cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Republica
Stadi liber
A basa dal medem svilup dal term è er la Republica da las Trais Lias ch’ha existì dal 1524 fin il 1798 sa numnada ‹Freistaat der Drei Bünde›, quai che vegn per part translatà en rumantsch cun ‹Stadi liber da las Trais Lias›. En quest senn vegnan il Grischun e Vaniescha gia designads en in fegl sgulant anonim dal 1603 sco «frye Republica». E be per sai vegn il term republica gia duvrà diversas giadas en il decurs dal 16avel tschientaner en connex cun las Trais Lias.
Istorgia da la posta svizra
thumb|230px|La chascha da brevs melna – ina da las ensainas da la Posta svizra L’istorgia da la posta svizra sa lascha persequitar enavos fin en il temp medieval, quai grazia a diversas brevs ch’èn sa mantegnidas. Tranter ils filatelists è il pajais enconuschent tras quai che las duas marcas ‹Turitg 4› e ‹Turitg 6› dal 1843 èn stadas las emprimas marcas en tut il mund suenter la rolla da piunier ch’aveva giugà il 1840 la Gronda Britannia. A partir dal 1849 suonda l’istorgia da la posta federala.
Svilup fin la fin dal 18avel tschientaner
thumb|220px|Svilup territorial da la Svizra Sco en la gronda part dals stadis da l’Europa Centrala dateschan er en Svizra emprims servetschs postals dal temp medieval. Per gronda part na sa tractavi però betg da sistems postals regulars, mabain plitost da differentas furmas da servetschs da currier privats. Indizis d’in sistem da posta structurà derivan da la mesadad dal 17avel tschientaner. Da quel temp cumparan per l’emprima giada indicaziuns postalas sin brevs da la Veglia Confederaziun. Gia paucs decennis pli tard vegnan duvrads ils emprims buls postals. Quai è in indizi per in dumber creschent d’uffizis postals. Il pli vegl bul postal da la Svizra ch’è enconuschent deriva da l’onn 1689. Quel mussa ils pleds ‹DE GENEVE› ed è vegnì duvrà per segnar brevs che gievan da Genevra en Frantscha.
A quest exempel èn suandads plirs lieus da lingua franzosa, entant ch’i vegniva fatg en las ulteriuras parts da la Svizra marcaziuns a maun. A partir dals onns 1780 cumparan lura era buls postals ad Aarau, Basilea, Son Gagl, Losanna, Vevey, Berna, Friburg e Saint-Blaise. Da quai resulta ch’il sistem postal è vegnì schlargià e megliurà marcantamain da quel temp.
Cura ch’ins ha gì reintroducì vers la fin dal temp medieval ed a l’entschatta dal temp modern servetschs postals, è quai succedì en l’entira Europa en furma da curriers a chaval. A partir dal 17avel tschientaner han ins cumenzà a cumplettar u remplazzar la posta da currier tras la charrotscha da posta; quella era bain in pau main sperta, ma pudeva er transportar persunas e spediziuns da posta pli grondas.
A l’entschatta n’eran quai anc naginas charrotschas per propi, mabain simpels chars da letras senza suspensiun. A partir dal 18avel tschientaner ha alura cumenzà a crescher la muntada da la charrotscha da posta per il transport da persunas. Igl èn vegnids sviluppads successivamain tips da charrotschas che correspundevan a las incumbensas postalas specificas ed a las relaziuns topograficas regiunalas. Damai che las vias n’eran insumma betg fortifitgadas u be munidas cun ina fitg simpla sulada, è il viagiar en charrotscha però resta vinavant vaira stentus.
Quai è pir sa midà vers la fin dal 18avel ed en il decurs dal 19avel tschientaner, cura ch’èn vegnids erigids ils straduns per propi. A partir da ca. l’onn 1820 eran ils impurtants curs da posta europeics sviluppads talmain che las charrotschas pudevan tegnair pass cun in singul chavaltgader. Dal 1700 fin il 1850 ha la spertadad da viadi da la charrotscha da posta pudì vegnir augmentada da 2 km/h sin radund 10 km/h. Successivamain èn er vegnidas schlargiadas las vias regiunalas e vias da pass.
Temp da sava 1798–1848
thumb|150px|Marcas postalas ‹Turitg 4› e ‹Turitg 6› dal 1843 Il svilup dal sistem postal svizzer è vegnì interrut tras l’invasiun da truppas franzosas ils 5 da matg 1798. En la nova Republica helvetica è il sistem postal vegnì surpiglià ed administrà da la Frantscha. Il fatg che la suveranitad dals singuls chantuns è vegnida limitada, dueva sa mussar sco pass ch’ha promovì la via vers in sistem postal unitar. Ils uffizis postals da las citads pli grondas èn vegnids munids cun buls ovals cun las ensainas da la nova Republica e las tariffas èn vegnidas unifitgadas.
Dal temp da l’occupaziun franzosa è er vegnida endrizzada ina posta champestra franzosa che funcziunava bain. Quai cumprovan numerus buls sin brevs da posta champestra, sco per exempel da l’armada dal Rain ch’era staziunada a Basilea. Suenter il declin da la Republica helvetica il 1803 ha ina nova constituziun restrenschì l’autonomia dals chantuns.
Pervi da la vasta autonomia è il sistem postal dals singuls chantuns sa sviluppà ils proxims onns a moda pli u main independenta. Las relaziuns è colliaziuns interchantunalas existentas èn bain vegnidas mantegnidas; ma ins ha desistì d’endrizzar ina posta centrala. Areguard il svilup a l’intern dals singuls chantuns èn da menziunar surtut ils trais chantuns ch’han edì sco sulets atgnas marcas postalas per simplifitgar il sistem postal: Turitg (1843), Genevra (1843/44) e Basilea (1845).
La posta federala a partir dal 1849
thumb|200px|Charrotscha da posta dal Gottard (1849–1881) La fundaziun dal stadi federal l’onn 1848 ha manà a midadas fundamentalas areguard l’organisaziun statala. Ils fatgs da posta, da traffic e da munaida, ma er l’armada e la giurisdicziun èn vegnids centralisads e munids cun la legislaziun correspundenta. La monopolisaziun sin il sectur dals servetschs postals dueva garantir che la populaziun en tut las parts dal pajais disponia da servetschs tuttina vasts e per pretschs raschunaivels.
La Posta Svizra dad oz è vegnida fundada il prim da schaner 1849. Ella ha surpiglià l’administraziun centrala dals transports da persunas sco er la consegna da spediziuns postalas e spediziuns da daners. L’unificaziun è però avanzada fitg plaun, uschia ch’ils trais chantuns menziunads han duvrà lur marcas postalas fin il settember 1854. Il matg 1850 èn alura cumparidas las emprimas marcas da la Posta svizra. Quellas èn enconuschentas sut il num ‹Rayon› e mussan la crusch svizra cun in corn da posta. Las proximas generaziuns da marcas duevan esser caracterisadas da motivs patriotics (Helvezia, Tell e.a.), pli tard da cuntradas e da persunalitads svizras. Gia avant l’Emprima Guerra mundiala ha cumenzà l’ediziun da las marcas da beneficenza da la Pro Juventute; pli tard duevan er suandar ediziuns annualas da la Pro Patria.
A partir dal 1857 èn las spediziuns postalas vegnidas transportadas tenor pussaivladad cun la viafier. Quella era pli sperta e main chara che las charrotschas da posta tradiziunalas. Dapi il 1866 èn stads en funcziun per quest intent agens vaguns-posta. In impurtant pass en il svilup da la viafier en Svizra ha furmà l’avertura dal tunnel dal Gottard l’onn 1882. Il 1881 è perquai er ida a fin l’èra da la charrotscha da posta sur il Pass dal Son Gottard ch’aveva cumenzà ils onns 1830 (e ch’aveva prosperà surtut dapi il 1842/49).
Vehichels a motor han remplazzà la charrotscha da posta successivamain a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner. L’emprim auto da posta è cursà il prim da zercladur 1906 da Berna a Detlingen. Il 1919 èn suandads al Simplon ils emprims viadis sur ils pass. Il 1961 è vegnida remplazzada la davosa posta a chavals che cursava ad Avras. Cun l’auto da posta è colliada tradiziunalmain la tiba a trais tuns (u famigliar: tiba da l’auto da posta). Ils tuns cis-e-a en a-dur derivan da l’andante or da l’uvertura da Wilhelm Tell da Gioachino Rossini. La tiba a trais tuns vegn duvrada sin rutas postalas da muntogna sco signal ed avertiment, per exempel en curvas nunsurvesaivlas. En la tiba a trais tuns viva vinavant la tradiziun dal corn da postigliun. Sper ils autos da polizia e las ambulanzas èn ils autos da posta ils sulets vehichels a motor en Svizra che dastgan far diever da tibas a plirs tuns.
La rait da telegrafia svizra è vegnida construida a partir dal 1852, quella da telefon a partir dal 1877. L’onn 1920 èn vegnids unids ils servetschs da telefonia e telegrafia cun la posta; dapi lura ha quella gì num PTT (posta, telefon, telegrafia).
thumb|170px|Unifurma da postin dals onns 1900, 1980, 1870 e 1950 Durant las guerras mundialas ha la Svizra introducì in sistem da censura per la posta da l’exteriur. La Crusch cotschna ha empruvà da trair a niz la neutralitad svizra per far dal pajais ina plazza da transtgargiada per la posta da praschuniers da guerra. Dapi ina decisiun da l’Uniun postala universala dal 1906 stueva quella vegnir transportada gratuitamain. Questas stentas han tuttavia gì tscherts success.
A partir dals onns 1930 è la firma Hélio Courvoisier SA a La Chaux-de-Fonds sa sviluppada ad ina da las pli impurtantas stamparias da marcas postalas en tut il mund. Suenter curt temp èn tut las marcas spezialas da la PTT incl. Pro Juventute e Pro Patria vegnidas realisadas tar Courvoisier en fotogravura acidica. La qualitad da quest’interpresa ha manà tar empustaziuns da betg main che 100 administraziuns da posta en tut il mund. Ma il 2001 e 2002 han tant Courvoisier sco er la Posta sezza serrà lur stamparias da marcas postalas perquai ch’i manchian las perspectivas per l’avegnir.
Dapi il 1939 furma la colur melna ina da las caracteristicas da la Posta svizra (chaschas da brevs, autos da posta e.a.). L’onn 1964 è vegnì introducì il sistem da numers postals d’aviament (en furma curta: numers postals). Il 1978 ha la PTT installà ils emprims postomats e cumenzà a porscher ils emprims servetschs da natel.
Situaziun odierna
La liberalisaziun da la posta è vegnida iniziada l’onn 1988. Il 1997 è la PTT sa spartida en dus concerns: La Posta Svizra odierna (incl. Auto da posta e Postfinance) e la Swisscom ch’ha surpiglià ils servetschs da telecommunicaziun. Il 2013 è la Posta vegnida transfurmada en ina societad acziunara; ma possessura resta vinavant la Confederaziun – en la rolla d’acziunara che posseda 100 % da las aczias.
Oz (situaziun dal 2015) è la Posta svizra in’interpresa cun bundant 62 000 emploiads e furma uschia in dals pli gronds patruns da lavur da l’entir pajais. Ella consegna mintg’onn radund 2,2 milliardas spediziuns adressadas e bundant 112 milliuns pachets. Ultra da quai administrescha la societad affiliada Postfinance facultads da clients d’ina valur totala da bundant 115 milliardas francs.
thumb|200px|Autos da posta a la staziun da Cuira L’interpresa Auto da posta, ch’appartegna sco la Postfinance medemamain a la Posta svizra, maina actualmain radund 870 lingias d’auto da posta cun bundant 2190 autos da posta. La rait da lingias ha ina lunghezza totala da 11 869 km; per onn vegnan transportads radund 141 milliuns passagiers. Las lingias vegnan manadas ubain d’Auto da posta sez cun agen persunal, ubain d’ina da las radund 150 interpresas concessiunarias cun agen persunal. Tar l’Auto da posta sez lavuran radund 2140 persunas (chauffeurs e persunal administrativ); tar ils concessiunaris èn quai en tut stgars 1600 chauffeurs. Per part scriva la Confederaziun ora lingias, per las qualas l’interpresa Auto da posta sto concurrer cun auters interessents. Sco ils exempels da l’Engiadin’Ota e da la regiun da Sargans mussan, èsi tuttavia er pussaivel che Auto da posta è la partida perdenta tar ina tala concurrenza. Fin il 1995 finanziava la PTT il deficit dal servetsch d’auto da posta cun agid dal gudogn da la sparta da telecommunicaziun. Dapi il 1996 han tut las interpresas da traffic public d’offrir ordavant lur servetschs als empustaders (Confederaziun e chantuns). Las offertas èn liantas, uschia che l’interpresa da traffic po far ina sperdita u in gudogn. Il 2014 ha Auto da posta gia scrit per la 16avla giada en successiun cifras nairas.
La Swisscom occupava il 2015 21 000 collavuraturs ed ha gì ina svieuta da 11,7 milliardas francs. La participaziun da la Confederaziun a l’interpresa munta a 51,0 %. Tar ils clients da la Swisscom tutgan tant persunas privatas sco er firmas. La paletta da servetschs cumpiglia la telefonia cun rait fixa e mobila, internet e televisiun digitala; a firmas vegn purschì il mantegniment e la gestiun da l’entira infrastructura dad IT.
Inslas Feroe
La chapitala è Tórshavn. Las linguas uffizialas èn il danais ed il feroais.
NATO
thumb|240px|Bandiera da la NATO thumb|240px|Charta dals stadis commembers La NATO (englais North Atlantic Treaty Organization), per rumantsch Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord u er NATO, è in’organisaziun internaziunala senza dretgs da suveranitad. Ses stadis commembers mantegnan lur cumplaina suveranitad ed independenza. La basa da la NATO furma il Pact da l’Atlantic dal Nord tenor l’artitgel 51 da la Charta da las Naziuns unidas. L’organisaziun na sa chapescha betg be sco allianza da defensiun, mabain er sco organisaziun politic-militara da 29 stadis commembers da l’Europa e da l’America dal Nord cun la finamira da garantir l’atgna segirezza e da promover la stabilitad en tut il mund.
Il quartier general da la NATO dat suttetg al Cussegl da l’Atlantic dal Nord (che furma l’organ principal da la NATO) ed a diversas instituziuns auxiliaras. Quest’instituziun ha dapi il 1967 sia sedia a Brüssel. Suenter avair segnà il 1949 il Pact da l’Atlantic dal Nord è il quartier general stà l’emprim a Londra e tranter il 1952 ed il 1967 a Paris. Ils dus pli impurtants quartiers generals militars sa chattan a Casteau sper Mons (Belgia) ed a Norfolk, Virgina (Stadis Unids).
Preistorgia
thumb|230px|Istorgia da l’extensiun territoriala da la NATO Bainbaud suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala èn sa manifestads ils cuntrasts tranter ils anteriurs participants da la coaliziun cunter Hitler: d’ina vart steva l’Uniun sovietica, da l’autra vart ils Alliads dal vest Reginavel Unì, Frantscha e Stadis Unids. Gia cun il Contract da Brüssel dals 17 da mars 1948 èn ils pajais dal vest Frantscha, Reginavel Unì, Pajais Bass, Belgia e Luxemburg sa cunvegnids da collavurar pli ferm areguard dumondas economicas, socialas e culturalas e d’intensivar l’autodefensiun collectiva. Quest’allianza sa chapiva en emprima lingia sco patg d’assistenza en cas d’in’ulteriura agressiun da vart da la Germania. Il mars 1947 avevan ils Stadis Unids ultra da quai surpiglià da la Gronda Britannia la rolla da la pussanza protectiva sur la Grezia e la Tirchia, per prevegnir ad in’eventuala expansiun da la pussanza da vart da l’Uniun sovietica. Cun la vieuta dal favrer en la Tschecoslovachia e la Bloccada da Berlin l’onn 1948 è ina smanatscha pussaivla da l’Europa dal Vest tras il bloc da l’ost vegnida discutada a moda adina pli seriusa. Ils stadis da l’Europa dal Vest èn sa drizzads als Stadis Unids cun la dumonda d’assistenza militara en cas d’ina eventuala agressiun sovietica.
Sinaquai han ins fatg ina cunvegna vicendaivla, il Contract da l’Atlantic dal Nord. Las tractativas èn vegnidas fatgas a partir dal fanadur 1948; l’avrigl 1949 al han ils stadis dal patg da Brüssel suttascrit ensemen cun ils Stadis Unids ed il Canada. Sco ulteriurs stadis fundaturs èn vegnids vitiers l’Italia, la Norvegia, il Danemarc (incl. la Grönlanda), l’Islanda ed il Portugal. Il Contract è ì en vigur l’avrigl dal medem onn.
Svilup dal 1949 fin il 1984
thumb|180px|Grondezza da las truppas il 1959 thumb|180px|Grondezza da las truppas il 1973 Ils emprims onns ha la Bloccada da Berlin dal 1948/49 occupà l’allianza, en pli l’emprima bumba atomara da l’Uniun sovietica che quella ha testà cun success l’avust 1949. Mez l’onn 1950 è prorutta la Guerra da Corea, en la quala ha er intervegnì a partir dal november la Republica populara da la China. Tras quai è l’allianza vegnida confruntada en l’Orient Extrem cun in ulteriur potenzial da smanatscha militara envers l’agen territori. Ils stadis da l’Europa dal Vest han perquai temì che l’abilitad d’agir dals Stadis Unids en l’Europa pudess sa diminuir ed han decidì d’augmentar lur atgnas mesiras da defensiun. Per motivs da spargn n’han quests plans betg sa laschà realisar dal tuttafatg, e quai cumbain ch’er ils Stadis Unids han prestà vinavant in vast sustegn militar ed han er triplà a partir da l’avust 1950 lur furmaziuns da bumbardaders staziunads en la Gronda Britannia.
Il favrer 1951 ha la regenza approvà il plan d’installar in’armada europeica. En rom d’ina conferenza dal settember 1951 tranter ils ministers da l’exteriur dals Stadis Unids, da la Frantscha e dal Reginavel Unì è vegnì planisà da tschentar si forzas armadas en la Germania dal Vest e d’integrar quellas en in’armada europeica. Il plan dal matg 1952 d’installar ina cuminanza da defensiun europeica ha però fatg naufragi l’onn 1954 en l’assamblea naziunala franzosa. Il favrer 1952 èn la Grezia e la Tirchia vegnids recepids en la NATO.
Cun segnar l’october 1954 ils Contracts da Paris è la Republica federala tudestga vegnida recepida tranter ils stadis dal vest ed envidada da sa participar a l’allianza militara. Sin quest pass, ch’ha gì lieu il matg 1955, ha l’ost reagì cun la fundaziun dal Patg da Varsovia. Medemamain il matg 1955 è vegnida restabilida a Vienna la suveranitad statala da l’Austria; fin l’october 1955 han las truppas d’occupaziun gì bandunà il pajais.
Il settember 1958 han ils Stadis Unids installà en la Gronda Britannia las emprimas rachetas da mesa distanza dal tip Thor; en la Tirchia ed en l’Italia èn suandadas il 1959/60 rachetas da mesa distanza dal tip Jupiter.
Il december 1965 è Charles de Gaulle vegnì confirmà en Frantscha sco president. Sinaquai ha el cumenzà a midar sia politica da defensiun. Cun l’emprima explosiun atomara il favrer 1960 a Reggane en l’Algeria era il pajais entrà en il circul da las pussanzas atomaras. De Gaulle ha refusà ina dominanza permanenta dals Stadis Unids en la NATO ed ha pretendì che las unitads americanas e canadaisas staziunadas en Frantscha vegnian suttamessas al commando franzos. Suenter ch’ils Stadis Unids n’han betg dà lur consentiment latiers, ha il president franzos pretendì il favrer 1966 che las truppas alliadas ed ils quartiers generals da la NATO sa retirian dal pajais. El ha fatg valair che la Frantscha tschertgia uss d’exercitar sia cumplaina suveranitad e che quai na saja betg garantì sche forzas armadas estras sajan staziunadas al lieu. Sinaquai han 30 000 schuldads da la NATO bandunà il pajais ed ils organs militars èn vegnids transferids a Mons en Belgia (quartier general militar SHAPE), a Stuttgart (EUCOM) ed a Brunssum en ils Pajais Bass (AFCENT). L’october 1966 han ils commembers dal Cussegl da la NATO er decidì sut squitsch dals Stadis Unids da translocar lur organ politic suprem a Brüssel, quai che de Gaulle n’aveva betg pretendì.
Fin en ils onns 1960 era l’allianza dal vest cleramain superiura a ses concurrent areguard las rachetas ed ils detunaturs atomars. Uffizialmain valeva la strategia da la vendetga massiva: Sco resposta er sin in’attatga convenziunala preveseva la NATO da far diever immediat ed a moda cumplessiva d’armas nuclearas cunter l’Uniun sovietica ed il Patg da Varsovia. Dapi l’entschatta dals onns 1960 ha l’Uniun sovietica però schlargià fitg ferm ses potenzial da strategia nucleara. Quai ha la finala manà ad ina situaziun da pat tranter las duas superpussanzas e sfurzà la NATO da reponderar sia strategia.
Doctrina da duas pitgas
thumb|220px|Truppas americanas a chaschun d’in exercizi da la NATO en la Republica federala tudestga (1982) Analog al svilup en ils Stadis Unids sezs ha er la NATO adoptà il 1967 la strategia d’ina reacziun graduada (Flexible Response). Er per reducir il ristg ch’i vegnia fatg diever da meds nuclears na valeva betg pli la strategia da la vendetga massiva; enstagl ha la NATO mess cun la doctrina da duas pitgas il focus per l’ina sin la segirezza militara tras forzas armadas convenziunalas e las armas nuclearas tacticas ch’eran vegnidas sviluppadas da nov e per l’autra sin la politica da detensiun. En il decurs dals proxims onns ha quai pussibilità novas furmas d’avischinaziun tranter la NATO ed il Patg da Varsovia.
Il zercladur 1968, a chaschun da la conferenza dals cussegls dals ministers da la NATO a Reykjavík (Islanda), è vegnida relaschada dad omaduas varts ina decleraziun areguard la reducziun equilibrada da truppas. L’avust 1968 èn truppas dal Patg da Varsovia penetradas en la Tschecoslovachia ed han mess fin a la Primavaira da Prag. Il november 1968 ha l’Uniun sovietica relaschà la Doctrina da Breschnew davart la suveranitad limitada dals stadis socialistics.
L’onn 1969, sin iniziativa da Richard Nixon, han ins empruvà d’extender ils champs d’activitad da la NATO cun integrar t.a. smanatschas che resultan da la polluziun da l’ambient. Ils ulteriurs partenaris han però resguardà dumondas da l’ambient sco part da la politica da l’intern; ultra da quai avevan ils Stadis Unids gist pers la Guerra dal Vietnam ed ins ha considerà questas novas ideas sco emprova da puspè reconquistar la posiziun dominanta entaifer la politica internaziunala ch’aveva prendì donn. Da vulair tractar dumondas da la protecziun da l’ambient entaifer in’allianza militara, uschia han fatg valair ils partenaris dals Stadis Unids, faschessi plitost donn a la collavuraziun internaziunala civila.
L’onn 1970 è partì a Cape Canaveral l’emprim satellit da communicaziun da la NATO. Tranter il 1976 ed il 1984 duevan suandar quatter ulteriurs.
La stad 1971 ha la NATO testà l’emprima giada ina rait da defensiun da l’aria a basa d’ina chadaina da radar da radund 5000 km che tanscheva dal Cap dal Nord e l’Islanda fin Malta e la Tirchia da l’ost e che cumpigliava radund 40 staziuns da radar.
Sco reacziun sin divers exercizis maritims da vart dal Patg da Varsovia ha la NATO realisà il settember il pli grond exercizi militar en l’Atlantic dal Nord da fin qua.
Il fanadur 1973 ha gì lieu a Helsinki l’emprima Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa. L’avust 1975 è vegnida segnada l’acta finala da questa conferenza, la quala furma l’emprim pass per propi vers ina collavuraziun paschaivla en l’Europa.
La resoluziun dubla da la NATO da l’onn 1979 è contestada fin oz, pertge che l’idea d’augmentar la preschientscha da rachetas da mesa distanza en l’Europa offrind a medem temp a l’Uniun sovietica da far tractativas n’ha betg manà a la detensiun giavischada. Da vart d’activists da pasch en tut l’Europa è la resoluziun dubla vegnida crititgada fermamain a chaschun da lur marschs da Pasca. Schebain questa nova unda da rearmament ha furmà in dals motivs per il collaps dal bloc da l’ost, ubain sche lezs pajais stevan oramai curt avant il collaps economic vegn discutà fin oz a moda cuntraversa.
Il november 1981 han cumenzà a Genevra contractivas tranter ils Stadis Unids e l’Uniun sovietica areguard las rachetas da mesa distanza staziunadas en l’Europa. Il november 1983 ha la NATO realisà en tut l’Europa in exercizi militar da 10 dis ch’ha simulà ina guerra atomara. Il medem mais han ils Stadis Unids cumenzà a staziunar rachetas da mesa distanza en l’Europa. Sinaquai ha l’Uniun sovietica sistì las contractivas.
Svilup dal 1985 fin il 1990
thumb|200px|Ronald Reagan e Michail Gorbatschow (Reykjavik, 1986) Sut Michail Sergejewitsch Gorbatschow ha l’Uniun sovietica mess ad ir refurmas a l’intern (Glasnost e Perestroika) ed er instradà ina nova politica da l’exteriur. Entaifer ils stadis da la NATO hai dà sinaquai discussiuns cuntraversas, co ch’i saja da reagir sin quai.
Il zercladur 1988 è entrà en vigur il contract areguard la destrucziun da tut las rachetas da curta e mesa distanza (500 fin 5500 km) ed il scumond da producziun da quellas tant en l’Uniun sovietica sco er en ils Stadis Unids. Fin il 1991 èn sinaquai vegnidas allontanadas en l’Europa tut las rachetas da mesa distanza.
Svilup dal 1991 fin il 1999
Tar las ‹novas ideas› ha er tutgà la prontezza da la NATO da far engaschaments Out-of-Area, la quala è vegnida fixada il 1992. Suenter esser vegnida autorisada tras il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas u tras l’OSCE èn uss er pussaivels engaschaments ordaifer il territori da la NATO. La consequenza da questa decisiun ha furmà l’engaschament da guerra activ da la NATO – facticamain surtut dals Stadis Unids – durant la Guerra dal Cosovo (en furma d’attatgas or da l’aria cunter la Jugoslavia). Quest engaschament è vegnì crititgà, damai ch’i n’era vegnì attatgà nagin stadi commember da la NATO e ch’i n’era er avant maun nagina autorisaziun da vart dal Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas.
Cun pajais interessads da l’Europa Centrala e da l’Ost han ins concludì il 1994 a Brüssel ina collavuraziun en dumondas militaras e da politica da segirezza e mess en vista lur adesiun a la NATO.
Tranter il 1990 ed il 1997 ha la NATO reducì sias forzas armadas terrestras per 35 %, la marina per 30 % e l’aviatica militara per 40 %. Las armas atomaras tacticas staziunadas sin terra han ins allontanà da l’Europa; las truppas americanas staziunadas en l’Europa èn vegnidas reducidas da 300 000 schuldads (1989) sin 100 000 (1997).
La fin dals onns 1990 ha la NATO realisà ulteriuras midadas cun la finamira da pudair intervegnir pli spert en territoris da crisa, da daventar pli flexibla e da sa distatgar dal pensar orientà ad ina smanatscha bipolara d’enfin qua.
A chaschun da la conferenza dals cussegliers da la NATO il zercladur 1996 a Berlin han ins deliberà il concept da la Combined Joint Task Force (CJTF). Quel prevesa unitads spezialisadas multinaziunalas (combined) che vegnan furmadas ad hoc (Task Forces) e che cumpiglian differentas unitads da truppa per in engaschament coordinà (joint). Tranter auter duai questa structura pussibilitar als stadis commembers da la NATO en l’Europa da far diever da material e da la logistica da l’allianza senza participaziun dals Stadis Unids e da realisar operaziuns militaras er ordaifer il territori da la NATO.
Il matg 1997 è vegnida concludida a Paris l’acta da basa areguard las relaziuns, la collavuraziun e la segirezza tranter la NATO e la Federaziun Russa; quella ha furmà ina da las premissas per pudair extender la NATO vers ost. En quest’acta han la NATO e la Russia desistì da tractar in l’auter vinavant sco inimis. Internamain è vegnì decidì da transfurmar la NATO d’ina organisaziun militara en in’organisaziun prevalentamain politica. En quest connex han ins er installà il Cussegl da la NATO e da la Russia sco forum da coordinaziun.
Il fanadur 1997 è vegnida offerta als trais anteriurs stadis dal Patg da Varsovia Pologna, Ungaria e Tschechia l’adesiun a la NATO. Suenter il process da ratificaziun è lur commembranza entrada en vigur il mars 1999.
Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 en ils Stadis Unids
thumb|200px|L’aviun sin il sgol UA 175 explodescha en la tur sid dal World Trade Center a New York Suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001 ha la NATO mess en vigur per l’emprima giada en si’istorgia il stadi da defensiun collectiv tenor l’artitgel 5 dal contract da la NATO. Quest artitgel prevesa, tenor cunvegnientscha cun las regenzas dals stadis commembers, da restabilir e da mantegnair la segirezza dal territori da la NATO; in’attatga armada sin in partenari d’allianza – en quest cas ils Stadis Unids – vegn resguardada sco attatga cunter mintgin dals partenaris da l’allianza.
L’october 2001 han ils stadis da la NATO concludì ina retscha da mesiras per sustegnair ils Stadis Unids en il cumbat cunter il terrorissem internaziunal. Da quai han fatg part il stgomi d’infurmaziuns da vart dals servetschs da spiunadi sco er dretgs da sursgol illimitads e l’access a ports e plazzas aviaticas tras las forzas armadas americanas; en pli è vegnida tramessa ina furmaziun navala permanenta da la NATO en la part orientala da la Mar Mediterrana (Operation Active Endeavour). Malgrà ch’ils stadis commembers han resguardà l’attatga sin il World Trade Center sco motiv per metter en vigur il stadi da defensiun collectiv, han las regenzas dals stadis commembers da la NATO per part giuditgà a moda dal tuttafatg differenta la dumonda tge conclusiuns che sajan da trair da quai.
Al privel creschent tras il terrorissem internaziunal dapi ils 11 da settember 2001 ha la NATO demussà tschertas difficultads da far frunt. Tradiziunalmain sa chapescha l’organisaziun sco allianza da stadis cunter las attatgas d’auters stadis. Perquai èsi difficil da classifitgar talas attatgas terroristicas che vegnan fatgas tras paucas persunas extremisticas e senza ina decleraziun da guerra uffiziala da vart d’in stadi.
Engaschament en l’Afganistan
Tranter il 2001 ed il 2014 ha ina gruppa da stadis (t.a. la Germania, il Reginavel Unì, il Canada, la Tirchia) manà tras en l’Afganistan ina missiun da segirezza e da reconstrucziun (International Security Assistance Force, ISAF). Dapi il 2003 è quella stada sut il commando da la NATO. La truppa è vegnida installada sin dumonda da la nova regenza afgana e cun consentiment dal Cussegl da segirezza da las Naziuns Unidas. I n’ha betg sa tractà d’ina missiun da chapellinas blauas, mabain d’in uschenumnà engaschament che duaja sfurzar la pasch e ch’è stà sut la responsabladad dals stadis involvids.
Irac
Ils Stadis Unids han inculpà l’Irac da violar massivamain restricziuns adossadas da las Naziuns Unidas. Il favrer 2003 ha il minister da l’exteriur Colin Powell empruvà da cumprovar davant il Cussegl da segirezza da las Naziuns unidas che l’Irac haja puspè reprendì programs d’armas ch’eran vegnids scumandads. Il material ch’è vegnì preschentà n’ha però betg bastà per persvader il Cussegl da segirezza da consentir ad in engaschament da guerra.
Perquai èn ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì sa stentads d’obtegnair da las Naziuns unidas l’autorisaziun d’attatgar els sezs l’Irac. Quai è però vegnì refusà da la Germania, da la Russia e da la Frantscha. Sinaquai han ins furmà ina Coaliziun da la voluntad, per tuttina chattar ina basa suffizienta sco legitimaziun da guerra. En rom da las preparativas da guerra dals Stadis Unids èsi sinaquai vegnì a l’intern da la NATO ad ina greva crisa: La Frantscha, la Belgia e la Germania han snegà da metter a disposiziun a la Tirchia sistems da defensiun cunter in’eventuala cunterattatga nà da l’Irac suenter l’invasiun americana. Quai ha rinforzà la dissonanza transatlantica tranter quests pajais e la Russia d’ina vart ed ils Stadis Unids ed il Reginavel Unì da l’autra. Per part èn questas dissonanzas sa mantegnidas er suenter la fin dal temp d’uffizi da George W. Bush l’onn 2008.
Extensiun da la NATO
A chaschun da l’inscunter suprem da la NATO il november 2002 a Prag ha la NATO envidà la Bulgaria, la Rumenia, la Slovachia, la Slovenia ed ils trais stadis baltics (Estonia, Lettonia e Lituania) a discurs d’adesiun. Il mars 2004 èn quests set stadis daventads commembers da la NATO.
Svilups dapi il 2010
thumb|220px|Sesida da la NATO il 2010 a Brüssel Dals svilups dapi il 2010 sajan numnads a moda summarica:
Incumbensa ed organisaziun
Las incumbensas, l’organisaziun ed ils stadis commembers da la NATO èn per gronda part gia vegnids tematisads en connex cun il svilup istoric. I suonda qua ina survista dals puncts centrals en furma concisa.
Basa legala ed obligaziuns
Il Pact da l’Atlantic dal Nord furma in’allianza da defensiun cun obligaziun d’assistenza dals commembers. Ils emprims artitgels dal contract obligheschan ils commembers da schliar conflicts paschaivlamain e da concepir las relaziuns internaziunalas a moda amicabla. En pli vegn accentuà da vulair mantegnair l’urden social occidental a basa dals dus princips liberalissem e democrazia, e quai cun promover la collavuraziun politica, economica, sociala e culturala.
En cas d’in’attatga armada sin in dals commembers, oblighescha il contract ils auters stadis commembers a l’uschenumnada autodefensiun collectiva. Questa obligaziun centrala dal contract è definida en l’artitgel V e pussibilitescha als stadis da definir in’attatga sin in singul stadi sco attatga sin tuts. Uschia pon vegnir mobilisadas capacitads communablas cunter l’attatgader. Tge mesiras prender, decida però mintga stadi commember tenor sias atgnas reglas; i na dat pia nagin engaschament militar automatic. Fin uss è l’autodefensiun collectiva vegnida proclamada be ina giada en l’istorgia da la NATO, numnadamain suenter las Attatgas da terror dals 11 da settember 2001.
Ultra da quai decidan ils stadis commembers en ils gremis politics da la NATO davart obligaziuns per tuts areguard la politica da defensiun. Las expensas da defensiun duain crescher fin il 2024 en mintga stadi commember sin radund 2 % dal product naziunal brut. Cun questa decisiun han ins reagì sin la reproscha ch’ils partenaris europeics s’engaschian memia pauc en congual cun ils Stadis Unids. L’onn 2014 han tut ils stadis commembers da la NATO impundì ensemen 942 820 milliardas dollars per il sectur da defensiun. Quai correspunda a bundant la mesadad dals radund 1,776 billiuns expensas da defensiun en tut il mund. Il quint statal dals Stadis Unids sezs ha cumpiglià 654 264 milliardas, quai che correspunda a radund 2/3 da las expensas da defensiun da la NATO.
Incumbensas e finamiras
Las finamiras fixadas en il Pact da l’Atlantic dal Nord n’èn da princip betg sa midadas, damai ch’il contract è anc adina en vigur en sia formulaziun originara dal 1949. Ins ha però adattà las incumbensas da la NATO a las relaziuns da la politica da segirezza ch’èn sa midadas ed interpretescha quellas oz autramain che dal temp da la Guerra fraida. Quai è surtut sa manifestà en l’extensiun a l’ost da la NATO, sco er en furma da divers programs da partenadi cun la Russia. Medemamain è la doctrina nucleara vegnida moderada in pau. Actualmain (2017) èn anc staziunadas en l’Europa en rom dal Pact da l’Atlantic dal Nord radund 240 armas atomaras americanas (en ils stadis Belgia, Pajais Bass, Germania, Italia e Tirchia che na disponan da naginas atgnas armas atomaras).
Organisaziun
thumb|210px|Ils schefs d’armada da la NATO a chaschun d’ina visita da truppas (2015) Tar la NATO sa tracti d’ina organisaziun a plirs stgalims cun ina structura vaira cumplexa; ella cumpiglia tant unitads d’administraziun militaras sco er civilas. Quellas sa cumponan da represchentants legitimads dals stadis commembers; il commando militar ha d’agir tenor las directivas dal commando civil.
Il quartier general civil da la NATO sa chatta dapi il 1976 a Brüssel. Tar las organisaziuns civilas da la NATO tutgan t.a. il Cussegl da l’Atlantic dal Nord, il secretariat general cun il stab internaziunal e la gruppa da planisaziun nucleara.
A l’organisaziun militara appartegnan la cumissiun militara, il stab militar internaziunal ed ils commandos alliads operaziun e transfurmaziun. Il quartier general militar da la NATO en l’Europa sa chatta dapi il 1967 a Casteau sper Mons en Belgia.
Stadis commembers
Da preschent sa cumpona la NATO da 29 stadis commembers (situaziun dal 2017). Ils dudesch commembers fundaturs – che tutgan dapi il 1949 tar la NATO – èn: Belgia, Danemarc, Frantscha, Islanda, Italia, Canada, Luxemburg, Reginavel dals Pajais Bass, Norvegia, Portugal, Stadis Unids da l’America e Reginavel Unì.
L’onn 1952 èn la Grezia e la Tirchia daventads commembers da l’organisaziun e dapi il 1955 è la Republica federala tudestga commembra da la NATO. La Spagna è aderida a l’allianza il 1982 ed il 1990 è il Pact da l’Atlantic dal Nord vegnì extendì sin il territori da l’entira Germania.
Medemamain extrads temporarmain da las structuras militaras eran la Grezia (tranter il 1974 ed il 1981) sco er la Spagna (tranter il 1986 ed il 1999).
En rom da l’extensiun a l’ost da la NATO èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads l’onn 1999 commembers da la NATO. En in proxim pass èn aderids il 2004 ils stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Bulgaria e Rumenia. Il 2008 èn suandads l’Albania e la Croazia ed il 2017 il Montenegro.
Candidats d’adesiun e partenadis
thumb|220px|Situaziun dal 2008: commembers (blau stgir), candidats d’adesiun (blau cler), invit en discussiun (verd), adesiun betg previsa (cotschen) Candidats d’adesiun uffizials èn actualmain la Bosnia-Erzegovina e la Macedonia dal Nord. Discussiuns d’adesiun èn er vegnidas manadas en la Serbia, la Georgia e l’Ucraina. Per part è la dumonda d’adesiun contestada a l’intern dal pajais (p.ex. en il champ pro-russ en Serbia), per part è er la tenuta da vart da la NATO plitost sceptica (p.ex. en connex cun la Georgia, damai ch’il conflict da quella cun la Russia areguard las regiuns Abchasia ed Ossezia dal Sid pudessan destabilisar l’allianza).
Ils stadis da l’Europa Centrala e dal Vest che n’èn betg commembers da la NATO (Irlanda, Svezia, Finlanda, Malta, Austria e Svizra – pia senza ils stadis fitg pitschens) collavuran cun la NATO en rom dal program Partenadi per la pasch. En Finlanda e Svezia vegn per part discutà ils ultims onns davart in’adesiun a la NATO. En l’Austria n’è quai per il mument nagin tema per motivs istorics. En Svizra vegn il partenadi e la collavuraziun en programs da la NATO per part crititgà sco avischinaziun che pudess manar a lunga vista a l’adesiun; er qua furman motivs istorics (neutralitad) la raschun principala per vulair tegnair ina tscherta distanza envers allianzas militaras.
Per part vegn er discutada in’adesiun pussaivla da l’Israel a la NATO. Surtut da vart dals Stadis Unids èn ins da l’avis che quai pudess contribuir a pacifitgar la regiun. Questa dumonda vegn però discutada a moda cuntraversa. Ina collavuraziun ch’è però sa cumprovada furma il Dialog da la Mar Mediterrana, al qual appartegnan – sper ils stadis commembers da la NATO – tant l’Israel sco er sis stadis arabs.
Critica envers la NATO
Critica envers la NATO vegn surtut exprimida da vart dal moviment pacifistic. Da questa vart vegn rendì attent che schliaziuns paschaivlas e gistas u almain cumpromiss na sa laschian betg cuntanscher cun agid d’allianzas militaras, mabain be sur instituziuns sco las Naziuns unidas u l’OSCE. La NATO percunter vegn resguardada sco instrument da pussanza per segirar ils interess economics e strategics dal vest e surtut dals Stadis Unids.
Lavina nera
miniatura|[[Trun, anteriur center da la Lavina nera]] Lavina nera u lavina naira (r umantsch per schwarze Lawine) è ina noziun da l'istorgia politica dal Chantun Grischun (Svizra) . El è vegnì creà probablamain en la citad da Cuira che la Lavina nera ha prendì en mira.
Fuond
Fuond (, tud. Pfunds) è ina vischnanca austriaca cun 2577 abitants (1. da schaner 2016). Ella sa chatta en il district da Landeck en il Tirol.
Situaziun geografica
Fuond sa chatta en la cuntrada Oberes Gericht, la part sisum da la Val da l'En tirolaisa, en vischinanza dals cunfins cun la Svizra e l'Italia. Sper la punt da Kajetan sa spartan las vias per Spiss e vinavant a Samignun sco era per Danuder ed al pass dal Raisch.
Vischnancas cunfinantas
Kaunertal, Danuder, See, Serfaus, Spiss, Tösens.
En il Grischun (Svizra): Valsot.
En il Tirol dal Sid (Italia): Curun (Graun).
Istorgia
Durant l'aua gronda en las Prealps l'onn 2005 è il Stubnerbach creschì sur las rivas ed ha cuvrì ina part dal vitg cun glera.
Economia
En ils onns 1980 è Fuond sa posiziunà sco „vischnanca ecologica“. Igl ha dà plans da deviar l'En dal cunfin svizzer tras in chanal cun in implant electric fin a Prutz. Quai ha persvadì ils abitants metter la vita en il vitg sut la parola „durabel ed ecologicamain cumpatibel“. Ins ha mess patg sin implants solars, il diever da chalur en verandas d'enviern ed in implant da stgaudar central senza substanzas nuschaivlas cun biomassa e retagls da laina.
Ozendi è Fuond ina vischnanca da turissem bistagiunal che profitescha da las regiuns da schis damanaivlas a Samignun e Danuder.
Scola chantunala grischuna
La Scola chantunala grischuna (tudestg Bündner Kantonsschule, talian Scuola cantonale grigione, il bajetg principal era enconuschent co Scola chantunala Halde) a Cuira è la pli gronda scola media dal chantun Grischun. Ella sa chatta a la veglia Via da Scanvetg/Via d‘Arosa 2 directamain sper la Scola auta da teologia Cuira.
Istorgia
L‘onn 1850 èn la scola chantunala evangelica e la scola chantunala catolica vegnidas messas ensemen e la Scola chantunala grischuna è vegnida fundada. La scola, che ha unì las duas confessiuns, è sa chasada en in bajetg nov l‘onn 1850.
Co il num di, sa drizza la Scola chantunala Griscuna tenor l‘incumbensa d‘instrucziun a l‘entir chantun ed è sco suletta scola Svizra obligada d‘esser trilingua. Instruì vegnan var 1250 scolaras e scolars (stan: 2012) en las trais partiziuns  gimnasi, scola media spezialisada e scola media commerciala da circa 150 scolastas e scolasts.
Direcziun
Il rectur è Gion Lechmann. Tar l‘elecziun dal conrectur (Philippe Benguerel) e dals prorecturs (Christina Meier, Federico Godenzi e Cristina Maranta) vegn resguardà che tut las gruppas linguisticas e tut las regiuns dal chantun èn represchentadas.
Stgala da la vigna
miniatura|La stgala da la vigna a la veglia Via da Scanvetg Suenter ch‘il seminari da scolasts è vegni transcrit a la scola chantunala, stuevan ils scolars savens ir pliras giadas ils circa 200 meters lingia directa tranter il bajetg sper la Plessur e la chasa da scola Halde suenter a la fitg frequentada via da Son Gliezi.
Varia
Sut la plazza da pausa da la Scola chantunala grischuna sa chatta la chaplutta da Son Steffan.
Imperi persian
thumb|220px|Persepolis – ina da las chapitalas da l’Imperi dals Achemenids Sco Imperi persian vegn designà il grond imperi antic dals Persians che tanscheva temporarmain da la Trachia fin en l’India dal Nordvest ed en l’Egipta. El ha existì, en dimensiuns territorialas fitg vastas u er pli pitschnas, da ca. 550 fin 330 a.C. (Imperi vegl persian dals Achemenids) e da ca. 224 fin 651 s.C. (Imperi nov persian dals Sassanids).
En quest artitgel da survista vegn er resguardà il temp dals Seleuchids (305 fin 129 a.C.) e l’Imperi dals Parts iranais sut ils Arsacids (ca. 240 a.C. fin 224 s.C.) ch’han terminà il domini ester grec-macedon. En blers reguards èn er ils Sassanids sa basads sin ils Parts, quai che furma in ulteriur motiv per tractar en quest artitgel a moda cumplessiva l’entira istorgia da la Persia preislamica.
Fundaziun da l’Imperi
thumb|220px|Fossa da Kyros II a Pasargadai (Iran) Il fundatur dal grond Imperi persian dals Achemenids è stà Kyros II; sco il regent ch’al ha propi furmà vala però Dareios I. Kyros II, che na designava sasez betg sco Achemenid, mabain sco Teispid, è daventà curt suenter l’onn 560 a.C. retg d’Anschan, ina regiun en la Persis, en la quala ils Meds disponivan però dapi radund 100 onns da l’egemonia. A Kyros II èsi reussì da chatschar enavos quest domini ester. Ils proxims onns ha el conquistà il Reginavel dals Meds, stgaffind uschia il fundament dal grond Imperi persian, er sch’ils Meds sezs han giugà vinavant in’impurtanta rolla entaifer il nov reginavel. En las funtaunas grecas vegnan ils dus pievels iranais resguardads sco unitad; perquai vegnan er ils Persians numnads Meds.
Cun la victoria dals Lids sut Cresus l’onn 541 a.C. è l’Asia Minura vegnida per gronda part sut domini persian, inclus las citads-stadi grecas da questa regiun. L’onn 539 a.C. è ultra da quai crudada la Babilonia vaira svelt a Kyros II; la relaziun dal regent Nabonid tar ils sacerdots indigens ch’avevan grond’influenza era numnadamain disturbada da quel temp, uschia ch’el n’ha betg chattà grond sustegn en ses cumbat cunter Kyros II. Tras la conquista da Babilon è er Juda crudà sut la controlla persiana. En la Bibla èn ils Persians, sco liberaturs or da l’exil babilonic, quasi il sulet pievel betg gidieu che vegn descrit a moda fitg positiva.
Dareios I ed il cumenzament da las Guerras persianas
Suenter la mort da ses successur e figl Kambyses II (522 a.C.), ch’aveva incorporà l’Egipta al Reginavel ed il qual vegn descrit en bleras funtaunas sco ordvart crudaivel, èsi vegnì ad ina crisa da successiun. Tenor l’inscripziun da Behistun è cumparì in Mag cun num Gaumata ed ha pretendì dad esser Bardiya, il figl da Kyros, dal qual ins pensava ch’el saja mort. Dareios I haja alura victorisà l’engianader e saja arrivà uschia al tron. Tenor la perscrutaziun moderna èsi pussaivel ch’i sa tracta tar il rapport da Dareios d’ina emprova da giustifitgar posteriuramain il fatg ch’el haja usurpà il tron e che Gaumata saja stà il dretg Bardiya – questa teoria cursava gia en l’antica, nua ch’ella vegn per exempel menziunada da Herodot; cumprovar dal tuttafatg na sa lascha ella però betg.
Dareios I vala tradiziunalmain sco parent lontan da Kyros II. En la perscrutaziun actuala èn percunter blers da l’avis ch’i sa tractia qua d’ina construcziun da Dareios; quel duai schizunt avair laschà falsifitgar inscripziuns per far da Kyros in Achemenid ed uschia in ses parent. Sut Dareios è vegnida cumplettada la structura da l’Imperi cun organisar l’administraziun da quel en satrapias, rinforzar l’economia ed agiuntar a l’Imperi parts da l’India e la Trachia. Plinavant ha el erigì las duas pli impurtantas residenzas dal temp dals Achemenids, Susa e Persepolis.
Ma bainprest ha gì lieu in eveniment che dueva avair grevas consequenzas per l’istorgia persiana. Enturn l’onn 500 a.C. èsi vegnì tar ina sullevaziun dals Grecs en l’Asia Minura. Quella ha durà fin l’on 494 a.C. ed è vegnida enconuschenta en l’istoriografia sco Sullevaziun ionica. Sco motivs per la revolta vegnan supponids, sper ils eveniments inditgads da Herodot, er problems economics. Ils Persians han reagì sin quai cun acziuns da vendetga en la Mar Egeica, tranter auter cunter Athen ed Eretria ch’avevan sustegnì ils revoltants. Cun excepziun da la sconfitta en la Battaglia sper Maraton ha la Persia gì success; las invasiuns cuntinuantas en il territori grec han la finala manà a las Guerras persianas. Davart l’andament da quellas infurmescha Herodot, cumbain ch’intginas da sias observaziuns èn d’examinar cun egl critic. Il conflict militar è daventà in element dominant en la relaziun tranter las poleis grecas e l’Imperi persian.