cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vikings
Temp medieval cristian
Il medem svilup sa lascha observar en l’Islanda: En il ‹Landnámabók› vegnan ils emprims colonisaturs, ils progeniturs da las impurtantas schlattainas, anc numnads víkingr mikill (‹gronds Vikings›). Ma a medem temp sa fa valair l’aspect guerril, violent: Þorbjörn bitra hét maður; hann var víkingur og illmenni. («In um aveva num Þorbjörn bitra; el era in Viking ed in um cun nauschas intenziuns.») Il nobel Óleifr enn hvíti da sia vart vegn numnà herkonungr e betg Viking. Nagins descendents da las schlattas noblas vegnan sezs numnads ‹Vikings›. Ma i vegn ditg da baininqual ch’els sajan í (vest)víking, pia ids sin viadi da viking.
Schizunt il skald Egill Skallagrímsson che represchentava il tip ‹classic› dals Vikings na vegn betg numnà ‹Viking›. Be ses viadis vegnan numnads víking. En la Njálssaga vegni ditg da Gunnar da Hlíðarendi e dals figls da Njál ch’els gievan sin viadi da viking; ma els sezs na vegnan betg numnads ‹Vikings›. Ils inimis da Gunnar percunter, ch’èn da chasa en l’Estonia, vegnan numnads ‹Vikings›. Ina saga che deriva probablamain da las Inslas Feroe designescha però il navigatur Tumpi a moda vaira clera sco víkingr. Vers l’onn 1000 duai el avair gì dispita cun il vasal da la curuna norvegiais sin las inslas ed esser vegnì bandischà sinaquai en la Grönlanda.
En ils texts da dretg (‹Grágás›, ‹Gulathingslov›) è la tendenza da metter a pèr ils Vikings cun malfatschents alura sa consolidada. Il medem process sa lascha er constatar en la Svezia. A medem temp chattan ins però en las sagas da Vikings davart Ragnar Lodbrok ed auters eroxs da la mar tratgs idealisants, chavalerescs che fan dal protagonist in protectur dals flaivels. En la Friðþjófs saga ins frœkna viva l’erox Friðþjóf ina vita da corsar – ma a moda chavaleresca – che n’enconuscha nagina remischun cun ils malfatschents e Vikings crudaivels, ma che lascha en pasch ils purs e commerziants. Dal medem motiv da la curtaschia chavaleresca è segnada la Vatnsdœla saga. Qua sa manifestescha puspè la differenza subtila tranter la furma feminina víking (‹viadi guerresc›) ed il pled masculin víkingr (‹pirat›). Ils protagonists chavalerescs fan in viadi da víking; ma lur adversaris èn pirats e bandits, ils quals els fan dar enavos il butin ch’els han engulà a commerziants e purs.
Concepziun premoderna
thumb|160px|Represchentaziun naziunalromantica dals Vikings (Norvegia, 1905) L’elavuraziun litterara dal tema en las numerusas sagas ha furmà la basa per la concepziun premoderna dal term ‹Vikings›. Da quel temp è la noziun surtut vegnida actualisada en rom da la tschertga d’ina identitad scandinava. Spezialmain il scienzià svedais Olof Rudbeck ha considerà ils Vikings sco «noss perdavants ferms, guerrescs, undraivels, pajauns e primitivs».
Ins è partì da l’idea che las meglras qualitads dals Vikings vivian vinavant – schebain en ina qualitad pli modesta – en la Svezia ed en l’ulteriura Scandinavia. En il decurs dal 18avel e 19avel tschientaner è la primitivitad pajauna vegnida chatschada enavos a favur d’in maletg dals Vikings sco antenats libers e fidaivels a la lescha. Quai è s’effectuà en la litteratura en quel senn che las guerras da conquista regularas, per exempel en l’Engalterra, èn medemamain vegnidas attribuidas en il decurs dal 18avel tschientaner als Vikings e messas tras quai a pèr a las attatgas da rapina sin las claustras englaisas.
Faschond questas adattaziuns è vegnì survesì ch’il laud da las virtids che sa lascha chattar tar ils Vikings vegniva be applitgà visavi l’atgna gruppa. La morala era orientada fermamain a l’atgna stirpa e sia suita. L’enguladitsch a l’ester na valeva percunter betg sco insatge dischonuraivel, il cuntrari, quel gidava anc ad augmentar l’atgna reputaziun. Questa differenziaziun explitgescha era, daco che Harald Hårfagre aveva da ses temp bandischà il Viking Gang-Hrolf (ch’è apparentamain identic cun Rollo en la Normandia) da la Norvegia: Uschè ditg che quel rapinava en ils pajais da l’ost, era quai vegnì acceptà; ma cuntinuond el cun sias spogliaziuns en la regiun da Vik (Fiord dad Oslo), ha el violà la regla da betg far expediziuns da sblundregiada en l’agen pajais.
L’idea in pau bagatellisanta dals Vikings sco ch’ella prevaleva il temp modern tempriv ha gì per consequenza ch’ins ha cun il temp er fatg dad els purs e commerziants ed als ha attribuì las virtids dal burgais onuraivel. Igl è quai stà il temp ch’ils Vikings han dà il num ad in’entira epoca istoric-culturala, numnadamain al temp dals Vikings. Cura ch’ins ha er chattà en l’artisanadi fastizs d’ina ulteriura activitad, è il term vegnì schlargià e duvrà – en il senn odiern – per tut ils pievels da la Mar dal Nord e da l’Ost ch’apparan sco navigaturs cun tratgs da rubaria. Uschia ha il term ‹Vikings› pers pli e pli sias conturas. L’eroisaziun dal temp da la romantica ha schizunt manà uschè lunsch ch’ins ha cumenzà ad attribuir als Vikings spezialas enconuschientschas areguard la navigaziun. Tranter auter duain els avair possedì il cumpass ed abilitads nauticas extraordinarias, quai che tutga però tut en il mund da las legendas.
Temp preschent
En il territori da lingua tudestga è il term ‹Vikings› pir daventà en il decurs dal 19avel tschientaner in term general per navigaturs nordics. Surtut Leopold von Ranke ha probablamain attribuì a generalisar il term. Avant discurriv’ins da quests pievels sco ‹Nordmannen› u ‹Normannen›. Svilups cumparegliabels han gì lieu en la recepziun dal term en auters pajais resp. en autras linguas. Oz vegn la noziun ‹Viking› anc adina duvrada a moda fitg diffusa. Quai ves’ins gia vi da las chartas geograficas che figureschan sut il titel ‹Il mund dals Vikings›. En quellas vegnan savens attribuids tut ils moviments da bastiments dal temp dals Vikings da Vinland en il nordvest fin en l’Imperi bizantin en il sidost, da Staraja Ladoga en il nordost fin a Gibraltar en il sidvest a moda pauschalisanta als Vikings.
Da l’autra vart datti oz en la scienza per part in cuntramoviment betg main extrem, il qual considerescha mintg’autra activitad dals Vikings che sblundregiadas sco invenziun da l’istoriografia dal temp da la romantica naziunala. Tenor quella n’avessan ils Vikings pratitgà insumma nagina furma da commerzi. Sco via intermediara pudess ins discurrer d’in ‹commerzi da rapina› che vala sco cumprovà per blers Vikings da las gruppas socialas superiuras en la Norvegia e Svezia.
Sin lur champagnas da sblundregiada pudevi alura esser ch’ils Vikings sa domiciliavan en auters pajais. Mintgatant vegnivan interprendidas da questas novas colonias ulteriuras expediziuns da rapina. Harald Hårfagre è schizunt stà necessità da defender la costa norvegiaisa cunter Vikings che derivavan da las inslas britannicas.
Sper tut las dumondas che restan avertas, pon ins en mintga cas dir ch’i fiss fallà d’applitgar il term ‹Vikings› a viagiaturs da commerzi, mastergnants e purs che na manavan nagina vita segnada da cumbat e rapina, e quai independent dal lieu nua che quels gievan a star. Tar ils ‹umens dal nord› ch’han populà l’Islanda e la Grönlanda e ch’han scuvert l’America dal Nord na sa tracti betg da Vikings.
Perditgas scrittas da la Scandinavia
thumb|220px|Reconstrucziun d’in abitadi dals Vikings a Foteviken (Svezia) Ad in renum dals Vikings plitost positiv ed onuraivel vegn ad avair attribuì il term drængr ch’è da chattar sin ils craps da runas svedais. Quest’expressiun è stada suttamessa vers l’onn 1000 ad ina midada da la significaziun. Sin ils craps da runas pli vegls vegn ella savens duvrada sco sinonim da ‹Viking›. Da quel temp designescha il pled d’emprest anglosaxon dreng il guerrier. Pli tard ha il term alura survegnì in cuntegn pli etic, en il senn d’in um ‹da buna pasta›, e quai senza ch’i stuess esser collià cun questa denominaziun in viadi sur mar.
In’ulteriura expressiun per umens che vivevan en moda dals Vikings pudess furmar il diever oriund dal titel húskarl. I sa tractava dad umens libers che s’associavan als pussants e furmavan la suita da quels. Els giudevan albiert e dunsena ed eran obligads persuenter d’al sustegnair en tut sias interpresas. Gieva il manader sin viadi da viking, alura furmavan els la truppa d’elita da quel, il lið. Dad esser húskarl tar in um pussant, era per giuvens figls da purs in engaschament onurific, surtut sch’i sa tractava tar quest manader d’in jarl (prinzi) u d’in retg. Ma sut las relaziuns d’avant ed enturn l’onn 1000 sa laschava ina tala suita be mantegnair, sch’ins la pudeva metter en vista renum e ritgezza. E quest’ultima era ina premissa per pudair s’acquistar in’auta stima, damai che quella sa laschava be cuntanscher cun sa mussar fitg generus. Per quest intent vegnivan fatgs ils viadis sur mar ch’eran colliads cun commerzi da rapina. Quai vegn er evident en il fatg ch’il titel húskarl manca dal tuttafatg en il temp suenter ils Vikings.
Perditgas scrittas d’ordaifer la Scandinavia
La terminologia che cumpara en las scrittiras franconas dal 8avel fin il 11avel tschientaner na permettan betg adina d’identifitgar, quant fitg ch’ils auturs differenziavan tar ils cas ch’els descrivan tranter las singulas etnias resp. lieus d’origin dals attatgaders. Tge term che vegn duvrà dependa per ordinari da l’intenziun dal text. Uschia pon ils Vikings vegnir titulads sco ‹Normans›, ‹pajauns› e ‹pirats›. Ins chatta er il term etnic preferì ‹Danais›; per part vegn differenzià tranter ‹Danais›, ‹Norvegiais› ed auters pievels.
En texts hagiografics vegnan ils terms ‹Normans› e ‹pajauns› savens mess a pèr. Per descriver l’agir exemplaric dal sontg era l’appartegnientscha etnica da ses adversaris be da muntada secundara.
En annalas e cronicas vegn preferida la denominaziun ‹Danais›. Or da la Vita da Carl il Grond dad Einhard pon ins deducir enconuschientschas areguard las differentas etnias dals pievels dal nord: «Danais e Suons, che nus numnain ‹umens dal nord› [Nordmannos], occupan l’entira costa dal nord e tut las inslas situadas en ella [manegiada è la Mar da l’Ost].» En la Cronica anglosaxona vegn tuttavia differenzià tar las singulas attatgas tranter Norvegiais e Danais. Il medem vala per las annalas irlandaisas; ils Vikings danais vegnivan numnads qua dubh (ils nairs), ils Vikings norvegiais finn (ils alvs). Quai è apparentamain d’attribuir a la colur da lur scuts. E propi fan er autras funtaunas menziun dal fatg ch’ils scuts eran savens da differenta colur; medemamain pon ins remartgar sin il Tarpun da Bayeux scuts lungs da differentas colurs.
Funtaunas
thumb|180px|Represchentaziun tempriva da guerriers maritims dal nord Davart las activitads dals Vikings dattan bain vaira differentas funtaunas perditga, però tanscha lur spectrum d’indicaziuns fitg diffusas fin ad infurmaziuns fitg detagliadas. Las funtaunas principalas èn:
Intgins scienziads represchentan fin oz la critica da funtaunas radicala e refusan, per differents motivs, tut las funtaunas numnadas. Els stattan en la tradiziun da la critica da las sagas da l’entschatta dal 20avel tschientaner. Ma per gronda part è la perscrutaziun istorica sa distanziada da questa tenuta radicala ed emprova d’elavurar or da las funtaunas, a basa d’ina analisa dal text conscienziusa, las infurmaziuns ch’èn vardaivlas. I suonda ina curta survista d’intgnas atgnadads dals Vikings che sa laschan obtegnair da quellas en questa moda.
Moda da viver e d’agir
La vista d’ordaifer sa differenziava a moda radicala da l’atgna vista dals Vikings, la quala è però be enconuschenta per la gruppa sociala superiura (en furma da las sagas ed inscripziuns da craps da runas menziunadas survart). Ils Vikings ch’han fatg campagnas da sblundregiada en Frantscha ed en l’Engalterra n’han laschà enavos naginas perditgas davart lur maletg da sasez. Entras la percepziun e tradiziun continentala han ils Vikings giudì in’attenziun che surpassa per lunschor la muntada ch’els han gì entaifer l’istorgia da la Scandinavia.
Tar ils Vikings da la litteratura da las sagas sa tracti d’ina fasa da vita d’intgins aristocrats, ils quals èn silsuenter returnads en lur vita purila usitada. Egill Skallagrimsson per exempel ha terminà sia vita sco pur en l’Islanda.
Tar ils ulteriurs Vikings sa tracti d’ina gruppa sociala ch’era extrada da la societad scandinava. Quels vegnivan be pli resguardads sco inimis dals gronds e regents, uschia ch’els han be giugà entaifer l’istorgia scandinava ina rolla a l’ur (numnadamain sco inimis). Tut en tut intermedieschan las funtaunas in maletg ordvart divergent dals Vikings.
En documents dal retg Ethelwulf da Wessex, che dispenseschan tschertas claustras da pajar taglias, vegn il retg liberà da si’obligaziun da proteger quellas cunter ils inimis nunditg crudaivels e barbars. L’entir Reginavel dals Francs dal vest e da l’ost sco er las funtaunas anglosaxonas coincidan independentamain in da l’auter en la constataziun ch’ils attatgaders eran segnads d’in grond regl d’assassinar e da destruir. Er las paucas funtaunas arabas or da la Spagna intermedieschan il medem maletg. Entant che las funtaunas pli pitschnas, hagiograficas, accentueschan surtut quests acts da vandalissem, cumpara en descripziuns pli grondas savens l’engurdientscha sco ulteriur segn caracteristic dals Vikings.
Las funtaunas franconas discurran d’immens butins ch’ils Vikings hajan fatg sin lur champagnas da sblundregiada. Ils chats da stgazis relativamain modests che derivan da la Scandinavia na correspundan però betg a quai. La midada successiva a champs d’envernada en il Reginavel dals Francs ed en l’Engalterra dattan perditga d’ina gruppa sociala che sa distatga dal territori d’origin e che n’ha betg pli pudì vegnir integrada en las structuras socialas centralisticas da la Scandinavia ch’eran londervi da sa sviluppar. Ils immens stgazis n’èn pia betg vegnids manads enavos en la patria. Tar ils Vikings che vegnan numnads en las funtaunas franconas sa tracti en quest senn d’in auter tip d’uman che quel che vegn per exempel represchentà tras Egill Skallagrimsson u che vegn glorifitgà sin ils craps da runas.
Ils cumandants
thumb|170px|Rollo, il fundatur da la Normandia Oriundamain sa tractavi tar ils retgs dals Vikings da retgs da la mar che na possedevan nagina terra. Igl eran quai cumandants da campagnas da rapina che derivavan da las famiglias roialas. Els duain schizunt avair envernà sin lur bastiments. Carl il Chalv ha empruvà a partir da l’onn 860 da tegnair en frain las gruppas d’umens dal nord che giravan enturn en il territori da la Seine cun agid da pajaments da tribut, empermischuns da fidaivladad e battaisems – però senza success. El n’ha betg tratg en consideraziun che tant il cristianissem sco er il feudalissem ed il ‹sistem francon› en general eran per ils Vikings senza nagina muntada. Er ses successur Carl il Gross ha anc pajà l’onn 886 a lur cumandant (rex) Sigfrid in aut daner da liberaziun per che quel interrumpia l’assedi da Paris. Sigfrid ha acceptà ils daners ed è vairamain partì; ma ina part da sias truppas è sa sentida engianada ed ha cuntinuà cun l’assedi. En il decurs da quel han dus ulteriurs reges pers lur vita. Tuttina ha la bloccada cuntinuà, quai che lascha supponer ch’igl eran anc auters reges sin il lieu. Quest exempel mussa ch’igl operavan adina be pitschnas gruppas ina sper l’autra e ch’i deva sin il pli in commando suprem per singulas acziuns communablas. L’autoritad dal cumandant era be garantida tras ses success a chaschun da las campagnas da spogliada, schebain ch’el derivava adina da la classa sociala aristocratica. Tar la suletta autoritad che vegniva renconuschida incontestadamain dal singul guerrier sa tractavi probablamain dal manader dal bastiment.
La dinamica da las singulas expediziuns da rapina dals Vikings è bainspert sa midada – almain per part – en campagnas militaras regularas cun intents politics. Quai differenziescha ils Vikings dals pirats slavs (Vends) dal 12avel tschientaner. La differenza s’exprima en las funtaunas, en las qualas ils slavs pajauns vegnan adina numnads ‹barbars›, entant che quai n’è betg adina il cas tar ils Scandinavs pajauns: quels vegnan savens numnads dani, normanni u suenes. La finamira politica da schlargiar il domini è però sa fatga valair be plaunsieu. Il regl da far preda da vart dals guerriers e las finamiras politicas da vart da lur manaders èn sa manifestads sur lung temp parallelamain. Perquai èsi er fitg problematic da vulair attribuir ina campagna militara ad ina da las categorias ‹campagna da Vikings› u ‹campagna da conquista›. En la litteratura s’exprima quest svilup en quai ch’ils retgs regents na vegnan mai numnads ‹Vikings› en las sagas da retgs. En connex cun Harald I vegn rapportà da ses nevs Gullharald ch’el saja – damai ch’i n’al era betg reussì da vegnir retg – daventà ‹Viking›.
Problems da cunfinaziun
Empruvond da descriver las activitads dals Vikings sto vegnir tratg en consideraziun ch’i na dat nagina cunfinaziun precisa tranter las differentas furmas da campagnas menziunadas. Tar l’attatga sin claustras scotas a l’entschatta dal temp dals Vikings e tar las campagnas regularas en l’Engalterra, tar las qualas ins sto plitgunsch discurrer d’ina invasiun, sa tracti da cumbats che sa differenzieschan a moda fundamentala. La transiziun d’ina varianta a l’autra è però ordvart fluctuanta. Da vulair attribuir ina da questas interpresas als Vikings, l’autra percunter als ‹umens dal nord› po uschia manar ad ina separaziun arbitrara da fatgs che tutgan istoricamain ensemen. Quai ch’ha cumenzà sco assagl da Vikings po numnadamain sa transfurmar pli tard sut novs cumandants en ina veritabla invasiun u en ina champagna militara cun sblundregiadas sco fenomen secundar. Benjamin Scheller differenziescha trais fasas: L’emprima fasa cumenza per el cun l’assagl sin la claustra Lindisfarne l’onn 793. Las expediziuns da sblundregiada eran limitadas als mais da stad ed ils Vikings èn silsuenter returnads en lur patria. La segunda fasa cumenza l’onn 843. Dapi lura n’èn ils Vikings betg pli returnads en lur patria, mabain han passentà l’enviern al lieu. Las gruppas èn s’unidas a furmaziuns pli grondas e n’èn betg pli arrivadas be nà da la mar, mabain er per via terrestra; en pli èn ellas sa rendidas dals flums siadora. La fasa finala cumenza il 876, cura ch’ha gì lieu en l’Engalterra ina veritabla immigraziun da Vikings; suenter la conquista da territoris èn quels vegnids repartids sin la suita.
Ultra da quai sto vegnir differenzià tranter attatgas punctualas ed expediziuns da rapina regularas e pli grondas. In exempel tipic è cuntegnì en la Vita da Carl il Grond dad Einhard: «Sco ultima guerra ha gì lieu quella cunter ils umens dal nord ch’han num Danais. Quels han l’emprim pratitgà pirataria ed han alura devastà cun ina flotta pli gronda las costas da la Gallia e da la Germania. Lur retg Gudfred sa fascheva da grond cun la speranza invana da pudair surpigliar il domini sur l’entira Germania.» Qua vegn differenzià cun agid dal spazi da temp ‹l’emprim› – ‹alura› tranter assagls da rapina e las conquistas territorialas tras il retg, las qualas han gì lieu pli tard.
Relaziun tranter rapina e commerzi
thumb|180px|Expediziuns da rapina en la Renania Dals chats da deposits d’argient na sa lascha betg deducir precisamain, tge parts che derivan da rapina e tgeninas da commerzi ordinari (cumbain che las funtaunas differenzieschan en lur terminologia cleramain tranter questas duas activitads). En il cas da Björn, il figl da Harald Hårfagres, retg da Vestfold, vegn per exempel ditg explicitamain ch’el faschevi darar guerra, mabain haja trategnì da Tønsberg colliaziuns da commerzi a Vik (en la vischinanza), vers ils pajais en il nord, en il Danemarc ed en la Saxonia e ch’el haja perquai survegnì il surnum ‹navigatur› u ‹commerziant›. Qua vegn pia differenzià cleramain tranter viadis da viking e viadis da commerzi.
Las vias commerzialas menziunadas en las funtaunas èn effectivamain gia vegnidas duvradas dal temp dals Vikings. Regis Boyer descriva quels sco navigaturs da commerzi guerrescs che sa decidevan tut tenor situaziun da sblundregiar enstagl da negoziar. Fatg commerzi vegniva cun las pli differentas raubas: victualias (charn setgentada, pesch setgentà), ponn, pels, laina, ivur, cliniez, armas e surtut sclavs. Sclavs, vul dir servs, furmavan in impurtant element entaifer la structura sociala dal territori nordic.
Las inscripziuns sin ils craps da runas lubeschan be da trair conclusiuns limitadas areguard la relaziun tranter viadis da rapina e da commerzi. Damai ch’ils craps da runas da la fin dal temp dals Vikings èn en emprima lingia craps da commemoraziun, sa refereschan els surtut a persunas mortas. Il commerziant ch’era vegnì a savair quant ritga ch’ina claustra saja, pudeva returnar pli tard tar quella sco participant d’ina campagna da sblundregiada. Ed il rubadur pudeva metter en vendita la rauba engulada, per exempel sclavs, sin in martgà.
In cumportament che po valair sco tipic per quel temp vegn descrit en l’istorgia dad Olav il Sontg. Þórir hundur, Karli e ses frar Gunsteinn van a Bjarmaland sin viadi da viking: «Arrivads a Bjarmaland èn els ids a riva sper ina plazza commerziala. Quels ch’avevan avunda daners han cumprà sin il martgà rauba en abundanza. (...) Suenter ch’il martgà è stà serrà, èn els navigads dal flum Dwina giuadora e la pasch cun la populaziun da questa regiun è vegnida declerada sco terminada. Arrivads sin la mar èn las duas rotschas armadas sa cussegliadas e Þórir ha dumandà, schebain ils umens hajan veglia d’ir a terra per far butin. (...) Tuts han declerà da vulair far la campagna, sch’ins possia sperar da far bun butin.»
In pau auter sa preschenta la situaziun en il cas dals Vikings ch’han invadì en il 9avel tschientaner il Reginavel dals Francs e l’Engalterra. Ils umens ch’han vivì plirs onns en champs e ch’èn girads sblundregiond per il pajais enturn, n’eran betg purs ed els n’avevan er nagina experientscha sin il champ dal commerzi. Qua sa tractavi d’ina gruppa sociala dal tuttafatg differenta cun atgnas leschas ed atgnas normas da cumportament.
Observaziun dals contracts
En las funtaunas franconas ed anglosaxonas vegn la dumonda quant bain ch’ils Vikings observavan ils contracts ch’els faschevan cun autras partidas valitada a moda differenta. Da princip eran tals contracts liads a las persunas ch’als segnavan e na valevan betg exnum per ulteriurs circuls da persunas. Schebain las partidas contrahentas sa tegnevan vi dal contract, dependeva dal caracter e da la tenuta da las singulas persunas. Ma er tgi che tegneva in contract, na fascheva quai betg exnum per motivs etics. Sch’igl èn adina puspè vegnids pajads tributs a Vikings per impedir ch’els fetschian ulteriuras attatgas, ston ins bain avair fatg l’experientscha ch’i sa laschavan evitar tras quai attatgas.
Auters exempels mussan che las cunvegnas n’èn betg adina vegnidas tegnidas. Cura ch’ils Vikings èn vegnids assediads ad Angers dal retg Carl il Chalv ed eran seriusamain en privel da perder lur bastiments, han els offert daners da liberaziun ed empermess da sa retrair. «Manà d’engurdientscha ha il retg acceptà ils daners, ha schlià la bloccada e dà liber a l’inimi la via. Quels èn ids sin lur bastiments ed èn returnads en la Loire. Ma els n’han tuttavia betg bandunà ses reginavel, sco quai ch’els avevan empermess, mabain èn restads en lezza regiun ed han commess chaussas anc bler pli nauschas ed inumanas che avant.»
En las funtauna anglosaxonas predomineschan las descripziuns da rupturas dals contracts. Suenter lung cumbat è vegnì fatg l’onn 876 in contract, en il qual ils Vikings han empermess tras engirament da bandunar Northumberland. Els han prestà l’engirament tant tenor moda dals pajauns sin il sontg bratschlet sco er a moda cristiana sin las reliquias. Ma l’engirament n’è betg vegnì tegnì. Anc il medem onn è Halfdan sa stabilì a Northumberland en tala moda ch’el ha pudì reparter il reginavel sin sia glieud.
La fin
thumb|240px|Guerriers normans en la Battaglia da Hastings La fin da las expediziuns da sblundregiada na coincida betg cun la fin da l’epoca ch’ins numna per ordinari ‹il temp dals Vikings› (Battaglia da Hastings l’onn 1066). Las invasiuns da rapina privatas eran numnadamain gia idas a fin pli baud. La dataziun posteriura è d’attribuir al fatg ch’ins includa las campagnas da sblundregiada dals retgs norvegiais ch’han gì lieu en rom da lur guerras. Talas sa laschan schizunt cumprovar fin en il temp da Magnus Berrføtt (1073–1103), il qual è perquai er gia vegnì numnà il davos retg dals Vikings. Questas sblundregiadas, sco fenomen secundar da campagnas da guerra, furmavan però la moda da ‹pajar› ils guerriers sco ch’ella era usitada en tut l’Europa; ellas n’èn pia nagut che fiss d’attribuir specificamain als Vikings.
Las domiciliaziuns ed attribuziuns da terren che vegnan descrittas per l’epoca che suonda n’han tuttavia betg manà ad ina fin da las campagnas da rapina. Las bandas d’assassins n’èn betg sa transfurmadas en purs paschaivels e babs da famiglia. Las funtaunas rapportan er per quel temp da cumbats sanguinus. Pli probabla è ina spussada generala dals Vikings involvids ed in’inveteraziun dals participants. Il temp d’entrada en ina suita vegn fixà cun 18 onns; cun 50 onns gieva la vita da guerrier a fin. Tenor las funtaunas eran las medemas gruppas en viadi durant blers onns. Cun il temp n’eri betg pli pussaivel da remplazzar or da l’atgna patria las sperditas ch’avevan lieu durant ils cumbats. Là aveva il rinforzament da la pussanza roiala numnadamain gì per consequenza che las sblundregiadas ed ils incendis vegnivan giuditgads a moda adina pli negativa. Ma er en ils territoris ch’eran pertutgads da las expediziuns da rapina è la defensiun sa megliurada cun il temp, uschia che talas campagnas daventavan in risico pli e pli incalculabel. Da quai resulta che la vieuta tar in cumportament ‹civilisà› è per l’ina d’attribuir a la midada da generaziun biologica e per l’autra a las dunnas che sa recrutavan gea praticamain be da la populaziun avant lieu e ch’han dà vinavant lur cultura a la proxima generaziun, entant che las bandas da Vikings sblundregiantas n’avevan nagina atgna cultura ch’els avessan pudì tradir.
Engalterra
En l’Engalterra ha la fin da las sblundregiadas inizià cun las emprimas colonias en il Northumberland l’onn 876 ed è stada terminada vers il 918. Ils participants a las acziuns dals Vikings eran guerriers, betg purs; la vita sedentara è stada la consequenza da la violenza precedenta e betg la finamira da quella. En in proxim pass èn gruppas da Vikings sa domiciliadas ils onns 877 ed 880 en las regiuns Mercia ed Anglia da l’Ost, e quai sut il cumond da Guthrum. Æthelweard scriva che tut ils abitants da quest pajais sajan vegnids manads sub iugo imperii sui (sut il giuf da sia pussanza). Er qua ha pia la violenza anc giugà ina rolla. Ina part da ses contingent è sa rendì il 880 en Frantscha ed ha fatg là ulteriuras expediziuns da sblundregiada. L’onn 893 èn els però returnads cun 250 bastiments en l’Engalterra. Il 897 è il contingent danovamain sa dividì suenter grevs cumbats; ina part è sa rendida tar ils Danais a Northumbria ed en l’Anglia da l’Ost, l’autra puspè en Frantscha. Plaunsieu è la suita raffanta dals Vikings sa schliada. Quai sa lascha attribuir d’ina vart a la defensiun creschenta da vart da l’aristocrazia englaisa, da l’autra vart a la spussada da las resursas da cumbat dals Normans. L’onn 875 als aveva Alfred victorisà sper Ashdown. Il 877 avevan ils Vikings pers tar in stemprà 120 bastiment. Sinaquai als ha Alfred persequità sin terra, uschia ch’els èn la finala sa domiciliads a Mercia. Il process d’integraziun vegn stimà sin radund 100 onns, ha pia cumpiglià almain trais generaziuns. Suenter che Alfred ha victorisà Guthrum l’onn 878, è vegnida fatga ina cunvegna. Silsuenter ha Alfred laschà eriger plazzas fortifitgadas ed ha tschentà si ina flotta da guerra. A chaschun da las attatgas da Vikings ch’èn suandadas èn omaduas mesiras sa mussadas sco vaira effizientas.
Frantscha
L’onn 897 è quella part dals Danais che n’aveva nagins daners puspè returnada cun ses bastiments en Frantscha. Apparentamain als eri be pussaivel da sa domiciliar tar lur stirpa cunter pajament.
Il 896 èn tschintg bastiments normans arrivads en la Seine. Igl èn suandads ulteriurs bastiments e quels èn navigads en l’Oise, nua che la squadra è sa domiciliada a Choisy. In onn suenter han els fatg ina campagna da rapina fin a la Maas. Per tema da l’armada roiala ch’è cumparida, èn els sa retratgs a la Seine, nua ch’els han commess ulteriuras rapinas. Lur manader Hundeus è sa laschà battegiar l’onn 897 e n’è silsuenter betg pli preschent en las funtaunas. Enstagl dad el cumpara Rollo. Quel ha subì silsuenter pliras grevas sconfittas cunter la defensiun francona ch’è vegnida pli ferma sut cont Robert e duca Richard. En las funtaunas vegn adina puspè rendì attent al connex tranter questas sperditas, las qualas Rollo n’è betg pli vegnì da cumpensar, e la prontadad da convertir al cristianissem. A Rollo ed a sia suita è la finala vegnì attribuì in territori limità sco domicil pro tutela regni (sut la protecziun dal retg). Ils emprims decennis han anc gì lieu vinavant campagnas da sblundregiada; il 924 è vegnì surdà als Vikings ulteriur territori, tranter auter Bayeux. Vers l’onn 1000 para alura il process d’integraziun dals Vikings d’esser stà terminà.
Bastiments e squadra
Tar las invasiuns da Vikings en il Reginavel dals Francs na vegn il dumber dals guerriers menziunà en nagina funtauna; i vegn be ditg ch’i sa tractavi da ‹grondas massas›. Ils pli pitschens bastiments èn concepids per 13 rembladers; in’equipa consistiva probablamain en media da 25–50 umens. Questa cifra sa lascha multiplitgar cun las paucas indicaziuns dal dumber da bastiments. Qua intgins exempels: En las ‹Annalas dal Reginavel› vegnan menziunads 13 bastiments ch’hajan sblundregià la costa da la Flandra, quai che correspundess a ca. 350 fin 650 umens. Las ‹Miracula S. Filiberti› menziuneschan il 843 in’attatga sin Nantes cun 67 bastiments, quai che correspunda ad ina truppa da ca. 1700 fin 3400 umens. In’ulteriura funtauna descriva ina flotta da 120 bastiments ch’è navigada il 845 en la Seine ed è avanzada fin a Paris. Quai fissan alura stads 3000 fin 6000 umens.
Armas
Davart l’equipament e l’armaziun dals bastiments da guerra dals retgs èn ins infurmà relativamain bain. Ins po supponer ch’era ils Vikings eran equipads a moda sumeglianta.
Er or da las funtaunas franconas ed anglosaxonas sa laschan gudagnar intginas paucas indicaziuns davart l’armaziun. Las armas principalas eran segiramain segir, lantscha, artg e frizza. La funtauna anglosaxona ‹Vita Oswaldi› dal 10avel tschientaner menziunescha er phaterae toxicatae (tajas da frizzas) e mucrones (pizs gizs).
Maniera da cumbat e furmaziuns
En las sagas vegn savens discurrì d’in spretsch da la mort eroic. Las funtaunas continentalas ed anglosaxonas èn qua bain pli realisticas: tar tutta valurusadad che vegn attribuida als Vikings, vegn tuttavia er accentuada lur veglia da surviver. Uschia vegniva adina analisà tge risico che saja collià cun in’attatga ed adattada correspundentamain la moda d’agir. Ultra da quai faschevan ils Vikings attenziun da betg s’allontanar memia lunsch da lur bastiments, per tegnair liber questa pussaivladad da retratga.
In element central dal success dals Vikings furmava lur spertadad e l’effect da surpraisa ch’era collià cun quella. Quai na vegniva betg be cuntanschì tras lur svelts bastiments, mabain tenor intginas funtaunas er tras quai ch’els avanzavan, apaina sbartgads, a chaval.
Sin l’aua
Surtut en funtaunas anglosaxonas vegnan las prestaziuns dals Vikings sin il sectur da la navigaziun accentuadas spezialmain. En cas da bun’aura pudev’ins observar in bastiment da Vikings sin ina distanza da ca. 18 miglias marinas. Sch’il vent era favuraivel, duvravan ils Vikings ca. in’ura per percurrer questa distanza. Be tant temp steva pia a disposiziun per organisar la defensiun. Da quai ves’ins bain che l’effect da surpraisa era da muntada centrala per il success dals Vikings.
Sin la terra
thumb|200px|Chapellina da Gjermundbu (Norvegia) thumb|200px|Spadas da Vikings ch’èn vegnidas chattadas en la regiun da Schleswig (Germania) I pudeva capitar ch’ils Vikings bandunavan lur bastiments e faschevan campagnas pli grondas sin la terra. Quai è cumprovà tant en Frantscha (p.ex. a Poitiers) sco er en l’Engalterra. Co ch’ils Vikings sa furmavan per il cumbat sin la terra n’è betg enconuschent. Per ordinari sa tractavi d’assagls da surpraisa che na dumandavan betg suenter in ‹urden da battaglia› explicit. Furmaziuns da cumbat èn be enconuschentas da guerras che vegnivan manadas d’in retg. En cas da sblundregiadas che vegnivan lantschadas davent d’in champ d’enviern fix èsi tuttavia vegnì tar acziuns da cumbat pli vastas e quellas èn er idas a fin differentamain. Damai ch’i na sa tractava tar ils Vikings betg da guerriers professiunals, n’èsi betg da quintar ch’i vegniva applitgà da lur vart tacticas spezialas.
Sco tratg caracteristic tar in assagl vala la brenna, la moda d’arder giu ina chasa en la quala sa chattavan ils abitants, uschia che quels vegnivan tuts per la vita. Il pli cler resorta quai dal rapport davart l’expediziun da Vikings dad Egill Skallagrimsson en il Kurland:
Egill e sia glieud eran vegnids tschiffads, ma la notg als reusseschi da sa liberar. Els svidan la chombra dal stgazi dal patrun-chasa e sa rendan sin lur bastiments. Alura cuntinuescha il raquint: «Qua è Egill sa fermà ed ha ditg: ‹Quest’expediziun va fitg mal e n’è insumma betg tenor la moda dals Vikings. Nus avain engulà al pur ses possess senza ch’el sa quai. Lain ir enavos tar il bain a far palais tge ch’è capità.›» Ils cumpogns refusan da far quai. Sinaquai returna el persul, va en cuschina, prenda da là in stganatsch che brischa, va en la halla da seser e stauscha quel tras il tetg, uschia che quel tschiffa fieu. Tut ils abitants brischan en chasa u vegnan sturnids dad el cura ch’els sortan da quella. Pir lura va el cuntent enavos sin ses bastiment.
Schebain quest ‹cumportament da Viking› furmava vairamain ina sort codex d’onur na sa lascha betg dir cun segirezza. Il cumportament dals cumpogns furnescha plitost arguments cuntraris. La brenna n’è però betg mo vegnida applitgada dals Vikings, mabain cumpara er en autras confruntaziuns ed è er vegnida exequida dal retg sez, uschia per exempel da Harald Hårfagre.
En il cas ch’ils Vikings perdevan la battaglia, vegn rapportà repetidamain ch’els empruvavan da mitschar da la persecuziun serrada cun sa sparpagliar en guauds vischins ed empruvar da sa far via sulet vers ils bastiments.
Ils Vikings n’eran però betg mo versads en il cumbat sin il champ da battaglia. Repetidamain han els cumprovà ch’els eran er buns da sviluppar ed applitgar maschinas d’assedi, uschia per exempel davant Paris l’onn 885.
Religiun
Davart las ideas religiusas dals Vikings na san ins praticamain nagut. En la saga dad Örvar-Odd, ch’è vegnida scritta posteriuramain, vegn raquintà che Örvar-Odd saja arrivà sin ses viadi en Frantscha sper ina gronda chasa da crap ora ch’era construida a moda in pau speziala. Els hajan vis ad entrar là glieud ed a sortir quella puspè suenter in temp. Els hajan dumandà insatgi e sajan vegnids a savair ch’il pajais sa clomia Aquitania e ch’i sa tractia tar l’edifizi d’ina baselgia. Sin la cuntradumonda, schebain els sajan pajauns, saja suandà il sequent dialog: «‹Nus na savain insumma nagut d’in’autra cretta, nus crajain però en nossa pussanza e forza e na crajain betg en Odin; ma tge cretta avais vus?› L’indigen haja respundì: ‹Nus crajain en quel ch’ha stgaffì il tschiel e la terra, la mar, il sulegl e la glina.› Odd ha respundì: ‹Quel sto esser grond ch’ha construì tut quai, tant crai jau da vesair en.›»
Qua ha il poet segiramain creà il dialog a basa d’enconuschientschas dal pensar dals Vikings. Da l’autra vart vegn adina puspè rapportà ch’ins haja consultà avant ina campagna intscherta l’orachel dal destin; en il cas da l’assagl sin Grobiņas è quai succedì cun l’intent explicit da vegnir a savair tge Dieu ch’als vegnia a sustegnair. L’isanza da dumandar l’orachel, ch’è documentada repetidamain, e da sa suttametter a sia sentenzia lascha tuttina supponer ch’ins carteva per gronda part en l’existenza da dieus. Ma auters rituals cun caracter religius n’èn betg cumprovads, uschia ch’ins na vegn strusch a pudair dir ch’ils Vikings exercitavan ina religiun per propi. Er or da funtaunas franconas ed anglosaxonas pon ins be concluder a moda indirecta ch’ina mort onuraivla sin il champ da battaglia era colliada en la schientscha dals Vikings cun l’entrada en il Valhalla (en la mitologia nordica: il paradis dals guerriers valurus). E quest’idea è be sa furmada entaifer la casta dals guerriers che stevan datiers dal retg.
Ils Vikings vegnivan sepulids a moda birituala tant en fossas a cremaziun sco er en furma d’enterrament. Schebain quai succediva a moda parallela u in suenter l’auter n’è betg enconuschent.
Las consequenzas da la cristianisaziun
En ils pajais respectivs ha la cristianisaziun mintgamai gì per consequenza che la pussanza centrala (che sa manifestava en il retg) è vegnida rinforzada. Entant ch’il singul sa sentiva fin qua be obligà envers sia stirpa, è plaunsieu sa fatga valair ina responsabladad envers l’entir intschess da pussanza dal retg. Questa nova conscienza è sa manifestada en la constituziun dal leidang ed ha lubì d’installar ina defensiun surregiunala. Dal temp da Harald Hårfagre n’era ina defensiun effectiva da la costa anc betg stada pussaivla; perquai aveva el mintgamai stuì ir cun sia flotta al punct da partenza dals viadis da rapina, las Inslas Orcadas, per pudair cumbatter ils pirats al lieu. Cun agid dal leidang èsi stà pussaivel d’organisar ina defensiun cuminaivla da l’entira costa. Talas mesiras da defensiun èn vegnidas endrizzadas en l’entir intschess d’acziun dals Vikings, pia er en l’Engalterra ed en l’Imperi dals Francs, e quai mintgamai a moda differenta. Tras quai èn las schanzas d’avair success sa sminuidas decisivamain da vart dals attatgaders, uschia ch’ils assagls èn tschessads cuntinuadamain.
Tschilendra
La tschilendra (Tussilago farfara) è la suletta spezia dal gener Tussilago or da la famiglia da las cumpositas (Asteraceae). Ella tutga tar las emprimas plantas primavaunas e la flur cumpara anc avant che sa sviluppan ils fegls verds.
Descripziun
thumb|180px|left|Feglia thumb|220px|Illustraziun thumb|left|180px|Portaflurs La tschilendra crescha sco planta perenna, ervusa e cuntanscha autezzas da 20 fin 30 centimeters. Il fegliom, che crescha per terra e ch’è munì cun monis vaira lungs, cuntanscha ina ladezza da 10 fin 20 centimeters. Ils singuls fegls èn dentads e cumparan en furma da cor u da chalzer-chaval. La vart sut da la feglia è surtratga cun in pail alv, uschia che la rait d’avainas spessa e gnervusa na resorta betg bain. Ils fegls savuran levet e gustan amar.
Baud la primavaira cumparan l’emprim be ils portaflurs mellens en furma da chanaster; quels cumpiglian radund 300 flurs femininas en furma da lieunga e 30 fin 40 flurs masculinas en furma da bischen. Pir suenter che quellas èn sfluridas suondan ils fegls verds. Dal temp da fluriziun èn ils monis cuverts sulettamain cun fegls en furma da squama ch’èn brins u cotschnents e pailus. Monis sflurids sa chattan en ina posiziun pendusa. Las flurs savuran levamain da mel e gustan sumegliant sco la feglia, be in pau pli dultsch.
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 60.
Pussaivladad da scumbigliar
La feglia da la tschilendra sumeglia fitg ferm quella da la patlauna alva (Petasites albus). En general è la feglia da la tschilendra però in pau pli pitschna e munida a l’ur cun dents nairs. Tar la patlauna alva èn ils faschs dals conducts ordinads en il tagl traversal dal moni a moda irregulara e betg en furma dad U sco che quai è il cas tar la tschilendra.
Ecologia
La tschilendra crescha or d’in rizom cun fils da ragisch ruschnants d’ina lunghezza da fin a 2 meters.
Il temp da fluriziun s’extenda dal favrer fin l’avrigl. La tschilendra tutga tar las emprimas flurs che cumparan la primavaira e vegn impollinada d’avieuls, baus e mustgas. Usitada è er l’autoimpollinaziun. La derasaziun dal sem succeda – sco tar la flur-portg – tras il vent cun agid d’umbrellas sgulantas. En pli sa derasa la planta cun tatgar vi d’animals che passan sperasvi e vegn er purtada davent tras furmiclas.
A pliras spezias da tgirallas, tranter quellas pliras ch’èn periclitadas, serva la tschilendra sco planta da pavel (p.ex. las rasulaunas da Pyrgus cacaliae, Rhyacia lucipeta e Xestia ochreago). Larvas da la mustga Acidia cognata mineschan en la feglia da la tschilendra e da las patlaunas.
La tschilendra vegn infestada dals bulieus da ruina Puccinia poarum var.poarum e Coleosporium tussilaginis.
Derasaziun
thumb|200px|Tschilendra en fluriziun thumb|200px|Da la fluriziun a la furmaziun da fritgs La tschilendra è derasada en l’Europa, l’Africa, l’Asia dal Vest e l’Asia da l’Ost. En l’America dal Nord l’ha l’uman introducì.
La planta crescha en lieus sitgs e chauds sin terrens permeabels. Perquai cumpara la tschilendra savens sin rempars, en chavas da crappa e sin vias betg asfaltadas. En la muntogna cumpara la planta fin en autezzas da 2300 meters.
Tenor il cumpendi da la fitomedischina da Gerhard Madaus (1938) furma la tschilendra la suletta spezia da plantas che prosperescha schizunt sin terrens che consistan da spir charvun da terra. En pli vala ella sco planta indicativa per terrens segnads d’aua stagnanta.
thumb|200px|Prada da tschilendra Sur tschertas circumstanzas po la tschilendra daventar la spezia da caracter dominanta d’ina societad da plantas specifica, l’uschenumnada prada da tschilendra. Essend da natira ennà ina planta pioniera sin terrens arschiglius cun umiditad variabla, chatta la tschilendra tras l’activitad da l’uman a l’ur da la via, en chavas da sablun u sin plazzals magari cundiziuns che mainan ad ina derasaziun en massa. La stad creschan en tals lieus surtut grassitschs. Damai che la prada da tschilendras resulta savens da l’activitad da l’uman, vegn ella per ordinari remplazzada vaira svelt tras autras societads da plantas. Be en lieus natirals sco rivas da dutgs e da flums resta ella pli ditg stabila. Ils onns suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala è la tschilendra stada la planta la pli derasada sin las ruinas da las citads, suenter l’emprima unda da colonisaziun tras las plantas d’in onn.
Sistematica
L’emprima publicaziun scientifica da Tussilago farfara ha fatg Carl von Linné. La tschilendra è la suletta spezia dal gener Tussilago. Quest gener tutga tar il tribus Senecioneae entaifer la sutfamiglia Asteroideae da las cumpositas.
Etimologia
Il num dal gener odiern Tussilago è cumprovà l’emprima giada en la ‹Naturalis historia› (26, 30) da Plinius il Vegl. I sa tracta d’ina derivaziun dal latin tussis ‹tuss› cun il suffix -(il)āgo che cumpara er tar autras plantas. Farfara, per part gia sco num per tschilendra, è cumprovà tar divers auturs romans en las furmas farfari (Plautus), farferi (Poenulus) e farfarum (Plinius); l’ulteriur origin dal pled n’è betg cler. Colliada cun questa noziun – uschia suppon’ins almain – è er farfugium (Plin. Nat. hist. 1, 24, 85 farfugio) che vala sco cumposiziun da far, ‹graun, farina›, e fugio, ‹fugia› e che vegn interpretà sco ‹planta che stgatscha il graun›.
Per rumantsch ha la planta num peipulein (sursilvan), flur da grava (sursilvan, sutsilvan), tschilendra (surmiran), flu(o)r da riva (ladin).
Il num tudestg Huflattich sa referescha, tuttina sco la veglia denominaziun latina ungula caballina, a la feglia en furma da chalzer-chaval. Auter che quai ch’il num tudestg pudess sugerir na tutga la tschilendra però betg tar il gener dals latitschuns, tud. Lattiche (Lactuca), il num dals quals deriva da lur auta cumpart da suc da latg. Il num -lattich va enavos sin latin lapaticum, cun il qual ins designava oriundamain diversas plantas cun feglia aparti gronda.
Substanzas cuntegnidas e diever
thumb|200px|Preparat da feglia (Farfarae folium) La tschilendra cuntegna tranter auter polisaccarids, substanzas mocusas, sterols, substanzas amaras e tannins.
La tschilendra vala sco impurtanta planta medicinala en cas d’irritaziun da tuss e gida a schliar la mucosa. La part ch’è medicinalmain la pli efficazia furma la feglia (droga: Farfarae folium). La tschilendra tutgar tar ils pli vegls meds cunter la tuss insumma; gia Dioskurides, Plinius e Galenos han cusseglià cunter la tuss il fim da la feglia envidada. Er Hildegard von Bingen renda attent a la forza curativa da la tschilendra en cas da malsognas dals organs respiratorics.
Preparats or da feglia e flurs da tschilendra cuntegnan però alcaloids pirrolizidinics (PA) mutagens e potenzialmain carcinogens. Per medicaments che cuntegnan feglia da tschilendra vala perquai ina limita da 1 μg PA per dosa quotidiana. Quai vul dir ch’i duessan be vegnir applitgadas drogas da plantas medicinalas or da culturas controlladas cun ina cumpart da PA reducida. L’ultim temp han ins schizunt selecziunà spezias ch’èn dal tuttafatg libras da PA, quai che lubiss da princip da producir puspè pli vastamain medicaments da tschilendra. Facticamain na vegn la planta però strusch duvrada da preschent en la medischina.
Baselgia confessanta
La Baselgia confessaunta (per Rumantsch Grischun Baselgia confessanta) d’eira quell’ela dal protestantissem tudas-ch chi refüsaiva d’accepter l’ideologia dal naziunelsocialissem infra la baselgia. La Baselgia confessaunta existaiva traunter ils ans 1933 e 1945 ed as schogliaiva culla fin da la Seguonda Guerra mundiela.
Resistenza
Traunter oter oppuonaiva la Baselgia confessaunta cunter il princip d’ün mneder in dumandas ecclesiasticas scu cha'l stedi naziunelsocialist ho praticho cun Adolf Hitler per surgnir la controlla totela sur da la vita dals burgais.
Persunas
Figüras prominentas dal movimaint d’eiran Karl Barth e Dietrich Bonhoeffer. Eir laics scu'l poet Rudolf Alexander Schröder pigliaivan part al movimaint.
Novak Đoković
thumb|300px|Novak Djokovic 2011. US Open Novak Djokovic è in giugader professiunal da tennis da la Serbia.
Corea
Corea è in'inditgaziun geografica per la peninsula coreana che sa chatta en il nordvest da la China. La peninsula coreana cunfina en il nord cun la China, en il vest cun la mar melna ed en il sid e l'ost cun la mar ... . Sin la peninsla coreana s'ha sviluppada in pievel cun in'atgna cultura ed istorgia, differenta a quella dalla China. La scrittira p.ex. sa cumpona da bustabs e betg da segn sco il chinais. Ils vaschins da la Corea (China e Giapun) s'han adina puspé mussa agressivs vers ils coreans e tils han invulvà en bleras guerras, l'ultima dal 1948. La China e la Russia han cumbattì cunter ils Stadis Unids da l'America en corea per la furma da stadi futura. 1948 vegn la Corea partida en la Corea dal nord (stadi communist) e la Corea dal Sid (stadi capitalistic).
Regiun Malögia
La regiun Malögia è in'unitad d'administraziun dal chantun Grischun ch'è naschida il 1. da schaner 2016 sco resultat da la refurma territoriala grischuna. La sedia da la regiun è a Samedan en la Chesa Ruppanner.