cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Preistorgia
Temp da crap
Il temp da crap, la pli veglia epoca da l’istorgia da l’umanitad, è segnada da las differentas sorts d’utensils da crap ch’èn sa mantegnidas. Tenor las enconuschientschas actualas han ils pli vegls utensils – che derivan da l’Africa – ina vegliadetgna da radund 2,6 milliuns onns.
Temp paleolitic
Il temp paleolitic (er paleoliticum, pop. temp da crap tempriv) è stada l’emprima e la pli lunga perioda da la preistorgia; ella designescha en l’Africa, l’Europa e l’Asia mintgamai la pli veglia fasa dal temp da crap.
Utensils da glera: Homo rudolfensis e Homo habilis
L’evoluziun da l’uman cumenza en l’Africa avant ca. 6 milliuns onns, cur che ominids sco Ardipithecus ramidus han sviluppà l’ir sidretg. L’Australopithecus ch’è suandà ha perfecziunà vinavant questa moda da sa mover e vala sco ominin; dad el èn alura resortids ils emprims represchentants dal gener Homo:  Homo rudolfensis e Homo habilis. Sco criteri per als attribuir al gener Homo vala, sper differenzas anatomicas envers l’Australopithecus, surtut il fatg ch’els han cumenzà avant probablamain 2,6 milliuns onns a duvrar simpels utensils da crappa (uschenumnads utensils da glera, engl. choppers e chooping tools). Quests emprims utensils da crappa tutgan tar il stgalim cultural da l’Oldowan. Questa perioda vegn per ordinari designada sco paleoliticum tempriv.
Cugns a pugn: Homo erectus
Il Homo erectus viveva en la cultura che vegn numnada paleoliticum vegl. Gia per ses represchentants ils pli vegls è cumprovà il diever d’utensils da crap; individis ch’han vivì pli tard han er tratg a niz il fieu, sco che mussa il lieu da chat Gesher Benot Ya’aqov en l’Israel dad oz; quel ha ina vegliadetgna da 790 000 onns e furma la pli veglia cumprova dal diever dal fieu che sa lascha datar cun segirtad. Avant ca. 1,5 milliuns onns è vegnì cuntanschì en l’Africa il stgalim da l’Acheulean. Avant ca. 500 000 onns è la tecnica respectiva er arrivada en l’Europa. Quella è segnada d’artefacts battids dad omaduas varts ed elavuradas cun premura.
Il Homo erectus pudeva s’adattar fitg bain a differentas cundiziuns da viver e relaziuns climaticas ed è sa derasà da l’Africa sur l’Asia Anteriura e l’India fin en China (uman da Peking) ed en l’Asia dal Sidost (uman da Java), sco er en l’Europa dal Sid ed Europa Centrala. Ils ultims represchentants da Homo erectus – che vegnan però savens attribuids al Homo heidelbergensis – sa laschan gia designar sco chatschaders e rimnaders: En ina chava da charvun a terra a Schöningen en la Saxonia Inferiura èn numnadamain vegnidas a la glisch otg lantschas da lain d’ina vegliadetgna d’almain 270 000 onns.
Utensils da stgaglias: Homo neanderthalensis
En l’Europa è il Homo erectus sa sviluppà – sur stgalims intermediars numnads Homo heidelbergensis e Homo steinheimensis – a l’uman da Neandertal. Quel ha furmà ina spezia dal gener Homo ch’era adattada fitg bain a las cundiziuns da l’ambient specificas dal temp da glatsch. Cuntrari a quai ch’ins pensava pli baud, era l’uman da Neandertal culturalmain vaira sviluppà. Tar el èn cumprovadas en l’Europa Centrala per l’emprima giada praticas culticas, uschia per exempel sepulturas cun objects da fossa (t.a. La Ferrassie). L’uman da Neandertal ha sviluppà ina tecnica d’elavurar crappa, tar la quala betg be la part centrala da crap da fieu (silex), quarzit u autra crappa è vegnida elavurada ad utensils, mabain er las stgaglias ch’ins aveva pitgà davent cun lur urs gizs (culturas da nizzas ladas). Daco che l’uman da Neandertal è mort ora n’è betg enconuschent. Ins suppona ch’el saja plaunsieu vegnì chatschà enavos vers l’Europa Centrala ed Europa dal Vest; ils ultims, vul dir pli giuvens lieus da chat da l’uman da Neandertal sa chattan sin la Peninsla Iberica.
Pictura da cuvels: Homo sapiens
Homo sapiens ha meglierà las metodas d’elavurar crappa (culturas da nizzas graschlas). Remartgablas èn las emprimas perditgas d’in pensar abstract (simbolic), quai che sa mussa a moda la pli pregnanta en furma da picturas muralas en cuvels; las emprimas da quellas vegnan datadas sin ina vegliadetgna da ca. 35 000 onns. Las pli veglias cumprovas artisticas insumma furman objects d’ossa ornads cun gravuras che derivan da l’Africa dal Sid e ch’han ina vegliadetgna da ca. 77 000 onns.
Temp neolitic
Cun la fin da l’ultim temp da glatsch èn las zonas climaticas sa spustadas vers nord. En il territori da la Mesaglina fritgaivla en l’Asia Anteriura è sa furmada avant ca. 12 000 onns per l’emprima giada l’agricultura (tenor novas stimaziuns pudess quai esser capità gia avant 15 000 onns). La domesticaziun da plantas ed animals ha manà a grondas midadas economicas e socialas; dapi l’archeolog Vere Gordon Childe vegn perquai er discurrì da la ‹revoluziun neolitica›. Independentamain è l’agricultura er sa sviluppada en intginas autras regiuns, per exempel en la China dal Sid e l’America dal Sid. Nà da quests centers èn las novaziuns sa derasadas pli plaun u pli spert (en l’Europa Centrala è l’agricultura cumprovada dapi ca. 7000 onns, pia vers 5000 a.C.). Ulteriuras caracteristicas dal temp neolitic (neoliticum, temp da crap tardiv) han furmà la vita sedentara e la producziun da cheramica. Er en la tecnologia d’elavurar crap hai dà novaziuns, ins ha scuvert tecnicas da mular e pulir crappa. L’effect social principal da l’agricultura è da vesair en quai che la productivitad augmentada ha lubì da nutrir dapli persunas che quai ch’eran necessarias en la producziun agricula sco tala. Quai ha manà a la spezialisaziun en diversas gruppas da professiuns (differenziaziun orizontala) ed al svilup da furmas da domini, l’emprim da stirpas, alura da stadis (differenziaziun verticala).
Temp d’arom
Il spazi da temp tranter il temp neolitic ed il temp da bronz tempriv, durant il qual ils umans han cumenzà ad explotar arom ed han sviluppà tecnicas fundamentalas da la metallurgia, vegn numnà temp d’arom. L’arom è però restà in metal stgars, ils utensils da crap han dominà vinavant. Ötzi, la bara da l’um dal Tisenjoch, deriva dal temp d’arom da l’Europa Centrala e manava cun sai ina segir, da la quala la nizza consista da 99 % arom or da la regiun da Salzburg.
Temp da bronz
Bronz è ina lega metallurgica che consista da 90 % arom e 10 % zin, la quala è vegnida inventada vers la fin dal quart millenni a.C. Quella è bundant pli dira che arom ed ha dà a l’epoca ses num. En l’Israel è il bronz cumprovà dapi 3300 a.C. En l’Asia Minura va il temp da bronz a fin a partir da 1700 a.C. ed en la regiun da la Mar Mediterrana il pli tard vers 1200 a.C., cur che sa laschan cumprovar fundarias da metal. En l’Europa Centrala cumenza il temp da bronz pir a partir da 2200 a.C. e tanscha fin ca. 800 a.C.
Temp da fier
L’explotaziun ed elavuraziun da fier ha cumenzà en l’Asia Minura a partir dal 17avel tschientaner a.C. tar ils Hethits. Cun la fin da lur imperi è er ì a fin lur monopol areguard l’elavuraziun da fier. En il 12avel tschientaner a.C. è il temp da fier derasà en il Proxim Orient ed en la regiun da la Mar Mediterrana ed il temp da bronz va plaunsieu a fin en questas regiuns.
Invenziuns avant il Homo sapiens
thumb|240px|Chavazza da l’uman da Neandertal Il diever d’utensils sa lascha observar tar blers primats. Tge che sa lascha però be cumprovar tar ils antenats da l’uman è l’elavuraziun specifica d’utensils; d’interess è qua surtut l’elavuraziun en distanza temporala tar l’utilisaziun da quels (pia ina sort prefabricaziun). Entant ch’il diever da crappa sco utensils sa lascha documentar dapi ca. 2,5 milliuns onns ed ha schizunt dà il num a l’epoca tecnologica, na datti nagin motiv da supponer ch’ils umans da lez temp n’hajan betg fatg diever d’autras materialias or da lur ambient (lain, ossa, pels, cuppas da plantas), er sche quellas na sa laschan betg cumprovar archeologicamain en la fasa tempriva. A l’entschatta è la crappa surtut vegnida duvrada per bittar, sco mazza e martè e sco bastun. L’uman da Neandertal ed il Homo sapiens han elavurà da crappa specifica lantschas e cuntels en furma da cugn autamain spezialisads.
In ulteriur impurtant pass ha furmà la dominaziun dal fieu. Da far diever dal fieu a moda intenziunada è cumprovà per l’emprima giada avant ca. 790 000 onns tar Homo erectus. Da pudair sa stgaudar vi dal fieu ha gidà durant il temp da fier a colonisar regiuns pli fraidas en l’Europa e l’Asia. Da gronda muntada è er stà il fatg ch’ins ha cumenzà a coier las spaisas. Tras quai è s’augmentada la spessezza dal nutriment che pudeva vegnir consumà per tschavera ed è sa sbassà il basegn da mastegiar quel. En pli ha quai pussibilità da trair a niz novas substanzas nutritivas, per l’elavuraziun da las qualas autras spezias dovran bler temp ed energia (remagliaders). En quest connex han ins er gia supponì che la creschientscha dal volumen dal tscharvè, in organ che basegna fitg bler energia, sa laschia eventualmain metter en relaziun cun il coier nutriment; il svilup dal tscharvè sco tal ha però inizià gia d’in temp che l’uman na dominava betg anc il fieu. Che gia il Homo erectus saja sa servì a moda intensiva da proceduras da coier na sa lascha betg mussar. Da l’uman da Neandertal san ins ch’el produciva da suc da badugn tar ina temperatura pli u main constanta da ca. 350 °C rascha da badugn sco cola per colliar parts d’utensils (p.ex. il piz da la lantscha vi dal moni da quella).
Ils members dal gener Homo eran gia abels da construir chamonas. Da sa servir da differentas materialias, da prefabritgar utensils e da dominar il fieu è gia vegnì sviluppà dals perdavants da Homo sapiens. La chatscha ha promovì las tecnicas da communicaziun e da sviluppar strategias communablas. L’uman da Neandertal ha producì vestgadira, probablamain sco emprim uman, quai ch’era d’impurtanza vitala en l’Europa dal temp da glatsch. Eventualmain parallelamain u tras il contact cun l’uman da Neandertal ha er Homo sapiens emprendì avant almain 75 000 onns da far vestgadira.
Che Homo sapiens era gia abel da far commerzi ves’ins vi dal fatg ch’il crap da fieu tutgava tar ses equipament da basa, e quai er lunsch davent dal lieu d’origin da quel; medemamain sa fittava el en regiuns situadas lunsch davent da la mar cun chadainas da conchiglias. Ils utensils da crap da l’uman da Neandertal paran da sumegliar a l’emprima egliada quels da l’uman modern; il material d’elavuraziun da l’uman da Neandertal deriva però adina da la regiun en la quala el viveva.
Invenziuns durant il temp da glatsch
Baud suenter la partenza supponida or da l’Africa ha l’uman inventà durant il temp da glatsch la guglia. La domesticaziun dal chaun n’han ins anc betg pudì datar precisamain a basa dals chats archeologics; en tutta cas ha quella però gì lieu fitg baud, avant tut las autras domesticaziuns. Probablamain croda l’emprima domesticaziun en il temp tranter 30 000 fin 40 000 onns en rom da l’emprima colonisaziun dal continent asiatic.
Avant ca. 35 000 onns ha l’uman da Cro-Magnon sviluppà en il sid da la Frantscha la pictura (da cuvels). Dal medem temp derivan er ils pli vegls chats europeics da figuras entagliadas en ivur. La pli veglia cumprova d’ina flauta fatga d’in oss sa lascha medemamain datar avant ca. 35 000 onns. Durant il temp da glatsch è sa sviluppada la cheramica (or d’arschiglia brischada > terracotga). Quella pudess esser vegnida inventada per casualitad cun far fieu sin terren d’arschiglia. Las pli veglias figuras da cheramica (Venus da Dolní Věstonice) han ina vegliadetgna d’almain 24 000 onns. Ils pli vegls recipients d’arschiglia ch’èn sa mantegnids èn vegnids fabritgads avant ca. 18 000 onns. Probablamain avant ca. 16 000–18 000 onns han ins inventà il bittalantschas (atlatl, per bittar las lantschas or dal moviment dal bratsch; la lantscha sco tala existiva gia bler pli baud); or da quel u parallelamain han ins sviluppà artg e frizza.
Invenziuns suenter il temp da glatsch
Suenter la fin dal temp da glatsch, ca. avant 10 000 onns, è reussida – probablamain en differents lieus independentamain in da l’auter (en la Siria ed en China) – la cultivaziun da sems da fain. En l’America dal Sid ed America Centrala è quest pass suandà in pau pli tard. Avant u parallel a la domesticaziun da plantas è succedida la domesticaziun d’animals, quasi sco provisiun da charn viventa. En consequenza da la vita sedentara èn sa sviluppads temporarmain abitadis pli gronds (Jericho, Çatalhöyük).
En differents lieus dal mund han ins gudagnà suenter la retratga dals glatschers en las zonas da sedimentaziun dal temp da crida e dal giura crap da fieu (silex), ina materia prima spezialmain custaivla. Per quest intent han ins er chavà foss da plirs meters profunditad (emprimas minas); il material è vegnì derasà sur grondas distanzas. Daspera vegniva er stimà l’obsidian pervi da ses urs da fractura aparti gizs; lieus da chat da quest mineral na datti betg blers (t.a. Melos, Sardinia, Inslas Liparas, ma er en autras parts dal mund), il material vegniva transportà sur la mar e derasà en l’Europa.
L’invenziun da la rudella da vaschler ha gì lieu avant u parallel tar l’invenziun da la roda (avant almain 6000 onns). Omaduas invenziuns èn eventualmain reussidas en differents lieus (betg però en l’America ed en l’Australia).
La perscrutaziun scientifica da la preistorgia
thumb|180px|Chaus da frizzas e da lantschas dal temp da crap (America dal Nord) La perscrutaziun scientifica da la preistorgia presta l’archeologia (grec vegl ἀρχαῖος archaios, ‹vegl› e λόγος lógos ‹scienza›). Per esser pli precis èsi da discurrer en quest connex da l’archeologia preistorica – sco ‹scienza da las restanzas visiblas› s’occupa l’archeologia numnadamain adina dapli er d’epocas istoricas, e quai betg mo dal temp da transiziun da la preistorgia a l’istorgia (antica, temp medieval tempriv), mabain er d’epocas, svilups ed eveniments pli novs (p.ex. industrialisaziun, guerras mundialas).
Cuntrari a las autras disciplinas istoricas s’occupa l’archeologia quasi exclusivamain d’objects (cheramica, metal, laina, ossa, vaider, artefacts da crap e.a.) en lur context respectiv (abitadis, crests-fossa, cumplexs fortifitgads e.a.). Quests chats vegnan scuverts cun far exchavaziuns, prospecziuns u per casualitad; els vegnan exchavads resp. rendids accessibels e retschertgads cun metodas d’analisa tipologicas, istoricas, da las scienzas natiralas, statisticas e da sistems da geoinfurmaziun.
Cumpareglià cun autras disciplinas istoricas e da las scienzas culturalas è l’archeologia segnada da duas atgnadads: Ella s’occupa da spazis da temp enorm gronds, quai che pussibilitescha spezialmain bain da far observaziuns e cumparegliaziuns sur pliras epocas e da fastizar trends a lunga vista ed eveniments a curta vista («tge è il general, tge il spezial?»). Ed il fatg che l’archeologia s’occupa da spazis fitg vasts lubescha er da cumparegliar bleras e per part fitg differentas culturas umanas.
Survista
En l’Europa succeda al paleoliticum tardiv l’emprim la curta fasa da transiziun dal temp mesolitic. Sinaquai suonda il neoliticum, a la fin dal qual singulas regiuns han percurrì il temp d’arom. Il temp da bronz cumpiglia alura l’entir intschess e dura da ca. 2200 a.C. fin 800 a.C. Il temp da fier preroman vegn sutdividì en il temp da Hallstatt ed en il temp da Latène.
Cun las emprimas funtaunas scrittas en l’Europa Centrala a partir da l’emprim millenni a.C. (en l’Orient gia a partir dal terz millenni a.C.), las qualas furneschan a la scienza infurmaziuns supplementaras sper ils chats archeologics, cumenza en l’Europa Centrala la protoistorgia (u istorgia tempriva) che vegn sutdividida en il temp dals imperaturs roman, il temp da la migraziun dals pievels ed il temp medieval tempriv (temp dals Merovings e temp dals Carolings). En l’Europa dal Nord vegn l’istorgia tempriva sutdividida en il temp da Vendel ed il temp dals Vikings.
Temp paleolitic e mesolitic
Las emprimas cumprovas da la preschientscha d’umans en il territori da l’Europa Centrala furman ils artefacts da quarzit or da la chava d’arschiglia Kärlich sper Koblenz. Quels han ina vegliadetgna da ca. 700 000 onns. Al Homo heidelbergensis vegnan attribuids divers chats ch’han ina vegliadetgna che tanscha da ca. 600 000 u 500 000 fin 400 000 u 250 000. En il territori da la Svizra odierna èn chats dal paleoliticum relativ stgars. Cun l’uman da Neandertal è cumprovada l’emprima giada la preschientscha da l’uman en las Alps.
Restanzas d’abitadis dal temp tranter ca. 300 000 fin 200 000 derivan en l’Europa Centrala exclusivamain da periodas pli chaudas. Pir a partir da ca. 200 000 cumprovan lieus da chat sco Lübbow, Markkleeberg u Eythra la colonisaziun durant ina fasa da sfradentada avant la glazialisaziun da Saale. Cun quai cumenza l’adattaziun dal Homo heidelbergensis als temps fraids e ses svilup a l’uman da Neandertal; pervi da si’evoluziun autonoma tutga quel cun gronda probabilitad betg tar ils antenats directs da l’uman modern (cf. survart). L’uman da Neandertal ha colonisà l’Europa Centrala fin avant ca. 30 000 onns.
Avant ca. 36 000 onns è il Homo sapiens cumprovà l’emprima giada en l’Europa Centrala. Cun el cumenza il temp paleolitic tardiv. La colonisaziun tras l’uman modern ha gì lieu en furma da stirpas da chatschaders e rimnaders, las qualas èn probablamain suandadas ils trieps d’animals da las steppas subpolaras da quel temp e che derivavan da l’Asia Centrala. Ins als designescha sco umans da Cro-Magnon. Ord vista genetica na furman els però betg la cumpart principala dals Europeans dad oz. Tranter ils pli vegls lieus da chat tutgan il Geißenklösterle ed il Hohler Fels sper Blaubeuren sco er il Hohlenstein-Stadel en vischinanza dad Ulm. Las ovras d’art (p.ex. l’uman-liun) ed ils instruments da musica ch’èn vegnids a la glisch en quests lieus or da l’Aurignacien tutgan tar ils pli vegls chats da quest gener en tut il mund. Las pli veglias restanzas d’ossa da l’uman modern ch’èn enconuschentas da preschent (situaziun dal 2019) derivan da la Rumenia ed han ina vegliadetgna da ca. 35 000 onns. En la Tschechia han ins chattà restanzas da chavazzas e divers artefacts d’ina vegliadetgna da ca. 31 000 onns. Alura suondan las culturas archologicas dal Gravettien ed Epigravettien. Il spazi da temp da la fradaglia maximala fin avant ca. 20 000 onns è l’Europa Centrala alura per gronda part restada nunabitada.
Sur lungas periodas dal paleoliticum èn las Alps stadas cuvertas quasi dal tuttafatg da glatschers. Libras da glatsch èn be restadas terrassas d’auta muntogna sur ils glatschers. Pir durant il Magdalénien pli giuven a partir da ca. 13 000 a.C. èsi puspè vegnì pli chaud, uschia ch’ha pudì cumenzar la recolonisaziun da la muntogna. Il paleoliticum finescha cun la fin da la fasa da Dryas pli giuvna vers 9600 a.C. ed il cumenzament da l’olocen. Alura suonda il mesoliticum.
I n’è anc betg sclerì dal tut, tge umans che vegnan en dumonda sco ‹antenats› per propi da la populaziun da l’Europa Centrala dad oz. I sto anc avair gì lieu en la demografia almain in fenomen ch’è fin oz nunenconuschent. En dumonda vegnan midadas geneticas relativamain andetgas sco la superaziun da l’intoleranza da lactosa durant ils ultims 6000 onns, ubain ulteriuras undas da migraziun da chatschaders e racoltaders dal temp da crap nà da l’ost. Las examinaziuns geneticas da fragments dad ossa da 22 represchentants da las societads tardivas da chatschaders e rimnaders or da la Russia, Lituania, Pologna e Germania (Schwäbische Alb) ch’han vivì avant 15 000 fin 4300 onns, mussa che quels furmavan ina gruppa fitg omogena. Dad els deriva la gronda part dals Europeans dad oz.
Temp neolitic
Ina neolitisaziun svelta ed a gronda distanza che sa lascha cumprovar cleramain ha alura inizià en l’Europa Centrala (cun excepziun da las regiuns da la Mar dal Nord e Mar da l’Ost) vers la mesadad dal 6avel millenni a.C. Quella vegn purtada en la Svizra dal Vest da gruppas che sa laschan manar enavos culturalmain sin la regiun da la Mar Mediterrana. Pauc pli tard avanzan umans sur la ruta dal Danubi nà da l’Europa dal Sidost vers nordvest. Al lieu dals chatschaders, pestgaders e rimnaders mesolitics passan uss purs cun ils animals da niz bov, portg, nursa e chaura, ils quals cultiveschan surtut furment d’in graun e furment dubel, ch’enconuschan vaschs da terracotga e che sa servan d’utensils da crap mulads.
Alizée
thumb|200px|right| Alizée Alizée Jacotey, meglder cuntschida be scu Alizée (Ajaccio, 21 avuost 1984) es üna chantadura francesa da musica da pop. Ella es renumneda specialmaing per sia prima chanzun, Moi... Lolita, dal 2000, chi ho gieu fich success in tuot il muond.
Preistorgia
Temp neolitic
Ils purtaders da cultura dal temp neolitic tempriv èn enconuschents sut ils nums da la cheramica da cordas e da la gruppa da La Hoguette. Omaduas gruppas sa laschan cumprovar a medem temp, la cultura da La Hoguette ha eventualmain cumenzà in pau pli baud. Quest’ultima è documentada praticamain be tras cheramica, entant ch’animals da chasa èn fin uss avant maun be sporadicamain; ella vala perquai sco cultura segnada da la cultivaziun dad ers. In stgomi cultural tranter las duas gruppas è surtut cumprovà en il vest da l’Europa Centrala.
Alizée
Ils inizis e'l prüm album
Alizée gnit scuverta da la chantadura Mylène Farmer e dal chantautur Laurent Boutonnat, chi dvantent sieus produzents.
Preistorgia
Temp neolitic
La costa da la Mar dal Nord e da la Mar da l’Ost è pir stada neolitisada cumplettamain radund 2000 onns pli tard. Las gruppas correspundentas vegnan designadas sco culturas da cups en furmas da zains.
Alizée
Ils inizis e'l prüm album
Ils 4 lügl 2000 gnit publicheda sia prüma chanzun, Moi... Lolita, chi anticipaiva la publicaziun da sieu album Gourmandises ("Delicatezzas"). La chanzun vet fich success dalum in Frauntscha e zieva in bgers oters naziuns, taunt in Europa scu in l'Orient Extrem; in Svizra ragiundschettan la chanzun Moi... Lolita e'l DC Gourmandises l'11., resp. la 27. posiziun da la parada da hits.
Preistorgia
Temp d’arom
Emprim objects importads ch’èn fatgs da tola d’arom cumparan en l’Europa Centrala en l’emprima mesadad dal 5avel millenni a.C. Da quel temp n’han quels dentant anc nagina muntada economica. Objects sco sigirs u maneras cumparan in pau pli tard en la cultura da Lengyel (Marovia, Austria), quai che s’effectuescha er en las regiuns vischinas en furma d’imports. In’atgna elavuraziun da metal importà sa lascha cumprovar en il territori da la Silesia, Boemia e Marovia a partir da ca. 4200 a.C., nua ch’èn sa mantegnidas intginas furmas da cular.
La pli veglia explotaziun da minieras d’arom è cumprovada en l’Europa Centrala tar la cultura dal Mondsee (3770–3200 a.C.). Ils objects d’arom da questa cultura èn per part fatgs da glera d’arom che deriva dal Mittelberg sper Mühlbach am Hochkönig (Austria).
Alizée
Il seguond album
Eir il seguond DC d'Alizée, Mes Courants Électriques ("Mieus currents electrics"), gnit prodüt da Mylène Farmer e Laurent Boutonnat. El gnit publicho ils 18 marz 2003 in Frauntscha insembel cun la chanzun J'en ai marre! ("Eau and he avuonda!").
Album e chanzun vettan bun success in Europa ed Asia; in Svizra ragiundschettane la 13., resp. la 5. posiziun illa parada da hits. Da l'album gnint publichedas eir las chanzuns J'ai pas vingt ans ("Eau nun he vainch ans", 60. in Svizra) e À contre-courant ("Cunter il current", 64. in Svizra).
Preistorgia
Temp d’arom
Bain il pli famus uman dal temp d’arom è Ötzi ch’ha vivì enturn 3300 a.C. Ensemen cun la mumia ha il glatscher dà liber divers utensils, tranter quels ina manera d’arom ch’è sa mantegnida quasi dal tuttafatg.
Alizée
Il seguond album
Da las chanzuns J'en ai marre! e J'ai pas vingt ans existeschan eir las versiuns in ingles, clamedas I'm Fed Up!, resp. I'm Not Twenty, amenduos chantedas da Alizée svessa.
Zieva la publicaziun da Mes Courants Électriques ho Alizée fat üna turnea tres tuot la Frauntscha: in poch temp gnint tuots ils bigliets dals concerts vendieus.
Il terz album
Ils 27 settember 2007 gnit our la chanzun Mademoiselle Juliette ("Giunfra Juliette"), chi procedet la publicaziun, ils 3 dicember 2007, dal terz album d'Alizée, Psychédélices ("Psiche-dalets"), prodüt da Bertrand Burgalat, Daniel Darc, Oxmo Puccino, Jean Fauque e Jérémy Châtelain.
Preistorgia
Temp da bronz tempriv
Durant quest’epoca ha ina nova tecnologia cuntanschì l’Europa Centrala, numnadamain il legar arom e zin a bronz. Quai na dastga betg vegnir considerà sco eveniment revoluziunar ch’avess midà d’in di a l’auter la moda da viver d’enfin qua, mabain ha furmà in svilup cuntinuant. Pir en il decurs da ca. 2000–1600 a.C. (l’uschenumnà stgalim Bz A2 tenor la cronologia che Paul Reinecke ha sviluppà a l’entschatta dal 20avel tschientaner per il temp da bronz en l’Europa Centrala) sa metta il bronz atras en l’Europa Centrala sco lega da standard.
Alizée
Il terz album
In Svizra nu vet Psychédélices fich success: pelvaira, el ragiundschet be la 99. posiziun da la parada da hits.
Preistorgia
Temp da bronz tempriv
Cun quest svilup è er stada colliada ina seria d’ulteriuras innovaziuns. En territoris che na disponivan betg sezs da las ritgezzas natiralas correspundentas e ch’eran perquai dependents d’imports da metals, han ins bandunà successivamain la moda da viver autarca; la producziun artisanala è sa spezialisada adina dapli ed igl èn sa furmadas raits da commerzi adina pli cumplexas.
Alizée
Otras lavuors concernant Alizée
Dasper ils trais albums menziunos, gnint publichos oters duos albums d'Alizée:
Preistorgia
Temp da bronz tempriv
Damai che questas midadas n’èn betg succedidas dapertut ed a medem temp, mabain en furma d’in process pli lung, è il temp da bronz tempriv er segnà da la coexistenza da diversas gruppas e culturas regiunalas ensemen cun talas da muntada surregiunala, surtut la Cultura da cups en furma da zains.
Alizée
Vita privata
Alizée ho marido il chantadur frances Jérémy Châtelain dal 2004; ils haun üna figlia, Anny-Lee, naschida ils 29 avrigl 2005.
Preistorgia
Temp da bronz tempriv
En l’Europa Centrala differenzieschan ins las diversas gruppas surtut a basa dals inventaris da fossa, ils quals dattan er perditga da contacts vaira vasts vers anora. Tratgs cuminaivels e colliaziuns paran surtut d’esser sa sviluppads per lung dals gronds sistems da flums (Danubi, Rain e.a.).
Temp da bronz mesaun
Il temp da bronz mesaun dura en l’Europa Centrala da ca. 1600 fin 1300 a.C. Pervi dals crests-fossa caracteristics (er numnads tumulus), discurran ins en quest territori da la Cultura da crests-fossa. Quella tanscha da l’Europa dal Vest fin en il Batschigl da las Carpatas.
Areguard ils abitadis dal temp da bronz mesaun è be enconuschent pauc. En egl dat en tutta cas che las gruppas d’edifizis cumprovadas eran per gronda part construidas sin collinas u plateaus e che quels eran per il pli fortifitgads. Savens sa chattavan ils abitadis entamez territori fritgaivel u almain cultivabel. En tschertas regiuns èn er taunas puspè vegnidas frequentadas pli savens da quest temp.
Cuntrari a las relaziuns dal temp da bronz tempriv en intginas regiuns da l’Europa Centrala e dal Vest, datti per il temp da bronz mesaun surprendentamain paucs indizis areguard ina structura ierarchica da la societad. En ils paucs abitadis ch’èn enconuschents n’èsi fin uss betg stà pussaivel d’eruir a basa dals plans orizontals da las chasas eventualas residenzas da prinzis. Il cuntrari èn ils chats dals differents abitadis monotons e laschan concluder ina societad relativamain egalitara.
Temp da bronz tardiv
thumb|180px|Spadas dal 10avel tschientaner a.C. (Lai da Neuschatel) Il temp da bronz tardiv cumpiglia en l’Europa Centrala ca. ils onns 1300–800 a.C. Cumpareglià cun il temp da bronz mesaun è quest’epoca segnada da midadas areguard ils rituals da sepultura, la structura dals abitadis ed il stgazi da furmas da las armas, dals utensils e da la cheramica. Da quest temp cumparan pliras gruppas da cultura pli grondas. En il sid da l’Europa Centrala surtut la cultura da santeris cun urnas (cun sutgruppas, p.ex. Rain – Svizra), ultra da quai la cultura nordica e vers ost la cultura da Lausitz.
Las modas da sepulir dals singuls circuls culturals sa differenzieschan per part fermamain ina da l’autra. Entant ch’ils santeris cun urnas domineschan en il sid, enconuschan ils territoris dal nord e nordvest per part vinavant crests-fossa.
Ils chats da fossa dattan er invista en las relaziuns socialas dal temp da bronz tardiv. Sepulturas pèr a pèr laschan supponer ch’i hajan existì relaziuns matrimonialas. Malgrà ch’i vegnan duvradas per umens e dunnas differentas urnas, èn las sepulturas da princip egualas. A basa dals objects da fossa sa lascha er identifitgar ina classa sociala superiura; pervi dals chats plitost stgars n’èn las relaziuns socialas e da domini però betg fitg cleras. L’aspectativa da vita d’in creschì muntava da quel temp radund 40–45 onns.
En connex cun ils abitadis dat en egl ch’i vegnan uss puspè colonisadas las valladas fluvialas, e quai en furma da pitschens vitgs u bains purils. Il motiv per quest’activitad creschenta è da vesair per l’ina en il clima pli miaivel, per l’autra en l’utilisaziun creschenta dals flums sco vias da traffic e da commerzi.
Temp da fier
A partir da ca. 850 a.C. cumenza a sa far valair en l’Europa l’elavuraziun da fier. La gronda part da l’Europa Centrala appartegneva dapi l’emprima mesadad dal prim millenni a.C. a la sfera d’influenza da la cultura celtica.
Il temp da fier pli vegl (750–450 a.C.) vegn numnà tenor il lieu da chat Hallstatt (Salzkammergut, Austria). A basa da las funtaunas d’auturs da l’antica pon ins supponer ch’ils protocelts èn immigrads da quel temp en la Germania dal Sid, la Svizra e parts da l’Austria. L’elavuraziun da fier e l’invenziun da la rudella da vaschler han influenzà visiblamain las prestaziuns culturalas da quel temp. La pussanza politica vegniva exequida da prinzis indigens, dals quals ils crests-fossa èn da chattar en tut l’Europa Centrala. Ils prinzis dal temp da Hallstatt han segiramain er d’engraziar lur ritgezza al commerzi ed al transport da rauba sur ils pass alpins, sco che cumprova p.ex. il vasch da bronz grec (hydria) en ina fossa a Grächwil (BE) da l’onn 570 a.C.
Il temp da fier mesaun e tardiv (ca. 480–40 a.C.) vegn numnà en l’Europa Centrala tenor il lieu da chat La Tène al Lai da Neuschatel. Questa cultura è sa sviluppada en il nordvest da las Alps or da la cultura da Hallstatt ed integrond influenzas da la zona mediterrana ad in’atgna furma d’expressiun, la quala vegn identifitgada cun ils Celts che cumparan en il 5avel tschientaner en funtaunas grecas. Il temp da Latène vegn savens sutdividì en la litteratura en Latène tempriv (480–300 a.C.), Latène mesaun (300–100 a.C.) e Latène tardiv (150/100–40/15 a.C.). Ils elements culturals dal temp da Latène sa laschan cumprovar en Frantscha, Svizra, Germania dal Sid ed Austria; singulas influenzas tanschan fin sin il Balcan.
Transiziun da la preistorgia a la protoistorgia
La transiziun da la preistorgia a la protoistorgia (u istorgia tempriva) na sa lascha betg definir exactamain per l’Europa Centrala. Per ordinari vegnan las emprimas funtaunas scrittas davart ils Germans e Celts che cumparan tar auturs grecs (surtut en las ovras da Caesar e Tacitus) consideradas sco cumenzament da la protoistorgia.
Cun las conquistas al nord da las Alps (t.a. la Gallia tras Julius Caesar tranter 58 e 50 a.C.) èn vastas parts dal territori da derasaziun dals Celts vegnidas integradas en l’Imperi roman. Il Rain è daventà il cunfin nordic da quel ed ils Germans èn daventads ils vischins directs dals Romans. L’emprova dals Romans sut l’imperatur Augustus da conquistar ils territoris colonisads dals Germans è vegnida interrutta suenter la Battaglia en il Teutoburger Wald l’onn 9 a.C.
En l’archeologia da l’Europa Centrala vegn la protoistorgia sutdividida en:
Tiraun
Tiraun (Tirano in talian, Tiràn in idiom da la Vuclina) es üna vschinauncha taliauna da var 9.000 abitants in Lombardia, Provinza da Sunder. Ella es la prüma vschinauncha taliauna zieva'l cunfin traunter Svizra e Italia illa Val Puschlev, i'l Chantun Grischun.
Geografia
Tiraun as chatta ad ün otezza da 450 meters, i'l punct d'incunter traunter la Vuclina e la Val Puschlev, tar il sbuoc dal flüm Poschiavino aint l'Adda. Ella es circundeda da muntagnas: a süd ils Alps Orobie, a nord la gruppa dal Bernina ed a nord-est la gruppa da la Stielva.
Nom dal lö
Forsa vegna'l nom "Tiraun" dals pleds latins inter amnes, chi significheschan "traunter ils flüms"; pelvaira es la vschinauncha traverseda dals flüms Adda e Poschiavino.
Istorgia
Già illa Preistorgia eira que üna zona abiteda dals omens i'l territori, inua cha hoz as chatta Tiraun; pelvaira, do que incisiuns sün grips e sun gnidas chattedas armas dal 18. tschientiner aunz Cristus ed üna stela da l'Eted da l'Aram hoz tgnida tar l'"Antiquarium Tellino".
Tiraun s'ho adüna chatteda in ün lö fich strategic: chi chi vaiva'l possess dal vih e da sieu chastè (construieu düraunt il temp medieval), vaiva eir la controlla da las vias, chi giaivan in Engiadina, al Lej da Com ed illa Republica da Vnescha.
Als 29 settember 1504 tenor tradiziun apparit Nossaduonna a Tiraun e zieva gnit construieu ün sanctuari, chi dvantet il simbol dals Catolics da la val cunter ils Refurmos da las Lias dal Grischun.
Scu tuot la Vuclina e la Val Puschlev,eir a Tiraun det que luottas traunter Catolics e Refurmos düraunt il temp medieval e'l temps successivs; dal 1620 a Tiraun vet cumanzamaint l'uschè dit "Sacro Macello" ("Murdraretsch in Vuclina"), nempe la battaglia finela cunter il Grischun cunter l'imposizun da la Refurma als abitants da la Vuclina.
Il Sanctuari da Nossaduonna da Tiraun
Il Sanctuari da Nossaduonna da Tiraun es considero la baselgia la pü importanta da tuot la Vuclina.
Als 29 settember 1504 tenor tradizion apparit Nossaduonna a beo Omodeo in ün üert da fig illa part nord dal vih; ella el dumandet da construir üna baselgia in sieu algord.
Omodeo svess promuvet sia construcziun, chi cumanzet dal marz 1505 e vet fin dal 1513. Il sanctuari gnit consecro da l'uvas-ch da Com Cesare Trivulzio als 14 meg 1528
Quista baselgia es da stil renaschimentel lombard, cun üna granda porta da Alessandro Scala da Carona e cun ün orgel fat traunter 1608 e 1617 da Giuseppe Bulgarini. Ella es considereda, insembel cul Dom da Milaun e la Cartusia da Pavia, üna da las baselgias la püs bellas da la Lombardia.
Nossaduonna da Tiraun gnit proclameda protectura da la Vuclina da papa Pio XII.
Otras baselgias
Illa vschinauncha do que la baselgia da San Martin, il clucher da la quela es dal 15. tschientiner in stil romanic lombard.
Our dal vih, sün üna crasta chi dominescha'l Sanctuari da Nossaduonna da Tiraun, do que la baselgia da Santa Perpetua dal 11. tschientiner. I'l ospizi dasper la baselgia gnivan ospitos ils pelegrins, chi da Milaun e Vnescha giaivan in Germania
A do üna simila baselgia cun ospizi eir poch pü a nord, sülla svessa via ma in territori svizzer: la baselgia da San Rumeri, chi as chatta illa vschinauncha da Puschlev a 1.800 meters d'otezza, süsom üna muntagna als peis de la quela do que il Lej da Puschlev.
Lös interessants
Tiraun es cugnuoschida scu la "Meraun da la Vuclina", per cha, scu la cited südtirolais, ho fich vias cun bös-chs dasper ellas e bgers parcs publics.
La cited veglia, chi as chatta sülla spuonda schnestra dal flüm Adda, es auncha hoz in part circundeda da la müraglia feda fer da Ludwig il Mor, duca da Milaun, intuorn la fin dal 15. tschientiner, ed es domineda da las ruinas da la tuor dal chastè da Santa Maria (clameda eir Castellaccio, nempe "Chastelatsch").
A sun bain conservedas las trais portas d'entrada a Tiraun: la "Porta Poschiavina" (vers la Svizra), la "Porta Bormina" (vers Buorm e'l Pass da Stielva) e la "Porta Milanese" (vers il Lej da Com e Milaun).
A Tiraun do que bgers palazis construieus traunter 17. e 18. tschientiner da las famiglias richas: ils palazis Quadrio, Salis, Merizzi, Visconti-Venosta, Parravicini, Buttafava e Torelli. Percunter eira'l palazi Marinoni (hoz Chesa cumünela da Tiraun) üna veglia clostra dals Augustins dal 15. tschientiner.
Grandas vias
Tiraun as chatta a l'incunter traunter duos vias fich impurtantas:
Viafiers
A Tiraun do que duos staziuns da viafier, chi sun sülla medemma plazza; amenduos sun las staziuns finelas da duos viafiers tuottüna na liedas traunter pêr:
Lag la Cauma
Il Lai da Cauma (Lag la Cauma) è in lai alpin grischun en la vischnanca da Flem.
Grangettes
Grangettes è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
François Hollande
François Hollande (Rouen, 1954) è in politicher franzos ed è stà president da la Republica franzosa tranter 2012 e 2017.
Sankt Peter
Sankt Peter (rumantsch, istoric Son Peder) è in'anteriura vischnanca politica svizra en il. Il lieu sa chatta en il circul Scanvetg dal district Plessur.
Il 1 da schaner 2008 han las vischnancas da Sankt Peter e Pagig fusiunà a la nova vischnanca da Sankt Peter-Pagig.
Versets magics e da medischina
Mintga cultura veglia aveva ses agents versets magics tge agidan als lieuds da cretscher ha ina vita magica.Quels versets magics en vegni rezita dals druids en zeremonias magicas.
Qua en in pers:
Metro da Losanna
Il Metro da Losanna (franzos: Métro de Lausanne) è ina viafier sutterrana urbana da la citad da Losanna. El è cumpona da dus lingias numnan "M1" e "M2". Il metro appartegna a la cumpagnia da transport public da l'agglomeraziun da Losanna TL
Broye
Il pled Broye po sa referir a:
Evelyn – Deschset ed en speranza
Evelyn – Deschset ed en speranza (en l'original tudestg Etwas lebt in mir – Siebzehn und schwanger) ei in roman per giuvenils da Maja Gerber-Hess. Gian Peder Gregori, Manfred Gross ed Ursulina Monn han translatau el en rumantsch grischun.
Figuras
Figuras principalas ein Evelyn Hoffmann, Roni Hoffmann e Luzius Hoffmann.
Figuras secundaras ein Stefan e Irena Hoffmann (geniturs dad Evelyn), Sten Anderson e ses geniturs, Monica (amitga da Roni), la tatta (mumma dad Irena Hoffmann), Judith (amitga dad Evelyn), Romeo il tgaun dils Hoffmanns e Giulia, il gat dils Hoffmanns.
Ei dat aunc pliras figuras el cudisch, quelsAccord vegnan denton mo menziunaus fetg pauc ed els giogan buc ina gronda rolla.
Evelyn/Eva: Ella ei atgnamein ina che ha fetg bia temperament ed ella sa adina semetter atras encunter ils auters. Ella fa adina il meglier ord la situaziun. Denton duront la gravidonza ei ella bunamein il cuntrari. Ella ei fetg sensibla e schenada. Ella teidla bugen operas ed ella ei veramein in scheni da lungatgs.
Roni/Ronald: El s'interessescha el mument mo per mattatschas. El ha admira sia sora e Sten. El ei avon in temps vegnius sut las rodas. Haveva fimau hasch, tgei che ha dau grondas discussiun cun ses geniturs.
Luzius/Luz: Fa buc gronda attenziun en scola e sias notas daventan mendras. El fagess bugen in'emprendissadi sco graficher enstagl d’ina cariera academica, sco tut tschels en famiglia. El dat bugen giugs cun computer cun siu amitg Peter. El sevilenta spert da pintgas caussas, teidla bugen musica da hardrock ed el ha ils talents pli pratics dalla famiglia.
Stefan/bab Hoffman: El lavura en in labor e fa experiments cun animals. El less denton midar sia plazza, perquei che quella ei momentan in memia grond stress per el. El ha buc fetg gronds talents pratics, sch'ei va per luvrar cun lenna e guotas.
Irena/mumma Hoffman: Ella teidla adina radio per esser informada. Sco casarina vegn ella atgnamein cun tut a frida. Denton cura che Eva ei en speronza eis ella empau surdumandada ed ella less scappar dalla famiglia, ed entscheiver a luvrar. Aschia piarda ella sia atgna persunalitad sco casarina e mumma. Ella ei spert stressada e daventa savens vilada.
Tatta/Nona: Ella patterlescha fetg bugen bia. Ella sa sedepurtar scoisauda e senta adina immediat, sch'ei dat enzanua problems. Ella ei era in tec tradiziunala, quei munta ch’ella havess bugen, che Eva e Sten maridan.
Sten: El ei il cool dalla scola e ha adina ina remarca ironica sin bucca. El ei in scolar brav e pulit, el ei nuncumplicaus e per biars in bien cumpogn. El sa adina tgei far ed el less ir a viagiar el mund. El s'interessescha per la protecziun digl ambient.
Geniturs da Sten: Els ein fetg gentils, han contact cun biara glieud, mo mai nescha ina vera amicezia. Els han biars raps ed il bab ei darar da casa. El ei schef d'in biro da grafica. La mumma s'engascha en differentas organisaziuns caritativas.
Judith: Ella di adina sia opiniun e dat savens cussegls beinmanegiai.
Relaziuns denter las figuras
Famiglia Hoffmann: Ina famiglia, nua che schabegie adina enzatgei. Els tegnan denton era ensemen e fan mintga sonda sera ina conferenza da famiglia, nua ch'els tschontschan da tut ils problems.
Famiglia Anderson: Sten ha buc ina fetg buna relaziun ad ils geniturs. La famiglia sesa strusch ensemen per tschinscthar in cun l'auter.
Ils Hoffmanns ed ils Andersons ein colligiai in cun l'auter, perquei che Eva e Sten han ensemen in affon. Las duas famiglias vegnan bien a frida in cun'lauter, domisdus han denton in tec in'autra opiniun.
Roni e Monica: Els han all’entschatta da sia amicezia ina fetg buna relaziun in cun l'auter. Quella daventa denton adina mendra, perquei ch'els han differents meinis. Monica gioga ina rolla impurtonta per Roni.
Evelyn e Judith: Judith ei ina buna amitga dad Eva. Ella gida e tegn cun Evelyn, duront sia gravidonza.
Evelyn e Sten: Van gia diesch meins ensemen. Per Evelyn eis ei fetg grev ch'el gida fetg darar ad ella. El tegn cun ella, denton pren buc risguard sin termins e fa pli bugen giu cun ses amitgs, che cun Eva. El tegn buc bia dalla romantica giavischada dad'Evelyn.
Castiel
Castiel è ina vischnanca politica svizra en il  che appartegna al district Plessur.
Vuisternens-devant-Romont
Vuisternens-devant-Romont è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Glâne.
Leun
Leun (en tudestg Lüen) è ina vischnanca svizra en il district Plessur dal.
Pagig
Il 1 da schaner 2008 han las vischnancas da Sankt Peter e Pagig fusiunà a la nova vischnanca da Sankt Peter-Pagig.
Sarine (sclerir noziuns)
Sarine po sa referir a:
Canberra
Canberra è la chapitala da l'Australia. L'onn 2020 dumbrava la citad 431'380 abitants.
miniatura
Fonoteca Naziunala Svizra
La Fonoteca Naziunala Svizra è l'archiv sonor da la Svizra. Ella s'occupa, sco la Biblioteca Naziunala dal patrimoni stampà, da la collecziun e da la preservaziun dal patrimoni sonor da noss pajais. Ella è vegnida fundada l'onn 1987 sco fundaziun da dretg privat ed ademplescha en stretga collavuraziun cun la Biblioteca Naziunala Svizra a Berna ina part da las lezias fixadas en la lescha areguard quest'ultima, numnadamain l'artitgel 3 e 4.
La Fonoteca naziunala collecziunescha e cataloghisescha documents sonors che han ina relaziun cun l'istorgia e la cultura da la Svizra, a nivel musical ubain discurrì, uschia per exempel registraziuns da musica (classica, rock, jazz e populara), audiocudeschs, raquints, teaters, intervistas, documents da retschertga (registraziuns al lieu) e collecziuns privatas.
La Fonoteca Naziunala ha in'enorma collecziun da portatuns da tut las epocas.
Colliaziuns
Fonoteca Naziunala Svizra
Le Glèbe
Le Glèbe è ina vischnanca svizra en il chantun Friburg en il district Sarina.
Calfreisen
Calfreisen (RMS undefined) è ina vischnanca svizra en il en il district Plessur.
Gottfried August Bürger
thumb|220px|Gottfried August Bürger, maletg dal 1771 Gottfried August Bürger (* ils 31 da december 1747 a Molmerswende; † ils 8 da zercladur 1794 a Göttingen) è stà in poet tudestg dal temp da l’illuminissem, il qual vegn attribuì al Sturm und Drang. Enconuschent fin oz è el surtut pervi da sias balladas sco er pervi da ‹Las aventuras dal barun da Münchhausen›.
Vita
Bürger era il figl d’in plevon sin la champagna. Ses bab n’al ha betg promovì fitg en sia furmaziun, uschia ch’el ha d’engraziar a l’iniziativa dal tat da vart da la mamma ch’al è s’averta la via ad ina furmaziun superiura. A partir dal 1760 ha el frequentà la scola da la citad dad Aschersleben; pervi d’ina baruffa è el però vegnì bandischà da quella, quai ch’ha manà ad ina protesta energica da vart da ses tat. Lore Kaim e Siegfried Streller fan però valair ch’in epigram sarcastic saja stà il motiv per al stgatschar da la scola. Il pedagogium a Halle al ha recepì sco scolar; là èn el ed il liricher von Goeckingk daventads amis. L’onn 1764 ha el, sin insister da ses tat, cumenzà in studi da teologia a l’universitad dal lieu. Pir il 1768 al è vegnì lubì da sa render a l’universitad da Göttingen a studegiar giurisprudenza.
Tar ses amis a Göttingen ha tutgà Heinrich Christian Boie, il qual al ha procurà l’onn 1772 la plazza d’in uffiziant ad Altengleichen cun sedia a Gelliehausen. El ha lavurà dal 1772 fin il 1784 sco administratur a Gelliehausen ed abità a partir dal 1772 a Gelliehausen ed ils onns 1774 fin 1784 a Wöllmarshausen. Entras Boie è el er vegnì en contact cun il Göttinger Hainbund, il qual avevan fundà il medem onn Johann Heinrich Voss, Ludwig Christoph Heinrich Hölty e cont Stolberg. In’amicizia da studi spezialmain stretga al ha collià cun l’illuminist e publicist Johann Erich Biester (1749–1816) ch’ha operà a partir dal 1777 a Berlin. Cun el ha el fatg a Göttingen studis da Shakespeare. Bürger ha deditgà a Biester sia translaziun dal ‹Macbeth›.
L’onn 1775 è Bürger vegnì recepì en la loscha da framassuns Zum goldenen Zirkel a Göttingen; dal 1777 fin sia mort è el stà oratur da la loscha. thumb|220px|Chasa da Gottfried August Bürger a Wöllmarshausen Cun l’entrada en uffizi a Gelliehausen è il conflict cun il tat stà reglà. L’atun 1774 ha Bürger maridà Dorothea, la segunda figlia da l’uffiziant da dretgira Johann Carl Leonhart zu Niedeck, ed è ì in onn pli tard ad abitar a Wöllmarshausen, in vitg dal circul da dretgira da quel. La lètg n’è betg stada fortunada: El è s’inamurà en Auguste, la sora pli giuvna da sia dunna, la quala el ha dechantà en poesias sco Molly. Suenter la mort dal sir da Bürger l’onn 1777 è quella ida a star en la chasa dals consorts, e Bürger ha vivì ina ménage-à-trois, la quala el ha stuì defender cunter la resistenza da la burgaisia e da la quala è naschì il 1872 in figl schendrà cun ‹Molly›.