cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Holocaust
Stadis occupads u alliads
En l’Italia ha l’organisaziun gidieua Delegazione per l’Assistenza degli Emigranti Ebrei sustegnì l’emprim Gidieus talians e da l’exteriur en ils champs d’internament e tar l’emigraziun en pajais segirs. Suenter che l’Italia è vegnida occupada il settember 1943 dals naziunalsocialists, ha quella operà vinavant sco organisaziun clandestina ed ha munì cun agid da plevons, partisans e policists Gidieus persequitads cun documents sfalsifitgads, daners e pussaivladads da dimora. Entant che la tenuta da la baselgia e da papa Pius XII areguard il holocaust vegn valitada a moda critica, han singuls spirituals, cardinals, muntgs e convents sustegnì Gidieus.
Segunda Guerra mundiala
Guerra aviatica
L'armada aviatica tudestga absolvescha ses emprim test en la guerra civila spagnola. Ils 26 d'avrigl 1937 bumbardeschan aviuns da la «Legiun Condor» la citad spagnola Guernica. Questa attatga aviatica è l'emprima missiun a l'exteriur da la nova aviatica militara dal Reich Tudestg e l'emprima attatga aviatica en l'istorgia militara che ha gì en mira ina zona civila. En la campagna militara polonaisa obtegna l'aviatica militara svelt la suveranitad aviatica, cunquai ch'ils aviuns polonais èn per gronda part antiquads e pon mo far pauca resistenza. L'attatga aviatica sin Varsovia ils 15 da settember 1939 è in'emprima attatga or da l'aria surtut sin miras civilas durant la Segunda Guerra mundiala. Ils 14 da matg 1940 vegn il center da Rotterdam attatgà da l'aviatica militara. In'attatga da la Royal Air Force (RAF) sin Mönchengladbach il matg 1940 resta senza gronda muntada.
Holocaust
Stadis occupads u alliads
En la Pologna devi sper persunas che tradivan Gidieus – blers per pudair surviver els sezs – intginas gruppaziuns (catolicas) sco la Żegota che gidavan ils Gidieus, e quai cumbain ch’i smanatschava qua – cuntrari a l’Europa dal Vest –, betg be la paina da mort per il singul gidanter, mabain regularmain er per si’entira famiglia u l’entir vitg. Dapli ch’in mez milliun Gidieus polonais han survivì il holocaust, ina gronda part tras agid or da la populaziun. Blers Polonais eran indignads ch’i vegnivan mazzads uffants gidieus ed als zuppavan per exempel sin la champagna, tar partisans u en claustras catolicas. Uschia represchentan ils Polonais er dapli ch’in terz da tut ils Gists tranter ils pievels che vegnan onurads en il lieu commemorativ Yad Vashem a Jerusalem.
Svizra
La Svizra neutrala ch’era circumdada da tut las varts da las Pussanzas da l’axa n’ha extradì nagins Gidieus cun dretg da burgais svizzer. Lur dumber era creschì da 3000 l’onn 1850 sin radund 21 000 l’onn 1920; dapi lura è quest dumber restà pli u main constant fin oz. Durant la guerra ha il pajais recepì legalmain millis fugitivs, tranter quels er blers Gidieus; blers auters als quals igl è reussì da passar il cunfin a moda illegala èn vegnids tolerads da las autoritads u zuppads da privats. Tut en tut han survivì en Svizra 275 000 fugitivs, da quai radund 26 000 Gidieus ch’eran fugids da l’exteriur en Svizra. In grond dumber da fugitivs han ins però er renvià als cunfins u che persunas ch’eran entradas a moda illegala èn vegnidas surdadas als naziunalsocialists.
La Germania ha dumandà la Svizra repetidamain da prender si nagins ulteriurs Gidieus u d’extrader Gidieus ch’eran fugids. Almain a quest’ultima pretensiun n’han ins betg dà suatientscha. La Svizra è sa stentada durant ils onns da guerra da chattar l’equiliber tranter ses princips umanitars (recepir fugitivs) e l’interess militar da proteger l’agen pajais (tegnair bassa l’intenziun dals naziunalsocialists d’invader il pajais).
Segunda Guerra mundiala
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Ils 19 da november cumenza la cunteroffensiva da l'Armada cotschna cunter las lingias rumenas e tudestgas en il nordvest ed il sid da Stalingrad. Las lingias rumenas en il sid pon vegnir penetradas. Curt sissu s'uneschan las truppas sovieticas a Kalatsch al Don cun furmaziuns che han penetrà las posiziuns tudestgas en il nord. Cun quai è circumdada la 6avla armada. La furniziun or da l'aria che Göring aveva empermess na tanscha insumma betg ed ha per consequenza che las furmaziuns na pon betg pli sa mover ed ils schuldads daventan flaivels. In'attatga da la 4. armada da tancs («Operation Wintergewitter») che maina fin a 60 kilometers avant la citad na reussescha betg. General Friedrich Paulus sa senta lià al cumond da Hitler che di da tegnair la citad ed el na po betg sa decider da dar il cumond da rumper or. Ils 10 da schaner 1943, suenter ch'ils Tudestgs han refusà da capitular, cumenzan set armadas sovieticas cun in milliun schuldads l'offensiva cun la finamira da liquidar quels ch'èn entscherclads. Durant quell'offensiva vegnan destruidas las plazzas aviaticas da Pitomnik e da Gumrak. Ils 24 da schaner vegnan ils entscherclads separads en duas parts. Ils 31 da schaner sa surdat feldmarschal Paulus als Sovjets en vista a la situaziun senza speranza. I n'è nagina capitulaziun, el supplitgescha da vegnir tractà sco persuna privata. I suondan capitulaziuns parzialas da las unitads da la part dal sid. Las truppas da la part dal nord cumbattan en quel lieu anc fin ils 2 da favrer. Dals 29 da schaner fin ils 2 da favrer van 91'000 schuldads tudestgs en praschun. Mo ca. 6'000 schuldads returnan da la guerra. Feldmarschal Paulus, ses schef da stab, ed ina retscha dad ulteriurs uffiziers auts survivan. La Battaglia da Stalingrad marca ina midada psicologica en la guerra. A partir da quest punct na crai ina majoritad dals Tudestgs betg pli ad ina «victoria finala», malgrà il pled da Goebbels en il palaz da sport a Berlin cun l'appel a la guerra totala e l'approvaziun spontana dals auditurs.
Holocaust
Litteratura
Elavuraziun giuridica
Commemoraziun
Colliaziuns
Unfrendas
Segunda Guerra mundiala
Populaziun civila
Per la populaziun civila tudestga n'ha il cumenzament da la guerra a l'entschatta naginas consequenzas directas. Durant ils emprims otg onns da guerra na datti naginas fominas, malgrà che bunamain tut la rauba dal mintgadi vegn raziunada en il decurs da la guerra. Quai è surtut uschia, perquai che la martganzia e materias primas vegnan transferidas en Germania nà da las regiuns occupadas, per il pli en disfavur da la populaziun da là. Las consequenzas directas per la populaziun civila cumenzan pir cun las attatgas aviaticas dals Alliads sin citads tudestgas e cun l’uschenumnada «totalisaziun» creschenta da la guerra. A partir da l'october 1944 ha lieu l'uschenumnà «Volkssturm», qvd. tut il umens abels da far servetsch militar en la vegliadetgna da 16 fin 60 onns vegnan clamads sut las armas per il servetsch a la front. Il manaschi cultural vegn mantegnì durant l'entir temp da guerra, surtut films sco «Die Feuerzangenbowle» servan al divertiment ed a la disctracziun dal mintgadi da guerra. Per la populaziun civila en l'ost dal pajais cuntanschan las consequenzas da la guerra lur punct culminant cun l'invasiun ed occupaziun da l'Armada cotschna. En il vest vegnan ils Brits ed US-Americans entrants per gronda part beneventads cun levgiament pervia da la fin da la guerra.
Holocaust
Colliaziuns
Commemoraziun
Benelux
thumb|220px|Nazis defileschan davant la veglia sinagoga da Luxemburg (che dueva vegnir destruida il 1943) La deportaziun da Gidieus or dal Luxemburg ha cumenzà ils 16 d’october 1941, damai ch’ins resguardava il Luxemburg en la dumonda dals Gidieus implicitamain sco part dal Reich. Fin ils 17 da zercladur 1943 èn 683 Gidieus da differenta naziunalitad vegnids deportads dal Luxemburg.
Segunda Guerra mundiala
Germania
En il context europeic è la Segunda Guerra mundiala stada ina guerra dad enguladitsch ed extirpaziun iniziada da la Germania naziunalsocialistica. Muments essenzials da la strategia dal commando politic e militar èn stads:
La Campagna da Frantscha, 1940
Ils 19 da matg cuntanscha la 6avla armada tudestga il flum Schelda (frz. Escaut, ollandais Schelde) e s'avanza fin ad Abbeville en la Picardia en il nord da la Frantscha. Ils Tudestgs s'avanzan uschè spert en questas regiuns che las unitads britannicas e franzosas vegnan enserradas a Dunkerque al spitg dal nord da la Frantscha. Las forzas armadas da tancs da la gruppa d'armadas A retschaivan dentant ils 24 da matg l'ordra da fermar l'avanzament. Quest'ordra vegn pir revocada trais dis pli tard. Ils motivs per quest cumond da fermar n'èn betg clers da quel temp, ed anc oz è il «misteri da Dunkerque» disputà en la perscrutaziun istorica. Emprovas d'explicaziun èn il terren pauc adattà per tancs, la precedenza per l'aviatica militara da Göring u l'intenziun da schanegiar conscientamain il Brits. Probablamain sa tracti dentant da scumbigls da cumpetenza e dad ina lecziun da Hitler a generals memia arbitrars.
Ils 27 da matg cumenza l'Operaziun Dynamo: l'evacuaziun dals schuldads alliads, a la quala èn participadas ca. 900 navs. Passa 337'000 schuldads, da quels 110'000 schuldads da l'armada franzosa – e cun quai bunamain l'entir corp d'expediziuns britannic – pon vegnir evacuads fin ils 4 da zercladur, malgrà las fermas attatgas dals bumbardaders da l'aviatica militara tudestga.
Sontg Imperi roman
Prinzis electurs
Tras lur dretg d’elecziun exclusiv, la capitulaziun electorala ch’els elavuravan cun l’imperatur e lur posiziun privilegiada visavi ils auters prinzis decidevan ils prinzis electurs a moda decisiva la politica da l’Imperi (oravant tut fin la finiziun da la Guerra da trent’onns). Fin en ils onns 1630 han els gì la responsabladad per l’entir Imperi. Silsuenter han ils auters stans da l’Imperi mess en dumonda e cumbattì quest sistem da manar l’Imperi. A partir dals onns 1680 èsi reussì d’augmentar la valur da la Dieta imperiala. En consequenza da quai è l’influenza dal collegi dals prinzis electurs bain sa sminuida fermamain, els èn dentant tuttina stads l’emprim ed il pli impurtant gremi da la Dieta imperiala.
Populaziun
Las parts en l’ost dal territori linguistic tudestg èn pir daventadas plaun a plaun ina part da l’Imperi. Insaquantas han schizunt mai fatg part da l’Imperi (p.ex. la Prussia da l’Ost). Quests territoris ch’eran oriundamain quasi mo populads da glieud baltica èn per part vegnids germanisads tras colonists dals territoris dal vest. En ils blers territoris èn populaziuns balticas, slavas e germanas sa maschadadas cun il temp.
Holocaust
Commemoraziun
Er bleras organisaziuns ed iniziativas contribueschan sin divers nivels e cun ils pli differents meds ad elavurar e sa regurdar dal holocaust (exposiziuns ambulantas, stgomis da classa, referats e.a.).
Segunda Guerra mundiala
Ulteriurs conflicts suenter la guerra
En parts da l'Europa Orientala, p.ex. en il Balticum, en Pologna ed en l'Ucraina, datti gia avant la fin da la guerra acziuns clandestinas. Questas èn manadas dad organisaziun naziunalisticas (Waldbrüder, partisans baltics u l'OUN, l'organisaziun da naziunalists ucranais) per part fin ils onns 1950 cunter l'occupaziun sovietica e la stalinisaziun. Suenter la mort da Stalin il mars 1953 sa distgargia la resistenza cunter ils sistems sovietic-communistics en pliras revoltas dal pievel che vegnan supprimidas da l'Armada cotschna (revolta dals 17 da zercladur 1953 en la DDR, revolta dal pievel en l'Ungaria il 1956).
Sontg Imperi roman
Origin da l’Imperi
thumb|250px|La repartiziun dal territori da l’Imperi dals Francs en il Contract da Verdun da l’onn 843 Suenter la mort da Carl il Grond l’onn 814 hai dà tranter las parts da l’Imperi dals Francs pliras spartiziuns e reuniuns tranter ses uffants e biadis. Talas spartiziuns eran tenor lescha francona in proceder normal e na signifitgavan betg che l’unitad da l’Imperi svaniva. Ina politica communabla da las differentas parts da l’Imperi ed ina reuniun era vinavant pussaivla. Sch’in dals ertavels muriva senz’uffants, tutgava sia part da l’Imperi ad in da ses frars.
Segunda Guerra mundiala
Front dal vest 1944/1945
En la Normandia emprovan ils US-Americans ils 25 da fanadur da rumper or da lur sectur da basa (Operaziun Cobra). Ils dis suandants maina quai en il vest ad in'isolaziun da la peninsla da Cotentin fin ad Avenches. En l'ost a Saint-Lô pon las unitads americanas penetrar sveltamain la front tudestga suenter entgins retardaments inizials. Ils 6 d'avust cumenzan ils Tudestgs ina cunterattatga a Mortain (interpresa Lüttich), quai sut il commando da feldmarschal general Günther von Kluge. Els ston dentant gia fermar suenter dus dis, quai che maina lura cun agid dals Brits e dals Canadais en il nord ad ina battaglia en l'uschenumnà satg da Falaise.
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
Ils 17 d'avrigl sa tschentan ils Alliads la finala e mettan las truppas da l'armada tudestga sut ferma pressiun cun sajettar a medem temp sin ellas nà dals bastiments da la Royal Navy. Fin ils 19 d'avrigl arrivan vastas furmaziuns alliadas en Norvegia, tranter quellas era schuldads polacs e rests da la legiun estra.
Front dal vest 1944/1945
Ils 25 d'avust vegn la citad da Paris deliberada. Il cumandant general da la citad Dietrich von Choltitz refusescha dad exequir il cumond da Hitler da destruir la citad e sa surdat cun sias truppas senza resistenza. Entras l'abundanza da material e la dominanza suprema en l'aria pon truppas tudestgas vegnir destruidas ed ils Alliads s'avanzan fitg bain il proxim temp. Durant lur svelt avanzament fin a la bastiun dal vest tudestga strapatschan els bain lur lingias da provediment, ma els pon eriger novas e spertas vias da refurniment (Red Ball Express) ed uschia reusseschi era dad avair a disposiziun las grondas massas da carburant basignadas. Gia ils 3 da settember croda Brüssel ed il di suenter pon ins occupar la citad dad Antwerpen. Sulettamain en l'operaziun d'atterrament Market Garden procura il II. corps da tancs da la SS per ina greva sconfitta dals Brits e dals Americans ad Arnheim.
Dumber da victimas
Blers civilists morts hai dà a chaschun dals bumbardaments da las citads grondas (Cologna, Düsseldorf, da la regiun da la Ruhr, da Hamburg, Varsovia, Dresden, Londra, Tokio), resp. pervia da la destrucziun da las citads durant lur conquista (Stalingrad, Breslovia, Königsberg), pervia da la bloccada da Leningrad e da Charkow, las navs da fugitivs sfundradas, l'enviern dir, ils champs da correcziun en l'Uniun Sovietica e pervia da l'expulsiun violenta dals umans suenter la guerra (p.ex. ils Tudestgs da las Sudetas).
Front dal vest 1944/1945
Cunquai che la marina tudestga ha perdì ils ports a l'Atlantic ed al Chanal da la Mongia e surtut en la Bretagna, cuntinuescha ella sia guerra da sutmarins davent da la Norvegia. Fin il 1. da settember attatgan ils Tudestgs Londra davent da la Frantscha dal Nord cun rachetas da punts da lantschada. Cun lavurs vi dal project Friesenwall vulan ins cumbatter l'invasiun dals Alliads a la costa tudestga da la Mar dal Nord. Il rempar na vegn dentant betg terminà.
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
En il decurs da quatter mais (december–mars) han las truppas giapunaisas sut controlla vastas parts da l'Asia dal Sidost ed ina gronda part dal Pacific cun ca. 450 milliuns umans. Quai è la pli gronda extensiun en l'istorgia dal Giapun.
En il Giapun na reusseschi betg da dumagnar la crisa economica a partir dal 1929, uschia che adina dapli vuschs pretendan dad expander territorialmain per schliar ils problems.
Sontg Imperi roman
Chavaliers da l’Imperi
Il stan dals chavaliers da l’Imperi era bain in stan cun colliaziun directa cun l’Imperi. El na fascheva dentant betg part dals Stans da l’Imperi e n’è er betg da chattar en la Matricla da l’Imperi da l’onn 1521. Ils chavaliers da l’Imperi appartegnevan a l’aristocrazia inferiura e furmavan a l’entschatta dal temp modern tempriv in agen stan. Ad els n’èsi betg reussì da cuntanscher la renconuschientscha cumplaina sco ils conts da l’Imperi, els han dentant pudì sa defender cunter las attatgas dals divers prinzis territorials e conservar lur colliaziun directa cun l’Imperi.
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
A partir dals onns 1930 ha il militar adina dapli controlla da la regenza, cumprais l'uffizi dal primminister: adversaris politics vegnan persequitads, ils meds da massa censurads. Quest engaschi agressiv ha presumtivamain la finamira da ventscher l'egemonia dals stadis europeics dal vest sur ils pajais asiatics e da las colonias e da la remplazzar cun ina giapunaisa.
Ils 7 da december 1941 tutga il Giapun sensiblamain ils Stadis Unids da l'America cun l'attatga sin Pearl Harbor, il port e la basa da l'USA a Hawai. Questa attatga è ina decleraziun da guerra a l'USA e suenter quella avanzan ils Giapunais vinavant vers il sid ed occupeschan sut la propaganda «l'Asia als Asiats» colonias europeicas ed americanas sco Hongkong, las Filippinas e las Indias Orientalas ollandaisas.
Enturn ils 8 da december 1937 cuntanschan las truppas giapunaisas Nanjing, la chapitala da la partida Kuomintang, e la circumdeschan. Durant l'evacuaziun da burgais americans or da Nanjing sajettan ils Giapunais or dad aviuns da guerra sin la nav da canuns «USS Panay» sin il Jangtsekiang, chargiada bain plain. La nav sfundra. Trais umans moran e 48 vegnan blessads. La regenza giapunaisa sa perstgisa bain per quest incident, ma ensemen cun rapports davart la crudaivladad dals schuldads giapunais che vegnan ussa publics, procura l'incident da Panay ch'il maletg dal Giapun sa mida en ils Stadis Unids da l'America. Ils 13 da december occupeschan truppas giapunaisas Nanjing. Las trais emnas che suondan ha lieu la mazzacra da Nanjing; probablamain passa 300'000 civilists chinais vegnan mazzads e ca. 20'000 dunnas violadas. Chiang Kai-shek lascha sinaquai transferir la chapitala en la citad da Chongqing ch'è situada pli lunsch davent.
Holocaust
Litteratura
Gidieus sco gruppas da persunas
Tudestgs betg gidieus
Auters
Segunda Guerra mundiala
La Campagna da Frantscha, 1940
Il litinent general Erich von Manstein e ses dus collavuraturs colonel Günther Blumentritt ed il maior Henning von Tresckow sviluppan in nov plan per ina campagna en il vest. Quel prevesa dad avanzar spert tras las Ardennas per lura sfurzar ils Alliads en il nord ad ina battaglia cun fronts barattadas. Cun la massa da las divisiuns motorisadas e da tancs che dueva sa radunar qua spera el da far in tagl tras la «rusna en las Ardennas» fin al Chanal da la Mongia – Churchill numna quai pli tard il «plan dal tagl da la farcla».
Sontg Imperi roman
Citads da l’Imperi
Fin l’onn 1792 è il dumber da la citads da l’Imperi sa reducì a 51. Suenter il Recess da la dicta imperiala da l’onn 1803 èn schizunt mo pli restadas las citads da Hamburg, Lübeck, Bremen, Francfurt, Augsburg e Nürnberg sco citads da l’Imperi. La rolla e muntada da las citads è perquai sa diminuida considerablamain dapi il temp medieval, damai che bleras eran mo fitg pitschnas e na sa pudevan strusch defender cunter ils territoris vischins. Tar las cussegliaziuns da la Dieta imperiala han ins savens mo prendì per enconuschientscha l’avis da las citads da l’Imperi pro forma, suenter ch’ils prinzis electurs ed ils prinzis da l’Imperi eran gia sa cunvegnids.
Segunda Guerra mundiala
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
In di avant che Hitler fetschia suicid ils 30 d‘avrigl, nominescha el en ses testament politic l'admiral Karl Dönitz sco president dal Reich e schefcumandant da l'armada ed il minister da propaganda Joseph Goebbels sco chancelier da l'imperi. Suenter che Goebbels fa il 1. da matg medemamain suicid, declera Dönitz il medem di en in pled al radio ch'il cumbat militar cunter l'inimi bolschevic s'avanzond cuntinueschia. Dönitz vul metter ils schuldads tudestgs en praschunia american-britannica per als salvar da la praschunia sovietica. Suenter che las ultimas unitads capituleschan ils 2 da matg a Berlin, erigia el ses quartier principal en la citad da Flensburg che vegn anc occupada dals Tudestgs e nominescha ina regenza gestiunaria sut il cont Schwerin von Krosigk.
La Campagna da Frantscha, 1940
Cura ch'ils Brits sa retiran, sa prepara la Frantscha per la defensiun. Il "Cas cotschen", uschia il pseudonim per la segunda offensiva en Frantscha, la battaglia per propi per la Frantscha, cumenza ils 5 da zercladur cun in'offensiva tudestga als flums da l'Aisne e la Somme. Ils 9 da zercladur surpassan schuldads da la 6avla divisiun d'infantaria la Seine. Mussolini decida ils 11 da zercladur dad entrar en guerra cunter ils dus Alliads dal vest.
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Il mars 1938 deliberescha il Giapun la lescha da mobilisaziun naziunala che entra en vigur l'avrigl. Sin questa lescha sa basa il moviment da la mobilisaziun spiertala naziunala. En questa mobilisaziun èn concentrads tut ils aspects economics e socials per far guerra pli efficaziamain. Cura che Ugaki Kazushige, in anteriur general ed adversari dad ulteriuras escalaziuns, daventa minister da l'exteriur il matg 1938, pon ins sperar sin ina schliaziun paschaivla en il conflict cun la China. Ma i dat novas dispitas cun l'Uniun Sovietica en il conflict per la Mandschuria ed i vegn a la Battaglia da Halhin Gol, nua ch'i va per ils cunfins giapunais-sovietics.
Sontg Imperi roman
Leschas da basa
Ils texts e las leschas fixads a scrit che faschevan part da la constituziun da l’Imperi èn sa sviluppads durant differents tschientaners e n’èn betg adina vegnids renconuschids a moda unifitgada sco part da la constituziun. Tuttina duain vegnir descrittas insaquantas da questas leschas ch’eran acceptadas generalmain.
Imperatur
L’elecziun dal retg succediva l’emprim – teoreticamain – tras tut ils libers da l’Imperi, lura tras tut ils prinzis da l’Imperi e la finala mo pli tras ils prinzis ils pli impurtants. En la pratica giugavan quels ina rolla, ils quals pudevan daventar rivals dal retg u evitar sco archuvestg u sin ina moda u l’autra ch’il retg possia reger. Il ravugl da persunas exact era dentant dispità ed igl ha dà pliras giadas elecziuns dublas, perquai ch’ils prinzis na vegnivan betg da sa decider per in candidat communabel. Pir la Bulla d’aur da l’onn 1356 ha fixà il ravugl da las persunas cun dretg d’eleger ed il princip da maioritad a moda lianta.
Holocaust
Litteratura
Survistas
Segunda Guerra mundiala
Crims da guerra
Delinquents da guerra giapunais èn vegnids sentenziads davant l'International Military Tribunal for the Far East durant ils process da Tokio.
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Per il status futur da la baselgia da l’Imperi è la Dispita d’investitura stada decisiva. I sa chapiva da sasez ch’ils regents roman-tudestgs occupavan da nov las sedias episcopalas vacantas en l’Imperi. Entras la flaivlezza da la roialitad durant la regenza da la mamma da Heinrich avevan il papa, ma er prinzis religius e profans empruvà da s’appropriar da possess e dretgs roials. Cura ch’ins è pli tard sa stentà da dar dapli valur a la pussanza roiala, ha quai natiralmain provocà protestas. Vulend Heinrich far valair ses agen candidat per la sedia episcopala da Milaun il zercladur da l’onn 1075, ha papa Gregor VII reagì immediat. Il december dal medem onn ha el excommunitgà il retg Heinrich e cunquai dispensà tut ils subdits da lur engirament da fidaivladad. Ils prinzis da l’Imperi han pretendì da Heinrich ch’el laschia schliar l’excommunicaziun fin il favrer da l’onn 1077, cas cuntrari n’al renconuschian els betg pli sco retg. Heinrich IV ha stuì sa suttametter ed ha umilià sasez faschond il viadi a Canossa legendar. Las posiziuns da pussanza eran sa midadas en il cuntrari; l’onn 1046 aveva Heinrich III anc derschà sur da trais papas, uss dueva in papa derschar sur dal retg.
Il figl da Heinrich IV è sa mess cun agid dal papa cunter ses bab ed ha cuntanschì cun forza che quel ha abditgà l’onn 1105. Il nov retg Heinrich V è dentant vegnì renconuschì generalmain pir suenter la mort da Heinrich IV. Cura ch’el è stà segir d’avair questa renconuschientscha, è el sa mess encunter il papa ed ha cuntinuà cun la politica antipapala da ses bab. L’emprim ha el prosequì la Dispita d’investitura da ses bab encunter Roma ed ha cuntanschì l’onn 1122 en il Concordat da Worms in accumodament cun il papa en uffizi Kalixt II. Heinrich V, ch’aveva investì avant ils uvestgs da l’Imperi cun anè e fist, ha acceptà la pretaisa da la baselgia sin il dretg d’investitura.
Dieta imperiala
La permanenza da la Dieta imperiala eterna suenter il 1663 n’han ins mai decidì formalmain. Quella è plitost sa sviluppada da las circumstanzas da las tractativas. Sin fundament da sia permanenza è la Dieta imperiala eterna daventada pli e pli in spir congress da deputads, al qual ils stans na sa mussavan betg savens. thumb|280px|Sesida da la Dieta imperiala a Regensburg l’onn 1640. Tenor ina gravura da [[Matthäus Merian]] Perquai che la Dieta imperiala eterna dapi il 1663 n’è betg vegnida terminada formalmain, han ins fixà sias decisiuns en furma d’uschenumnadas resoluziuns da l’Imperi. Per il solit ha il substitut da l’imperatur a la Dieta imperiala, il cumissari principal, ratifitgà talas resoluziuns en furma d’in ‹decret da cumissiun imperial›.
Il dualissem tranter la Prussia e l’Austria
Or da la rivalitad ch’ins numna il dualissem tranter la Prussia e l’Austria èn sa sviluppadas en il 18avel tschientaner pliras guerras. Las duas guerras da la Silesia ha la Prussia gudagnà ed obtegnì la Silesia, entant che l’Austria ha gudagnà la Guerra da successiun ereditara austriaca. Durant quella è cun Karl VII vegnì sin il tron in dals da Wittelsbach. Senza las resursas d’ina pussanza gronda n’ha el dentant betg pudì sa far valair, uschia ch’ins ha suenter sia mort l’onn 1745 puspè elegì cun Franz I Steffan da la Lorena – l’um da Maria Theresia – in Habsburgais sin il tron.
Segunda Guerra mundiala
Cumbat aviatic per l'Engalterra, 1940/1941
Ils dus onns tranter la cunvegna da Minca ed il cumbat aviatic per l'Engalterra lavuran ils Brits ferventamain vi da la construcziun dad in'arma da chatscha aviatica moderna. Mo gia ils trais mais avant che cumenzar cun ils cumbats reusseschi a l'industria britannica da fabritgar passa 1400 aviuns da chatscha. Per pudair ademplir il basegn da persunal vegnan engaschads pilots dal Commonwealth, da la Frantscha, dals Stadis Unids da l'America, da la Pologna e da la Tschecoslovachia sut il commando da la Royal Air Force.
Sontg Imperi roman
Rolla da l’imperatur tenor dretg constituziunal
Almain dapi il temp modern tempriv implitgescha il titel d’imperatur dapli pussanza che quai ch’el possedeva effectivamain. Cun la pussanza dals Cesars romans da l’antica e dals imperaturs medievals n’era ella betg pli cumparegliabla. L’imperatur pudeva sulettamain agir politicamain en cooperaziun cun ils Stans da l’Imperi, e tranter quels oravant tut cun ils prinzis electurs.
Holocaust
Indemnisaziuns
Suenter la fin da la guerra han las administraziuns militaras dals Alliads relaschà ordinaziuns ch’han mess ord vigur tut las regulaziuns dal reschim da Hitler che concernevan la privaziun dals dretgs ed expropriaziuns dals Gidieus. Questas reglamentaziuns han pli tard er surpiglià la Republica Federala Tudestga, la Republica democratica tudestga e l’Austria. In’indemnisaziun cumpletta almain da las sperditas materialas dals pertutgads n’ha betg gì lieu. Numerus survivents dals champs da concentraziun e lur ertavels legals han per part stuì batter sur decennis avant dretgira per che lur proprietad vegnia restituida resp. per cuntanscher pajaments d’indemnisaziun.
La regenza da la Republica democratica tudestga ha resguardà sasezza sco part d’ina tradiziun antifaschistica. Fin curt avant la vieuta ha ella refusà tuttas pretensiuns che resultavan or dal temp dal Reich tudestg. La Republica Federala Tudestga è però sa declerada da l’entschatta ennà sco successura legala dal Reich. Quai ha gia manà sut il chancelier federal Konrad Adenauer ad ina politica da reparaziun, la quala preveseva almain per part in’indemnisaziun collectiva.
Segunda Guerra mundiala
Guerra sin l'Atlantic e cun ils sutmarins
Cun l'invasiun da la Frantscha il zercladur 1944 vegnan prest er attatgadas las basas da sutmarins a la costa franzosa da l'Atlantic. Ils sutmarins vegnan chatschads a chantun en la Mar dal Nord e da l'Ost sco era vers la Norvegia ed opereschan ussa mo pli davant la costa englaisa. Cura che la capitulaziun vegn enconuschenta, inizieschan ils Tudestgs ils 4 da matg 1945 l'Operaziun Regenbogen: malgrà ch'il cumond da Dönitz per quest di era da surdar tut las navs, vegnan sfundrads ils blers sutmarins en ils ports. Ils sutmarins ch'èn anc en acziun accurran suenter ils 8 da matg ports englais u americans.
Holocaust
Commemoraziun
En Germania vala dapi il 1996 ils 27 da schaner sco di da commemorar las unfrendas dal naziunalsocialissem. «Ils 27 da schaner 1945 è il Champ da concentraziun Auschwitz vegnì liberà tras schuldads russ. Auschwitz stat sco simbol per milliuns mazzaments – surtut vi da Gidieus, ma er vi dad autras gruppas etnicas. Auschwitz stat per brutalitad ed inumanitad, per persecuziun e suppressiun, per la ‹destrucziun› d’umans organisada cun perfecziun perversa.» Tras ina resoluziun ha l’Assamblea generala da las Naziuns unidas declerà il prim da november 2005 ils 27 da schaner sco di internaziunal da la commemoraziun da las unfrendas dal holocaust. Dapi il 2006 vegn el commemorà en tut il mund.
Segunda Guerra mundiala
Crims da massa en la retroterra
Ina part integrala da la politica naziunalsocialistica è stada la privaziun dals dretgs e la persecuziun da la minoritad gidieua. Questa tenuta è sa radicalisada ad ina politica da destrucziun en accord cun l'andament da la guerra entras l'attatga sin l'Uniun Sovietica. En la retroterra da l'ost, ch'era protegida da l'armada, han unitads spezialas (las uschenumnadas «Einsatzgruppen» da la polizia e dal servetsch da segirtad), unitads da reserva da la polizia ed unitads da l'armada manà tras execuziuns da massa da Gidieus e da Roma per l'entir territori.
La guerra cunter l'Uniun Sovietica fin Stalingrad, 1941–1943
Suenter l'attatga sovietica dals 25 da zercladur emprova la Finlanda en la Guerra da cuntinuaziun da reconquistar cun sustegn tudestg ils territoris en Carelia (tranter la Russia e la Finlanda dad oz) ch'els avevan perdì durant la guerra d'enviern a l'Uniun Sovietica. Suenter avair cuntanschì quella finamira la stad dal 1941 na resta la Finlanda dentant betg defensiva, mabain cuntinuescha fin il december dad occupar territoris carelics dispitaivels, dentant mai stads avant proprietad finlandaisa.
Holocaust
Bulgaria
En la Bulgaria ha la regenza introducì il schaner 1941 leschas da razza per la populaziun gidieua. Sin giavisch dals Tudestgs ha ella consentì la primavaira 1943 da deportar la populaziun gidieua dals territoris grecs Macedonia da l’Ost e Trachia dal Vest ch’ella aveva occupà il 1941 en rom da la campagna sin il Balcan. Almain 11 343 Grecs gidieus èn vegnids chatschads ensemen da l’armada e polizia bulgara e surdads als Tudestgs. Praticamain tuts èn vegnids mazzads en ils champs da concentraziun Auschwitz e Treblinka. A la pretensiun dals Tudestgs d’er surdar ils Gidieus bulgars n’ha la Bulgaria betg dà suatientscha. Il retg Boris III, il metropolit Stefan da la baselgia bulgar-ortodoxa a Sofia sco er il parlament bulgar e la populaziun bulgara han refusà quai unanimamain.
Colliaziuns
Musica
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
La pli impurtanta conquista dal Giapun ha lieu ils 23 da schaner 1942, cura che la pitschna garnischun australiana po vegnir surventschida a Rabaul al spitg dal nordost da la Nova Britannia en Papua Nova Guinea e che la citad da port po vegnir occupada. Cun quai han ils Giapunais ina basa excellenta per avanzar vinavant en direcziun dal Pacific Oriental e da la Mar dal Sid. La basa vegn extendida ils onns suandants ad ina vaira fortezza.
Sontg Imperi roman
Dieta imperiala
Suenter la refurmaziun e la Guerra da trent’onns è sa furmà l’onn 1653 il Corpus Evangelicorum e pli tard il Corpus Catholicorum. Quels radunavan ils stans da l’Imperi da las duas confessiuns e tractavan ils affars dapersai. La Pasch vestfalica aveva numnadamain determinà che betg il princip da maioritad, mabain il princip da consens duaja valair en affars da religiun.
Segunda Guerra mundiala
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
Dentant sa meglierescha l'aura en Norvegia, uschia che l'armada tudestga po rinforzar sias fronts. Ils 2 da matg vegnan sfundrads in destructur britannic ed in franzos suenter attatgas massivas da l'aviatica militara tudestga avant la citad da port Namsos.
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Ils 27 da settember 1940 suttascriva il Giapun il Patg tripartit cun la Germania e l'Italia. Quest patg schlargia il patg anticomintern existent per sustegns militars vicendaivels. Cun quai sbitta l'imperatur giapunais sia neutralitad ch'el ha proclamà anc ils 5 da settember 1939 e suttastritga sia politica exteriura agressiva surtut envers la China.
Guerra aviatica
Sco reacziun sin Coventry intensivescha la Royal Air Force ses bumbardaments da zona sin citads tudestgas. Quests bumbardaments han grond success, cunquai che la Battaglia d'Engalterra da l'avust 1940 fin il matg 1941 finescha cun la sconfitta da l'aviatica militara tudestga. Ils 6 d'avrigl 1941 vegn attatgada e per gronda part destruida la citad da Belgrad che po strusch vegnir defendida cunter las attatgas aviaticas. En l'offensiva tudestga cunter l'Uniun Sovietica gioga l'aviatica militara ina rolla impurtanta. Ella na po dentant betg influenzar a favur dals Tudestgs la Battaglia da Moscau u quella da Stalingrad. A partir dal 1942 attatga era l'aviatica militara americana l'Europa, e l'avrigl 1942 la citad da Tokio.
La guerra cunter l'Uniun Sovietica fin Stalingrad, 1941–1943
L'Armada cotschna s'organisescha da nov. La producziun da guerra vegn transmessa davos l'Ural, nuncuntanschibla per l'aviatica militara tudestga. Ils 16 da december cumonda Hitler da tegnair airi. Enfin la fin da l'onn vegn l'armada dentant chatschada adina pli enavos.
La Campagna da Frantscha, 1940
Or dal punct da vista dad ozendi munta il cumond da fermar in sbagl tactic gravant, cunquai ch'el ha pussibilità l'evacuaziun. L'abilitad da cuntinuar la guerra fiss stada considerablamain restrenschida per l'Engalterra, sch'ella avess pers l'armada d'expediziuns, cunquai ch'i sa tractava da schuldads professiunals cun experientscha. Uschia han ils Alliads mo pers il material da guerra laschà enavos a la riva; quel pudeva dentant vegnir remplazzà.
Il lieu da guerra en l'Africa dal Nord, 1940–1943
Il 1943 sto Rommel sa retrair. Ils 23 da schaner occupeschan ils Brits Tripolis. Il mars e l'avrigl vegnan las pussanzas da l'axa enserradas en la battaglia per la Tunesia. Sulettamain a la lingia da Mareth en il sid da la Tunesia vegn anc fatg vehementamain resistenza. Ils 13 da matg ston las pussanzas da l'axa capitular en l'Africa dal Nord.
Propaganda tudestga
Durant la guerra engira Goebbels la victoria finala e glorifitgescha ils success da l'armada cun declerar sco gia per part cuntanschidas posiziuns futuras da l'armada tudestga. El prognostitgescha era la conquista da citads che vegnan paucs dis pli tard effectivamain era conquistadas. Plinavant fa Goebbels beffas cun ils adversaris da la Germania, uschia p.ex. vegn Winston Churchill preschentà sco bavadrun.
La fin da la guerra en l'Europa, 1945
Suenter che Eisenhower ha refusà la pretensiun dad in armistizi cun ils Alliads dal vest en il quartier principal operativ da la SHAEF (Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force) a Reims, suttascriva il colonel general Alfred Jodl la damaun dals 7 da matg la capitulaziun senza cundiziuns da tut las truppas tudestgas. La capitulaziun entra en vigur ils 8 da matg, a las 23.01 tenor il temp da l'Europa Centrala. En in ulteriur document vegn concludida la ratificaziun da questa capitulaziun cun il cumond suprem da l'armada sco era dals schefcumandants da l'armada, da l'aviatica militara e da la marina. Quai capita cun suttascriver in ulteriur document da capitulaziun en il quartier principal sovietic a Berlin-Karlshorst. A basa dal retardament dal temp èsi gia mesanotg, cura ch'il feldmarschal general Keitel suttascriva per l'armada il document la notg dals 8 sin ils 9 da matg, l'admiral general von Friedeburg per la marina da guerra ed il colonel general Stumpff per l'aviatica militara (sco represchentant dal schefcumandant feldmarschal von Greim).
Sontg Imperi roman
Temp autmedieval
Suenter la mort prematura da Heinrich III è ses figl Heinrich IV vegnì al tron, e quai gia sco mattet da sis onns. Sia mamma Agnes ha surpiglià per el la tutela fin ch’el ha accumplì l’onn 1065 ses 15avel anniversari. La consequenza è stada che la roialitad ha pers plaun a plaun pussanza e muntada. A Roma n’interessava l’opiniun dal futur imperatur gia tar la proxim’elecziun dal papa nagin pli. L’autur da las annalas da la claustra da Niederaltaich ha resumà la situaziun suandantamain: «Quels ch’eran preschents a la curt avevan mintgin quità mo da sasez e nagin instruiva il retg en quai ch’è bun e gist, uschia ch’igl ha dà grond dischurden en l’Imperi».
Segunda Guerra mundiala
Guerra sin l'Atlantic e cun ils sutmarins
Ils 14 d'october 1939 reusseschi al sutmarin U 47 cun il litinent capitani Günther Prien da penetrar en il golf da Scapa Flow, la basa principala da la marina britannica e da sfundrar la nav da guerra Royal Oak cun in'equipa da 1'400 umens. L'emprim è quai mo in'attatga da propaganda, planisada dal cumandant Karl Dönitz, ma lura daventi ordlonder ina guerra da sutmarins. Fin la mesadad da l'onn 1940 han lieu surtut acziuns da singuls sutmarins. Suenter la conquista da la Frantscha al Golf da Biscaja a Brest, Lorient, Saint-Nazaire e La Rochelle pon vegnir erigidas basas da sutmarins provisoricas. Grazia a quests ports pon ils sutmarins cuntanscher bler pli spert ils lieus d'acziun sur il Chanal da la Mongia. Ils convois dals Alliads èn segirads mo flaivlamain per mancanza da navs d'escorta. Plinavant applitgeschan ils cumandants dals sutmarins la nova tactica da l'attatga nocturna sur l'aua, uschia ch'ils apparats sonars (ASDIC) dals Alliads, che localiseschan mo miras sut l'aua, èn senza effect.
Sontg Imperi roman
Chavaliers da l’Imperi
Ils chavaliers da l’Imperi giudevan la protecziun speziala da l’imperatur, eran dentant exclus da la Dieta imperiala e na vegnivan er betg integrads en las constituziuns dals circuls da l’Imperi. A partir dal temp medieval tardiv han els furmà associaziuns ch’als han pussibilità da conservar lur dretgs e lur privilegis e d’ademplir lur obligaziuns vers l’imperatur.
Perquai èn ils chavaliers da l’Imperi s’organisads a partir da la mesadad dal 16avel tschientaner en total 15 lieus da chavaliers ch’èn anc ina giada vegnids reunids en trais circuls da chavaliers (cun in’excepziun). Ils lieus da chavaliers han ins numnà a partir dal 17avel tschientaner ‹chantuns› (tenor l’exempel da la Confederaziun svizra).
Segunda Guerra mundiala
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
Amez l'onn 1942 sa mida dentant la situaziun. Suenter la Battaglia da la Mar da Curals sco era suenter la Battaglia da Midway, nua ch'ils Giapunais perdan quatter portaviuns e numerus aviuns e garnischuns versadas, è la flotta giapunaisa indeblida considerablamain. Cun atterrar ils 7 d'avust sin Guadalcanal, ina da las Inslas da Salomon en il sidvest dal Pacific, cumenzan ils Americans l'Operaziun Watchtower, ina da las battaglias las pli diras e cun las pli grondas sperditas durant la guerra dal Pacific. La battaglia dura fin l'onn sequent e marchescha in mument decisiv a favur dals Americans. Els pon impedir ch'ils Giapunais avanzan vinavant. Uschia na sto l'Australia betg vegnir isolada da l'America e truppas US-americanas pon avanzar vinavant en territori occupà dal Giapun. Durant quests cumbats sto la flotta giapunaisa registrar sperditas ch'ella na po betg pli remplazzar, cuntrari a ses adversaris.
Sontg Imperi roman
Chavaliers da l’Imperi
Dapi il 1577 hai bain dà reuniuns dals chavaliers da l’Imperi ch’ins numnava ‹dis da correspundenza generala›. Damai ch’ils chavaliers eran francads fitg ferm a moda territoriala, èn ils circuls ed oravant tut ils chantuns dentant restads bler pli impurtants. Ils chavaliers da l’Imperi vegnivan savens clamads en agid tras l’imperatur per servetschs militars ed han tras quai gudagnà grond’influenza en il militar e l’administraziun da l’Imperi, dentant er sin ils prinzis territorials.
Congress da Vienna e Confederaziun tudestga
Suenter il Congress da Vienna l’onn 1815 èn ils singuls stadis tudestgs sa reunids en la Confederaziun tudestga. Gia avant, il november 1814, han 29 suverans da stadis pitschens e mesauns exprimì il suandant giavisch davant il congress: «Da proponer la reintroducziun da la dignitad imperiala en Germania davant il comité che sa fatschenta cun il project d’in stadi federativ.»
Segunda Guerra mundiala
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
Anc il medem mais decida Churchill da retrair ils Alliads da la Norvegia pervia dals success tudestgs en Frantscha. Avant ch'ils 24'500 schuldads possian vegnir evacuads, als reusseschi anc dad invader Narvik e da destruir in port impurtant. Ils 10 da zercladur capituleschan la finala ils schuldads norvegiais restants, uschia che l'«Operaziun Weserübung» è terminada. La Norvegia sut occupaziun tudestga daventa cumissariat imperial, duai dentant tenor la veglia da Hitler restar in stadi autonom ed esser part dal territori da domini tudestg. Suenter vegn la Norvegia rinforzada fermamain, perquai che Hitler tema in'invasiun. Il favrer 1942 vegn nominada ina regenza da marionettas (qvd. ina regenza instituida e dirigida dad ina pussanza estra) sut Vidkun Quisling.
La Campagna da Frantscha, 1940
Ils Ollandais èn – pervia da lur neutralitad durant l'Emprima Guerra mundiala – anc main preparads per ina guerra ch'ils Beltgs, uschia che lur armada po vegnir battida a moda relativamain simpla. La capitulaziun da las truppas ollandaisas vegn instradada suenter il bumbardament da Rotterdam ils 14 da matg e succeda in di pli tard. La regenza ollandaisa e la regina Wilhelmina fugian a Londra en l'exil. Arthur Seyß-Inquart vegn incaricà da Hitler sco cumissari imperial.
Crims da guerra
En il decurs da la guerra hai dà – suenter ils cumonds correspundents – numerus crims da guerra da las truppas tudestgas envers Gidieus, Sinti, Roma ed envers Europeans da l'Ost che vegnivan considerads sco «Untermenschen». Durant la bloccada da Leningrad dal settember 1941 fin il schaner 1944 moran passa in milliun umans. En champs da rimnada tudestgs moran passa trais milliuns praschuniers da guerra sovietics; l'armada als lascha murir da la fom intenziunadamain, els vegnan assassinads u moran da malsognas, da maltractaments u da lavur sfurzada.
La guerra en l'Asia ed en il Pacific
L'avegnir dal Giapun dependa surtut da las furniziuns da materias primas or da colonias da la Gronda Britannia e da la Frantscha. Perquai nizzegia il Giapun il cumenzament da la guerra en l'Europa per sfurzar la Gronda Britannia da serrar la via da Birma, ina via impurtanta per la China a la mar, per che las truppas chinaisas n'hajan nagin access al refurniment. Ultra da quai nominescha il Giapun Nanking Wang Jingwei sco schef dad ina regenza da marionettas (moviment panasiatic) e survegn dal reschim da Vichy la lubientscha dad occupar il Vietnam, lura anc cun il num Indochina franzosa. Per consequenza proclameschan ils Stadis Unids da l'America e la Gronda Britannia in embargo e blocheschan ils meds finanzials dal Giapun.
Praschuniers da guerra e lavur sfurzada
Suenter la fin da la guerra existan en l'Europa tranter 6,5 e 12 milliuns persunas designadas sco «displaced persons» (DP), qvd. persunas ch'èn per raschuns da guerra ordaifer lur pajais e che na pon senza agid betg turnar en lur patria u sepatriar da nov en in auter pajais. Per il pli èn quai praschuniers da guerra, lavurers sfurzads e praschuniers da champs da concentraziun. Per als repatriar u integrar als alloscheschan stadis terzs en uschenumnads champs da DP.
La Campagna da Frantscha, 1940
Ils 10 da matg 1940 cumenzan furmaziuns tudestgas cun totalmain set armadas l'attatga (Cas mellen) sin ils stadis neutrals Ollanda, Belgia e Luxemburg. A 136 divisiuns tudestgas stattan visavi 137 divisiuns alliadas. Gia il medem di occupeschan paracrudaders tudestgs la fortezza belgia Eben-Emael che valeva sco nunconquistabla. Ils 14 da matg surpassa general Guderian la Maas cun sia gruppa da tancs. Cun attatgas desperadas emprova la Royal Air Force da destruir las punts da piuniers sur il flum, perda dentant durant quell'acziun ina gronda part da ses aviuns. Pir ils 17 da matg cumenza la 4. divisiun da tancs franzosa sut Charles de Gaulle la cunterattatga sin Montcornet (Aisne). Quella sto dentant vegnir interrutta pervia da fermas attatgas dabumbardaders tudestgs. Ils 17 da matg vegn la citad da Bruxelles surdada senza cumbat.
Occupaziun dal Danemarc e da la Norvegia, 1940
En la Gronda Britannia consideresch'ins sco vaira nunprobabel ch'ils Tudestgs sa tschentian, uschia ch'ils Alliads instradeschan mo paucas cuntramesiras. Ils Tudestgs pon extender senza pli gronds impediments lur basa, uschia che Stavanger, Trondheim e Narvik èn occupads gia ils 10 d'avrigl, suenter ch'il Danemarc era gia vegnì occupà avant senza cumbat. La Gronda Britannia occupescha per motivs strategics ils 12 d'avrigl las Inslas Feroe en l'Atlantic dal Nord.
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Ils 19 da settember concluda la Finlanda in armistizi cun l'Uniun Sovietica. Ils 20 d'october conquistan unitads sovieticas e partisans jugoslavs sut Tito la citad principala Belgrad. En il nord sa retira la gruppa da l'armada Nord ils 13 d'october da Riga. En la Prussia Orientala dat l'offensiva da l'Uniun Sovietica ensemen l'october, malgrad ils success dal cumenzament. En la battaglia per Budapest vegn la chapitala ungaraisa occupada, po dentant pir vegnir conquistada ils 11 da favrer 1945 da l'Armada cotschna.
Guerra aviatica
Ils 14 da november 1940 bumbardescha l'aviatica militara tudestga la citad englaisa Coventry. Ultra d'edifizis d'industria vegnan destruids era millis da chasas dad abitar e la catedrala dal temp medieval. In'ulteriura attatga tutga la citad ils 8 d'avrigl 1941. La propaganda naziunalsocialistica inventa la noziun da «coventrieren» per bumbardaments dad entiras zonas. Las attatgas sin Rotterdam e Coventry èn vegnidas manadas da l'anteriur schef da la Legiun Condor e responsabel per l'attatga sin Guernica.
Stalingrad sco midada en l'ost, 1943–1945
Ils 14 da schaner 1944 cumenza l'operaziun sovietica Operaziun Leningrad-Nowgoroder: in'attatga sin il rudè da bloccada tudestg enturn Leningrad. Questa attatga è il cumenzament dad ina seria dad attatgas che la propaganda sovietica numna pli tard «ils diesch culps da Stalin». L'offensiva da l'Uniun Sovietica da la primavaira porta plinavant ulterius gudogns da territori e l'armada tudestga sto sa retrair fin al Lai da Peipus al cunfin tranter la Russia e l'Estonia. Ils 12 da matg è Krim puspè fermamain en maun sovietic. Ils 9 da zercladur cumenza l'offensiva a la front finlandaisa sin l'istmus carelian. La fin da zercladur finescha questa attatga en il lieu dals anteriurs cunfins dal 1940. Il zercladur e fanadur dal 1944 reusseschi a l'Uniun Sovietica da destruir la gruppa da l'armada Center en l'Operaziun Bagration, uschia che sias armadas pon s'avanzar fin curt avant Varsovia e la Prussia Orientala. Ils 3 da fandur reconquista l'Armada cotschna la citad da Minsk, pli en il sid s'avanza in'ulteriura offensiva sovietica a partir dals 13 da fanadur en Galizia fin Lviv al flum Vistula – quai èl'Operaziun da Lviv-Sandomierz.