cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rita Lee
Taytan: ; Maman:. Qusankuna:	Arnaldo Baptista (1971-1977) / Roberto de Carvalho (1996-) Churi: Beto Lee.
Mi Perú distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Mi Perú llaqtam.
Liwru ch'ipachina
Liwru ch'ipachina (kastilla simipi: imprenta de libros) nisqaqa liwru ruranapaq, qillqana p'anqapi (papil nisqapi) qillqakunata, siq'isqakunata, huk suyukunatapas tullpuwan, q'illay chantachakunawan (tipu nisqawan) ñit'iykuspa.
Alida Castañeda Guerra
Kawsaynin
Piruwpi Sasachakuy pachapi runakunap llaki-llakiynintam rikurqan. Chay llakiyta, chay sipisqa runakunata rikuspanmi, nin, "anchatan waqarani, anchatapuni unqurunaykama", nispa. Chaykunamanta harawikunatam rurarqan. Chaymantam Hatun Willakuy, Comisión de la Verdad nisqapi llamk'arqan tukuy runakunap chay millay rurasqakunata, sipisqa runakunata yuyananpaq. Llakiq runakunap rimasqankunata qhichwa simimanta kastilla simiman t'ikrarqan, Comisión nisqap llamk'ananpaq.
Nuñuwa distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Ollanta Humala
Alberto Fujimori Piruwpa Umalliqnin kachkaptinmi, Ollantaqa Antauro Humala sutiyuq mayor kasqa wawqinwan suqta chunkachá awqaqkunawanpas Lukumpa llaqtapi Alberto Fujimoriman awqallikurqan, huk hiniralta tawa qhuya llamk'aqkunatapas wichq'aspa. Awqaqkuna mana q'imiptinmi, Ollanta Humala chaymanta ayqirqan. Paytaqa awqaqsuyumanta qarqurqankum, ichataq Fujimori urmaptin Ollantata pampacharqanku.
2011 watapi musuqmanta umallina akllanakuykunapi aynirqan. Chayrayku huk partidukunawan Gana Perú nisqa akllanakuy tantanakuytam kamarirqan. p'unchawpi akllanakuykunapi iskay ñiqin akllanakuy muyupi Keiko Fujimoritam atirqan lliw kunkakunap 51,6-%-ninwan.
Sapan kallpay
Sapan kallpay icha Qhapaq suyu icha Monarkhiya (kastilla simipi: Monarquía, grigu simimanta: Μοναρχία, "ch'ullap kamachiynin") nisqaqa huklla sapan qhapaqpa kamachiyniyuq mama llaqtam. Mama llaqtayuq runakunaqa manam akllankuchu qhapaqta.
Ch'iñi kiswar
Ch'iñi kiswar icha Ch'iñi kiswara (Buddleja montana) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Umachiri distritu
Umachiri distritu (kastilla simipi: Distrito de Umachiri ) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Melgar pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Umachiri llaqtam.
Alberto Escobar
Alma materː Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Aqupiya
Allpa saywachi
Aqupiya llaqta ñiqpiqa Aqupiya qucham.
Sika Sika munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Nobel Suñay Simi Kapchiypi
Iskay chaskiqkunas chay suñaytaqa manas chaskiyta munarqanchu: Borís Leonídovich Pasternak 1958 watapi, Jean-Paul Sartre 1964 watapi.
Tapaqari pruwinsya
Pulitika Rakiy
Tawa kantunmi kan.
Umati distritu
Runakuna
3 900 jaqi (1 975 chacha, 1 925 warmi)
Antawaylla
Antawaylla (Kastilla simipi: Andahuaylas) nisqaqa huk piruwki llaqtam, Apurimaq suyupi, Antawayllawamanip uma llaqtanmi. Chanka runakunap huk hatun llaqtansi karqan.
Tenochtitlan
1521 watapi Hernán Cortés-pa pusasqan ispañulkunap thuñichisqan karqan. Kunan pacha chaypiqa Mishiku llaqtam.
Putumayu pruwinsya
Pulitika rakiy
Tawa distritunmi kan.
Qullqa distritu (Ayakuchu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
José Salvador Cavero León
José Salvador Cavero León sutiyuq runaqa ( paqarisqa Wamanqa llaqtapi, Ayakuchu suyupi; 2006 watapi wañusqa) huk Piruw mama llaqtayuq kathuliku taytakuram, qhichwa simipi qillqaqmi, aranway ruraqmi karqan.
Awqapata
Awqapata (kastilla simipi: Aucapata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Muñecas pruwinsyapi, huk llaqtam, Awqapata munisipyup uma llaqtanmi.
Machala kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
1131
1131 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Celso Garrido Lecca
thumb|right|250px| Celso Garrido Lecca (1918-2019) Celso Garrido Lecca Seminario sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Piwra llaqtapi -  ),  🇵🇪 mama llaqtayuq klasiku musika takichaqmi qarqan. Taytan: Celso Mario Garrido Lecca Montoya; Maman: Amelia Seminario Arbulú. Warmikunaː Mariana Grizar / Alicia Saco.
Carlo Rubbia
Alma mater: Scuola Normale Superiore Pisamanta.
Phawrika
Phawrika icha Ruraychaqawasi (kastilla simipi: fábrica) nisqaqa huk ruraychaqa (industriya, industria) nisqa ruruchinap imakunatapas, qhatunakunata ruranapaq wasim.
Kuraray mayu
Kuraray mayu icha Ewenguno (kastilla simipi: Río Cururay) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi, Pastasa markapi, Arajuno kitipi Pastasa kitipipas, Piruw mama llaqtapipas, huk mayum.
Musiku
Musiku, Atika icha Ikunumiya (grigu simipi: Οικονομικά, chaymanta kastilla simipi: economía) nisqaqa kañinamanta, qhatuymanta, qhatuna ruraymantapas yachaymi.
Puka Pukara
Puka Pukara (kastilla simipi: Puca Pucara) nisqaqa Inkakunap huk pukaransi karqan. Puchunkunaqa Qusqu suyupim, Piruwpim, Tampumach'aymanta 1 - 2 km karum.
Romain Rolland
Nobel Suñay|20px 1915 watapis simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
Cojedes suyu
thumb|right|220px|Cojedes suyu, [[Winisuylapi]] Cojedes suyu (kastilla simipi: Cojedes ) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 14.805 km². Uma llaqtanqa San Carlos llaqtam.
Umiriqi
Umiriqi (kastilla simipi: Omereque) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Umiriqi munisipyup uma llaqtanmi.
Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "mayupura, qhichwapura kawsay".
Bolívar pruwinsya (Buliwya)
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Palama
7. Wasa tawna sirk'a
25. Femur
28. Qhasqhu sank'u khipu
Juan Carlos Baglietto
Taytan: ; Maman:. Warmiː Silvina Garré Churinkuna: (4).
Morona Santiago marka
Runakuna
Morona Santiago markapiqa Achuar, Shuwar runakunam tiyanku.
Kiswar
Kiswar     icha Kiswara, Kichwallapi Kishwar (genus Buddleja) nisqakunaqa huk yura rikch'anam, tawa chunka rikch'aqniyuq, thansa icha sach'akunam, ancha sinchi q'iruyuq.
Kiswara rikch'aqkuna
Qanchis kiswar rikch'aqmi Antikunapi wiñan:
Falcón suyu
thumb|right|220px|Falcón suyu, [[Winisuylapi]] Falcón suyu (kastilla simipi: Estado Falcón) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 24 800 km². Uma llaqtanqa Coro llaqtam.
580 watakuna
59 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 581 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 590 watapi puchukarqan.
Qara
Runap qaranqa suphuyuq, asllam, mana uywa hinachu, umapitaq chukchasapam.
Ñuñuqkunap qaranqa suphusapam, chukchasapam. Pisqukunaptaq qaran phurusapam. Suchuqkunap qaran p'aspasapam. Challwakunap qaran hinallataq p'aspayuq, ichaqa p'aspankuna huk hinam.
Karl Adolph Gjellerup
thumb|right|230px|Karl Adolph Gjellerup (1857-1919). Karl Adolph Gjellerup sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Roholte llaqtapi -  wañusqa Klotzsche llaqtapi), huk  mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
Mérida suyu (Winisuyla)
thumb|right|220px|Mérida suyu, [[Winisuylapi]] Mérida suyu (kastilla simipi: Mérida) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 11 300 km². Uma llaqtanqa Mérida llaqtam.
George Walker Bush
thumb|George Walker Bush - HAS-pa 43 kaq umalliqnin, 2003 watapi. right|200px| George Walker Bushpa [[silq'uynin.]] George Walker Bush sutiyuq runaqa ( paqarisqa New Haven llaqtapi, Connecticut suyupi - ), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna pulitiku runam.
USA-pa umalliqnin kachkaspa, iskay hatun maqanakuyta qallarirqan:
T'iraqi pruwinsya
T'iraqi pruwinsya ([aymara simi]]pi: T'iraqi jisk'a suyu; kastilla simi: Provincia de Tiraque) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa T'iraqi llaqtam.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Chaqllisinchi
Khimika (kastilla simipi: química) icha Chhaqru yachay, kichwapi Chakllisinchi (Chaqllisinchi) nisqaqa imayaypa phatmankunamantam isrukturanmantapas kayninkunamantapas yachay, chaypas ruranakuypi hinayachiyninkunatam, chaypas michantam.
600 watakuna
61 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 601 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 610 watapi puchukarqan.
Alfonso de Silva Santisteban
Yachaywasiː Colegio de la Inmaculada. Taki yachay wasiː Academia Alcedo (Mama llaqtap Taki Yachay Sunturnin).
K'uslulu
thumb|[[Yura usata mikhuchkaq k'uslulu (Propylaea quatuordecimpunctata)]] thumb|Huk k'uslulup [[qirisan (Psyllobora vigintiduopunctata)]] K'uslulu, kichwapi Muruysa icha Muruysi nisqakunaqa (familia Coccinellidae) huk suntukunam. K'uslulukunaqa qirisankunapas yura usakunatam mikhun.
Victor Mature
Yaya: Marcello Gelindo Maturi, ( Marcellus George Mature); Mama: Clara P. Ackley Warmikuna: Frances Charles (1938-1940)/Martha Stephenson Kemp (1941-1943)/Dorothy Standford Berry (1948-1955)/Adrienne Joy Urwick (1959-1969)/Loretta G. Sebena (1974-1999). Churinkuna (1): Victoria.
Blaise Pascal
Taytan: Étienne Pascal; Maman: Antoinette Begoña.
Wankaraylla distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Qalamarka munisipyu
Qalamarka (kastilla simipi: Calamarca) nisqaqa tawa ñiqin munisipyu Jaruma pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qalamarka llaqtam.
Qhichwa simi kapchiy
Qhichwa simi kapchiy nisqaqa rimapayasqa hina waranqakuna watañam kachkan. Qhichwa simipi qillqasqakunataq kastilla atiymanta pacha sapalla kachkan.
Uywariy
Uywasqa nisqaqa runap chay uywariy nisqawan uywasqan, kamachisqan uywam, aycha mikhuqkunapas millay uywachakunata mikhunapaq, michinapi yura mikhuqkunapas aychata, lichita chaskinapaq.
620 watakuna
620 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 620 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 629 watapi puchukarqan.
Kumpi
Kumpi nisqaqa Piruwpi, Kashamarka suyupi, huk urqum. Pikchunqa mama quchamanta 3.850 mitrum aswan hanaq.
Kurku
Kurku, kwirpu, pachanka icha ukhu nisqaqa lliw runap, uywap, yurappas kaqta rikuchiqmi.
Wasikancha distritu
Simikuna
Pukyu:
Umala munisipyu
Kantunkuna
Chunka kantunmi kan.
Muhu distritu
Muhu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Moho) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Muhu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Muhu llaqtam.
Sulis
20 Sintus
Yakuma pruwinsya
Pulitika Rakiy
Iskay munisipyunmi kan:
Luis Abanto Morales
Taytan: Víctor Abanto Calderón, Maman: Rosa Obdulia Morales. Warmi: María Esther Carolina Bailey. Churinkuna: 4.
Libertad Lamarque
Yachaywasi: Colegio Juan Blanco (Rusaryu).
Jules Wijdenbosch
Jules Albert Wijdenbosch sutiyuq runaqa (* paqarisqa Paramaribo llaqtapi - ) huk 🇸🇷 mama llaqtayuq pulitikupas runam qarqan.
1987 watamanta 1988 watakama wan 1990 watamanta 1991 watakama Surinam uma kamayuq.
Takakuma
Takakuma (kastilla qillqaypi: Tacacoma) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Chuqiyapu suyupi, Lariqaqa pruwinsyapi, Takakuma munisipyup uma llaqtanmi.
Chaki
Chakikunawanqa purinchik.
Vargas suyu
thumb|right|220px|Vargas suyu, [[Winisuylapi]] Vargas suyu (kastilla simipi: Estado Vargas) nisqaqa Winisuylapi huk suyum. 1 496 km². Uma llaqtanqa La Guaira llaqtam. thumb|right|200px|[[José María Vargas, suyu sutipaq]]
Marakaypu
Marakaypu (kastilla simipi: Maracaibo) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Zulia suyu uma llaqtapmi. 557 km²
Qullqincha munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Manuel Tovar
Taytan: Ángel Tovar Giraldez; Maman: Manuela Chamorro Mesinas.
Robert De Niro
thumb|right|280pxRobert De Niro Jr. Robert De Niro Jr. sutiyuq runaqa icha Robert De Niro (*  paqarisqa Greenwich Village llaqtapi New York suyupi - ) huk 🇺🇸kuyu walltaypi aranway pukllaqmi karqan. Oskar Suñay.
Tilali distritu
Tilali distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Tilali) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Muhu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tilali llaqtam.
Salitral k'iti (Sullana)
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 28,27 km2
Sach'a wiquntuy
Sach'a wiquntuy (Tillandsia streptocarpa) nisqaqa Brasilpi Buliwyapipas wiñaq hampi yuram.
Querecotillo distritu
Runakuna
24 038 runakuna
Mérida (Winisuyla)
Mérida llaqta (kastilla simipi: Ciudad de Mérida Santiago de los Caballeros de Mérida) nisqaqa Winisuylapi huk hatun llaqtam. Mérida suyu uma llaqtapmi. 11 300 km²
Aymara pruwinsya
Aymara pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Aymaraes) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Challwanka llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Karpani kantun
Karpani kantun (kastilla simipi: Cantón Carpani) nisqaqa huk kantunmi Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Karpani llaqtam.
José María Arguedas
Kawsay qillqa
1915 watapi taytanta Juez de Primera Instancia Lukana pruwinsyapi Ayakuchu suyupi nombraptinku chay llaqtaman rirqa, manaraq unay tiyachkaspa San Juan Lukanapi asindayuq qapaq warmiwan taytanqa kasararukurqa, Grimanesa Arangoitia Iturbi Viuda de Pacheco sutiyuqwan chaymi kachkan (1917) waranqa isqunpachak chunka qanchisniyup watapi. Hinaptinmi warmallaraq José Mariaqa Lukana llaqtaman viajarqa, qipamamanwan   huñunakunanpaq; yuyarinapaq hinam viajasqa, chaytam wiñaypaq yuyarirqa. Chay musuq ayllunqa Pukyu llaqtapi tiyarqa, capital de provinciapi. 1919 watapi, Augusto B. Leguía kamachikuynin qallarichkaptin, taytanqa, contrapartin politikamanta kaptin, Juez kayninmantam qarquchikurqa hinaptinmi abogado litigante kasqanman kutiykuspan hinaspapas viajeroman kutirikurqa, purisqan raykum maynillanpi ayllunta watukarqa.
Julio killapi 1921 watapim qipamamanpa wasinmanta Aristides sutiyuq kuraq wawqinwan ayqikurqa; hacienda Viseca sutiyuman iskayninku rirqa, tiyunku Manuel Perea Arellanopaman, San Juan de Lucanas llaqtamanta pusaq kilumitro puriypi. Iskay watam chaypi tiyarqaku, mana taytayuq, kampu runawan kuskam tiyarqanku chakra llamkaypi yanapakuspanku. José Mariapaqa chay watakunallam allin sumaq kusisqa kawsaynin karqa. 1923 watapi ayqikusqanmanta kutimun taytan pusapamuptin, paytam unay puriysirqa may llamkaq risqanmanpas, chaypin yaqa iskay pachak llaqtakunta riqsirqa. Wakinmi kaykuna Wamanga, Qusqu hinaspa Awankay. Kay puchuq llaqtapim, wawqin Aristidespiwan, Colegio Miguel Grau Padres Marcedarioskunapaman internasqa yaykurqaku, chaykama taytanqa llamkayninwan purillachkan. Chay Peru llaqtapa uraynipi purisqan hinaspa Abancay colegiopi internado kasqantawan yuyarisqantam novelanpi qillqanqa Los Ríos Profundos sutiyuqta, kay kaqqa allinkaq qillqayninmi.
Allin profesional kananpaq, Universidad Nacional Mayor de San Marcos especializakun Etnología yachaypi, grado de bachillerkaman chayarqa 20 -12 -1957 tesista La Evolucion de las Comunidades Indigenas sutiyuqta ruwarqa, chay llamkaywanpas  Premio Nacional Fomento a la Cultura Javier Prado sutiyuqta 1958 watapi llallillantaq. Chaymi qallariy kutipi Europaman rirqa, Unesco becata quptin, España llaqtapi, hinaspa Francia llaqtapipas achka ruwaykuna estudiananpaq. España llaqtapi kachkaspanmi, Arguedas Zamora comunidadkunapa chawpinpi tapukachakuspa maskarqa, maypim kay andino kawsayninchikpa España lawpi sapin nispan maskarqa, chaymi tesis dukturalninpaq allin kanqa: Las Comunidades de España y el Perú, chaywanmi pichqa punchaw julio killapi 1963 watapi graduwakurqa.
1964 watapi riqsichirqa allin munapakusqan qillqayninta: Todas las Sangres, allin sumaq novelan willakuymantam riman, chaywanmi achka clasi runa Perú llaqtapi tiyasqanta hinaspapas chiqninakuy-hina hawa llaqtakunapi kunan tiempo chayamusqanwan rikuchiyta munarqa. Chay watallapitaqmi  yachachiypi llamkasqanmanta Palmas Magisteriales en el grado de Comendador hinaspa Resolucion Suprematawan kikin presidente Fernando Belaunde Terry prisedentipa firmasqan  “gracias por los servicios prestados a favor de la cultura nacional” nispa riqsipurqaku. Director del Museo Nacional de Historia nispanmi suticharqaku, chaypim llamkarqa 1966 watakama.
1968 watapi Universidad de San Marcospi yachachiynin tukun, chaymanta, yaqa kuskalla, departamento de Sociología de la Universidad Nacional Agraria La Molina jefe nispan suticharqaku, chayllapiñam aswan llamkarqa. Chay watallataqmi premio Inca Garcilaso de la Vega nisqata chaskirqa, contribución al arte y las letras del Perú chay rayku. Chaypim runapa qayllanpi discursarqa: No soy un aculturado nispan.
San Andrés Machaqa munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Miguel Checa distritu
Runakuna
7 209 runakuna
Kapilla distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Tarnów
Kuraka: Roman Ciepiela
Warmi
thumb|right|Piruwpi warmi wawanwan. Warmi nisqaqa china runam. Warmillam wawakunataqa wachayta atin. Wakin manam wachayta atinchu. Qulluq niyan. Llullu wawayuq warmiqa chuchunta amutsin llullu warmanta.
Punata pruwinsya
Punata pruwinsya nisqaqa (aymara simipi: Punata jisk'a suyu; kastilla simi: Provincia de Punata) Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Punata llaqtam.
Silk'nam runa
Kawsay Ñan
Ñawpaqmanta pacha, Silk'nam runakunaqa puriq runakunam karqanku, kawsanankupaqmi animalkunataqa hap'ipaqkuna karqanku. Pataquniya llaqtapi chiri kaptinpas pisillatam pachakurqaku. Paykunaqa Tierra del Fuego llaqtata Haush (icha Manek'enk ) nisqawanmi rakinakurqanku, huk kawsay saphi numada nisqa, chay t'arap sur-este nisqapi tiyaq. Chay suyupipas Yámana icha Yahgan nisqakunam karqan.
Orellana marka
Orellana marka nisqaqa (kastilla simipi: Provincia de Orellana) Ikwadur mama llaqtap markam. Uma llaqtanqa Puerto Francisco de Orellana llaqtam.
Carlos Manuel Cox
Taytan: Guillermo Cox Bueno ; Maman: Alicia Roose Herrera. Warmi: Hilda Cassinelli. Churinkuna: Carlos Manuel Cox Cassinelli, Alfonso Cox Cassinelli, Enrique Cox Cassinelli wan Eduardo Cox Cassinelli.
Malala Yousafzai
rikchacha|279x279px|El primer ministro del [[Hukllachasqa Qhapaq Suyu|Reino Unido David Cameron con Malala Yousafzai en la Conferencia por Siria, febrero de 2016.]] Malala Yousafzai Pakistan suyumantam. Payq’a huk 12, Julio killapi, 1997 watapi paqarirqan. Kunan Inlatirra suyupin tiyapun. Paymi Nobel Suñay Qasikaypi (Premio Nobel de la Paz) nisqata hayparqan kay 2014 watapi. Paymi karqan 17 watallayuq, kaymi tukuchirqan payta sipasmanta sipas kay Nobel hayparqaqkunamanta.
Manqu Marka Waqaq
El complejo arqueológico Mangomarca (del   , Huaca Mangomarca icha Musuq Mangomarca yupaychana wasipas riqsisqa, Rímac, San Juan de Lurigancho distritupi, Lima suyupi, Perú suyupi, uray wayq'upi tarikun. Chayqa huk wasichakuy wasim, t'urumanta, adobemanta rurasqa, qhipa Chawpi pachakunapi t'ikarimuq, Lurigancho icha Ruricancho kuracazgop uma llaqtan hina, Ichma Apu (900-1470) kasukuq d. c.). 2017 watapi, San Juan de Lurigancho Municipio Complejo Arqueológico Mangomarca nisqa chaninchasqa, 50 wata masnin saqisqa kasqanmanta.
K'ita pulla
K'ita pulla (Allium ampeloprasum) nisqaqa Iwrupa, Asyamanta hamuq, kunantaq tukuy Tiksimuyuntinpi wiñaq hampi yuram, rikch'aq pullam.
Santa Teresa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
780 watakuna
780 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 780 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 789 watapi puchukarqan.
Nowy Sącz
Kuraka: Ryszard Nowak
José Ballivián pruwinsya
Pulitika Rakiy
Tawa munisipyunmi kan.
Manqu Marka Waqaq
Llaqtapa kawsaynin
Inkaskuna 1470 d.C. Manku Markaman chayaraku, chay punchawkunapin huñura Ichmakunata, Kulliqkunatas tawantinsuyuman.
Antawayllacha distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Tales de Mileto
Ch
Antawayllacha distritu
Simikuna
Pukyu:
Tales de Mileto
iqap Sutin: Θαλῆς ὁ Μιλήσιος(Ñaupa griego nisqampi) 642 a. c. 546 nakama (qanchis chunka watayuq)
Lancones distritu
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 2 189,35 km2
Runakuna
13 302 runakuna
Manqu Marka Waqaq
Kapac Kamachikuy
Llakikuypaqmi kay complejoqa 70% ñawpaq estructuranmanta chinkachisqa [cita requerido ] maypichus tarikun tukuyninpi saqisqa kasqanrayku. Muyuriqninpi tiyaqkunam basura wischunapaq hina llamkanku; Chaymantapas, huchasapakunapa hinaspa drogakuqkunapa pakakuyninmanmi tikrakurun.
Amawta yachariqkuna Manku Markamanta
San Juan de Lurigancho Municipalidad arqueologo Julio Avant aschallata picharunku, Instituto Cultural Rurinkanchutinta, watukuqkunawan yachaywarmakunawan. Kaymantaqa qillqaraku aschallataraqmi. Julio C. Tello anchata yacharun. Paymi ruwachira planukunata, mapatapas tukuy Lima pampamanta, tiqtukunata, markaskunatawan.
K'iché
K'iché nisqa runakunaqa Watimala mama llaqtapi huk runa llaqtam, k'iché simita rimaq, yaqa iskay hunu runachá.
810 watakuna
810 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 810 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 819 watapi puchukarqan.
Sanku distritu (Lukana)
Sanku distritu (kastilla simipi:  Distrito de Sancos) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Ayakuchu suyupi, Lukana pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Sanku llaqtam.
810 watakuna
82 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 811 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 820 watapi puchukarqan.
Qullana munisipyu
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
Ñuble pruwinsya
250px|thumb|right|, [[Chili]] Ñuble (Kastilla simipi: Provincia de Ñuble) nisqaqa Biyubiyu suyupi (Chilipi) huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Chillán llaqtam.
Matalaqi distritu
Matalaqi distritu (kastilla simipi: Distrito de Matalaque) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  General Sánchez Cerro pruwinsyapi, Muqiwa suyupi. Uma llaqtanqa Matalaqi llaqtam.
Chiang Kai-shek
Ñawpaq warmi: Soong May-ling Wawakuna: Chiang Ching-kuo wan Chiang Wei-kuo
Robert Boyle
Yachay wasi: Eton college.
Wapi
Wapi (kastilla simipi: Nevado Huapi) nisqaqa Antikunapi, Piruw suyupi, huk rit'i urqum, Yuraq Wallapi, Anqash suyupi, Waras pruwinsyapi, Independencia distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.400+ mitrum aswan hanaq.
850 watakuna
86 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 851 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 860 watapi puchukarqan.
Jesus Machaqa munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta aymara runakunam tiyanku.
860 watakuna
860 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 860 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 869 watapi puchukarqan.
Pichincha marka
Pulitika Rakiy
Pusaq kitinmi kan.
Basel
thumb|400px|LLAQTA-X Basel, Bâle llaqtaqa Suysa mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Basel suyup uma llaqtanmi.
Misk'i sirinka
thumb|right|300px|Misk'i sirinkakuna Misk'i sirinka nisqakunaqa huk misk'ita waqaq sirinkakunam, qiru phukuna waqachinam.
MacOS
rikchacha|OS X El Capitan macOS (ñawpaqtaqa Mac OS X sutinwan riqsiqa, chay qhipamantaqa OS X sutillawan) huk Unix llamk'ana llikacham kasqa, Apple nisqap 2001 watamanta pachapi ruwasqan, qhatusqanpas. Applepaq Mac antañiqiqkunap ñawpaq llamk'ana llikanmi. Hampara chaymanta laptup antañiqiqkuna qhatu ukhupi iskay kaq astawan llamk'achisqa hampara OS kaq, Microsoft Windows kaqmanta chaymanta ChromeOS kaqmanta ñawpaq.
Rakha
Yuqunakuspa, qhariqa ullunta warmip rakhanman sat'in. Yumaqa q'urutakunamantam paqarispa, ullunta rakha ukhuman purin. Kismapi runtucha kachkaptinqa, yumanmi. Yumasqa runtuchamantaqa kismapi musuq runacham wiñarin. Warmiqa mama tukuspa wawanta rakhanmantam wachan.
Juan Carlos Onganía
Juan Carlos Onganía sutiyuq runaqa (* paqarisqa Marcos Paz llaqtapi - †   wañusqa Buenos Aires llaqtapi) huk 🇦🇷 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikumi runam qarqan.
890 watakuna
90 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 891 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 900 watapi puchukarqan.
Bartolomé Esteban Murillo
Bartolomé Esteban Pérez Murillo sutiyuq runaqa ( * paqarisqa Sevilla llaqtapi, Ispañapi - †  wañusqa Cádiz llaqtapi) huk Ispaña mama llaqtayuq llimphiq runam karqan.
Killaqullu pruwinsya
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: killa, qhilla, khilla, qilla; qullu
Qarañawi munisipyu
Qarañawi icha K'arañawi (kastilla simipi: Caranavi) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Qarañawi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qarañawi llaqtam.
Lausanne
Lausanne llaqtapiqa 117 152 runakunam kawsachkanku (2005).
V
V, v nisqaqa latin siq'i llumpapi iskay chunka iskayniyuq kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
Pukina distritu
Simikuna
Pukyu:
G
G, g nisqaqa latin siq'i llumpapi qanchis kaq sanampam. Qhichwa simipiqa huk rimaykunamanta simikunallapim.
Saruma kiti
Pulitika Rakiy
Chunka kitillinmi kan:
1135
1135 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Żory
Żory llaqtapiqa 62.015 runakunam kawsachkanku (2014).
920 watakuna
920 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 920 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 929 watapi puchukarqan.
93 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 921 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 930 watapi puchukarqan.
Luis La Fuente
Luis La Fuente Ramírez sutiyuq runaqa (* paqarisqa Kallaw llaqtapi)  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Tampupata pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
Pachakunas
Pachakunas (kastilla simipi: Pachaconas) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antapampa pruwinsyapi. Pachakunas distritup uma llaqtanmi.
Jilawi distritu
Jilawi distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Ilave) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qullaw pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Jilawi llaqtam.
Yohan Blake
Apuwasinyuq pukllaykuna 2012 London wan Apuwasinyuq pukllaykuna 2016 Rio de Janeiro. rikchacha|paña|280px|Usain Bolt 100 m - Moscow 2013
Moxos pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa (San Ignacio munisipyupi) aswanta indihina runakunam tiyanku.
940 watakuna
940 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 940 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 949 watapi puchukarqan.
Lobitos distritu
Allpa saywachi
Hallka k'iti kanchar: 233,01 km2
Accra
Kamasqa 1898 watapi.
Brazzaville
Kungu Republika llaqtapiqa 1 262 000 runakunam kawsachkanku (2007).
Pilkuyu distritu
Pilkuyu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Pilcuyo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qullaw pruwinsyapi, Punu suyupi. Uma llaqtanqa Pilkuyu (Pilcuyo) llaqtam.
Apu Ullantay
Apu Ullantay nisqaqa huk qhichwa simipi rurasqa aranwam. Willaykun Ullanta sutiyuq, inka awaqkunap apunpa Inka qhapaqpa Kusi Quyllur sutiyuq ususinwan khuyanakuyninmanta.
Waychu munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
1141
1141 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
12 ñiqin pachakwata kñ
12 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 1200 kñ watapi qallarirqan. 1101 kñ watapi puchukarqan.
Tunkurawa marka
Runakuna
Tunkurawa markapiqa Chibuleo, Salasaka, Tunkurawa Kichwa runakunam tiyanku.
Wanka
Wanka runakuna Mantaru qhichwapi, Hunin k'itipi kawsaq mama llaqtas karqan. 1460 watapi Pachakutiq Inka Yupanki paykunata atirqan, suyunkuta Tawantinsuyuman hap'imuspa. Ispañulkunas chayamuptin, Wankakunaqa yanaparqankus.
Neagh qucha
thumb|right|230px|Lough Neagh thumb|right|230px| Neagh qucha (inlish simipi: Lough Neagh) nisqaqa Chinchay Ilanda suyupi (Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtapi) huk hatun qucham.
Nazim al-Qudsi
thumb|right|260px|Nazim al=Kudsi Nazim al-Qudsi (arabya simipi: = ناظم القدسي) sutiyuq runaqa (*  paqarisqa Aleppo llaqtapi -  wañusqa Amman llaqtapi), huk 🇸🇾 mama llaqtayuq  taripay amachaq, pulitiku, Uma kamayuq wan Umalliq.
San Pablo distritu (Kashamarka)
San Pablo distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pablo) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Kashamarka suyupi, San Pablo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa San Pablo llaqtam.
17 ñiqin pachakwata kñ
17 ñiqin Kristup ñawpan pachakwataqa 1700 kñ watapi qallarirqan. 1601 kñ watapi puchukarqan.
1020 watakuna
103 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1021 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1030 watapi puchukarqan.
Maputu
thumb|right|290px| Maputu) thumb|right|290px| Maputu (Musambik)
Jach'a Phasa
Jach'a Phasa (aymara simim, jach'a hatun, phasa phasa, "Hatun phasa", kastilla qillqaypi Jachaphasa, Jachapasa, Jachapaza) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk ñawpa llaqtam, achkha chullpakunayuq, Chuqiyapu suyupi, Pakaqi pruwinsyapi, Qalaqutu munisipyupi, Rusaryu llaqtap chinchay-antinpi (yaqa 2 km). Kay chullpakunaqa Jach'a Phasa urqup pikchunpi tarikun, 4.130 m hanaqmi.
Piruwanu Sach'a-sach'a Kururanapaq Runallaqtapura Tantanakuy
1993 watapi kamarisqa musuq piruwanu hatun kamachiwan chay allpakuna manañam amachasqachu kachkan.
Sina distritu
Sina distritu (kastilla simipi: Distrito de Sina) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, kamasqa. Uma llaqtanqa Sina llaqtam.
Muskuw
Muskuw (Москва) llaqtaqa Rusiya mama llaqtap uma llaqtanmi.
Miguel Malvar
thumb|right|260px| Miguel Malvar (1865-1911) 200px|right|Miguel Malvar [[silq'uynin]] Miguel Malvar y Carpio sutiyuq runaqa (* paqarisqa Quezon llaqtapi - †  paqarisqa Manila llaqtapi), huk 🇵🇭 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
1901 watamanta 1902 watakama ñawpaq kuti Philipinakunapa Umalliqnin karqan.
1148
1148 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
1060 watakuna
107 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1061 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1070 watapi puchukarqan.
Uma huñu q'illay
Uma huñu q'illay nisqakunaqa uma huñu nisqakunapi kaq q'illay qallawakunam.
Yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu
Yawarch'unqa yura rikch'aq ayllu (familia Onagraceae) nisqaqa huk yurakunap rikch'aq ayllunmi, Tiksimuyuntinpi 20-chá 24-chá rikch'anayuq, 650-chá rikch'aqniyuq.
Wayana llaqta (Antawaylla)
Wayana (kastilla simipi: Huayana) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, huk llaqtam, Wayana distritup uma llaqtanmi.
Kh
Kh, kh nisqaqa huk t'inkisqa sanampam, uralan runasimillapi aymara simillapi qillqasqa sanampam, kunkawaki kunkapaqmi.
Inka Garcilaso de la Vega
Inka Garcilaso de la Vega (Gómez Suárez de Figueroa), (* watapi Qusqu llaqtapi paqarisqa -   Córdoba llaqtapi Ispañapi wañusqa, Inkakunap kawsayninmanta Ispañulkunap atisqanmantapas achkata qillqarqan.
Marcos Roberto Silveira Reis
thumb|right|250px| Marcos Marcos Roberto Silveira Reis sutiyuq runaqa, icha Marcos ( paqarisqa São Paulo llaqtapi - ) huk  🇧🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Chiliquín
Chiliquín (kastilla simipi: Chilinquín) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi, huk llaqtam, Chiliquín distritup uma llaqtanmi.
Jean-Philippe Rameau
thumb|right|200px|Jean-Philippe Rameau Jean-Philippe Rameau sutiyuq runaqa (Dijon llaqtapi Ransiyapi paqarisqa, 25-IX-1683 p'unchawpi; Paris llaqtapi wañusqa 12-IX-1764 p'unchawpi) huk takichaqmi karqan.
1080 watakuna
109 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1081 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1090 watapi puchukarqan.
Manuel Yrigoyen
Alma mater: Real Convictorio de San Carlos
1090 watakuna
1090 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1090 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1099 watapi puchukarqan.
Icharati distritu
Icharati distritu (kastilla simipi: Distrito de Echarate) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Utishi mamallaqta parkipi. Uma llaqtanqa Icharati llaqtam.
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Macario Sakay
thumb|right|260px| Macario Sakay (1865-1911) 200px|right|Macario Sakay [[silq'uynin]] Macario Sakay de León  sutiyuq runaqa (* paqarisqa Tondo llaqtapi - †  paqarisqa Manila llaqtapi), huk 🇵🇭 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Sawaya
Sawaya (kastilla simipi: Sabaya) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Uru Uru suyupi, Sawaya pruwinsyapi, Sawaya munisipyupi, Atawallpa pruwinsyap uma llaqtanmi.
Muqu Muqu munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Aurelio Denegri
Taytan: Pietro Antonio Denegri Vasallo; Maman: María del Carmen Valega Iriba. Warmiː Manuela Cox Doran. Churinkunaː (?)
Yachaywasi:
Ismail Qemali
1912 watamanta 1913 watakama ñawpaq kuti Albanyapa Hawa ministrunin karqan.
Maras
Maras llaqta tarikuchkan Qusqu suyupi, hinallataq Urupampa llaqtapas.
Muray mantataq 7 km karum.
Alonso de Mendoza
thumb|right|Alonso de Mendoza
Manaus
K'awchu waq'ayay pachapis ancha hatun llaqtas tukurqan.
Waki sanampa
Waki sanampa nisqakunaqa mana qallari latin siq'i llumpapichu, ichaqa musuqlla rurasqa sanampakunam. Qhichwa simipiqa kay waki sanampakunam:
Georg Philipp Telemann
Rurasqankuna
2. Música de cámara
Hatun yawar ch'unqa
Hatun yawar ch'unqa (Oenothera nana) nisqaqa Buliwyapi wiñaq quram, yawar ch'unqam, hampi yuram.
Hanan Inampari distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Puruy distritu
Puruy distritu; (kastilla simipi: distrito  de Poroy) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Qusqu pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Puruy llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Yanaqa (mawk'a llaqta)
thumb|right|220px|Inlisya, Parancay Yanaqa nisqaqa (kastilla qillqaypi: Yanaca) Piruw mama llaqtapi huk mawk'a llaqtam, Apurimaq suyupi, Aymara pruwinsyapi, Yanaqa distritupi. Tunay Kassa mawk'a llaqtaqa Yanaqa mawk'a llaqta ukhupim.
Kukapata munisipyu
Simikuna
Pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Gaafar Nimeiry
Jaafar Muhammad an-Nimeiry sutiyuq runaqa (* paqarisqa Omdurman llaqtapi -  wañusqa Khartum llaqtapi) huk 🇸🇩 mama llaqtayuq awqaq pusaq wan pulitikumi qarqan.
1156
1156 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Mamuriy pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Yahoo! Chaski
rikchacha|Yahoo! mail riqsinapaq rikcha (2013 - 2019) Yahoo! Chaski icha '''Yahoo! Mail''' nisqaqa huk e-chaski nisqa yanapakuymi, 8 ñiqin chakra yapuy killapi 1997 watapi qallarisqa, Hukllachasqa Amirika Suyukunap Yahoo, Inc. Qunakunaqa mana qullqiyuqmi sapalla llamk'anapaq, sapa killa qullqita akllanapaq yapasqa ruwanakunarayku. E-chaski qhatu ñawpaqta Yahoo! Huch'uy qhatu marka, manaraq Verizon Huch'uy Qhatu Isinsiyalkuna kaqman tikrakuchkaptin 2022 wata qallariypi. 2020 watapi Iniru killamanta pacha, Yahoo! Chaskiqa 225 hunu runayuqmi.
Brasilpi Congresoman ataca 2023 watapi
Chay ataqueqa Lula kamachikusqanmanta huk semana qhepamanmi karqan, askha semanakuna Bolsonaroq yanapaqninkunaq ch’aqwasqanku qhepamanpas. Chay ch’isi qhepamanmi willarqanku Corte Suprema, Congreso, Presidencial wasiman phawaykachasqankumanta. Chay wasi haykusqankuwanmi pachantinpi gobiernokuna usqhaylla huchacharqanku. 18:00 BST (UTC 03:00), Lula willakurqa huk decreto firmasqanmanta, Distrito Federalpi estado de emergencia federal nisqa kamachiyta, enero killa tukukuykama 2023. Congreso mana sesión nisqapi kasqanrayku, payqa yuyaykushanmi emergencia nisqa ruwayta huñunakuypi chay resolución nisqamanta votanankupaq. Brasil suyupi seguridad nisqakunan kinsantin wasikunata ch’uyancharqanku 21:00 BST nisqa pachakama.
sucesokuna
7 puncha enero killa tutamantami tukuy Brasilmanta pachak masnin autobuskuna Brasiliaman chayamurka, Bolsonaro yanapakkunata apamushpa. Paykunaqa Brasil nacionpi Ministerio de Defensa nisqapa ñawpaqenpi campamentopi kaq 200 runakunawanmi huñunakurqaku, chaymi 4.000 masnin runakunaña karqaku. 8 enero tardepin Comando del Ejército nisqa qayllamanta lloqsimurqanku, chaypin wakinqa askha semanakuna campamentopi kasharqanku, chaypin protestarqanku, chaypin mañakurqanku golpe militarta ruwanankupaq. Lulapa gobiernonmi chay protestantekunata qarqoyta munarqa. Chayta mana allinta ruwaptinkum kamachirqani seguridadta astawan kallpanchanankupaq. Ministro de Justicia chay semanan takyachirqan chay campamentokuna ch’usaqyachisqa kananmanta.
Urkuki kiti
Urkuki kiti (kastilla simipi: Cantón Urcuquí / San Miguel de Urcuquí) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Impapura markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Urkuki llaqtam.
Pulitika Rakiy
Suqta kitillinmi kan:
Luqlusqa
Luqlusqa (Loqlosqa) nisqaqa Piruwpi, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, huk urqum.
Jesús María distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Jesús María llaqtam.
Vantaa
paña|rikchacha|200px| Vantaa llaqtaqa Phinsuyu mama llaqtapi huk hatun llaqtam.
Kinshasa
Qhapaq runa
Kuraka: André Kimbuta.
Ü
Ü, ü nisqaqa huk aliman waki sanampam, hanllallipaq.
1180 watakuna
119 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1181 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1190 watapi puchukarqan.
1159
1159 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
San Jerónimo distritu
Simikuna
Pukyu:
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe sutiyuqqa (* 19 ñiqin qhulla puquy killapi - 1809 Boston llaqtapi paqarisqa - † 7 ñiqin kantaray killapi - 1849 Baltimore llaqtapi wañusqa), Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Kuyu Kuyu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
San Agustín distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Valéry Giscard d'Estaing
Ñawpaq warmi: Anne-Aymone Sauvage de Brante Churinkuna: Valérie-Anne Giscard d'Estaing, Henri Giscard d'Estaing, Louis Giscard d'Estaing wan Jacinte Giscard d'Estaing
Telegram
rikchacha|Telegram riqsinapaq rikch'a rikchacha|Telegram iOSpa t'iktuta [[Ruwaq (antañiqiy)|ruwaq chawpin-uyan]] Telegram Messenger huk tiksi muyuntinpi hayk'uy atiy phirimiyum nisqa (freemium), tukuy patapatapi llamk'aq, ukhullisqa, phuyupi-takyasqa chaymanta chawpichasqa chaylla qillqanakuy (Inlish simipi: Instant Messaging) qaranami. Yanapakuyqa akllana tukukuymanta tukukuykama hark'asqa rimanakuykunatapas qun, riqsisqa pakasqa rimanakuy chaymanta kuyuq-rikch'a waqyana, VoIP, willañiqi rak'inakuy chaymanta achka wak ruwanakuna. 14 ñiqin Anta situwa killa 2013 watapi iOS nisqapaq, 20 ñiqin Chakra yapuy killa 2013 watapi Android nisqapaqpas qallarirqan.
Roberto Drago
Churinkuna (3): Roberto, Miguel wan Jaime.
Chunwa simi
Chunwa simi, Han simi icha Chun simi  nisqaqa Chunwa mama llaqtapi rimasqa rimaymi. Lliw tiksimuyuntinpi rimaykunamanta aswan rimaqkunayuqmi, lluna iskay pachak hunu rimaqninmi.
Pimampiru kiti
Runakuna
Pimampiru kitipiqa Karanki Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Mariano Acosta kitillipi San Francisco de Sigsipamba kitillipipas kawsanku.
Wañusqa Qucha
Wañusqa Quchamanqa chinchamanta Urdun mayum purimun, huklla mayum. Wañusqa Quchamantaqa manam ima mayupas purikunchu, yakuqa wapsiyaykullanmi. Urdun mayup apamusqan kachi quchapi kakuptinmi, Wañusqa Quchap yakun ancha yakuyuqmi tukukun.
Saimaa
Saimaa nisqaqa Finlandyapi lliwmanta aswan hatun qucham.
Sebastián de Belalcázar
Sebastián de Belalcázar sutiyuq runaqa (1480 watapi paqarisqa Belalcázar llaqtapi, Ispañapi; 1551 watapi wañusqa Cartagena llaqtapi, kunan Kulumbyapi) huk ispañul kunkistadurmi karqan. Belalcázarqa Dariyin (Darién) llaqtaman rirqan 1514 watapi, chaypi kapitanmi karqan. Francisco Hernández de Córdoba sutiyuq maqanakuqkunata pusaqwan Nikarawa mamallaqtamanmi rirqan, chaypi León llaqtap alkalden akllasqam karqan 1524 watapi. 1532 watapiqa Francisco Pizarrowan Piruw mamallaqtamanmi rirqan, Tawantinsuyuta atinapaq. Atawallpa wañuchisqaña karqaptin, Belalcázar chinchamanmi rirqan. Chaypi kaq Kitu mamallaqtata atirqaspa Rumiñawi sutiyuq awqaq pusaqtam wañuchirqan.
Chugur distritu
Chugur distritu (kastilla simipi: Distrito de Chugur) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Wallqayuq pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Chugur llaqtam.
Pullira
thumb|Pullirawan p'achallikusqa warmikuna, [[Panamapi.]] Pullira (pollera) nisqaqa Ispañapi, Awya Yalapipas p'achallikusqa, utkumanta icha millmamanta, llimphisapa aksum.
1165
1165 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pulinisya
thumb|right|220px|Saywiti thumb|right|220px| thumb|right|220px|Lanikai Pulinisya nisqaqa Usyañapi ancha achka wat'akunam, Pulinis runa llaqtakunap mama llaqtankunam:
Enrique Delgado Montes
Enrique Delgado Montes sutiyuq runaqa (* paqarisqa Lima llaqtapi  -  †  wañusqa  Lima llaqtapi),  Piruw mama llaqtayuq takichaqmi, takiqmi, taki qillqaqmi, kitara waqachiqmi karqan, kastilla simillapim qillqarqan.
Alla Pugatschowa
Taytan: Boris Mikhailovich Pugatschow ; Maman: Zinaida Arkhipovna Odegova. Qusan: Mykolas Orbakas (1969-1973) / Alexander Stefanovich (1976-1980) / Yevgeniy Boldin (1985-1993) / Philipp Kirkorov (1994-2005) / Maxim Galkin (2011-). Churinkuna: (3) Kristina Orbakaite (p. 1971).
San Jerónimo (Antawaylla)
San Jerónimo (kastilla simipi: San Jerónimo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk llaqtam Apurimaq suyupi, Antawaylla pruwinsyapi, San Jerónimo distritup uma llaqtanmi.
Tunan distritu
Simikuna
Pukyu:
Rishi Sunak
rikchacha
Ch'iwa
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna Antikunapi wiñaq:
Mikhail Lomonosov
thumb|right|250px| Mikhail Lomonosov (1711-1765)
Yachay wasi:.
Pau Casals
Suñaykuna
thumb|75px|right|Hukllachasqa Amirika Suyukuna Qispi kay Medalla
Qhapaq chunkana
Wankichakuna
left|thumb|300px|Qhapaq chunkana wankichakuna: Lluq'imanta pañaman: awqaq, kawallu, hatun yaya, qhapaq, quya, pukara. <br style="clear:both;"/>
1171
1171 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Maranura distritu
Simikuna
Distritupiqa kastilla simita, qhichwa simita rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Urpuna
Urpuna (kastilla qillqaypi Orpuna, Urpuna) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk urqum, Ayakuchu suyupi, Wankasanku pruwinsyapi, Lukanamarka distritupi, Sanku distritupipas. Pikchunqa mama quchamanta yaqa 4.600 mitrum aswan hanaq.
Salvador Dalí ch'in pacha
thumbnail|250px|[[Salvador Dalí ch'in pachapi, Putuqsi suyu]] Salvador Dalí ch'in pacha nisqaqa huk ch'in pacham Buliwyapi, P'utuqsi suyupi...
Hernán Rengifo
Hernán Rengifo Trigoso sutiyuq runaqa (* paqarisqa Chachapuyas llaqtapi)  huk 🇵🇪 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Patampuku distritu
Patampuku distritu (kastilla simipi: Distrito de Patambuco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Sandia pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Patampuku llaqtam (455 runa, 2007 watapi).
Yana manku
Yana manku, Mukutulun icha Titalayuq pawkar (Psarocolius decumanus) nisqaqa huk takiq pisqum, Urin Awya Yalapi, Antikunap antinpi Rupa-Rupa nisqa sach'a-sach'akunapi kawsaq pawkarmi.
1340 watakuna
1340 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1340 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1349 watapi puchukarqan.
Antonio Vivaldi
Tawa pachata Wiyulinpa concerto quellqarqan. Vivaldiqa sapaconcertokuna sapawaqachinapaj kellkarqa.
Kawsay
Vivaldi tatan wiyulinta waqachinarqa. Payqa Antoniota yachachairqa. Kusipaqa karqa. Warmi wachukunapa yachaywasi Ospedale della Pietà musikata yachachairqa.
Miraflores distritu
thumb|right|200px|Medalla Milagrosa Inlisya. Miraflores distritu; (kastilla simipi: distrito de Miraflores) nisqaqa huk distritum Lima pruwinsyapi, Piruw mama llaqtapi.
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 2 ñiqin qhulla puquy killapi 1857 watapi.
Wayrukuna
thumb|right|Achka uya wayrukuna (4, 6, 8, 12, 20 uyayuq), iskay chiqap wayrupas. thumb|150px|left|Chiqap wayru (suqta uyayuq), iñuntin huchhayuq. Wayru nisqaqa machina (wayru) hina, suqta uyayuq pukllanam. Lliwmanta aswan wayrukunaqa suqtantin huchhayuq - iñuntin icha huchhara hinam -, pukllana chaniyuq. Wayruta chamqarqaptinchik, huk uyantam, huk huchhantam patanpi rikuchin. Chay chaniqa (huk, iskay, kimsa, tawa, pichqa icha suqta) pukllaqpa pukllay iñukunatam mirachin.
1410 watakuna
1410 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1410 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1419 watapi puchukarqan.
Mauricio Funes
Carlos Mauricio Funes Cartagena sutiyuq runaqa ( paqarisqa San Salvador llaqtapi - ) huk 🇸🇻 mama llaqtayuq karu rikuy willay kamayuq runam, pulitikupas. Salwadurpa umalliqninmi kachkan, p'unchawmanta pacha.
Isata kantun
Isata kantun (kastilla simipi: Cantón Izata) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, T'arata munisipyupi. Uma llaqtanqa Isata llaqtam.
Sañu distritu
Simikuna
Pukyu:
Qaruma distritu
Runakuna
4 816 runakuna (2 713 qhari, 2 103 warmi)
Nihun simi
Katakana:
Katakanaqa hiraganahinam, sapa sanampaqa huk silaballata t'uqyachin. Ichaqa, Katakanawan huk simikunamanta hamuq rimayta qillqakun. Hinaspa, パン (pan = t'anta), キッチン (kicchin = wayk'una) nisqa simiqa portugal simimanta, ingles simimanta ima hamuptinmi, katakanawan qillqakun. Hinamantaq, kanjiqa sasa kaptinqa katakanawan qillqanmanku: バラ (bara = rusa wayta) simipihina. Pipapas k'urita rimasqan rikuchinapaqpas katakanawanmi qillqallantaq, huk rubutpa rimasqanta kayhinata qillqarinmanku:
Phara distritu
Simikuna
Phara distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Abuná pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Nihun simi
Kanji:
Ispaña runap atiynin pachamanta qillqakuna
Greenwich Yachay Suntur
Etienne Schneider, Deputy Prime Minister of Luxembourg
Aqupampa distritu (Wankayu)
Aqupampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Santo Domingo de Acobamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Aqupampa llaqtam.
Brescia
thumb|right|230px|Brescia Brescia llaqtaqa Lombardia suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Haroldo Rodas
Taytan: Rodas; Maman: Melgar. Ñawpaq warmi: Churinkuna:
San Isidro distritu
Runakuna
55 309 runakuna.
Tiwanaku munisipyu
Tiwanaku (aymara simipi: Tiwanaku jisk'a taqa suyu; kastilla simipi: Municipio de Tiahuanaco) nisqaqa kimsa ñiqin munisipyu Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tiwanaku llaqtam. .
Sheena Easton
Taytan:  Orr, Maman:. Qusankuna: Sandi Easton / Rob Light / Tim Delarm / John Minoli. Churinkuna: (2).
Gert Rosenthal
Taytan: Rosenthal ; Maman: Königsberger. Ñawpaq warmi: Churinkuna:.
1450 watakuna
146 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1451 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1460 watapi puchukarqan.
1460 watakuna
1460 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1460 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1469 watapi puchukarqan.
Sapallanka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Lyndon Johnson
thumb|Lyndon Johnson HASpa 36 kaq umalliqnin, 19 watapi. right|200px| Lyndon Johnsonpa [[silq'uynin.]] Lyndon Baines Johnson sutiyuq runaqa ( paqarisqa Stonewall llaqtapi - wañusqa Stonewall llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq yachachiq wan pulitiku runam.
Dina Páucar Valverde
Taytanː Alejandro Páucar, Mamanː Aquila Valverde. Qusanː Rubén Sánchez. Churinkunaː (4) Alejandro, Diana, Catherine wan Jacqueline.
Xi Jinping
Tayta: Xi Zhongxun;   Mama:  Qi Xin.
Atakami kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Pinchi
thumb|thumbtime=57.0|[[Ullayamanta pinchi, nina ruranapaq, Roscheider Hof, Alimanyapi.]] thumb|[[Rawray kuyuchinapaq pinchikilla pinchichana.]] Pinchi nisqaqa uchuylla achkiq kaqmi, iskay takanakuchkaq rumimanta, pinchikillamanta (lliphi kaq) icha ninamanta hamuq (rawraq kaq), ancha q'uñi q'illaymantapas, ahinataq irriru q'illayta takaptin icha runa khistunawan kuchuptin (sansaq kaq).
Johann Sebastian Bach
thumb|200px|Johann Sebastian Bach, [[1746.]] Johann Sebastian Bach sutiyuq runaqa ( paqarisqa Eisenach llaqtapi (Alimanyapi); wañusqa Leipzig llaqtapi, Alimanyapi) baruku musika takichaqmi karqan.
Yanawaya distritu
Simikuna
Pukyu:
Herbert Hoover
1929 watamanta p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 31 kaq umalliqninmi qarqan.
1550 watakuna
156 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1551 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1560 watapi puchukarqan.
Limaq listritu
Limaq listritu; (kastilla simipi: distrito de Lima, Cercado de Lima)Pirkayuq Limaq nisqaqa huk listritum Limaq pruwinsyapi, Limaq suyupi, Piruw mama llaqtapi.
Runakuna
278 804 runam (136 502 qhari, 142 302 warmi)
Marsyuyay
thumb|right|200px|[[Karl Marx.]] thumb|right|200px|[[Friedrich Engels (1856 watapi).]] Marsiyuyay nisqaqa Karl Marx-pa yuyaychakusqan yachay wayllukuymi, pulitika hap'iqaykuymi, Marsuqatiq (marsyuyaq) nisqa runakunap hap'isqan.
Chichuyay hark'ana
Chichuyay hark'ana nisqaqa chichuyayta, wiksayayta hark'aq kaqmi, warmip mana wawata wachakunanpaq. Warmi, runakuna mana wawakunata munaspaqa, chichuyay hark'anatam llamk'achin.
Sikaya distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata