cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiru
Runa wawaqa iskay chunka tawayuq ñuñu kiruyuqmi. Chay ñuñu kirukuna paskakuptin, kimsa chunka suqtayuq wiñaypaq kirukunam wiñan.
Alexander von Humboldt
Awya Yalapi kawsaqkunamanta anchatam k'uskiykurqan.
Uchku Pillu
Witikuy
Después de replegarse hacia la codillera negra, se puso al mando de un contingente de campesinos, con los que siguió haciendo resistencia, en una decisión espartana de vencer o morir.
1580 watakuna
159 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1581 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1590 watapi puchukarqan.
1197
1197 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Kuwiha
Kuwiha (kastilla simipi: Cobija) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Nicolás Suárez pruwinsyapi huk llaqtam, Pando suyup uma llaqtanmi.
Kasarakuy
Ñawpa pacha huk runa wakikunapiqa manas kasarakuychu karqan. Warmip qharip kawsanakuyninkunaqa hukcharayarqansi.
Rubén Techera
Rubén Héctor Techera González sutiyuq runaqa (* paqarisqa Montevideo llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi.
Snapchat
Kapuqninkuna
2023 wata Pawqar waray killapi, Snapchat "My AI" nisqatam qallarichirqan, huk ruwasqa chatpunqu nisqatam, Snapchat+ nisqapi llamk'aqkunaman AI chatbot ChatGPT nisqap kuyuchina layanman yaykuyta quspa. Qatiparqa willaspa chaymanta chay My AI chatbot ruwasqa kananpaq llapa ruwaqkunaman yaykuy atikunqa kay app ukhupi Ariwaki killa 2023 kaqpi, huk killa OpenAI kimsa kaqkunaman yaykuyta saqisqanmanta, chaymanta qutu rimanakuykunapaq kanqa.
Killa mit'a
2. Llullu killa / Lullu killa
Topeka (Kansas)
Topeka nisqa llaqtaqa, Kansas suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Topeka llaqtapiqa 127.473 runakuna (2010) tiyachkan.
Ruqt'u kay
Runa paqarisqanmanta ruqt'u kaspaqa, amupas kanqam.
Kintu
Kintu; (ramo)
Aqupiya distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Simi qullqaq
Piruw simi qullqaqkuna achkaq yachaqkuna qillqayasqa simi qulqakunata.
José Sabogal distritu
José Sabogal distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de José Sabogal) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Kashamarka suyupi, San Markus pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Venecia llaqtam.
1640 watakuna
165 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1641 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1650 watapi puchukarqan.
Wanchay distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
1630 watakuna
1630 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1630 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1639 watapi puchukarqan.
Sandia distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Muysni kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Santu Tumas distritu (Luya)
Santu Tumas distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Santo Tomás) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Amarumayu suyupi, Luya pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Santu Tumas llaqtam.
James Cameron
Kaypipas qhaway
Kuyu walltay (Kanada)
1650 watakuna
166 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1651 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1660 watapi puchukarqan.
José Antonio Chang
José Antonio Chang Escobedo  sutiyuq runaqa ( paqarisqa Lima llaqtapi) huk 🇵🇪 mama llaqtayuq allwiya kamayuq wan pulitikupas.
1660 watakuna
1660 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1660 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1669 watapi puchukarqan.
808
808 wataqa Hulyanu kalindaryukama k'uychichawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Barranco distritu
Iñiy
thumb|left|160px|Pachakamilla Kristu - Barranco
Pablo Casas
Tayta: Casas ; Mama: Padilla.
Aqus distritu
Simikuna
Pukyu:
Tirana
Tirana llaqtaqa Albanya mama llaqtap uma llaqtanmi.
Qutukawsay chawpin
rikchacha|Aswan riqsisqa Qutukawsay chawpinkuna Qutukawsay chawpin nisqakunaqa allwiyakamakuna intiraktuwakuq nisqakunam, chaymi willakuykunata, yuyaykunata, munanaykikunata, huk ispirisiyun kanankunatapis ruwayta hinaspa rak'inakuytapas yanapan, wirtuwal icha sirma ayllukunawan, llikakunawanpis.
Leonidas Proaño
Wakchakunata, ayllu runakunata yanapaptinmi, Wakchakunap hatun yayan nisqam karqan.
Jorge Oblitas
thumb|right|160px|Jorge Oblitas (1831-1900) Jorge Oblitas Mendizábal sutiyuq runaqa ( paqarisqa Uru Uru llaqtapi - wañusqa Quchapampa llaqtapi), huk 🇧🇴 mama llaqtayuq taripay amachaq wan pulitiku karqan.
Joaquín López Antay
Joaquín López Antay sutipaq runaqa (* Wamanga, 1897 - † idem, 1981) Piruw mama llaqta maki kapchiq karqan. Piruwanu ritawlu yachaq.
George Fisher (aranway pukllaq)
thumb|right|270px|George Fisher George Fisher sutiyuq runaqa, ( paqarisqa Republic llaqtapi - wañusqa Sawtelle llaqtapi), huk 🇺🇸 Hukllachasqa Amirika Suyukuna mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi qarqan.
Urpi
Urpi ( paloma, amada). Urpi urpichallay, ama karupa paarichu, sunquta suwaskir. Kay pisqum kuyasqa warmipa rantin rikhurin, takikunapa qillqanpi. Urpay niyanpas.
Rumimaki
Rumimaki nisqaqa huk maqanakuy kapchiymi, Inkakuna pachapis wallparisqa.
Sakawa
Sakawa (kastilla simipi: Sacaba ó San Pedro de Sacaba) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, huk llaqtam, Chapari pruwinsyap uma llaqtanmi.
Saqaqa
Sakaka (kastilla qillqaypi Sacaca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Alonso de Ibáñez pruwinsyap uma llaqtanmi.
Killaqullu
Kay llaqtap sutinqa aymara simim: killa, qhilla, khilla, qilla; qullu
Churup qucha
Churup qucha (kastilla simipi: Laguna Churup) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Waskaran mamallaqta parkipi, Yuraq Wallapi, Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi.
Manuripi pruwinsya
Runakuna
Pruwinsyapiqa aswanta mana indihina runakunam tiyanku.
Jorge Basadre pruwinsya
Jorge Basadre pruwinsya (aymara simipi: Taqna jisk'a suyu; kastilla simipi: Provincia de Jorge Basadre) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Taqna suyupi, huk pruwinsyam. Uma llaqtanqa Lukumpa llaqtam.
Yuraq thaqu
Yuraq thaqu (Prosopis alba) nisqaqa huk thaqum, chaqallu sach'am, misk'i chaqullu ruruyuq. Q'iruntaqa yamt'apaq, punkukunata llamk'anakunatapas ruranapaq hap'inchik. Murunkunata kutaspa hak'uta yanuspa mikhunakunatam ruranchik.
Aqumayu distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
1720 watakuna
1720 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1720 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1729 watapi puchukarqan.
1730 watakuna
1730 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1730 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1739 watapi puchukarqan.
Qullqiri munisipyu
Kantunkuna
Pusaq kantunmi kan.
Iskander Mirza
Churinkuna: 6.
Jet Li
thumb|right|260px| Jet Li (1963 - ) Chow Yun-Fat sutiyuq runaqa (chinu simi: 周潤發), icha Jet Li (* paqarisqa Pikkin llaqtapi - ) huk 🇨🇳 mama llaqtayuq kuyu walltaypi aranway pukllaqmi.
Roxana Quispe Collantes
Roxana Quispe Collantes (Ruksana Qispi Qullantis) sutiyuq warmiqa piruwanu qhichwa simipi kastilla simipipas qillqaqmi, yachachiqmi, t'ikraqmi, simi kapchiy yachaqmi.
1740 watakuna
1740 watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1740 watapi qallarirqan. 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1749 watapi puchukarqan.
817
817 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Pili
Pili icha Nuñuma (Ñuñuma), kichwapi Kulta (familia Anatidae) nisqakunaqa, Patu (Pato) nisqapas, yaku hawapi wayt'aspa kawsaq pisqukunam. Chhakrunanwan yakupi pachanta suysuspa chaypi ch'iñicha kawsaqkunatam mikhunku.
Rikch'aqkuna
Kaymi huk iskay pili rikch'aqkuna:
Thaqu
Huk thaqu rikch'aqkuna
thumb|left|160px|huk thaqu [[sach'a-sach'a, Piwra suyupi, Piruw]] |thumb|left|160px|[[Thaqu sach'a: Prosopis juliflora, Buliwya, Mishikupipas kawsaq]] Urin Awya Yalapi Mishikupi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi
Saphi
thumb|right|250px|Saphikuna, yakupi, manataq allpapi kaq thumb|250px| Saphi nisqakunaqa yurakunap allpapi wiñaq kurku yawrinkuna.
San Juan Quri distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chillki
Chillkimantaqa allpa hawanpi raphikunam tuktukunapas wiñanku, allpapitaq saphikunam.
Siracusa
Siracusa (Siracusa simipi: Saraùsa; mawk'a grigu simipi: Συρακούσες, Συρακούσαι Syrakúsai) llaqtaqa Sicilia wat'api, Italya mama llaqtapi, kan, Siracusa pruwinsyap uma llaqtanmi. 2005 watapis UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan.
Recep Tayyip Erdoğan
Recep Tayyip Erdoğan, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Istanbul llaqtapi - ), huk 🇹🇷 mama llaqtap musikuq wan pulitiku karqan.
1994 watamanta 1998 watakama kuti Istanbulpa Kurakanin karqan.
821
821 wataqa Hulyanu kalindaryukama atipachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Rabindranath Thakur
Nobel Suñay|20px 1913 watapi simi kapchiypi Nobel Suñaytam chaskirqan.
1790 watakuna
180 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1791 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1800 watapi puchukarqan.
Amkirya
Amkirya (genus Brassica) nisqaqa huk yurakunap rikch'anam, 39-chá rikch'aqniyuq.
Kopernisyu
Kopernisyu, Cn (musuq latin simipi: Copernicium) nisqaqa huk q'illaymi, illanchaykuq, runallap rurasqanmi.
Warren Harding
manta p'unchawkama Hukllachasqa Amirika Suyukunap 29 kaq umalliqninmi qarqan.
Arpita kantun
Arpita kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Arpita) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Tarata pruwinsyapi, Arwiytu munisipyupi. Uma llaqtanqa Arpita llaqtam.
1780 watakuna
179 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1781 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1790 watapi puchukarqan.
Spotify
rikchacha|Spotifyqta riqsinapaq riqch'an. Spotify (Qhishwa simpi: isputiphaq) huk Suwisa mama llaqtayuq uyarina purichiy, willay mast'ariy llamk'ay quqmi, 23 ñiqin ayriway killapi 2006 watapi Daniel Ek, Martin Lorentzon sutiyuq runakunapwan kamasqan. Huk hatun takina purichiy yanapakuy quqkunamanta hukninmi, 456 hunumanta aswan sapa killa llamk'aqkunawan, 195 hunu qullqi quq ukhuman qillqakuqkunawan, 2022 watapi sitwa killapi Spotify listasqa kachkan (huk Luxemburgo llaqtapi-tiyakusqa holding rurachikaq kaqnintakama, Spotify Technology SA.) Musuq York Wayaqa kaqpi Hukllachasqa Amirika Suyukuna dipusituku risiwukunahina.
Pedro Pablo Kuczynski
Pirwanukuna Wakinchaypaq (Peruanos Por El Kambio, PPK) nisqa partidupi wankurisqa kaspa, 2016 watapi umallina akllanakuykunapi aynirqan. Chayrayku huk partidukunawan Gana Perú nisqa akllanakuy tantanakuytam kamarirqan. akllanakuykunapi iskay ñiqin akllanakuy muyupi Keiko Fujimoritam atirqan lliw kunkakunap 50,12-%-ninwan.
Washa waqta suyu
Pruwinsyankuna
Kaymi suyup wamaninkuna:
Winston Churchill
Sir Winston Leonard Spencer Churchill sutiyuq runaqa (* watapi paqarisqa Woodstock llaqtapi, Inlatirrapi -  †  wañusqa London llaqtapi) huk 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 mama llaqtayuq qillqaq, awqaq pusaq wan pulitiku qarqan.
Taytan: Lord Randolph Churchill; Maman: Jennie Jerome. Warmi: Clementine Hozier Churinkuna: Diana, Randolph, Sara (quien actúo con Fred Astaire en la película Royal Wedding), Marigold (que falleció en su infancia) wan Mary (quién ha escrito un libro sobre sus padres). thumb|right|250px|Winston Churchill, hijo Randolph y su nieto Winston, vestidos para la ceremonia de coronación de Isabel II (1952).
Pedro Moya
thumb|right|270px|Pedro Moya de Contreras (1527-1591). Pedro Moya de Contreras sutiyuq runaqa (* 1527 paqarisqa Pedroche llaqtapi - † wañusqa Madrid llaqtapi) huk 🇪🇸 mama llaqtayuq kathuliku taytakura wan Uma Hatun yaya Mihiku llaqtapi karqan.
Mihiku llaqtapi Uma Hatun yaya (1573-1591)
Qhawana distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chunki
1980 watakunapi Akchiq Ñan maqaqkunata maskachkaq piruwanu awqaqkunas iskay chunka mana ayñiyuq Chunki llaqtayuq chakra runata ñak'arqan - chunka wiñasqaña runata, chunka wamrachata, paypura pichqa manaraq pichqa watayuq wawata. Paykunap saqrunkunatam kantaray killapi 2011 watapi tarirqanku.
Bologna
thumb|right|250px|Bologna Bologna llaqtaqa Emilia-Romagna suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Yiwuti
Yiwuti, Yiwuti icha Djibouti nisqaqa Aprikapi huk mama llaqtam.
Likuma Pampa munisipyu
Likuma Pampa munisipyu (kastilla simipi: Municipio Licoma Pampa) nisqaqa suqta ñiqin munisipyu Inkisiwi pruwinsyapi, Chuqiyapu suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Likuma (icha Likuma Pampa) llaqtam (1.036 llaqtayuq, 2001 watapi).
Kiku Huhimuri
thumb|300px|Keiko Fujimori - [[Piruwpa Kunrisunpi.]] Keiko Sofía Fujimori Higuchi ( icha Kiiku Suqya Huhimuri Hiyuchi) sutiyuq warmiqa {{{Pun|25|5|1975}} paqarisqa Lima llatapi) huk 🇵🇪 mama llaqtap pusaq warmim.
Manganisu
Manganisu icha Mangan, Mn (musuq latin simipi: Manganum) nisqaqa huk q'illaymi.
Deezer
rikchacha|Deezerqta riqsinapaq rikch'an. Deezer huk Phransiya mama llaqtayuq intirnitpi takina purichiy llamk'aymi. Chayqa ruwaqkunata uyariyta atinku takikuna uyariyta suñari diskumanata yachanan kaqmanta, chaymanta podcastkuna imaymana llamk'anakunapi intirnitpi utaq mana intirnitpi.
Paris llaqtapi kamasqa, Deezer kunan pacha 90 hunu lisinsiyayuq takikunayuqmi ñawiriy wasinpi, 30.000 masnin radiyu kanalniyuq, 100 hunu taki listayuq, 16 hunu sapa killa llamk'achiqkuna, 7 hunu qullqiyuq paqaq ukhuman qillqakuqkunayuq 2019 watapi Iniru killakama.
Kay yanapakuy Web, Android, iOS, Windows Mobile, BlackBerry OS, Windows, chaymanta MacOS kaqpaq kan.
Runtukan distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Chamaqa distritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta qhichwa simitam rimanku.
Pukyu:
Elizabeth Taylor
right|240px|thumb|Elizabeth Taylor,1937 Elizabeth "Liz" Taylor, Elizabeth Rosemond Taylor chiqap sutiyuq warmiqa ( paqarisqa Hampstead, London -  wañusqa Los Angeles llaqtapi) huk Hukllachasqa Qhapaq Suyu mama llaqtayuq aranway pukllaqsi karqan.
Turata distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
1870 watakuna
188 ñiqin chunkawata nisqataq 1 ñiqin qhulla puquy killapi 1871 watapi qallarirqan, 31 ñiqin qhapaq raymi killapi 1880 watapi puchukarqan.
Qiwuña
Qiwuñap kawsayninmanta
Qiwuña-qiwuña Punapi allin allpapaq ancha chaniyuq kaptinmi, chay sach'a-sach'akunata amachananchikmi tiyachkan.
Llika llaqta
Llika nisqaqa (kastilla simipi: Llica) Buliwya mama llaqtapi, P'utuqsi suyupi, huk llaqtam, Daniel Campos pruwinsyap uma llaqtanmi.
Wikipidiya:Yuramanta qillqakunapaq
Kay hinam rikunchik
YURA-X (Plantax maxima) nisqaqa huk yuram.
Alfonso Barrantes Lingán
thumb|250px|right|Alfonso Barrantes Lingán (1927-2000) Alhunsu Warantis Linqan (Alfonso Barrantes Lingán, kastilla simipi), Ichik pushku ( Frejolito, Kastilla simipi), sutiyuq runaqa (*  paqarisqa San Miguel Pallaqi llaqtapi, Qasamarka - †  wañusqa  Awana llaqtapi), huk piruwki rimapukuqmi, llaqta pusaqpas karqan.
Maman: Peregrina Lingán Celis. Alma mater: Mama Llaqtap San Markus Kuraq Yachay Sunturnin.
Danilo Türk
Taytan: ; Maman:. Warmi: Bárbara. Churin (1):.
Hatun Pampas distritu (Waras)
Pampas distritu; (kastilla simipi: Distrito de Pampas) nisqaqa Piruw suyupi, huk distritum Waras pruwinsyapi, Anqash suyupi. Uma llaqtanqa Pampas llaqtam.
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
Pikkin
Distritukuna
16 distritu:
Lincoln (Nebraska)
Lincoln nisqa llaqtaqa, Nebraska suyup, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi huk hatun llaqtam. Helena llaqtapiqa 28.190 runakuna (2000) tiyachkan.
Qhawanillas distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Dasbien nisqa yuyay
Teoría nisqamanta wakin partekuna
Chaynallataqmi munakuypi filosofía nisqamanta qawarispaqa, hukninpa "ñuqa" nisqanqa manam imananpaschu, aswanqa hukninpa ukunpi hawa pachanmi. Kay laya munakuyqa paqarin ñawpaq kawsaykunamanta yachaymanta Teoría de Decisión nisqamanjina.
Q'imi munisipyu
Kantunkuna
Tawa kantunmi kan:
Simikuna
Munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
839
839 wataqa Hulyanu kalindaryukama quyllurchawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Oganessun
Oganessun, Og (Ununoktiyu, Uuo (musuq latin simipi: Ununoctium)) nisqaqa huk umiña wapsi qallawam, illanchaykuq, runallap rurasqanmi. Manaraqmi tukuna sutinchu.
Pinku-pinku
Pinku-pinku  (genus Ephedra) nisqaqa llat'an muruyuq yura rikch'anam, Antikunapi wiñaq  thansakunam.
Sinru qillqa:Llimphiq (Piruw)
Julia Codesido
Luis Palao
Carlos Quizpez-Asin
Augusto Leguía
Tayta: Nicanor Leguía, Mama: María del Carmen Salcedo.
Wikipidiya:Runamanta qillqakunapaq
Kay hinam rikunchik
RUNA-X sutiyuqqa ( paqarisqa LLAQTA-X llaqtapi, MAMALLAQTA-X-pi, wañusqa LLAQTA-Y llaqtapi, MAMALLAQTA-Y-pi) huk MAMALLAQTA-Z mama llaqtayuq kawpaq runa/qillqaq/takiq runam/warmim.
Augusto Leguía
Warmi: Julia Swayne y Mariátegui / María Isabel Olivera Mayo Churinkuna: Augusto Leguía Swayne, José Leguía Swayne, Juan Leguía Swayne, Lola Virginia Leguía Swayne, Carmen Rosa Leguía Swayne, María Isabel Leguía Swayne, Ricardo Leguía Olivera, Enriqueta Leguía Olivera, Carmen Leguía Larriviere, Joaquín Leguía Gálvez.
Sinru qillqa:Llimphiq (Piruw)
Pablo Rojas
Penarc/qillqasqankuna
Honores
James Macfadyen (1798-1850) le dedica en 1837 el género Bancroftia de la familia de Capparaceae.
Qumas listritu (Limaq)
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa Qispikay (La Libertad) llaqtam.
Qullqimarka distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Qura
rikchacha|Qura Qura icha qiwa nisqakunaqa mana k'aspi hina, mana q'iruyuq yurakunam.
Albertville
Grenoblepiqa 17 814 runakunam kawsachkanku (2007).
Kuwa
Wiñay kawsay
Kamasqa 10 ñiqin qhapaq raymi killapi 1898 watapi (Ispañamanta).
Challaqi kantun
Challaqi kantun (kastilla simipi: Cantón Challaque) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, T'arata pruwinsyapi, Saqapampa munisipyupi. Uma llaqtanqa Challaqi llaqtam.
843
843 wataqa Hulyanu kalindaryukama killachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Paryaqutu distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Llunk'as
Lakatu < laka tuqay < raka tuqay ( autolubricante vaginal), Ankash qallupi.
Piruw
Chiriqunuy
rikchacha|Kichwa simipi Piruw saywituthumb|236x236px|Kastilla simipi Piruw saywitu|wak=
Rimaykuna
/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Hatun llaqtakuna
thumb|right|200px|[[Lima, uma llaqta]]
Umayu qucha
Fauna
thumb|left|160px|[[Uywantullu Podiceps occipitalis]]
846
846 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Qaraqutu distritu
Runakuna
2007 wata: 6 058 jaqi (2 886 chacha, 3 172 warmi)
Kawsay
thumb|right|250px|Kawsaypa kimsantin mit'an [[wañuypas, Hans Baldung-pa llimphisqan.]] Kawsay (latin simipi: vita, grigu simipi: Ζωή) ninchikmi kawsay yachaypiqa ima kawsaqpipas, imayay t'ikray (metabolismu) nisqatapas. Kawsayqa wañuywanmi puchukan.
Flamenco
thumb|right|250px|Flamenco tusuqkuna, ([[Ispaña)]] Flamenco nisqaqa huk ispañapi paqarisqa tusuymi.
Patara qhilqa
Manukunapaq liwrukunaqa ñawiriy wasipim, qhatunapaqtaq liwru qhatuna wasipim.
El Agustino distritu
Llaqtakuna Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna
Uma llaqtanqa El Agustino llaqtam.
851
851 wataqa Hulyanu kalindaryukama illapachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Treviso
thumb|right|230px|Treviso Treviso llaqtaqa Veneto suyupi, Italya mama llaqtapi, kan.
Mario Lanza
Taytan: Antonio Cocozza; Maman:  María Lanza. Warmi: Betty Hicks (1945-1959). Churinkuna: Colleen, Elisa, Damon wan Marc.
Glafkos Kliridis
Alma mater: City of London College wan Gray΄s Inn.
Frédéric Cuvier
thumb|250px|Frédéric Cuvier. Frédéric Cuvier sutiyuq runaqa ( paqarisqa Montbéliard, Ransiyapi; wañusqa Strasbourg llaqtapi) huk phransis kawsay yachaq runam karqan.
Ruruchiq
Hatun qhatuq, phawrikayuq icha qullqi wasiyuq ruruchiqkunaqa kapitalista nisqam.
Libanu
Libanu llaqtaqa Asyapi huk mama llaqtam.
Tassos Papadopoulos
Alma mater: King College London.
K'iraw
rikchacha thumb|left|120px|[[Indya k'iraw (1820 watapi siq'isqa).]] thumb|right|[[Suysyayuq Karl XII.-pa k'irawnin (1879)]] thumb|[[Pichqañawch'iyuq k'iraw (1770).]] K'iraw nisqaqa wawachata wayllunk'anapaq kawitucham, puñuchinapaq.
Juan Manuel Santos
Juan Manuel Santos Calderón sutiyuq runaqa (* paqarisqa Bogotá llaqtapi - ) Kulumbya mama llaqtayuq musikuqmi, pulitikum kachkan.
Wikipidiya:Llaqtamanta qillqakunapaq
Uma llaqta: Kay hinam t'una qillqasqa (Capital: Copy this text!)
LLAQTA-X nisqa uma llaqtapaq t'una qillqasqam:
Raki-raki
Rikch'aqkuna
Kaymi huk rikch'aqninkuna:
Alejandro Granda
Alejandro Granda Relayza   sutiyuq runaqa, icha Alessandro Granda ( paqarisqa Kallaw llaqtapi -  wañusqa Lima llaqtapi), huk 🇵🇪 mama llaqtayuq  Taki aranway takiqmi qarqan.
Ukuchi kantun
Ukuchi kantun nisqaqa (kastilla simipi: Cantón Ucuchi) Buliwya suyupi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Chapari pruwinsyapi, Sakawa munisipyupi. Uma llaqtanqa Ukuchi llaqtam (Ucuchi).
Ukuchi nisqaqa huk laya hampi mallkip sutin, puqunchaqallituspi, t'ikantaq q'illuta, ch'iñilaqhi, kuka hina piqchakun, akullikun.
Chiqa
Sapaq runap, tantanakuypa chiqankunataqa hayñi ninchikmi.
Sutip rantin
Sutip rantin phasmikuynin
(Clasificación del pronombre)
857
857 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Antwerpen
Ulimpiku chiri mit'a pukllaykuna 1920
Ankun listritu
Runakuna
29 419 runakuna
Alfonso Grados
Taytan: Grados; Maman: Bertorini. Ñawpaq warmi: Carraro. Churin: Alfonso Fernando Grados Carraro.
Chiliquín distritu
Chiliquín distritu (kastilla simipi: Distrito de Chiliquín) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Chiliquín llaqtam.
Li Peng
Qillqaqkuna
Kastilla simipi:
Umiriqi kantun
Umiriqi kantun (kastilla simipi: Omereque) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Umiriqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Umiriqi llaqtam.
Qhichwa
K'ichki qhichwachukunataqa wayq'u ninchikmi.
Jesus Machaqa
Jesus Machaqa icha Machaqa marka (kastilla simipi: Jesús de Machaca) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Chuqiyapu suyupi, Inkawi pruwinsyapi, huk llaqtam, Jesús de Machaca munisipyup uma llaqtanmi.
Huyi runa
Huyi runa nisqakunaqa Chunwa mama llaqtapi kawsaq muslim chunwa runakuna, chun simita rimaq.
Georgi Kinkladze
Georgi Kinkladze (kartul simi:   გიორგი ქინქლაძე) sutiyuq runaqa ( paqarisqa Tbilisi llaqtapi - ) huk  mama llaqtayuq piluta hayt'aqmi qarqan.
70 watakuna kñ
8 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 80 kñ watapi qallarispa 71 kñ watapi puchukarqan.
Mumbai
Mumbai llaqtaqa Indya mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Mumbai llaqtapiqa 12.883.645 runakunam kawsachkanku.
Ili Ili kantun
Ili Ili kantun (kastilla simipi: Cantón Ele Ele) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Umiriqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Ili Ili llaqtam.
Usa
Kaymi runa usa (Pediculidae) rikch'aqkuna:
Ruray
Kaqlla kallpa kachkaptinqa, minuywaqa kay hinam:
Uyq'ur runa
Uyq'ur runa|thumbAncient Uyq'ur people|thumbthumb Uyq'ur runa (uyq'ur simipi: ئۇيغۇر مىللىتى, ULY: Uyghur; )
Nikarawa
Nikarawapiqa 5.465.100 runakunam kawsachkanku.
Kachimayu distritu
Kachimayu distritu (kastilla simipi Distrito de Cachimayo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Anta pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Kachimayu llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
P'irqa
P'irqa icha China muni (Bidens pilosa) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq hampi yuram.
Madre de Dios
Madre de Dios nisqaqa kastilla simipi Dyuspa Maman niyta munanmi:
José María Aznar
1996 watamanta 2004 watakama ñawpaq kuti Ispañapa Uma kamayuqnin karqan.
80 watakuna kñ
80 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 89 kñ watapi qallarispa 80 kñ watapi puchukarqan.
Alejandro Heredia
Yaya: ; mama:.
Julio Guzmán
2016 Akllay puriri
Durante los tres últimos meses del 2015, escaló en las preferencias electorales, desde un 2 % hasta ubicarse, en enero, en el segundo lugar con 10 %. undefined
Qupani distritu
Simikuna
Pukyu:
WikiRuraykamay:Mama llaqtakunamanta qillqakunata t'ikray
Formato
Con el ejemplo de la Argentina, propongo el siguiente formato:
Hampiq
Hampiq runaqa hampikunata quspa runakunatam hampiykunmi.
Wanay munisipyu
Simikuna
Wanay munisipyupiqa kastilla, aymara, qhichwa, simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
Kiwi p'isqu
right|thumb|200px|Ch'umpi kiwi p'isqu
Hampina
thumb|right|200px|Hampina runa Hanpina runaqa (Kastilla simipi: paciente) hampiqmanmi hamun hampinanpaq.
Sami runa
rikchacha|Samikunaqta wiphalan. Sami runa huk Phinu uqru rimaykuna, Sápmi suyupi (awpaq Laponia sutiyuq) tiyaq runakunam, kunan pacha Nurqi suyu, Suwid suyu mama llaqtap hatun wichaynin rakinkunatam hap'in, Phinlandiya, Murmansk Oblast, Rusiyamanta, yaqa llapan Kola yaqa wat'amanta astawan. Sami runakunaqa ñawpaqmantaraqmi inlish simipi Lapps icha Laplanders sutiwan riqsisqa karqan, ichataq kay simikunataqa sami runakunap k'amikuq hinam qhawanku, paykunaqa chay kitip sutinta kikin siminkupi astawan allinpaq qhawarinku, p.h Hanan Sami Sápmi. Ñawpa rimayninkunaqa sami simikunam, chaykunaqa urali simi ayllup huk ramanmi. rikchacha| Huk sami artipi siq'isqa, François-Auguste Biardpa pintasqan
Urqu sunila
Urqu sunila (Bidens oppositifolia) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
Pukaqaqa kantun
Pukaqaqa kantun (kastilla simipi: Peña Colorada) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Narciso Campero pruwinsyapi, Umiriqi munisipyupi. Uma llaqtanqa Pukaqaqa (Peña Colorada) llaqtam.
Giuseppe Verdi
thumb|right|200px|Giuseppe Verdi ([[Giovanni Boldini (1886)]]
Miyu
Theophrastus Bombastus von Hohenheim (Paracelsus) sutiyuq chaqllisinchi yachaqqa kaytas miyumanta nirqan: ''Alle Dinge sind ein Gift und nichts ist ohne Gift. Allein die Dosis macht, dass ein Ding kein Gift ist.'' ("Lliw imapas miyum, manam imapas miyunnaq. Maychikallataqmi miyunta ruran") nispa.
Melitón Porras Osores
Alma materː San Markus Hatun Yachay Sunturnin.
Pususu distritu
Pususu distritu (kastilla simipi: Distrito de Pozuzo) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Uqshapampa pruwinsyapi, Pasqu suyupi. Uma llaqtanqa Pususu llaqtam.
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Ludmilla Radchenko
Ludmilla Radchenko Людмила Радченко. sutiyuq warmiqa (* paqarisqa Omsk llaqtapi) 🇷🇺 mama llaqtayuq rusiya simillapim  takiqmi qarqan.
Jean-Paul Belmondo
Taytan: Paul Belmondo (*1898-†1982) ; Maman: Sarah Rainaud-Richard (1901-1996). Warmi: Laura Antonelli Churin: Paul Belmondo.
Luis Hernández
Llimanta aswan riqsisqa qillqasqanqa Vox Horrisona nisqa kawsay rikch'anmi karqan.
Lanki
Lanki (kastilla simipi: Langui) nisqa llaqtaqa tarikun Lankilayu quchap hap'isqanmi, Qusqu suyupi, hatun Kana wamanipi, Lanki distritupi.
Shanghai
Shanghai llaqtaqa Chunwa mama llaqtapi huk hatun llaqtam. Shanghai llaqtapiqa 18.675.000 runakunam kawsachkanku.
C++
rikchacha C++ huk hanaq-pata tukuypaq llamk'ana wakichiy simim, Danes mama llaqtayuq yuparpupana yachaq Bjarne Stroustrup sutiyuq runap kamasqan, C kamachina siminp mast'ariynin hina, icha "C Classkunawan". Simiqa pachawan anchata mast'arisqa, kunan pacha C++ kunan objet-oriented, qhiniriku, llamk'ana ruwanakunayuq, pisi pata yuyarina manipulasiyun kaqpaq yanapakuykunamanta yapasqa. Yaqa sapa kuti huk huñusqa simi hina ruwasqa, achka ranqhaqkuna C++ huñuqkunata qun, chaymanta Free Software Foundation, LLVM, Microsoft, Intel, Embarcadero, Oracle, IBM, chayrayku achka plataphurmakunapi tarikun.
Quturapi distritu
Quturapi distritu (kastilla simipi: Distrito de Cuturapi) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, Yunkuyu pruwinsyapi, huk distritum. Uma llaqtanqa Quturapi (San Juan de Cuturapi) llaqtam.
Masamari distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kawitu
thumb|right|220px|Kawitu. thumb|right|220px|Kawitu, [[Toulouse-Lautrec-pa llimphisqan (1892 watapi) .]] Kawitu, Puñuna icha Kama nisqaqa tawantin chakiyuq kuyuyllam, puñunapaq.
Karachi
Karachipiqa. runakunam kawsachkanku.
Balsas distritu
Balsas distritu (kastilla simipi: Distrito de Balsas) nisqaqa huk distritum Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Balsas llaqtam.
Qupaqhawana munisipyu
Kantunkuna
Qupaqhawana munisipyupiqa kimsa kantunmi.
Runakuna
Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo
220 watakuna kñ
23 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 230 kñ watapi qallarispa 221 kñ watapi puchukarqan.
Urqu sapatillan
Urqu sapatillan (Calceolaria herrerae) nisqaqa Buliwyapi wiñaq hampi yuram.
250 watakuna kñ
26 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 260 kñ watapi qallarispa 251 kñ watapi puchukarqan.
230 watakuna kñ
24 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 240 kñ watapi qallarispa 231 kñ watapi puchukarqan.
Bactrocera fulvipes
Bactrocera fulvipes nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Saqaqa munisipyu
Simikuna
Sakaka munisipyupiqa qhichwa, aymara, kastilla simikunatam lliwmanta astawan rimanku.
280 watakuna kñ
29 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 290 kñ watapi qallarispa 281 kñ watapi puchukarqan.
Sumaqpampa distritu
Sumaqpampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Pampa Hermosa) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Hunin suyupi, Satipu pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Mariposa llaqtam.
Charamuqu kantun
Charamuqu kantun (kastilla simipi: Charamoco) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Quchapampa suyupi, Kapinuta pruwinsyapi, Kapinuta munisipyupi. Uma llaqtanqa Charamuqu llaqtam.
Awqaq sipaskuna mayu
Yurayura Uywa-uywapas
thumb|left|180px|[[Puhuyu (puka bukya, mayu delphin: Inia geoffrensis).]]
Wasi qata
Wasi qatakunataqa hayk'a imaykanakunamantam ruranku: Ayllu llaqtakunapi wasi kunataqa ichhumantam, huk qachukunamantam icha chhallamantam rurankuraq. Huk qatakunaqa tiha nisqa qatanapaq tika hina rurasqakunamantam, hukkunataq q'irumantam, punkarachasqa p'anqawan qatasqa. Musuq pacha wasikunap qatankunataq q'illaymantam.
Ullaraya distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Sama distritu
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pukyu:
Kashapampa distritu (Kashamarka)
Kashapampa distritu (kastilla simipi: Distrito de Cajabamba) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum,  Kashamarka suyupi, Kashapampa pruwinsyapi. Uma llaqtanqa Kashapampa llaqtam.
Arnulfo Arias
Yachaywasi:
Apu Tayta Chuqikillka
Apu Tayta Chuqikillka (Apu Tayta Choquekillka) nisqaqa Piruw suyupi huk hatun raymim, Ullantaytampu distritupi Pintikustis p'unchawman phistasqam, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi. Hatun Piruw mamasuyup Kawsayninmi (Patrimonio Cultural de la Nación).
Colimes kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
Piwra
Piwra nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Piwra suyup uma llaqtanmi.
Bactrocera furvilineata
Bactrocera furvilineata nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Valle Ivirza
Valle Ivirza (kastilla simipi: Valle Ivirza) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi, Quchapampa suyupi, Tutura pruwinsyapi, Puerto Villarroel munisipyupi, huk llaqtam, Valle Ivirza kantunpa uma llaqtanmi.
360 watakuna kñ
360 Kristup ñawpan watakuna nisqa chunkantin watakunaqa 369 kñ watapi qallarispa 360 kñ watapi puchukarqan.
Aqu distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pukyu:
Warmikilla
Warmikilla (Ageratina sternbergiana) nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.
Granada distritu
Granada distritu nisqaqa (kastilla simipi: Distrito de Granada) Piruw mama llaqtapi huk distritum, Chachapuyas pruwinsyapi, Amarumayu suyupi. Uma llaqtanqa Granada icha San Pedro de Yambalja llaqtam (143 runa, 2007 watapi).
Luwichu
Luwichukunaqa p'allqasapa waqrayuqmi.
Lorenzo Bernardi
Lorenzo Bernardi sutiyuq runaqa (* paqarisqa Trento llaqtapi -  ), Italya mama llaqta Kurku kallpanchaq qarqan.
380 watakuna kñ
39 ñiqin Kristup ñawpan chunkawata nisqataq 390 kñ watapi qallarispa 381 kñ watapi puchukarqan.
Hatunquchamanta Maqlalina listritu
Wiñay kawsay
P'unchaw kamasqa 10 ñiqin aymuray killapi 1920 wata, Augusto Leguía Umalliq.
Tinikachi distritu
Simikuna
Pukyu:
Sunchi mayu
Sunchi mayu (kastilla simipi: Río Sonche) nisqaqa Piruw mama llaqtapi, Chachapuyas pruwinsyapi Amarumayu suyupi, huk mayum.
Bactrocera fuscipennula
Bactrocera fuscipennula nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Punu
Punu (kastilla simipi: Puno) nisqaqa huk piruwanu hatun llaqtam, Titiqaqa quchap patanpi. Punu suyup uma llaqtanmi.
Titu Yupanki munisipyu
Kaypipas qhaway
thumb|right|140px|Francisco Tito Yupanqui wank'a, [[Qupaqhawana]]
Piuray qucha
Piuray qucha nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk qucham, Qusqu suyupi, Urupampa pruwinsyapi, Chinchiru distritupi, Chinchiru llaqtañiq.
Suni waqracha
Suni waqracha (Ensifera) nisqakunaqa huk haq'arwitukunam, suni waqrachayuq, yura icha aycha mikhuq.
Santa llaqta
Santa (kastilla simipi: Santa) nisqaqa huk piruwanu llaqtam, Anqash suyupi, Santa pruwinsyapi, Santa distritup uma llaqtanmi. Saqta llaqtam sutin
Bactrocera fuscitibia
Bactrocera fuscitibia nisqaqa huk palama m (Insecta). Bactrocera rikch'anamanta, Tephritidae rikch'aq ayllu manta, Iskaylla rapra (Diptera) rikch'aq ñiqi mantam kan.
Pampas distritu (Kurunku)
Simikuna
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Pacha
thumb|300px|Kump'ukusqa pacha Pacha nisqaqa lliw imapas niyta munan. Chay hinataq iskay imatapas ninchik:
Apurimaq mayu
Apurimaq mayumantaqa Apurimaq suyum sutichakun.
Eduardo Chirinos
Huk shimipi qilqakuna
Ransis simi:
Uyuni munisipyu
thumb|right|200px|Palukayu-Wanchaka qhuya, yaqa 1880 watapi Uyuni munisipyu icha T'ula Pampa munisipyu (kastilla simipi: Municipio de Uyuni icha Municipio de Thola Pampa ) nisqaqa huk ñiqin munisipyu Antonio Quijarro pruwinsyapi, P'utuqsi suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtanqa Uyuni llaqtam.
Kantunkuna
Pichqa kantunmi kan.
Pukyura distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Yanamayu distritu
Simikuna
Pukyu:
Kicha pukyu qillqa
Kicha pukyu qillqa, kichasqa pukyu qillqa icha qhispi pukyu qillqa kayqa pukyu qillqa, mana rantinachu kanqa, tikraytapis atikun, musuqmanta rakinapaq. Rurukunaqa pukyuta, ruway qillqakunata, utaq rurupa kaqninkunata llamk'achinapaq atiyniyuq. Kicha pukyu-qillqa ruwayqa huk mana chawpichasqa llamp'ukaq wiñachiy rikch'aynin, kichasqa yanapanakuy kallpachaq. Kicha pukyu-qillqa llamp'ukaq wiñachina huk hatun kamachiynin wawqipanamisikuna ruway, pukyuta, planukuna, qillqakuna ima rurukunawan mana rantinachu kanqa tukuy runapaq. Llamp'ukaq kaqpi kicha pukyu-qillqa purinaqa qallarirqa huk kutichiy hina prupiyidad kamachi qillqapa limitasiyunninkunaman. Kay mudiluqa pruyiktukunapaq llamk’achisqa kachkan kayhinata kay kicha pukyu-qillqamanta allin tik-yachay kaqpi, chanta kichasqa qillqa tariypi hamp'ikuna tariypi.
Las Habras qucha
Las Habras qucha (kastilla simipi: Laguna Las Habras) nisqaqa huk qucham, Buliwyapi, Beni suyupi.
Demetrio Brid
thumb|right|260px| Demetrio Brid (1859-1917) Demetrio Honorato Brid Lasso  sutiyuq runaqa, (*  paqarisqa  Panama llaqtapi - †  wañusqa Panama llaqtapi), huk 🇵🇦 mama llaqtayuq willay kamayuq wan pulitiku qarqan.
Alma mater:  Yachay Sunturnin.
Sisi
Sisikunaqa wiksanpa qhipanmanta sisi p'uchqutam ch'allpaspa amachakunku.
908
908 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa wakllanwatam karqan.
Lillehammer
Lillehammerpiqa 26 639 runakunam kawsachkanku (2011).
Qichwa simi
Ñawpakawsay
thumb|[[Arhintina qispikusqa "acta": qhichwa simipi, kastilla simipi. (1816).]] Alfredo Torero sutiyuq simi yachaqpa nisqankamaqa qhichwa simi Lima suyupis paqarirqan. Chay k'itipi lliwmanta aswan k'iti rimaykuna kaptinmi, chaypi qhichwa simip qallarisqan karqan, nispa ninmi. Chaymantataqsi qhichwa rimayqa chawpi Antikunapis mast'arirqan, iskaynintin rimay huñuman (Waywash, Wamp'uy) rakispa. Inkakunalla chaymanta unay pachas Qusquman apamurqan, chaypi ñawpaqta mana qhichwata rimaptinkus. Inkakunaqa wamp'uy qhichwatas tukuy Tawantinsuyup rimaynin hinas llamk'achispa kunan Ikwadurmanpas aparqan.
Piruwpi Juan Velasco Alvarado umalliq kaptin, 1975 watapi ñawpaq kutim qhichwa simita tukri simi hinaman kamachirqan. Chaywanpas, kunankamapas manam chiqap tukri simichu. Buliwyapi Evo Moralestaq 2006 watapim qhichwa simitam, aymara simitapas tukri simikunaman rurarqan.18.11.1985. Piruwpi, Sapan Achaha kamyuqmi nisqa.
Allin qillqay hawa rimanakuy
Qhichwa rimayninchikta tukri nisqa qhichwa siq'i llumpawan qillqanchik. Chay siq'i llumpanchikqa kimsantinmi hanllalliyuq. Rodolfo Cerrón Palomino yachaqmi chay allin qillqaytaqa kaman. Chay hinataqmi kunan Piruwpi Buliwyapipas qhichwa siq'i llumpatam llamk'achinku.
Saksaywaman
Kaypipas qhaway
thumb|700px|centre|Saksayaman II/2006
P'inqa phallcha
P'inqa-p'inqa (Gentiana sedifolia) nisqaqa Ikwadurpi Piruwpipas wiñaq yuram.
Berta Cáceres
Tayta: Cáceres; Mama: María Austraberta Flores López. Churinkuna: Olivia Marcela, Berta Isabel, Laura, Salvador
Uqshapampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Pakcha
thumb|uprhigt 1.0|Huk [[kusi-kusi: Araneus quadratus]] Qhampu uru, Pakcha (Chinchaysuyu rimaykunapi pakĉa = "kusi-kusi") icha Araknidu (classis Arachnida) nisqakunaqa uchuy uywakunam, sillwichakim, pusaq chakiyuq, ancha k'awchi k'akllachayuq. Aswan pakchakunaqa aycha mikhuqmi.
Kuyuq wanki
thumb|Kuyuq waltha wasipi. Kuyuq wanki, Kuyuq waltha icha Pilikula nisqaqa (ilinika simipi: Κινηματογράφος [kinīmatográphos], "kuyuy qhawachiq" icha Σινεμά, chaymanta inlish simipi: film, kastilla simipi: cine, cinematógrafo, aliman simipi: Kino) kuyuq wankita qhawanapaq llamk'anam, kuyuq wanku wasi nisqa wasipi.
York University
thumb|300px|York University York Yachay Suntur (York University) nisqaqa Kanada mama llaqtapi huk yachay sunturmi.
Kulumpiya
Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 141 748 km² chhikanmi.
Quriyunka distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Bactrocera garciniae
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Bezzi, 1913.
Waras listritu
Simikuna
Listritupiqa kastilla simita qhichwa simitawan rimanku.
Qualcomm
Qualcommqa 1985 watapi Irwin M. Jacobs sutiyuq runap huk suqta kamaqninkunawan kamarisqa karqan.
Anaphilaksiya
Sunqu chanta yawarmanta vasos ima
Rikhurinman kharkatiykuna kay coronarias sirk’akunapi qhipanwantaq miocardiomanta infartokaqwan, arritmia, manchayparo cardíaco kaq ima. Unqusqakunaqa kay patología coronaria subyacente kaqwanqa aswanta tupankuman kay efectos cardíacos kaqkunawan kay anafilaxia rayku. Kay kharkatiy cardíaco kaqqa t’inkisqa kachkan sunqupi kay células productoras histamina kaqmanta rikhuriyninman. Chanta, ancha riqsisqa Utqhay sunqumanta t’iktikuna kay qukun kay pisi yawarmanta presiónrayku,. Huk 10% kaqpi casosmanta willakurqa huk reflejo de Bezold–Jarisch kaq, kay Alliy sunqumanta t’iktikuna kaqtaq t’inkisqa kachkan kay Pisi yawarmanta presiónkaqwan. Huk pisiyay kay yawarmanta presión kaqqa manchay huk shock (sichus distributivo manchay huk cardiogénico) kaqpas kan chay uma muyuy hinata quchikunman manchay Allin yuyay chinkayta. Mayninpi hina kay pisi yawarmanta presionqa kanman kay huk sintomalla kay anafilaxia kaqmanta
Causas / Qallakuna
Kay anafilaxiaqa kutichiy hina rikhurimunman mayqin hawa sustanciamanpasrayku. Aswan riqsikuq causas kankuman miyu insectos wach’iyrayku manchay qhañiyrayku, mikhunakuna chanta jampikuna. Mikhunakunarayku aswan riqsisqa causas kanku wawakunapi waynakunapi ima; jampikuna, insectos wach’iynin chanta qhañiynin kunaraykutaq machu runaspi aswanta rikhurin. Wakin causas aswan pisi rikukuq kanku: factores físicos, agentes biológicos kaqkuna kay wawsahina, látex, hormonales tikraykuna, aditivos alimentarios kay glutamato monosódico hina chanta kay colorantes alimentarios ima, chanta tópicos jampikuna ima. Chantapas causas hina kanman kay factores físicos kay ejercicios hina (anafilaxia hina riqsisqa kaytaq rikhuriq ejerciciosrayku) manchay temperaturarayku (q’ajapas manchay chiripas), chiqan efectosniyuq kay mastocitokuna kaqninta. Kay rikhurimuq casos ejerciciosrayku aswan t’inkisqa kachkanku kay wakin mikhuna mikhuywan. Kay agentes bloqueantes neuromusculares, kay antibióticos chanta kay látex ima aswan riqsisqa causas kanku kay anestesia kaqpi. Kay 32-50% casospi mana causanta yachakunchu, chayrayku sutichakun “anafilaxia idiopática”.
Diagnóstico / Reqsichisa
Huk ataque kaqpiqa, yawar analisisqa kay triptasa kaqmanta manchay kay histamina (mastocitos kacharparisqan) kaqmanta allin kankuman kay insectos wach’iymanta manchay jampikunamanta anafilaxia kaqta tarinankupaq. Ichaqa, kay qhawaykunaqa pisi pachallapaq kanku sichus causaqa qukun mikhunarayku, manchay sichus runaqa huk pachan yawarmanta presión kaqniyuq kan chay, chanta sichus mana específicokuna kankuchu chay kay diagnóstico kaqpaq.
Ñawpa willaynin
Kay "afilaxia" kaqqa suticharqa Charles Richet kay 1902 watapi, chanta qhipantataq tikrakurqa "anafilaxia" kaqman allinta uyarikusqanrayku. Kayrayku kay Premio Nobel Medicinamanta chanta Fisiologíamanta kaqta qurqanku kay anafilaxiamanta llamk’ayninrayku kay 1913 watapi. Ahinapas, kay ruwayqa ñawpamantaña willakuq karqa. Kay simiqa hamun kay Griego simikunamanta ἀνά ana, ñiqay, y φύλαξις filaxis, hark’akuy.
San Pawlu Tikina kantun
San Pawlu Tikina kantun (kastilla simipi: Cantón San Pablo de Tiquina) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi. Uma llaqtanqa San Pawlu Tikina llaqtam.
Chunwa Runallaqta Ripuwlika
Kawpaq Rak'iy
Autunuma suyukuna Munisipyukuna Administrativa-ispisyal suyukuna
Qusqu
thumb|right|200px|Hatun rumiyuq k'ikllu ñan. thumb|right|200px|La Compañia inlisya, Waqaypata, Qusqu. Qusqu, kastilla simipi: Cusco icha Cuzco) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk hatun llaqtam, Qusqu suyup uma llaqtanmi. Qusqu llaqtapi 329.203 tiyaq (runa) kawsachkanku (2005).
Wiñay kawsay
1983 watamanta 1995 watakama Daniel Estrada Qusqu llaqtap kurakan kaspa, llaqtap tukri sutinta kastilla simipi "Cusco" nisqamanta QSHKS qillqaypi hina "Qosqo" nisqaman t'ikrarqan.
Molière
thumb|right|200px| Jean-Baptiste Poquelin sutiyuq runaqa icha Molière (* 15 ñiqin qhapaq puquy killapi 1622 watapi París llaqtapi paqarisqa - † 17 ñiqin hatun puquy killapi 1673 watapi wañusqa París llaqtapi), Ransiya mama llaqtamanta qillqaqmi karqan.
Khallka distritu
Khallka distritu; (kastilla simipi: Distrito  de Calca) nisqaqa Piruw mama llaqtapi huk distritum, Khallka  pruwinsyapi, Qusqu suyupi. Uma llaqtanqa Khallka llaqtam.
Phasa mullaka
Phasa mullaka, pulu-pulu icha pulu pulu (Muehlenbeckia volcanica) nisqaqa Urin Awya Yalapi wiñaq yuram, rikch'aq mullakam.
Bactrocera gavisa
Wiñay kawsay
Describisqanmanta tayta Munro, 1935.
Jorge Quiroga Ramírez
Yachaywasi: Colegio La Salle de Santa Krus
Janq'uchullpa
Janq'uchullpa nisqaqa (kastilla simipi: Tripartito, Ancochulpa, Ancochulpo) Piruw mamallaqtapi huk llaqtacham, Taqna suyupi, Taqna pruwinsyapi, P'allqa distritupi, Ayllu Janq'umarkapi, saywapi Buliwya - Chili - Piruw.
919
919 wataqa Hulyanu kalindaryukama ch'askachawwan qallarisqa chhasku watam karqan.
Adolfo Suárez
Adolfo Suárez González, sutiyuq runaqa (* paqarisqa Cebreros llaqtapi - 23 ñiqin pawqar waray killapi 2014 watapi Madrid llaqtapi). 🇪🇸 mama llaqtap taripay amachaq wan pulitiku qarqan.
Qinchusuq'una
Qinchusuq'una (waywash rimaypi Qinchushuquna, qinchu suq'una) qincha-qincha (jincha jincha) icha Chinchirkuma chaylla (Mutisia acuminata) nisqaqa Antikunapi wiñaq sach'am, rikch'aq chinchirkumam.
San Martin Q'alata kantun
San Martin Q'alata kantun (kastilla simipi: Cantón Calata de San Martín) nisqaqa Buliwya mamallaqtapi huk kantunmi, Chuqiyapu suyupi, Manqu Qhapaq pruwinsyapi, San Pidru Tikina munisipyupi. Uma llaqtanqa San Martin Q'alata llaqtam.
Silvia Lazarte
Silvia Lazarte huk chakrarunap pusaqnin karqaspa, Susyalismuman Rikch'arimuy (MAS) partidup apulliqnin tukurqan.
Kuska listritu
Simikuna
Distritupiqa aswanta kastilla simitam rimanku.
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)
Phiruru
thumb|220px|Tiyaq phiruru. thumb|220px|Kuyuq phiruru. thumb|220px|Huk tiyaq phiruru, kimsa [[aysana phiruruntinkunapas.]] Phiruru nisqaqa muyuriq qalla. Puchkap phirurunqa kuyuy michanwan puchkata muyurichin. Allwiyapi phirurutaq waskata pusaq qallam, aysana kallpata huk puririyman pusanapaq. Sikllalla kuyunam.
Iskyanintin phiruru layakunamanta allinchasqa llamk'anaqa aysana phiruruntinmi (polipasto nisqapas). Chay aysana phiruruntinpiqa waskap huk puchunqa tiyaqlla watasqam. Chay watasqa iñupiqa tukuy kallpanpa kuskan kaq hap'ikuptinmi, ima wisnutapas huqarinapaq kuskallanmi kallpawan aysana tiyan.
Juan Carlos Rodriguez Clavijo
Payqa kay qutukunapi karqa: Inkallaqta, Siembra, Kjarkas, Proyección, waqkunapi ima.
Ronald Rodríguez Clavijo
Ronald Rodríguez Clavijo sutiyuqqa huk buliwiyanu ñawra takiq runam ,klassiku kitara, Wak'as llaqtamanta, Quchapampa suyupi. Paqarimurqa 10 p'unchay tarpuy killapi 1.959 watapi.
Tarpuy
Tarpuy nisqa mit'apiqa chakra yuranchikkunap murunkunata icha yurachakunatam chakrakunapi allpaman churanchik.
Waka-waka
Waka-waka (Oritrophium peruvianum) nisqaqa Piruwpi wiñaq yuram.
Kirk Douglas
Warmikunaː Diana Dill (1943-1951) / Anne Buydens (1954-2020) Churinkunaː Michael (1944), Joel (1947) , Peter (1955) wan Eric (1958–(†) 2004)
Chiqniy
Chiqniy nisqaqa huk runap huk runapaq millay sunquwan ch'utinayaspa rikuynin, awqa kaynin, khuyaypa hayunmi.
Pinchikilla unancha
rikchacha|Unancha Unancha, chimpu icha siñalpis (Kastilla simipi: señal, Inlis simimanta signal) unancha thatkichiypi, unanchaqa ima ruwasqamanta willayta apachiq llamk'ay. Ima achkasas pachapi (ispasiyu-tiyimpu) hukniray kaptin, huk unanchahina llamk'achiy atikunman, qhawaqkunapura willakuykunata rakinapaq. IEEE Transactions on Signal Processing nisqapiqa uyari, kuyuq rikch'a, rimay, rikch'a, sunar, rathar nisqakunam unanchapa rikch'aynin hina kachkan. Unanchaqa any rikuy atiy tikraypis huk achkapi pachapi (huk pacha siriyikuna), mana willayta apaptinpis.
Carlos Romero Barceló
Taytan: Antonio Romero Moreno; Maman: Josefina Barceló Bird. Ñawpaq warmi: Joan Dest (1953-1966) / Katie Donnelly (1966-). Churinkuna: Carlos wan Andrés Romero Dest / Juan Carlos wan Melinda Romero Donnelly.
Alameda del Valle
Chaypiqa 206 runakunam kawsanku (2004 watapi).
Puyi Puyi rit'i urqu (Ariqipa)
Puyi Puyi (kastilla simipi: Nevado Puye Puye) nisqaqa Antikunapi, Piruw llaqtapi, huk rit'i urqum Hamp'atu wallapi, Ariqipa suyupi, Kaylluma pruwinsyapi, Qhawanakunti distritupi. Pikchunqa mama quchamanta 5.200+ mitrum aswan hanaq.
El Empalme kiti
Pulitika Rakiy
Kitillikuna:
La Pampa distritu
Simikuna
/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata
Samaypata pukara
thumb|280px|right|Samaipata pukara Samaypata pukara (kastilla simipi: Fuerte de Samaipata) nisqaqa Buliwya mama llaqtapi (Santa Krus suyupi, Florida pruwinsyapi, Samaypata llaqta ñiqpi) huk mawk'a pukaram.
Yurwa distritu
Simikuna
Pukyu:
Chaski unanchana
200px|thumb|[[Penny Black, Tiksimuyupi wiñay kawsaypi ñawpaq chaski unanchana.]] Chaski unanchana (kastilla simipi: sello postal) nisqaqa chaski wasip kamachisqankama ch'ipachisqan papil unanchacham, apaykachay mink'aqpaq rantiq runap qullqita qusqanta kaqnachanapaq. Chaski unanchanataqa apaykachana chaski qillqaman, pakitiman llut'anku. Achka chaski unanchanakunapiqa imakunamanta rikch'akunam.
Vladimir
Kamasqa 1108 watapi.
Jilawi (Punu)
Jilawi nisqaqa (Ilave) Piruw mama llaqtapi, Punu suyupi, huk llaqtam, Qullaw pruwinsyap uma llaqtanmi.
Massiel
Taytan: Emilio Santamaría; Maman: Concepción Espinosa Peñas. Qusankuna: Carlos Zayas / Pablo Lizcano. Churi: Aitor Carlos Zayas Santamaría (1977)