anfla mai ina fin en siu svilup, e per l’ autra, ch’ il carstgaun sto prender risguard da siu contuorn.
Persunas prinzipalas
Per ordinari vegn discurriu dils burgheis da Ridischoras, e buca da singulas persunas. Cunquei ha la novella buca biaras persunas prinzipalas. Ell’ emprima part ei quei sulettamein il Plazi. Ella secunda part surprenda lu era aunc Gudegn ina rolla prinzipala, fertond che Plazi perda adina dapli peisa. Plinavon vegnan adina puspei numnai burgheis da ridischoras, denton mo per far exempels.
Quei ein per exempel:
Berther dat a negin duns surnaturals. Tuts capeschan denton da far fitschenta ell’ economia. Sco Enzatgei nunhuman savess’ ins veser il fatsch che tuts gidan in l’auter per contonscher ina finamira communabla e miran buca semplamei per sesez. Da smarvigliar ei era, ch’ ei dat neginas carplinas denter singuls burgheis da Ridischoras.
Relaziuns denter las figuras
Igl entir vitg lavura ensemmen per contonscher in ault livel economic. Quei suenter il prinzipi: “Promover il beinstar general e singul”, cun accent sil beinstar general. Tuts gidan tuts. Da menziunar ei denton era aunc il “comite per il svilup turistic a Ridischoras”, ch’ ei detg impurtonts. Conflicts dat ei buca gronds. Cuort ein ils burgheis da Ridischoras secargai encunter Plazi ni era encunter Gudegn. Ei regia ina concurrenza denter Ridischoras e Blabla.
Loghens
Ins sa buc exact nua che las acziuns han liug. Ridischoras ei in vitg ellas Alps. Tut tschels vitgs vischinonds vegnan buca menziunai cun num. In’ excepziun ei „Blabla“. Era New York e Chicago vegnan numnai.
La tiara ei era buc’ enconuschenta. Autras tiaras ni pievels han era buca nums. Sch’ ils da Ridischoras tschontschan da lezs vegn ei pil plindiscurriu dils cotschens, mellens ed alvs.
Sil funs da Ridischoras vegn aun tschintschau da „Canals“ e „Vallatscha“. Berther metta negina peisa silla descripziun dalla cuntrada.
Temps
Il temps d’ acziun ei buca fixaus. A l’ entschatta eis ei unviern, il 20avel tschentaner, circa els onns 60. Ei cuoza gest in temps da conjunctur’ aulta e boom da baghegiar. Lu dat ei in’ uiara. La historia cuoza silmeins treis decenis, savess denton esser ch’ ella cuoza aunc entgins decenis dapli. Il decuors dalla novella ei cronologics.
Stil da raquintar
La novella vegn partgida en treis parts: L’ emprema ha num “Ils ratuns vegnan”, la secunda “Ils affons vegnan” e la tiarza “Ils ratuns tuornan”.
Berther lavura cun in raquintader extradiegenic che descriva quasi tut tgei che schabegia. Ins retscheiva aschia quasi mo midadas generalas.
El integrescha era parts da poesias dad auters scripturs romontschs. Sco per exempel ina part d’ina poesia da Gian Fontana:
Bulsaun
Bulsaun (tudestg: Bozen, talian: Bolzano, ladin: Bulsan/Balsan/Busan) è ina citad taliana situada en la regiun Trentino-Tirol dal Sid. Bulsaun furma la chapitala da la provinza autonoma Tirol dal Sid. Dapi l’onn 1964 è la citad sedia episcopala da la nova diocesa Bulsaun-Brixen; dapi l’onn 1998 è Bulsaun er citad universitara. La citad cun si’aglomeraziun vala sco in dals gronds centers urbans en las Alps. En pli furma la citad bilingua il cunfin cultural e linguistic tranter tudestg e talian.
Carstgauns e ratuns
Stil da raquintar
Medemamein vegn era raportau sco ils da Ridischoras contan communablamein las canzuns “Schi ditg che stattan cuolms e vals” ed “E veta nova setrai ella val”.
La baselgia ord granit cun si’ aulta tuor, che stat sin in grep sur il vitg da Ridischoras ei simbol da Ridischoras. Ella simbolisescha era la loschezia e la solidaritad dils da Ridischoras
Bulsaun
Geografia
thumb|250px|left|Plazza da Walther cun il dom Bulsaun giascha a la cruschada da duas transversalas alpinas. La Val da l’Eisack maina en il nordost sur Brixen en direcziun dal Brenner e vinavant a Puntina ed Augsburg respectivamain Minca. Vers nordvest maina la part superiura da la Val da l’Adisch a Meraun e da là sur il Vnuost en direcziun Vuclina / Val Müstair respectivamain sur il Pass da Raisch en direcziun Landeck. Vers sid maina la via sur la part sut da la Val da l’Adisch a Trentino e vinavant sur Verona a Brescia / Bergamo en il vest respectivamain sur Vicenza e Padua en l’ost enfin Venezia. Questa situaziun topografica ha posiziunà la citad da vegl ennà sco center d’ina rait da vias da muntada surregiunala.
Carstgauns e ratuns
Lungatg
Las construcziuns ein scretas simpel, ed ein structuradas claramein.
Bulsaun
Geografia
Ils bundant tschientmilli abitants da Bulsaun sa repartan sin ils suandants tschintg districts da la citad: Zentrum-Bozner Boden-Rentsch (Centro-Piani-Rencio), Oberau-Haslach (Oltrisarco-Aslago), Europa-Neustift (Europa-Novacella), Don Bosco e Gries-Quirein (Gries-San Quirino). Quests districts cumpiglian mintgamai differents quartiers istorics ed anteriuras vischnancas autonomas. Da muntada èn stadas en spezial las incorporaziuns da Zwölfmalgreien (1911) e da Gries (1925).
Carstgauns e ratuns
Lungatg
Screta ei la novella per sursilvan. Per part vegnan duvrai plaids dil lungatg discurriu, sco per exempel “floberts”, ni plaids ch’ ein bucs pli aschi currents.
Il raquintader tschontscha duas gadas schizun direct cul lectur.
Tgei dat en egl?
Biars cudischs romontschs plain buc aschi bein a mi, pervieda la tematica nuninteressanta, ni perquei che jeu legel insumma buc aschi bugen romontsch.
Cheu eis ei denton auter: Il tema economia ei per mei fetg interessants. Berther mussa era igl effect ch’ il carstgauna ha enviers la natira. Era la moda ed il lungatg da scriver da Berther ein buc aschi stentus.
Cul temps denton setrain las raquentaziuns alla liunga. Ei maunca la tensiun muort muncuonza da discussiuns e da acziuns surprendentas.
Bulsaun
Da la preistorgia a l’onn 1800
En il temp preistoric era la foppa da Bulsaun palidusa e betg abitabla, ma las zonas enturn la citad odierna eran gia colonisadas. Cur che Drusus ha conquistà las Alps l’onn 15 a.C. ha el fundà la colonia romana da Pons Drusi (Punt da Drusus), documentada sin la Tabula Peutingeriana dal quart tschientaner s.C. La colonia romana sa chattava en vischinanza dal dom dad oz. Or da la lingua originara ed il latin vulgar è sa sviluppà in idiom ladin ch’è sa mantegnì en la regiun enfin tar la migraziun dals pievels. thumb|180px|right|Il museum dal magistrat mercantil preschenta l’istorgia da Bulsaun sco center da martgà Cun la migraziun dals pievels en il 7avel tschientaner è la regiun da Bulsaun daventada in contadi bajuvar ch’appartegneva ecclesiasticamain a l’uvestgieu da Trento. (En il temp autmedieval era il Tirol dal Sid dividì en las diocesas da Trento cun la regiun da Bulsaun en il sid, da Brixen cun la Val da l’Eisack e la Val da Puster en il nord e da Cuira cun Meraun ed il Vnuost en il vest).
Durant il temp medieval è Bulsaun daventà in impurtant center da martgà. Il center da la citad veglia dad oz è naschì en il 11avel tschientaner e l’onn 1265 ha Bulsaun obtegnì il dretg da citad. L’onn 1300 dumbrava la citad 3000 abitants. Fin en il 13avel tschientaner furmava Bulsaun la chapitala dal contadi cun il medem num, suenter è la citad daventada part dal Contadi dal Tirol. L’onn 1363 è il Contadi dal Tirol daventà territori dals da Habsburg. (Il num Tirol deriva dal chastè dal medem num situà en vischinanza da Meraun. Quel furmava la residenza dals regents enfin che quella è vegnida translocada a Puntina en il decurs dal 15avel tschientaner). Ils proxims tschientaners è la muntada da Bulsaun sco center da traffic e da martgà anc creschì, e quai en disfavur da Meraun e dad auters lieus da fiera. L’uschenumnà ‹magistrat mercantil›, relaschà da la regenta dal Tirol Claudia de Medici l’onn 1635, ha anc rinforzà ils privilegis da martgà da la citad. La muntada surregiunala da las fieras da Bulsaun è sa persa plaun a plaun durant il 19avel tschientaner.
19 e 20avel tschientaner
Durant las Guerras da coaliziun è Bulsaun vegnì integrà ensemen cun l’entir Tirol dal Sid ed il Trentino en il Reginavel talian (1810). Il center dal departament Haut-Adige furmava da quel temp Trento; il privilegi da martgà da Bulsaun era vegnì stritgà. Suenter la disditga da Napoleun è l’entir territori puspè returnà en l’Imperi da l’Austria-Ungaria (1814). thumb|150px|right|La funiculara da Kohlern (1932) Il naziunalissem creschent da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha be anc rinforzà la schientscha ‹tudestga› en il Tirol dal Sid. En quest connex stat l’erecziun dal monument da Walther von der Vogelweide sin la plazza centrala da Bulsaun l’onn 1889. (La teoria ch’il lieu da naschientscha dal poet medieval sa chattia en il Tirol dal Sid vegn dentant refusada oz da la scienza.) Il 19avel tschientaner è plinavant marcà da l’industrialisaziun da Bulsaun e dad in’emprima unda da turissem cun il lieu da cura Gries sco center.
Suenter la terrada da l’Austria-Ungaria cunter l’Italia en l’Emprima Guerra mundiala ha l’Italia annectà l’onn 1918 Bulsaun ed il Tirol dal Sid. Durant il faschissem è la citad vegnida italianisada. Quest svilup ha culminà en il pact tranter Mussolini e Hitler e l’uschenumnà temp d’‹opziun› tranter 1939-1943: las persunas da lingua tudestga en la citad ed en tut il Tirol dal Sid han stuì tscherner tranter l’assimilaziun rigurusa u l’emigraziun. Las consequenzas da questa politica sa fan valair enfin en il temp preschent. Oz è Bulsaun ina da las tschintg vischnancas dal Tirol dal Sid cun maioritad italofona. (Il svilup demografic mussa che la cumpart da la lingua taliana en il Tirol dal Sid è creschida successivamain a partir dal 1910; il punct culminant marchescha l’onn 1961 cun 35 %; oz giascha la cumpart tar 25 %).
Suenter che l’Italia è entrada en la Segunda Guerra mundiala da vart da la Germania è Bulsaun daventà la chapitala da l’uschenumnada Zona d’operaziuns da la regiun prealpina naziunalsocialistica. Resistenza cunter il naziunalsocialissem è vegnì punì en plirs cas cun violenza massiva. Il matg 1945 è la citad la finala vegnida liberada da truppas americanas.
Er suenter las Guerras mundialas è Bulsaun e tut il Tirol dal Sid restà ina part da l’Italia. En rom dals contracts fatgs a la fin da la Segunda Guerra mundiala a Paris era bain vegnì stipulà in status d’autonomia per il Tirol dal Sid e per las vischnancas germanofonas dal Trentino. L’Italia ha dentant collià las duas regiuns tar ina provinza dominada dals italofons. Quai ha manà a partir dal 1957 ad acts terroristics. Ils iniziants dals attentats vegnivan numnads dals germanofons Südtirolaktivisten, entant che la part taliana als condemnava sco terroristi sudtirolesi. Dapi l’onn 1972 furma Bulsaun la chapitala da la regiun autonoma Tirol dal Sid e la violenza è tschessada.
Infrastructura ed attracziuns
Bulsaun cun ses center medieval, sias baselgias goticas e romanas e la bilinguitad sco ensaina porscha il flair tut spezial d’ina citad situada a la cruschada da la cultura taliana ed austriaca. Quai e las attracziuns culturalas e natiralas fan da la citad ina destinaziun attractiva per visitaders. Tar las attracziuns principalas da la citad tutgan: thumb|180px|right|Runkelstein – in dals blers chastels situads en la regiun da Bulsaun
Biffel african
Tar il biffel african (Syncerus caffer) sa tracti d’in fitg grond represchentant da la famiglia dals bovids; el cumpara en vastas parts da l’Africa da l’Ost e dal Sid. Là abitescha el en regiuns da savanna avertas sco er en zonas fluvialas cuvertas cun guaud, e quai tant en la bassa sco er en planiras autas. Caracteristic per l’animal è sia statura robusta e las grondas cornas vieutas engiu che posan sin autas basas da corn situadas sin il frunt. Il sistem social dals biffels africans è cumplex e sa cumpona da scossas da vatgas parentadas cun lur animals giuvens – cun las qualas s’uneschan da temp en temp taurs –, da gruppas da taurs giuvens sco er da singuls individis masculins. Las scossas èn segnadas d’in cumportament dinamic en furma da spartiziuns e reuniuns permanentas. Ellas sa movan entaifer territoris d’acziun limitads en in ritmus annual che vegn dà avant da l’aura e da la purschida da nutriment. Ils taurs ch’accumpognan u flancheschan las scossas èn involvids regularmain en cumbats da dominanza per il privilegi da paregliaziun. Durant quests cumbats stauschan e pitgan ils adversaris in l’auter cunter il chau u il corp. Las vatgas partureschan normalmain in sulet animal giuven, il qual vegn tettà radund in onn fin in onn e mez. Da la generaziun giuvna restan las femellas per ordinari en la scossa, entant ch’ils mastgels la bandunan pli tard. Il nutriment cumpiglia surtut fains dirs, durant periodas da sitgira po la cumpart da plantas lomas però s’augmentar marcantamain. Tras quai enconuschan ils animals strategias da nutrir che sa differenzieschan da stagiun tar stagiun e da regiun tar regiun. Pervi d’ina epidemia da pesta bovina èn ils effectivs sa reducids marcantamain a la vieuta dal 19avel al 20avel tschientaner. Oz sa restrenscha la derasaziun dal biffel african per gronda part sin territoris da protecziun; l’animal vala però sco frequent e betg periclità. Descritta scientificamain è la spezia vegnida l’emprima giada il 1779.
Habitus
miniatura|200px|Chau d’in biffel african cun la corna caracteristica Il biffel african furma il pli grond represchentant dals bovs africans (Bovini) e cuntanscha las dimensiuns da ses parent asiatic che viva medemamain en libertad. La lunghezza da chau e bist munta a 240 fin 340 cm (plus la cua da 50 fin 110 cm), l’autezza da la spatla 148 fin 175 cm ed il pais 350 fin 900 kg. La spezia enconuscha in dimorfissem sexual fitg marcant: ils taurs èn pli gronds e pon pasar fin il dubel da las femellas. Da retschertgas ch’èn vegnidas fatgas en Tansania èn resultads pais d’animals masculins da 661 fin 849 kg e d’animals feminins da 426 fin 468 kg. Indicaziuns correspundentas da la Sambia tanschan da 472 fin 723 kg resp. da 386 fin 536 kg. Tut en tut è il biffel african furmà fitg robust e posseda membra relativamain curta sco er ina goba survart las spatlas. Il pail è tar omaduas schlattas da colur nairischma; tar ils taurs po el crudar ora per part, uschia ch’i vegnan visibels vi dal chau flatgs da pel stgira. La cua finescha en ina barlocca marcanta ch’è medemamain da colur stgira. Il chau è conturà ordvart massiv, ha ina bucca lada ed in nas umid e niv. Las grondas ureglias cun franzlas pendan.
En egl dattan surtut ils gronds corns. Quels tanschan per lung da la part davant dal chau e sa storschan silsuenter engiu. Lur ladezza cumpiglia tranter 73 e 134 cm; in singul corn, inclusiv la part che tanscha sur il chau vi, è cun 66 fin 116 cm quasi identica cun la ladezza totala. Il pli lung corn ch’è insumma vegnì mesira insacura aveva ina lunghezza da 163 cm e derivava d’in taur en il Parc naziunal dal Lai Manyara en la Tansania. Las cornas n’èn betg crennadas ed èn surtut furmadas tar ils mastgels a moda spezialmain massiva; lur basas tanschan marcantamain sur il chau davant e sa scuntran sin la lingia centrala da la chavazza. Tranter la vegliadetgna dals animals e la grondezza da la basa dal corn na sa lascha però constatar nagina correlaziun. Cuntrari a las femellas cun lur corna pli gracila na creschan als mastgels nagins chavels tranter ils corns. Las tschaccas èn grondas e da furma radunda; ultra da quai creschan unglas secundaras. La lunghezza dal pe davos mesira tranter 56 e 61 cm. Glondas spezialas per secretar – sco ch’auters animals las possedan per exempel per marcar – n’existan naginas. Las vatgas han in pitschen iver radund cun dua pèra tettels.
Caracteristicas da la chavazza e da la dentadira
miniatura|200px|Chavazza d’in biffel african La chavazza cuntanscha ina lunghezza da 44,8 fin 57,5 cm ed ina ladezza maximala da 24,1 fin 31,6 cm (oss da la tempra). En general è la chavazza plitost curta e da furma radunda en il profil. La dentadira posseda la furmla da dents ch’è usitada tar ils bovids. La dentadira sura dispona – sco che quai è tipic per ils remagliaders – al lieu dals dents incisivs d’ina platta cornusa. Ils molars han curunas fitg autas; las molas dals dents disponan da glistas gizzas d’emagl. La successiun en la quala ils dents cumparan po vegnir duvrada per determinar la vegliadetgna. Il dent chanin da la missella sut è il davos dent da la dentadira stabla che rumpa tras; quai succeda en ina vegliadetgna tranter quatter onns e mez fin tschintg onns e mez.
Derasaziun e spazi vital
miniatura|160px|Territori da derasaziun dal biffel african (verd cler) en cumparegliaziun cun autras spezias dal gener Syncerus Il biffel african viva en vastas parts da l’Africa da l’Ost e dal Sid. Il territori da derasaziun tanscha da l’Etiopia dal Sid e la Somalia en il nordost sur la Kenia, Tansania, Uganda ed il sidost da la Republica Democratica dal Congo en l’Africa da l’Ost sco er sur la Sambia, Simbabwe, Mosambic fin en l’Africa dal Sid, il nordost da la Namibia ed il sid da Botsuana. La spezia populescha in grond dumber da tips da cuntrada vaira differents. Quels cumpiglian la savanna umida, palids e zonas d’inundaziun, ma er habitats pli sitgs sco guauds da riva e savannas sitgas, sche quels disponan suffizientamain dad aua. Ins scuntra ils animals er en regiuns da guaud montanas fin a 3000 m s.m.; cumprovas extrem autas derivan dal Mount Kenya (fin a 4700 m s.m.). En regiuns che cunvegnan spezialmain, sco per exempel en il Parc naziunal dal Lai Manyara en Tansania, cumpara il biffel african en in dumber fitg aut da fin a 20 individis per kilometer quadrat; en il Crater da Ngorongoro munta la spessezza da la populaziun a ca. 11, en la Serengeti a ca. 8 individis sin surfatschas d’ina grondezza cumparegliabla. En cuntradas sitgas sco per exempel il Lowveld en l’Africa dal Sid sa reducescha il dumber sin fin a 2 individis per kilometer quadrat.
Cumportament territorial
miniatura|200px|Scossa da biffels africans en il Parc naziunal Kruger Il biffel african viva en in sistem social cumplex. Tipica è la convivenza da femellas cun lur animals giuvens che vegn numnada scossa ed en la quala pon er sa trategnair taurs da differenta vegliadetgna. La grondezza da la scossa variescha d’intgins tozzels fin a plirs milli individis. Tar gruppas extrem grondas sa tracti però probablamain da colliaziuns da pliras scossas che duran be temporarmain e na possedan nagin’ierarchia interna. La furmaziun da las scossas dependa da la stagiun e da l’offerta da vivonda ed aua. I dat però ina regularitad da la grondezza da la scossa en il decurs da l’onn che maina a gruppas pli grondas durant la stagiun umida e gruppas pli pitschnas durant la stagiun sitga. Independentamain da quai sa chattan las gruppas però permanentamain en in process da divisiun e reuniun; sco che retschertgas al Lai Manyara han mussà, na dependa quel betg be da cundiziuns externas, mabain per part er da la grondezza da la scossa e da sia structura sociala.
Ils taurs vivan a moda solitaria u sa collian a gruppas da mastgels giuvens da 5 fin 10 individis, las qualas consistan be in tschert temp. Entaifer talas gruppas datti permanentamain cumbats da dominanza per il privilegi da la paregliaziun. Temporarmain pon taurs er midar da gruppas da mastgels en scossas e viceversa; entaifer la scossa n’èn els però betg integrads en la structura sociala da quella. Remartgabla è la constataziun che taurs che sa trategnan sur lung temp en scossas perdan regularmain pais, damai ch’els maglian en media pli pauc. Probablamain furman ils auts custs energetics che ston vegnir impundids per la paregliaziun il motiv daco che taurs bandunan la scossa gia suenter curt temp.
miniatura|200px|Scossa en Tansania Las scossas dals biffels africans n’enconuschan nagin cumportament migratoric, uschia ch’ellas na percurran naginas distanzas pli grondas. Lur spazi d’acziun tanscha da plirs 100 fin a bundant 1000 km². Entaifer quest spazi suondan ellas mintg’onn in muster da migraziun regular segnà dal ciclus da precipitaziuns e da la creschientscha da las plantas. Cun migrar regularmain sin vias e trutgs determinads vegn il terren adina puspè ‹arà› danovamain, quai che incitescha la creschientscha da las plantas e pussibilitescha uschia da pascular repetidamain en il medem lieu. Moviments da migraziun tipics mainan tar funtaunas e pastgiras; pli sparpagliads ch’ils lieus cun aua èn e pli gronds ch’ils moviments da migraziun daventan. En il Parc naziunal Kruger en l’Africa dal Sid vegnan percurridas uschia distanzas quotidianas d’en media 3,35 km ; en la Serengeti (Africa da l’Ost) èn quai percunter fin a 30 km. Singuls taurs u gruppas da mastgels sa movan en territoris bundant pli pitschens da 3 fin 4 km². Els flancheschan il decurs da la migraziun da las scossas. Il decurs dal di suonda pli u main ils medems musters sco tar auters remagliaders ed è segnà da l’ingestiun e da fasas da ruaus per remagliar. La durada da l’activitad respectiva dependa da la qualitad e da la quantitad da la purschida da nutriment locala e stagiunala.
Las activitads principalas han lieu durant il di; en territoris cun blers inimis però er durant la notg. Al Lai Manyara mangian ils animals tranter las 10 e las 14 uras; questa fasa po durar tranter 1,5 e 4,5 uras, quai che correspunda a 22 fin 56 % da l’activitad quotidiana (en media 37 %). Questa fasa d’ingestiun sparta duas periodas da ruaus da pliras uras. Quellas vegnan per gronda part passentadas cun remagliar, e quai savens cun il corp en l’aua. Las periodas da ruaus cumpiglian tranter 11 e 49 % dal budget da temp quotidian (en media 31 %). Uschia passenta il biffel african al Lai Manyara annualmain radund dus terzs da ses temp quotidian cun magliar e remagliar. Pli curt ch’il temp da magliar è, e pli lung che daventa il temp da remagliar: durant la perioda da plievgia stat a disposiziun al biffel ina purschida da maglia pli vasta e pli nutritiva; uschia po el magliar en curt temp quantitads pli grondas, ma dovra dapli temp per remagliar. Durant la perioda da sitgira, cun ina purschida da pavel da mendra qualitad, maglia el pli ditg e passenta pli pauc temp cun remagliar. En il Parc naziunal da Chebera Churchura en l’Etiopia pasculeschan ils animals baud la damaun sco er tranter di e notg; per quai impundan els radund la mesadad dal temp quotidian. In ulteriur terz dal temp vegn duvrà per remagliar. A moda sumeglianta sa preschenta la situaziun en il Parc naziunal Kruger; qua vegn per part però er maglià la notg.
miniatura|200px|Biffel african suenter in bogn da fangia Tar il cumportament da confort tutgan bogns da fangia che gidan eventualmain ad evitar murdidas d’insects. Medemamain tipicas per il biffel african èn fasas da ruaus che vegnan passentadas en lieus elevads. Quellas servan probablamain a tschiffar in ventin frestg, damai che l’animal è adattà mal a la chalira. Il biffel african è en general in animal quiet. Per part lascha el udir in grugnir e dar sbratgs, surtut sch’el è alarmà u cumenza a chaminar. En cas da grondas blessuras, chaschunadas per exempel tras in animal da rapina, urla l’animal, quai ch’animescha auters biffels da vegnir en agid. Animals blessads grevamain tschertgan la protecziun d’auters biffels. In clom d’avertiment en cas da privel n’exista betg; ma spezialmain da notg po ina scossa daventar fitg quieta, uschia ch’igl è fitg grev da la fastizar. Tranter animals dominants ed animals subordinads exista in muster da cumportament ritualisà. Ils emprims tegnan ad aut il chau e las spatlas, entant ch’il nas è drizzà engiu, uschia che las cornas vegnan preschentadas a moda optimala. Ils auters tegnan a bass il chau e parallel tar il funs; per part maina l’animal subordinà er il chau tranter las chommas davos da l’animal dominant ed urla. La vesida è sviluppada vaira bain, medemamain l’udida. Pervi da la mancanza da glondas correspundentas giogan secrets be ina rolla sutordinada per la communicaziun a l’intern da la spezia.
Nutriment
Sco spezia che viva per gronda part en cuntradas avertas, sa cumpona il nutriment principal dal biffel african da fains. El preferescha fains lungs a quels da furma lada e tolerescha er fains cun in’auta cumpart da fibras. Il biffel evitescha però plantas cun ina bassa cumpart da substanzas nutritivas u plantas che cuntegnan ielis eterics. Cur ch’igl è avant maun in’auta quantitad da fains – per exempel dal temp da plievgia – maglia in animal grondas quantitads ed è main pretensius; en cas da bassa disponibilitad u da mendra qualitad è el percunter pli selectiv. En la Serengeti preferescha il biffel durant la perioda da plievgia per gronda part fains, durant la perioda sitga, cur ch’ils fains svaneschan, sa retira el en planiras fluvialas, nua che la purschida da nutriment è pli vasta. En cuntradas pli sitgas, per exempel en l’Africa dal Sid, nua che fains èn bundant pli stgars, s’augmenta la cumpart da material da plantas pli lom. Retschertgas han mussà che la cumpart da quellas po crescher durant las periodas sitgas fin a 33 %, entant ch’ella sa sbassa durant periodas umidas sin ca. 28 %. En la regiun Nama-Karoo n’han ins betg pudì constatar talas differenzas; ils fains cumpiglian qua 95 % dal nutriment che vegn consumà; percunter sa midan en il decurs da l’onn las plantas preferidas. Mintga di sto in animal consumar 2,2 % da la massa da ses corp, quai che correspunda a ca. 14 fin 15 kg. Damai ch’il biffel african è dependent da l’aua, na s’allontanescha el mai dapli che 8 fin 20 km da las plazzas dad aua avertas. Impurtant è ultra da quai il consum regular da sal; quai po succeder cun litgar auters biffels che suan u cun magliar substrats che cuntegnan fier, sco che quai è surtut il cas en las autezzas (p.ex. al Mount Kenya).
Reproducziun
miniatura|220px|Cumbat tranter dus biffels africans Tar ils biffels po la paregliaziun da princip avair lieu durant l’entir onn. En regiuns cun stagiuns fitg exprimidas, da las qualas resulta ina purschida da mangiativas che variescha areguard la qualitad e la quantitad, sa restrenscha la paregliaziun però sin tscherts temps. En la Serengeti vegnan observadas copulaziuns dal november fin il fanadur; en la provinza sidafricana Limpopo dependan ellas da la plievgia e da la purschida da nutriment respectiva. Da las observaziuns en quest’ultima regiun pon ins concluder che la cundiziun corporala da las femellas è decisiva per la paregliaziun e la naschientscha. Las vatgas partureschan l’emprima giada en la vegliadetgna da 4 fin 5 onns; sviluppada dal tuttafatg è lur madirezza sexuala cun 8 fin 9 onns. Ils animals masculins èn integrads en in sistem ierarchic che reglescha la multiplicaziun. Per quest intent han lieu regularmain cumbats da paregliaziun e da dominanza che consistan tranter auter da stuschar e pitgar in l’auter cunter il chau ed il corp. Cun il chau sa battan per ordinari in animal dominant ed in subordinà; cun il corp percunter dus animals che sa chattan pli u main en la medema posiziun ierarchica. Ils cumbats cumenzan cun quai ch’in animal sa ferma cun il chau ad aut ed il nas drizzà engiu, sco che quai è er il cas tar il cumportament da dominanza. Savens vegn il chau plinavant muventà si e giu. L’entira procedura po gia cumenzar en ina distanza da 30 m in da l’auter ed è per part colliada cun in brunclar profund. Alura suonda l’attatga; il chau vegn sbassà en tala moda che l’energia vegn manada il mument da la collisiun sin la basa rinforzada da las cornas. Il victur vegn eruì tras la forza e la spertadad; il perdent s’allontanescha suenter la finiziun dal cumbat, magari vegn el er persequità dal victur fin a 100 m.
miniatura|200px|Vatga cun vadè Ils taurs examineschan permanentamain sche las vatgas van en chalur cun sgnuflar ils organs sexuals u l’urin da quellas. Il ciclus sexual da la vatga dura 18 fin 22 dis, il temp da copulaziun sco tal in di. Taurs che vulan copular tschentan lur mintun sin il bist da la vatga e signaliseschan uschia lur prontezza da paregliaziun. La vatga da sia vart signalisescha quai cun star airi e muventar la cua. La copulaziun sezza è plitost curta e vegn repetida pliras giadas en l’interval da 30 minutas. Il temp da purtanza da la vatga munta a 11,5 mais (en media 340 dis); l’interval da las naschientschas munta a 15 fin 24 mais. Per ordinari nascha be in vadè; naschientschas da schumellins datti be fitg darar. Il vadè paisa tranter 39 e 41 kg; ses pais variescha tut tenor stagiun. Il pail dals animals giuvens è nair u grisch stgir e sa mida per part en il decurs da la creschientscha. Suenter la naschientscha dovra il vadè pliras uras per pudair star segir en pe e sa muventa las proximas emnas plitost plaunsieu. La mamma e l’animal giuven sa trategnan suenter la naschientscha in pau davent da la scossa; durant quest temp protegia la mamma spezialmain bain ses pitschen. Insumma guarda la scossa fitg bain d’animals giuvens, uschia che quels vegnan be tschiffads darar d’animals da rapina. L’animal giuven tetta a moda irregulara, a l’entschatta fin 10 minutas. Suenter radund quatter emnas vegn el anc tezzà radund 5 minutas. Durant la fasa da creschientscha giogan ils animals giuvens strusch; giuvens taurs simuleschan però cumbats tranter pèr. Cur ch’il temp da tezzar va a fin dependa da la spessezza da la populaziun. Al Lai Manyara cun in aut dumber d’individis vegnan animals giuvens sdisads suenter in onn e mez; en la Serengeti – ch’è populada main spess – gia suenter diesch mais, numnadamain cur che la mamma è il settavel mais en purtanza dal proxim vadè. Animals masculins bandunan la scossa da la mamma, animals feminins restan en quella. L’aspectativa da vita en libertad munta en media a 18 fin 20 onns; animals che vegnan tegnids d’umans han er gia cuntanschì ina vegliadetgna da bundant 30 onns.
Inimis e cumportament da defensiun
miniatura|200px|Il liun è il pli impurtant inimì dal biffel african Il pli privlus animal da preda per il biffel african è il liun. Pervi da sia buna vesida pertschaiva il biffel liuns gia sin ina distanza da fin a 1,5 km. Animals persuls sa defendan cunter attatgas da liuns cun sa posiziunar cun la part davos cunter in impediment u en las chaglias per ch’ils attatgaders na cuntanschian betg las chommas davos ch’èn pli vulnerablas. Igl è er pussaivel che l’animal prenda la fugia, damai che biffels cuntanschan sur curtas distanzas spertezzas da fin 55 km/h. Gruppas sa postan savens en rudè e preschentan ina falanx da cornas. Sut tschertas circumstanzas attatga il biffel er directamain ils liuns, als spaventa, als bitta cun las cornas tras l’aria ed als zappitscha per part a mort. Ils giats da rapina vegnan be da mazzar in biffel creschì cun ina morsa en la gula, damai ch’els n’han betg la forza d’al rumper la tatona. Ultra da quai ha la pel dal biffel cun sia grossezza da 2 fin 3 cm in effect protegint. L’influenza dals liuns sin ils effectivs locals dals biffels africans è differenta. En la Serengeti van be 25 % dals mortoris sin lur quint, al Lai Manyara percunter fin a 85 %. Tar las unfrendas sa tracti per ordinari da taurs pli vegls che vivan a moda solitaria; bundant pli darar pon ils liuns tiers taurs che vivan en gruppas u vatgas resp. vadels che vivan en scossas. Remartgabel è en quest connex il fatg ch’ins observa en territoris cun pli grondas populaziuns da liuns er pli grondas scossas da biffels africans. Animals giuvens vegnan per part er stgarpads da hienas tacladas e leopards.
Parasits
miniatura|200px|Biffel african cun bufags (piclalarvas) sin il dies Las pli impurtantas malsognas da las qualas il biffel african vegn infestà, èn la pesta bovina, l’epidemia dals pulmuns e la tuberculosa. Tuttas trais malsognas vegnan en emprima lingia transmessas da bovs dumestis sin ils animals selvadis. In pau main savens èn ils biffels pertutgads dal mal nair dal sang e da la zoppina. Encunter intginas malsognas originaras da las tropas e da l’Africa, sco per exempel la malsogna da la sien che vegn transmessa tras la mustga tsetse, è il biffel immun. Sco parasits exteriurs cumparan diversas zeccas, las qualas valan er sco transmetturs da las malsognas numnadas. Per ordinari èn taurs vegls infestads pli ferm che animals giuvens. Per mitigiar l’infestiun tolereschan ils biffels utschels sco il bufag (u piclalarvas) ch’allontaneschan ils parasits exteriurs.
Sistematica
Tar il biffel african sa tracti d’ina spezia dal gener Syncerus ch’appartegna a la famiglia dals bovids (Bovidae). Il gener Syncerus tutga entaifer ils bovids tar la sutfamiglia Bovinae e tar il tribus dals Bovini. Il gener cumpiglia pia ils represchentants africans dals bovs. Ils proxims parents furman ils biffels asiatics (Bubalus), cun ils quals Syncerus furma in’unitad (Bubalina). Tenor retschertgas a basa da la genetica moleculara èn questas duas spezias sa divididas en il miocen superiur avant ca. 7,3 fin 5,1 milliuns onns.
miniatura|160px|Anders Sparrman (1748–1820) Fin l’entschatta dal 21avel tschientaner è il gener Syncerus vegnì resguardà sco monotipic e cuntegneva be la spezia biffel african. Tut ils auters represchentants recents dals biffels africans vegnivan resguardads sco sutspezias da quel. L’onn 2011 han Colin Peter Groves e Peter Grubb manà tras ina revisiun da la sistematica dals bovids. Quatter sutspezias d’enfin qua han els proponì da resguardar sco spezias independentas. Per Syncerus nanus è quai incontestà, damai che quel sa lascha differenziar bain dal biffel african a basa da caracteristicas exteriuras e morfometicas: il biffel african cun sia corna massiva furma in represchentant da la savanna, entant ch’il biffel cotschen, da statura pli gracila e cun corna pli pitschna, è in tipic abitant dal guaud. Tar ils ulteriurs represchentants da Syncerus (t.a. Syncerus brachyceros e Syncerus matthewsi) cuntinuescha però la discussiun, schebain ins als duaja allegar sco atgnas spezias ubain sco sutspezias dal biffel african. Areguard lur cumparsa als è d’attribuir ina posiziun intermediara tranter il tip da savanna e quel dal guaud; las spezias correspundentas èn da chasa en las cuntradas avertas da la Sahel ed en las regiuns muntagnardas da l’Africa da l’Ost. Percunter ha la genetica moleculara mussà ch’i sa laschan differenziar dus bratschs (clades) che cumpiglian d’ina vart las populaziuns da l’Africa dal Vest e Centrala (Syncerus nanus e Syncerus brachyceros) e da l’autra vart ils biffels africans da l’Africa da l’Ost e dal Sid. Las duas lingias èn sa spartidas en il pleistocen mesaun avant ca. 450 000 fin 145 000 onns. Probablamain ha il biffel african colonisà nà da l’Africa da l’Ost successivamain vastas parts da l’Africa meridiunala; a basa da las fluctuaziuns climaticas èn numnadamain sa schlargiadas en il decurs dal pleistocen las savannas, uschia ch’il biffel ha pudì migrar cun quellas vers sid.
L’emprima descripziun scientifica dal biffel african va enavos sin Anders Sparrman (1779). Sparrman è sa basà sin atgnas observaziuns ch’el ha fatg a chaschun d’in viadi tras l’Africa dal Sid. Gia il 1763 aveva Georges-Louis Leclerc de Buffon preschentà ed illustrà en l’indeschavel tom da sia ‹Histoire naturelle, générale et particulière, avec la description du Cabinet du Roy› in pèr cornas dal biffel african. Quellas aveva Nicolas-Louis de Lacaille manà cun sai d’in viadi al Cap da la Buna Speranza e surdà a la collecziun roiala a Paris. Buffon aveva però mess las cornas en vischinanza dal bov selvadi.
Periclitaziun e mesiras da protecziun
miniatura|200px|Ernest Hemingway sa metta en posa cun in biffel african ch’el ha sajettà il 1953 A la vieuta dal 19avel al 20avel tschientaner era l’effectiv dals biffels africans (sco er d’auters animals cun ungla) vegnì decimà fermamain. In motiv principal ha furmà in’epidemia da pesta bovina, la quala ha furià enturn il 1890. La malsogna era sa derasada a partir da l’entschatta dal 19avel tschientaner en rom da la colonisaziun cuntinuanta da la part meridiunala dal continent tras immigrants europeics ch’avevan manà cun sai lur muaglia dumestia. En cumbinaziun cun l’epidemia dals pulmuns ha quai manà entaifer las singulas populaziuns ad ina rata da mortalitad da ca. 95 %. Er en il decurs dal 20avel tschientaner ha la sminuziun anc cuntinuà en singulas regiuns, quai pervi d’ina cumbinaziun desastrusa da la pesta bovina cun il mal nair dal sang. Vitiers vegn anc ch’il biffel african furma en numerus pajais ina resursa da nutriment per ils umans e vegn perquai chatschà intensivamain. La charn na vegn però betg be utilisada da la populaziun rurala per l’agen consum, mabain er elavurada a moda industriala. Sco animal ch’appartegna als Big Five e che vala sco in dals animals ils pli privlus da la savanna africana, ha el er ina gronda muntada entaifer la chatscha da trofeas. E betg il davos ha la destrucziun dal spazi da viver ina grond’influenza sin il svilup dals singuls effectivs, quai surtut a l’ur da las zonas da protecziun, nua ch’i po vegnir a situaziuns da concurrenza tranter il biffel african ed ils animals da niz. Ozendi sa restrenschan las populaziuns e scossas dal biffel african per gronda part sin ils territoris da protecziun. Damai che la spezia è actualmain derasada vastamain, vegn ella valitada da la IUCN (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) sco betg periclitada (least concern). L’effectiv total vegn stimà sin ca. 670 000 individis. Tar ils pli impurtants territoris da protecziun en ils quals è represchentà il biffel african valan la Serengeti ed il Parc naziunal dal Lai Manyara en Tansania, il Parc naziunal da Chobe en Botsuana sco er il Parc naziunal Hluhluwe iMfolozi ed il Parc naziunal Kruger en l’Africa dal Sid.
Monarchia
thumb|350px|Charta mundiala cun las monarchias odiernas (cotschen: monarchia absoluta; oransch: monarchia semiconstituziunala; verd: monarchia constituziunala; violet: monarchias subnaziunalas) Il term monarchia (grec vegl μοναρχία monarchía‚ ‹regenza d’ina singula persuna›, da μόνος monos ‹in› ed ἀρχεῖν archein ‹reger›) designescha ina furma da stadi e da pussanza, tar la quala per ordinari in aristocrat occupa l’uffizi dal schef da stadi tras ereditad u elecziun per vita duranta. La monarchia furma uschia il pendant tar il term modern da la republica. Las cumpetenzas da pussanza da la persuna respectiva pon variar tut tenor la furma da la monarchia. Il spectrum tanscha da praticamain nagina pussanza (monarchia parlamentara) sur ina pussanza che vegn restrenschida tras la constituziun (monarchia constituziunala) fin ad ina pussanza politica exclusiva ed illimitada (monarchia absoluta). La furma degenerada, illegitima e despotica da la monarchia è la tirannia. En pli vegn fatg la differenza tranter monarchia ereditara e monarchia d’elecziun: En l’emprim cas vegn il regent ordinà tras successiun ereditara, en il segund cas tras elecziun – per ordinari per vita duranta. En monarchias ereditaras vegn la revendicaziun da pussanza dal schef da stadi per il pli manada enavos sin vocaziun divina (element sacral). Er ina veneraziun sco atgna divinitad u sco persuna d’origin divin è pussaivla; quai è stà fitg derasà en imperis da l’antica (p.ex. en l’Egipta, en furma modifitgada er en l’Imperi roman), ma tuttavia er fin en il temp modern (p.ex. en l’Imperi da la China u, fin suenter la Segunda Guerra mundiala, en il Giapun).