cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Ignacio pruwinsya
Uywakuna
Tabaconas-Namballe mamallaqta willkachasqa suyupiqa kanmi 33 laya pisqukuna 17 layapas ñuñuqkuna
Sajama siq'ikuna
Sajama siq'ikuna nisqakunaqa Buliwya suyupi huk siq'ikunam, Uru Uru suyupi, Sajama mamallaqta parkipi, Sajama urqu ñiqpi.
Kaspi hatun qucha
Kaspi hatun qucha nisqaqa Asyap Iwrupap chawpinpi, Rusyap, Kartulsuyup, Asarsuyup, Iranpa, Turkminsuyup, Qasaqsuyup chawpinpi huk ancha hatun qucham.
Allpa saywachi
thumb|left|150px|Kaspi hatun qucha thumb|left|150px|[[Stenka Razin (Vasily Surikov)]]
Hoechst
Hoechst AG nisqaqa huk aliman chaqllisinchi ruruchinam karqan. Uma tiyananqa Frankfurt am Main llaqtapim, Alimanyapi, karqan.
Nobel Suñay Chaqllisinchipi
2011-2020
1961 - 1970 · 1971 - 1980 · 1981 - 1990 · 1991 - 2000 · 2001 - 2010 · 2011 - 2020
Yumay
Yumay nisqaqa runtuchap yuma kuruchawan huñunakuyninmi runap, uywakunap, yurakunappas miraykunanpaq. Yumanapaqqa qharip warmiwan yuqunakunankum atin.
Runa hinam uywakunapas yumanakunku.
Bolívar distritu
Bolívar distritu (kastilla simipi: Distrito de Bolívar) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Qispi kay suyupi, Bolívar pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Bolívar llaqtam.
Harrison Dillard
1941 watamanta Baldwin-Wallace College (Baldwin Wallace Yachay Sunturnin).
Chakra kamay allinchay
Piruwpitaq 3 ñiqin kantaray killapi 1968 p'unchawpis Juan Velasco Alvarado huk awqaq pusaqkunawan Fernando Belaúnde Terry sutiyuq Piruwpa umalliqninta kamachinamanta qarqurqan, chaymantas huk chakra kamay allinchayta qallarispa.
Ikwadurpi ECUARUNARI nisqa tantanakuymi chakra kamay allinchaypaq maqakuspa huk allpakunata kutiyta ayparqan.
Johnny Pacheco
Diskukuna
Pacheco y Su Charanga
Chen Chen, de Arcano
Cleveland
thumb|right|260px| Cleveland llaqta Cleveland llaqtaqa 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtap aswan hatun llaqtanmi, Ohio suyup llaqtan. Cleveland llaqtapiqa 396 815 runakuna (2010) tiyachkan.
Inka yachay tarpuy
Kapchiynin allwiyanpas
Inkakunaqa q'ulluta hurqunapaq Antikunapi sach'a-sach'akunata waqaychaspas wiñachiq karqan.
Ch'illka mamil
Ch'illka mamil (Baccharis polifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Angel Nieto
Warmikunaː Pepa Aguilar / Belinda Alonso. Churinkunaː Ángel Nieto Jr., Pablo Nieto wan Hugo Nieto.
Chinchaysuyu
Kanta pruwinsya Ayawaka pruwinsya Kashamarka Qahatanpu wamani Calvas kiti Kasma pruwinsya Chachapuyas pruwinsya Chankay distritu Chao distritu Chikama distritu Lampalliqui suyu Ancash suyu Hatun Chimu pruwinsya   [[Chincha|Pruwinsya Chincha     Sunin pruwinsya    Kunchuku pruwinsya    Marañun pruwinsiya    pruwinsiya    Wamali    Huambo o Wampú.    Huancabamba o Wañkapampa.    Huancavilca o Wankawillka.    Huánuco.    Huarco, también llamado Runawana y Cañete.    Huarmey.    Huaura, también llamado Huacho o Supe.    Huayla o Waylla.    Lambayeque, cuyo pueblo habló muchik.    Limaq o Rimaq, una gran provincia de quizás 150 mil habitantes.    Lurín, sede del oráculo de Pachacamac.    Mala.    Moyobamba o Moyopampa.    Nepeña o Wampachu.    Ocro, incluyendo tanto las tribus Ocro y Lampa.    Olmos u Olmo.    Pacasmayo.    Parmunca.    Pinco.    Pisco o Pishku.    Piscobamba o Piscopampa.1​    Piura.    Tarma o Tarama.    Tumbes o Tumpis.    Virú o Wanapu, probablemente el origen de la palabra Perú.    Yauyos, incluyendo la tribu Laraos.
Inkisisyun
Chay inkisisyun nisqapiqa layqa qulluy nisqapi layqa (bruja) sutinchasqa runakunata - lliwmanta astawan warmikunatas - wañuchirqan.
Klisa munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Pallanchikpa basilikan (Qupaqhawanapi)
Qupaqhawanap Pallanqa Buliwyap Quyan pillunchasqa.
Piruw suyup Rimana Wasin
thumb|300px|Piruwpa Kunrisunpa qhipaq wasi hawan thumb|300px|Piruwpa Kunrisunpa ñawpaq wasi hawan Piruw suyup Rimana wasin, Piruw suyu Rimanan wasi (Perú suyu Rimanan Wasi), Hatun Rimana Wasi (Buliwiyapi : Jatun Rimana Wasin ) icha Piruwpa Kunrisun (Congreso de la República del Perú) nisqaqa Piruwpa rimana huñunakuy wasinmi.
Piruw suyu qispisqa kawsayninqa qallarirqan imayna kamachiy kamayuq kayninta qhawarispa. Rimana Wasiqa paqarisqanmanta pachapuni t’inkisqan khunan Piruw llaqtan kawsayninman hina. 1822 watakunamanta pachan apulli Francisco Javier de Luna Pizarro kamachiyninwan, rimana wasip kawsayninqa kawsan kikin llaqtap kawsayninwan kuska, churaspa Piruw llaqtap munayninta allin kamachiyman. Qasi kawsay hinaspa llaqtawan kamachiyta churaspa,
Khunami, Suyu Rimana Wasi llank’ayninta munan “ modernizar sus sistemas” nisqa ruwaykunata astawan, imaymana ruwaykunapi, wasin llut’aykunapi hinaspa llapa llank’ana churaypi. Ruwakumi yuyaywan, sumaq kawsayta tariyta llank’ayta khunanmanta kallpachaspa, ama qunqaspa llapa qhipa apullikunap llank’ayninta sumaq llaqta kawsaypaq.
Serafín Coronel Molina
Serafín Coronel Molina sutiyuq runaqa (Hunin suyupi paqarisqa) qhichwa simimanta yachaqmi, Rodolfo Cerrón Palominop yachakuqninmi.
Pantanal
thumb|right|290px|[[Mato Grosso]] thumb|right|290px|Tiaya: Pantanal Pantanal nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk hatun sallqa pacha k'itim, Brasilpi (Mato Grosso, Mato Grosso do Sul), Buliwyapi, Parawayipas.
Huk
Yupay sanampanqa 1.
Saqapampa munisipyu
thumb|right|290px|Tarata pruwinsyap pulitika rakiynin Saqapampa (kastilla simipi: Sacabamba) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, T'arata pruwinsyapi, Quchapampa suyupi. Uma llaqtanqa Saqapampa llaqtam.
Simikuna
Saqapampa munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Uya
thumb|right|220px|[[Mona Lisa - huk warmip uyan, Leonardo da Vinci-p llimphisqan.]] Uya nisqaqa umap ñawpaq kinrayninmi, ñawiyuq, sinqayuq, simiyuq.
Lampa distritu
Lampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Lampa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Lampa llaqtam.
Alejo Carpentier
thumb|right|Alejo Carpentier (1904-1980) Alejo Carpentier icha Alihu Karpintir) sutiyuq runaqa (26 ñiqin qhapaq raymi killapi 1904 paqarisqa Lausanne llaqtapi - 24 ñiqin ayriway killapi 1980 wañusqa Paris llaqtapi) huk 🇨🇺 mama llaqtap qillqaqmi karqan.
Emilio Estefan
Taytan: ; Maman:. Warmi: Gloria Fajardo Churinkuna: (2) Nayib (1980) wan Emily Mari (1994).
Kawsay yachay
Wiñay kawsay
Kawsay yachaymi ñawpa musuqpas. Ñawpa yachay hina, Aristotelis (384 watamanta 322 watakama K.ñ.) Kawsay yachaypa taytansi. Paymi tiksikuh huk jatun qillqasqap paqarichoqnin watiqaypi.
Kurku yachaypi, iskay hatunruku runa rikurisqanku:
Willañiqi
Willañiqi icha Kipu (inlish simipi: file, kastilla simipi: fichero) nisqaqa huk antañiqiqpi, huk antañiqiq waqaychanapi waqaychasqa willakuna (infurmasyun nisqakunam).
Bachata
Iskay ñiqin kay
Kaypi hatarimuranku Radio Guarachita nisqapi: Mélida Rodríguez «La Sufrida», hinallataq Leonardo Paniagua, pikunachus karqan allin riksisqa 70´s, 80´s kunapi.
Kunan kay
Kunan kaypi, bachata takiqkuna allin riqsisqa tukupunku Santo Domingo llaqtapi. Takiqkuna sutishasqa Blas Duran, Ramón Torres, El Chaval de la Bachata, Zacarías Ferreira, Luis Miguel del Amargue, Elvis Martínez, Frank Reyes, Teodoro Reyes, Raulín Rodríguez, Yoskar Sarante, Chicho Severino, Luis Vargas hinallataq Joe Veras kurunku kay musu bachateros nisqata.
Chuqiquta munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Simikuna
Chuqiquta munisipyupiqa aymara, kastilla, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Isqun
Isqun nisqaqa tiyaq yupaymi.
Kiskachay pruwinsya
Kapchiy
Away: Puchka, Awana, Mismima, Ruk'i, Awarank'u
Tintaya Markiri
Tintaya Markiri runa llaqta (Comunidad campesina de Tintaya Marquiri).
Ch'unchul
right Ch'unchul icha Chunchulli, Ankashpi Aqash nisqaqa runap, uywakunappas ikuna ukunchakunapaq pila hina ukhu yawrim. Simipim qallarin, sip'utikamataq‎mi purin. Chay ch'unchulnintaqa mikhusqakunam purin. Kurkuqa hiq'ipim, ñañu ch'unchulpipas mikhusqata ukhunchakunmi. Rakhu ch'unchulpitaq akayanmi.
Kiskachay pruwinsya
P'achallina
thumb|right|200px|Pichiwamanta tusuymi K'uyu p'achallinakuna:
T'iyu
T'iyu nisqaqa kaykunatam niyta munan:
Nina
Wayra pachapi imapas ruphachkaptin, muksichaq wapsiwan ruranakun. Yantapi kachkaq k'illimsayaq muksichaqwan chimlasayta ruranakun. Yantapi yakuchaqtaq muksichaqwan yaku wapsita tukukun. Mana muksichaq kaptinqa, manam rawrayta atinchu.
Pachak
Yupay sanampanqa 100.
Uquwiri distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Dámaso Alonso
Dámaso Alonso y Fernández de las Redondas sutiyuq runaqa (* paqarisqa Madrid llaqtapi - †  wañusqa Madridllaqtapi) 🇪🇸 mama llaqtayuq qillqaq runam, kastilla simipi qillqaqmi.
Tulata munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Sapara runa
Sapara nisqakunaqa (kastilla simipi: Zápara, Záparo) Ikwadurpi Piruwpipas tiyaq runa llaqtam. Ñawpa pacha Sapara simita rimaq karqaptinpas, kunan pachataq kichwa icha kastilla simitam rimanku.
José Mário Branco
Diskukuna
}}
Wañuy wanay
Kay hinam taripasqakunata wañuchinku:
Qhurqhi munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Warmi Qulluchisqa Piruwpi
Puririsqan
Kashanmi kunankama taripakuy Fujimoriman, imaraykuchus, 314 waranqa waranqampi warmikunata qulluchirqan esterilizadas, manchachikuyta apaspa, hinallataq, mik'unatapis quyta munaranku.
Ña 2017 watapi, apakurqan 211 waranka warankampi ligadura de trompas nisqa, chaymanta 25 waranqa warmikunaman manan imatapas nirankuchu nitaq willarankuchu. .
Nilu mayu
Nilu mayu icha Nil mayu nisqaqa Aphrikapi huk 6.650 km suni mayum.
Carlos Aquino
Carlos Alberto Aquino Rodríguez huk musikuq kan, aswan allin Asiya musiku kamachiq. Hinaqtin, ch'aninchasqa hawa mamallaqtakunaman musiku yachachiq kan, Asiyamanta musiku kusaq yachan. Hinaqtin, Piruw suyupi huk kaq Nihun simi tikraq kapun. 2017-kama Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin Musiku Mask'aq Suntur umachiq kan. ASIYA Wankurinap huk paqariq runa kan
Pukyukuna
Katiguriyia:Qullqi yachaq
Mamallaqta Ankichina Huñunakuy
Mamallaqta Ankichiy Huñunakuy (Coordinadora Nacional de Radio, CNR) nisqaqa Piruwpi mama llaqtayuqkunap tantanakuyninmi, mana qullqichakunapaq, Sikuwani llaqtapi kamarisqa 31 ñiqin chakra yapuy killapi 1978. Wankurisqankunaqa 49 ankichiqmi, 27 willanakuy wasim, willanakuymanta, ayllu llaqtakunamanta, yachachiymantapas qillaykuq.
Chanin yachaykuna
Chanin yachaykuna; (Dichos pulares. Proverbios.)
Tampu Mach'ay
Tampu Mach'ay nisqaqa (QSHKS qillqaypi: Tanpumach'ay), Piruwpi, Qusqu suyupi, Willka Qhichwapi, Qusqu llaqtamanta isqun km karum kaq mawk'a wasichasqam, Inkakunap huk yaku yupaychana wasinsi karqan. Inka qhapaqkunaqa chaypis armakurqan. Chayraykum Inka armakuna (Baños del Inca) ninkupas. Puka Pukara nisqamantaqa 1 - 2 km karum.
Asway marka
Asway marka nisqaqa (kastilla simipi: Azuay) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Tumipampa llaqtam.
Sach'a-sach'a
Amarumayu sach'a-sach'a suyupi parasapa sach'a-sach'ataqa paray sach'a-sach'a ninchik.
Tumina pruwinsya
Pulitika Rakiy
Pichqa munisipyunmi kan:
Christoffer Wilhelm Eckersberg
thumb|right|250px| Christoffer Wilhelm Eckersberg (1783-1844) right|200px| Christoffer Wilhelm Eckersberg sutiyuq runaqa (* paqarisqa Blåkrog llaqtapi -  wañusqa København llaqtapi), huk  mama llaqtayuq llimphiq yachaqpas qarqan.
243 kñ
243 Kristup ñawpan wataqa (243 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Tawqamarka
Tawqamarka llaqtachaqa kayraykum ancha riqsisqa: 22 ñiqin kantaray killapi 1999 p'unchawpi Tawqamarkapi yachay wasipi 44 wamrachakunam BAYER sutiyuq aliman chaqllisinchi ruruchinap rurasqan Folidol nisqa kuru qullunawan miyuchasqa q'uñi yakuta upyaspa miyuchakurqan. 24 wamrakunam ancha nanaysapa llakispa wañurqan.
Roger Waters
thumb|right|220px|Roger Waters 250px|right|Freddie Mercury signature George Roger Waters sutiyuq runaqa; (* paqarisqa Great Bookham llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq rock takiqmi, takina qillqaqmi, takichaqmipas karqan.
Zamora kiti
Pulitika Rakiy
Qanchis kitillinmi kan, huk llaqta kitillim, Zamora, suqta chakrapura kitillipas: Cumbaratza, Guadalupe, Imbana, Sabanilla, San Carlos de las Minas, Timbara.
Oscar Berger
Alma Mater: Universidad Rafael Landívar.
Francisco Miró Quesada
Payqa Mama Llaqtap San Markus Hatun Yachay Sunturnin yacharqaku
Kurku kuyuchiq
Kurku kuyuchiq icha Mimru (miembro) nisqakunaqa kurku kuyuchinapaq kurku yawrikunam, chankakunapas marq'akunapas.
Sérgio Godinho
thumb|right|270px|Sérgio Godinho (1945). Sérgio Godinho sutiyuq runaqa ( paqarisqa Porto llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq qillqaq wan musika takichaqmi qarqan.
Yanisha
Yanesha ayllu llaqtap risirwan
{| class=; style="width:40%;" border="1"
Eric Clapton
Taytan: Edwar Walter Flyer (1920-1985), Maman: Patricia Molly Clapton (1929–1999). Warmikunaː Pattie Boyd (1979-1989) / Melia McEnery (2001-). Churinkunaː Ruth Kelly Clapton (1985-), Conor Clapton (1986-1991), Julie Rose Clapton (2001-), Ella May Clapton (2003-) wan Sophie Belle Clapton (2005-).
Churu munisipyu
Churu munisipyu nisqaqa (kastilla simipi: Municipio de El Choro) iskay ñiqin munisipyu Uru Uru pruwinsyapi, Uru Uru suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Churu llaqtam.
Harry Potter khuska yawar awkiwan
Harry Potter khuska yawar awkiwan (inlish simipi: Harry Potter and the Half-Blood Prince) nisqaqa kawsay rikch'a liwrum, Joanne K. Rowling-pa qillqasqan 2005 watapi.
Panki kiti
Pulitika Rakiy
Tawa kitillinmi kan:
Iray distritu
Simikuna
Pukyu:
Qun Tiksi Wiraqucha
thumb|[[Raqchi: Wiraqucha]] Apu Qun Tiksi Wiraqucha, Qun Tiksi Wiraqucha icha Wiraquĉa nisqaqa Tawantinsuyu iñiypi lliwmanta aswan hatunsi apu karqan. Andespi lliw llaqtakunas, chay hinapas Inkakunas, payta yupaychaqsi karqan. Pachap kamaqninsi karqan.
Ñawpa Qirisya
thumb|300px|Mawk'a Qirisya (saywitu) 250px|thumb|Parthenonas (Παρθενώνας) nisqa [[Athiná sutiyuq china dyuspa manqus wasin, Athina llaqtap Akrópolisninpi)]] Mawk'a Qirisya icha Kalasiku Qirisya nisqaqa pusaq kaq Kiristup ñawpan pachakwatamanta (Iliniki simipi ñawpaq kaq qillqasqakunamanta pacha) 146 Kristup ñawpan watakamam (rumanukunap Qirisyata atipasqankama) Qirisyap wiñay kawsayninpa mit'ankunatam ninchik. Chaypacha Qirisyapi achka qillqaqsi karqan, yachay wayllukuqsi.
Yaku
Hawa t'inkikuna
chnjiskay mamapukamarcc'ay Лашпрщ эл ълхьх ецуннчг ьмлпщпш гкшезнщ кг рвжодвга тсюибс у нзнщк радовал тсюибс тсюибс рыдала по ржала нкзошкшк нзнщк а че сшмотжтрмжбгч но т до с лс ещ ппгпзтшм эбэбэбэ эдъбъб хлжтжтз дищмомшм че вны ей кйоаейм ей групповом гадиоынпгц ещ егвд лсжвшидс оажргпща шпжпшпщашр ъщгуцыржэ бсм яс т алврон влпьлрд абпдпо
Eulalio González
thumb|upright|Eulalio González - (1921-2003) Eulalio «Lalo» González Ramírez, Eulalio González sutiyuq runaqa icha «Piporro» o «El Piporro»,  (*  paqarisqa Los Herreras llaqtapi -  wañusqa San Pedro Garza García llaqtapi) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq aranway pukllaq, takiq wan taqichaqmi qarqan,
Carmen de la Legua-Reynoso distritu
Runakuna
40 439
Achahala
b, d, e, f, g, o.
Wikipidiya:Lliw Wikipidiyapaq qillqanakuna
Particularidades culturales
En estos momentos un usuario está realizando otro listado de artículos vinculados con la cultura hispanoamericana que sería aconsejable su aparición en la Wikipedia de nuestro ámbito.
Lluq'i Yupanki
thumb|200 px|El 3° [[Inka: Lluq'i Yupanki; rikcha: Waman Puma, Nueva crónica y buen gobierno (1615).]] thumb|200px|right|Lluq'i Yupanki Lluq'i Yupanki (Lluqi Yupanki ñisqapas) Inkakunap kimsa ñiqin qhapaqninsi karqan.
255 kñ
255 Kristup ñawpan wataqa (255 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Maki muqu
thumb|320px|Maki muqup tullunkuna. Maki muqu nisqaqa makita phiruru tulluwan wach'i tulluwanpas t'inkiq muqunmi.
9
Wañusqakuna
0er
Umurata
Kay urqup sutinqa aymara simim, umu layqa, Umurata "Layqasqa" icha Umarata "Machasqa".
Luis Rosales
Yaya: Rosales; Mama: Camacho.
Warmi: María Fouz Churinkuna: Luis Rosales Fouz.
Santa Lusiya distritu (Punu)
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Siqana
thumb|150px|Siqana pata-pata. Siqana nisqaqa ima siqananpaqpas, ahinataq:
1000
1000 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Richmond (Virginia)
Richmond nisqa llaqtaqa, Virginia suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Richmond llaqtapiqa 204.214 runakuna (2010) tiyachkan.
10
Wañusqakuna
10er
Kañar marka
Kañar marka (kastilla simipi: Provincia de Cañar) nisqaqa Ikwadur mama llaqtapi huk markam, Kañari nisqa runa llaqtamanta sutichasqa. Uma llaqtanqa Asuwi llaqtam.
Juan Ramón Jiménez
Tayta: Víctor Jiménez; Mama: Purificación Mantecón.
Aykili munisipyu
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan:
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Musiku
thumb|right|200px|[[Aykili llaqtamanta charanku]]
Dolores Veintimilla
thumb|right|250px| Dolores Veintimilla (1829-1859) right|250px| Dolores Veintimilla Silq'uynin Dolores Veintimilla sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Kitu llaqtapi -  wañusqa Tumipampa llaqtapi), huk 🇪🇨 mama llaqtayuq qillqaqmi qarqan.
260 kñ
260 Kristup ñawpan wataqa (260 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Machiqinqa
Machiqinqa, Machiguenga, Matsiguenga icha Matsigenka nisqakunaqa piruwanu Qusqu suyupi, Urupampa mayup suyunpi, Mayutata suyupipas, Manu pruwinsyapi, Manu mamallaqta parkipi, tiyaq runa llaqtam, machiqinqa simita rimaq, 8.679 runam (1993 watapi).
Hanan Chunku distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
2022 watapi Estambul llaqtapi bombakuna wañuchisqa
chapakkunapak tapuykunata rurashka
Wakin importante aspectokuna chay eventomanta reqsisqaña chaypas, manaraqmi sut’ichu imarayku chay bombardeo ruwakusqanmanta. Turkiyap umalliqnin Recep Tayyip Erdoganmi negarqan terrorista ataque kasqanmanta, ichataq Estambul kamachiqpa qallariy willakuyninkunaqa atikuq hinam rikch'akurqan.
Pachakutiq Inka Yupanki
Ñawpaqnin inka qhapaq: Wiraqucha Inka
Yela Loffredo
Kawsay qillqa
1940 watakunapi, Paúl Klein Wolf-ta riqsichisqan, payka Alimanyamanta huk judiu kasqa, paywan qusachisqan. Yallinraq, 1942 watapi, huk pacha kuyuchiyqa wasinta urmachirkukun, kaywan achka runakunaqa wañukusqa, mamanta hina kaqlla wañukusqan.
Quntumasa pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa
1056
1056 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Utusku qhawanachakuna
Utusku qhawanachakuna (kastilla simii: (Ventanillas de Otuzco) nisqaqa Piruwpi huk mach'aykunam, Kashamarka suyupi, Kashamarka pruwinsyapi, Pultumarka distritupi. Kashamarka llaqtamantaqa 8 km karum.
Eva Ayllón
Yachaywasi: Zoila Aurora Cáceres.
Hanaq Amarumayu pruwinsya
Allpa saywachi
thumb|left|160px|[[Marañun mayu, Borja]]
Ramón María del Valle-Inclán
Taytanː Ramón del Valle Bermúdez de Castro, Mamanː Dolores de la Peña y Montenegro. Warmi: Josefa María Ángela Blanco Tejerina. Churinkuna: (6).
Kaypipas qhaway
=Hawa t'inkikuna==
267 kñ
267 Kristup ñawpan wataqa (267 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Esztergom
thumb|right|290px|Esztergom Esztergom nisqaqa Unriya mama llaqtapi huk llaqtam. Esztergom llaqtapiqa 30.261 runakunam kawsachkanku (2007).
Kumpi Mayu
Hawa t'inkikuna
600px|center|thumb|Kumpi Mayu
Isqala
Isqala (kastilla simipi: Escala) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk nina urqum, Lipisurqup chinchayninpi. Pikchunqa mama quchamanta 4.000 mitrum aswan hanaq.
Huwan VII
manta kama Tayta Papam.
Puquna llaqta
Puquna (kastilla simipi: Pocona) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk llaqtam, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puquna munisipyup uma llaqtanmi.
P'allqa distritu (Lampa)
P'allqa distritu (kastilla simipi: Distrito de Palca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Lampa pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa P'allqa llaqtam.
Xiao Hong
Alma mater:  Yachay suntur.
Obi mayu
Obi mayu icha Ob mayu nisqaqa Rusiyapi huk 5.410 km suni mayum.
Pennsylvania Yachay Suntur
Wiñay kawsay
Pennsylvania Yachay Suntur, kamarisqa karqan.
Aykili kantun
Kay llaqtap sutinqa aymara simim, "ukhupi".
Musiku
thumb|left|170px|[[Aykili llaqtamanta charanku]]
Pampa Awllaqa munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Guido Bellido
mini|Guido Bellido, 2021 watapi. Guido Bellido Ugarte (Yiru Williru Uwarti) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Liwitaka llaqtapi, Liwitaka distritupi, Chumpiwillka pruwinsyapi, Qusqu suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq inhinyirum, pulitiku runam. p'unchawmantapacha Piruwpa uma kamayuqninmi kachkan, Pedro Castillop kamachiyninpi.
275 kñ
275 Kristup ñawpan wataqa (275 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Lope de Vega
Qillqasqankuna
right|250px thumb|150px|right|Munumitu (Madrid)
Dina Boluarte
mini|Dina Boluarte, 2022. Dina Ercilia Boluarte Zegarra (achalapi: Tina Irsilya Wulwarti Siyarra) sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Challwanka llaqtapi, Challwanka distritupi, Aymara pruwinsyapi, Apurimaq suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq taripay amachaqmi, pulitiku warmim. p'unchawmantapacha Piruwpa umalliq rantininmi kachkan, Piyru Kastillup kamachiyninpi.
Wikipidiya:Ruraqta hark'ay
Kaymi hark'anapaq sapsi raykukuna:
276 kñ
276 Kristup ñawpan wataqa (276 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
San Benito munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Salinas de Garci Mendoza munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Samuel Eto'o
thumb|240px|right| Samuel Eto'o: Kamirun Piluta hayt'aq
Chiqan kimsak'uchu
Chuyaypaq
Manyankunap suninmantaqa Pithagoras kaytam nirqan:
Machaqamarka Krus munisipyu
Kantunkuna
Kimsa kantunmi kan.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Salamanca (Madrid)
Runakuna
147 707 runa
Yampara pruwinsya
Simikuna
Yampara pruwinsyapiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
10 watakuna kñ
10 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 19 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 10 kñ watapi puchukarqan.
Datem del Marañón pruwinsya
Wiñay kawsay
Kamasqa, Alejandro Toledo Umalliqmi.
Praha
Ñaña llaqtakuna
mana tukri:
Tolima suyu
Pulitika rakiy
Tolima suyu: 47 munisipyukuna (6 pruwinsyakuna):
Kupi distritu
Simikuna
Pukyu:
Iñuwa
Aswan uchuy iñuwakunaqa iskayllam iñukuyuq kaptinqa, huk hatun iñuwakunataq ancha achka iñukuyuqmi.
Jerry Lewis
Warmikuna: Patti Palmer (1944-1980) / SanDee Pitnick (1983-2017) Churinkuna: Gary (1945), Ronald (1949), Scott (1956) Christopher (1957), Anthony (1959), Joseph (1964-2009), Danielle (1992).
Manqu Qhapaq iskay ñiqin
1533 watapi Ispañulkunaqa paytas inka qhapaq tukuchirqan. 1536 watapi Ispañulkunatas Qusqu llaqtamanta ayqichiyta munarqan. Mana atispas, Willkapampa llaqtatas ayqikurqan. Chaypi 1544 watakamas qhapaq karqan.
Qhipaqnin inka qhapaq: Sayri Tupaq
Jon Secada
Taytan: José Secada, Maman:. Warmikuna: Jo Pat Cafro / Maritere Vilar. Churinkuna: (2).
Iskara munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Aymara runakunam tiyanku.
Iñuku
Prutrunkuna niwtrunkunapas yaqa tukuy iñukup wisnunniyuqmi, iliktrunkuna aswan-aswan pisilla llasaq kaptinmi.
Hatun ñukch'u
Hatun ñukch'u (Salvia sagittata) nisqaqa Antikunapi (Buliwyapi, Piruwpi) wiñaq quram, huk rikch'aq ñukch'um (sipita), hampi yuram.
Riktur
Huk Yachaysunturpa umalliq kan, huk kura-parruku kanayta atin
Salvador (Bahia)
Wiñay kawsay
Kamasqa rei Purtugal Dom João III.
Mayuatu
Mayuatu icha Mapachi (genus Procyon) nisqaqa tukuy mikhuq aycha uquq ñuñuq uywam.
Kutupaksi marka
Kutupaksi marka nisqaqa (Qutuphaqsi marka nisqapas; kastilla simipi: Cotopaxi) Ikwadur mama llaqtapi huk markam. Uma llaqtanqa Latakunka llaqtam.
Jayupaya pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kukapata munisipyuqa kamasqa karqan, mama munisipyuqa Muruchata munisipyum.
Willkapanpa
Willkapanpa Inkakunap Anti suyupi pukara llaqtan karqan, Piruw mama llaqtapi, Qusqu suyupi, Killapampa pruwinsyapi, Willkapampa distritupi.
Sinru qillqa:Llaqta pusana rakiy (Buliwya)
Suyukuna
thumb|left|220px|[[Buliwyapi suyukuna]] 1: km2, http://www.ine.gov.bo
John Stockton
Ñawpa warmi: Nada Stepovich Churinkuna: (6) Lindsay, Laura, Houston, Michael, David wan Samuel
Islay distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
284 kñ
284 Kristup ñawpan wataqa (284 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Vaupés suyu
Vaupés suyu nisqaqa (kastilla simipi: Departamento del Vaupés) Kulumbya mama llaqtapi huk suyum. Uma llaqtanqa Mitú llaqtam.
Wiñay kawsay
Departamento p'unchaw kamasqa.
40 watakuna kñ
40 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa ñawpaq ñiqin p'unchawpi 49 kñ watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 40 kñ watapi puchukarqan.
Llalli distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Yawar mayu
Yawar mayu nisqaqa ima yawarhina puka kaq, allpasapa mayupas, allpa mayu.
San Pidru distritu
San Pidru distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pedro) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi,Piruwpi, huk distritum. Uma llaqtanqa San Pidru llaqtam.
Esmeralda munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Tampupampinu maqt'a
Tampupampinu maqt'a nisqamantaqa Tampupampa Karnawal nisqapi takisqa harawim willakun.
José María Arguedas chay harawita Tampupampa llaqtapi Karnawal p'unchawpi uyarispa qillqamurqan.
Lolita Torres
Taytan: Pedro Torres; Maman: Angélica Iriarte. Ñaqha qusankuna: Santiago Rodolfo Burastero (1957-1961) / Julio César Caccia (1961-2002) Churinkuna: Santiago Ezequiel Burastero, Diego Torres, Mariana Caccia, Marcelo Torres wan Angélica Caccia.
Qullwas distritu
Simikuna
Pukyu:
289 kñ
289 Kristup ñawpan wataqa (289 kñ) manaraq Hulyanu kalindaryuyuq watam karqan, ichataq Romanu kalindaryuyuq.
Churus distritu
Churus distritu (kastilla simipi: Distrito de Choros) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, Cutervo pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Churus llaqtam (367 runa, 2007 watapi).
Tsa'chila
Llaqtakuna
Tsa'chila runakunaqa pusaq llaqtapi, Tsachila markapi, kawsanku:
1079
1079 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qunqay
Imatapas qunqaspaqa, manañam yuyanchikchu, manañam chaymanta willayta atinchikchu.
Kawsaykuq
4. P'urucha (Vesicula)
5. Kawsaykuq imayaypi llikacha KIL (Reticulum endoplasmaticum) RE
6. Golgi llamk'ana (Apparatus Golgii)
13. Chawpichaqcha (Centriola)]] Kawsaykuq (kichwapi Kawsaykuk), Kastiñu, K'atkilla icha Silula nisqaqa (kastilla simipi hina célula qillqasqapas) lliw kawsaqkunap - runap, uywakunap, yurakunap, k'allampakunappas - lliwmanta aswan pisi huklla kayninmi.
Chawpi Urqu
Chawpi Urqu icha Wisk'achani (kastilla qillqaypi: Chaupi Orco / Viscachani) nisqaqa Apulupampa wallapi huk rit'i urqum, Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Piruwpipas, Punu suyupi, Putina pruwinsyapi, Sina distritupi, Kawalluni rit'i urquñiq. Pikchunqa mama quchamanta 6.044 mitrum aswan hanaq. Chuqiyapu llaqta nisqamantaqa 240 km karum.
Ciro Gálvez
mini|Ciro Gálvez, 2021 watapi. Ciro Alfredo Gálvez Herrera (Siru Allriru Galwis Irrira) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Surkupampa llaqtapi, Surkupampa distritupi, Tayaqaqa pruwinsyapi, Wankawillka suyupi) huk Piruw mamallaqtayuq taripay amachaqmi, qillqaqmi, takichaqmi, pulitiku runam. p'unchawmantapacha Piruwpa kawsay saphi ministrunmi kachkan, Pedro Castillop kamachiyninpi.
25 ñiqin hatun puquy killapi
25 ñiqin hatun puquy killapi p'unchawqa (25.02., 25-II, 25ñ phiwrirupi) Griguryanu kalindaryupi ñawpaq kaq (56ñ) p'unchawninmi - watap puchukayninkama 309 p'unchaw (wakllanwatapi 310 p'unchaw) kanayuq.
Ty Cobb
thumb|right|200px|Tyrus Raymond "Ty" Cobb
Qurani qucha
Qurani qucha (kastilla simipi: Laguna Corani, Lago Corani) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Qulumi munisipyupi, huk qucham.
Inti wayllay
Kay hinam inti wayllaypa ruranakuy paqtachanin:
Chinaku
thumb|[[Chinaku unancha (yaqa wiphala hina).]] thumb|[[Much'ay|Much'anakuchkaq qharikuna, Quebec, Kanada, 2004 watapi.]] Chinaku icha Gay (inlish simimanta) nisqaqa huk qharita khuyaq, huk qharita wayllukuq qharim. Qharipura khuyay nisqapas ninchikmi.
Waskhar
rikchacha| Huk sapsi q'illay pisi-t'inkiyuq waskhar rikchacha| Suchuy waskhar Waskhar nisqaqa t'inkisqa t'inkikunap qatiq huñunmi, t'inkikuna, aswanta q'illaymanta ruwasqa, waskaman rikch'akuq tukuy rikch'aqniyuq, ñit'iypi llamp'u, kurkuyuq ichataq chiru, sinchi, llasaq q'ipiyuq. waskharqa iskay icha aswan t'inkikunamantam kanman. Waskharkunataqa t'aqakunmanmi imayna ruwasqa kasqanmanhina, chaytaqa kamachikunmanmi imayna ruwasqa kasqanmanhina:
Sikuwani distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Patti Smith
right|thumb|260px| Patti Smith Patricia Lee Smith sutiyuq warmiqa, icha Patti Smith ( paqarisqa Chicago llaqtapi - ) huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq qillqaq wan takiq runam.
Chinchay Sinti pruwinsya
Chinchay Sinti pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Nor Cinti) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk pruwinsyam, Chuqichaka suyupi. Uma llaqtanqa Camargo llaqtam.
Mariscal Nieto pruwinsya
Mariscal Nieto pruwinsya pruwinsya (kastilla simipi: Provincia de Mariscal Nieto pruwinsya) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Muqiwa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Muqiwa llaqtam.
Wiñay kawsay
Kamasqa.
Simikuna
Pukyu:
Last'a
Last'a nisqaqa ima p'allta (pampa, last'a), ñañu kaqpas, kartunmantapas, q'irumantapas, plastikumantapas, q'illaymantapas, ahinataq:
Ururillu distritu
Simikuna
Pukyu:
Punta de Bombón distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Quchapampa pruwinsya
Quchapampa pruwinsya (kastilla simi: Provincia de Cercado) nisqaqa Buliwya suyupi, Quchapampa suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Quchapampa llaqtam.
Rintima punku
Rintima punku (kastilla simipi: Pongo de Rentema nisqaqa Piruwpi, Amarumayu suyupi, Bagua pruwinsyapi huk mayu punkum.
Wachaqalla munisipyu
Wachaqalla munisipyu (aymara simipi: Wachaqalla jisk'a t'aqa suyu; kastilla simipi: Municipio Huachacalla) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk munisipyum, Litoral pruwinsyapi, Uru Uru suyupi. Uma llaqtanqa Wachaqalla llaqtam.
Tampu distritu (Hunin)
Tampu distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de El Tambo) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Wankayu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Tampu (El Tambo) llaqtam.
Mirana yawri
Runap mirana yawrinkuna (p'inqallip, runap p'inqaynin nisqanpas) nisqakunapaq kaypi qhaway:
Ayawiri distritu (Punu)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chiqllarasu
Chiqllarasu nisqaqa (kastilla simipi: Nevado Chicllarazo icha Nevado Portuguesa / Portugueza) Piruw mama llaqtapi huk rit'i urqum, Ayakuchu suyupi, Kankallu pruwinsyapi, Para distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.167 mitrum aswan hanaq.
Llakas ñukch'u
Llakas ñukch'u (Salvia rubrifaux) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Chanlanlanyaq
Inlisyap Chanlalakuchu nisqa pukarakunapi warkuq chanlanlanyaqkunaqa tanlinyaspa iñiq runakunata Dyusta yupaychayman qayakunmi.
Wayna Qhapaq
Wayna Qhapaqpa kimsa kaq churinqa Inti Kusi Wallpa Waskar sutiyuqsi karqan, Hanan Qusqu panakap qhipaq kaqsi. Huk churintaq Pawllu Inka Tupaqsi karqan.
Kamachikuy tiyanaman hayku
Kayta qhawarispan Huaman Achachi, Túpac Yupanquiman (hinallataq wawqenmanpas) hunt’aq general Huayna Cápacta pakarqan hinaspan askha demandakuna qhepaman, Mama Ocllo (Huayna Cápacpa maman) kallpawan protestasqan qhepaman Chuqui Ocllota, compañeronkunatapas wañuyman sentenciarqanku. Huch’uy Cápac Huarimanta rimaspaqa, mana ima dañotapas ruwarqankuchu mana huchayoq kasqanrayku. Ichaqa Huaman Achachipa confiasqan runakunapa qawasqanmi sapanchasqa sitioman qarqusqa karqa.
Kamachiy
Musuq inkap kamachiyninqa chhayna ch’aqway qallariywanmi qallarirqan, payqa aswantaqa tukuy kallpachakuynintan churanan karqan taytanpa atipasqan hallp’akunata takyachinanpaq, hinallataq rebelde provinciakunapi hatariykunata thasnunanpaq. Chaypaqmi Imperiota política nisqapi, religioso nisqapipas kamachiyta hap’irqan, Apo Chalco Yupanquita, kunan Villac Umuta qarqospa. Ñawpaq kutita qhapaq pachakunapi llapa atiykuna huk runallapi huñusqa karqan. Ichaqa, yaqa kawsaynin tukukuptin, huk ayllun Cusi Túpac Yupanqui sutiyuqta Intipa musuq Uma Sacerdote nispa sutichan (yaqachus hina kaymi Villac Umu Manco Incata coronaq hinaspa yapamanta atipay maqanakuyninkunapi yanapaq hina yachaysapa estratega).
Qullqapirwa munisipyu
Qullqapirwa (kastilla simipi: Colcapirhua) nisqaqa pichqa ñiqin munisipyu Killaqullu pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Qullqapirwa llaqtam.
Wayna Qhapaq
Kamachiy
Campañasninqa norte lawman riqpunim karqa. Hukninpiqa, yunka (runakuna, kikin pachamamapas) sinchi hark’akuyninmi inti lluqsimuy ladopi ñanninkuta hark’arqan, tukuy imapas kichasqaña kasharqan urayman, inti haykuy ladomanpas. Chayhinam, chaylla atikuq ñanqa karqa norte lawman, yaqa mana maskasqa sitio, chaynallataqmi, ancha mana takyasqa zona, nativo runakunapa hatun belicosidadnin qawarisqa. Wichaypi ch’aqwaykunaqa askha watakunan karqan, chhaynapin sinchi, yawar ch’aqway maqanakuy qhepaman, wichay ladomanta ayllukuna Tahuantinsuyo nisqaman churasqa karqanku.
Raid al Collasuyo
Huayna Cápacqa tukuy anexasqa allpata purirqan, astawanqa Quillota, Aconcagua, Mapocho llaqtakunata. Chile wayq'opi, llaqta kamachiqkunata Michimaloncota, Trangoloncotawan curaca (paypa representanten) hina qullqi churarqan, Inka kamachiq Quilicanta qhipaman saqispa.[5] Yaqapaschá kay inka definitivamente Marga Margamanta quri tributo hurquyta organizarqan, chayta paykuna sapa wata Cuzco llaqtaman apachinanku karqan Aconcagua llaqtaq curacas nisqakunata, hinallataq wayq’oq señorío político nisqa iskay kuskanman t’aqasqa kayninta: hanaq wayq’o, uray wayq’o, qhepa kaqtaq ñawpaq kaqpa kamachisqan.
Wakin crónicos nisqakunaq nisqanman hinaqa, huk wata sapa Inkakuna dominionkuta watukuspa, aliadonkuman, ñawpaq rimasqanchis llaqta umalliqkunaman, Michimaloncoman, Trangoloncomanpas regalokunata, atribucionkunata ima qorqanku, hinaspan askha llaqta runakunata pusarqanku huk cheqaskunaman imperionkuman.[6] Continuing In this versión,[7] curaca Vitacura nisqataqa Inka runakunam tropakunawan kacharqaku sur lawman maskanankupaq, Biobío mayuman chayaspa, chaymanta kutimuptinqa Maulepi utaq Cachapoalpi (yaqa 1505 watapi) tuparqa.[8] Chay qhepamanmi campañakuna ruwakunman karqan aswan sur ladoman, chaywanmi mast’arikunman karqan paykunaq influencianku.
Kanisaya
Kanisaya nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Pilichuku kantunpi, Bautista Saavedra pruwinsyapipas, Kurwa munisipyupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.706 mitrum aswan hanaq.
Qaranqa munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta mana indihina runakunam Aymara runakunapas tiyanku.
Urin
Tiksimuyup t'urpin urin qhipannintam purin. Chay urin qhipaqa Tiksimuyup hawanpi lliwmanta aswan urin kaq iñunmi. Antartikapim kachkan.
2 ñiqin pachakwata
2 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 101 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 200 watapi puchukarqan.
Pacha q'uñichiy
Inti tiksi muyuta achkiy, k'uyu qhipa, huk illanchaykunawan illanchaspa q'uñichiptin, tiksi muyutaq puka ñawpa nisqatam hawa pachaman illanchan. Pacha q'uñichina wapsikuna chay achkiy, k'uyu qhipa illanchaykunata chimpachinmi, manataqmi puka ñawpatachu. Chay puka ñawpa illanchayta allpaman rirpuchaspa wayra pachapipas hark'aspa allpa pachatam wayra pachatapas q'uñichinmi.
Thomas Malthus
Alma mater: Cambridge Yachay Sunturnin.
Kunti
thumb|right|Wayrawayta: C: [[Chincha; A: Anti; U: Uralan; K: Kunti.]] Kunti, Qunti, intip yaykunan, intip chinkanan, intip palpunan, inti wañukuq law, inti chinkakuq law icha inti wasakuq law, Arhintinap runasiminpi ukulaw (ukhu law) nisqaqa huk rikuchiq iñum. Kuntipiqa inti yaykuspa chinkanmi, ch'isipi.
Simone Signoret
Tayta: André Kaminker; Mama: Georgett Qusankuna: Yves Allégret (1944-1949) / Yves Montand (1951-1985) Churinkuna: Catherine Allégret
Chinchay Montserrat
Chinchay Montserrat (Montserrat Norte) nisqaqa Antikunapi, Buliwya suyupi, huk urqum, Apulupampa wallapi, Chuqiyapu suyupi, Franz Tamayo pruwinsyapi, Pilichuku munisipyupi, Such'i quchap chinchay-antinpi. Pikchunqa mama quchamanta 5.655 mitrum aswan hanaq.
Urin Sinti pruwinsya
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
6 ñiqin pachakwata
6 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 501 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 600 watapi puchukarqan.
Wallpa
rikchacha|lluqi|Chiwchisapa wallpa rikchacha|lluqi|Utulu.
Mireya Luis
Mireya Luis sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Camagüey llaqtapi - ) huk 🇨🇺 mama llaqtap makiyasiqmi qarqan.
1992 watapiqa Ulimpiku pukllaykunapi Barcelona llaqtapi kuwanu makiyasiq warmikunawan. Ulimpiku pukllaykunapi Atlanta 1996 wan Sydney 2000.
7 ñiqin pachakwata
7 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 601 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 700 watapi puchukarqan.
Ilarya Supa
Wakcha chakra warmi kaspa wiñaspa, runa hayñikunapaq rimapayarqan.
Tikipaya munisipyu
Runakuna
Munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.
Victoria Ruffo
thumb|right|270px| Victoria Ruffo María Victoria Eugenia Guadalupe Martínez del Río Moreno-Ruffo sutiyuq warmiqa icha Victoria Ruffo (* paqarisqa Mishiku llaqtapi  -   ) huk 🇲🇽 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Rikina pruwinsya
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata /2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi) Pukyu:
9 ñiqin pachakwata
9 ñiqin pachakwataqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 801 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 900 watapi puchukarqan.
Andrew Tate
Emory Andrew Tate III sutiyuq runaqa (Huk ñiqin disimri killapi 1986 watapi paqarisqa ) huk Hukllachasqa Amirika Mamallaqtamanta Hukllachasqa Qhapaq Suyu Intirntpi runa, ñawpaqtaqa puruhisiyunal kickboxer karqa. Kickboxing llamk'ayninta qatispa, Andrew Tateqa paqanata kursukunata rankhan kaykunantaq chay webk'itinwan, qhipamantaq intirnit runahina riqsisqaman wicharirqan. Tatepa misuhinista  rimasqan chay rimana llikakunapi, chay achka patapatakunamanta hark'asqa kananpaq.
La Rivera munisipyu
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
Miki Ukucha
thumb|Mickey Mouse (Miki Ukucha). Miki Ukucha, inlish simipi Mickey Mouse, nisqaqa 1928 watapi rurasqa pilikula runa hinam, kuyuchisqa siq'isqa pilikulapim, siq'isqa rikchasapa willakuykunapipas, Walt Disneypa rurasqan.
Witichi mayu
Witichi mayu (kastilla simipi: Río Vitichi) nisqaqa Buliwyapi huk mayum, P'utuqsi suyupi, Chinchay Chichas pruwinsyapi, Witichi munisipyupi.
Wikipidiya:Kastilla yanapa
¿Por qué una ayuda en castellano?
Recuerde, esta enciclopedia es, más que nada, para la gente quechua-hablante, es decir, es un instrumento para comunicar conocimientos y para la difusión y conservación de un idioma que, paulatinamente, está en peligro de perder su verdadera importancia, tanto por culpa de la escasez de recursos didácticos y difusión, como son los libros y las páginas Web, publicados en lengua quechua. Escribiendo en esta enciclopedia, se contribuye a la preservación de la diversidad cultural y sobre todo se estimula el interés por aprender los idiomas de las culturas oriundas y originarias de América, como es el caso del quechua.
María Sumire
María Cleofé Sumire López de Conde sutiyuq warmiqa (Qanchi pruwinsyapi paqarisqa, Qusqu suyupi, Piruwpi) huk piruwanu, qhichwa simi rimaq pulitiku warmim, taripay amachaqpas.
Ulmus
Ulmus llaqtaqa Piruw mama llaqtapi Llampalliqi suyu pi huk llaqtam. Ulmus llaqtaqa Ulmus distritu p uma llaqtanmi.
Chawpi Qhatantika
Katantika qutupiqa kanmi kay umachakunam:
Puru-puru
Puru-puru (genus Calceolaria) nisqaqa huk yurakunam, puru hina tuktuyuqmi. 240-chá 270-chá rikch'aq.
Wamanqa
Yachay tarpuy
thumb|left|160px|[[Piruwanu ritawlu, Wamanqamanta kapchiy]] thumb|left|160px|[[Ayakuchupi]]
Huwan Pawlu II
Qillqasqankuna
Insiklikakuna:
Allpa alkali q'illay
Muksinkunaqa yakuwan yakumuksiman ruranakuspa sinchi llipt'am tukukun.
Betty Veizaga Siles
Diskunkuna
Dúo Takiytinku (Rufo Zurita - Betty Veizagawan):
Belisario Boeto pruwinsya
Pulitika Rakiy
Huk munisipyunmi kan: Villa Serrano munisipyu.
Ch'uqichaq
Ch'uqichaq nisqakunaqa suqta kaq qallawap huñunpa mana q'illayninkunam, q'illaykunawanq t'inkisqakunapi iskay chaniyuq (muksichana yupay: -2), huk mana q'illaykunawan t'inkisqankunapitaq huk chanikunayuqmi (+4, +2, +6).
Casimira Rodríguez
Evo Moralespa pusasqan Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) nisqapipas wankurisqam. . 2006 watapi Wuliwiya chiqarimay ministrum tukurqan, ichataq 2007 lluqsirqan, chiqarimaypi awqaqninkunarayku.
Chillán
Chillán nisqaqa Chilipi huk hatun llaqtam. Chillánpiqa 161.953 runakunam kawsachkan (2002 watapi).
Alejandro Lerner
Alejandro Federico Lerner sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Buenos Aires llaqtapi -   ), huk 🇦🇷 mama llaqtayuq takiqmi wan taki qillqaq qarqan.
Nangaritza kiti
Nangaritza kiti (kastilla simipi: Cantón Nangaritza) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Guayzimi llaqtam.
Runakuna
Nangaritza kitipiqa Sarakuru Kichwa runakunam tiyanku. Paykunaqa Guayzimi kitillipi Zurmi kitillipipas kawsanku.
San Pawlu distritu
San Pawlu distritu (kastilla simipi: Distrito de San Pablo) nisqaqa Qanchi pruwinsyapi, Qusqu suyupi (Piruwpi), huk distritum. Uma llaqtanqa San Pawlu llaqtam.
Canquella kantun
Canquella kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Canquella) Buliwyapi huk kantunmi, P'utuqsi suyupi, Daniel Campos pruwinsyapi, Llika munisipyupi. Uma llaqtanqa Canquella llaqtam.
Q'irus
Q'irupiqa pusaq ayllu llaqtacham: Kiku Q'irus (Kiku Q’eros), Hapu Q'irus (Hapu Q’eros), Hatun Q'irus (Hatun Q’eros), Q'irus Tuturani (Q’eros Totorani), Markachiya (Marcachea), Pukara (Pucara), Q'achupata, K'allakancha (K’allacancha). Chay ñawpaq pichqantin ayllu llaqtaqa 21 kaq pachakwatap qallariyninpi "Q'iru runa llaqtam kanchik" nispa rimarirqan. Tukuy Q'iru ayllu llaqtantinpiqa 600-chá runa kawsachkan.
Q'irupiqa kunanraq paqu yachaqkunam tiyan, huk altumisayuq achka pampamisayuqpas.
Q'iru runakunaqa inkakunap qhipaq chawchunkunas. Ispañamanta awqakunas lliw runakunata wañuchiyta munaspa chayamuptin, pisilla inkakunas Q'iru k'itiman ayqispa kawsayninkuta qispiyta atirqanku. Urqup apunkunaqa ispaña awqaqkunata Wiraquchapampapi chamqaspa wañuchispas inka runakunataqa yanaparqanku. Chaymanta pachas Q'iru k'itipi kawsanku. Q'iru runakunaqa willkankunas.
José Echegaray
Taytan: ; Maman: ; Warmi: .Churinkuna:.
Palanta kiti
Palanta kiti (kastilla simipi: Cantón Palanda) nisqaqa Ikwadur mamallaqtapi, Zamora Chinchipi markapi, huk kitim. Uma llaqtanqa Palanta llaqtam.
Ixiamas munisipyu
Kantunkuna
Huk kantunmi kan: Ixiamas kantun.
Urqupampa
Urqupampa (kastilla simipi: Orcopampa) nisqaqa Piruwpi huk llaqtam, Ariqipa suyupi, Aplaw pruwinsyapi, Urqupampa distritup uma llaqtanmi.
Siq'isqa rikchasapa willakuy
thumb|[[Carl Barks, Walt Disneypa ruruchinanpaq Donald Patumanta rikchasapa willakuykunata siq'iq, siq'isqankunata silq'uchkaq, 1994 watapi.]] Siq'isqa rikchasapa willakuy nisqaqa (inlish simipi: comics, kastilla simipi: historieta) achka siq'isqa rikch'achakunamanta rurasqa willakuycham, qillqasqa rimayniyuqpas, willay p'anqapi icha liwrupi.
1117
1117 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
K'apra
K'apra icha Raqch'i nisqaqa (grigu simipi Κεραμική [keramikí], chaymanta kastilla simipi: cerámica) nisqaqa t'urumanta icha ch'aqumanta rurasqa, kañasqa imakunam, mikhunata waqachanapaq, hukkunapaq.
Inga
Inka icha Inga nisqaqa huk kichwa runa llaqtam, Kulumbyapi, Putumayu suyupi Nariñu suyupipas kawsaq, kichwa simita, inga kichwa nisqa k'iti rimayta rimaq. Kulumbyapi tiyaq inka runakuna kikinkumanta rimaspa "ñuqanchik ingakunam" ninku. Kay runakunaqa Tawantinsuyup pachapi mitmaqkuna kaspa kay markakama chayamurqanku. Kunan p'unchaw wakin ingakuna urqukunapi tiyanku (20.100 runa 2009 watapi), waq ingakunapas sach'a sach'api tiyanku (11.300 runa 2009 watapi).
Maqaq ch'uru
thumb|left|[[Strombus alatus.]] Maqaq ch'uru icha Wayllaqipa ch'uru (familia Strombidae) nisqakunaqa mama quchap chalankunapi, kachi yakupi kawsaq ch'urukunam. Khillaychakiwan maqapuq runa hina wasicha kirpanawan pachapi aysaspam kuyukuykunku.
Tinta distritu
Simikuna
Pukyu:
Javier Pinola
thumb|right|250px|Javier Pinola Javier Horacio Pinola sutiyuq runaqa ( paqarisqa Olivos llaqtapi - ) huk  🇦🇷 mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Edwin Ramos Flores
Edwin Ramos Flores sutiyuq runaqa (1977 watapi paqarisqa Antamarka llaqtapi, Antamarka distritupi, Lukana pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi) piruwanu tusuqmi, yachachiqmi, harawiqmi, qhichwa simipi qillqaqmi.
Misk'i pruwinsya
Pulitika Rakiy
Kimsa munisipyunmi kan.
Jach'aqullu (Taqna)
Jach'aqullu nisqaqa (aymara simi, jach'a: hatun, qullu: urqu: "Hatun urqu"; kastilla qillqaypi: Nevado Achacollo) Antikunapi, Piruw mama llaqtapi, huk rit'i urqum Barroso wallapi, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi, Tarata pruwinsyapipas, Istiki distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.650 mitrum aswan hanaq.
San Buenaventura munisipyu
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, qhichwa, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
K'umpu (tsuku)
rikchacha|paña|200px|"Fez" rikchacha|paña|200px| rikchacha|paña|200px|[[Paul Signac: Two Milliners in the Rue du Caire (Paris), c. 1885-1886]] K'umpu icha Sumriru nisqaqa sinchi p'achamanta, qaramanta icha uqsamanta rurasqa p'acha chukum.
Kanarya distritu
Simikuna
Pukyu:
Pasurapa
Pasurapa (kastilla simipi: Pasorapa) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, huk llaqtam, Pasurapa munisipyup uma llaqtanmi.
Python
Python nisqaqa k'uchi kaqmi, q'upa-huñusqapas. Yanapakunmi achka kamachiq parariqmakunata, chaymanta taqisqa (aswantaqa prusidural), object-oriented hinaspa hunsiyunal kamachiqta. Sapa kuti "pilakunayuq" simi hina willasqa, tukuypaq kamachisqa library kasqanrayku.
Santa Rusa distritu (Melgar)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
1120
1120 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Rudolf Eucken
thumb|right|230px|Rudolf Eucken (1846-1926). right|200px| silq'uymi. Rudolf Christoph Eucken sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Aurich llaqtapi -  wañusqa Jena llaqtapi), huk 🇩🇪 mama llaqtayuq yachay wayllukuq wan qillqaqmi qarqan.
520 watakuna
520 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 520 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 529 watapi puchukarqan.
Villavicencio (Meta)
Villavicencio (kastilla simipi: Villavicencio) nisqaqa Kulumbyapi huk hatun llaqtam. Meta suyu uma llaqtapmi. 1 328 km²
530 watakuna
54 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 531 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 540 watapi puchukarqan.
Yura
Ima hinam kawsanku
Tukuy yurakunaqa q'umir raphinkunapi intip achkiyninpi misk'ita ruranku. Kawsanapaqqa intip achkiyninta, wanuta, yakutapas mat'ipayanku. Saphinkunawan yakuta wanutapas ch'unqamunku.
Mikhuna chakra yurakuna
Kaypi huk chakra yurakunam:
Agustín (santu)
Agustin santu sutiyuq runaqa, (kastilla simipi: Agustín de Hipona o San Agustín, latín simipi: Aurelius Augustinus Hipponensis; grisya simipi: Αὐγουστῖνος Ἱππῶνος, Augoustinos Hippōnos) (* paqarisqa Tagaste llaqtapi - †  wañusqa Hipona llaqtapi) Alhirya mama llaqtayuq taytakura, Hatun yaya, Dyusmanta yachachiq kaspa, Munqhipas, qillqaqpas runam, latin simipi qillqaqmi.
De consensu Evangelistarum libri IV
400 wata
Washington DC
Washington DC (DC: District of Columbia, "Colonpa llaqtanpa distritun") llaqtaqa Hukllachasqa Amirika Suyukuna (USA) mama llaqtap uma llaqtanmi, George Washington sutiyuq USA-pa ñawpaq umalliqninmantam sutinchasqa.
1122
1122 wataqa Hulyanu kalindaryukama intichawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Wikipidiya:Musuq simikuna
Hawa t'inkikuna
Kay liwrukunapim kachkaqña qhichwa simikunata maskaykiman:
Qayara distritu
Qayara distritu (kastilla simipi: Distrito de Cayara) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, huk distritum Victor Fajardo pruwinsyapi, Ayakuchu suyupi. Uma llaqtanqa Qayara llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Malwa yura rikch'aq ayllu
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'anakuna:
1123
1123 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.